P. 1
Pojava grada i mogućnosti njegovog sprečavanja

Pojava grada i mogućnosti njegovog sprečavanja

|Views: 614|Likes:
Published by Tihomir Dejanović

More info:

Published by: Tihomir Dejanović on Jun 29, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
See more
See less

09/11/2014

TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.

com

1
POJAVA GRADA I MOGUĆNOSTI NJEGOVOG SPREĈAVANJA
1. UVOD


Vrijeme i klima su kao uslov opstanka ljudskih bića bila oduvijek predmet oboţavanja,
vjerovanja i prouĉavanja. Prouĉavanja datiraju još iz antiĉke Grĉke kada je Aristotel u IV vijeku
prije nove ere napisao svoju „Meteorologiju“. Prva poznata osmatranja lokalnog vremena
datiraju iz XIV vijeka kada je engleski ţupnik Viljam Merl u Drajbiju vršio dnevna osmatranja u
toku sedam godina. Godine 1653. Ferdinand od Toskane je osnovao prvu mreţu stanica za
osmatranje.Otkrića novih instrumenata unaprjeĊuju ova osmatranja.Termometar je konstruisan
1600. god., kišomjer 1693.god. a barometar 1644.godine.To je omogućilo da mnogi nauĉnici
postave osnovne fiziĉke zakone u izuĉavanju meteoroloških fenomena. U XIX vijeku formirana
je meteorologija kao nauka a od tada se ona ubrzano razvija i pokušava da smanji ljudske
patnje i nesreće koje su povezane sa ćudima vremena.Do tada su vremenske nepogode
pokušavane sprijeĉiti raznim bajanjima,vraĉanjima,prinošenjem ţrtava,zvonjenjem crkvenih
zvona,pucanjem iz pušaka i sl.Od davnina se smatralo da se zrna grada mogu razbiti zvukom
pa se crkvena zvona mogu smatrati kao prva sredstva odbrane protiv grada.Papa Urban VIII
1575.godine izdao je ovlašćenje da se posvećena crkvena zvona koriste za „molitve“ da ih
zaobiĊu oluja,vjetar i grad.Pucanje se primjenjuje u odbrani od grada od XIV vijeka.U Italiji
1890.godine dolaze do saznanja da stvaranje grada moţe biti sprjeĉeno ubacivanjem ĉestica
dima pomoću topovske paljbe u grmljavinu. U Austriji 1892.godine M.Stinger konstruiše
specijalni top za odbranu od grada.Zahvaljujući njihovom uspjehu ova tehnika se širi pa je
proširena i na Francusku i Italiju.U Italiji je 1900.godine bilo rasporeĊeno 10 000 topova i te
godine je izvršeno 9,5 mil. ispaljenja. Francuski general Rubin je 1948.godine konstruisao prvu
protivgradnu raketu,koja je nosila reagens na bazi srebro-jodida do visine od 1 000m.Dvije
godine kasnije Italijani proizvode protivgradne rakete koje razbijaju grad udarnim talasima.Do
1970. godine oni svojim seljacima isporuĉuju ove rakete u vrijednosti do milion dolara.U
Sovjetskom Savezu od 50-ih i 60-ih godina dvadesetog vijeka odbranu od grada sprovode
zasijavnjem oblaka reagensom preko topova i protivgradnih raketa.Istovremeno u Sjedinjenim
Drţavama vrše eksperimente sa zasijavanjem iz aviona i generatora sa Zemlje.Prema podacima
Svjetske meteorološke organizacije,danas oko 30 zemalja sprovodi odbranu od grada,dok isto
toliki broj radi na nauĉno-istraţivaĉkim projektima iz oblasti odbrane od grada. Grmljavinske
nepogode, burno praćene jakim olujnim vjetrom, odnosno jakim padavinama, s gradom i bez
njega, prouzrokuju probleme u prometu, štete na zgradama i u zemljoradnji. U planinskim
podruĉjima izazivaju jake bujice, poplave na manjim rijekama i klizišta na mekanom tlu.Ovakve
nepogode najĉešće se javljaju u razdoblju od aprila do oktobra a rjeĊe u zimskom dijelu godine.
Na prostoru Bosne i Hercegovine godišnje se javlja 30 do 40 dana sa grmljavinskim olujama,
a grad kao štetna pojava javlja se 1 do 2 dana godišnje. Prosjeĉne godišnje štete od grada
iznose 30 miliona KM i naroĉito se odnose na primarnu poljoprivrednu proizvodnju. Grad
ugroţava i ostala materijalna dobra a štete desetostruko nadmašuju ulaganja u protivgradnu
zaštitu. Protivgradna zaštita indirektno smanjuje razorne olujne vetrove a nešto malo povećava
koliĉinu padavina. U poslednjim godinama prisutan je porast opasnosti od grada zbog povećanje
srednje godišnje temeprature i naglih temperaturnih amplituda.Najveći broj dana s gradom ima
regija od Sarajeva, dolinom Neretve do njenog ušća i okolina Trebinja , a ostatak centralne
Bosne ima 1 dan godišnje, dok usko ravniĉarsko podruĉje uz Savu, sve do Doboja i Tuzle ima 2
dana godišnje.Unazad 30 godina na ovim prostorima postoji organizovana sluţba za protiv-
gradnu zaštitu, ĉiji rad nije prekidan ni u periodu od 1991. - 2000. godine. Sistem zaštite od
grada ne otklanja grad kao pojavu, već smanjuje štete. To znaĉi da u izuzetnim i sloţenim
vremenskim situacijama, kada su gradonosni procesi jakog intenziteta, moţe i pored dejstva
zaštite od grada da doĊe do padanja grada i šteta. MeĊutim i tada se štete osjetno smanjuju jer
se prirodni proces obrazovanja grada u znatnoj mjeri smanjuje. Ocjena efikasnosti je teška i
komplikovana zbog sloţenosti procesa obrazovanja grada u atmosferi i njegove velike prostorne
i vremenske promjenljivosti, a zasniva se na podacima koji se obradjuju odgovarajućim
statitiĉkim metodama.
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

2

2.USLOVI ZA NASTAJANJE GRADA


2.1.VRIJEME I KLIMA

Pojam „vremena“ poznat je iz svakodnevnog ţivota .O njemu se daju prognoze i
izvještaji.Vrijeme se definiše kao stanje troposfere u trenutku mjerenja i osmatranja
meteoroloških elemenata i pojava(3,167).U savremenoj klimatologiji pojam klime se sve više
vezuje,za višegodišnji reţim vremena.Najviše joj odgovara definicija Sovjetskog klimatologa
B.P.Alisova: „Klima je zakonita naizmjeniĉnost meteoroloških procesa,odreĊena kompleksom
fiziĉko-geografskih uslova,koja se ispoljava u mnogogodišnjem reţimu vremena,osmatranih u
odreĊenom vremenu“.Zakone po kojima se javljaju atmosferske pojave i procesi, te njihove
uzajamne veze prouĉava meteorologija.Meteorologija je nauka o atmosferi. Ona je fizika
atmosfere.Višegodišnje reţime tipova vremena tj. klimu prouĉava klimatologija.Ona je geografija
troposfere(3,23).


2.2.ATMOSFERSKI POREMEĆAJI


2.2.1.RAVNOTEŢNO STANJE ATMOSFERE

Atmosfera se moţe nalaziti u tri razliĉita ravnoteţna stanja: stabilnom, labilnom i
indiferentnom ,što zavisi od veliĉine termiĉkog gradijenta.
U stabilnom ravnoteţnom stanju atmosfera se nalazi onda kada je termiĉki gradijent manji od
adijabatskog gradijenta temperature, tj. manji od 1˚C na 100 m visinske razlike. U stabilnoj
atmosferi nema vertikalnih strujanja vazduha od zemljine površine prema visini. Mogu postojati
horizontalna slaba strujanja, a isto tako i silazna strujanja. Takvi sluĉajevi su u tzv. anticiklonima.
Naroĉito je velika stabilnost vazduha kada u atmosferi postoje inverzijski slojevi temperature.
Tada se topao vazduh nalazi iznad hladnijeg vazduha, a kako je topliji vazduh specifiĉno lakši
od hladnijeg, to će on plivati iznad hladnijeg vazduha. U takvoj atmosferi ne mogu se obrazovati
uzlazne vazdušne struje.
U labilnom ravnoteţnom stanju atmosfera se nalazi kada je termiĉki gradijent veći od
adijabatskog gradijenta, tj. veći od 1˚C na 100 m visinske razlike. U labilnoj atmosferi postoje
vertikalna uzlazna vazdušna strujanja. To je sluĉaj u vazdušnim depresijama, odnosno u
ciklonima.
U indiferentnom ravnoteţnom stanju atmosfera se nalazi kada je termiĉki gradijent ravan
adijabatskom gradijentu, tj. ravan 1˚C na 100 metara visinske razlike. U indiferentnoj atmosferi
nema nikakvih vazdušnih strujanja(2,76).


2.2.2.VAZDUŠNE MASE I NJIHOVE OSOBINE

U cilju potpunijeg prouĉavanja vremenskog stanja, a naroĉito radi odreĊivanja prognoze
nastupajućeg vremena, potrebno je prouĉavanje širokih vazdušnih masa,ili talasa, na cijelom
njihovom prostranstvu, kako u horizontalnom tako i u vertikalnom pravcu. Pri prouĉavanju
vazdušnih masa potrebno je da se utvrdi geografsko porijeklo izvjesne vazdušne mase, njen
dotadašnji tok, fiziĉka i dinamiĉka svojstva i meĊusobni odnosi sa drugim susjednim
masama.Ako vazduh duţe vremena miruje ili se sporo kreće iznad neke oblasti, on dobija
izvjesne fiziĉke osobine te oblasti (u pogledu temperature, vlage, itd.). Stacioniranje vazduha o
kome je ovdje rijeĉ, prema nekim autorima iznosi 8-14 dana. Ovo se dogaĊa kada iznad neke
oblasti stacionira stabilan anticiklon u kome su slabi vjetrovi i vedro vrijeme. Prema tome,
prostorni i stabilni anticikloni su oblasti gdje se formiraju vazdušne mase. Takvi se anticikloni
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

3
najĉešće obrazuju na suptropskim geografskim širinama (25-40° g.š.) iznad okeana. Stabilni
anticikloni obrazuju se takoĊe i na umjernim i višim g.š. i to zimi iznad veoma rashlaĊenih
djelova zemljine površine .Vazdušne mase dobijaju razliĉite fiziĉke osobine, zbog nejednakog
priliva sunĉeve zraĉne energije na raznim g.š., i zbog razliĉitog zagrijevanja i hlaĊenja okeana i
kontinenata. Na taj naĉin se formiraju vazdušne mase istih fiziĉkih osobina iznad velikih
prostranstava u troposferi. Ovako formirane vazdušne mase premještaju se iz jednog predjela u
drugi, kao djelovi opšte atmosferske cirkulacije. Prema tome, svaka osnovna struja prenosi
vazdušne mase odreĊenog porijekla i osobina. Predio iznad koga se neka vazdušna masa
formirala, odnosno iznad koga je dobila izvjesne fiziĉke osobine, naziva se izvorišna oblast za tu
dotiĉnu vazdušnu masu. Izvorišna oblast mora biti prostrana, a njena fiziĉka priroda i tempe-
ratura iznad zemljine površine moraju biti pribliţno iste u cijeloj oblasti. Takvi su uslovi ispunjeni
na tropskim morima, ili u pustinjskim krajevima, ili u predjelima koji su stalno pod snijegom i
ledom, kao što su polarne oblasti. Umjerene g.š., zbog svoje raznolikosti terena i naglih
temperaturnih promjena, sa promenom g.š., ne mogu se smatrati kao stvarne izvorišne oblasti,
gdje se mogu formirati jednolike vazdušne mase.Tri osnovna tipa izvorišnih oblasti su: voda,
kopno, led ili snijeg. Svaka od ovih podloga ima osobena dejstva na vazduh iznad njih
(2,165).Tako, npr., ako se jedan anticiklon u toku zime duţe vremena nalazi iznad Atlantskog
okeana u predjelu Azorskih ostrva a drugi iznad kontinetna Evroazije, to će vazduh u prvom
anticiklonu dobiti od podloge sasvim drugaĉije osobine nego u drugom anticiklonu. U prvom
anticiklonu će se formirati masa morskog tropskog vazduha sa visokom temperaturom
(karakteristiĉnom za datu g.š. u to doba godine), sa većom sadrţinom vodene pare i većom
koliĉinom prašine usljed blizine Sahare. U drugom anticiklonu formiraće se masa kontinentalnog
polarnog vazduha, odnosno vazduha umjerenih g.š., koji je hladan i proziran.
Horizontalna rasprostranjenost jednolike vazdušne mase moţe iznositi od 2 do 10 miliona
km², dok njena vertikalna rasprostranjenost iznosi samo desetinu kilometara, tj. u najviše
sluĉajeva, do tropopauze.U oblasti jedne iste vazdušne mase meteorološki elementi se mjenjaju
sporo i njihovi horizontalni gradijenti su mali.Ti gradijenti se brzo povećavaju na granicama gdje
se dodiruju dvije vazdušne mase sa razliĉitim fiziĉkim osobinama. Ako je neka vazdušna masa
primorana da napusti svoju izvorišnu oblast i krene u nekom pravcu, svi njeni djelovi izlaţu se
tada dosta sliĉnim spoljnim uticajima, koji mjenjaju njene osobine. Prema tome, fiziĉke osobine
neke vazdušne mase odreĊuju se, prvo njenim porijeklom, tj. geografskim poloţajem izvorišne
oblasti, i drugo, njenom biografijom, tj. putem kojim je ona prešla iz mjesta svoga postanka do
mjesta gdje se dotiĉna vazdušna masa posmatra.Sa obzirom na velike dimenzije vazdušnih
masa, ne moţe se oĉekivati da će na cijelom putu djelovati isti uticaji na cjelokupnu vazdušnu
masu.Ipak osobine jedne iste vazdušne mase, tj. veliĉine njenih meteoroloških elemenata,
mjenjaće se pri kretanju iste polako i neprekidno, ali na razliĉite naĉine u raznim sluĉajevima.


2.2.3. KLASIFIKACIJA VAZDUŠNIH MASA

Vazdušne mase mogu se podijeliti na dva naĉina: i to prema njihovom toplotnom stanju i
prema geografskom poloţaju izvorišne oblasti. Prema tome, moţe se reći da postoje dvije
klasifikacije: termiĉka i geografska .
Termiĉka klasifikacija. - Prema termiĉkoj klasifikaciji vazdušne mase se djele na tople i
hladne vazdušne mase.
Topla vazdušna masa je ona koja se kreće iznad hladnije podloge, tj. ĉija je temperatura viša
od temperature podloge iznad koje se dotiĉna vazdušna masa kreće. Dolazak tople vazdušne
mase u neki predio obiĉno izaziva otopIjavanje, ali se sama vazdušna masa pri tome rashladi.
RashlaĊenje obuhvati samo niţi sloj vazduha, usled ĉega se obrazuju inverzije temperature,
koje su u nekim sluĉajevima neposredno iznad zemljine površine, no ĉešće na visini oko 400 do
600 metara. Usljed toga u toplom vazduhu se uspostavi stabilno ravnoteţno stanje. Ako je topli
vazduh dovoljno vlaţan, onda se pri njegovom hlaĊenju pri zemljinoj površini stvaraju advektivne
magle (ako je inverzija pri zemlji) ili niski slojeviti oblaci (ako je inverzija na nekoj visini). Nekada
se iz ovih oblaka, a takoĊe i iz magle izluĉuju sipeće padavine odnosno izmaglica. U toku ljeta,
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

4
ako je topli vazduh suv, onda je vrijeme preteţno vedro(2,166).
Hladna vazdušna masa je ona koja se kreće iznad toplije podloge. Dolazak hladne vazdušne
mase u neki predio izaziva zahlaĊenje, ali se sam vazduh pri tome dosta brzo zagrijava. Pošto
se niţi sloj vazduha pri zemlji zagrijava brţe nego vazduh na većoj visini, to se usljed toga uveća
vertikalni termiĉki gradijent i afmosfera postane nestabilna. U takvoj atmosferi obrazuju se
konvektivne i turbulentne vazdušne struje, koje prenose toplotu i vlagu od zemlje prema visini.
Pri konvektivnim strujanjima se obrazuju gomilasti oblaci iz kojih se izluĉuju pljuskovite
padavine. Sve ove pojave u hladnoj vazdušnoj masi se obiĉno dogaĊaju naiĉešće iznad kopna u
toku dana, a iznad mora i velikih jezera u toku noći. Magle u hladnoj vazdušnoj masi su rijetke.
Mogu se samo mjestimiĉno u jutarnjim ĉasovima obrazovati radijacione magle koje brzo
išĉezavaju pri izlasku sunca.
Geografska klasifikacija je prema geografskom poloţaju izvorišnih oblasti.Vazdušne mase
mogu se podeliti na ĉetiri zonalne vrste, i to:
AV - arktiĉki vazduh, porijekIom iz polarnih predjela.
PV - polarni vazduh, porijeklom sa visokih geografskih širina, ali ne iz samih polamih krajeva,
Neki autori nazivaju ovaj vazduh umereni vazduh, zato što se formira na umjerenim širinama, i
obiljeţavaju ga skraćenicom mUV .
TV - tropski odnosno sutropski vazduh, porijekIom iz supstropskih predjela.
EV - ekvatorski vazduh, porijekIom iz oblasti ekvatora.
Naprijed navedene ĉetiri vrste vazdušnih masa djele se dalje svaka na po dvije pod vrste, i
to: maritimne i kontinentalne, prema tome, da li su porijeklom sa morskih ili kopnenih površina, ili
su se, pri svome sporom kretanju, duţe vremena zadrţale iznad morskih, odnosno
kontinentalnih površina. Kada se i ovo uzme u obzir, onda se vazdušne mase mogu podjeliti na
sledeći naĉin:
mAV - maritimni arktiĉki vazduh;
kAV - kontinentaini arktiĉki vazduh;
mPV - maritimni polarni vazduh;
kPV - kontinentalni polarni vazduh;
mTV - maritimni tropski vazduh;
kTV - kontinentaini tropski vazduh.
Podjela na maritimni i kontinentalni vazduh se ne odnosi na ekvatorski vazduh, pošto su
uslovi temperature i vlaţnosti vazduha u blizini ekvatora skoro isti, kako iznad okeana tako ,i
iznad kontinenata (2,167).
Svojstvene osobine svake vazdušne mase su njena apsolutna vlaga i relativna vlaţnost i
njena temperatura. Pošto vazdušne mase dobijaju svoje osobine najvećim djelom od podloge, to
se promjene u vazdušnim masama dogaĊaju od dole.Vazdušne mase koje dolaze u Evropu i u
naše krajeve imaju znatne razlike, prema tome da li su maritimne ili kontinentalne. Klasifikacija
ovih vazdušnih masa i njihove glavne fiziĉke osobine mogu se ovako predstaviti:
Maritimni arktički vazduh (mAV). - Ovaj vazduh ima svoju izvorišnu oblast u predjelu
Grenlanda i Špicberga. On ima nisku temperaturu, malu apsolutnu vlagu, a relativna vlaţnost
mu je velika zbog niske temperature. Maritimne osobine dobije kada miruje ili se sporo kreće
iznad nekog predjela gdje vodene mase nisu zamrznute. To je stabilan vazduh u kome je dobra
vidljivost, ako u njemu nema magle. Ovaj vazduh dolazi u Evropu preko Norveškog mora i
Skandinavije, ali se pri tome njegovi niţi slojevi zagrijavaju i ovlaţe, te postane nestabilan.
Usljed toga se u njemu obrazuju konvektivne struje i konvektivna oblaĉnost, koja zimi išĉezne pri
duţem zadrţavanju toga vazduha iznad hladnog kontinenta.
KontinentaIni arktički vazduh (kAV). - Kontinentalni arktiĉki vazduh ima svoju izvorišnu oblast
u predjelu Barencovog mora i Karskog mora kao i u sjevernim djelovima Rusije. Iako se ovaj
vazduh formira iznad mora, on ima kontinentalne osobine, jer su ta mora pod ledom i snijegom.
Ove vazdušne mase su hladne, suve i stabilne, ali dok se prošire do Srednje Evrope one
donekle izgube svoju prvobitnu hladnoću, usljed znatnog odstojanja od svoje izvorišne ohlasti.
Ipak zimi, pri kretanju preko kontinenata one ostaju stabilne i imaju malu relativnu vlaţnost.
Zbog male relativne vlaţnosti, u ovom vazduhu se ne stvaraju magle u toku zime, ali u proljeće i
osobito u jesen, kada se ovaj vazduh stabilizira iznad kontinenta, u njemu se obrazuju
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

5
radijacione magle.
Maritimni polarni vazduh (mPV). - Ovaj se vazduh formira na visokim geografskim širinama
,oko 50° sjeverne g.š., na Atlantskom okeanu u toku ljeta, ili u Kanadi zimi, gdje u ovo doba
godine vladaju stacionarni anticikloni. Ove vazdušne mase se zimi stvarno formiraju na
kontinentalnim oblastima, ali kako se pri svome kretanju ka Evropi duţe zadrţavaju iznad
Atlantskog okeana, one dobijaju maritimna svojstva. U Evropu ovaj vazduh dolazi izmeĊu
Islanda i Velike Britanije, i preko Srednje Evrope struji u vidu zapadnih i sjeverozapadnih
vjetrova. Pošto ovaj vazduh prelazi preko tople Golfske struje, on postaje veoma vlaţan i
zagrijava se u niţim slojevima, što u toku, zime izaziva izrazitu labilnost sa gomilastim oblacima.
Usljed toga se u zapadnoj Evropi, osobito u sjeverozapadnom djelu, gdje preovlaĊuje mPV,
ĉesto zimi javljaju pljuskovite padavine. Pri upadu mPV u Srednju Evropu, zimi se primjećuje
povišenje temperature u prizemlju, tj. ublaţavanje oštrog mraza, ali na visini temperatura opada.
Svjeţi maritimni polarni vazduh donosi snijeg na srednjoevropskim planinama, ĉija je nadmorska
visina oko 500 metara. U toplijem godišnjem dobu ovaj vazduh pri svome dolasku u Srednju
Evropu izaziva ĉesto hladno, nestalno i kišovito vrijeme, gdje ponekad dolaze do izraţaja i
lokalni vremenski uticaji. U prelaznim godišnjim dobima, a naroĉito u proljeće, ovaj vazduh
prouzrokuje promjenljivo vrijeme, tj. dosta brzu smjenu izmedu pljuskova kiše i sijanja sunca.
Vidljivost u ovoj vazdušnoj masi je uopšte dobra i iznosi 20 do 50 km. U zapadnom djelu Evrope
mPV uslovljava preko cjele godine maritimnu klimu.Ponekada mPV dolazi u Evropu kao stabilna
vazdušna masa. To se dogaĊa kada se ona duţe zadrţava iznad Atlantskog okeana, naroĉito
pri kretanju daleko na jug, i onda tek preĊe u Evropu. Prelaskom u Evropu, ova vazdušna masa
skreće prema sjeveru, usljed ĉega se u njoj povećava stabilnost. Takav maritimni polarni vazduh
naziva se povratni mPV i njegove fiziĉke osobine pribliţavaju se maritimnom tropskom vazduhu
(mTV).
Kontinentalni polarni vazduh (kPV). - Ovaj vazduh ima svoju izvorišnu oblast u sjevernim
krajevima Evrope, Skandinaviji, Finskoj i evropskogm djelu Rusije. Ovaj se vazduh najĉešće
formira u kontinentalnim anticiklonima. To je sluĉaj zimi, kada se anticiklon nalazi iznad Sibira, i
kada njegovi ogranci zahvataju cjelokupan dio Rusije a takoĊe i Srednju Evropu. Isto tako se i
nad Fenoskandinavijom zimi ĉesto nalazi anticiklon u kome se vazduh formira. Osobine kPV se
veoma mjenjaju od zime ka ljetu. U toku zime ovaj vazduh se ne razlikuje mnogo od
kontinentalnog arktiĉkog vazduha (kAV), a u toku ljeta se ne razlikuje od kontinentalnog
tropskog vazduha (kTV), naroĉito u svojim prizemnim slojevima. Zimi se kPV odlikuje veoma
niskim temperaturama u prizemnim slojevima gjde se obrazuju jake prizemne inverzije.
Apsolutna vlaga ovoga vazduha je mala a relativna vlaţnost je velika. U dubini kontinenta mogu
se obrazovati magle i sIabo padanje snijega. Preko dana se formiraju kumulusi i slojeviti oblaci
srednjih visina.Ipak postoji opšta naklonost ka brzom razvedravanju ,koja se naroĉito jako
ispoljava noću. Vidljivost je u ovoj vazdušnoj masi umjerena i to od 10 do 20 km jer je vazduh
malo zamućen zbog sumaglice na inverzionim slojevima i zbog povremenih primjesa prašine,
koje se uvjek nalaze u kontinentalnom vazduhu.
Maritimni tropski vazduh (mTV). - Vazduh ove vrste ima izvorišnu oblast u suptropskom dijelu
Atlantskog okeana kod Azorskih ostrva, gdje stalno vlada visok vazdušni pritisak. Ovaj se
vazduh ĉesto formira i u oblasti Sredozemnog mora. Maritimni tropski vazduh od Azora kreće se
preko Atlanskog okeana i dolazi u Evropu sa jugozapada ili zapada. On se odlikuje visokom
temperaturom, a u isto vrijeme i stabilnošću. U predjelu formiranja mTV je malo stabilan, ali pri
kretanju ka sjeveru njegova stabilnost raste. U njemu se zimi javljaju magle, slojeviti oblaci i
sipeća kiša. U sluĉaju kada se ovaj vazduh formira iznad Sredozemnog mora pa se proširi u
Srednju Evropu, slojeviti oblaci i magle tada išĉezavaju pod dejstvom fenskog strujanja.
Vidljivost je u ovom vazduhu umanjena.
Kontinentalni tropski vazduh (kTV). - Ovaj vazduh ima uglavnom izvorišnu oblast u
suptropskim pustinjama Sjeverne Afrike i Arabije, a u ljetnje doba i u juţnom delu umjerenog
pojasa, tj. u Maloj Aziji i nad juţnim djelom Balkanskog poluostrva. Ove su vazdušne mase suve
i tople, i sadrţe mnoge djeIiće prašine iz pustinja koje se nalaze u Severnoj Africi. Kontinentalni
tropski vazduh struji u naše krajeve sa juga ili jugoistoka. Ovo strujanje ima ĉesto padajući
karakter usljed ĉega preovlaĊuje vedro vrijeme.
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

6
Naši krajevi obiĉno se nalaze na udaru dvojakih vazdušnih masa: polarnih i tropskih, kako
maritimnih tako i kontinentalnih. Ekvatorske vazdušne mase dolaze u Srednju Evropu samo u
rjetkim sluĉajevima na visini i to kao antipasatski vjetrovi. U prizemnim slojevima vazduha
ekvatorske vazdušne mase ne dolaze u naše krajeve (2,169).


2.2.4. VAZDUŠNA DEPRESIJA (CIKLON) I ANTICIKLON

Na sinoptiĉkim kartama najĉešće se istiĉu dva glavna izobarska tipa, i to: predio niskog
vazdušnog pritiska i predio visokog vazdušnog pritiska. Predio niskog vazdušnog pritiska naziva
se depresija ili ciklon, a predeo visokog vazdušnog pritiska naziva se anticiklon. Sem depresije i
anticiklona na kartama se mogu još vidjeti greben vazdušnog pritiska i dolina (uvala) vazdušnog
pritiska.
Depresija ili ciklon - Vazdušnom depresijom ili ciklonom naziva se predio gdje je vazdušni
pritisak niţi od 1013 mb. To je, u stvari, vazdušna depresija, kod koje je u središtu vazdušni
pritisak najniţi a prema periferiji se pritisak povećava. Raspodjela vazdušnog pritiska u depresiji
je dosta pravilna, a izobare su obiĉno zatvorene krive linije koje imaju okruglast ili eliptiĉni oblik.
Strujanje vazduha je od periferije prema središtu ali usljed rasporeda sila koje dejstvuju na
pokretne vazdušne ĉestice, vazdušne struje konvergiraju ka središtu u uvojitom simislu, tj. imaju
vrtloţni tok.Depresije i cikloni su u suštini iste tvorevine, ali pojedini autori prave razliku izmeĊu
njih.Razlika izmeĊu depresije i ciklona, prema izvjesnim autorima, vidi se iz sledećih opisa ovih
tvorevina. Depresije se javljaju na izvantropskim širinama i po prostranstvu koje zahvataju na
zemlji mogu biti veoma razliĉite. Najmanja depresija moţe imati preĉnik 80 km a najveća oko
5000 km. Prosjeĉni preĉnik depresije je od 2500 do 3000 km. Izobare u depresiji su najĉešće
eliptiĉnog oblika. Depresija se uglavnom pruţa na severnoj polulopti pravcem zapad-jugozapad
prema istok-sjeveroistoku. Dubokom depresijom smatra se ona kod koje je vazdušni pritisak u
središtu manji od 990 mb, a pIitkom depresijom kod koje je vazdušni pritisak u središtu veći od
1010 mb. Depresija je intenzivna ako su joj izobare bliţe jedna drugoj. Ukoliko su izobare bliţe
jedna drugoj utoliko su horizontaIni gradijenti vazdušnog pritiska veći, pa su utoliko i brzine,
odnosno jaĉine vjetra veće. Duboke depresije su obiĉno intenzivne a plitke slabe. Izobare su u
depresiji sve više zbijene jedna uz drugu prema središtu a udaljenije prema periferiji. To znaĉi
da su vjetrovj sve jaĉi što se ide bliţe prema centru depresije. Ipak u samom jezgru središta
jaĉina vjetra je mala, jer tu vazdušne struje manje-više kruţe oko samog jezgra. Cikloni se
javljaju rjetko i obiĉno na manjim g.š., tj. u tropskim predjelima; to su tzv. tropski cikloni. Oni
obuhvataju mnogo manju poršinu na zemlji nego izvan tropske depresije. Preĉnik cikIona je u
poĉetku oko 80 km a kasnije se moţe povećati do 1300 km; prosjeĉna vrijednost preĉnika kod
ciklona je oko 600 km. Izobare su u cikIonu više kruţnog oblika nego u izvantropskim
depresijama, ali je eliptiĉni oblik izobara takoĊe u ciklonu donekle zastupljen. U centru ciklona
vazdušni pritisak je ĉesto oko 960 mb, a na perifieriji oko 1020 mb. HorizontaIni gradijenti
vazdušnog pritiska su u takvim sluĉajevima od 27-33 mb, a ponekad su bili još i mnogo veći,
preko 133 mb na 111 km. MeĊutim, u depresiji na umjerenim širinama moţe takoĊe u središtu
vazdušni pritisak biti 960 mb a na periferiji 1020 mb, ali s obzirom na veliku površinu koju
depresija zahvata. HorizontaIni gradijenti vazdušnog pritiska rjetko gdje imaju veću vrijednost od
7 mb na 111 km. Moţe se reći da su cikloni u stvari jaki vazdušni vrtlozi u kojima je brzina vjetra
ĉesto veća od 35 m/s, što je dosta rjedak sluĉaj u izvantropskim depresijama. Stvarna najveća
brzina vjetra registrovana u cikIonu bila je 75 mls, odnosno 270 km/h. U središtima ciklona
postoji okruglasti predio preĉnika od 8 do 60 km u kome vlada lijepo i tiho vrijeme, dok su inaĉe
u ostalim djelovima cikIona, pored jakih vjetrova, i veoma jaki pljuskovi kiše. Cikloni se stvaraju
najĉešće pri kraju toplog godišnjeg doba i to na zapadnim stranama velikih okeana (2,172).
Anticiklon - Anticiklon je predio iznad kojeg je vazdušni pritisak visok, tj, viši od 1013 mb.
Obiĉno na zemlji zahvata veće površine depresije. Vazdušni pritisak je najveći u središtu
anticiklona (mahom iznad 1030 mb),a prema periferiji se smanjuje. Usljed toga strujanje
vazduha je od središta ka periferiji ali takoĊe vrtloţno. Izobare u anticikIonu su mnogo dalje
jedna od druge nego u depresiji, pa su, prema tome, manji i horizontalni gradijenti vazdušnog
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

7
pritiska. Usljed toga su u anticiklonu manje brzine vjetra nego u depresiji. Naroĉito su slabi
vjetrovi i imaju razliĉite pravce u središnjim djelovima anticiklona, gdje ĉesto vlada tiho vrijeme
(2,172).


2.2.5.VAZDUŠNI FRONTOVI

Analizom sinoptiĉkih karata je ustanovljeno da vremenske pojave ne zavise toliko od
raspodjele vazdušnog pritiska iznad zemljine površine koliko od raspodele vazdušnih masa i
njihovog uzajamnog dejstva. Svaka vazdušna masa ima, prema svojoj izvorišnoj oblasti, tipiĉne
osobine, i u podruĉju u kome ona stacionira ili se sporo kreće vrijeme se veoma malo mijenja.
MeĊutim, tamo gde se dve razliĉite vazdušne mase meĊu sobom dodiruju, tj. gdje jedna
vazdušna masa smjenjuje drugu nastaju vremenske promjene, koje se znatno razlikuju od onih
promjena koje bi se dogodile u istoj vazdušnoj masi, odnosno u masi koja ima pribliţno iste
meteorološke elemente, ali gdje ne postoji uzajamno dodirivanje razliĉitih vazdušnih masa.
Uzana graniĉna zona koja razdvaja dvije vazdušne mase sa znatno razliĉitim meteorološkim
elementima naziva se razdvojni sloj ili graniĉni sloj ili vazdušni front. Razdvojni sloj ne leţi
horizontalno već koso i jednim djelom dodiruje zemljinu površinu. Horizontalna širina razdvojne
površine je od nekoliko kilometara do 300 km, a debljina i vertikalna širina iznose od 100 do
1000 m. Frontovi su od naroĉitog znaĉaja za vremenske pojave, jer se na njima nalaze razliĉite
vazdušne mase u meĊusobnoj borbi i zato dolazi do znatnijih vremenskih poremećaja. Hladna
vazdušna masa, postavlja se u vidu klina i leţi na zemljinoj površini ispod razdvojnog sloja, dok
topla vazdušna masa leţi iznad razdvojnog sloja. Kada se vrši prouĉavanje raspodele raznih
vazdušnih masa na meteorološkim sinoptiĉkim kartama, tada se utvrĊuju i njihove meĊusobne
granice, odnosno frontovi (2,175).
Granica izmeĊu arktiĉkog i polarnog vazduha naziva se arktiĉki front, granica izmeĊu polarnog i
tropskog vazduha naziva se polarni front, a granica izmeĊu tropskog i ekvatorskog vazduha
naziva se tropski front. Arktiĉki, polarni i tropski frontovi nazivaju se glavnim frontovima.
Klasifikacija frontova moţe da se izvrši na razne naĉine. Prema karakteru kretanja frontova oni
se djele na stacionarne, tople i hladne frontove. Frontovi se mogu još podjeliti na proste i
sloţene. Prosti frontovi su oni razdvojni slojevi koji djele dvije razliĉite vazdušne mase, dok su
sloţeni frontovi takvi razdvojni slojevi koji djele tri ili više razliĉitih vazdušnih masa. U proste
frontove spadaju topli i hladni frontovi, a u sloţene frontove spadaju tzv. okluzovani frontovi.Topli
i hladni frontovi nazivaju se još i aktivnim frontovima.
Stacionarni front. - Stacionarnim frontom smatra se onaj kod koga su vjetrovi u hladnoj i
toploj vazdušnoj masi paralelni sa frontom, odnosno paralelni meĊu sobom. Vjetar u hladnoj
vazdušnoj masi moţe imati isti smjer sa vjetrom u toploj vazdušnoj masi, a moţe imati i suprotan
smjer, što zavisi od raspodjele vazdušnog pritiska. Kod stacionarnog fronta izobare su takoĊe
paralelne sa frontom.
Topli vazdušni front. -Kada neka topla vazdušna masa struji prema hladnoj vazdušnoj masi,
koja se nalazi ili u miru, ili se sporije kreće ka toplom vazduhu ili u istom pravcu, u kome se
kreće i topla vazdušna masa, tada će nastati napad toplog vazduha na hladni vazduh. Hladan
vazduh pod pritiskom toplog vazduha, koji se brţe kreće, postavlja se u vidu poloţenog klina, a
topli vazduh nadilazi iznad hladnog i uzdiţe se po strmoj ravni klina hladnog vazduha. Na taj
naĉin se obrazuje uzlazno strujanje toplog vazduha. Razdvojni sloj izmeĊu toplog vazduha, koji
napada, i hladnog vazduha koji obiĉno odstupa, naziva se topli front.Topli vazduh, koji u tom
sluĉaju obiĉno dolazi sa zapada i kreće se takoĊe prema istoku sustiţe hladni vazduh i potiskuje
ga, i na mjestu gdje je ranije bio hladni vazduh sada dolazi topli vazduh. Prema tome, ako se
neko mjesto nalazilo u hladnom vazduhu, prije prelaska toplog fronta, to dotiĉno mjesto će se po
prelasku fronta nalaziti u toplom vazduhu. Kako je brzina kretanja nastupajućeg toplog vazduha
veća od brzine hladnog odstupajućeg vazduha, što je sluĉaj u depresiji, to će sve nove i nove
tople vazdušne mase sustizati hladni vazduh i uzdizati se duţ razdvojnog sloja. Topli vazduh se,
na ovaj naĉin, uzdiţe do velikih visina, ponekad i do 10 km. Pri uzdizanju toplog i specifiĉno
lakšeg vazduha po strani klina hladnog vazduha, koji se nalazi u prizemlju, topli vazduh se
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

8
adijabatski hladi, usljed ĉega dolazi do kondenzacije vodene pare i izluĉivanja padavina
frontalnog tipa. Kondenzacija nastupa prije nego što se topli vazduh uzdigne do velikih visina.
MeĊutim, kada se topli vazduh uzdigne po klinu hladnog vazduha do visine oko 8 do 10 km on je
obiĉno rashlaĊen do temperature ispod 0°C, a u njemu se nalazi mala koliĉina vodene
pare(2,169).

Slika1:Vertikalni presjek toplog vazdušnog fronta. Izvor: Marko Milosavljević, Meteorlogija,
Nauĉna knjiga,Beograd,1988.str.176

Zato se na tim visinama obrazuju oblaci cirusi (Ci uncinus), koji se, preko naših predjela, obiĉno
pruţaju od zapada prema istoku, i koii sluţe kao predznaci dolaska toplog fronta.Ova zona sa
padavinama moţe zauzimati pojas ispred toplog fronta širine oko 300 km, a padavine se izluĉuju
iz sloja oblaka As - Ns. Kapljice kiše poĉinju da padaju prema zemlji ĉim se iznad nekog mjesta
pojave As oblaci, ali te kapljice ispare kroz vazduh i ne stignu do zemljine površine.Topli front se
obiĉno kreće brzinom 20-40 km/h. Pri ovakvoj brzini kretanja fronta i širine zone padavina oko
300 km, frontalne padavine obiĉno traju iznad nekog mjesta 15-17 h. Od pojave prvih perjastih
oblaka (Ci) do poĉetka padavina, pri unaprijed navedenoj brzini toplog fronta, obiĉno proĊe 30
do 15 ĉasova .Padavine prestaju poslije prelaska toplog fronta i nastaje toplije vreme. Nebo se
razvedrava ili ostaje pokriveno stratusima, a u prizemnim slojevima moţe biti i magle.Ako je
topla vazdušna masa bila dosta labilna (prvenstveno ljeti), tada se u oblasti slojevito-kišnog djela
oblaĉnog sistema toploga fronta mogu obrazovati pojedini gomilasto-kišni oblaci, iz kojih padaju
prolazni pljuskovi kiše, a ĉesto se obrazuje i nepogoda .Prelazak toplog fronta preko nekog
mjesta ima uticaja i na vazdušni pritisak u dotiĉnom mjestu. Hladan vazduh je gušći i teţi od
toplog vazduha, te mu je stoga i vazdušni pritisak veći. Kada nastupi nadilaţenje toplog vazduha
iznad hladnog, hladan vazduh se povlaĉi i njegov stub postaje sve kraći. Zato se vazdušni
pritisak smanjuje, tj. opada pri pribliţavanju toplog fronta, a naroĉito opadne u momentu pre-
laska fronta. Vjetar takoĊe promjeni svoj pravac po prelasku toplog fronta. Ako je prelaskom
fronta vjetar duvao sa juga ili jugoistoka, onda će poslij duvati sa zapada ili jugoza-pada.Ispred
toplog fronta u oblasti padavina ponekad se obrazuje magla. Ova frontalna magla nastaje usljed
zasićenja hladnog vazduha ispred toplog fronta od isparenja kapljica kiše koje padaju ka zemlji.
Sem toga, na stvaranje ove magle utiĉe i adijabatsko hlaĊenje vazduha ispred toplog fronta pri
opadanju vazdušnog pritiska u sluĉajevima kada se vazduh kreće iznad relativno hladnije
podloge, pa mu se usljed toga temperatura još više sniţava. Širina zone ove magle moţe biti
100-200km (2,177).
Hladni vazdušni front. - Ako se pretpostavi da se topli vazduh kreće lako ili miruje, i ako na
njega napadne hladni vazduh, koji se kreće brţe od toplog, pa će hladni vazduh, kao specifiĉno
teţi, da se podvlaĉi ispod toplog vazduha u obliku klina i podizaće topli i lakši vazduh uvis.
Graniĉni sloj izmeĊu hladnog vazduha, koji napada, i toplog vazduha, koji miruje ili se kreće
sporije, naziva se hladni front.Presjek ovog razdvojnog sloja sa zemljinom površinom naziva se
hladni front. Hladni front će se takoĊe obrazovati ako topli vazduh ima pravac kretanja u susret
hladnom vazduhu a hladni vazduh nadire u zonu toplog vazduha. Kako hladni ima strmiji nagib
od toplog fronta, to je uzlazna struja toplih vazdušnih masa mnogo snaţnija nego kod toplog
fronta. Kada hladni front preĊe preko nekog mjesta, onda u dotiĉnom mjestu nastupa hladnije
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

9
vrijeme, jer je hladni vazduh došao i zamjenio topli vazduh. Hladni vazdušni frontovi mogu se
podjeliti na hladni front I reda i hladni front II reda. Hladni vazdušni front I reda javlja se obiĉno
izvan oblasti depresija. Ovakvi frontovi se kreću dosta sporo od zapada prema istoku preko
naših predjela .

Slika 2:Vertikalni presjek hladnog vazdušnog fronta I reda. Izvor: Marko Milosavljević, Meteorlogija,
Nauĉna knjiga,Beograd,1988.str.177

Ipak usljed trenja hladnog vazduha o zemljinu površinu, prednji kraj hladnog fronta dobija dosta
veliki nagib pri zemljinoj površini. Zato se ispred same linije fronta, umjesto mirnog strujanja sa
blagim usponom, stvara uspon toplog vazduha pod dosta velikim uglom. Zbog ovoga dosta
intenzivnog uzdizanja toplog vazduha uvis stvaraju se slojeviti i gomilasti kišni oblaci, iz kojih
padaju jake frontalne i pljuskovite padavine. Hladni front I reda ima sliĉan oblaĉni sistem kao i
topli front.Ovakav oblaĉni sistem dokazuje da i kod ovog frontalnog sistema postoji uzlazno
kliţenje toploga vazduha iznad cjelog razdvojnog sloja, odnosno iznad cjele frontalne površine.
Padavine se izluĉuju u maloj širini ispred fronta, dok je veća širina padavina pozadi fronta
(2,177).
Hladni vazdušni front II reda.- Obrazuje se u oblasti depresionih poremećaja. Hladni front
ovoga tipa kreće se vrlo brzo. Hladni vazduh, pri svome brzom kretanju, potiskuje burno topli
vazduh ispred sebe. Ako je topli vazduh još dosta nestabilan, on će se uzdizati naglo uvis ispred
samog fronta, a usljed toga stvaraće se gomilasti kumulonimbusi iz kojih se izluĉuju kratkotrajni i
jaki pljuskovi padavina.


Slika 3: Vertikalni presjek hladnog vazdušnog fronta II reda. Izvor: Marko Milosavljević, Meteorlogija,
Nauĉna knjiga,Beograd,1988.str.178

Zona padavina zahvata uski pojas i to ispred hladnog fronta, gdje je konvektivno strujanje toplog
vazduha veoma intenzivno i to normalno uvis. Na visini od 2 do 3 km iznad zemljine površine
topli vazduh ima karakter silaznog strujanja niz strmu ravan klina hladnoga vazduha. Pozadi
linije fronta, postoji silazno strujanje i u hladnoj vazdušnoj masi, koje je naroĉito intenzivno u
prednjem djelu klina hladnog vazduha, tj. u blizini zemljine površine. Zato ovdje oblaci išĉeza-
vaju i vlada vedro vrijeme. Tek pozadi fronta, na rastojanju oko 200 km, mogu se obrazovati
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

10
termiĉki kumulonimbusi iz kojih se izluĉuju kratkotrajni pljuskovi padavina. Ispred hladnog fronta
II reda pojavljuju se prvo soĉivasti altokumulusi (Ac lenticularis) kao predznaci dolaska fronta i
pogoršanja vremena. Hladni front II reda se prvenstveno pojavljuje u ljetnjoj polovini godine i
uvjek je praćen olujnim stanjem. Zaobljeni oblik hladnog fronta pri samoj zemljinoj površini
nastaje usljed trenja hladnog vazduha o zemljinu površinu, te se stoga prizemni vazduh kreće
sporije od vazduha na većoj visini. Zato se prilikom prelaska ovog fronta preko nekog mjesta,
prvo pojave oblaci na visini koji se brzo kreću, pa tek poslije nekoliko minuta se i na zemlji
pojave jaki vrtloţni vjetrovi sa pljuskovima padavina (2,178).
Okluzovani vazdušni frontovi. - Okluzovani vazdušni frontovi su kombinacija toplog i hladnog
vazdušnog fronta. Ovi se frontovi obrazuju na taj naĉin što se pri razvitku depresije u njoj nalaze
hladni i topli frontovi, koji se preko naših predjela kreću od zapada prema istoku. Pri ovom
kretanju topli front se kreće ispred hladnog fronta, ali ĉesto sporije od hladnog fronta. Kako se
hladni front u izvjesnim sluĉajevima kreće brţe od toploga te ga on u jednom momentu sustiţe.
U tom sluĉaju vrši se na zemljinoj površini spajanje hladnog i toplog fronta, odnosno spajanje
hladne vazdušne mase, koja se kreće pozadi hladnoga fronta, sa hladnom vazdušnom masom,
koja se kreće ispred toplog fronta. Tada se sav topli vazduh istisne sa zemljine površine i
uzdigne uvis, a oblaĉne mase hladnog i toplog fronta spajaju se u jednu masu. Kišno stanje se
produţuje još neko vrijeme, a zatim cjela pojava naglo slabi i nastaje razvedravanje. Pribliţav-
anje hladnog fronta toplom frontu naziva se procesom okluzije a njihovo spajanje u prizemlju
naziva se prosto okluzijom. Cio ovakav sistem zove se okluzovani front ili jednostavno okluzija
(1,178).



Slika 4:Vertikalni presjek kroz okluziju tipa: a)tople fronte b)hladne fronte.
Izvor: Berislav Makjanić, Osnove meteorologije, Sveuĉilište u Zagrebu,Zagreb,1967.str.198


Ako se poslije spajanja hladnog i toplog fronta pri zemljinoj površini, hladni front i dalje kreće
brţe od toplog, onda mogu nastati jedan od dva tipa okluzovanih frontova: okluzovani topli front
ili okluzovani hladni front. Kod okluzovanog toplog fronta manje hladni vazduh nalazi se pozadi
hladnog fronta a više hladni vazduh nalazi se ispred toplog fronta. Kada manje hladni vazduh
sustigne više hladni vazduh, on se uzdiţe po strani klina više hladnog vazduha. Kišna zona se
sve više širi ispred donjeg fronta okluzije.Okluzovano topli front je u stvari razdvojni sloj .Kod
okluzovanog hladnog fronta se hladniji, odnosno više hladni vazduh, nalazi pozadi hladnog
fronta, a topliji vazduh, odnosno manje hladni, nalazi se ispred toplog fronta. Kada više hladni
vazduh sustigne manje hladni vazduh, on podilazi ispod manje hladnog vazduha u vidu klina i
primorava ga na uzdizanje uvis. Tako se obrazuje okluzovani hladni front . Kišna zona kod
okluzovanog hladnog fronta se sve više širi pozadi ovog fronta.





TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

11
2.2.6.ATMOSFERSKE NEPOGODE

Nepogodama se nazivaju one pojave u atmosferi pri kojima je kondenzacija vodene pare,
stvaranje nimbostratiusa i kumulonimbusa, i luĉenje padavina iz ovih, u neposrednoj vezi sa
vidljivim i ĉujnim elektriĉnim praţnjenjem u atmosferi. Pojava munje i groma, ponekad samo
munje, pa svojoj suštini pripada pojmu nepogode ili nevremena. Veliki elektriĉni naponi u
kumulonimbusu, koji dovode do jakih praţnjenja u vidu munja, nesumnjivo su posljedica
kondenzacije vodene pare ili njenih proizvoda. Atmosferske nepogode mogu se podjeliti na
toplotne (termiĉke) i frontalne.
Toplotne nepogode. - Ove nepogode nastaju usljed pregrijanosti prizemnih vazdušnih masa
nad površinom kopna u toplim ljetnjim danima, te su one posljedica dnevnog temperaturnog
toka. Uzrok njihovog stvaranja su poremećaji u vertikalnoj ravnoteţi temperature vadzuha. Kod
toplotnih nepogoda je svojstvena labilnost u višim vazdušnim slojevima, koja se pokazuje u
velikim vertikalnim termiĉkim gradijentima, dok je slojevitost stabilnija u niţim slojevima u
prizemlju. Za stvaranje ovakvih nepogoda potrebno je anticiklonsko vremensko stanje, pri kome
su horizontalni gradijenti vazdušnog pritiska veoma mali, pa su, prema tome, i vjetrovi slabi. To
se u stvari obiĉno dogaĊa u ljetnjim anticiklonima pri dugotrajnom vedrom i sunĉanom vremenu
nastanu veoma povoljni uslovi da se prizemni vazduh neobiĉno jako zagrije, ĉime je omogućeno
izvanredno intenzivno uzlazno kretanje vazdušnih masa. Kada se atmosfera nalazi u ovakvom
stanju, stalno priticanje veoma vlaţnog vazduha s okolnih mora ili vlaţnog zemljišta daje
uzlaznoj struji mogućnost da se vodena para kondenzuje ili sublimira u ogromnom broju kišnih
kapljica ili ledenih kristala, a to je preduslov za obrazovanje krupnih zrna grada. Pri kondenzaciji
i sublimaciji se, meĊutim, oslobaĊa znatna koliĉina toplotne energije, a ova ,sa svoje strane,
daje atmosferi ĉesto eksplozivnu silu.



Slika 5: Slikovni prikaz razvoja konvektivnih oblaka usljed pregrijanosti zemljine površine.
Izvor:www.stopheil.com

Kako su toplotne nepogode obiĉno lokalne prirode, to one nemaju za posljedicu promjenu u
vladajućem vremenskom stanju. Ĉim se kod toplotne nepogode izravna vertikaina labilnost viših
vazdušnih slojeva, tada se odmah uspostavi ranije tiho i lijepo vrijeme, kao što je bilo prije
dotiĉne nepogode. Toplotne nepogode su skoro svakodnevna pojava na planinskim ostrvima u
tropskom pojasu.
Frontalne nepogode. - U ove nepogode spadaju one koje nastaju na hladnom frontu (naroĉito
II reda) pri prolazu neke duboke depresije. One se stoga zovu i vrtloţne nepogode. Velika
labilnost atmosfere, sa dovoljnom sadrţinom vodene pare, predstavlja i ovdje potrebne uslove
za razvitak nepogoda, ako hladna vazdušna masa podilazi ispod tople vazdušne mase u vidu
klina, i prisiljava toplu na uzlazno kretanje. Labilnost je naroĉito povećana ako se hladna i topla
vazdušna struja, sa obje strane fronta, znatno razlikuju u temperaturi, i ako su im pravci kretanja
jako nagnuti jedan prema drugom. Frontalne nepogode su u popodnevim ĉasovima na kopnu
pojaĉane i zagrijanim vazduhom iznad zemljine površine. Ove nepogode sastoje se iz ţestokih
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

12
udara vjetra, jakih pljuskova kiše, grada ili snijega. Po prelasku jedne frontalne nepogode preko
nekog mjesta vazdušni pritisak naglo poraste a temperatura vazduha opadne.



Slika 6: Kartografski prikaz broja dana sa gradom u svijetu. Izvor:www.stopheil.com


Frontalnih nepogoda ima, pri labilnom atmosferskom stanju, i na toplom vazdušnom frontu, ali
one nisu nikad toliko jake i ĉeste, kao što je sluĉaj na hladnom vazdušnom frontu. Uzrok je u
tome što je usklizavanje zagrijanog vazduha na toplom frontu slabije mada je vazduh u toplom
sektoru tropskog porijekla i raspolaţe sa dovoljnom potencijalnom energijom za konvektivno
dejstvo. Ovaj tip nepogoda ĉesto se pojavi iznenadno, tj. kada uzlazni topli vazduh postane
prezasićen vodenom parom i kondenzovani ili sublimirani proizvodi se izluĉe iz oblaka
nevremena.Frontalne nepogode se, nasuprot termiĉkim, odlikuju time što su priliĉno nezavisne
od dnevnih i godišnjih promjena temperature, što su više regionalne pojave, što najĉešće imaju
veću brzinu unaprednog kretanja i što ih gotovo nikad nema u tropskom pojasu. Ove nepogode
su mnogo rasprostranjenije od toplotnih i gotovo uvjek prouzrokuju preokret vremena. Zimske
nepogode u Srednjoj Evropi, a skoro sve nepogode na okeanima, pripadaju ovoj vrsti nepogoda.
Naroĉito ĉeste su ove pojave na ivicama depresija, gdje se razvija tzv. ţljeb niskog vazdušnog
pritiska.FrontaIne nepogode nastaju u ljetnjoj polovini godine poglavito na juţnoj ili jugoistoĉnoj
ivici vazdušnih depresija, dok se u zimskoj polovini godine obrazuju obiĉno na zapadnom
kvadrantu depresije(1,191).
Opšte je poznato da su nepogode sa pojavom grada uslovljene intenzivnom frontalnom
dinamikom i termiĉkom stanju atmosfere.Prodori hladnog i vlaţnog vazduha preko pregrijanog
kopna uslovljavaju izrazitu nestabilnost i jak razvoj konvektivne oblaĉnosti.Takvi frontalni
kumulonimbusi ĉesto se razvijaju do visine tropopauze,naroĉito u podnevnim ĉasovima,a prate
ih grmljavina,pljuskovi,olujni vjetar.Pojava grada je najĉešća u uţoj zoni fronta gdje je najjaĉa
frontalna dinamika.Pojava je takoĊe veća u zoni iza fronta nego ispred fronta što se objašnjava
razvojima visinske doline i ciklona u hladnoj masi iza fronta.U periodu od maja do juna je 69%
frontalnih nepogoda (6,29).





TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

13
2.3.GRADONOSNI OBLAK - CUMULONIMBUS(Cb)

Ime je dobio kovanicom od latinskih rijeĉi Cumulus ,što znaĉi gomila, te Nimbus, što znaĉi
kišni oblak.



Slika 7: Izgled Cb oblaka. Izvor:www.stopheil.com

Definicija: Moćan i gust oblak, znatnog vertikalnog prostiranja, u obliku planine ili ogromnih
tornjeva. Bar neki dio njegovog gornjeg djela je obiĉno gladak, konĉast ili izbrazdan, i gotovo
uvjek spljošten. Ovaj se dio ĉesto razvlaĉi u obliku nakovnja ili široke perjanice.Ispod, ĉesto vrlo
tamne, baze ovoga oblaka, ĉešće se javljaju niski iskidani oblaci, slijepljeni ili ne sa njom, a
padavine su katkad u obliku virga.
Vrste:Cumulonimbus calvus (Cb cal) i Cumulonimbus, capillatus (Cb cap). Cumulonimbus-i
nemaju podvrsta.
Calvus :Ime mu na latinskom znaĉi ćelav. Cumulonimbus u kojemu su neke protuberance,
bar u njegovom gornjem djelu, poĉele da gube kumulusne konture, te u kojima se ne raspoznaju
nikakvi djelovi cirusnog oblika. Protuberance i pupljenja teţe da stvore bjeliĉastu masu, sa
manje više vertikalnim brazdama.
Capillatus: Ime mu na latinskom znaĉi kosmat. Cumulonimbus koji se odlikuje prisustvom,
naroĉito u svom gornjem djelu, jasno cirusnih oblika, sa izrazito konĉastom ili brazdastom
strukturom, ĉesto u obliku nakovanja, perjanice ili velike, više ili manje, neuredne kose. U ovom
tipu oblaka uglavnom nastaju pljuskovi ili grmljavine, praćene ĉesto olujom ili gradom. U njemu
se javljaju ĉeste, vrlo jasne virge.
Dopunske odlike i oblaci pratioci: Praecipitatio ,Virga,Pannus ,Incus, Mamma, Pileus, Velum,
Arcus ,Tuba (rijetko).
Dopunske odlike:
lncus -Gornji dio Cumulonimbus-a razvuĉen u obliku nakovnja, glatkog konĉastog ili
izbrazdanog izgleda.
Mamma -Viseće protuberance na donjoj površini jednog oblaka koje imaju izgled sisa. Ova
dopunska odlika se najĉešće javlja sa Cirrus-ima, Cirrocumulus-ima(Cu), Altocumulus-ima(Ac),
Altostratus-ima(As), Stratocumulus-ima(Sc) i Cumulonimbus-ima(Cb).
Virga -Vertikalni ili kosi tragovi padanja koji polaze sa donje površine oblaka, a ne dostiţu do
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

14
površine zemlje. Ova dopunska odlika se najĉešće javlja sa Cirrocumulusima, Altocumulus-ima,
Altostratus-ima, Nimbostratus-ima, Stratocumulus-ima, Cumulus-ima i Cumulonimbus-ima.
Praecipitatio -Padavine (kiša, sipeća kiša, snijeg, krupa, sugradica, grad ,itd.) koje padaju iz
oblaka i dostiţu do zemljine površine.Ova dopunska odlika javlja se najĉešće sa Altostratus-ima,
Nimbostratus-ima, Stratocumulus-ima, Stratus-ima) Cumulus-ima, i Cumulonimbus-ima.
Arcus -Gust, horizontalni valjak, sa više manje iskrzanim ivicama, koji se nalazi ispred donjeg
dijela izvjesnih oblaka. Kada je prostran ima izgled prijetećeg tamnog luka. Ova dopunska odlika
se javlja sa Cumulonimbus-ima i, rjeĊe, sa Cumulus-ima.
Tuba -Oblaĉni stub ili izvrnuta oblaĉna kupa oblika lijevka, koji izlazi iz baze oblaka. Ukazuje
na više ili manje jak vrtlog vjetra u oblaĉnoj masi. Mada se padavine normalno smatraju kao
hidrometeori, ovaj je naziv uveden meĊu dopunske oblike zbog toga, što padavine ĉine po svoj
prilici produţenje oblaka. Ova dopunska odlika se javlja sa Cumulonimbus-ima, i mnogo rjeĊe,
sa Cumulus-ima.



Slika 8: Jasno izraţena dopunska pojava Incus na Cb oblaku. Izvor:www.stopheil.com

Oblaci pratioci:
Pileus -Oblak pratilac sa slabim horizontalnim prostiranjem u obliku kape ili kapuljaĉe. Ovaj
se oblak javlja iznad vrha kumulusnog oblaka ili je spojen sa njegovim gornjim djelom koji ga
ĉesto probija. Dešava se dosta ĉesto, da se zapazi više pileus-a jedan iznad drugog. Pileus se
javlja poglavito sa Cumulus-ima i Cumulonimbus-ima.
Velum -Oblaĉni veo pratilac sa velikim horizontalnim prostiranjem, koji se nalazi nešto iznad
vrha jednog ili više kumulusnih oblaka ili je spojen sa njegovim gornjim djelovima koji ga ĉesto
probijaju. Velum se javlja poglavito sa Cumulus-ima i Cumulonimbus-ima.
Pannus -Iskidane krpe koje se, ĉineći katkada naprekidan sloj, javljaju ispod jednog drugog
oblaka, sa kojim mogu da budu slijepljene. Ovaj oblak pratilac se javlja, najĉešće, sa Altostratus-
ima, Nimbostratus-ima, Cumulus-ima i Cumulonimbus-ima.
Fizički sastav i izgled: Cumulonimbus-i su sastavljeni od vodenih kapljica i naroĉito u
njihovom gornjem djelu, od ledenih kristala.Sadrţe, takoĊe, i velike kišne kapi ,ĉesto snjeţne
pahuljice, krupu, sugradicu ili krupna zrna grada. Vodene kapi i kišne kapi mogu biti jako
prehlaĊene. Horizontalne i vertikalne dimenzije Cumulonimbus-a su tako znatne, da je
karakteristiĉan oblik oblaka u cjelini vidljiv samo ako se oblaci posmatraju sa dovoljno velike
daljine. U toku prvih faza njihovog razvitka poĉev od Cumulus-a Cumulonimbus-i ĉesto pokazuju
na svojim vrhovima zaobljene protuberance, mada im gornji dio poĉinje da gubi jasnoću
kontura.Poslije toga se ovaj gornji dio potpuno pretvara u konĉastu ili izbrazdanu masu, koja
ĉesto ima oblik nakovnja .Na vrlo niskim temperaturama konĉasta struktura moţe da se
protegne na cjelokupnu oblaĉnu masu. Cumulonimbus-i mogu da se jave bilo izolovano, bilo
poredani u neprekidan niz sliĉno velikom zidu. Kada se oblak nalazi taĉno ili gotovo iznad
osmatraĉa gornji djelovi su zaklonjeni njegovom prostranom bazom, ili niskim iskidanim oblac-
ima (pannus). S druge strane, moţe da se desi da gornji dio Cumulonimbus-a bude pomješan
sa masom Altostratus-a ili Nimbostratus-a. Cumulommbus-i mogu takoĊe da se razviju u samoj
oblaĉnoj masi Altostratus-a, ili Nimbostratus-a. Taman, prijeteći, ili ĉak zastrašujući izgled
Cumulonimbus-a je obiĉno pojaĉan grmljenjem i sjevanjem, a pored toga moţe da se pogorša
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

15
jakim pljuskovima kiše, snijega ili grada, olujinim ili dopunskim odlikama kao: mamma, viseće
protuberance , ili rjeĊe, tuba.
Postanak: Normalno se Cumulonimbus-i razvijaju iz velikih, snaţno razvijenih Cumulus-a,
procesom neprekidne evolucije. Uslovi pojave Cumulonimbus-a su, prema tome, sliĉni onima
koji su povoljni za razvitak Cumulus-a .Cumulonimbus-i mogu katkad da se razvijaju iz Alto-
cumulus-a ili Stratocumulus-a, ĉiji gornji djelovI imaju protuberance u obliku tornjeva. U prvom
od ovih sluĉajeva, baza Cumulonimbus-a je abnormalno izdignuta, visoka. Isto tako,
Cumulonimbusi mogu da postanu preobraţajem i razvitkom jednog djela Altostratus-a ili
Nimbostratus-a.



Slika 9: Vertikalni razvoj Cb oblaka. Izvor:www.stopheil.com




2.4. GRAD I NJEGOV NASTANAK

Grad. - To su ledene lopte ili grumeni, ĉiji se preĉnik mjenja od 5 do 50 mm i više. Ove
ledene tvorevine padaju ili odvojeno ili spojene u većim nepravilnim komadima. Zrna grada su ili
potpuno providna, ili su naizmjence sastavljena iz providnih ili mutnih snijegu sliĉnih slojeva, pri
ĉemu su providni slojevi debeli bar 1 mm. Slojeva ima najĉešće pet, a katkad i dvadeset (2,58).
Grad pada gotovo iskljuĉivo pri jakom i dugotrajnom nevremenu sa grmljavinom, ali nikad pri
temperaturi ispod 0° (pri zemljinoj površini). Grad pada iz Cb-a koji se uzdiţe do velikih visina.
Dinamiĉka i makrofiziĉka struktura oblaka nije do danas dovoljno ispitana.To je teškoća
egzaktnih teorija o obrazovanju i izluĉivanju pljuskovitih padavina i grada. Nauĉna disciplina koja
prouĉava sile koje izazivaju kretanja vazduha u Cb-u naziva se Dinamika Cumulonimbusa.S
obzirom na veliku raznolikost kretanja vazduha u Cb-u nemoguće je opisati sve sile koje u
njemu djeluju kao ni uzroke pojave sila.
Po Ludlamovoj teoriji gradonosni oblak se formira u atmosferi u kojoj se brzina vjetra
povećava sa visinom i zato se uzlazna kretanja naginju u pravcu vjetra,a sa obzirom da je jako
naglašen efekat uvlaĉenja donjeg dijela okolnog vazduha,formira se uzlazno-silazna vrtloţna
cirkulacija koja je postojana najmanje 30min.
Osnovni faktor nastanka i razvoja moćnog konvektivnog oblaka su uzlazne struje.One
snadbijevaju oblak vlagom i imaju vaţnu ulogu u samom procesu nastajanja i rasta zrna
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

16
grada.Max brzina struja u srednjem dijelu oblaka je oko 20-30 m/s.Struje su toplije 3˚-5˚C od
okoline(max 10˚C).Na gornjim nivoima u oblasti nakovnja struja je praktiĉno horizontalna.
Vertikalna uzlazna strujanja u poĉetnom stadijumu oblaka su najaĉa pri vrhu samog oblaka.
MeĊutim, u razvijenom Cb vertikalna uzlazna strujanja su najaĉa u srednjem djelu oblaka, dok u
vrhu oblaka uopšte nema vertikalnih strujanja,tj.u kumulusnom oblaku se javlja porast vertikalne
komponente brzine do izvjesne maksimalne vrijednosti, a zatim opada.Taj raspored brzina je
uslov obrazovanja zone akumulacije u kojoj nastaju ĉvrste ĉestice leda. Zona akumulacije
predstavlja u stvari oblast povišene vodnosti,a sam pojam je 1958. godine uveo sovjetski
nauĉnik Sulakvelidze(6,10).Isto tako, u razvijenom Cb u donjoj polovini sa desne strane postoje
silazna strujanja koja su dosta jaka. U donjem djelu oblaka do izoterme 0° oblak se sastoji iz
vodenih kapljica. Kod razvijenog Cb u ovaj sloj mogu da se spuste i pokoje snjeţne pahuljice ili
prehlaĊene vodene kapljice, i to u onom djelu oblaka gdje postoji silazno strujanje vazduha.
Ako u oblak utiĉe hladniji srednjotroposferski vazduh i hladi se na raĉun isparavanja obiĉne
vode moţe obrazovati silaznu struju.Ona se na tlu divergira,a nastala cirkulacija je jedan od
mehanizama regeneracije strujanja mehanizama,ĉime se obezbjeĊuje kvazistacionarno stanje
konvektivnih oblaka.Postojanjem smicanja vjetra i nagiba ose oblaka zrna izluĉenih padavina i
uzlazne struje su razdvojene u prostoru,što moţe dovesti do izluĉivanja grada u trasama.Pri
znatnom smicanju vjetra razvijaju se simetriĉni Cb oblaci koji se najĉešće premještaju brzinom
20-30 km/h.Pri slabom smicanju nastaju jednoćelijski oblaci.Oni su simetriĉni u odnosu na
vertikalnu osu.Oni su rijetki ali daju dugo padanje grada koncentrisanog na malu površinu.
Prisustvo jakog smicanja vjetra ĉesto je obiljeţeno u meteorologiji sa slabom vjerovatnoćom
razvoja konvektivnih oblaka. Jaki vjetrovi na visini imaju tendenciju da uguše uzlaznu struju,tj. da
pomješa vazduh u struji sa okolnim vazduhom. Taj uticaj moţe da smanji mogućnost vertikalnog
kretanja vazduha. Iako je smanjena mogućnost razvoja konvektivne oblaĉnosti pri jakom
smicanju vjetra, ustanovljena je korelacija izmeĊu vertikalnog smicanja vjetra i snage
kumulusnih oblaka, prisustva tornada ili intenzivnog padanja grada.
Ako vertikalno smicanje vjetra ne postoji ili je malo,vertikalne struje tada ostaju vertikalne ili
malo nagnute. U tim uslovima kada se ĉestice dovljno razviju da se akumuliraju na nekoj visini i
da opterećuju uzlaznu struju koju će poslije odreĊenog vremena savladati ,tj kada njihova teţina
postane dovoljna uzlazna struja se poništava, oblak se raspada i ĉestice padaju, najveće
dospijevaju do zemlje a sitne isĉezavaju. Tako izazvan pljusak je uglavnom lokalizovan i kratkog
trajanja. Takvoj ćeliji se daje ime prosta ćelija.
Prisustvo jakih vetrova u atmosferi izaziva izvjestan broj sila u sistemu oblaka. Ako je
vertikalno smicanje vjetra veliko, jaki vjetrovi na visini teţe da naĉnu ćeliju i da je pomješaju sa
okolnim hladnim i suvim vazduhom. U takvim uslovima razvoj konvektivnih oblaka se ĉesto
pojavljuje . Dugo se mislilo da jake varijacije vjetra sa visinom naginju uzlaznu struju i
spreĉavaju razvoj Cb oblaka. Dobro je poznato da prisustvo jakog vertikalnog smicanja, vjetra
odnosi vrhove Cu oblaka i rastura ih nedozvoljavajući im da dostignu stadijum Cb oblaka.
MeĊutim, razvijanje oblaka pri smicanju vjetra moţe biti dosta jako. Konstatovane su korelacije
izmeĊu vrijednosti vertikalnog smicanja vjetra i mogućnosti razvoja tornada ili jake gradonosne
oluje.Zbog strukture vjetrova i pravca pomjeranja ćelije uzlazna struja se moţe nalaziti na
prednjoj strani oblaka. Na odreĊenoj visini doći će do formiranja zone akumulacije tj. do pojave
silazne struje. Ako se taj region formiranja silazne struje nalazi na nivou gdje uzlazna struja
ostaje ispred ćelije, nagib će dozvoliti da se silazna struja , ne poklapa sa uzlaznom strujom , tj.
padavine ispod oblaka zbog isparavanja i topljenja obrazuju hladnu vazdušnu masu koja se
razlivati ispred oblaka obrazujući tako pseudofront. Taj pseudofront dalje će izazvati dodatno
podizanje, tj. izazvaće razvoj nove ćelije.
U višećelijskim oblacima moţe biti ćelija u raznim stadijima razvoja.U novoj ćeliji rast grada
se dešava za oko 30 min. u uzlaznim strujama udvojenim na frontu ili desno od stare
ćelije.Gustina ledenih slojeva u zrnu grada zavisi od njegovog rasta,dimenzija rastućeg
grada,temp.okolnog vazduha i vodnosti prehlaĊene kapljiĉne-teĉne frakcije.Eksperimentalno je
utvrĊeno da su zameci grada obiĉno zamrznute krupne kapi.Kod nepromjenjivosti uzlazne struje
dimenzije zrna rastućeg grada u oblaku zavise od brzine struje i koncentracije zrna rastućeg
grada.Kad dostigne kritiĉnu dimenziju,a individualna dimenzija padanja nadmaši max. brzinu
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

17
uzlazne struje grad poĉinje da pada.Ako na nivou izoterme 0˚C zrna nadmašuju 1-1,5cm u
dijametru taj se grad obiĉno ne istopi pri padu kroz topliji dio atmosfere i dospijeva na tlo kao
grad(35,11).
Istraţivanjima je utvrĊeno da se konvektivno kišni oblak sastoji od jedne ili više konvektivnih
ćelija.Najĉešće je to od pet do osam ćelija. Ćelijom se naziva jedinstvo formiranja silazne i
uzlazne struje.
Jednoćelijski Cb oblak se sastoji samo od jedne ćelije.Karakteristika mu je kratkotrajnost i
promjenljivost.Traju manje od jednog sata.Uzlazna struja dostiţe brzinu od 15m/s i traje oko
10min.Padavine stiţu na tlo za oko 20 min,kada se moţe oĉekivati i grad.Zbog slabog vjetra u
podruĉju u kome se razvijaju imaju simetriĉan izgled(izgledaju isto sa svih strana).Razvijaju se u
nestabilnoj atmosferi usljed dizanja toplog vazduha u vis.Dnevnim zagrijavanjem atmosfere ona
zapravo postaje nestabilna.
Višećelijski Cb oblak sastoji se u jednom trenutku od više ćelija od kojih svaka prolazi sve tri
faze razvoja.Pojedine ćelije vrlo ĉesto imaju vrh u stratosferi.Ovi Cb-i se ĉesto proteţu 30-50
km u širinu.Promjer pojedinih ćelija je 3-5km,a svakih 10 min razvija se nova.Do sada je
zabiljeţen razvoj i do 30 ćelija u jednom oblaku.Trajanje ćelija je 35-45 min.Max brzina uzlazne
struje je 20-25 m/s,a silazne 15 m/s.U podruĉju razvoja ovih oblaka brzina vjetra raste sa
visinom i u gornjim slojevima je i 40 m/s.Višećelijski oblak giba se u većini sluĉajeva na desno
od smjera vjetra u donjem dijelu troposfere,a cijela masa oblaka postepeno se premješta na
desno.
Superćelijski Cb u mnogoĉemu liĉi na ćeliju koja je dostigla stanje punog razvoja u
višećelijskom oblaku,meĊutim puno je veći od nje i strujanja u njemu su puno jaĉa.Sve pojave
su intenzivnije nego kod drugih Cb-a.Na tlu imamo jak pljusak,sa tuĉom max veliĉine.Ispred
oblaka duvaju olujni vjetrovi.Za ovaj Cb karakteristiĉna je kvazistacionarnost.To znaĉi da se
strujanje u oblaku ne mijenja duţi period vremena(nekoliko sati).Zbog toga su ovi oblaci
dugotrajni,dugih putanja i zahvataju velika podruĉja.Rijetki su,ali prave veliku štetu.Uslovi
nastanka su jako nestabilna atmosfera,zatim da je vjetar u prizemnom sloju veći od 10 m/s.U
cijeloj troposferi brzina vjetra se povećava sa visinom a smjer skreće u desno.Superćelijski Cb-i
gibaju se uglavnom u desno od smjera vjetra u srednjoj troposferi,ali ima i onih koji to ĉine u
lijevo,kada je brzina njihovih superćelija puno veća.
Evolucija svake ćelije ima tri stadija: rast, zrelost i raspad (31,14).



Slika 10:Vertikalni presjek kroz faze ţivota Cb oblaka.
Izvor: Ţivorad Radonjić, Struktura Cb oblaka, RHMZ SR Srbije,Beograd,1978.str.45

Faza rasta (Cumulusa) -Karakteristika te faze je prisustvo uzlazne struje toplog i vlaţnog
vazduha od koga se formiraju oblaĉne kapljiĉaste ĉestice koje su ĉvrste ili teĉne. Za vrijeme
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

18
najvećeg, dijela toga razvoja oblaka, radari ih ne registruju jer su ĉestice vode još vrlo male da bi
bile otkrivene.
Faza zrelosti –Ova faza okarakterisana je uglavnom prisustvom uzlazne i silazne struje. Neke
ĉestice vode i leda su sada vrlo velike pa se spuštaju uprkos prisustvu uzlazne struje. Zbog
usporenja ĉestice se uvećavaju i akumuliraju na srednjoj visini oblaka, njihova teţina utiĉe na
smanjenje brzine uzlazne struje. Za vrijeme te faze koja odgovara najaktivnijem periodu u ţivotu
oblaka, silazna struja se ne širi na svim nivoima oblaka već ostaje lokalizovana u unutrašnjosti
oblaka.
Faza raspadanja -Okarakterisana je prisustvom silaznog strujanja bez uzlazne struje. Silazno
strujanje obuhvata cijelu površinu oblaka i tako uništava uzlaznu struju. Silazno strujanje se tada
širi na svim nivoima oblaka i on poĉinje da se raspada.
Na većim visinama, gdje je temperatura ispod 0˚C, oblak se sastoji iz prehlaĊenih vodenih
kapljica i ledenih kristala.Izoterma 0˚C djeli oblak na hladni i topli deo. Ukoliko je visina veća a
temperatura niţa utoliko je sve manje prehlaĊenih kapljica a više ledenih kristala. Zrna grada
rastu samo ako je zona akumulacije iznad izoterme 0˚.Na velikim visinama ,gdje je temperatura
-38˚ i niţa, oblak se skoro iskljuĉivo sastoji iz ledenih iglica. Ako je embrion grada snjeţni kristal
ili pahuljica,ĉas poĉetka i rast dešava se iskljuĉivo u suvom reţimu,a ako je zamrznuta obiĉna
kapljica, iza intenzivnog sublimacionog rasta na kapljicama se razvrstavaju dendriti tj.proces se
odvija po šemi Vegener-Bergerona.
Taj proces je baziran na ĉinjenici da kapljice ostaju teĉne i na temperaturama i ispod 0˚C a to
su temperature na kojima se mogu formirati i kristali leda.Proces stvaranja grada vrši se na
sledeći naĉin:
U poĉetku se na sferokristalima taloţe prehlaĊene vodene kapljice, koje se mogu obrazovati
kondenzacijom u isto vrijeme kada se sublimacijom obrazuju kristali.















Slika 11:Vertikalni presjek kruţnog kretanja padavina usljed vazdušnih struja unutar oblaka.
Izvor:www.stopheil.com


Voda se oko kristala zamrzava u tankim slojevima. Ako su prehlaĊene vodene kapljice velike,
onda se pri njihovom smrzavanju oslobaĊa latentna toplota, koja sprijeĉava da se cjela kapljica
odmah zamrzne, i tako se ostatak teĉne vode raširi po kristalu leda i kasnije se smrzne i
obrazuje sloj providnog leda. Kako u Cb-u postoje uzlazna i silazna vazdušna strujanja, to se
prvobitna obrazovana zrna grada mogu u tom kruţnom kretanju, prije nego što padnu iz oblaka,
duţe vremena zadrţati u oblaku i sudarati se sa prehlaĊenim vodenim kapljicama i na taj naĉin
povećavati svoju zapreminu i teţinu.Od vodnosti oblaka se razlikuje suvi i mokri reţim rasta zrna
grada.Štete su daleko veće od grada koji raste u mokrom reţimu. Kada se zrno grada rasjeĉe,
ono stvarno pokazuje da mu se jezgro sastoji iz trošnoga snijega oko koga su naslagane manje-
više koncentriĉne, ĉvršće i mekše, svjetlije i mutnije prevlake tankoga leda. Ima ih od pet do
dvadeset. Paralelno sa ovim porast grada moţe se vršiti i opkoljavanjem zrna grada vodenom
parom, koja se na njemu taloţi i sublimira.Veliĉina zrna grada je promjenjiva. Najĉešće su
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

19
zrna grada koja imaju preĉnik od nekoliko milimetara do 1 cm. Ponekad zrna grada imaju
preĉnik od 2 do 3 cm.Pri naroĉito jakom padanju grada veliĉina zrna je bila kao golubije jaje, pa
ĉak ponekad i kao kokošije jaje. Teţa zrna od 500 grama, prema dosadašnjim zabiljeţenim
podacima, rijetko su padala, a sasvim izuzetno bila su teška 1 kg. Ali, prema zabiljeţenim
podacima, izmjerena je teţina zrna grada od 4,5 kg sa preĉnikom od 21 cm u Kini 1902.
godine.Šteta je u direktnoj zavisnosti od preĉnika palih zrna grada. Ustanovljeno je da grad pada
uvjek na dugaĉkoj ali usko ograniĉenoj površini. Sem toga, u pojedinim predjelima grad pada
ĉesto, dok ima izvjesnih oblasti u kojima je padanje grada veoma rijetka pojava. Ovo svakako
zavisi od orografije pojedinih oblasti. Grad najĉešće pada na umjerenim širinama,nad kopnom
dok intenzitet opada ka polovima i ka ekvatoru. Najjaĉi intenzitet grada, kako po duţini padanja
tako i po veliĉini zrna, je u tropskim predjelima. U polarnim predjelima padanje grada nije
osmotreno(2,129).Orografija i nadmorska visina terena utiĉu na proces stvaranja grada kroz
uticaj pojaĉane turbulencije u prizemnom sloju atmosfere, i povećanjem visine konvektivnih
oblaka (29,9).


2.4.1.MEHANIZAM STVARANJA GRADA PO JUNGU

Opravdanost svake metode modifikacije procesa stvaranja grada zasnovana je na definiciji
mehanizma kojim se stvara grad u kumulonimbusu. Bez obzira na razliĉite modele gradonosnih
oblaka moţe se prihvatiti opšta šema podele oblaka na odreĊene zone u kojima se dešavaju
bitni procesi produkcije grada. Na slici je prikazan šematski dijagram koji je dao Jung 1993.
godine koji moţemo prihvatiti kao osnov dalje razrade. Po ovom dijagramu, Cb oblak je podeljen
na 3 osnovne zone i to :
1.ZFE – zona formiranja embriona grada,
2.ZRG- zona rasta zrna grada i
3.Padavinska zona- zona padanja grada.


Slika 12: Dijagram gradonosnog oblaka ( Jung,1993.). Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS

Zona formiranja embriona grada nalazi se u prednjem i prednjem desnom djelu oblaka u
oblasti slabih uzlaznih struja u kojoj preovlaĊuju oblaĉne kapi dimenzija do 100 mikrona. Po
jednostavnoj, ali konzistentnoj teoriji, u uzlaznoj struji toplog i vlaţnog vazduha dešavaju se 2
znaĉajna procesa – intenzivna kondenzacija zbog uzdizanja vlaţnog vazduha i formiranje
embriona zrna grada. Embrioni se zbog veće teţine od oblaĉnih kapi duţe zadrţavaju u uzlaznoj
struji i time se znaĉajno uvećavaju. Potrebno vrijeme da stvoreni embrion grada naraste do
milimetarskih veliĉina u ZFE je 10-15 minuta, pri ĉemu je njihova konaĉna brzina manja od 1 m/s
tako da mogu da rastu u slaboj uzlaznoj struji. Naravno, donja granica ZFE je nivo od 0 º C ( jer
je to donja granica postojanja prehlaĊene vode u oblaku ), a gornja granica je definisana
gornjom granicom zone prehlaĊenih kapi, odnosno, zonom u kojoj je moguć rast embriona
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

20
grada na raĉun tih prehlaĊenih oblaĉnih kapi, a to je nivo od - 40º C. Po usvojenom dijagramu,
ZRG se nalazi na - 20º C, a s obzirom da je to otprilike visina od 3 km iznad nulte izoterme i da
je vrijeme rasta embriona 10 minuta, slijedi da uzlazne struje u ZFE ne mogu biti veće od 5
m/sec. Na osnovu odreĊenih merenja kristala u zoni stvaranja embriona grada Jung je zakljuĉio
da su preovlaĊujuće uzlazne brzine reda veliĉine 2 do 3 m/s. Mjerenja pokazuju da je tipiĉna
koncentarcija prirodnih potencijalnih embriona u ZFE izmeĊu 10
3
i 10
4
po m³, dok se istovre-
meno u takvoj jednoj zapremini moţe stvoriti tek 0,1 do 1 zrno grada. Ovo nam govori da tek 1
od 10
4
do 1 od 10
5
prirodnih potencijalnih embriona postaje zrno grada. Ukoliko dodatno u
takvu zapreminu ubacimo 10
10
– 10
11
vještaĉkih jezgara kristalizacije povećava se vjerovatnoća
da stvoreni embrioni postanu zrna grada, odnosno, povećavamo ukupan broj zrna grada i na taj
naĉin potencijalnu oblaĉnu prehlaĊenu vodu prerasporeĊujemo na više nezavisnih zrna grada
koja samim tim postaju sitnija, a samim tim njihov dinamiĉki efekat udara o tlo postaje znatno
manji.
Zona rasta grada mora sadrţati dosta prehlaĊene vode i oĉekuje se da u toj zoni sadrţaj
prehlaĊene vode bude blizak adijabatskom sadrţaju. Ovaj uslov je odrţiv do temperature od –
40º C pa je samim tim na ovaj naĉin definisana gornja granica ove zone jer se iznad ovog nivoa
dešavaju procesi homogene nukleacije i sadrţaj prehlaĊene vode ravan je nuli. Usvojena
pretpostavka je da se ovaj nivo nalazi iznad nivoa maksimalne uzlazne struje. Druga
pretpostavka je da je u ovoj zoni dovoljno niska temperatura tako da se prehlaĊena voda koja se
akreacijom skupi na ĉesticama odmah smrzava što obezbeĊuje suvi rast zrna grada. Ukoliko
ovaj uslov nije ispunjen, zrno grada će se sastojati od sunĊeraste smjese vode i leda i ili će se
raspasti padajući kroz topli dio oblaka, ili će se ovakvo zrno rasprskavati prilikom udara u tlo.
Zato se uzima da je donja granica ZRG - 20º C. Treća pretpostavka vezana je za intenzitet
vertikalne brzine u ZRG koji mora obezbjediti odrţavanje zrna grada u ovoj zoni i pored
njegovog brzog rasta. Ukoliko je vertikalna brzina veća od konaĉne terminalne brzine ( brzine
padanja zrna grada ), zrno grada će biti „izduvano" iznad – 40º C, samim tim će biti zaustavljen
njegov dalji rast sve dok ne otpoĉne proces disipacije i slabljenja uzlazne struje nakon ĉega zrno
ponovo "upada" u ZRG i nastavlja rast padajući na dole.
U zavisnosti od svojih dimenzija, embrioni i zrna grada "biraju" putanju po kojoj se kreću u
ZRG. Krupniji embrioni teţe da se kreću po niţim putanjama gdje je veći sadrţaj prehlaĊene
vode, a samim tim je rast zrna grada znatno veći od rasta embriona sa viših putanja. Embrioni
na višim putanjama zato ostaju znatno duţe u ZRG jer su laganiji, pa i oni imaju vjerovatnoću da
narastu do većih dimenzija. Praktiĉno, najpovoljnija trajektorija za rast zrna grada zavisi od
koncentracije samih embriona.
Ukoliko je ova koncentracija niska, biće mala potrošnja prehlaĊene vode na niţim putanjama
i intenzitet rasta će biti jednak i na višim i na niţim putanjama u ZRG. Pošto zrna grada na većoj
visini duţe ostaju u ZRG postićiće veće dimenzije i padaće dalje niz vodeću struju od mesta
ulaska u ZRG. U ovom sluĉaju zrna grada koja padaju na tlo biće sve veće sa vremenom u
nekoj taĉki i to se naziva pozitivno razvrstavanje zrna grada po veliĉini.
Ako je velika koncentracija embriona tada trošenje oblaĉne prehlaĊene vode znaĉajno
smanjuje rast ĉestica na višim putanjama, pa ova zrna i pored duţeg boravka u ZRG neće
porasti tako velika kao ona na niţim putanjama. Na taĉki na tlu imamo prvo padanje krupnih pa
sve sitnijih zrna. Ovo nazivamo negativnim razvrstavanjem zrna grada po veliĉini.Sa obzirom na
usvojeni metod suzbijanja grada „koncept konkurencije“za oĉekivati je da se na tlu osmatra
negativno razvrstavanje zrna grada po veliĉini(37).









TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

21

3.TEHNIKA U SLUŢBI BORBE PROTIV GRADA


3.1.METEOROLOŠKI RADAR

Savremeni meteorološki radar je nezamjenjivo sredstvo u osmatranju, mjerenju i prouĉavanju
dinamike vazdušnih sistema,a posebno jake konvektivne oblaĉnosti koja se širom naše planete
permanentno izuĉava. Samo radarima mogu se dobro izmjeriti meteorološki procesi u malim
zapreminama atmosfere, odnosno, savremene tehnike obrade signala omogućuju dovoljno
taĉne informacije o padavinama i strujanjima . Radar je, takoĊe, jedino sredstvo pomoću koga
se moţe vidjeti unutrašnjost oblaka. Na ovaj naĉin se ulazi u mikrostrukturu vazdušnih masa i u
oblastima sistema mogu se detektovati vrlo mali poremećaji koji na kraju mogu da izazovu
nastajanje razliĉitih meteoroloških pojava. Izuzetno je vaţno reći da je izdavanje informacija iz
atmosfere i vremenski kratko, odnosno, za maksimum 5 minuta meteorolog ima kompletan set
podataka iz djela atmosfere koju istraţuje. Meteorološki radar saopštava dvije osnovne grupe
informacija i to prvu o padavinama i drugu o vazdušnim strujanjima.



Slika13:Vanjski izgled stuba i zaštitne kupole savremenog meteorološkog radara .
Izvor :www.gvd radar.com

Iz ovakvih informacija rezultati obrade daju sljedeće informacije i mogućnosti :
Otkrivanje i praćenje frontalne zone, linije nestabilnosti i drugih te njihov daljnji razvoj i
premještanje.
Osmatranje i detaljno prouĉavanje konvektivnih procesa, posebno jakih pojedinaĉnih olujnih
ćelija.
Primjena radarskih sistema za potrebe modifikacije vremena posebno u sprjeĉavanju grada i
stimulaciji padavina.
Detektovanje i najava svih atmosfetskih padavina, sa taĉnim vremenima poĉetka i trajanja.
Osmatranje meteorološke situacije na odreĊenom podruĉju ili iznad odreĊene taĉke u prostoru ,
od posebne vaţnosti za savremenu poljoprivrednu proizvodnju.
Detektovanje i rano upozorenje na sve opasne meteorološke pojave: oluje, jake pljuskove ,jaka
elektriĉna praţnjenja, grad, intenzivno padanje snijega.
Mjerenje intenziteta padavina za potrebe hidrologije po pojedinim slivovima ili podruĉjima, a za
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

22
odreĊeni period,odreĊivanje akumulacije padavina sa taĉno izraĉunatom koliĉinom u
milimetrima.
Mjerenje radijalne komponente vektora vjetra u svakoj taĉki prostora i izraĉunavanje taĉnog
intenziteta i smjera vektora vjetra kombinacijom bar tri radijalne vrijednosti dobijene sa tri
lokacije.
Detektovanje zona konvergencije, divergencije i turbulencije u ĉitavom osmatranom prostoru i
po slobodno izabranim visinama.
Mjerenje smicanja vjetra duţ zadatih pravaca je izuzetno vaţan rezultat za aerodromske zone.
Vizualizacija aktuelne meteorološke situacije kod aerodromskih meteoroloških sluţbi i
mogućnost pilotima za pripremu pravilnog plana leta ka krajnjim relacijama.
U meteorologiji se danas najĉešće primjenjuju tri osnovne vrste radara zavisno od radnog
frekvencijskog podruĉja rada. S-band (f=2000-3000Mhz), C-band(f=5000-6000Mhz), X-
band(f=8000-12000Mhz) radari.



Slika 14:Razlika u izgledu slike na radarskim pokazivaĉima zavisno od frekventnog opsega rada .
Izvor:www.gvd radar.com

Svako frekvencijsko podruĉje ima svoje pogodnosti i nedostatke u korištenju. Radar u S
podruĉju ima veću prodornost kroz oblake i veću predajnu snagu te je posebno pogodan za
mjerenje intenziteta padavina do 120 km otkrivanje i mjerenje intenziteta jezgri olujnih oblaka do
240 km i informaciju o naoblaci do 400 km.Zbog frekvencijskih karakteristika i veće širine snopa
ima manju taĉnost(rezoluciju) i nepogodniji je za otkrivanje manjih dimenzija i manjeg intenziteta
naoblake. Pogodni su za odbranu od grada. Radari u C podruĉju frekvencija imaju veću taĉnost i
omogućuju otkrivanje oblaka manjeg itenziteta,ali zbog jaĉeg gušenja signala u olujnim
nevremenima naglo im se smanjuje efektivni domet tako da u jakim olujama ne moţe otkriti treći
u nizu oblak, niti pouzdano mjeriti itenzitet jakih oborina na većim daljinama.Pogodni su za
meteorološku primjenu. Radari u X podruĉju frekvencija imaju veliku taĉnost i omogućavaju
otkrivanje oblaka i padavina vrlo malog intenziteta ali zbog velikog gušenja signala naglo im se
smanjuje efektivni domet tako da u jakim kišnim oblacima ne moţe pouzdano mjeriti intenzitet
padavina na većim daljinama. Pogodni su za vremensku kontrolu na aerodromima. Dodatnom
softverskom doradom radarskih signala moţe se djelimiĉno izvršiti kompenzacija razlika u
radarskom prijemnom signalu izmeĊu frekvencijskih podruĉja C i S-banda. Savremeni radari
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

23
imaju ugraĊen dopler prijemnik za mjerenje brzine i smjera vjetra unutar oblaka i turbulencija u
atmosferi do 120 km. Doplerov efekat je pojava koja se javlja ako se izvor zraĉenja frekvencije f
(cilj) premješta u odnosu na prijemnik usljed ĉega ovaj prima signal s frekvencijom pomjerenom
u odnosu na frekvenciju f(15,178).Do rezultata za razliĉita frekventna podruĉja došlo se nakon
niza eksperimenata.U Americi su npr.usljed potreba zaštite od grada ispitivani radari u periodu
1970. i 1973. godine u Koloradu talasnih duţina 10 i 3,2 cm.U zoni ispitivanja od 7500 km²
ispitivanja su vršena u periodima od 1.juna do 15.avgusta i tada je ustanovljeno da su za
potrebe zaštite od grada najpogodniji radari talasne duţine 10 cm, S-banda .Za njih je najveća
reflektivnost oblaka bila izmeĊu izoterme -4˚C i -30˚C(13,8).Danas savremeni radari vrše
digitalizaciju prijemnog signala i imaju pokazivaĉe u boji, ali se koriste i stariji koje je takoĊe
moguće modifikovati da imaju ovu mogućnost. Reflektirani signali od meteoroloških volumnih
ciljeva u kojima su prisutne kapljice vode ili kristali leda i koje primi antena preko sklopke šalju
se u prijemnik s kojeg se odvode na tri tipa pokazivaĉa, i to panoramski (PPI), amplitudni (I) i
pokazivaĉ vertikalnog razvoja (RHI).



3.1.1.PRINCIP RADA RADARA

Princip rada radara zasniva se na zakonitostima širenja elektromagnetnih talasa u prostoru i
njihovo odbijanje o predmete koji im se nalaze na putu. Elektromagnetne talase su prouĉavali
mnogi nauĉnici.Faradej (1791-1861) je otkrio 1831.godine zakone elektromagnetne indukcije.
Dţ.K.Maxwell(1831-1879) je 60-ih godina XIX vijeka dao matematiĉku teoriju elektromagnetnih
pojava. Pomenutu teoriju je eksperimentalno dokazao Henrih Herc (1857-1894). A.S.Popov
(1859-1905) je napravio šemu prvog radio – prijemnika 1895. godine.Sledeće godine je
demonstrirao prijem radio signala sa udaljenosti 250 m ,a 1897.godine sa udaljenosti od 5
km(19,8).Kasnije 30-ih godina 20.vijeka Ser Robert Watson – Watt konstruiše napravu RDF-1
(Radio direction finding) sistem za otkrivanje kasnije poznat kao radar.Nakon Drugog svjetskog
rata pomenuti ureĊaj je našao primjenu i u meteorologiji.Primjena radara u meteorologiji se
zasniva na svojstvu odbijanja radio talasa od krupnih vodenih kapi i ledenih ĉestica koje se
nalaze u oblaku ili u zoni sa padavinama.















Slika 15:Princip rada radara. Izvor: Jakov Lovrić, Elektronska oprema i naoruţanje savremenog borbenog
aviona , VINC,Beograd 1991.str.57

Osmatraĉki radari su impulsni radari. Oni posredstvom antene zraĉe u prostor visokofrekventne
impulse, razliĉitog vremena trajanja (vrijeme trajanja ili duţina impulsa) i u razliĉitim razmacima
vremena (impulsna uĉestanost). Svaki poslati impuls radiotalasa liĉi na projektil širine snopa
antene radara, a duţine onoliko puta po 300 m koliko je mikrosekundi trajala njegova emisija.
IzmeĊu emisija dva uzastopna impulsa, radarski predajnik ne radi, a ukljuĉen je radarski
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

24
prijemnik. Za to vrijeme odaslati impuls kreće se ka objektu (cilju u vazdušnom prostoru), stiţe
do njega, pa se dio energije impulsa reflektuje od objekta. Ta reflektovana energija vraća se
dijelom ka anteni u obliku reflektovanog impulsa i stiţe u prijemnik posredstvom antene.
Mjerenje daljine objekta svodi se, stoga, na mjerenje vremena od odlaska poslatog impulsa do
dolaska reflektovanog impulsa i djeli sa dva. Azimut objekta i njegovu elevaciju odreĊuje poloţaj
antene u momentu osmatranja.


3.1.2.USLOVI ZA PROSTIRANJE ELEKTROMAGNETNIH TALASA KROZ NAJDONJI SLOJ
ATMOSFERE

Za prouĉavanje uticaja troposfere, najdonjeg sloja atmosfere na prostiranje elektromagnetnih
talasa neophodno je poznavanje vertikalne raspodjele dielektriĉne konstante odnosno
koeficijenta prelamanja u troposferi. Koeficijent prelamanja elektromagnetnih talasa pri
prostiranju kroz troposferu zavisi od temperature, pritiska i vlaţnosti vazduha i moţe se
predstaviti jednostavnim obrascem :

N = (n - 1) X 10
6
= 77 ,6/p + 4810 e/T,

gdje je: n-koeficijent prelamanja, T - temperatura vazduha u stepenima Kelvina (apsolutna
temperatura), p - pritisak vazduha u milibarima i e - parcijalni (djelimiĉni) pritisak vodene pare u
milibarima. U zavisnosti od promjena temperature, pritiska i vlaţnosti sa visinom, mjenja se i
koeficijent prelamanja elektromagnetnih talasa. Razlikuju se tri karakteristiĉna sluĉaja prostiranja
elektromagnetnih talasa kroz troposferu:
- prvi, kada nema refrakcije (prelamanja), odnosno kada je gradijent koeficijenta prelamanja
(dn/dH - promjena koeficijenta prelamanja po jedinici promjene visine) jednak nuli; u tom sluĉaju
elektromagnetni talasi se prostiru pravolinijski,
- drugi, kada je refrakcija negativna (pri povećanju koeficijenta prelamanja sa visinom), a
gradijent koeficijenta prelamanja veći od nule. U tom sluĉaju trajektorija elektromagnetnih talasa
je konkavna i uslovljava postepeno udaljavanje elektromagnetnih talasa od površine zemlje, i
- treći, kada je refrakcija pozitivna (pri smanjenju koeficijenta prelamanja sa povećanjem
visine), a gradijent prelamanja manji od nule.
Za kvantitativnu ocjenu uticaja refrakcije na stvarnu i prividnu daljinu osmatranja potrebno je
poznavanje zakona promjene koeficijenta prelamanja sa visinom. Zbog velike promjenljivosti
stanja atmosfere, praktiĉno je nemoguće dobiti opšte rješenje. Zato se uticaj refrakcije na rad
radarskih ureĊaja ocjenjuje, naĉelno, u uslovima standardne atmosfere. U tim uslovima gradijent
koeficijenta prelamanja je negativan . Takva promjena koeficijenta prelamanja dovodi do
povijanja trajektorije elektromagnetnih talasa po osnovnim zakonima pozitivne refrakcije. Jedna
od manifestacija atmosferske refrakcije je povećanje radarske vidljivosti. MeĊutim, refrakcija
moţe da izazove i nepoţeljne efekte krivljenje trajektorije elektromagnetnih talasa dovodi do
grešaka pri mjerenju koordinata ciljeva, a promjena dielektriĉne konstante i koeficienta
prelamanja sa promenom visine dovodi do promene brzine prostiranja elektromagnetnih talasa,
što zahtijeva odreĊivanje i kompenzaciju faznog pomaka direktne i prostorne komponente
elektromagnetnog talasa. Realni uslovi atmosfere se u većini sluĉajeva bitno razlikuju od uslova
"standardne" atmosfere. Posebno su, pri tome, znaĉajni sluĉajevi koji uslovljavaju pojavu
"pozitivne" refrakcije. Za praksu su posebno interesantni sluĉajevi "kritiĉne" refrakcije i
superrefrakcije. Za kritiĉnu refrakciju karakteristiĉno je to što trajektorija talasa, koja je u poĉetku
imala horizontalan pravac, prelazi u krug ĉiji se centar poklapa sa centrom zemlje .Uslovi kritiĉne
refrakcije javljaju se kada se temperatura vazduha smanjuje za 1 °C, na svakih 9 do 10 m visine.
U niţim slojevima troposfere moţe doći i do toga da je krivina trajektorije elektromagnetnog
talasa veća od krivine zemljine površine i dolazi do pojave superrefrakcije: trajektorija
elektromagnetnog talasa uslovljena je u niţim slojevima tzv. talasovodnim (kanalisanim) prosti-
ranjem duţ odreĊenih slojeva. Ako je visina "talasovoda" takva da se i antena i cilj nalaze u
njemu, osmatranje cilja ostvaruje se na rastojanjima mnogo većim od dometa radara u
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

25
normalnim uslovima.
Do superrefrakcije ĉesto dolazi na prelazu sa kopna na more. Zbog toga radari rasporeĊeni
duţ jadranske obale i na planinama u unutrašnjosti zemlje otkrivaju brodove (i nisko leteće
ciljeve) duţ jadranske obale Italije i pored toga što se italijanska obala nalazi ispod linije
radarskog horizonta. Do obrazovanja talasovodnog (kanalisanog) prostiranja eletkromagnetnih
talasa dolazi kada se temperatura vazduha povećava (inverzija), a specifiĉna vlaţnost smanjuje
sa porastom visine. Na kopnu do ovih pojava dolazi najĉešće noću, kada se, zbog hlaĊenja
površine zemlje, hlade niţi slojevi atmosfere. Zbog haotiĉnosti uslova u kojima se javlja,
superrefrakcija je neregularna pojava, koju je teško predvidjeti i kontrolisano koristiti za radarsko
osmatranje. Pri prostiranju elektromagnetnih talasa kroz troposferu ne dolazi samo do pojave
refrakcije, već i do njihovog slabljenja, zbog:
- apsorpcije energije elektromagnetnih talasa u ĉesticama (kapljice kiše, snjeţne pahuljice,
ledeni kristali), dimu i gasovima vazduha;
- rasijavanja elektromagnetnih talasa od teĉnih i ĉvrstih ĉestica, što dovodi do smanjenja gustine
protoka snage talasa (smanjenje gustine protoka snage elektromagnetnih talasa sa rastojanjem
vrši se po eksponencijalnom zakonu).
Refrakcija elektromagnetnih talasa pri njihovom prostiranju kroz troposferu ima veći znaĉaj
za radarsko osmatranje. Apsorpcija i rasijavanje, meĊutim, jako utiĉe na vidljivo, lC i
milimetarsko podruĉje elektromagnetnog spektra, i mogu drastiĉno da ograniĉe domet predaj-
nika i prijemnika koji koriste ova podruĉja elektromagnetnog spektra (televizija, laseri, lG-
kamere, lokatori, skeneri).Veliĉina koeficijenta slabljenja zavisi od talasne duţine, atmosferskog
pritiska, vlaţnosti i temperature i naroĉito ĉestica u vazduhu koje izazivaju rasijavanje
elektromagnetnih talasa. U opštem sluĉaju, moţe se uzeti da je koeficijent slabljenja jednak:

λ = λ1 + λ 2 + λ 3,

gdje je: λ 1 - koeficijent apsorpcije energije molekulima kiseonika, λ 2 koeficijent apsorpcije
molekulima vodene pare i λ3 - koeficijent apsorpcije od drugih ĉestica u atmosferi (vodenih
kapljica, kristala, dima, prašine i dr.).
Apsorpcija elektromagnetnih talasa vodenom parom uzrokovana je stalnim elektriĉnim
momentom molekula vode. Elektriĉno polje talasa izaziva oscilovanje molekula vode. Svakoj
frekvenciji pobuĊenog oscilovanja odgovara odreĊeni nivo energije molekula, a broj mogućih
nivoa je veliki. Dopunski uzrok slabljenju su meĊumolekulni sudari. Molekuli gasa u atmosferi
posjeduju stalne magnetne momente, koji u interferenciji sa magnetnim poljem prolazećeg
elektromagnetnog talasa dovode do dodatnog apsorbovanja energije i zavisi od frekvencije
elektromagnetnih talasa. Postoje oblasti rezonantnog slabljenja, u kojima intenzitet slabljenja
naglo raste. Eksperimenti pokazuju da koeficijent slabljenja raste sa smanjenjem talasne duţine
elektromagnetnog talasa.Odmah se moţe uoĉiti da u centimetarskom i milimetarskom talasnom
podruĉju postoje skokovi rezonantnog slabljenja. Teorijska i eksperimentalna istraţivanja
pokazuju da se maksimumi slabljenja pojavljuju pri talasnim duţinama 0,25 cm i 0,5 cm
(uslovljeni molekulima kiseonika), odnosno pri talasnim duţinama 0,18 cm i 1,05 (uslovljeni
molekulima vodene pare).
Moţe se izvesti zakljuĉak da se apsorbovanje energije elektromagnetnih talasa vodenom
parom i kiseonikom moţe zanemariti kod talasnih duţina većih od 10 cm . Koeficijent apsorpcije
(slabljenja) od ĉestica padavina i ĉestica industrijskih i drugih zagaĊivaĉa vazduha zavisi od
talasne duţine i intenziteta padavina, ravnomjernosti raspodjele ĉestica, temperature i drugih
faktora. Za proraĉun uticaja ovih faktora koriste se empirijske veliĉine i ekperimentalni podaci.
Za pribliţnu procjenu srednje vrijednosti koeficijenta moţe se koristiti izraz:

ά3 = ά o x Sd,

gdje je ά o - koeficijent zavisan od temperature i talasne duţine, a Sd - intenzitet padavina u
mm/h, odnosno litara/m². Oĉigledno je da već umjerene padavine (5 mm/h i veće)izazivaju
respektivno slabljenje elektromagnetne energije za talasne duţine 3 cm i manje (avionski prednji
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

26
i boĉni radari). Jake padavine izazivaju i jako slabljenje pri prostiranju elektromagnetne energije
kroz zonu padavina.Preĉnici kišnih kapi mjere se milimetrima, a preĉnik kapljica oblaka
mikrometrima (od oko 5 do 20 mikrometara). Kapljice oblaka su, dakle, tako sićušne da gotovo
ne savlaĊuju otpor vazduha pod dejstvom sile Zemljine teţe; zbog toga nam izgleda da oblaci
lebde. Zbog veoma malih preĉnika kapljica oblaka, slabljenje elektromagnetnih talasa koji se
prostiru kroz oblake, nastaje, uglavnom, zbog apsorpcije, a ne zbog rasipanja, kao što je sluĉaj
kod padavina .



Slika 16:Vanjski izgled savremenog meteorološkog radara. Izvor:www.gvd radar.com

Slabljenje elektromagnetnih talasa pri prostiranju kroz padavine, naroĉito za talase 3 cm i
manje, utiĉe na smanjenje dometa radara. To smanjenje je srazmerno broju i preĉniku vodenih
kapljica po jedinici zapremine i "dubini" zone padavina. Na primer, za radar sa talasnom
duţinom 3 cm i daljinom otkrivanja bez slabljenja (u vedrom vremenu i dobroj horizontalnoj i
kosoj vidljivosti) od 100 km dubina zone padavina 35 km, intenziteta 5mm/h smanjuje domet na
75 km. Jaĉe padavine iste dubine zone ograniĉile bi domet pomenutog radara više nego na
polovinu. Korisno je još napomenuti da snjeţne padavine istog intenziteta kao teĉne manje
ograniĉavaju domet radara. Dvije vaţne komponente radara su domet i rezolucija.Domet daje
relacija:
_________________________
D=√Pz x Ga x σ x λ² x η / (4π)³ P prmin

Pz – snaga predajnika u KW Ga – koeficijent usmjerenosti antene σ – površina cilja u m²
λ - talasna duţina radara η – gubici u radio linijama P prmin – osjetljivost prijemnika

1. Daljina radarskog osmatranja relativno "malo" se povećava povećanjem snage emitovanih
impulsa (signala). Tako, na primjer pri povećanju daljine otkrivanja za dva puta, emitovana
snaga signala mora da se poveća 16 puta (zbog ĉetvrtog korjena iz snage), što je naravno
neracionalno.
2. Osjetljivost prijemnika, takoĊe utiĉe na daljinu otkrivanja, ali je njen uticaj ekvivalentan
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

27
uticaju povećanja snage.
3. Faktor koji mnogo utiĉe na daljinu otkrivanja radara je koeficijent usmjerenosti antene.
Njegova veliĉina zavisi od talasne duţine i konstrukcije antene, pri ĉemu je efektivna površina
antene vrlo znaĉajna, a izraĉunava se po obrascu:
Ga= 4πσ / λ²

Moć razlaganja je druga osnovna karakteristika radara, koja se odnosi na dva ili više
istovremenih ciljeva. Ona predstavlja minimalnu granicu van koje još mogu da se razluĉe
(razdvoje) ciljevi kao posebni i kao takvi analiziraju. Kako ima više parametara u vezi sa svakim
ciljem, to se i moć razlaganja moţe specificirati na pojedine parametre: razlaganje po daljini, po
uglovima (azimutu i visini) i brzini, itd.

3.1.3.DVODIMENZIONALNI 2-D RADARI

Radari klasiĉnih konstrukcija, 2-D radari, pri osmatranju vazdušnog prostora odreĊuju za svaki
cilj azimut i daljinu, dakle dva parametra, pa se zato i nazivaju 2-D radari. Antene tih radara
imaju klasiĉan oblik . Pri korišćenju klasiĉnih radara za osmatranje vazdušnog prostora, za
dobijanje pouzdane informacije o visini cilja, morao se imati i radar za merenje visine (visinski
radar). Da bi radar mogao obavljati više funkcija istovremeno, on, prije svega, mora imati
specijalni antenski sistem sa elektronskim pretraţivanjem (skeniranjem).


















Slika 17:Slika na panoramskom pokazivaĉu starijih dvodimenzionalnih radara na kojima prijemnik nije
digitalizovan. Izvor: www.met.temu.edu.


3.1.4.PRINCIP RADA ANTENE RADARA SA ELEKTRONSKIM PRETRAŢIVANJEM

Za objašnjenje principa elektronskog pretraţivanja najbolje se posluţiti najprostijim primjerima:
- za elektronsko pretraţivanje je potrebno imati najmanje dva antenska elementa za
zraĉenje. U praktiĉnim realizacijama antenskih sistema, broj ovih elemenata iznosi od nekoliko
stotina do nekoliko hiljada.
- dobijeni antenski snop nastaje superpozicijom individualnih snopova koje bi zraĉili antenski
elementi pojedinaĉno. On je njima sliĉan po obliku, ali kako predstavlja njihov zbir, to je u njemu
sadrţana veća zraĉna energija, pa je i domet veći,
- sa većim brojem elemenata za zraĉenje postiţe se veća usmjerenost
efektivnog snopa,
- elektronsko pretraţivanje vazdušnog prostora vrši se bez mehaniĉkih okretanja ili klaćenja
antenskih sistema, za šta je kod klasiĉnih radarskih antena potrebno koristiti snaţne elektriĉne
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

28
i hidrauliĉne servo motore.
- elektronsko pretraţivanje sa nepokretnim elementima za zraĉenje pretraţuje samo jednu
hemisferu. Za pretraţivanje prostora i iza antene, potrebno je imati još jedan ili više takvih
sistema.Antenski sistemi sa elektronskim pretraţivanjem mogu stvarati veći broj snopova
odgovarajuće usmjerenosti i odgovarajuće snage u pojedinim snopovima. Kako nema
mehaniĉkih okretanja, sami snopovi elektronskim putem vrše pretraţivanje odreĊenih sektora.
Njihove brzine pretraţivanja regulišu se preko raĉunara u zavisnosti od zadatka koji obavljaju.
Neki snopovi se mogu naizmeniĉno ukljuĉivati, neki mogu biti stalno ukljuĉeni, a neki samo za
vrijeme izvršenja odreĊenih zadataka. Primjenom elektronskog skeniranja mogu se istovremeno
odreĊivati sve tri koordinate cilja: azimut, daIjina i visina (3-D radari).



Slika 18:Slika na panoramskom pokazivaĉu digitalizovanog trodimenzionalnog radara(radar na Fruškoj
Gori u SiCG) . Izvor.www.pgzrs.com

Sposobnost brzih i taĉnih elektronskih prekopĉavanja (komutiranja) snopova omogućuje
radaru da obavlja više funkcija istovremeno, ili naizmeniĉno, pri ĉemu "radni ciklus" jedne
funkcije traje izvanredno kratko vrijeme , samo nekoliko milisekundi. Pri svakom prekopĉavanju
mijenja se reţim rada radara, a broj svih reţima je utoliko veći ukoliko radar obavlja više
funkcija.Antenski sistem sa elektronskim pretraţivanjem omogućuje radaru potpuno
hemisferiĉno pretraţivanje sa automatskom selekcijom ciljeva, a time praćenje mnoštva ciljeva.
Kod osmatraĉkih radara sa elektronskim pretraţivanjem velikog dometa skeniranje po elevaciji
se vrši elektronskim putem, ali za pretraţivanje po azimutu (za 360°) još uvijek je potrebno
obrtanje antene oko vertikalne ose. Širina antenskog snopa se moţe mijenjati za pretraţivanje
izvjesnog prostora. Frekvencija se moţe mijenjati i od impulsa do impulsa (frekventna agilnost) i
po odreĊenom kodu unutar impulsa. Savremeni osmatraĉki radari 3-D koriste antenski sistem sa
elektronskim pretraţivanjem. Funkcije radara 3-D se prema potrebi programiraju u granicama
mogućnosti raĉunara. Veliki broj informacija, koji se zahvaljujući antenskim sistemima sa
elektronskim pretraţivanjem dobijaju, ĉini da su uz višefunkcionalne radare (Multifunction radar)
sve više neophodni raĉunari koji omogućuju da se sve informacije pravilno i pravovremeno
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

29
koriste.
Primjena raĉunara omogućuje praćenje većeg broja ciljeva istovremeno. Ovdje raĉunari vrše
sinhronizaciju, izraĉunavaju razne fazne komande za ţeljena pretraţivanja radarskih snopova,
usklaĊuju redoslijed impulsa za digitalnu kompresiju impulsa.
Primijenjeno elektronsko pretraţivanje moţe da bude frekventno ili fazno. Prvo je
jednostavnije rešenje.
U vezi sa radarima sa elektronskim pretraţivanjem, valja još istaći da frekventno elektronsko
pretraţivanje odlikuje postojani oblik dijagrama zraĉenja sa malim nivoom boĉnih snopova (Side
lobe), male dimenzije antene u poreĊenju sa ostalim antenama radara 3-D, velika brzina
dobijanja ifnormacija o trenutnom poloţaju cilja u prostoru, relativno jednostavna konstrukcija i
mala cijena koštanja. Bitan nedostatak je strogo ograniĉen frekventni opseg, što iskljuĉuje
frekventnu agilnost. Nasuprot tome, fazno elektronsko pretraţivanje odlikuje širokopojasnost.
Bitni nedostaci su kompleksnost i velika cijena koštanja, ali i pored toga faznoelektronsko
pretraţivanje preovlaĊuje.



Slika 19:Slika meteorološke situacije u USA, dobijena softverskim spajanjem pomoću raĉunara,od više
slika pojedinih meteoroloških radara u nacionalnoj mreţi. Izvor.www.weather.com


Iz svega toga što je reĉeno za trodimenzionalne radare, pogrešno bi bilo zakljuĉiti da su
konvencionalni.Radari 2-D nesavremeni, a još manje zastarjeli, pogotovo oni noviji i modifiko-
vani.Radari 3-D sve se više uvode. U vezi s tim zanimljivo je mišljenje radarskih struĉnjaka da
se uvoĊenjem svake nove generacije radara, koje su, uglavnom, nudile najnovija koncepcijska I
tehnološka rješenja, kod korisnika javljalo optimistiĉko uverenje da će se njihovom primjenom
riješiti svi prethodni problemi osmatranja karakteristiĉni za radare prethodnih generacija.
Znatnija poboljšavanja su evidentna ali su odreĊeni problemi ostali i dalje neriješeni. Tvrdnja je
zasnovana na nauĉnim i empirijskim iskustvima iz oblasti radarske tehnike i tehnologije. To i za
nestruĉnjake postaje dovoljno sagledivo kada se paţnja usmeri na model faktora radne sredine i
tehniĉkih faktora, koji utiĉu na performanse osmatraĉkih radara.



TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

30

3.1.6.MODEL FAKTORA KOJI UTlĈU NA PERFORMANSE RADARA

U razmatranje ulazi dio sistema do nivoa detekcije signala cilja. Dalja obrada u smislu
ekstrakcije, automatske obrade i prikazivanja na nivou sistema spada u domen sekundarnih
karakteristika radara, ĉija je funkcija moguća samo poslije uspješne detekcije cilja.
Faktori radne sredine ispoljavaju se u nekorisnim signalima iz sredine, stalnim odrazima, i
korisnim signalima cilja, koji preko antene zajedno odlaze u prijemnik. Intenzitet signala stalnih
odraza zavisi kako od makrolokacije (geografsko-klimatskih karakteristika zone) i mikrolokacije -
topografskih karakteristika radarskog poloţaja, tako i od karakteristika zraĉenja antene (pod
malim uglovima prema horizontu). Realne karakteristike antene zavise od tehniĉke konstrukcije
antene i topografije konkretne mikrolokacije.
Tehnički faktori obuhvataju predajnik, prijemnik sa ureĊajem za selekciju pokretnih ciljeva
(SPC) i antenu. Performanse primopredajnika ne zavise od radne sredine i odreĊene su
iskljuĉivo tehniĉkom konstrukcijom. Mjera efikasnosti primopredajnika izraţena je sposobnošću
detekcije ciljeva pri definisanom nivou nepovoljnih uticaja radne sredine (na primjer, pri
definisanom nivou stalnih odraza). Savremena tehnološka rešenja povećavaju granice
efikasnog rada radara. MeĊutim, uvek će postojati odreĊen kritiĉni nivo uticaja radne sredine
iznad kojeg performanse osmatranja drastiĉno degradiraju.
Stalni odrazi se definišu kao smješa ili skup neţeljenih reflektovanih radarskih signala koji
maskiraju i oteţavaju izdvajanje korisnih signala ciljeva. Izvori stalnih odraza su razliĉiti.
Najvaţniji su zemaljski, morski i meteorološki. Daljina otkrivanja ciljeva, u granicama mogućeg
dometa radara, zavisi od optiĉke vidljivosti (radarskog horizonta) sa konkretnog radarskog
poloţaja. Dakle, mala promjena ugla zaklanjanja, velike posljedice. Povećavanjem visine
radarskog poloţaja povećava se i moguća daljina otkrivanja za istu visinu cilja. Istovremeno sa
postavljanjem radara na dominantnije radarske poloţaje smanjuju se, ili potpuno eliminišu,
pozitivni uglovi zaklona od okolnih prepreka (planina, brda), a povećava vidljivost okolnog
terena. Povećanje vidljivosti okolnog terena direktno rezultuje u povećanje zone i intenziteta
stalnih odraza. Bez specijalnih postupaka obrade singala omogućenih savremenom
tehnologijom (SPC), obezbjeĊenje radarske "dalekovidosti" dovelo bi do radarske
"kratkovidosti", odnosno do slabog otkrivanja ciljeva na malim visinama. Zbog izuzetnog
znaĉaja karakteristika stalnih odraza, korisno je definisati radarsku ćeliju razlaganja. Ona je,
zapravo, obraĊena prostorom (zapreminom) koji u odreĊenom trenutku zauzima energija
jednog emitovanog impulsa.Sa udaljavanjem od antene radarska ćelija razlaganja se stalno
povećava. Sve signale reflektovane iz jedne radarske ćelije razlaganja prijemnik registruje kao
sloţeni signal, bez obzira na visinsku ili daljinsku razliku pojedinaĉnih reflektujućih objekata
unutar omeĊenog prostora. Za analitiĉki opis zemaljskih i morskih stalnih odraza najĉešće se
koristi parametar definisan kao ekvivalentna radarska površina (ERP) po jedinici površine
obasjanog tla. ERP je, zapravo, koeficijent refleksije, koji zavisi od konfiguracije, vegetacije i
urbanizacije obasjavanog terena (uzburkanosti morske površine-visine i pravca talasa), ugla
obasjavanja i talasne duţine radara. Za radare S-opsega (frekvencija 3000 MHz, λ 10 cm)
najĉešće se uzima vrijednost λ = 0,0032 (-25dB), a za radare L-opsega (frekvencija 1250 MHz,
λ = 23) vrijednost λ = 0,0013 (-29dB).
Za tipiĉan osmatraĉki radar horizontalne širine snopa 2° i duţine trajanja impulsa t = 6
mikrosekundi, površina radarske ćelije razlaganja na daljini 50 km iznosi 1.570.796 m².
Efektivna refleksna površina za S frekventni opseg tada iznosi 0,0032 x 1570796 = 5026 m², a
za L frekventni opseg 0,013 x1570796 = 2042 m².
Prema tome, da bi prijemni sistem radara mogao da izdvoji signal cilja iz sloţenog signala
stalnog odraza, mora da obezbjedi poboljšanje ulaznog odnosa SIGMA / STALNI ODRAZ u
prosjeku izmeĊu 2000 i 5000 puta. Ovo poboljšanje postiţe se sistemom za selekciju pokretnih
ciljeva (SPC). Termin "stalni" odrazi više opisuje stalnost problema koje unose u detekciju
ciljeva nego stalnost njihove prirode. Teren pokriven vegetacijom, naroĉito visokim drvećem,
zbog vjetra dovodi do njihovog kretanja (njihanja), što proizvodi fluktuirajuće odraze.
Fluktuirajućeg karaktera su odrazi od meteoroloških fenomena (padavina kiše, snijega) i od
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

31
morskih talasa. Fluktuirajući odrazi, naime, zbog kretanja unose Doplerove pomake frekvencija
u signal stalnih odraza. To znatno ograniĉava performanse sistema SPC, jer ovaj ureĊaj upravo
koristi Doplerov efekat, koji nastaje zbog kretanja cilja, da bi ga na taj naĉin izdvojio iz sloţenog
signala stalnog odraza.
Maksimalne performanse radara ograniĉene su operativnim parametrima - maksimalnim
dometom i talasnom duţinom. Radari velikog dometa imaju manju impulsnu frekvenciju (emituju
manji broj impulsa u sekundi), što smanjuje broj reflektovanih impulsa za vrijeme prebrisavanja
jedne širine snopa. Fiziĉka ograniĉenja impulsne frekvencije unose fiziĉka ograniĉenja u perfor-
manse sistema SPC. Namjenski radari malog i srednjeg dometa raspolaţu znatno većom
impulsnom frekvencijom.
Postoje dvije opšte klase radarskih predajnika: nekoherentni i koherentni. Faktor poboljšanja kod
nekoherentnih radara se kretao izmeĊu 20 i 30 dB, a kod koherentnih od 55 do 60 dB.


3.1.7.NEKI PROBLEMI FORMIRANJA NEPREKIDNOG RADARSKOG POLJA U BRDSKO-
PLANINSKIM PREDJELlMA

Radarima velikog dometa moguće je formirati neprekidno radarsko polje na srednjim i velikim
visinama , a u odreĊenoj mjeri i na malim visinama. U brdsko-planinskim predjelima, meĊutim,
nemoguće je formiranje neprekidnog radarskog polja i na malim visinama. Da bi se formiralo
kompaktno radarsko polje u uslovima brdsko-planinskog zemljišta, po pravilu je potreban veći
broj radara nego na ravniĉarskom terenu zbog velikih uglova zaklona - radarskih "sjenki" i
stalnih odraza koje stvara okolni reljef. To u znaĉajnoj meri oteţava ili onemogućava radarsko
otkrivanje i praćenje ciljeva u vazdušnom prostoru. Postavljanje radara na dominantne visove
uvodi druge ozbiljne probleme, koji proistiĉu od "oštrih" klimatskih uslova (jako niske
temperature, led, sneg, olujni vjetrovi). To zahtjeva pokrivanje antena "arktiĉkim"
kupolama.Ograniĉena mogućnost otkrivanja u uslovima brdsko-planinskog zemljišta izraţena je
posebno u pravcima gdje su veliki uglovi zaklona i refleksije EMT od okolnog terena.
Zona stalnih odraza na brdsko-planinskom zemljištu ima prosjeĉan polupreĉnik od oko 50 do
75 km mada površina ove zone predstavlja samo oko 4 posto površine cjelokupne zone
osmatranja radara velikog dometa. Radari velikog dometa, zato, imaju prvenstveni zadatak
otkrivanja na što većim daljinama, što praktiĉno znaĉi na velikim i srednjim visinama.



3.2.METEOROLOŠKI SATELITI

Pojava meteorloških satelita otvorila je nove izvanredne mogućnosti za osmatranje Zemljine
sfere u globalnim razmjerama.Satelitska tehnika omogućila je znaĉajan napredak,ne samo u
smislu pribavljanja novih,kvalitativno drugaĉijih informacija koje nije bilo moguće dobiti klasiĉnim
metodama i tehnikom, nego i u smislu dopune i poboljšanja kvaliteta konvencionalnih mjerenja i
osmatranja. MeĊu prvim satelitima lansiranim u Zemljinu orbitu bili su sovjetski sateliti iz serije
Kosmos 122,Kosmos 144 i Kosmos 156 koji su 1967.godine vršili osmatranja Zemljine
atmosfere TV i IC kamerama sa visine 650 km.Pored njih lansirani su sateliti tipa Munja,te
Ameriĉki Tiros,Ninbus,SSA,ATC i dr.Najvaţniji faktori koji satelitske podatke ĉine jedinstvenim u
poreĊenju sa podacima dobijenim na konvencionalan naĉin su sledeći:
Zbog svog poloţaja i širokog vidnog polja,sateliti mogu da obezbijede regularna osmatranja i
u onim oblastima u kojima je mreţa konvencionalnih osmatraĉkih stanica veoma rijetka ili je
uopšte nema.Tako satelitski podaci postaju korisna dopuna konvencionalnim mjerenjima i
osmatranjima.Za rijetko naseljene i nepristupaĉne oblasti,te okeanske površine to su i jedini
raspoloţivi podaci.Ova mogućnost dobijanja podataka i u oblastima izmeĊu meteoroloških
stanica predstavlja jedan od najvećih doprinosa satelitskih osmatranja analizi i prognozi
vremena.

TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

32

Visina orbita meteoroloških satelita omogućuje posmatranje velikih atmosferskih vremenskih
sistema u cjelini.To je prednost u odnosu na konvencionalni naĉin dobijanja slike ovih sistema
na osnovu podataka,ĉesto nedovoljnih,dobijenih osmatranjima na meteorološkim stanicama na
zemlji. Postoji uoĉljiva razlika u slici oblaĉnosti koja se dobija na osnovu satelitskih i prizemnih
osmatraja.Satelitski snimci daju stvarnu i veoma taĉnu sliku oblaĉnosti za razliku od prizemnih
osmatranja koja daju polje oblaĉnosti diskretnog karaktera(33,8).



Slika 20:Grafiĉki prikaz mreţe meteoroloških satelita u orbiti iznad Zemlje. Izvor: www.astrogeo.va.it


Mogućnost gotovo neprekidnog osmatranja velikog dijela atmosfere veoma je pogodna za
identifikovanje i praćenje razvoja i kretanja kratkotrajnih vremenskih fenomena kao što su na
primjer grmljavinske nepogode,tornada i sliĉno.Neke nepogode malih razmjera mogu da proĊu
nezapaţeno izmeĊu stanica prizemne osmatraĉke mreţe.Savremeni telekomunikacioni sistemi
koji su sastavni dio satelitske opreme brzo plasiraju izmjerene podatke korisnicima.



Slika 21:EUMETSAT u orbiti iznad Zemlje. Izvor: www.vt-2004.org


Obzirom da su ovi podaci i nekoliko sati ranije raspoloţivi od podataka dobijenih drugim putem
njihova vrijednost za operativno korištenje je od nesumnjivog znaĉaja.
Zahvaljujući tome mnoge prognostiĉke sluţbe u svijetu svakodnevno koriste satelitske snimke
za potrebe analize i prognoze vremena.Satelitski snimci daju dragocjene informacije o raspodjeli
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

33
i rasprostranjenosti oblaka,njihovom grupisanju u sistemu većih ili manjih razmjera o njihovoj
vrsti i strukturi...Savremeni sateliti Evropske Svemirske agencije tipa EUMETSAT posljednje
generacije vrše preko 200 razliĉitih mjerenja i osmatranja. Na osnovu izgleda oblaĉnih formacija
na satelitskim snimcima mogu se izvesti zakljuĉci o poloţaju,intenzitetu i drugim bitnim
karakteristikama vremenskih sistema većih razmjera kao npr. ciklona umjerenih širina i njihovih
frontalnih sistema.Formacije relativno malih razmjera poput linija nestabilnosti ili grmljavinske
nepogode sa kumulonimbusima imaju takoĊe karakteristiĉan izgled i mogu se uspješno
identifikovati i pratiti.Na osnovu izgleda oblaka mogu se donostiti zakljuĉci o vertikalnim
kretanjima vazduha te procjenjivati stepen stabilnosti atmosfere te uslova za razvoj konvekcije.
Ĉesto se informacije koje daju sateliti prikazuju šematski u vidu specijalnih karata za potrebe
analize i prognoze vremena.Postupak izrade ovih karata,takozvana nefanaliza,sastoji se iz
analize stanja oblaĉnosti na osnovu satelitskih snimaka korištenjem opšte usvojene
simbolike.Takve karte prikazuju trenutno stanje oblaĉnosti iznad oblasti vidnog polja
satelita.Danas postoje mogućnosti automatizovanja nefanalize,mogućnost animacije slika koje
daju geostacionarni sateliti pa je moguće posmatrati kretanje oblaĉnih sistema i njihovo jaĉanje i
išĉezavanje.Postoje mogućnosti za razliĉite vrste uvećanja pojedinih individualnih oblaĉnih
formacija uoĉenih na snimku.



Slika 22:Šematski prikaz ogućnosti osmatranja EUMETSAT-a. Izvor: www.astrogeo.va.it


Veliki je znaĉaj blagovremenog otkrivanja i najave nailaska nepogoda i drugih opasnih pojava
u ljetnoj polovini godine.Sateliti nemaju ograniĉenja u pogledu veliĉine oblasti koju pokrivaju kao
što imaju radari.Dobri rezultati prognoziranja konvektivnih i frontalnih padavina daje
kombinovanje satelitskih i radarskih podataka.
Neprekidan danonoćni uvid u stanje vremena (meteorološke uslove) u globalnim razmjerama
obezbjeĊuje globalni osmatraĉki sistem GOS Svjetske meteorološke organizacije (SMO). GOS
ĉine: osmatraĉki podsistem na zemlji i u kosmosu. Zemaljski podsistem sastoji se od oko:
- 8.000 prizemnih meteoroloških stanica, automatskih stanica,plutajućih stanica i dr.
-2.000 visinskih stanica (radio-sondaţne stanice za mjerenje temperature, pritiska, vlaţnosti i
vjetra do visine od oko 30.000 m).
Kosmiĉki sistem sastoji se od:
- 5 meteoroloških geostacionarnih satelita i
- 3 do 5 polarno-orbitalnih meteoroloških satelita(4,38).


TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

34


Podatke ova dva podsistema prikupljaju, obraĊuju i analiziraju tri svjetska meteorološka
centra (Vašington, Moskva i Melburn) koji, koristeći najmoćnije raĉunare danas u svijetu,
svakodnevno izraĊuju na desetine sinoptiĉkih karata o stanju i prognozi vremena u globalnim
razmjerama. Tim produktima (analizama i prognozama u vidu karata) snadbijevaju regionalne
meteorološke centre (ima ih 23), koji, takoĊe, koriste moćne raĉunare za izradu analiza i
prognoza za oblasti za potrebe nacionalnih meteoroloških sluţbi i specijalne korisnike (meĊu-
narodni vazdušni i pomorski saobraćaj).




Slika 23:Razliĉite vrste slika koje daju meteorološki sateliti. Izvor: www.pgzrs.com

Razmjena meteoroloških podataka, analiza i prognoza vrši se preko globalnog
telekomunikacionog sistema (GTS) koji koriste brze linije veze (raĉunar na raĉunar) i druga
najsavremenija telekomunikaciona sredstva, naroĉito telefoto-faksimil-ureĊaje (za prenos slika
ţiĉnim i radio putem). Svaki sat, naroĉito svaka tri sata, GTS, propusti do korisnika na milione
podataka (4,38).
MeĊutim, privilegija "velikih" je u tome što su oni vlasnici djela kosmiĉkog GOS i mogu za sebe i
za svoje saveznike obezbediti uvid u meteorološku situaciju u bilo kom dijelu svijeta, i to
prvenstveno preko geostacionarnih meteoroloških satelita koji osmatraju prostore kontinentalnih
razmjera, i to na svakih pola ĉasa. Samo jedan geostacionarni meteorološki satelit, na primjer,
evropski METEOSAT "fiksiran" na visini od oko 36.000 km iznad presjeka griniĉkog meridijana
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

35
i ekvatora, kontroliše vrijeme na ĉitavom vidljivom djelu Zemlje sa te pozicije. Na svakom snimku
sa METEOSAT-a dominira afriĉki kontinent, ali se dobro eksponira ĉitavo Sredozemlje i Bliski
istok. Na osnovu oblika oblaĉnih sistema (spiralni oblici) na Sredozemlju se mogu locirati dva
ciklona sa pripadajućim atmosferskim frontovima. Korišćenjem uzastopnih snimaka (na svakih
pola ĉasa) moguće je pratiti pravac i brzinu kretanja ciklona i njihovu evoluciju (slabljenje ili
jaĉanje).
Na uvećanim dijelovima teritorije sa snimka zemaljskog diska dobija se jako precizan poloţaj
oblaĉnosti i magle . Ni 1000 meteoroloških prizemnih stanica ne bi moglo da da tako precizno
prostorno prostiranje oblaĉnosti i magle (u SFRJ takvih stanica bilo je manje od 100). Polarno-
orbitalni meteorološki satelit (ameriĉki TIROS-N i ruski METEOR) mogu da snime odreĊeno
podruĉje samo dva puta dnevno. Duţ putanje kretanja mogu da snime "traku" dugaĉku 7000
km, širine oko 3000 km. Pošto operišu sa visina od oko 900 km, dakle sa skoro ĉetrdeset puta
manje visine nego geostacionarni, njihovi snimci su "oštriji" i na njima mogu da se vide i
pojedinaĉni oblaci dimenzija 1kmx1km(4,38).



Slika 24:Infracrveni satelitski snimak uragana u Meksiĉkom zalivu. Izvor: www.Weather.com
















TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

36

4.OPŠTI PRINCIPI METODOLOGIJE DEJSTVA PROTIV GRADA


4.1.RAZVOJ SAVREMENE METODOLOGIJE DEJSTVA NA GRADONOSNE PROCESE

U razvoju savremene metodologije borbe protiv grada istiĉe se nekoliko bitnih momenata.
Prije daljnjeg izlaganja bitno je napomenuti da se nauĉne metode ne mogu primjenjivati bez
savremenih tehniĉkih sredstava,poput meteoroloških radara.Metode korištene prije uvoĊenja
radara u meteorološku nauku spomenute su u uvodu ovog rada.Prvi bitni koraci razvoja
metodologije uĉinjeni su 50-ih god.u SSSR-u.1968.god. Abšajev je predloţio prijevremeno
stimulisanje padavina prije obrazovanja zrna grada unošenjem reagensa.Tako bi se rasploţivi
teĉno-vodeni sadrţaj rasporedio brţe na vještaĉke jezgre,a kapi i grad bili bi manji.Unos bi se
vršio u dio oblaka u kome se stvaraju zameci grada (26,14).
Kriterij gradonosnosti u SSSR-u bio je :
- Taĉka maksimalne radarske refleksije mora biti ≥ Ho (od izoterme 0˚C)
- Vrh zona akumulacije ≥ od izoterme -14˚C
- Vrh oblaka ≥ od izoterme -28˚C
- Logaritamska vrijednost taĉke max radarske refleksivnosti (logZ) ≥ 3
- Odnos hladnog i toplog dijela oblaka (H-/H+) ≥ 2.
Jednostavniji i efikasniji kriterijum od Sovjetskog izradili su švajcarski nauĉnici pod
rukovodstvom Waldvogela 1981.god.Kriterijum glasi da visina od 45dBz mora biti viša za 1,4km
od izoterme 0˚C(H 45>Ho+1,4km).Kriterijum je u Švajcarskoj ispitan na 195 oblaka i pokazao se
uspješnim.Od 61 oblaka koji je zadovoljavao kriterijum 28 ih je dalo kišu,budući da oblaci nisu
zasijavani.U daljem razmatranju metodologije bitno je napomenuti da se radarska reflektivnost
mjeri u dBz(decibelima),a gušenje(atenuacija)predstavlja slabljenje primljenog signala (20,1).
U SFRJ se radilo po razliĉitim metodologijama,poĉevši od ispaljivanja raketa samostalno od
strane raketara,po datim preporukama pa do usvajanja Sovjetske metodologije nakon uvoĊenja
meteoroloških radara krajem 60-ih.Iskustva su pokazala da je najefikasnije dejstvo na
gradonosne oblake zasijavanje u poĉetnom stadijumu razvoja za šta je bitno njihovo rano
radarsko otkrivanje.Efekat je bio velilki i u sluĉaju preventivnog zasijavanja van oblaĉnog
prostranstva,ispred u odnosu na pravac prostiranja procesa obrazovanja grada,u oblasti slabog
radarskog odraza,što je objašnjeno time da se reagens unosi u grado-obrazujući dio oblaka
zajedno sa vazdušnom strujom.


4.2.DEFINICIJA OLUJNO-GRADONOSNIH PROCESA

Najednostavnija definicija olujno-gradonosnog Cumulonimbusa je da je to vrlo sloţena
dinamiĉka tvorevina koju karakterišu raznovrsni mikro i elektriĉni procesi, koji meĊusobno i sa
okolinom intereagujući, stvaraju jake pljuskovite padavine sa gradom praćene olujnim udarima
vjetra i razornim elektriĉnim praţnjenjima. Na pojedinim djelovima zemljine polulopte, intenzitet
vrtloţnih kretanja koje stvara Cumulonimbus dostiţe katastrofalne razmjere nanoseći ogromne
materijalne i ljudske ţrtve ( pojava tornada, trombi ili pijavica). Pravilno shvatanje procesa u
Cumulonimbusu oteţano je pre svega nemogućnošću da se precizno izmjere mikrofiziĉke
veliĉine unutar oblaka. U nekoliko specifiĉno pripremljenih projekata ipak je sakupljeno
dovoljno podataka koji su ukazali na veliku raznolikost gradonosnih oblaka, njihovu strukturu,
zakonitost razvoja, tipizaciju procesa, mikrofiziĉke procese stvaranja hidrometeora itd.(37).
Ustanovljene su neke zajedniĉke karakteristike ţivotnog ciklusa Cumulonimbusa. Kao prvo,
osnovna jedinica u graĊi Cumulonimbusa je konvektivna ćelija dinamiĉka cjelina koju
karakteriše homogena oblast sa relativno jakim vertikalnim kretanjem. Ovu konvektivnu ćeliju ne
treba izjednaĉavati sa radarskom ćelijom uslovljenom raspodjelom padavina jer se ĉesto ne
podudaraju (osim u dobro izraţenom osnosimetriĉnom procesu). Korištenje automatizovanog
radara za prepoznavanje potencijalno gradonosnih oblaka je jedan od glavnih preduslova za
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

37
uspješnu zaštitu od grada i istraţivanja.Lociranje konvektivnih oblaka i odreĊivanje njihove
interne i prostorne strukture vrši se interpretacijom vrijednosti standardnih kontura:
-Kontura od 15 dBz: daje odraz granice oblaĉnosti, odreĊenom radarom;
-Kontura od 25 dBz: daje odraz granice konvektivnog oblaka;
-Kontura od 35 dBz: daje odraz podruĉja sa potencijalnom kišom;
-Kontura od 45 dBz: daje odraz ćelije grada u super-ohlaĊenom dijelu oblaka;
-Kontura od 55 dBz: daje odraz podruĉja padanja grada u toplom dijelu oblaka i dijelu prema
zemlji. Ako ova kontura postoji samo u super-ohlaĊenom dijelu oblaka, postoji velika
vjerovatnoća padanja grada.
Radarska osmatranja su dovela do podjele konvektivnih ćelija na dva osnovna tipa : obiĉne i
superćelije.
Obiĉne ćelije su kratkotrajne konvektivne ćelije sa 3 izraţena stadijuma razvoja : stadijum
Cumulusa (samo uzlazna strujanja), stadijum zrelosti (sa uzlaznim i silaznim strujanjem ) i
stadijum rasipanja (disipacije) (samo silazna strujanja). Tipiĉna obiĉna konvektivna ćelija je
zatvoren sistem, na radaru se osmatra od 15 do 30 minuta i po pravilu se premješta smjerom i
brzinom vodećeg strujanja u sredini troposfere ( smjer i brzina vjetra na nivou od 500 mb,dobija
se iz podataka sondaţe).
Superćelija je mnogo snaţnija konvektivna tvorevina, koju karakteriše cirkulacija koja ne
samo da je rasprostranjena i intenzivna već je praktiĉno stacionarna, sa paralelno egzistirajućim
uzlaznim i silazni strujanjima koja traju od 30 minuta pa do ĉak više od 12 ĉasova. Odlikuju je
velike horizontalne i vertikalne dimenzije, sa zonom pojaĉane radarske refleksivnosti (oblast
unutar oblaka sa refleksivnošću većom od 45 dBz), preĉnika i visine od preko 10 kilometara. To
je otvoren sistem koji se kreće brzinom koja omogućava stalno odrţavanje cirkulacije, a pravac
premještanja odstupa desno ili lijevo od pravca vodećeg strujanja iz sredine troposfere. Na
sjevernoj hemisferi bi trebalo da ovo skretanje bude udesno ( pod uticajem Koriolisove sile ),
meĊutim , osmotreni su sluĉajevi kada se od jedne superćelije stvore dvije koje se kreću lijevo i
desno od do tada vodećeg pravca i tada govorimo o divergentnim putanjama (37).
S obzirom da granica izmeĊu obiĉne i superćelije nije uvijek jednoznaĉna, u odreĊivanju tipa
ćelije još uvijek mora da igra ulogu iskustvo u tumaĉenju radarske slike, s tim da se moraju uzeti
u obzir vertikalne i horizontalne dimenzije, intenzitet refleksivnosti i visina njegovog
maksimalnog intenziteta, vrijeme trajanja ćelije bez bitne promjene parametara refleksivnosti i
atmosferske pojave koje se osmatraju duţ putanje premještanja.
Nesumnjivo je da konvektivna ćelija ĉini osnovnu jedinicu u graĊi kumulonimbusa i da je to
nizom radarskih mjerenja odavno potvrĊeno. Sljedeće što se moţe uzeti kao zajedniĉka
karakteristika gradonosnih oblaka je naĉin organizacije konvektivnih ćelija u okviru jednog
olujno-gradonosnog Cumulonimbusa i sa tim vezana tipizacija gradonosnih procesa po ćelijskoj
strukturi. Ima više modela tipizacije, a mi smo se opredjelili da gradonosne procese podjelimo
na: jednoćelijske, višećelijske i superćelijske. O podtipovima ove osnovne podjele više rijeĉi će
biti kada se bude govorilo o naĉinu njihovog radarskog mjerenja i zasijavanja.


4.3.METOD SUZBIJANJA GRADA – KONCEPT KONKURENCIJE

Koncept konkurencije podrazumjeva unošenje ĉestica reagensa na bazi srebro –jodida(AgJ)
u zonu formiranja embriona grada ĉime se stvara veći broj potencijalnih embriona grada koji se
takmiĉe za odreĊeni sadrţaj prehlaĊene vode u zoni rasta grada.
Matematiĉki, ako je koliĉina prehlaĊene vode u zoni rasta grada ograniĉena i konstantna i
ako u ovu zonu uĊe prirodnih N embriona koji sakupe prehlaĊenu vodu i narastu do preĉnika R,
onda je:
NR³ = const
Ako ubacimo Nv vještaĉkih embriona stvoriće se (N + Nv) zrna grada polupreĉnika Rv. Pošto
je koliĉina prehlaĊene vode konstanta, oĉigledno vaţi:
NR³=(N + Nv)Rv³
Pošto zasijavanjem uvijek moţemo postići da je NvN onda je krajnji rezultat:
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

38
Rv=R (N  Nv)¹³
Ova jednostavna matematika ukazuje da po ovom metodu, ukoliko ubacimo za 1 red veliĉine
više vještaĉkih embriona u zoni rasta grada u odnosu na prirodno raspoloţiv broj da će se
preĉnik zrna grada smanjiti za 2,15 puta.
Zasijavanje zone formiranja embriona u oblaku kristalizacionim ĉesticama ( reagens na bazi
AgJ-AgCl – nehigroskopni reagens ) sa ciljem produkcije embriona koji će se u zoni rasta grada
boriti za prehlaĊenu vodu je vrlo komplikovan posao jer zavisi od niza faktora :vertikalne
brzine, sadrţaja vode u toj oblasti, oblika i spektra oblaĉnih kapljica itd. Dominantna zavisnost je
ipak vezana za odnos smješe oblaĉne vode i smješe kišne vode i za intenzitet vertikalne
uzlazne struje.
Usvojena hipoteza konkurencije i usvojeni model konvektivne ćelije je osnov primjene
metodologije suzbijanja grada. Ako smo unijeli ĉestice reagensa sljedeće što oĉekujemo je da
jednim od 4 poznata mehanizma doĊe do stvaranja kristala leda : depozicionom nukleacijom,
nukleacijom kontaktnim zamrzavanjem, nukleacijom kondenzacionim zamrzavanjem i
nukleacijom odloţenim (imerzionim) zamrzavanjem (37).


4.4.METODOLOGIJA RADA U PGZ SRBIJE


4.4.1.RADARSKI KRITERIJUM GRADONOSNOSTI

Usvojene hipoteze po kojima moţemo modifikovati gradonosne procese su provjerene u
laboratorijskim uslovima u takozvanim oblaĉnim komorama, kao i u realnim uslovima zasijavanja
i uzorkovanja kroz zonu formiranja embriona specijalno opremljenim avionima. Zavisnost
produkcije embriona od uslova u oblaku je testirana nizom numeriĉkih modela. Na osnovu svih
istestiranih hipoteza neophodno je postaviti operativnu metodologiju suzbijanja grada i definiciju
operativnih postupaka koji se mogu sprovesti postojećom opremom.
Na osnovu usvojenog modela konvektivnog oblaka neophodno je dimenzionisati definisane 3
zone :
- Zona formiranja embriona je oblast radarske refleksivnosti od 15 do 45 dBz koja se nalazi
ispred i desno od oblasti glavne uzlazne struje u temperaturnom intervalu od - 0C do -20 C u
oblaku,
- Zona rasta grada je oblast radarske refleksivnosti  od 35 dBz koja se nalazi iznad nivoa
maksimalnog intenziteta vertikalne uzlazne struje u temperaturnoj oblasti od –20C do –40C,
-Padavinska zona – zona padanja grada je oblast radarske refleksivnosti  od 45 dBz koja se
nalazi u toplom dijelu oblaka iza ( u odnosu na smijer premještanja) oblasti glavne uzlazne
struje.
Osnovni radarski kriterijum baziran je na sledećim izmjerenim veliĉinama :
-Hv  od – 28C izoterme u oblaku, što znaĉi da je visina vrha oblaka ili maksimalna visina
izokonture od 15 dBz viša od visine minus 28 izoterme u oblaku,
-Hvz  od -10C izoterme u oblaku, što znaĉi da na visini od 1,4 km od nulte izoterme u oblaku
postoji refleksivnost od 45 dBz za opseg rada do 120 km od lokacije radara, ili refleksivnost  od
35 dBz za opseg rada od 120 do 180 km.
-Hn  od 0C izoterme u oblaku, što znaĉi da je nivo maksimalne refleksivnosti koji je potpuno
odvojen od padavinske zone viši od nivoa nulte izoterme u oblaku za ospeg rada do 120 km od
lokacije radara,
-nmax  od 45 dBz, intenzitet refleksivnosti maksimalnog odraza je veći od 45 dBz, osim kod
ćelije u razvoju za opseg rada do 120 km od lokacije radara (37).


4.4.2.DNEVNA PRIPREMA RADARSKOG CENTRA ZA SPROVOĐENJE DEJSTVA

TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

39
Potpuna priprema radarskog centra za izvoĊenje dejstava podrazumjeva metodološku i tehniĉku
pripremu.
Metodološka priprema podrazumjeva analizu prognostiĉkog materijala i aerosinoptiĉkog
materijala kao osnovnih polaznih osnova za postavljanje kriterijuma rada za svaki dan rada.
Posebno treba obraditi sledeće :
Prognostičke karte za + 6, +12, +18 i +24 ĉasa u vremenu do 09 00 svakog dana, a po
osnovu razliĉitih modela dostupnih na internetu. Na osnovu toga, rukovodioc dejstva i rada na
radarskom centru definiše stepen opasnosti od mogućih razvoja gradonosnih procesa, a samim
tim i stepen pripravnosti za sam radarski centar i pripadajuću mreţu protivgradnih stanica. O
ovakvom stepenu pripravnosti obavještavaju se svi uĉesnici dejstva prozivkom na radio-vezi u
zato predviĊenim terminima;
Aerosondažne podatke od 01 00 i 07 00 za aerosondaţne stanice u neposrednoj blizini
branjene teritorije. Na osnovu obraĊenih emagrama i analize pojedinih metoda prognoze
konvekcije, stvara se slika mogućeg dnevnog razvoja oblaĉnosti i posebno, prognostiĉki model
oĉekivanih vertikalnih brzina, energije nestabilnosti i nivoa maksimalne vertikalne brzine kao
osnovnog parametra koji treba da ukaţe na nivo maksimalne refleksivnosti koji treba oĉekivati
dotiĉnog dana ukoliko se radi o razvoju konvektivne oblaĉnosti u masi nestabilnog vazduha;
Jednodimenzioni model na osnovu koga se u toku dana odreĊuju visine izotermi kao osnova
za postavljanje kriterijuma za dejstvo i odreĊivanje elevacija za dejstvo za svaku protivgradnu
lansirnu stanicu.Svi pripremljeni materijali su osnov za potpunu metodološku pripremu ekipe
samog radarskog centra, a obaveza rukovodioca dejstva je da nakon svih obraĊenih rezultata
odrţi sa struĉnom ekipom na radarskom centru radni sastanak na kojem će im dati smjernice za
rad na pojedinim radnim mjestima u toku tog dana.


4.4.3.RAD NA RADARU

Meteorološki radar je osnovno mjerno sredstvo za odreĊivanje potrebnih parametara dejstva
i ocenjivanje stepena gradoopasnosti uoĉene konvektivne oblaĉnosti. Nakon izvršene tehniĉke
pripreme samog radara i provjere taĉnosti mjerenja po postupku mjerenja refleksivnosti i
poloţaja repernih taĉaka, operatori na radaru primjenjuju sledeći postupak rada :
Po uoĉavanju oblaĉnosti na PPI presjeku u razliĉitim , po daljini, opsezima rada radara i na
razliĉitim elevacionim uglovima, operator na osnovu refleksivnosti meteorološkog cilja donosi
odluku o mjestu na kojem će izvršiti vertikalno presjecanje oblaĉne mase. Neophodno je
korišćenjem PPI presjeka na razliĉitim visinama, odnosno, pod razliĉitim elevacionim uglovima,
steći utisak o rasporedu oblaĉne mase po visini i ukoliko je na visinama iznad nulte izoterme šira
zona iste refleksivnosti, nego u toplom dijelu atmosfere to nam govori o postojanju jakih uzlaznih
kretanja i stadijumu rasta ili zrelosti konvektivnog oblaka, a samim tim i o velikoj vjerovatnoći
stvaranja grada. Radaroperater će na osnovu tako stvorene slike i na osnovu rasporeda
refleksivnosti doneti odluku o azimutu duţ kojeg će izvršiti vertikalno presjecanje.Kada je doneo
odluku o azimutu na kojem hoće da izvrši vertikalno presjecanje, radom atnene po elevaciji
uoĉava vertikalnu razvijenost konvektivnog oblaka i raspored refleksivnosti po visini. Nakon
uoĉavanja vertikalnih karakteristika oblaĉnosti oĉitava vrijednost odreĊenih parametara i donosi
odluku o poĉetku, trajanju ili prekidu zasijavanja uoĉene konvektivne ćelije po unaprijed
definisanim kriterijumima i uz korišćenje podataka o visini odreĊenih izotermi u toku tog dana.


4.4.4.SPROVOĐENJE DEJSTVA

Jedan od najvaţnijih parametara za sprovoĊenje pravilnog zasejavanja, a koji odreĊuje
operator na radaru, je tip konvektivnog procesa. Tipizacija se zasniva na jasnom i pravilnom
uoĉavanju na panoramskom presjeku zatvorene izokonture od 45 dBz u okviru oblaĉnog
sistema koji je definisan zatvorenom izokonturom od 15 dBz i vremenom trajanja prve dvije faze
u ţivotnom ciklusu jedne konvektivne ćelije ( vrijeme od faze kumulusa do faze disipacije ). Na
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

40
osnovu meĊunarodno prihvaćenih, definicija kao osnov za definisanje procesa dejstva usvaja se
sledeća tipizacija konvektivnih procesa :
-ćelija u razvoju,
-jednoćelijski osnosimetriĉni stacionarni proces,
-jednoćelijski osnonesimetriĉni pokretni proces,
-višećelijski proces i
-superćelijski proces.
Operater tip procesa definiše korišćenjem kosog i vertikalnog prejseka oblaĉnog sistema.
Izabrani tip procesa je apsolutni osnov da se odredi zona zasijavanja i izvrši odreĊivanje
elemenata za dejstvo.
Dejstvo na procese ćelija u razvoju -Pojam „ćelija u razvoju vezan je principijelno za
nastanak konvektivne ćelije, odnosno, uspostavljanje uzlaznog kretanja kroz koje se topao i
vlaţan vazduh transportuje do i iznad nivoa kondenzacije ĉime se stvara nova faza u ţivotnom
ciklusu konvektivnog oblaka. Bitno je ukazati na to da se ovakve ćelije mogu osmatrati
prevashodno kao zasebne, preteĉe jednoćelijskih procesa, ali i u višećelijskim razvojima.Kada
je u pitanju jednoćelijski proces, ćelija u razvoju oznaĉava fazu Congestusa, odnosno, fazu
kada se iznad referentne visine od 1,4 km iznad visine 0C izoterme u okolnoj atmosferi (u
ovom sluĉaju to bi bila visina oko -6 do -8C izoterme u oblaku) radarski detektuje refleksivnost
35 dBz  nmax  45 dBz . Istovremeno, postoji zatvorena izokontura od 15 dBz koja ima male
horizontalne dimenzije. U ovakvoj fazi razvoja postoji samo zona formiranja embriona a zona
jakog uzlaznog strujanja nalazi se taĉno ispod nje. Padavinska zona ne postoji, odnosno,
ovakva ćelija nije spojena sa tlom. Ovakav tip procesa se zasijava po ĉitavoj izokonturi od 15
dBz i iz svih mogućih smjerova dejstva.
Ovakve ćelije vrlo brzo jaĉaju po intenzitetu refleksivnosti obrazujući zonu pojaĉane radarske
refleksivnosti i padavinsku zonu, odnosno, pretvarajući se u jednoćelijske ili višećelijske
procese, a ĉitav radarski ţivot je manji od 30 minuta, kada dolazi do potpune disipacije. Faza
disipacije treba da bude praćena kratkotrajnim jakim pljuskom, koji, zbog svoje silazne
komponente vertikalne brzine, mora izazvati u okolini disipirajuće ćelije stvaranje nove
konvektivne ćelije tako da operator mora da obrati paţnju na zonu oko nje. Vrlo bitno je da
operator vodi raĉuna o zatvaranju izokonture od 45 dBz unutar izokonture od 15 dBz i da odmah
primjeni tip procesa na jednoćelijski osnosimetriĉni stacionarni ili nesimetriĉni pokretni proces.
Kod višećelijskog olujno-gradonosnog oblaka se permanentno dešava stvaranje novih ćelija
na visinama iznad nulte izoterme, koje su posljedica sloţenog mehanizma uzlaznih strujanja.
Uoĉavanje ovakve nove faze je nekada potpuno nemoguće zbog postojanja dominantnih
razvijenih ćelija, a posebno je teško izdvojiti izokonture ovakvih razvoja jer se cio proces
stvaranja dešava u prostranim oblaĉnim sistemima gdje je zona od 15 dBz vrlo široka.
Principijelno, ovakve ćelije se stvaraju naprijed desno od vodeće ćelije koja moţe, a ne mora da
bude u fazi disipacije. Hn se izdvaja na velikoj visini sa intenzitetom 35 dBz  nmax 45 dBz.
Ovdje refleksivnost znatno brţe raste nego kod jednoćelijskih procesa jer su uzlazna kretanja
jaĉa, a samim tim je veći transport vlage na gore. Ako operator uoĉi ovakvu konvektivnu ćeliju
unutar višećelijskog oblaka treba da izvrši oĉitavanje radarskih parametara i vjerno planšetisti
prenese taĉku u sredini ovakve ćelije i polupreĉnik kruga u koji treba unijeti reagens jer ovakvu
ćeliju treba direktno zasijati s obzirom da je ona u tom trenutku konvektivna ćelija u kojoj postoji
samo zona formiranja embriona.Ĉinjenica je da će se ovakve mogućnosti rijetko dešavati i da to
zahtjeva veliko iskustvo operatora (37).
Radarski operator definiše centar kruga (azimut i daljina) i dimenziju Do na osnovu ĉega se na
operativnoj planšeti ucrtava krug u koji je neophodno uneti reagens. Vodeći raĉuna o brzini
premještanja, planšetista centar kruga treba unaprijed da pomjeri duţ strujanja raĉunajući na + 2
minuta u odnosu na brzinu premještanja, a zatim odreĊuje koja protivgradna stanica i sa koliko
raketa treba da izvrši zasijavanje. Sa obzirom na duţinu traga isijavanja reagensa duţ putanje
leta protivgradne rakete, planšetista bira takav azimut da procenat iskorišćenja reagensa bude
što veći. Kako je u ovakvim sluĉajevima cilj relativno mali jer se radi o poĉetnim konvektivnim
razvojima, nakon jedne etape zasijavanja treba prekinuti dejstvo i saĉekati da isijani reagens
poĉne da stvara embrione zrna grada i da poĉne njihov rast (od 8 do 10 minuta) što će na
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

41
radarskom ekranu izazvati porast refleksivnosti i rast visine maksimalne refleksivnosti, a nakon
navedenog vremena obrazovanje padavinske zone kod izdvojene ćelije u razvoju ili u okviru
višećelijskog razvoja utapanje ćelije u razvoju u dominantnu jaku konvektivnu ćeliju (37).



Slika 25:Grafiĉki prikaz horizontalnog presjeka ćelije u razvoju a) izdvojena; b) u okviru višećelijskog
razvoja. Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS

Dejstvo na jednoćelijske osnosimetrične stacionarne procese-Jednoćelijski stacionarni
osnosimetriĉni gradonosni procesi su posljedica konvektivne nestabilnosti u masi toplog i
vlaţnog slabopokretnog vazduha. Ĉesto su uslovljeni prisilnim uzdizanjem toplog i vlaţnog
vazduha uz orografsku prepreku. Prevashodno su to obiĉne kratko ţiveće konvektivne ćelije, a
stacionarnost i simetriĉnost mogu biti narušeni tokom ţivotnog ciklusa, odnosno, kada
nagomilana kinetiĉka energija uslovi pojavu horizontalne komponente kretanja. Za operatora na
radaru je vrlo vaţno da uoĉi promenu stacionarnosti i da promjeni tip procesa kako bi
zasijavanje imalo što racionalniji rezultat. Kod ovog procesa tip ćelija u razvoju je preteĉa
ovakvog procesa. Poslije pojave prvog radarskog odraza primjećuje se burni rast intenziteta
radarske refleksivnosti, a zatim širenje oblasti povećane radarske refleksivnosti i njeno
spuštanje i stvaranje padavinske zone. Saglasno izloţenoj metodologiji dejstva, da bi se
izvršilo zasijavanje, zona formiranja embriona je definisana kao oblast izmeĊu izokontura 15 dBz
i 45 dBz. Operator na vertikalnom presjeku ima jednu zatvorenu izokonturu od 15 dBz i u njoj
jednu zatvorenu izokonturu od 45 dBz. Postojanje padavinske zone znaĉi postojanje intezivnog
silaznog strujanja prouzrokovanog jakim padavinama i ,slijedsteveno tome, pojavljivanje
uzlaznog strujanja svuda oko padavinske zone. Ovim uzlaznim prisilnim strujanjem se topao i
vlaţan vazduh izdiţe iznad nulte izoterme i postaje stalan izvor daljeg formiranja padavina. Zato
je i neophodno u ovakav uzdiţući vazduh unijeti reagens koji će posluţiti za stvaranje većeg
broja embriona od prirodno mogućeg ĉime će se izvršiti preraspodjeljivanje prehlaĊene vode na
mnoštvo manjih hidrometeora.
Operator na radaru je duţan da izmjeri preĉnik zone od 45 dBz i 15 dBz kako bi planšetista
imao mogućnost da odredi azimute lansiranja raketa koje treba da zasiju prostor izmeĊu ovako
definisanih koncentriĉnih krugova.

Slika 26: Grafiĉki prikaz horizontalnog presjeka , jednoćelijskog osnosimetriĉnog stacionarnog
procesa. Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

42



Slika 27: Jednoćelijski osnosimetriĉni razvoj sa jasno svuda okolo izraţenim, uzdiţućim toplim i vlaţnim
vazduhom koji se već kondenzovao u slabu konvektivnu oblaĉnost.
Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS

Dejstvo na jednoćelijske nesimetrične pokretne procese - Postoje razvijeni jednoćelijski
olujno-gradonosni oblaci koji su pokretni i osno nesimetriĉni. U tim jednoćelijskim procesima
moguće je izdvojiti zonu formiranja embriona i zonu rasta grada. Nesimetriĉnost se ogleda u
tome da je padavinska zona odvojena od zone jakih uzlaznih struja, da mogu da postoje
paralelno i jedna i druga i da je po pravilu zona formiranja embriona naprijed i naprijed desno u
odnosu na zonu pojaĉane radarske refleksivnosti, odnosno, izokonture od 45 dBz.
smjer premještanja


Slika 28: Grafiĉki prikaz horizontalnog presjeka jednoćelijskog pokretnog procesa sa obiljeţenom
zonom zasijavanja. Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS

Ovakvi jednoćelijski procesi su definisani postojanjem horizontalne komponente kretanja i
zatvorene izokonture od 15 dBz u kojoj se nalazi zatvorena izokontura od 45 dBz. Nakon
oĉitavanja radarskih parametara u RHI i vraćanja antene na horizontalno skeniranje, operator
oĉitava preĉnike izokontura od 45 dBz i 15 dBz, a planšetista iscrtava zonu zasijavanja koja
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

43
je definisana smjerom premeštanja i 120 desno u odnosu na definisani smer u pravcu kretanja.
Zona zasijavanja se pomjera na planšeti naprijed translatorno za  2 minuta definisanom
brzinom premještanja. Na ovaj naĉin se uzima u obzir potrebno vrijeme da strijelci prime
komandu, izvrše ispaljivanje i da raketa stigne o ciljanu zonu i isiju reagens.
Dejstvo na višećelijske procese - Višećelijski procesi sastoje se od više uzajamno povezanih
ćelija koje su u razliĉitim fazama razvoja i gdje se nova ćelija javlja naprijed desno u odnosu na
smjer vodeće struje, po pravilu iznad oblasti jake uzlazne struje, i kreće se udesno od vodeće
struje. Ukoliko se otkrije nova ćelija u razvoju, u obliku prvog radarskog odraza ( nmax<45 dBz),
na nju se dejstvo izvodi kao i u sluĉaju „ćelija u razvoju, a zrele ćelije se u tom sluĉaju
zasijavaju kao razvijeni jednoćelijski nesimetriĉni pokretni procesi.Radarski operator uoĉava
višećelijski proces na taj naĉin što su na radarskom ekranu ćelije (izokonture od 45 dBz)
poreĊane u pravilnoj liniji koja je otprilike usmjerena pod uglom od 90 u odnosu na smjer
premeštanja. Zatim, mora postojati zatvorena izokontura od 15 dBz i u njoj bar 2 zatvorene
izokonture od 45 dBz. Ukoliko je izokontura od 45 dBz izduţena i kompaktna, onda se
višećelijski proces definiše na osnovu zatvorenih izokontura od 55 dBz. Pri ovakvom tipu
procesa radarski operator ima zadatak da nakon oĉitavanja radarskih parametara pojedinaĉne
ćelije na RHI presjeku, na horizontalnom presjeku izdvoji samo ćeliju na koju hoće da dejstvuje
kako se na planšeti ne bi pojavila velika izokontura od 15 dBz. Ovo izdvajanje moţe biti
komplikovano zbog orjentacije višećelijskog sistema u odnosu na poloţaj radarskog centra.
Operator mora oĉitati, kao i kod jednoćelijskog pokretnog osnonesimetriĉnog procesa,
preĉnike izokontura od 45 dBz i 15 dBz i to u smjeru premeštanja oblaĉnog sistema kako bi
planšetista na pravi naĉin obeljeţio zonu zasijavanja. Zona zasijavanja je potpuno identiĉna kao
i kod pokretnog jednoćelijskog procesa, odnosno, definisana je smjerom premeštanja i 120
desno u odnosu na utvrĊeni smjer u pravcu kretanja. Zona zasijavanja se pomjera na planšeti
naprijed translatorno za  2 minuta brzinom premještanja.
smjer premještanja smjer premještanja

Slika 29: Grafiĉki prikaz horizontalnog presjeka višećelijskog procesa – A) sa dvije formirane ćelije; B) sa
dvije formirane ćelije i na desnom kraju jednom ćelijom u razvoju. Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS


Dejstvo na superćelijske procese -Superćelijske gradonosne procese karakteriše velika
prostorna raširenost, velika brzina premještanja, naglašena zona jake uzlazne struje i izraţena
nakrivljenost koju prouzrokuje jako smicanje vjetra. Ovi procesi su veoma dugotrajni i praktiĉno
obnavljaju sami sebe. Koliko god su ovi procesi opasni i teško ih je zasijati, istovremeno su za
rad radarskog operatora jednostavni jer postoji izraţena pravilnost koja se ogleda u većem (od
30 minuta) zadrţavanju vertikalne pozicije maksimalnog odraza, refleksivnosti koja je
konstantno veća od 65 dBz ( nmax>65 dBz), jasno izraţenom pravcu premeštanja i potpuno
definisanim zone formiranja embriona i zone rasta grada. Padavinska zona je odvojena od
zone formiranja embriona širokom oblašću jake uzlazne struje, a zone formiranja embriona se
nalazi lijevo, naprijed i desno u odnosu na poloţaj ovako definisane jake uzlazne struje.
Sa obzirom na velike horizontalne dimenzije, operator mora voditi raĉuna o oĉitavanju
vrijednosti preĉnika zone od 45 i 15 dBz u odnosu na koju se raĉuna zona zasijavanja ovakvih
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

44
superćelija. Zona zasijavanja odreĊena je izokonturama 15 i 45 dBz i lijevom i desnom granicom
koje zaklapaju ugao od 120 u odnosu na smjer premještanja.
S obzirom na velike horizontalne dimenzije i izraţenu nagnutost, zona formiranja embriona
moţe biti i 10 km ispred (u pravcu kretanja) pozicije maksimalne refleksivnosti. Ovdje se moţe
desiti da zbog automatski zauzete elevacije zona formiranja embriona bude neprecizno
odreĊena, odnosno da bude suviše uz padavinsku zonu, u zoni jake uzlazne struje, što bi
dovelo do toga da reagens vrlo brzo bude izduvan u zonu gdje nema prehlaĊenih kapi. U
ovakvom sluĉaju operator mora manuelno dizati antenu ( ili u nekim sluĉajevima spuštati ukoliko
superćelija ide od radarskog centra) da bi se taĉno definisala izokontura od 15 dBz u onom djelu
u kojem se na vertikalnom presjeku jasno uoĉava oblast zone formiranja embriona. Radarski
operator zato u vertikalnom presjeku, nakon oĉitavanja radarskih parametara, dovodi kursor na
mjesto gdje je ocjenio da se nalazi zone formiranja embriona, pamti tu daljinu, a zatim po
povratku na PPI izvrši kontrolu da li se takva taĉka nalazi izmeĊu 15 i 45 dBz. O ovako
definisanoj zoni formiranja embriona se usmeno obavještava planšetista kako bi i on vodio
raĉuna da mu prioritet bude zasijavanje takve zone.


4.4.5.DOZIRANJE REAGENSA

Svaki potencijalno opasni gradonosni razvoj nema jednake dimenzije na radarskom ekranu,
što istovremeno znaĉi da ne raspolaţe sa istom koliĉinom prehlaĊene vode koja se moţe
pretvoriti u intenzivan grad.
U prethodnom poglavlju je opisan naĉin zasijavanja po tipu procesa, odnosno,
dimenzionisane su horizontalne projekcije zone u koje treba uneti reagens u zavisnosti od tipa
Cumulonimbusa. Bitno je definisati vertikalnu dimenziju ciljane oblasti. Za raketno zasijavanje
najbolji izbor je oblast izmeĊu –4ºC i –10ºC izoterme u okolnoj atmosferi, što u realnim prirodnim
uslovima znaĉi da je po visini debljina ciljane zone oko jedan kilometar.
Drugi vaţan podatak je da svaka raketa koja se trenutno koristi ima 400 gr aktivnog reagensa na
bazi srebro-jodida, a da po gramu reagensa moţemo tvrditi da ima oko 2,5x 10
12

jezgara krista-
lizacije. To znaĉi da svaka raketa ima 10
15

potencijalnih jezgara kristalizacije. Treći bitan
podatak je duţina traga isijavanja reagensa. Za trenutno korišćene rakete moţemo tvrditi da je
duţina traga isejavanja oko 5.000 metara. Logiĉno, duţ svakog metra isijavanja reagensa naša
raketa isije 2 x 10
11

jezgara kristalizacije. Korišćenjem jednostavne jednaĉine difuzije reagensa
od osnovnog traga leta rakete, moţemo pretpostaviti da će se reagens ravnomjerno širiti (
nošen u vis slabom uzlaznom strujom reda veliĉine od 1 do 5 m/sec ) do dimenzije od 300
metara u polupreĉniku od osnovnog traga i da jedna raketa zasije oko 1,4 km³ ciljane
zapremine.

Taĉno je da je površina zasijavanja veća kod stacionarnog procesa u odnosu na pokretne, ali
treba imati u vidu da su ovakvi procesi relativno malih horizontalnih dimenzija, da kratko traju i
da neće iziskivati veću koliĉinu raketa.


4.5.REAGENSI

Rezultat uspješne kondenzacije u atmosferi jest vidljiva nakupina kapljica vode ili kristala
leda,prema kojoj se visini nalazi,zovemo oblak ili magla.Za kondenzaciju nije dovoljno da se u
vazduhu nalazi samo vodena para nego su potrebne i jezgre kondenzacije.Kondenzione jezgre
dolaze u atmosferu na razne naĉine.Kristali soli nastaju isparavanjem morske vode,druga jezgra
podiţe vjetar sa površine zemlje a neka dolaze iz poţara,vulkana itd.U oblaku kapljice ostaju u
tekućem stanju i pri temperaturama dosta niţim od taĉke mrţnjenja.Pri -10˚C kapljice su
normalna pojava a ima ih i pri -35˚C.Kristali leda mogu nastati smrzavanjem ovih pothlaĊenih
kapljica,a takoĊe i direktnom sublimacijom vodene pare na nekim krutim jezgrima.Većina ipak
nastaje smrzavanjem kapljica.U atmosferi nema ĉesto dovoljno efikasnih jezgri sublimacije,a to
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

45
ukazuje na mogućnost izazivanja kiše uvodeći u oblak vještaĉke jezgre.Vaţno otkriće u tom
pogledu uĉinio je 1946.godine Vonnegut time što je našao da je srebrni jodid veoma efikasan
kao jezgra sublimacije na temperaturi -5˚C. Efikasnost AgJ dolazi od sliĉnosti kristalne strukture
leda i srebrnog jodida.Za AgJ kristalna rešetka iznosi 0,45nm a za led 0,452nm.Dim srebrnog
jodida moţe se lako proizvesti i od jednog grama nastaje do 10
16
sićušnih kristala (5,48).Opite
sa raznim vrstama reagensa izvodili su Švajcarci Prupaher i Zenger.

Tabela:1 Rezultati opita Prupahera i Zengera sa pojedinim reagensima.
Izvor: Г.К.Сулаквелидзе, Ливневыу осадки и град,Гидрометеоиздат,Ленинград,1967.str.162

Oni su ispitali više od 100 vrsta reagensa ali se i potvrdilo da su najbolje vještaĉke jezgre
nastale izgaranjem AgJ (14,162). Ĉestice ovog reagensa mogu izazvati mrţenje prehlaĊenih
kapi koje postaju jezgro grada i to u vremenu od 0,5 do 1 min.Ako se na ĉestici reagensa vrši
sublimacija vodene pare,tada jezgro grada ĉini krupa grada za ĉije stvaranje je potrebno 5 do 10
min.Najvaţnija fiziĉka osobina obrazovanja i rasta grada na kojoj se zasniva koncept
spreĉavanja rasta zrna grada je sposobnost vještaĉkih jezgara grada da konkurišu prirodnim
jezgrima pri prikupljanju prehlaĊenih kapi.To dovodi do kritiĉne koncentracije mase grada koja
izaziva prijevremeno izluĉivanje padavina koje još ne sadrţe krupan grad.Po postojećim
metodologijama zavisno od tehnologije reagens se unosi u oblak na temperaturnim nivoima od -
4˚C do -12˚C.


4.5.1.TEHNOLOGIJE UNOŠENJA REAGENSA U OBLAK

Raketna i artiljerijska tehnologija -Rakete su dizajnirane za ispuštanje nukleidnog materijala
(reagensa) duţ putanje oblaka. Posada za lansiranje dobija pojedinosti o potrebnoj elevaciji i
uglovima azimuta od operatora radara, ili nišanjenje moţe biti automatizovano tako se lanseru
telemetrijom šalju instrukcije o ciljanju i ispaljivanju. Najveća prednost sistema sa raketama jeste
njegova sposobnost da dosegne bilo koji region sa ćelijama grada u veoma kratkom vremenu.
Rakete stiţu do zone zasijavanja za nekoliko sekundi, dok će cijela putanja biti završena za
manje od jedne minute. To dozvoljava skoro trenutni odgovor na prijetnju od grada, kao i
mogućnost ispaljivanja višestrukih raketa kako bi se koliĉina reagensa istovremeno i
kontinuirano isporuĉivala u rastuće ćelije ili u jezgru ćelija. TakoĊe, rad ovog sistema je moguć
24 sata dnevno, u svim vremenskim uslovima (24,20).
Nedostaci su ograniĉenja pri ispaljivanju zbog kontrole vazdušnog saobraćaja, a u nekim
sluĉajevima i zbog blizine naseljenog podruĉja (zabranjena zona). Zabranjene zone su
REAGENS
PRVI KRISTALI
LEDA
PUNO
SMRZAVANJE
REAGENS
PRVI KRISTALI
LEDA
PUNO
SMRZAVANJE
AgJ -4,0˚C -5,2 HgCL2 -11,2˚C -13,1˚C
Ag2S+staklo -4,2˚C -5,3 MnO2 -12,5˚C -14,0˚C
CuJ -4,2˚C -5,5 Te -12,5˚C -13,6˚C
CuS -4,0˚C -4,7 KJ -12,0˚C -13,3˚C
CuSe -4,2˚C -5,3 NaJ -11,8˚C -13,5˚C
CdTe -4,1˚C -5,1 Ag2Cr2O7 -12,0˚C -14,0˚C
PbJ2 -5,2˚C -6,5 CHJ3 -12,0˚C 13,0˚C
V2O5 -5,7˚C -6,6 Sn -12,0˚C -13,9˚C
HgTe -5,0˚C -6,2 Aktivni ugljen -12,5˚C -14,0˚C
Ag2O -6,2˚C -7,2 PbCL2 -12,0˚C -13,9˚C
Cu2O -5,1˚C -6,1 HgJ2 -13,0˚C -14,0˚C
CdSe -5,0˚C -6,5 Ag2Se+staklo -11,5˚C -13,0˚C
AgNO3 -6,5˚C -7,0 JnSb -15,5˚C -17,0˚C
SiO2 -12,3˚C -13,0 CdJ2 -15,0˚C -17,0˚C
AuJ -8,0˚C -10,0 SnO -13,5˚C -15,5˚C
CuO -11,7˚C -13,4 BeO -14,0˚C -15,0˚C
ZnSe -12,3˚C -14,0 TLJ+staklo -14,5˚C -17,0˚C
AgCL+staklo -11,0˚C -13,0 CdJ -14,4˚C -16,0˚C
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

46
neophodne zato što samo-uništavajući mehanizam ponekad zakaţe, tako da se mora obratiti
paţnja da se raketa lansira u smjeru u kojem neće biti oštećenja ljudi ili imovine. Takvi sektori
mogu biti programirani u lansere, tako da se ne moţe izvršiti ispaljivanje unutar njihovih
granica.Druga mana ovog sistema jeste ta da se instrukcije za zasijavanje dobijaju iz radarskog
odraza, ali ţeljeni vrhovi oblaka koji stvara grad (bez leda, super-ohlaĊeni vrhovi) ĉesto nemaju
vidljiv radarski odraz upotrebom radara koji se obiĉno koriste u radu protivgradnih zaštita. Da bi
se u obzir uzeli svi regioni gradonosnog oblaka, moţe se povećati zona zasijavanja, što,
meĊutim, dovodi do potrebe korištenja većeg broja raketa. Provjera zone zasijavanja kod
metoda sa raketama je teško, zato što se podruĉje rasprostiranja gradonosnog oblaka moţe
mijenjati od oluje do oluje zbog promjene uslova u okruţenju. Iako vizualna i radarska indikacija
mogu sugerisati da rakete mogu dostići ciljane komplekse oblaka, ispuštanje i raspršivanje
reagensa za zasijavanje unutar tih ciljanih vrhova nije provjereno mikrofiziĉkim mjerenjem
(mjerenje koje se vrši na samom cilju, npr. unutar ţeljenog oblaka).Konaĉno, mora postojati
dovoljan broj lansirnih mjesta kako bi se pokrilo podruĉje zasijavanja. Ĉesto korišteni tipovi
raketa imaju prosjeĉne efektivne domete od 6 do 12 km. Svaki poligon za gaĊanje mora imati
najmanje jedan radar i nekoliko lansirnih mjesta, kao i mjesto za smještanje raketa. Valja
napomenuti da je u svakom od ovih projekata baziranim na raketama neophodan veći broj ljudi,
kako za radarom, tako i na lansirnim mjestima, kad god se predviĊa oluja, ponekad i 24 sata
dnevno. Kada se pomnoţi sa troškovima raketa (prosjeĉna cijena je 300 US dolara), to ovaj
sistem ĉini dosta skupim, sa ograniĉenom mogućnošću zasijavanja oluja na velikom broju
podruĉja.
Avionska tehnologija -Za efektivno zasijavanje kod primjena iz vazduha mogu se koristiti ice
nucleus generatori koji se nalaze ispod krila ili na krajevima krila, spremišta sa mamcima
postavljena na dnu avionskog trupa, mamci koji se ne ispuštaju, nego gore u mjestu, a smješteni
su u spremište na krilu aviona, kao i suhi led koji se iz posebnih spremnika izbacuje iz aviona.



Slika 30:Avion opremljen bakljama za zasijavanje oblaka. Izvor:www.iceflares.com


Kada se raspršuje na rastuću bazu oblaka (sa generatora na krajevima krila ili mamcima koji
gore u mjestu), materijal za zasijavanje se mora dovesti u uzlazne struje novonastajućih oblaka
na rubovima potpuno razvijenih oluja, kao i oblaka koji se razvijaju nezavisno od razvijenih oluja,
a kod kojih postoji vjerovatnoća da će se sami razviti u gradonosnu oluju. Avion obiĉno mora biti
u stanju da leti u podruĉju uzlaznih struja podoblaka i pri tom da raspršuje reagens direktno u
uzlaznu struju oblaka. Dok je ciljanje u ovoj primjeni relativno pouzdano, zbog identifikacije
priticaja, potrebno je odreĊeno vrijeme (od 10 od 20 minuta) da se aerosol kojim se zasijava,
prebaci u super-ohlaĊene dijelove oblaka. Kada se baze (podnoţja) oblaka nalaze na manjim
visinama (višim temperaturama), prenos reagensa do super-ohlaĊenih dijelova oblaka zahtjeva
više vremena, tako da zasijavanje obavezno treba zapoĉeti dovoljno rano (24,20).
Zasijavanje uzlaznih struja potpuno razvijenih oluja treba izbjegavati, zato što brzina tih struja
ĉesto prelazi 20 m/s, pa bilo kakav led koji moţe rezultirati, nema nikakve šanse da naraste do
veliĉine padavina prije nego se prenese na vrh oblaka. Dodatno, tako jake uzlazne struje mogu,
a ĉesto i proizvode veliki grad, što je velika opasnost i za avion i za posadu. Tokom direktnog
zasijavanja rastućih super-ohlaĊenih dijelova oblaka avionom (pribliţno na nivou 10°C), sa
mamcima za izbacivanje ili suhim ledom, u obzir se moraju uzeti brzine vertikalnih vjetrova
(uzlaznih i silaznih) od 10 m/s ili više. Jake turbulencije nisu neobiĉne, posebno u zoni izmeĊu
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

47
silaznih struja na granicama vrhova oblaka i unutrašnjih uzlaznih struja. Kada se koriste mamci
za izbacivanje ili suhi led, reagensi za zasijavanje se mogu izbaciti za vrijeme letenja kroz oblak,
ili mogu biti ispušteni na vrh oblaka sa gornje strane. U samo nekoliko sekundi moguće je
izbaciti veliku koliĉinu materijala za zasijavanje. Efekti ovakvog naĉina isporuke su gotovo
trenutni, ako je zona zasijavanja super-ohlaĊena, a zasijavanje razvijajućih oblaka je potvrĊeno
vizualnom identifikacijom.Mamci za izbacivanje koji izgaraju 20 g nucleant-a u pribliţno 35
sekundi se najĉešće koriste za zasijavanje sa vrha (blizu nivoa od –10 °C). Manji tornjevi
(vrhovi, turrets) sa slabim uzlaznim strujama i super-ohlaĊenom vodom u teĉnom stanju
zahtjevaju samo jedan mamac (baklju). Dodatni mamac (baklja) se izbacuje svakih nekoliko
stotina metara u šire ili brzo rastuće tornjeve (vrhove, turrets), ili svakih 4 do 5 sekundi, ako se
leti brzinom od 67 do 100 m/s. Ovakvo mjerilo zasijavanja zasniva se na posmatranju miješanja
turbulencija u aktivnim rastućim cumulus-ima, koje je pokazalo da preklapanje smjese za
zasijavanje u vremenu od 250 sekundi (4 minuta) i generisanje dovoljnog broja ledenih kristala,
mogu iscrpsti svu vodu u teĉnom stanju iz uzlazne struje od 10 m/s.Svrha ovog naĉina
zasijavanja jeste zapoĉinjanje formiranja leda prije nego se on prirodno sam stvori, kako bi se
napravile znaĉajno veće koncentracije leda, kao što su zasijani razvijeni tornjevi (turrets). Iz tog
razloga, postupak se mora provesti na vrhovima oblaka koji su u fazi razvoja a koji su i super-
ohlaĊeni i bez leda. Jednom kada led poĉne da se razvija, on se brzo razmnoţava unutar vrha
oblaka, tako da je tretiranje vrhova koji sadrţe znaĉajne koliĉine (prirodnog) leda nepotrebno, pa
predstavlja gubitak dragocjenog vremena i resursa. Veći toranj je obiĉno bliţi tome da sam
prirodno razvije led, a cilj je dati svakom tornju što je moguće veću poĉetnu prednost.
Zasijavanje bi se trebalo ponavljati svake 3 – 4 minute kako bi se pravilno zasijao novi oblak u
fazi razvoja, sve dok se pri letenju kroz oblak nailazi na super-ohlaĊenu vodu u teĉnom stanju i
uzlazne struje (24,21).
Moderna GPS (Global Positioning System) tehnologija satelitske navigacije je relativno jeftin
naĉin praćenja poloţaja letjelice i zemaljskih vozila na terenu. Sa odgovarajućom radio-vezom,
pozicija letjelice se moţe poslati zemaljskom radaru i automatski ucrtati na ekran radara. To
pruţa drugi vaţan izvor dokumetacije kod operacija zasijavanja oblaka avionom. Moguće je
taĉno automatski zabiljeţiti kada i gdje je postupak obavljen, pa to prikazati zajedno sa
radarskim ili drugim slikama. Ovakve informacije takoĊe pridonose sigurnosti rada. U
operacijama sa više od jedne letjelice u vazduhu u isto vrijeme, informacije o poloţaju mogu se
razmjenjivati izmeĊu aviona i pomoći kod obavljanja odvojenih ili koordiniranih kretanja. Iz
praćenja leta aviona i iz verbalnih izvještaja preko radio-veze (odnosno, vizualnih izvještaja
pilota), zasijavanje moţe biti znatno pouzdanije, posebno kada se reagens za zasijavanje
ispušta direktno u toranj oblaka.Letjelice koje se koriste za zasijavanje direktnim ciljanjem
moraju biti opremljene instrumentima potrebnim za letenje pod Instrument Flight Conditions
(IFC) pravilima. U SAD-u, neophodno je da Federal Aviation Administration (FAA) sertifikuje sve
avione za zasijavanje oblaka, ukljuĉujući i modifikacije napravljene kako bi se smjestila oprema,
a ova sertifikacija za sobom povlaĉi odreĊena ograniĉenja i zabrane. Generalno, privatne
kompanije koje obavljaju projekte protivgradne zaštite koriste avione sa dva turbo-motora. U
obzir se mora uzeti brzina i brzina penjanja, kao i to da letjelice moraju biti u stanju da se brzo
pribliţe oblacima u fazi razvijanja. Avioni sa dva motora su bolji zbog razloga performansi i
sigurnosti.
Nedostaci svih sistema sa letjelicama su ti da se istovremeno samo jedan avion moţe koristiti za
zasijavanje vrhova oblaka u razvoju (pribliţno na –10°C nivou), a drugi za zasijavanje baze
oblaka. Letjelice takoĊe imaju ograniĉeno vrijeme leta, pa tako mogu postojati kašnjenja u
koordiniranju promjena kod zasijavanja ili kada avion mora putovati izmeĊu oluja. Zato
zasijavanje moţda ne moţe biti kontinuirano, a neke ćelije se moţda ne mogu tretirati izmeĊu
uzastopnih zasijavanja oblaka proletanjem ili ulaskom u oblak. Materijalu za zasijavanje koji se
ispusti na bazi oblaka, potrebno je nekoliko minuta da dostigne dovoljnu visinu za raspršivanje i
nukleaciju. Dalje, operacije mogu biti ograniĉene uslijed mraka ili loših vremenskih uslova, kada
je vidljivost ograniĉena, ili kada višestruke ćelije spreĉavaju siguran let unutar ţeljenih,
novonastajućih podruĉja oluje.
Tehnologija zasijavanja zemaljskim generatorima( ice nucleus generatori) –Isparavanja AgJ
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

48
aerosoli mogu se izvesti generatorom koji izgara teĉnost sastavljenu od acetona, AgJ i drugih
sastojaka. Najĉešći metod je korištenje ovih generatora u fiksnom poloţaju na površini zemlje,
pri ĉemu su oni formirani u mreţu. Ovakva tehnika isporuke ima duţe vrijeme potrebno za
reagovanje, a ĉesto koristi veće koliĉine reagensa za zasijavanje. Zavisi od lokalnih prenosnih
struja koje prenose reagense u rastuće oblake. Broj i pozicija ovih generatora trebala bi se
izraĉunati uzimanjem u obzir slijedećih faktora:
-Karakteristike izbacivanja aerosol-a za odreĊene tipove generatora i teĉnosti za zasijavanje,
-Koncentracija jezgara grada nastalih prirodnim putem u ciljanom podruĉju,
-Najvjerovatnije putanje vjetrova koji preovladavaju u uslovima potrebnim za formiranje ili
prenošenje konvektivnih oluja i informacije o stabilnosti lokalne atmosfere, ukljuĉujući inverzije
koje mogu zarobiti reagens za zasijavanje unutar graniĉnog sloja, pa tako sprijeĉiti raspršivanje
materijala za zasijavanje od odlaska u podruĉja gdje je vjerovatno da će ih pokupiti struja pritoka
oluje.Jedan od pristupa ovoj tehnologiji jeste smještanje zemaljskih generatora na udaljenost
usporedivu sa dijametrom manjih konvektivnih ćelija, sa meĊusobnim razmakom od 8 km. Time
se osigurava da će bilo koja oluja u razvoju imati mogućnost prihvatanja aerosol-a sa najmanje
jednog zemaljskog generatora. Neophodno je izraditi model raspršivanja reagensa za
zasijavanje kako bi se mogao odrediti broj i smještaj generatora potrebnih za isporuku dovoljne
koliĉine vještaĉkih jezgara grada na visinu Cumulusnog oblaka. Generatori se obiĉno ostave da
izbacuju aerosol za vrijeme dok se unutar njihovog podruĉja djelovanja kreću oblaci pogodni za
djelovanje. Unutar tog vremenskog perioda potroši se znaĉajna koliĉina reagenasa za
zasijavanja, obiĉno mnogo više nego što bi se koristilo da se oblaci direktno zasijavaju. Pa ipak,
ukupna cijena rada sa generatorima je mnogo manja u usporedbi sa cijenom rada sa letjelicama
ili raketama. Kad god je moguće, zemaljski generatori trebali bi se nalaziti na brdovitim
mjestima, sa uzlaznim vazdušnim strujama prema ciljanom podruĉju, tako da vjetar i prirodna
turbulencija mogu uznositi materijal za zasijavanje i pomagati kod njegovog raspršivanja. Mreţa
koja se koristi u juţnoj Francuskoj saĉinjena je od 467 generatora postavljenih na preko 40,000
km
2
. Iz toga se jasno moţe zakljuĉiti da razvijanje mreţa zemaljskih ice nuclei generatora nije
jednostavno rasporeĊivanje nekoliko desetina generatora i sliĉno.
Zemaljski generatori mogu se ruĉno ukljuĉivati i iskljuĉivati, svaki od strane imenovanog
pojedinca, ili se to moţe obavljati automatski, sa centralne kontrolne stanice. U oba sluĉaja
neophodno je servisno odrţavanje, kako bi se obnovile zalihe ako je to potrebno, i da bi se svaki
generator odrţao u radnom stanju. Koliĉina izbacivanja aerosol-a kod zemaljskih generatora
obiĉno varira od 15 do 40 grama AgJ-a po satu. Ako uzmemo u obzir da najmanje jedan
fragment mreţe generatora mora ispuštati materijal za zasijavanje kad god postoji rizik od oluja,
neophodno je da projekat moţe da raĉuna na preciznu prognozu vremena. To je naroĉito vaţno
kada mreţa generatora nije automatska; tu uvijek postoji neminovno kašnjenje nastalo zbog
ukljuĉivanja generatora; moraju se upozoriti pojedinci odgovorni za svaki ureĊaj, koji zatim
moraju otići do lokacije sa generatorom da bi ga pokrenuli. Kod automatskih mreţa, meĊutim,
generatori mogu biti aktivirani ili deaktivirani unutar nekoliko minuta. Gradonosne oluje ne
nanose štetu samo u brdovitim ili planinskim podruĉjima; sjevernoameriĉke ravnice redovno
bivaju pogoĊene snaţnim gradonosnim olujama. Prema tome, moţe biti poţeljno rasporediti
zemaljske generatore na relativno ravnim terenima, pri ĉemu je moguće osloniti se na to da će
prenošenje topline (konvektivnost) miješati reagens za zasijavanje sa vlaţnim graniĉnim slojem
iz kojeg se nastajuća oluja hrani. MeĊutim, iako je dokumentovano da se ovakvo miješanje i
podizanje materijala moţe dogoditi, zemaljski generatori su ograniĉeni u svojim mogućnostima
da zasijavaju oluju koja nastaje iz prethodne konvektivne aktivnosti, zato što za stvaranje i
raspršivanje zemaljskih vještaĉkih jezgri, nema dovoljno vremena (24,20).Postoje okolnosti kada
pretjerano niske baze oblaka, mrak, ili stanje meteoroloških instrumenata ĉine raspršivanje
reagensa ispod baze oblaka nesigurnim za avion. U takvim sluĉajevima, mreţa zemaljskih
generatora ima prednost.Ĉestice aerosola koje proizvode generatorska pirotehniĉka sredstva su
visokoefikasni aerosoli. Proizvodne vrijednosti su pribliţno 1x10
12
, 5x10
13
i 3x10
14
ledenih
kristala po gramu pirotehniĉkog sredstva na –4, –6 i
–10°C u 1.5 g m
3
oblacima u izotermalnoj komori. Poboljšanja u odnosu na prethodna
formuliranja pirotehniĉkih sredstava su skromna na –6°C, ali su najveća na –4°C (faktor
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

49
povećanja 3). Pirotehniĉka sredstva izgaraju sa finim dimom, a imaju postojano vrijeme izgara-
nja od 37 sekundi. Formiranje kristala leda odvija se veoma brzo, zajedno sa brzim procesom
zamrzavanja kondenzacije. Razmjena iskustava nije pokazala znaĉajnije razlike u odnosima
podataka dobijenih kod oblaka razliĉite gustoće, ĉime je podrţan zakljuĉak da ĉestice aktiviraju
formiranje leda tako što zamrzavaju kondenzaciju.Testovi iz izotermalne komore pokazali su da
se, po gramu pirotehniĉkih sredstava, ove vrijednosti mogu usporediti sa najboljim proizvodima
koji se mogu kupiti u svijetu, a predstavljaju znaĉajan napredak u odnosu na prethodu
generaciju mamaca.


Slika 31:Prikaz metoda zasijavanje oblaka zemaljskim generatorima. Izvor:www.stopheil.com


Visokoproizvodni i brzoreaktivni reagensi su vaţni za protivgradnu zaštitu, iz razloga što je
vrijeme koje je na raspolaganju za uspješnu intervenciju na proces rasta grada, ĉesto manje od
10 minuta.
Tehnologija higroskopskih mamaca (Berthoumieu, Hygroscopic flares) -Prvi higroskopski
mamci (kalij i natrij-hlorid) proizvedeni su u Juţnoj Africi. Sada su na raspolaganju novi mamci
sa kalcij-hloridom umjesto natrija, sa prosjeĉnom veliĉinom distribucije povećanom sa 0.3 na 0.5
mikrona. Nedavni laboratorijski testovi pokazali su drugu prosjeĉnu veliĉinu sa maksimumom
oko 255 mm sa prosjekom od 30 000 ĉestica/cm
3
. Uticaj ovih higroskopskih ĉestica na aerosoli i
na kondenzaciju unutar oblaka tek se moraju istraţiti(24,20).


4.5.2.UTICAJ REAGENSA NA ŢIVOTNU SREDINU

Odbrana od grada se uglavnom temelji na upotrebi srebro-jodida(AgJ),u svrhu stvaranja
konkurentnih nukleanata (jezgara) prirodnim jezgrama grada.To kao posljedicu ima smanjivanje
veliĉine stvaranih zrna leda u oblaku koja na zemlju padaju ili u obliku pljuska ili u obliku
sugradice ĉime se štete od leda smanjuju. U raketama koje se danas koriste , nalazi se 400
grama pirotehniĉke smjese (reagensa) na bazi srebro-jodida. Koliĉina AgJ u reagensu varira
zavisno od tipa, no prosjeĉno se moţe uzeti da je koliĉina AgJ u reagensu oko 15%.Po
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

50
ispitivanjima provedenim u Hrvatskoj, dobijeni su rezultati:
U sezoni obrane od grada 1986. godine u Hrvatskoj je utrošeno 14 675 raketa. To znaĉi da je
u 184 dana , koliko sezona traje , u atmosferu nad podruĉjem sjeverne Hrvatske isijano oko 880
kg AgJ. Ovim podatkom će se dalje baratati u cilju ocjene moguće toksiĉnosti i zagaĊenje
atmosfere i vode srebrom i srebro-jodidom.
Toksiĉnost se moţe posmatrati na dva naĉina. Prvi naĉin je da se razmatra toksiĉnost samog
srebro jodida, a drugi da se razmotri toksiĉnost iona srebra (Ag+). TakoĊe, toksiĉnost i jednog i
drugog je razliĉita zavisno o tome u kojem sa kojeg se aspekta posmatra. Prvo ćemo razmotriti
toksiĉnost srebro jodida u vazduhu. Smatra se da je granica toksiĉnosti AgJ u zraku 1 mg/m
3
.
Pri povećanim koncentracijama, moţe doći u sluĉaju inhaliranja takvog vazduha ili gutanjem, do
koţnog osipa, glavobolje, oštećenja sluzokoţe. U sluĉaju da doĊe do znatnog povišenja
koncentracije, dolazi do depresije, anemije, smanjenja tjelesne teţine. Uzevši u obzir da se
tokom sezone 1986.godine u sjevernoj Hrvatskoj našlo u vazduhu 880 kg AgJ, prosjeĉna
koncentracija nad tim podruĉjem iznosi 3.52x10
-6
mg/m
3
. Raĉun je uzeo u obzir atmosferu do
visine od 10km, sa obzirom da se u nedostatku mjerenja mora pretpostaviti da je dio AgJ
uzlaznim strujanjem oduvan i do te visine, a da je dio pao na zemlju. Nadalje, raĉun je izveden
kao da su sve rakete Iansirane u jednom danu jednoliko po cijeloj posmatranoj teritoriji. Sa
obzirom da je ovo zadnje (jednolikost lansiranja) u priliĉnoj mjeri istina, sve ostale kombinacije
daju još manju koncentraciju AgJ od ove prosjeĉene. Transport jodida nije uzet u obzir, zato što
se u nedostatku objektivnih podataka (mjerenja) moţe s priliĉnom vjerojatnošću smatrati da ako
i postoje nezanemarljive koncentracije jodida koje bi bile eventualno dopremljene sa zapada,
toliki bi bio i transport prema istoku, tako da se bilans ne bi puno mijenjao. Iz navedenog je oĉito
da su ostvarene koncentracije AgJ, nastale kao posljedica djelovanja sistema za zaštitu od
grada oko milion puta manje od dopuštene granice. Pored svih navedenih uslova, treba takoĊe
imati na umu da je raĉun izveden kao da je cijela koliĉina AgJ ostala nepromijenjena, tj. da nije
došlo do razlaganja na srebro i jod. U prirodnim uslovima meĊutim dolazi do razlaganja, pa
dobijenu koncentraciju treba smanjiti za odreĊeni procenat. Zbog vrlo male topivosti srebro
jodida u vodi, on je neotrovan u koliĉini koja se moţe otopiti. U nastavku će se razmotriti
toksiĉnost iona srebra (Ag+), u vazduhu. U 880 kg AgJ nalazi se oko 400 kg srebra. Ako
pretpostavimo da se sav srebro jodid razloţio na srebro i jod, tada se dobije koncentracija (Ag+)
nad promatranim podruĉjem 1.6x10
-9
g/m
3
. Dopuštena vrijednost (Ag+) u vazduhu iznosi 10
-4

g/m
3
, što znaĉi da je i ova fiktivna koncentracija (Ag+) 105 puta manje od graniĉne (fiktivna zato
što je raĉun izveden na osnovu istih pretpostavki kao i za srebro jodid). Djelovanje prizemnim
generatorima je smanjilo potrošnju raketa tako da se ukupna koncentracija nije bitno promijenila.
U prirodi se meĊutim dogaĊa nešto izmeĊu ova dva razmatrana ekstrema, pa stoga
spomenute koncentracije treba još smanjiti. Što se tiĉe graniĉnih koncentracija i toksiĉnosti iona
srebra u vodi, razni autori daju razliĉite vrijednosti i to od 9,8x10
-6
do 4x10
-9
.Pri trovanju ionom
srebra poznate su promjene na koţi (tamna pigmentacija) koje se ne popravljaju vremenom ni
lijeĉenjem, zatim stanje membrane sluznice poznato kao argiria (u prijevodu trovanje srebrom).
U teţim sluĉajevima trovanja moţe doći do reduciranja rasta, pa ĉak i smrti.(Ag+) se inaĉe moţe
koristiti i kao reagens za sterilizaciju vode za piće, no nije toliko znaĉajan za te svrhe kao što su
hloridi. U BiH nisu do danas vršena mjerenja prirodne koncentracije (Ag+) u vodi, kao ni
koncentracije u kišnici pri raznim projektima umjetne modifikacije vremena (npr. odbrana od
grada). Raspolaţe se meĊutim podacima o prirodnoj koncentraciji (Ag+) u Australiji i Alberti
(SAD).
Australija :5x10
-12
g/ml, 3x10
-11
do4,8x10
-11
g/ml
Alberta: 0,5 do 4,9x10
-11
g/ml
Smatra se da je prirodni eho koncentracije (Ag+) u vodi 5 x10
-12
g I ml . Mjerenje
koncentracije (Ag+) u kišnici „zasijanih" oblaka, raĊeno je takoĊer u Alberti i to pri uslovima da
se zasijavanje provodilo avionom u zonu embrija zrna grada, a trošeno je 2-4 kg AgJ po oluji u
jednom satu. Analizirana je oborina i 24 sata nakon zasijavanja, a najveće koncentracije su
izmjerene 60-80 minuta nakon zasijavanja i to u iznosu 1- 2 x10
-10
g I ml. Iz ovih podataka je
vidljivo da su mjerene vrijednosti koncentracije Ag+ u sluĉajevima „zasijane" kišnice 10 puta niţe
od dopuštene i to u najlošijoj varijanti .
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

51
Za podruĉje sjeverne Hrvatske moţe se raĉunom dobiti koncentracija (Ag+) samo po m
2
uz
spomenute pretpostavke (razloţena ukupna koliĉina AgJ je 400 kg Ag, sva ta koliĉina je
dospjela do tla). U tim uslovima dobije se procenat od 1,618 x10
-5
g/m
2
što ne znaĉi puno, s
obzirom da to nije koncentracija (Ag+) u vodi, a procenat je napisan samo radi orijentacije.
Na kraju ovog razmatranja moţe se zakljuĉiti da ni u ekstremnim situacijama ne moţe doći
do povećanja koncentracije AgJ i (Ag+) koje bi uzrokovale patološke promjene na ţivim
organizmima. Paţnju meĊutim treba usmjeriti na kumulativni efekt u odreĊenom nizu godina. Da
bi se utjecaj na okoliš AgJ i (Ag+) stavio pod kontrolu, trebalo bi imati organizovano prikupljanje
uzoraka kišnice i njihovo analiziranje po pitanjima interesantnih elemenata.


4.6.PROCJENA EFIKASNOSTI ZAŠTITE OD GRADA

Padanje grada je veoma promjenjivo i u vremenu i u prostoru (npr. 100 m
2
do 10
7
m
2
). Zbog
toga, naĉini mjerenja, procjene i objašnjenja padanja grada nisu dovoljno razvijeni, što stvara
probleme pri procjenama. Priznata su tri razliĉita pristupa za procjenjivanje programa zaštite od
grada. To su: fiziĉka, statistiĉka i ekonomska procjena (24,29).Primjenjivost svake procjene
zavisi od vrsti i kvaliteti mjera koje se koriste u eksperimentima zaštite od grada. Razlike u
tehnologiji zaštite od grada, ukljuĉujući drugaĉije konceptualne modele, koncepte zasijavanja,
kriterije zasijavanja, mogu stvarati teškoće kod usporeĊivanja rezultata razliĉitih projekata
protivgradne zaštite.Za bilo koju proceduru procjenjivanja, veoma je problematiĉno ako u
razmatranje ne uzme veliku prirodnu promjenjivost podataka o padanju grada. Iz tog razloga,
jako je teško objasniti, a samim tim i prihvatiti zahtjeve za ekstremno visoke procente uspjeha.
Nemogućnost (do sada) usporeĊivanja zapaţene koliĉine grada i koliĉine koja bi inaĉe pala da
nije obavljeno zasijavanje, zato što naknadne koliĉine nisu poznate, prisiljava da se procjena
rezultata aktivnosti zaštite od grada okrene ka fiziĉkoj i statiĉkoj analizi.
Fizička procjena: Cilj pristupa fiziĉke procjene jeste odreĊivanje i specifikacija razlika izmeĊu
prirodnih i modifikovanih karakteristika gradonosnih oblaka i zrna grada, koji su nastali od
vremena zasijavanja do kraja gradonosne oluje. Iako tehnologija za to postoji, nisu izvršena
mnoga istraţivanja grada, pa to postaje ozbiljan problem za protivgradnu zaštitu i za modifikaciju
vremena, uopšte (24,29).
Došlo je do odreĊenih nastojanja da se sistemi za radarsko praćenje, kao što su „Titan“ i sliĉni
softveri, koriste kao glavni istraţivaĉki alat za fiziĉku procjenu. Ona se smatraju napretkom u
pravom smjeru.
Statistička procjena: Cilj statistiĉke procjene je obezbjeĊivanje odgovora kod prouĉavanja
razlika izmeĊu prirodnih i modifikovanih karakteristika gradonosnih oblaka ili zrna grada.
Primjena statistiĉkog pristupa trebala bi se zasnivati na objektivnim podacima dobijenih od
mreţa za fiziĉko mjerenje grada (kinetiĉka energija zrna grada, itd.) i sa radarskog izlaza
(sadrţaj vertikalno integrisane vode, parametri mjerenja zapremine i opsega, itd.). Prihvaćena
hipoteza zaštite od grada mora biti odreĊena u poĉetnom stepenu projekta. Primarni parametri ili
predviĊanja moraju biti izabrani iz analize podataka u stadiju istraţivanja, a moraju se provjeriti
tokom stadija potvrĊivanja.Informacije vezane za osiguranje, informacije o vrijednosti usjeva i
nanesenoj šteti i istorijski podaci, sami po sebi se ne mogu tretirati kao primarni parametri ili
predviĊanja (24,29).
Ekonomska procjena: Zadatak ekonomske procjene jeste odreĊivanje i preciziranje razlika
cijene i koristi izmeĊu prirodnih i modifikovanih karakteristika gradonosnih oblaka ili zrna grada.
Podaci koji se koriste za ovakvu procjenu su informacije o osiguranju od grada, ekonomski
troškovi, poljoprivredni podaci, informacije o vrijednosti usjeva i nanesenoj šteti, i tako dalje.
Naţalost, ovakvi tipovi podataka dobijaju se iz raznih podruĉja, na razliĉite naĉine, moţda ĉak i
u razliĉitim vremenskim periodima i u drugaĉijim stadijima razvoja usjeva. Prema tome,
vrijednost takvog skupa podataka ne moţe biti uzet kao objektivan i ne smije mu se dati nikakvo
nauĉno priznavanje. MeĊutim, u sadašnjoj situaciji, gore navedene nesofisticirane informacije
mogu pridonijeti, ili znaĉajno poboljšati procjene koje su striktno vezane za osnovne principe
statistike i klimatologije. Takav pristup moţe smanjiti moguća odstupanja.
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

52

Zaključak preporuke: Informacije o osiguranju od grada, ekonomski troškovi, podaci vezani
za poljoprivredu, informacije o vrijednosti usjeva i o nanesenoj šteti, dobijaju se iz raznih
podruĉja, na razliĉite naĉine, ĉak i u razliĉitim vremenskim periodima i u drugaĉijim stadijima
razvoja usjeva. Prema tome, vrijednost ovakvog skupa podataka ne moţe biti uzet kao
objektivan i ne smije mu se dati nikakvo nauĉno priznavanje.Procjena efikasnosti zasijavanja
grada trebala bi se izvršavati na osnovu fiziĉkog mjerenja višestrukih parametara oblaka i
koliĉine padavina, primjenom digitaliziranih radarskih informacija, mreţa za fiziĉko mjerenje
padavina grada, itd. U razmatranje takoĊe treba uzeti stadij razvijanja gradonosnog oblaka u
oluji koja se zasijava (jedna ćelija, više ćelija i super ćelija). Statistiĉka procjena efikasnosti
projekata zaštite od grada treba ukljuĉiti odreĊene faktore, kao što su: prirodna i modifikovana
promjenjivost mogućnosti gubitka usjeva, promjene klimatologije grada kao rezultat globalnog
klimatskog zatopljavanja. Nova tehnologija dobijanja informacija o gubicima od grada, prije
poĉetka i za vrijeme zaštite, treba biti spojiva sa maksimalnim smanjenjem bilo kojeg
subjektivnog faktora i mora ispunjavati osnovne statistiĉke i klimatološke zahtjeve.



Slika 32:Kukuruz uništen gradom. Izvor:www.istockphoto.com


4.6.1.EFIKASNOST ZAŠTITE PROTIV GRADA U SVIJETU

Program i procjene efikasnosti zaštite protiv grada provoĊeni su u SAD-u,Švajcarskoj,
Argentini,Grĉkoj i još nekim zemljama.Kriterijumi i procjene su bile razliĉiti,a rezultati su
sljedeći.U Grĉkoj je 1994.godine C.Sackiw iznio procjenu na osnovu isplata osiguravajućih kuća
da su se štete u periodu djelovanja protiv grada (od 1984.god. do 1988.god.)smanjile za 47%.U
SAD-u je Newsletter 1994.godine iznio procjenu na osnovu poreĊenja perioda od 1941.god. do
1970.god. kada nije bilo djelovanja protiv grada sa periodom od 1979.god. do 1993.godine kada
su dejstva vršena rezultat koji je dobio govori da su u Kanzasu štete smanjene za 27%,a u
Sjevernoj Dakoti za 50%.U Austriji je 1992.godine O.Svabik iznio rezultate uporedivši period
izmeĊu 1982.godine do 1985.godine kada je zasijavanje oblaka vršeno generatorima sa zemlje
sa periodom od 1986.godine do 1990.godine kada je zasijavanje vršeno avionom.Zakljuĉio je da
su površine oštećene gradom smanjene za 40%.Dessens je 1993.godine u Francuskoj na
osnovu analize premije osiguranja iznio podatak da su se štete od grada smanjile dejstvom
protiv ove pojave za 42%.U Rusiji,gdje su ostvarena najveća dostignuća u borbi protiv grada
Abšajev je 1994.godine na osnovu poreĊenja šteta iznio podatak da je u razdoblju od
1984.godine do 1991.godine ostvaren uĉinak u borbi protiv grada 85 – 90%.U Kini je
1994.godine G.Ziyi-u iznio podatak da su se tuĉene površine dejstvom protiv grada smanjile za
59%.U Bugarskoj je P.Simeonov 1999.godine iznio podatak o smanjenju tuĉenih površina
dejstvom protiv grada za 71%.U Argentini su po ruskoj tehnologiji u periodu od 1985.godine do
1996.godine smanjili štete i do 88%.Po podacima iz WMO-a u Moldaviji su rezultati smanjenja
šteta 86%,u Njemaĉkoj 41%,u Španiji 20%,u Uzbekistanu 94%,te u Ukrajini 93%.
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

53


5.BORBA PROTIV GRADA U BIH I RS

5.1.RAZVOJ PREDUZEĆA J.O.D.P. PGZ RS
Javno osnovno drţavno preduzeće PGZ RS je poĉelo sa radom 1971. godine na teritoriji
opštine Gradiška i pokrivalo je radom samo teritoriju opštine u iznosu od 76 174ha.Tada je
raĊeno bez radara, a raketar je ispaljivao rakete po vlastitom nahoĊenju.1975.godine preduzeće
dobija rashodovani vojni radar 3Mk 7 „MARK“ i od toga perioda detekcija oblaka vrši se radarom
,a osniva se radarski centar u Mjesnoj Zajednici Jazovcu, Opština Gradiška. Efikasni domet za
osmatranje i detekciju radara 3Mk7 bio je nešto preko 50 kilometara,a radar je za ovu namjenu
modernizovan dodavanjem mogućnosti atenuacije (gušenja ) signala na prijemu. Preduzeće je
u ovom periodu finansirano sredstvima SO Gradiška i iz SIZ ova. 1977.godine dolazi i drugi
radar istoga tipa koji sluţi za rezervu.1984/85.godine preduzeće poĉinje da širi poligon dejstva
na opštinu Laktaši,zatim slijede 1988.godine opština Srbac,1994. godine opština Prijedor i dio
opštine Dubica,1998.godine opština Šamac ,2000. godine Pelagićevo i Orašje ,2001.godine
opština Doboj, 2002.godine opština Bijeljina,opština Brĉko,opština Banja Luka, opština Modriĉa i
opština Gradaĉac u Federaciji BiH, a 2005.godine opština B.Brod. Širenje poligona dejstva
pratila je i nabavka modernijeg radar PRV-11 Sovjetske proizvodnje , osmatraĉkog dometa 200
kilometara. Ovaj radar je ranije korišten u sitemu PVO za mjerenje visine.TakoĊe je doradom
dobio mogućnost atenuacije. Doradu je izvršio vazduhoplovni zavod „Kosmos“ iz B.Luke.

Površine branjene 1971.godine Površine branjene 1988.godine

Slika 33:Kartografski prikaz širenja poligona protivgradne zaštite u periodu 1971-1988.godina.
Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ

Do 2002.godine korišteni su i radari 3Mk7 kada su konaĉno izašli iz upotrebe.Od 2002.godine
radarski centar se premješta u Novu Topolu,na lokaciju bez adekvatnog objekta. Novi objekat za
smještaj zaposlenih i opreme poĉinje se graditi 2004.godine i useljava krajem 2005. godine.


5.1.1.FINANSIRANJE RADA PGZ RS

Do uvoĊenja PDV-a J.O.D.P. PGZ RS finansirala se sa 4% od katastarskog prihoda sa
teritorija opština na kojima djeluje.Po odluci vlade ta sredstva su trebala da dopune i sredstva iz
bruto prometa svih osiguravajućih kuća u Republici Srpskoj u iznosu od 1% od bruto prometa.Ta
Gradi{ka Gradi{ka
Lakta{i
Srbac
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

54
odluka do danas nije realizovana.TakoĊe i loša naplata katastarskog prihoda od strane opština
oteţava realizaciju finansiranja.Sredstva od katastarskog prihoda su trebala da iznose oko 1 000
000,00 KM godišnje,ali je praksa pokazala da preduzeće zadnjih nekoliko godina dobije oko 200
000,00 KM ili peti dio od planiranih sredstava.U sluĉaju elementarnih nepogoda katastarski
prihod se takoĊe umanjivao.Da su sredstva omogućena preduzeće bi samo vršilo nabavku
protivgradnih raketa,ali zbog neefikasnog finansiranja rakete za sad interventno nabavlja vlada
RS taĉnije Ministarstvo Poljoprivrede,a opštine uĉestvuju sa 20% sredstava.Cilj finansiranja
daljnjeg rada preduzeća je bio postići 2,00 KM po ha branjene teritorije,što bi iznosilo na 500
000 ha branjene teritorije 1 000 000,00 KM,a sa sredstvima od osiguravajućih kuća ukupno 1,5
miliona KM. Nakon uvoĊenja PDV-a preduzeće će biti finansirano iz budţeta RS, a posebno će
biti sklapan ugovor sa svakom opštinom u sistemu,ĉime bi svaka preuzela troškove zaštite na
svojoj teritoriji.Tu se prvenstveno misli na opremanje raketnih stanica ureĊajima veze, raketama
i drugom opremom, te plaćanje raketara.

















Slika 34:Kartografski prikaz širenja poligona protivgradne zaštite u periodu 1994.-2000.godina.
Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS


Do ratnih zbivanja u BiH preduzeće je zapošljavalo deset stalno zaposlenih radnika a po
ugovoru o djelu je angaţovala radnike koji su obavljali duţnost raketara u sezoni april-oktobar.
Za vrijeme rata u preduzeću je radilo šest stalno zaposlenih radnika.Danas u preduzeću radi
dvanaest stalno zaposlenih radnika,a po ugovoru je angaţovano oko 112 raketara.


5.1.2.TEŠKOĆE U RADU PGZ RS

Pored teškoća u finansiranju rada PGZRS vezanih za prikupljanje sredstava,problem je i u
tome što 40% sredstava treba za pripremu sezone koja starta od 15.aprila.Kašnjenje toga dijela
sredstava onemogućava pravovremeno dejstvo PGZ RS.TakoĊe u preduzeću se osjeća
potreba za visokoškolovanim kadrom meteorološke struke.Danas u preduzeću radi samo jedan
diplomirani meteorolog,ostali radnici su sa srednjom struĉnom spremom, kod kojih je unatoĉ
iskustvu evidentan neodgovarajući profil obrazovanja. Problem je takoĊe sam princip rada
zasnovan na zasijavanju oblaka raketom ,što navodno ,ugroţava bezbjednost avio saobraćaja ,
mada je to diskutabilno jer nikada nije došlo do nezgoda po tom pitanju.Drugih nezgoda
,naprimjer sluĉajeva da rakete padaju na stambene i druge objekte,usljed neispravnosti motora
je bilo.Prelazak na drugi naĉin zasijavanja zasad je samo u perspektivi(avio zasijavanje srebro-
jodidom). Odobrenje za dejstvo danas se traţi od EUFOR-a i direkcije za civilnu avijaciju preko
aerodroma Banja Luka.Procedura je spora što usporava brzinu dejstva na gradonosne
oblake,jer ti odnosi u BiH su još uvijek nisu regulisani precizno.Primjer iz 2003.godine je da je
Površine branjene 1994.godine Površine branjene 2000.godine
Gradi{ ka
Lakta{ i
Srbac
Prijedor
Gradi{ ka
Lakta{ i
Srbac
Prijedor
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

55
zabrana dejstva sa aerodroma Banja Luka dovela do višemilionskih šteta na poljoprivrednim
usjevima u opštinama: B.Luka, Gradiška, Prijedor i K.Dubica. Evidentan je nedostatak
modernog radara koji bi efikasnije odgovorio potrebama poligona od 500 000 Ha. Modernizacija
postojećeg PRV-11 bi koštala oko 250 000,00 KM i zato je razraĊen plan sa preduzećima iz
Srbije.Polovan ameriĉki meteorološki radar košta 500 000,00 KM a novi radar sa standardnom
opremom oko 2 000 000,00 KM.Uz veliki napor preduzeće je uspjelo da osavremeni sistem veze
s raketarima i 2003.godine uraĊena je digitalizacija i automatizacija sistema veze.



Slika 35:Kartografski prikaz opština u sistemu PGZ 2004.godine.Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS


5.2.METODOLOGIJA BORBE PROTIV GRADA U PGZ RS

Za otkrivanje gradonosnih oblaka koristi se radar PRV-11.Za pomenuti radar razvijena je
posebna metodologija mjerenja i izraĊene su tabele sa kriterijumima za utvrĊivanje parametara i
stepena gradonosnosti oblaka.Radnje koje u sezoni svakodnevno prethode ukljuĉivanju radara
su prikupljanje informacija o prognozi vremena za taj dan, uzimanje visina potrebnih izotermi iz
sondaţe dostupne preko interneta,a koju vrše RHMZ Hrvatske i Srbije.



Slika 36:Radari u PGZ RS nekada i sada .Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS

TakoĊe preko interneta uzima se satelitska slika oblaĉnosti kao i radarska slika radarskih
centara u susjednim zemljama.Do potrebnih informacija najlakše je doći preko web sajta
Protivgradne zaštite.Tehnologija zasijavanja oblaka reagensom je raketna ,a u Protivgradnoj
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

56
zaštiti RS koriste dvije vrste raketa: PP-8 i TG-10 proizvoĊaĉa iz Srbije i Crne Gore.Mjerenjem
radarom PRV-11 dobijaju se informacije potrebne za odreĊivanje gradonosnosti oblaka:
-azimut maksimalnog signala,
-udaljenost maksimalnog signala,
-promjer oblaka,
-promjer oblaka na izotermi -6˚C(izokonture 45dBz),
-visina vrha zone maksimalnog signala,
-visina oblaka bez atenuacije.
Radarski kriterijumi za dejstvo ,primjenjivani 2005.godine bila su tri uslova:
-da je visina maksimalnog signala iznad izoterme 0˚C u oblaku,
-da je odraz izokonture 45dBz iznad izoterme 0˚C+1,4km(iznad izoterme-14˚C),
-da je vrh oblaka iznad izoterme -28 ˚C
Radi boljeg uvida u razvoj oblaĉnosti i pokrivanje mrtvih uglova koje radar PRV-11 ima na
svom poloţaju koji se nalazi u Novoj Topoli ,opština Gradiška, putem radio linka je obezbjeĊen
uvid u radarsku sliku radarskog centra Gorice Protivgradne zaštite Republike Hrvatske.Na
centru Gorice se nalazi modernizovani (digitalizovani) radar MER-93s.


Slika 37:Slika kakvu daje radar MER-93 na panoramskom PPI pokazivaĉu i vertikalnom RHI pokazivaĉu.
Izvor.www.pgzrs.com

Okvirne vrijednosti za poĉetno djelovanje na nezasijan oblak su date tabelom.Kasniji broj
raketa odreĊuje se u zavisnosti od intenziteta procesa.Predlaţe se da minimalni tempo
zasijavnja(vremenski razlika izmeĊu ispaljivanja raketa)bude oko pet minuta.Ako je intenzitet
procesa jaĉi i ako je visina H45 viši iznad nulte izoterme taj razmak je manji.U sluĉaju
intenzivnog procesa i visokih vrijednosti H45 zasijavanje se vrši praktiĉki kontinuirano,odnosno
sa vrlo malim vremenskim razmakom(2 min).

TABELA 2:Broj raketa potrebnih za odreĊeni preĉnik oblaka
PROMJER
Km
BROJ
RAKETA
3 2
4 3
5 4
6 5
7 6
8 7
9 9
10 11
11 12
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

57
12 14
Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS
5.3.PROTIVGRADNE RAKETE U PGZ RS

Namjena: Protivgradna zaštita RS u svome radu koriste rakete PP-8 i TG-10.Ove rakete nisu
voĊene,već putanja njihovog leta zavisi od ugla ispaljivanja.Ispaljuju se sa za to specijalno
konstruisanih lansera koji su rasporeĊeni na protivgradnim stanicama.Protivgradne rakete PP-8
TG-10 su sredstvo namjenjeno za vještaĉki uticaj na klimu i vrijeme. Osnovna namjena raketa
PP-8 i TG-10 je spreĉavanje šteta od grada i stimulacija padavina.Nose oko 400 grama
reagensa na bazi srebro jodida (AgJ). Ako pretpostavimo idealnu disperziju, jedna protivgradna
raketa obezbjeĊuje traţenu koncentraciju reagensa za 4
3
kilometra oblaka. Radijus dejstva TG
 10 je 10 kilometara. Dejstvo protivgradne stanice zavisi od traga isijavanja, koji se za ovu
raketu nalazi od 3,0 do 8,0 kilometara (21,7).



Slika 38:Raspored protivgradnih stanica na poligonu zaštite od grada u RS . Izvor: Dokumentacija i
materijali PGZ RS

Princip rada rakete: -Raketa PP-8 je raketa sa centralnim aktiviranjem. Davanjem elektriĉnog
impulsa pri lansiranju rakete, aktivira se pripala. Pripala aktivira raketni motor i raketa polijeće u
zadatom pravcu.Vreli barutni gasovi aktiviraju sistem za razbijanje komore motora preko
usporivaĉa. Pripala i vreli barutni gasovi aktiviraju primopredajnik koji dalje prenosi impuls na
prenosnik. Aktiviranjem prenosnika u komori osiguraĉa stvara se nadpritisak koji izaziva
aksijalno pomjeranje osiguraĉa prema motoru. Na taj naĉin se oslobaĊa ĉvrsta veza motora i
kontejnera. Nakon završetka rada raketnog motora, pod uticajem razlike aerodinamiĉnih sila
koje djeluju na motor i kontejner dolazi do njihovog odvajanja. Pod uticajem inercije kontejner
nastavlja nezavisno da leti, a motor se u tumbajućem letu samolikvidira nakon 7 sekundi. Sa
prenosnika se impuls dalje prenosi na generator. Pripaljivanjem generatora, u komori nosaĉa
generatora stvara se nadpritisak koji izbaci membranu i prenosnik. Na taj naĉin se otvara put za
isticanje produkata sagorijevanja reagensa.Na kraju rada generatora aktivira se kapsula
smještena u balistiĉkoj kapi koja razbija tijelo generatora.
Lanser protivgradnih raketa: -Lanser sluţi za ispaljivanje protivgradnih raketa. Lanseri koji su
kod nas u upotrebi su poluautomatski i univerzalni, jer sluţe za ispaljivanje oba tipa navedenih
raketa. Na našem poligonu se koriste trocjevni, ĉetvorocjevni i šestocjevni lanseri.


5.3.1.KORIŠTENJE PROTIVGRADNIH RAKETA

TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

58
U vezi sa poboljšanjima u operativnom radu sa protivgradnim raketama u toku svakog dejstva
svakog jutra ekipa Radarskog centra odreĊuje elevacije pod kojima će rakete tog dana da
budu ispaljene, ako do dejstva doĊe. Vrijednost elevacije se odreĊuje na osnovu:
-visina izotermi,
-nadmorske visine PGS i
-konstantnog tempiranja.
VISINE IZOTERMI :-Ove vrijednosti se dobijaju iz podataka sondaţe Beograda i Zagreba iz
ponoćnog TEMP izvještaja. Deţurni na radarskom centru u 08:00 skinute visine izotermi 0, -4,
-10 i -12 iz okolne atmosfere unosi u softverski paket elevacije. Izraĉunate vrijednosti
elevacija saopštavaju se strijelcima na redovnoj prozivci u 09:00. Ukoliko postoje potrebni uslovi
za odreĊivanje elevacija na osnovu podnevne sondaţe Beograda i Zagreba, na isti naĉin
izraĉunate elevacije se saopštavaju strijelcima u 16:00 ili prije poĉetka samoga dejstva. Sastavni
deo ove Instrukcije je uputstvo za rad sa softverskim paketom elevacije.

Slika 39:Balistiĉke krive raketa koje koriste u PGZ RS . Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS

NADMORSKA VISINA PGS: -Radarski centar duţan je da na osnovu nadmorske visine svojih
protivgradnih stanica i propisane dvije visinske zone odredi koje stanice kojoj klasi pripadaju.
Visine u odnosu na koje se odreĊuju klase stanica su od 100 do 400m i od 400 do 700m. Kao
referentna nadmorska visina za protivgradne stanice u Lijevĉu, Posavini i Semberiji uzima se
visina100 metara (21,7).
KONSTANTNO TEMPIRANJE: -Konstantno tempiranje za svaki tip rakete odreĊen je na
osnovu balistiĉkih krivih i srednje sezonske promjene visina izotermi.Postavljen zahtjev je da ista
vrijednost tempiranja zadovolji i visine izotermi u maju (kada je ĉestina dejstva velika, a izoterme
su niske) i u avgustu (kada su izoterme najviše) i to tako da poĉetak isijavanja bude na nivou oko
-4˚C izoterme u maju kada su izoterme niske (3500m) a tjeme da ne prelazi -12˚C izotermu u
avgustu, kada su izoterme najviše oko (oko 5700m).Osim ovih podataka za protivgradnu raketu
TG-10 uzete su u obzir teorijske elevacije krive Vojno-tehniĉkog Instituta pri ĉeonom vjetru od
10m/s i za 0 metara nadmorske visine. Ove krive će ubuduće da budu korišćene kao balistiĉke
krive za TG-10. Za ostale tipove raketa uzete su balistiĉke krive proizvoĊaĉa korigovane na
osnovu eksperimentalnih podataka.
Na osnovu svega navedenog, za svaki tip rakete data su sljedeća konstantna tempiranja:
TG-10 - tempiranje 10 s ( uz konstataciju da je bliţa vrijednost 12 sec, ali zbog vremena razgo-
revanja reagensa od momenta paljenja koje iznosi 2 sec pomjereno je tempiranje na 10 sec)
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

59
PP-8 - tempiranje 12 sekundi,
TakoĊe osnovu svega navedenog, odreĊuju se elevacije za klase raketa koje postoje na
Radarskom centru, uzimajući u obzir konstantno tempiranje za svaki tip rakete i visinu izotermi.
TakoĊe treba posebno voditi raĉuna o tome da poĉetak isijavanja bude na nivou oko -4˚C
izoterme, a tjeme da ne prelazi -10˚C izotermu, zbog uvlaĉenja (optimum je da tjeme bude oko -
8˚C izoterme), uzimajući u obzir visine izotermi u okolnoj atmosferi.



Slika 40:Raketa TG-10 koje koriste u PGZ RS . Izvor: foto Tihomir Dejanović


5.4.METODOLOGIJA PROCJENA ŠTETA UZROKOVANIH GRADOM U PGZ RS

Štete koje grad nanosi poljoprivrednim kulturama su veoma velike, a one su po svojoj prirodi
mehaniĉke i fiziološke. Ta oštećenja se odraţavaju u gubitku koliĉine kvantiteta ili kakvoće-
kvaliteta prinosa usjeva, odnosno plodova.Procenat nastalih šteta od grada je od velike
vaţnosti za pravilno sagledavanje efekata dejstva sistema odbrane od grada.Procjena štete
moţe biti:
-prethodna (predprocjena);
-konaĉna;
-kontrolna.
Prethodna procjena štete -Ovom procjenom štete utvrĊuje se stanje usjeva i plodova, priroda
oštećenja i drugi faktori koji su od znaĉaja za konaĉno utvrĊvanje šteta.Ovoj procjeni se pristupa
u svim onim sluĉajevima kada se neposredno po nastanku oštećenja ne moţe odmah utvrditi
koliĉina tj. visina nastale štete (kada su poljoprivredne kulture oštećene u ranoj fazi vegetacije i
dr.).
Konačna procjena - UtvrĊuje se stvarna visina nastale štete, odnosno svi elementi na osnovu
kojih se vrši utvrĊivanje stvarne štete: vrsta oštećene kulture, veliĉina oštećene površine,
procenat oštećenja i dr.
Kontrolna procjena - UtvrĊuje se pravilnost izvršenih procjena, otklanjaju se pojedini propusti,
nedostatci,nepravilnosti, objedinjuju kriterijumi procjene i dr.
Grad priĉinjava usjevima i plodovima štete koje mogu biti potpune (totalne) ili djelimiĉne, a u
pojedinim sluĉajevima moţe biti da štete i nema. Veliĉina nastale štete zavisi od više razliĉitih
faktora i okolnosti, i to:
-od intenziteta (jaĉine) padanja grada;
-od osjetljivosti poljoprivrednih kultura na grad i od njihove regenerativne sposobnosti;
-od stadijuma razvoja u kome su oštećeni usevi i plodovi;
-od vremenskih prilika prije i poslije padanja grada;
-od kvaliteta zemljišta i od primjene agrotehniĉkih mjera.
Grad nanosi štete pojedinim djelovima biljke ili cijeloj biljci, tako da mogu biti oštećeni
vegetativni organi (stablo, list i drugo), plodonosni organi (cvijet, klas, metlica, plod, grozd i
drugo) ili i jedni i drugi. Ta oštećenja se ispoljavaju u:
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

60
Ozljedama - tipiĉno se uoĉavaju nakon isteka vremena od oko 12-14 sati po padanju grada.
Prelomima - kada je stabljika ili neki drugi organ prelomljen ali je zadrţao jaĉu ili slabiju vezu
sa stablom.
Prebijanju - kada je prebijeni deo biljke potpuno odvojen od stabla. Prebijanje kod većine
poljoprivrednih kultura predstavlja 100% štetu.
Istresanju -obijanju zrna odnosno ploda pri ĉemu zrna ili plodovi padaju na zemlju.
Procjenom utvrĊena šteta treba da je rezultat paţljivog i detaljnog pregleda oštećenih kultura,
iskljuĉivo na osnovu stvarnog stanja oštećenih usjeva, realnosti i objektivnosti.Vrijeme kada se
vrši procjena štete zavisi od: poljoprivredne kulture, stadijuma vegetacije i prirode nastalog
oštećenja.Kao što je poznato, kulture koje su oštećene u ranom periodu vegetacije mogu se
tokom dalje vegetacije popraviti ili pogoršati. Ako je poljoprivredna kultura oštećena neposredno
pred zreobu ili u samoj zreobi, ne moţe se oĉekivati bilo kakvo popravljanje stanja
poljoprivrednih kultura (37).
Po dolasku na mjesto nastanka štete potrebno je obaviti neke predradnje, i to:
Utvrditi pojedine momente u vezi sa vremenom nastanka štete, pravcem nailaska nepogode,
intenziteta pojave, veliĉine zrna grada, trajanja pojave itd;
U sluĉaju kad se predpostavlja da su površine zahvaćene gradom velike pravi se plan
obilaska tog podruĉja.Nakon dolaska na mjesto oštećenja odluĉuje se da li će se vršiti
predprocjena ili konaĉna procjena, pri ĉemu su odluĉujući:
- stepen razvoja oštećenih kultura,
- intenzitet oštećenja,
- veliĉina oštećene površine i
-naĉelo da se, po pravilu, u ranim fazama razvoja oštećenih kultura ne vrši odmah konaĉna
procjena već samo predprocjena osim u sluĉajevima kada su poljoprivredne kulture potpuno
uništene i potrebno je izvršiti ponovno zasijavanje.
Predprocjena -Pri vršenju predprocjene treba ustanoviti sve bitne elemente o stanju
oštećenih usjeva koji će se kasnije uzimati u obzir kod konaĉne procjene i sluţiti za pravilno
utvrĊivanje stvarne visine nastale štete od grada. U tom pogledu potrebno je naroĉito utvrditi:
- Opšte stanje oštećenih usjeva, i to: izgled, fazu razvoja, visinu porasta, prosjeĉan broj izraslih
ili zasijanih biljaka na 1 m
²
(sklop), da li ima prorijeĊenih mjesta, da li ima oštećenja od drugih
pojava (suša, erozija, nanos, naplava, biljne bolesti, i drugo) kao i intenzitet oštećenja. Pri tome,
najbolje je uporediti oštećene poljoprivredne kulture sa neoštećenim poljoprivrednim kulturama u
tom ili u susjednom mestu;
-Kakva je primjena pojedinih agrotehniĉkih mera (obraĊenost, zakorovljenost i dr);
-Koji su delovi biljke i kako oštećeni. Ako ima i pojedinih potpuno (totalno) uništenih biljaka, a
kod voćarskih i vinogradarskih kultura odbijenih plodonosnih organa ili plodova, tada se u ovim
sluĉajevima utvrĊuje procenat potpuno uništenih biljaka, odnosno plodova kod voćarskih i
vinogradarskih kultura;
-Kod usjeva koji imaju više otkosa i branja (trave, leguminoze, duvan, paprika, patlidţan i dr.) -
obavezno se iskazuje koji je otkos, odnosno branje oštećeno, sa napomenom koliko je otkosa,
odnosno branja, bilo prije nastanka štete;
-Koje zaštitne i agrotehniĉke mjere treba preduzeti da bi se sprijeĉilo dalje propadanje usjeva,
odnosno da bi se smanjile štete ukoliko je to moguće;
-Vrijeme kada treba izvršiti konaĉnu procjenu.
Kod predprocjene, nastala oštećenja se po pravilu ne iskazuju u procentima već samo opisno.
Izuzetak predstavljaju površine na kojima je došlo do potpunog (totalnog) uništenja
poljoprivrednih kultura.
Konačna procjena -UtvrĊivanje visine stvarno nastale štete, odnosno gubitka ţetvenog
prinosa-plodova.Pri konaĉnoj proceni štete od grada obavezno se mora utvrditi sledeće:
-procenat oštećenja,
-prinos koji bi oštećeni usjev,odnosno zasad, postigao da nije bilo oštećenja ,
-veliĉina oštećene površine.
Nastalo oštećenje, odnosno gubitak prinosa, iskazuje se procentualno (%). U proceni nastale
štete, odnosno utvrĊivanju procenta oštećenja mogu se u osnovi primijeniti tri naĉina ili metode:
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

61
-Metod mjerenja -sastoji se u tome da se visina gubitka prinosa utvrĊuje uporeĊenjem
dobijenog prinosa na oštećenoj površini sa prinosom na neoštećenoj površini i na bazi razlike
jednog i drugog prinosa izraĉunava se konaĉni gubitak koji se izraţava u procentima (%).
-Metod prebrojavanja - sastoji se u tome da se na više mesta na oštećenoj površini vrši
pojedinaĉni pregled ili prebrojavanje izvjesnog broja uništenih, oštećenih ili neoštećenih biljaka
odnosno plodova, s tim što se, u odnosu na ukupan broj pregledanih biljaka i visinu oštećenja,
sa svih probnih mjesta izraĉunava prosjeĉan procenat oštećenja za cijelu površinu.
-Metod procjene od oka -sastoji se u tome, da se visina štete utvrĊuje na osnovu opšteg izgleda
i utiska koji oštećeni usjev tj.plod ostavlja na onog ko vrši procjenu.


5.5.OSNOVE STRATEGIJE RAZVOJA PGZ RS

Proširenje poligona dejstva Protivgradne Zaštite Republike Srpske predviĊeno je realizovati u
dvije faze.U prvoj fazi je predviĊeno zaštiti:Sansko-Unsku regiju,Vrbasku regiju,Posavsko-
Ozrensku regiju, Sembersku regiju i Biraĉ regiju. U drugoj fazi obuhvatile bi se :Romanijsko-
Sarajevska regija i regija Hercegovine i stare Hercegovine. Ukupno za sve regije imamo
površinu od 2 482 117 Ha.Od ove teritorije na oranice otpada 616 548 ha a na voćnjake i
vinograde 55 050 ha .Ukupna branjena teritorija u prvoj fazi bila bi 1 558 434 ha.Na oranice od
toga otpada 558 357 ha ,a na voćnjake i vinograde 46 711 ha.U drugoj fazi bila bi obuhvaćena
923 683 ha.Od ove površine na oranice otpada 58 191 ha a na voćnjake i vinograde 8 339
ha.Projekat se u potpunosti oslanja na postojeći sistem zaštite od grada u Republici Srbiji kao i
projekat opremanja sistema protivgradne zaštite u AP Vojvodine.

Faza 1 Protivgradne zaštite Faza 2 Protivgradne zaštite Federacija BiH

Slika 41:Grafiĉki prikaz faze 1 i faze 2 proširenja poligona zaštite od grada.
Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS

Jedinstven sistem protivgradne zaštite u Republici Srpskoj treba da smanji štete od grada i
sprijeĉi ih po mogućnosti.TakoĊe je planirano pratiti i trendove kretanja protivgradne zaštite u
svijetu po pitanju napretka saznanja o fiziĉkim procesima tokom olujno-grmljavinskog
nevremena.Razmatra se i proširenje rada na povećanje padavina što je prateća pojava pri
procesu borbe protiv grada.U Teksasu(SAD)se metodom zasijavanja oblaka srebro-jodidom iz
aviona padavine vještaĉki povećavaju i do 20% od prosjeka,ĉime je adekvatno povećana
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

62
poljoprivredna proizvodnja.U tome cilju se razmatra i uvoĊenje avionskog zasijavanja u
Republici Srpskoj.Sliĉni eksperimeti se provode i u Republici Srbiji,a na osnovu višedecenijskih
iskustava u Izraelu,SAD,Juţnoj Africi itd. Na osnovu dosadašnje dobre saradnje sa
protivgradnom zaštitom Hrvatske,naroĉito radarskim centrom na Goricama kod Nove Gradiške
planira se još bolje uvezivanje u radu ova dva centra i prevlaĊivanje problema oko ispaljivanja
protivgradnih raketa u graniĉnom pojasu izmeĊu BiH i Hrvatske.

4
5
6
7
9
12
13
14
15
0
2
4
6
8
10
12
14
16
1997. 1998. 1999. 2000. 2001. 2002. 2003. 2004. 2005.
BROJ OPŠTINA U SISTEMU ZAŠTITE OD
GRADA U PERIDU1997.-2005.GODINE

Slika 42:Grafiĉki prikaz razvoja poligona PGZ RS u periodu1997.-2005.godine .Izvor: Dokumentacija i
materijali PGZ RS

37
42 42
56
61
90
102
106
112
0
20
40
60
80
100
120
1997. 1998. 1999. 2000. 2001. 2002. 2003. 2004. 2005.
MREŢA PROTIVGRADNIH STANICA U PERIODU
1997.-2002.GODINA

Slika 43:Grafiĉki prikaz razvoja poligona PGZ RS u periodu1997.-2005.godine .Izvor:Dokumentacija i
materijali PGZ RS


5.6.EKONOMSKA OPRAVDANOST DEJSTVA PROTIV GRADA U REPUBLICI SRPSKOJ

Teorijski se uzima da štete od grada iznose 5% od ulaganja u poljoprivrednu proizvodnju.Na
teritoriji Republike Srpske oĉekivane godišnje štete od grada na oranicama bez zaštite iznosi 19
850 184,00 KM a na voću i na vinogradima 8 074 005,00 KM.Ukupna oĉekivanja šteta od grada
u prvoj fazi iznosi 27 924 189,00 KM bez zaštite od grada.Oĉekivane štete od grada za drugu
fazu iznose ukupno 2 706 561,00 KM.Ukupna oĉekivana šteta za ĉitavu Republiku Srpsku iznosi
30 630 750,00 KM.Na sadašnjoj teritoriji dejstva štete su sigurno smanjene za 50% što iznosi
oko 10 000 000,00 KM(21,13).Navedene cifre su vezane samo za poljoprivredu,bez šteta na
ostalim materijalnim dobrima kao što su stambeni i privredni objekti,automobili i sl.Dosadašnja
izdvajanja za protivgradnu zaštitu nisu prelazila 10% od iznosa šteta izazvanih gradom.
Obim poljoprivredne proizvodnje u Republici Srpskoj pribliţiće nam primjer statistiĉkih podataka
za 2002.godinu(10,1). Za površine posijane u sezoni 2001/2002.godine a koje potpadaju pod
program Protivgradne zaštite Faza 1 ulaganja u sjetvu iznosila su 165 921 000,00 KM.Sa istih
površina ostvarena bruto dobit iznosila je 324 491 781,00 KM.Što se tiĉe voćarske proizvodnje
u Republici Srpskoj dovoljno je istaći da je za obnovu iste po programu Poljoprivrednog instituta
u Banjoj Luci predloţena obnova 4 000 000 stabala i to:Šljiva na 4 000 ha,Kruška na 1 200
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

63
ha,Jabuka na 500 ha,Višnje i Trešnje 300 ha sa ukupnim ulaganjem od 108 000 000,00 KM.
Prosjeĉni prinosi voća 1990.godine u Republici Srpskoj iznosili su Šljiva: 7 400 tona,Jagoda :1
153 tona,Malina :378 tona.Ako se ostvari program obnove voćarske i vinogradarske proizvodnje
Republika Srpska bi proizvodila 180 000 tona voća i 9 000 tona GroţĊa kao i 1,7 miliona
sadnica.Godišnja vrijednost povećane proizvodnje iznosila bi 73 000 00000,00 KM a sa vijekom
eksploatacije voća i vinograda od dvadeset godina ostvario bi se prihod od 1,5 milijardi
KM(11,15).Ukupne planirane potrebe za 2001.god. za rad PGZ RS su iznosile 1 384 725,00 KM
POVRŠINE ZASIJANE U SJETVI 2001./ 2002.
ZA FAZU 1 PGZ RS U ha
216818
3828
35162
ţita industrijsko bilje povrće

Slika 44:Grafiĉki prikaz zasijanih površina pod zaštitom od grada u sezoni 2001./ 2002.godine.
Izvor: Saopštenje Republiĉkog zavoda za statistiku, Banja Luka,2002.

ULAGANJA U SJETVU POVRŠINA ZA FAZU 1 PGZ RS
2001./2002.GODINE :165921000 KM
3062400
54449600
108409000
ţita industrijsko bilje povrće

Slika 45:Grafiĉki prikaz ulaganja u sjetvu površina pod zaštitom od grada u sezoni 2001./ 2002.godine.
Izvor: Saopštenje Republiĉkog zavoda za statistiku, Banja Luka,2002.

BRUTO DOBIT OD KULTURA SA POVRŠINA POD ZA FAZU 1 PGZ RS U
2001./2002.GODINI 324491781KM
107673781
216818000
ţita povrće

Slika 46:Grafiĉki prikaz bruto dobiti sa površina pod zaštitom od grada u sezoni 2001./ 2002.godine.
Izvor: Saopštenje Republiĉkog zavoda za statistiku, Banja Luka,2002.

Neophodno je da takve krupne korake u poljoprivredi koja je fabrika pod vedrim nebom prati i
adekvatna zaštita protiv grada.Zbog toga se smatra da cijena zaštite od 2,00 KM po hektaru
zaštićenog podruĉja tj.poligona nije neostvariva niti visoka.Sa nešto većim ulaganjima bi se
postojeća oprema i ljudstvo mogli koristiti u programu stimulacije padavina i povećanje padavina
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

64
u sušnom periodu,za 15-20% od prosjeka.
5.7.ĈESTINA POJAVE PADANJA GRADA

U uvodnom dijelu bilo je govora o ĉestini pojave grada na teritoriji BiH pa ću u ovom dijelu
razmotriti ĉestinu ove pojave na sjevernom peripanonskom dijelu BiH gdje se u stvari i nalazi
poligon dejstva PGZ RS.To je dio sa najintenzivnijom poljoprivrednom proizvodnjom.Nepogode
sa grmljavinom i gradom javljaju se pri prelasku hladnih vazdušnih masa preko pregrijanog
kopna.Ti prodori hladnih masa su najĉešći iz pravaca NW,SW i W.To su utvrdili praćenjem
nepogoda u RHMZ SR Srbije 1977.god.(27,11).Sliĉne podatke iznosi i prof.Rodić u Geografiji
Jugoslavije 1.

22,70%
14,50%
45,40%
17,40%
NW pravac N pravac SW pravac ostali pravci

29%
6%
2%
63%
NW pravac W pravac SW i N pravac ostali pravci


Slika 47:Najĉešći pravci prodori hladnog vazduha Slika 48:Pravci ispaljivanja raketa u Srbiji 1977.god.
Izvor: Dragan Rodić, Geografija Jugoslavije I, Izvor: Jovanović Miloš, Glasnik Protivgradne
Nauĉna knjiga,Beograd,1979. zaštite,Str.11-13,RHMZ SR Srbije,Beograd,1982.

U posljednjih 50 god.evidentno se povećao broj nepogoda ĉemu su pogodovale globalne
klimatske promjene,izraţene u porastu srednjih godišnjih temperatura,porastu max temperatura,
povećanom broju tropskih dana i smanjenju koliĉine padavina.Prof.Trbić u svom radu:“Klimatske
odlike Lijevĉa polja“,za navedeno podruĉje istiĉe porast srednjih godišnjih temperatura sa nivoa
10,6˚C u periodu 1955-1965.god. na 11,7˚C u periodu 1992-2002.god.U navedenom periodu
srednje temperature ljeta su porasle sa 20,1˚C na 22˚C što je još interesantniji podatak u vezi sa
pojavom grada kome pogoduju povećanja srednjih temperatura.U istom periodu je broj dana sa
gradom porastao sa 1,6 na 10,1 godišnje.U periodu 1992-2002.god. broj dana sa gradom po
mjesecima je sledeći:maj 2,8 , jun 3,2 , jul 2,7 , avgust 1,1 i septembar 0,3.U periodu 1955-1965.
god. do 1992-2002.god. broj dana sa grmljavinom je porastao sa 20 na 26,3 dana godišnje.
Raspored po mjesecima je : maj 6,5 , jun 7,2 , jul 6,5 i avgust 5,2 grmljavinskih dana.

10,7
12,8
12,9
12,2
12,9
12,3
11,8
9,1
0
2
4
6
8
10
12
14
S
T
E
P
E
N
I

C
E
L
Z
J
U
S
A
prosjek 1999.god. 2000.god 2001.god. 2002.god. 2003.god 2004.god. 2005.god.
KRETANJE GODIŠNJIH SREDNJIH TEMPERATURA

Slika 49:Razlika srednjih godišnjih temperatura u Gradišci od pedesetogodišnjeg prosjeka.
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

65
Izvor: Mjerenja meteorološke stanice 539 Gradiška
Primjer uticaja ovih promjena pribliţićemo posmatrajući poreĊenjem dviju godina,izrazito kišne
2002.god i izrazito sušne 2003.god.koristeći mjerenja Hidrometeorloške stanice Gradiška.

27,9
112,3
71
34,3
12,5
76,2
57,2
112,5
68,2
106,7
46
88,5
130,5
145,8
0
20
40
60
80
100
120
140
160
A
P
R
I
L

2
0
0
2
.
A
P
R
I
L

2
0
0
3
.
M
A
J

2
0
0
2
.
M
A
J

2
0
0
3
.
J
U
N

2
0
0
2
.
J
U
N

2
0
0
3
.
J
U
L

2
0
0
2
.
J
U
L

2
0
0
3
.
A
V
G
U
S
T

2
0
0
2
.
A
V
G
U
S
T

2
0
0
3
.
S
E
P
T
E
M
B
A
R

2
0
0
2
.
S
E
P
T
E
M
B
A
R

2
0
0
3
.
O
K
T
O
B
A
R

2
0
0
2
.
O
K
T
O
B
A
R

2
0
0
3
.
m
m

Slika 50:Razlika u koliĉini padavina u periodu 2002-2003.god.
Izvor: Mjerenja meteorološke stanice HMS 539 Gradiška

11,8
19,8
25,5
24,1
25,0
16,6
10,3
10
12
14
16
18
20
22
24
26
28
a
p
r
i
l
m
a
j
j
u
n
j
u
l
a
v
g
u
s
t
s
e
p
t
e
m
b
a
r
o
k
t
o
b
a
r
S
T
E
P
E
N
I

C
E
L
Z
I
J
U
S
A
PROSJEK 2003.GODINA

11,5
19,2
22,8
23,4
21,8
16,3
13,0
10
12
14
16
18
20
22
24
26
a
p
r
i
l
m
a
j
j
u
n
j
u
l
a
v
g
u
s
t
s
e
p
t
e
m
b
a
r
o
k
t
o
b
a
r
S
T
E
P
E
N
I

C
E
L
Z
I
J
U
S
A
PROSJEK 2002.GODINA


Slika 51:Odstupanje srednje temperature 2003.god Slika 52: Odstupanje srednje temperature 2002.god
u Gradišci od pedesetogodišnjeg prosjeka. u Gradišci od pedesetogodišnjeg prosjeka.
Izvor: Mjerenja HMS 539 Gradiška. Izvor: Mjerenja HMS 539 Gradiška .

11,5
19,2
22,8
23,4
21,8
16,3
13,0
10,3
25,0
24,1
16,6
11,8
19,8
25,5
10
12
14
16
18
20
22
24
26
28
a
p
r
i
l
m
a
j
j
u
n
j
u
l
a
v
g
u
s
t
s
e
p
t
e
m
b
a
r
o
k
t
o
b
a
r
S
T
E
P
E
N
I

C
E
L
Z
I
J
U
S
A
2002.godina 2003.godina

Slika 53: Razlika u amplitudama srednjih dnevnih temperatura izmeĊu 2002-2003.god. u Gradišci.
Izvor: Mjerenja HMS 539 Gradiška.

Grad je u prikazanom periodu padao 4 puta 2003.god.(14,27,28 maja i 24 jula) i to u vrijeme ra-
sta (unutar špiceva) srednjih dnevnih temperatura.U maju nije bilo dejstva PGZ RS,dok su u julu
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

66
dejstvom protiv grada modifikovali prirodni proces obrazovanja grada.
U 2002.god nije bilo padanja grada na podruĉju osmatranja HMS 539 Gradiška.
20
56
30
23
21
0
10
20
30
40
50
60
B
R
O
J

D
A
N
A
2001.god. 2002.god. 2003.god 2004.god. 2005.god.

1
0
4
2
1
0
1
2
3
4
B
R
O
J

D
A
N
A
2001.god. 2002.god. 2003.god 2004.god. 2005.god.

Slika 54:Broj dana sa grmljavinom 2001-2005.god Slika 55: Broj dana sa padanjem grada 2001-2005.god
u Gradišci.Izvor: Mjerenja HMS 539 Gradiška. u Gradišci.Izvor: Mjerenja HMS 539 Gradiška .

Iz grafikona mjerenja meteorološke stanice 539 u Gradišci moţemo vidjeti da je u periodu
porasta srednje dnevne temperature 2003.god dolazilo do padanja grada ,mada je 2003.god
bila sušnija i sa rjeĊim pluviometrijskim reţimom, a 2002.god imala više dana sa padavinama i
grmljavinom. Moţe se povući direktna veza izmeĊu visokih dnevnih srednjih temperatura i
padanja grada.
Aktivnosti PGZ RS u ovome periodu prikazaćemo takoĊe grafiĉki:

26
71
57
50
58
60
82
0
10
20
30
40
50
60
70
80
90
1999. 2000. 2001. 2002. 2003. 2004. 2005.

7
11
10
16
8
14
11
0
2
4
6
8
10
12
14
16
1999. 2000. 2001. 2002. 2003. 2004. 2005.

Slika 56:Broj dana sa radarskim praćenjem pojaĉanog
razvoja konvektivne oblaĉnosti 1999-2005.god.
Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS.

Slika 57:Broj dana sa dejstvom protiv grada 1999-
2005.god. Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS
67
117
134
369
177
432
247
0
50
100
150
200
250
300
350
400
450
1999. 2000. 2001. 2002. 2003. 2004. 2005.

0,4
1,4
2,3
3,6
1,9
1,1
0,3
0
0,5
1
1,5
2
2,5
3
3,5
4
APRIL MAJ JUN JUL AVGUST SEPTEMBAR OKTOBAR

Slika 58:Broj ispaljenih protivgradnih raketa u
periodu 1999-2005.god.
Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS
Slika 59:Broj dana sa dejstvom protiv grada po
mjesecima u periodu april-oktobar 1999-2005.god.
Izvor: Dokumentacija i materijali PGZ RS

Prosjeĉan broj dana djelovanja raketama za opštine Gradiška,Laktaši i Srbac u periodu od
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

67
1982.godine do 1991.godine po mjesecima iznosi:maj 2,8 ; juni 3,2 ; juli 2,7 ; avgust 1,1 ;
septembar 0,3(37).
6.OPERATIVNO VOĐENJE BORBE PROTIV GRADA U SVIJETU


6.1.DOPRINOS SVJETSKE METEOROLOŠKE ORGANIZACIJE PROTIVGRADNOJ ZAŠTITI
U SVIJETU

Pojava grada nije jednako ĉesta na svim dijelovima zemaljske kugle. Postoje podruĉja gdje je
ĉestina pojave veća nego na drugim mjestima. Drţave koje se nalaze na tim geografskim
lokacijama najĉešće organizuju operativno provoĊenje odbrane od grada radi zaštite
poljoprivrednih površina. U skladu sa sadašnjim WMO podacima, aktivnosti protivgradne zaštite
vrše se u više od 30 zemalja svijeta, a u većem broju zemalja se provode na operativnoj osnovi.
Na meĊunarodnom nivou, WMO ima vodeću ulogu u koordinaciji aktivnosti vezanih za
modifikaciju vremena i odrţava veliki interes za mogućnosti korisnog modifikovanja vremena, pa
samim tim uĉestvuje u ublaţavanju nepovoljnih efekata suša, grada, magle i teških vremenskih
uslova. WMO već 50 godina odrţava radnu grupu eksperata fizike oblaka i modifikacije
vremena, a aktivne programe, ukljuĉujući i eksperimente na ovom polju, ima od 1975 godine.
WMO je uvijek ohrabrivala svoje zemlje ĉlanice da najprije prouĉe sve specifiĉne aspekte
prijedloga za modifikaciju vremena, prije ukljuĉivanja u operacije vezane za pojaĉanje padavina,
zaštitu od grada ili raspršivanje magle. Za zaštitu od grada postoji veliki interes, podstaknut
ekonomskim i socijalnim razlozima. Već u kasnim 70-im procjenjeno je da godišnji gubitak
nanesen gradom prelazi 2 milijarde dolara (850 miliona samo u SAD-u). U isto vrijeme, na radne
projekte širom svijeta potrošeno je manje od 100 miliona dolara. Godišnji Registar projekata
modifikacije nacionalnog vremena [Register of National Weather Modification Projects] kojeg
izdaje WMO, pokazao je da tokom 1990-ih u prosjeku postojalo 30 do 40 projekata protivgradne
zaštite. Poznato je, meĊutim, da je to samo dio aktivnih projekata, zato što se veliki dio njih,
posebno onih koji nisu povezani sa nacionalnim meteorološkim servisima, rijetko prijavljuje u
Registar. Potrebe poljoprivrede podstiĉu i financiraju veći dio projekata protivgradne
zaštite.Poticaj funkcionisanju zaštite od grada poĉeo je krajem 1960-ih, perspektivnim pristupom
za poboljšanje razvijanja nerazvijenog grada, koje je objavio G. K. Sulakvelidse, a taj pristup je
prihvaćen i razvijen od strane mnogih drugih sve do današnjeg dana. Sredinom 1970-ih, WMO
Izvršni Komitet [Executive Committee] napominje da, u pogledu sloţene prirode nastanka grada
i velikog broja neriješenih problema, neophodno je podrţati meĊunarodne napore za bolje
razumijevanje fiziĉkih procesa koji vladaju velikim konvektivnim oblacima i proizvodnjom grada.
Postoji potreba za identifikovanjem osnovnih predmeta daljnjeg istraţivanja i stimuliranjem
ispitivanja usmjerenih ka definisanju metoda protivgradne zaštite koji su široko prihvatljivi i
usporedivi(24,1).
Prvi sastanak WMO eksperata protivgradne zaštite, sazvan u novembru 1977, razmatrao je
sve ove predmete protivgradne zaštite.Godine 1979, 8. WMO Svjetski Kongres [World
Congress] prepoznao je ekonomski znaĉaj koji je veliki broj zemalja ĉlanica povezao sa
djelovanjem protivgradne zaštite, pohvalio inicijativu Bugarske da drugim zemljama ponudi
uĉestvovanje u svom programu zaštite od grada i podstaknuo daljnja istraţivanja na dizajnu i
razvoju projekata protivgradne zaštite. Naglašen je smjer kojim bi se WMO trebao kretati u
meĊunarodnom planiranju, sprovoĊenju i procjenjivanju eksperimenata. Zemlje ĉlanice koje su
vršile istraţivanja bile su zamoljene da razmjene informacije i da na meĊunarodnom nivou
saraĊuju u rješavanju velikog broja nerazjašnjenih nauĉnih pitanja. OdreĊen broj meĊunarodno
poznatih nauĉnika posjetio je Bugarsku i zapoĉeo je specifiĉne studije nakon 8. Kongresa.
Drugi Sastanak eksperata protivgradne zaštite, odrţan u Naljĉiku, koncentrisao se na pitanja
tehnika daljinskog zapaţanja otkrivanja grada u oblacima, kao i na mjerenja koliĉine padavine
grada na površinu zemlje. Naglasak je stavljen na usporeĊivanja i naknadnu validaciju. Osim
toga, na ovom sastanku je zakljuĉeno da nije vjerovatno da će zbog širokog prihvatanja
protivgradne zaštite doći do štetnih uticaja na okruţenje.
Godine 1981, WMO je sazvao Treći Sastanak eksperata protivgradne zaštite, sa naglaskom
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

68
na dinamiku oluja sa gradom i naĉela za protivgradnu zaštitu i na opšte kriterije koji odreĊuju
mogućnost zasijavanja oluja sa gradom. Nakon opširnog prikaza stanja znanja i koristi od
nauĉnih eksperimenata u SAD-u i Kanadi, ovaj sastanak je napravio veliki iskorak u diskusiji
procesa vezanih sa višećelijske oluje i za opšte uslove za zaštitu od grada. TakoĊe je objavljen i
Izvještaj koji je identifikovao sumnje i dao sugestije vezane za daljnja istraţivanja. Ovaj Izvještaj
je korisno proĉitati ĉak i danas.
Godine 1984. na Četvrtom Sastanku eksperata, raspravljana su najkontradiktornija pitanja o
procjeni rezultata rada projekata zaštite od grada. Dogovoreno je razmatranje dva aspekta.
Jedan se bavi fiziĉkim promjenama na padavine grada, a drugi ekonomskim promjenama
uzrokovanim aktivnostima protivgradne zaštite. Prepoznate su najznaĉajnije mane kod
procjenjivanja šteta na usjevima.Tokom druge polovine 80-ih godina i u 90-im, nezakljuĉeni
rezultati iz nekoliko istraţivanja, veliki troškovi i sloţenost provjere eksperimenata, kao i opšte
smanjenje financija za meĊunarodne istraţivaĉke projekte, negativno su uticali na protivgradnu
zaštitu. Povećali su se problemi vezani za atmosfersko okruţenje (na primjer, klimatsko
zatopljavanje, iscrpljenje ozona, prenošenje zagaĊenja), pa uprkos velikom zanimanju zemalja
za korisne aspekte modifikacije vremena, ovo polje je baĉeno u drugi plan.
Iz tog razloga, Peti Sastanak sazvan je tek 1995. Na njemu je sastavljen odliĉan pregled
stanja operativnih i istraţivaĉkih projekata protivgradne zaštite, a raspravljano je o glavnim
komponentama tehnologije zaštite od grada (ukljuĉujući otkrivanje grada, mjerenja grada,
prognoziranje, metode zasijavanja i procjene). Diskutovano je o numeriĉkom modeliranju oluja
sa gradom i statusu laboratorijskih eksperimenata, zajedno sa poznatim pretpostavkama
protivgradne zaštite. Unatoĉ nekim neizvjesnim pitanjima, utvrĊeno je da su koncepti
ograniĉavanja razvijanja grada i ranog iskišnjavanja, najperspektivnije razvijene hipoteze za
protivgradnu zaštitu. Identifikovan je velik broj problema u formulisanim istraţivaĉkim potrebama
i preporukama. Ovo posljednje ukljuĉuje potrebu za meĊunarodnom saradnjom kako bi se spojili
adekvatni intelektualni i financijski resursi za odrţavanje tako sloţenog zadatka kao što je
protivgradna zaštita.
Suoĉen sa neizvješnošću koja ide uz zaštitu od grada, WMO Izvještaj o stanju modifikacije
vremena (2001) [Statement on the State of Weather Modification], napominje da naše
razumijevanje oluja još uvijek nije dovoljno kako bi se omogućilo pouzdano predviĊanje efekata
zasijavanja kod zaštite od grada. Zakljuĉeno je da je znaĉajniji napredak u tehnologiji,
ukljuĉujući sofisticirane mogućnosti mjerenja u posljednjoj dekadi, otvorio nove mogućnosti
dokumentovanja i bolje razumijevanje jakih oluja s grmljavinom i gradom. Potrebni su novi
eksperimenti na organizaciji oluja i procjeni padavina, ukljuĉujući i grad, jer mogu dovesti do
velikog napretka u zaštiti od grada.
Nemogućnost (još uvijek) da se usporede zapaţene koliĉine grada i one, koje bi pale da nije
bilo zasijavanja, zato što naknadne koliĉine nisu poznate, ĉini da se procjena rezultata aktivnosti
protivgradne zaštite obavezno mora osloniti na statistiĉku analizu. Jedna od najslabijih taĉki u
procjeni protivgradne zaštite jeste nepouzdanost metoda procjene koji su zasnovani na
promjenjivom kvalitetu informacija vezanih za poljoprivredu. Agresivniji pristup naprednom
zapaţanju, kao i rezultati modeliranja, mogu povećati informacije vezane za fiziĉke procese,
pomoći kod procjene zaštite od grada i podrţati (ili odbaciti) primjenjene postavke zasijavanja.
Posljednji WMO Svjetski Kongres (2003) sa zadovoljstvom je ocjenio da mnoge zemlje
ĉlanice provode operativne i istraţivaĉke aktivnosti usmjerenje ka poboljšanju padavina i
suzbijanju grada. Kao neophodna je naglašena potreba za meĊunarodnim usporeĊivanjem
rezultata. To je ponovno potvrdilo specifiĉnu temu koja je istaknuta tokom WMO konferencije u
Kazablanci – pregled metoda zaštite od grada s naglaskom na njihovu efikasnost, njihovu
procjenu i nove rezultate iz operativnih aktivnosti i numeriĉko modeliranje koje je nastalo tokom
posljednje dekade. U većini sluĉajeva , ove aktivnosti imaju pozitivan efekat. Zbog mnogih
objektivnih okolnosti nauĉnog i socijalnog karaktera, usavršavanje protivgradnih raketa u
posljednjoj deceniji uglavnom je uraĊeno u Rusiji i u Kini. U mnogim zemljama provedeni su ili
se provode nauĉno-razvojni eksperimenti u okviru priprema za uvoĊenje obrane od grada ili
utvrĊivanja njene djelotvornosti.
Projekti stimulacije (povećanja)padavina poĉeli su 1947 u SAD-u, a WTO je 1995. godine
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

69
registrovala 95 projekata.Najveći broj je realizovan u SAD-u,Australiji,Juţnoj
Africi,Tajlandu,Kini,Siriji i Izraelu. Izraelski projekat se izdvaja po neprekidnom trajanju od 1961.
godine, po strogosti kontrole ,preciznim mjerenjima koja potvrĊuju efikasnost zasijavanja.
Padavine su se povećale za 20% godišnje. Republiĉki Hidrometeorološki Zavod iz Beograda je
zapoĉeo eksperimentalni projekat stimulacije padavina iz aviona koji sa specijalnim patronama
izbacuje srebro-jodid.


6.2.OPIS OPERATIVNIH SISTEMA ZA BORBU PROTIV GRADA U SVIJETU

Unos meteorološkog reagensa u gradonosne oblake provodi se pomoću raketa, aviona i
prizemnih generatora. Meteorološki reagens je aktivna tvar, (najĉešće na bazi srebrnog jodida),
pomoću koje se zaleĊuje pothlaĊena voda u oblaku. Bez obzira na hipotezu djelovanja,
pothlaĊena voda je osnovni uvjet rasta velikih zrna grada. U nekim zemljama je uz operativno
provoĊenje organizirano i ispitivanje djelotvornosti motrenjem pojava grada i štete na kontrolnim
podruĉjima kako bi se verificirala uspješnost djelovanja.
Zasijavanje avionom:
Zasijavanje sa vrha:Ispuštanje baklji (mamaca) sa glaciogenskim reagensima; uglavnom se
koristi u Alberti - Kanada, Argentini, Grĉkoj i SAD:
Zasijavanje baze oblaka:Obavlja se sa dvije vrste zasijavanja (glaciogenic i hygroscopic).
Zasijava se putanja zone nastajanja novih ćelija grada. Koristi se u Alberti – Kanada, Argentini,
Austriji, Francuskoj, Njemaĉkoj, Grĉkoj, SAD-u.
Zasijavanje sa zemlje:
Vrši se srebrnim jodidom u zemljama kao što su: Brazil, Francuska i Španija.
Zasijavanje sa zemlje:
Rakete velikog dometa sa glaciogenskim reagensima: Bugarska, Kina, Krim, Hrvatska,
Moldavija, Srbija, Rusija, Uzbekistan.
Artiljerijsko zasijavanje:
Kina i Rusija koriste ĉahure koje eksplodiraju na visini oko 6 km, a koje zasijavaju oblak srebro
– jodidom (24,17).

Argentina
Visoka efikasnost (90 – 92%) postignuta je primjenom automatizovane tehnologije protivgradne
zaštite u Argentini, gdje su veoma ĉesto zapaţane super-jake oluje sa gradom.



Slika 60:Kartografski prikaz pokrajine Mendoza.Izvor:www.weather.com
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

70

Odbrana se provodi od 1985. godine u pokrajini Mendoza koja je jedna od najgradonosnijih
podruĉja u svijetu, na površini od 39 000 km2. Koriste sa avioni s piropatronama na bazi srebro
jodida. Finansirana je u potpunosti od strane Ministarstva finansija Vlade pokrajine Mendoze.

Austrija
Austrija provodi obranu od grada na 3 podruĉja (Krems, Weiz i Radkersburg), ukupne površine 3
000 km
2
, a planira se i proširenje odbrane na još jedno podruĉje u blizini Graza. U poĉetku su
odbranu provodili prizemnim generatorima, a prije 10 godina poĉeli su oblake zasijavati uz
pomoć aviona. Na branjenom podruĉju postavljeni su tuĉamjeri, na temelju kojih su napravljene
ocjene efikasnosti. UsporeĊen je period djelovanja s prizemnim generatorima s onim kad se
djelovalo s avionima. Finansiran je od strane lokalne uprave, sponzora i nauĉne ustanove(37).

Bugarska
Odbrana se provodi od 1969. na površini od 15 600 km
2
. Zasijavanje provode raketama koje
nose meteorološki reagens na bazi srebro jodida. Postavljena je mreţa gradomjera, a
finansiranje je iz drţavnog proraĉuna i poljoprivrednih organizacija. Bugarski Projekat
Protivgradne Zaštite (BHSP) iniciran je 1969. Prve operacije zasijavanja oblaka vršene su na
malom podruĉju (oko 1000 km
3
) u juţnoj Bugarskoj. U naredne 33 godine izvršena su opširna
istraţivanja i eksperimenti na polju fizike i oblaka i modifikacije vremena. Istraţivanja su
implementirana kroz realizaciju nacionalnih istraţivaĉkih programa u saradnji sa nauĉnicima i
specijalistima iz bivšeg SSSR-a, SAD-a, MaĊarske i bivše Jugoslavije. Dobijeni rezultati
omogućili su tehnološki razvoj i proširivanje teritorija djelovanja protivgradne zaštite:
1970-1975: Primjena šema zasijavanja oblaka sa raketama Oblako, PGIM i Alazan;
1974-1982: S-pojasni radari i fiziĉko-statistiĉki metod za radarsko otkrivanje oblaka sa gradom;
1982-1988: MRL-5 zajedno sa metodom za otkrivanje oblaka sa gradom i šemama za
zasijavanje oblaka;
1985-1990: Programi za utvrĊivanje objektivnosti operacija protivgradne zaštite;
nakon 1994: Promjena materijala za zasijavanje sa Pbl
2
na AgJ;
1998-2000: Protivgradni raketni sistem MTT-9M i LOZA;
1993-2003: Upotreba MRL-5 automatizovanog radarskog sistema za praćenja oblaka,
istraţivanja i eksperimente.
Bugarska protivgradna zaštita sada broji 10 podruĉja sa zaštitom od grada u sjeverozapadnoj i
juţnoj Bugarskoj, kojima upravlja Agencija za Protivgradnu Zaštitu pri Ministarstvu Poljoprivrede
i Šumarstva. Zaštićeno podruĉje je oko 15600 km
2
, ukljuĉujući otprilike 10000 km
2
podruĉja sa
usjevima.
Rezultati aktivnosti protivgradne zaštite u Bugarskoj smatraju se ekonomski korisnima, a postoji
optimizam za budući razvoj aktivnosti modifikacije vremena, na boljoj nauĉnoj bazi. Skromni
ekonomski resursi u Bugarskoj znatno ograniĉavaju mogućnosti za nezavisna istraţivanja i
tehnološka razvijanja problema modifikacije vremena. Od sadašnje studije i eksperimenti na
ovom polju moraju se vršiti uglavnom kroz meĊunarodne ili regionalne zajedniĉke projekte.
Projekti moraju biti dizajnirani na meĊunarodnim nauĉnim standardima, kako je preporuĉio
WMO. Bugarski istraţivaĉi smatraju da rezultati takvih projekata mogu biti pouzdana baza za
napredak nacionalnih projekata modifikacije vremena (37).

Hrvatska
Obrana od grada (tuĉe) u meĊurjeĉju Save i Drave provodi se na površini od 22 000 km
2
od
1967., s prekidom 1992., do kada se koriste rakete s pirotehniĉkom smjesom srebro jodida, da
bi se 1994. uveli u obranu i prizemni generatori na bazi otopine srebro jodida u acetonu i time
operativno krenulo u kombiniranu odbranu od grada. Program je finansiran iz Proraĉuna,
sredstvima lokalne uprave i osiguravajućih društava. Hrvatska se nalazi u podruĉju geografskih
širina gdje je pojava grada vrlo ĉesta, posebno tokom ljetnih mjeseci. TakoĊer njen intenzitet je
toliki da ĉesto uzrokuje velike štete kako poljoprivrednicima tako i cijeloj privredi. Prvi pokušaji
djelovanja protiv grada zbili su se krajem prošlog vijeka, i to zvonjavom i pucanjem iz muţara pri
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

71
nailasku nevremena. Pedesetih je godina i u Hrvatskoj pokrenuta inicijativa za uspostavljanje
obrane od grada. 1956. godine, u organizaciji poljoprivredne sluţbe Kriţevci, prvi puta se
krenulo u poslove organiziranja obrane od grada raketama malog dometa, kao sredstvom za
unos jezgri kristalizacije u oblake. Rakete su bile vertikalnog dometa 1000 m (malog dometa) i
lansirale su se sa štapa. Radilo se po uzoru na sisteme razvijene u Francuskoj. Djelovanje se
provodilo ispod baze oblaka, a odluku o djelovanju donosio je raketar na osnovu efekata koji
prethode ili prate olujno nevrijeme jak vjetar, grmljavina i sl. Podruĉje djelovanja vrlo brzo se
širilo unutar meĊurijeĉja Save i Drave. Sredinom šezdesetih godina se i Hidrometeorološki
zavod SR Hrvatske ukljuĉuje u obranu od grada prikupljanjem novih struĉnih saznanja, pisanjem
naputaka i pokušajem unapreĊenja obrane od grada, uvoĊenjem radarskog praćenja
gradonosnih oblaka. Zavod se 1967. godine na podruĉju Virovitice ukljuĉio direktno u operativni
rad na obrani od grada, tako da je preko lokalnih radio stanica davao specijaliziranu prognozu
za raketare. Uz lansiranje raketa raketari su zapoĉeli s biljeţenjem pojava od znaĉaja za obranu
od grada. Istovremeno je poĉeo rad na objedinjavanju rascjepkanih podruĉja sa obranom od
tuĉe u jedinstveni sustav. Te godine je na podruĉju većem od 60% ukupnog podruĉja
meĊurjeĉja Save i Drave radilo 663 stanice s raketama malog dometa. Iste godine Zavod je
završio projekt jedinstvenog radarski voĊenog sistema obrane od grada. 1970. godine na Psunju
je proradio prvi radarski centar. Iz godine u godinu u rad sistema za obranu od grada su se
ukljuĉivali novi radarski centri. Radilo se sa starim preraĊenim vojnim radarima 3MK7,
dobivenim pedesetih godina kao ratna pomoć. Tokom 1976. godine u upotrebu je ušla nova
raketa SAKO 6-3 srednjeg dometa. 1980. godine u rad se ukljuĉuje i radarski centar Osijek, tako
da je sistem obuhvatio cijelo podruĉje MeĊurjeĉja Save i Drave. Radilo je 711 stanica i 9
radarskih centara, na oko 22.000 km
2
. Iste godine u operativni rad se uvode nove rakete TG-10
dometa 10 km.Narednih godina uslijedilo je širenje mreţe stanica s raketama velikog dometa, te
postavljanje novih meteoroloških radara, WSR 74S, dometa motrenja do 240 km, na centre
Sljeme i Osijek.



Slika 61:Radarska slika meteorološkog radara na Bilogori (Hrvatska).Izvor:www.pgzrs.com

Sredinom osamdesetih godina uvedene su metodološke promjene u radu osavremenjivanjem
kriterija. TakoĊe, pojavljuju se novi tipovi kvalitetnijih raketa velikog i srednjeg dometa (PP8,
MTT8).Društveni interes za obranu od grada rastao je iz godine u godinu, što je kulminiralo
1988. godine kada je obrana od grada proglašena djelatnošću od opšteg društvenog interesa, i
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

72
donesen je zakon kojim se regulisalo funkcioniranje i finansiranje djelatnosti. Tokom 1990.
godine Hidrometeorološki zavod RH preuzima kompletnu nadleţnost nad organizacijom i
provoĊenjem obrane od grada, kako struĉni, tako i operativni rad na terenu, a koji je do tada bio
u nadleţnosti lokalnih SIZ-ova. RazraĊeni su planovi modernizacije radarskih centara i sistema
obrane od grada i krenulo se u njihovu realizaciju (37).
Po izbijanju rata u Hrvatskoj 1991. godine, prekinut je rad na obrani od grada. Odbrana od
grada je ponovno uspostavljena 1992. godine, i radila je po prostorno i vremenski smanjenom
programu, samo u zapadnom dijelu branjenog podruĉja. Po istom programu se radilo i 1993.
godine. Tih godina razvijao se projekt uvoĊenja odbrane prizemnim generatorima, jer još uvijek
nije bilo mogućnosti nabavke rakete niti obnove raketnog sistema na nekim podruĉjima. Unatoĉ
ratnih zbivanja, tokom 1993. i 1994. godine na RC Bilogora instaliran je novi meteorološki dopler
radar, DWSR 88S, jedan od,5 prije rata planiranih i naruĉenih. Obrana od grada prizemnim
generatorima poĉela se provoditi tokom 1994. godine. Godinu dana kasnije, "Đuro Đaković" je u
saradnji sa firmom Makpetrol iz Makedonije proizveo prvu raketu za obranu od tuĉe ALT 9,
dometa do 8 km. Te godine u zapadnim dijelovima branjenog podruĉja poĉelo se raditi
kombinovano sa raketama i prizemnim generatorima. Ovakav naĉin rada ostao je sve do danas,
s tim da se branjeno podruĉje postepeno popunjavalo generatorima, te se širio raketni sistem na
istoĉne centre. Radilo se na cijelom, prije rata branjenom podruĉju, osim Baranje i Hrvatskog
Podunavlja. Godine 1996. nanovo je izgraĊen radarski centar u selu Gorice u blizini u ratu
razorenog centra.Od 1994. godine poĉeli su poslovi na digitalizaciji starih radara 3MK 7, i potom
tehniĉka prerada dijelova i montaţa na radarske centre, tako da su do 1998. godine na svim
radarskim centrima koji su imali stare radare (Varaţdin, Trema,
Struţec,Gorice,Gradište)postavljeni novi radari MLR 93s

Kanada
Ovo je zasad jedini program koji se provodi iskljuĉivo zbog zaštite imovine u provinciji Alberta,
od 1996. godine na površini od 26 400 km
2
. Koriste se avioni s reagensom na bazi srebrnog
jodida. Program u potpunosti finansiraju privatna osiguravajuća društva.



Slika 62:Kartografski prikaz provincije Alberta.Izvor:www.weather.com


Kina
Branjeno podruĉje je veliĉine 420 000 km² , a odbrana se provodi od 1960. g. Koriste se rakete i
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

73
protivavionski topovi ,37mm, za ispaljivanje granata koje sadrţe pirotehniĉku smjesu srebro
jodida. Program u potpunosti finansira drţava preko meteoroloških i poljoprivrednih organizacija.
U Kini su poĉeli kolektivno uĉestvovati u protivgradnim aktivnostima 1958 godine. Od 1970-ih
provedeni su bolje dizajnirani i organizovani programi zaštite od grada. Na osnovu statistiĉkih
rezultata u 2002, postoji oko 1631 okruga od 29 provincija koji vrše operacije protivgradne
zaštite upotrebom artiljerije i zemaljskih lansera raketa, a ukupno pokriveno podruĉje
protivgradnom zaštitom bilo je 0,42 miliona km
2
. Zaštićeno podruĉje povećava se svake godine
od 1990-ih. Preliminarni statistiĉki rezultati pokazuju da je podruĉje oštećeno gradom smanjeno
za 40-80% u nekim zaštićenim podruĉjima. Sa nedavnim tehnološkim napretkom, metode
zaštite od grada u Kini, znaĉajno su poboljšane.Zbog široke upotrebe konvencionalnih digitalnih
hidrometeoroloških radara u Kini, kriteriji identifikacije oblaka sa gradom, zavisno od razliĉite
klimatske pozadine, znaĉajno su unaprijeĊeni. Preciznost identifikacije dostiţe 80-85%.Nedavni
rezultati istraţivanja pokazali su da se preciznost identifikacije oblaka sa gradom moţe povećati
- ako se koriste i C-pojasni dvostruko polarizovani hidrometerološki radar i 3-cm talasni
konvencionalni meteorološki radar, dobijaju se detaljne informacije odraza horizontalne
refleksivnosti Z
H
i diferencijalne refleksivnosti Z
DR
, a utvrĊeno je da se korištenjem dvostrukih
parametara (Z
H
i Z
DR
) moţe povećati identifikacija oblaka s gradom, u odnosu na korištenje
samo jednog parametra, Z
H
. UtvrĊeno je da je Z
H
visoki odraz direktno proporcionalan Z
DR
iznad
nivoa topljenja, o obrnuto proporcionalan negativnoj vrijednosti Z
DR
pri niskom nivou ispod nivoa
topljenja. Postojao je oĉigledno pojas visokog odraza Z
DR
oko nivoa topljenja. Poboljšanje
sistema za otkrivanje gromova kao što su Lightning Position Indicator, obezbjeĊuje precizno
praćenje i pozicioniranje nastajanja i razvoja munja u oblacima, što omogućava operacijama za
suzbijanje grada da budu preciznije i pravovremene (37).



Slika 63:Radarska slika savremenih meteoroloških radara kakvi se uvode u Kini.Izvor:www.met.temu.edu


Napravljena su neka znaĉajna unaprijeĊenja u razvijanju visoko efikasnih AgJ pirotehniĉkih
sredstava. Dobijene su dvije formulacije (BR-88-5) i (BR-91-Y) pirotehniĉkih sredstava sa
visokom efikasnošću, a nakon velikog broja testova izvršenih u 2 m
3
komori. Efikasnost moţe
dostići do 10
15
/g AgJ, pri rasponu temperature od –7.5 ~ -20°C. a omjer nuclei-sanja je za BR-
91-Y veoma velik. Aerosoli koje je pirotehnika proizvela u formi heksagonalnog kristala AgJ-a,
identifikovane su rendgenskom analizom difrakcije prašine i utvrĊeno je da su najsliĉnije ledu.
Razvijeni su vazdušni i zemaljski dvokanalni mikrotalasni radiometri, a koriste se za otkrivanje
sadrţaja vode u teĉnom stanju u oblacima, a takoĊe je razvijena nova tehnika dobijanja
parametara oblaka od podataka iz meteoroloških satelita. Upotreba ureĊaja za otkrivanje munja
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

74
i ureĊaja za intenzivnu sondaţu gornjih slojeva atmosfere, takoĊe pomaţe kod zapaţanja kišnih
padavina i mjerenja spektra kišnih kapi / pahuljica snijega / zrna grada u operacijama
protivgradne zaštite. Za nadgledanje i rukovoĊenje operacija zasijavanja oblaka koristi se preko
200 digitalnih meteoroloških radara sa talasnim duţinama od 3-cm.
Znaĉajno poboljšanje na ovom polju takoĊe dolazi iz uspostavljanja mreţe meteoroloških radara
nove generacije širom zemlje (C-pojas i S-pojas). U operacijama se takoĊe koriste i 5-cm
Doppler meteorološki radari (na vozilima) i 3-cm polarizovani Doppler meteorološki radar.
Komandni sistem radara protivgradne zaštite uspostavljen je na osnovu konvencionalnih
meteoroloških podataka, radara, satelita i raĉunarske tehnike i većini provincija. Sistem
operatorima obezbjeĊuje operativnu platformu koja je jednostavna za rukovanje. Ovi napori su
bitno smanjili „sljepoću“ protivgradne zaštite i popravili su nauĉni nivo rada iste. U radu
protivgradne zaštite u Kini koriste se samo artiljerijski i raketni lanseri oznake „37“. Artiljerija
ispaljuje granate koje dostiţu maksimum od 6,000 metara. Svaka granata sadrţi 1 ili 4 grama
AgJ-a, što proizvodi 10
10
– 4x10
10
ice nuclei-a(jezgara) pri –4°C. Maksimalna visina rakete je oko
8,000 metara. Raketa sadrţi 8 grama AgJ-a sa proizvodnjom od 10
11
IN-a. AgJ - om napunjene
artiljerijske granate i rakete sa novim receptom AgJ - ekplozivne mješavine mogu proizvesti 50 –
100 % više IN-a od starih. Razvijena je i bespilotna letjelica za zasijavanje AgJ -plamenom , koja
je još u eksperimentalnoj fazi. Bespilotnu letjelicu kontroliše prenosni raĉunar kroz GPS ureĊaj,
a njena maksimalana visina letenja je 5,500 m, vrijeme letenja 2.5 sata i moţe nositi 500 grama
AgJ-plamena.

Francuska
Obrana od grada provodi se u jugozapadnim podruĉjima Francuske od 1952. godine, na
površini od 60 000 km
2
. Za zasijavanje oblaka koriste se prizemnim generatorima u kojima se
spaljuje otopina srebrnog jodida u acetonu.Program finansiraiu individualni polioprivednici i
njihova udruţenja.TakoĊe na aerodromu “Orli” od1964. godine vrše rasturanje magle pomoću
generatora toplog vazduha na propan (36,7).U 1992, rezultati projekta za povećanje kiše
upotrebom higroskopskih mamaca u Juţnoj Africi, povećali su mogućnosti modifikovanja ranih
stadija formiranja oluje, a time i ubrzavanja procesa kiše. To je sugerisalo da zasijavanje takvim
mamcima moţe smanjiti prosjeĉnu visinu zone velike radarske refleksivnosti, pa više vode iz
oblaka pretvoriti u padavine, prije nego ona doĊe do zone formiranja grada. Ovaj dogaĊaj
prethodno je posmatran u prirodnim olujama u Lot-et-Garonne (Francuska), sa ili bez grada; kod
50 oluja sa gradom centar zone izvora jake refleksivnosti nalazio se na većim visinama, znaĉi
bio je hladniji, nego kod 100 oluja samo sa kišom; sve oluje su dokumentovane radarima i
gustom mreţom od 400 mjerila za kišu i hail pad-ova (podloga za mjerenje koliĉine grada koji je
pao na zemlju).
Novi eksperiment za testiranje ove nove vrste zasijavanja baze oblaka poĉeo je 1995, a vršen je
do 1999, u Moyenne-Garonne (jugozapad Francuske). Ovaj eksperiment uglavnom je koristio
metode i alate razvijene u Juţnoj Africi, kao što su TITAN i mamci. Sada koristi nove mamce sa
drugaĉijim hemijskim sastavom kako bi se prosjeĉna veliĉina ĉestica soli povećala na 0.8
mikrona.
Test je prekinut 1999. ali još uvijek se vrši zasijavanje drugim tipovima mamaca, na podruĉju od
4000 km
2
na jugozapadu Francuske, a mreţa protivgradne zaštite pokriva više od 40%
profitabilnih voćnjaka. Sada se napredak usmjerava u pravcu boljeg poznavanja uticaja aerosoli
na procese padavina i na provjeru istih, na modelima sa in situ validacijom. Kako bi se izbjegla
većina odstupanja, bilo bi vaţno izvršiti iste vrste procedura na razliĉitim mjestima u svijetu
upotrebom, na primjer, placebo testa koji su Juţna Afrika i Meksiko koristili u svojim programima
za povećanje kiše. Maroko i neka podruĉja u Austriji i Francuskoj već su izrazili spremnost
zajedniĉkog rada na ovom projektu, ukoliko se moţe ostvariti financiranje koje bi bilo nezavisno
od komercijalnih aktivnosti.


Njemaĉka
Odbrana od grada provodi se od 1975. godine na površini od 6 500 km
2
. Koriste se avioni, a
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

75
reagens je na bazi srebrnog jodida. Program finansiraju poljoprivrednici, lokalna uprava i
sponzori(37).

MaĊarska
Program odbrane od grada se provodio od 1976 godine do.1991. g. raketama s reagensom na
bazi srebrnog jodida i olovo-jodida(36,10).Od 1991. godine program se provodi uz pomoć
prizemnih generatora na površini od 8 350 km
2
, na podruĉju maĊarskog dijela Baranje, SomoĊa
i Tolne. Program je mješovito finansiran od strane drţave, udruţenja poljoprivrednika i
osiguravajućih društava(37).

Grĉka
Program obrane od grada se provodi od 1984. g. na površini 2 400 km
2
. Koriste se avioni s
reagensom na bazi srebrnog jodida. Program finansira drţava preko poljoprivrednih
organizacija. Grĉki National Hail Suspression Project (NHSP) prvi je program modifikacije
vremena u savremeno doba u grĉkoj istoriji. Poĉeo je 1984. i dizajniran je kao operativni, a u isto
vrijeme i istraţivaĉki program zasijavanja oblaka. Ciljevi programa bili su smanjenje štete od
grada, a istovremeno, prouĉavanje i ispitivanje termodinamiĉkih, dinamiĉkih i mikrofiziĉkih
karakteristika oblaka koji potencijalno mogu proizvesti grad. Ovakav proizvoljni unakrsni dizajn
bio je poţeljan, a sprovodio se u pet uzastopnih sezona, od 1984 do 1988. istraţivaĉka etapa
obavljana je u prve tri godine, dok se u posljednje dve godine vršilo potvrĊivanje rezultata. Treba
napomenuti da se sliĉne operacije, bez primjene unakrsnog dizajna i proizvoljnih procedura (bez
reda), obavljaju u skoro svakoj sezoni grada, ĉak i danas.Iako se prethodno spomenute
aktivnosti protivgradne zaštite primjenjuju skoro 20 godina ograniĉenja terena i blizina
meĊunarodnih granica, nametnuli su dizajn pokretne „meĊuzone“ (floating „buffer zone“) sa
vremenom putovanja do 20 minuta, u skladu sa ekstrapolacijskim kretanjem oluje. Ovakva
nedosljednost moţe dovesti do problema kontaminacije i efekata premještanja, ĉime se
oslabljuje pristup statistiĉke procjene.
Grĉki Nacionalni Projekat Protivgradne Zaštite ne moţe izdrţavati visoko nauĉnu opremu i
mjerne platforme (potpuno instrumentizovane letjelice, potpuno digitalizovani radari, sateliti, i
tako dalje). Ovaj nedostatak prijeko potrebnih, dragocjenih i za svakog nauĉnika neophodnih
informacija, pokušalo se nadoknaditi nekim dodatnim razmišljanjima, idejama pa ĉak i samo-
kritiĉkim procjenama. Jedno je sigurno , nijedno od toga niti sve zajedno , nije dovoljno da pruţi
odgovore za fiziĉko objašnjenje prihvaćenog konceptualnog modela. Iz tog razloga, ostalo je
mnogo nerazjašnjenih pitanja, kako za grĉki NHSP, tako i za mnoge druge projekte širom
svijeta.

Ruska Federacija
Program u potpunosti finansira drţava.Na podruĉju Ruske Federacije većina oluja sa gradom
dogaĊa se u regionu Sjevernog Kavkaza. Finansirana iz federalnih fondova, zaštita od grada
organizovana je da štiti intenzivnu proizvodnju groţĊa, pšenice, povrća, duhana i sliĉno, do 7
mjeseci u godini. Prosjeĉan broj operativnih dana varira od 10 do 50, zavisno od opasnosti od
grada. U pogledu uĉestalosti razvoja grada tokom zadnjih pet godina i povećanja štete na
usjevima i imovini nezaštićene teritorije, šest Republika prijavilo se za proširenje zaštićenog
teritorija sa 2 na 3 miliona hektara u posljednjih nekoliko godina. Tehnologija zasijavanja
raketama doţivjela je ogromna poboljšanja i dokazala se u programima zaštite od grada koji se
vrše u u periodu od 35 godina (od 1967) u razliĉitim klimatskim regionima bivšeg Sovjetskog
Saveza na podruĉju od preko 11 miliona hektara. Tokom 1956-1962 razvijene su tri verzije
sovjetskih raketa i artiljerijske tehnologije, testirane su od 1963 do 1966, a od 1967 zapoĉeo je
rad protivgradne zaštite.Od 1980-1984, mašinstvo i tehnologija postupno su unaprjeĊivani
razvojem radarskog otkrivanja oluja sa gradom za algoritmima identifikacije podruĉja
zasijavanja. Dizajnirani su raketni kompleksi tipa Alazan i Crystal, kako bi mogli raspršiti
nukleativni materijal kada se dostigne ţeljeni oblak (16,170). Sadašnja ruska protivgradna
zaštita konstruisana je na hipotezama ubrzavanja formiranja padavina u dijelovima oblaka gdje
nastaju i razvijaju se embriji grada. Ona ukljuĉuje automatsko prepoznavanje oluja sa gradom i
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

76
oblaka koji potencijalno mogu formirati grad; prepoznavanje razliĉitih vrsta oblaka oblaka sa
gradom (super-ćelija, više ćelija rasporeĊenih i nerasporeĊenih, i jedna ćelija) u skladu sa
strukturom oblaka i dinamiĉkim osobinama; zasijavanje volumena gdje se oĉekuje formiranje
grada kako bi se uzrokovala prijevremena padavina kiše (prije formiranja grada).Tehnologija
protivgradne zaštite bez ljudi predviĊa se na osnovu identifikacije objekta i algoritama nišanjenja
i daljinske kontrole nad lanserima.Slijedeći ovaj koncept, formulisani su specifikacijski zahtjevi i
u saradnji dizajnera i proizvoĊaĉa razvijeni su «Alan» i «Darg» sistemi, koji su naĉinjeni od
raketa male veliĉine i višecijevnih lansera sa automatskim navoĊenjem i ispaljivanjem raketa.
Automatizovanim lanserima «Alan-MZ» i «Darg» tipa upravlja se daljinski, ispaljivanje raketa se
osigurava i u manuelnom i u automatskom reţimu, kako bi se eliminisalo ispaljivanje raketa u
zabranjenim sektorima i kod neispravnog rukovanja lanserom.



Slika 64:Automatizovani lanser ALAN.Izvor:www.nacitd.co.uk

Centralna jedinica raketnog sistema je MRL5 meteorološki radar sa dvije talasne duţine, koji
radi u X i S pojasima. Automatizovani MRL5 radar dozvoljava biljeţenje podataka o oluji na CD-
ove, radi daljnje revizije operacija. Ovaj sistem omogućava operatoru da nadgleda oluje na
podruĉju od 300 km oko radarskog centra, a u realnom vremenu procjenjuje vertikalno
razvijanje, intezitet, brzinu kretanja, vjerovatnoću grada, kao i prisutnost grada. S takvim
informacijama, radar operator uspostavlja podruĉja zasijavanja. Nakon toga, softver izraĉunava
koliko raketa treba biti lansirano za pokrivanje podruĉja zasijavanja; procenat pokrivenosti; koji
lansirni poloţaji uĉestvuju u akciji i uglove azimuta za ispaljivanje raketa. Softver takoĊe uvodi
ispravke u koordinate ispaljivanja, uzimajući u obzir brzinu kretanja i smjer oblaka. Ostale
prednosti sistema su jednostavnost korištenja i operativna sigurnost (indeks pouzdanosti
0.999999).Protivgradni sistemi prve generacije (1962-1968) bili su: artiljerijski sistem "Elbrus-
2/3/4" od100do130mm, raketni sistemi "PGI-M", "Oblako", "Alazan-2M", "Alazan-3M", "Alazan-
ChM-15", "Alazan-5" (16,170).
Protivgradni raketni sistemi druge generacije"Sky" i "Crystal" sa dometom od 12 km, daljinski
upravljani, dizajnirani su sa kasetnom glavom (2% AgJ).
Sadašnji protivgradni raketni sistemi:
-rakete "Alazan-6" sa novom kristalizirajućim sastavom AD-1 od 8% AgJ sadrţaja u lanseri TKB-
040K;
-raketni kompleks treće generacije "Alan" ukljuĉuje male rakete "Alan-2" i automatizovani lanser
"Alan-MZ" sa daljiskom kontrolom usmjeravanja sa raĉunara, a osigurava brzinu, koju zahtjeva
tehnologija, dovoljnu za zasijavanje oblaka bilo koje snage, ukljuĉujući super-ćelije.
Budući automatizovani raketni sistemi sa raketama male veliĉine i višecjevnim lanserom "Elia"
sa automatizovanim navoĊenjem i ispaljivanjem raketa:
rakete "Darg" (kalibar 60 mm) sa kristalizirajućim reagensom AD-1 sa 8% AgJ sadrţaja;
rakete "Alan-3" (kalibar 60 mm) sa kristalizirajućim reagensom sa 4% AgJ sadrţaja;
rakete "AS" (kalibar 56 mm) sa novim kristalizirajućim sastavom od 4% AgJ-a;
Automatizovanim lanserima tipa "Alan-MZ" i "Elia", upravlja se daljinski, a sastoje se od
višecjevnih navodećih šina ; elektromehaniĉkih pogonskih jedinica za upravljanje azimutom i
nagibom; enkodera ugaone pozicije navodećih šina; mehanizma za prekid kontrolnog lanca ako
postoji opasnost ispaljivanja u zabranjenim sektorima; PC baziranog kontrolnog panela i skupa
kablova.Multifunkcionalni "Elia" lanser ima paket za navoĊenje (koji se moţe zamjenjivati) koji
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

77
sadrţi 16 navoĊenih cijevi (4 x 4) za rakete "Alazan-6", 25 navoĊenih cijevi (5 x 5) za rakete
"Darg", 36 cijevi (6 x 6) za rakete "Alan-2" i 49 cijevi (7 x 7) za rakete "AS".
Raketni kompleksi "Alan", "Darg" i "AS" tipa predviĊaju:
-tehnologiju protivgradne zaštite bez posade;
-veliku brzinu ispaljivanja, dovoljna za zasijavanje jakih oluja, ukljuĉujući i najjaĉe;
-veliku preciznost ciljanja (1°), kada se oblaci koji će se zasijavati nalaze na potrebnoj visini,
azimutu i dometu;
-visoku pouzdanost i sigurnost primjene nad gusto naseljenim podruĉjima.
Raketni sistemi nove generacije mogu realizovati tehnologiju protivgradne zaštite bez ljudske
asistencije, koja se bazira na automatskoj identifikaciji objekata i procedurama ciljanja, visokim
odnosom ispaljenih raketa i njihovim prostornim rasporeĊivanjem, za obezbjeĊivanje
volumetriĉnog zasijavanja oblaka u potrebnoj koncentraciji kako bi se zadovoljili osnovni zahtjevi
tehnologije koja se primjenjuje protiv oluja sa gradom razliĉite snage.
Tako moderne ruske protivgradne rakete tipa "Alazan-6" i "Alan" znaĉajno prevazilaze strane
sliĉne proizvode po pitanju efikasnosti kristaliziranja.
U svim podruĉjima zaštite (sjeverni Kavkaz, Ukrajina, Moldavija, srednji Kavkaz, centralna
Azija i Argentina) postignuto je statistiĉko smanjenje gubitaka od grada, u granicama od 66 do
94%. Gubici svih podruĉja od 1981.do 2002.smanjeni su 7 puta. Efikasnost zaštite povećana je
od 1967.do 2002.u smislu usavršavanja tehnologije i protivgradne opreme. Prosjeĉna efikasnost
zaštite u USSR-u tokom 1967 – 1980.bila je 78%, a tokom 1981 – 2000.oko 86%.
Ekonomska opravdanost zaštite varira zavisno od snage oluje, podruĉja i vrijednosti zaštićene
agrikulture, u granicama od 5 do 15 puta (37).

Španija
Odbrana od grada se provodi od 1970. godine na površini od 15 370 km
2
. Koriste se prizemni
generatori s reagensom na bazi srebrnog jodida. Program finansira drţava preko poljoprivrednih
organizacija (37).

Sjedinjene Ameriĉke Drţave
U SAD-u se 1998. g. provodilo ukupno 45 operativnih programa umjetnog djelovanje na vrijeme,
na ukupnoj površini od 450 380 km
2
. Svi programi nisu namijenjeni obrani od grada, već i za
stimulaciju padavina i za rasturanje magle(36,12).



Slika 65:Kartografski prikaz veliĉina zrna grada u Sjedinjenim Ameriĉkim
Drţavama.Izvor:www.iceflares.com

Sjeverna Dakota:
Djelovanje na gradonosne oblake provodi se od 1961. godine na površini od oko 3 000 km
2
.
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

78
Koriste se avioni s reagensom na bazi srebrnog jodida i suhi led. Rad obrane od grada finansira
se 80% ubiranjem poreza u okruzima u kojima se obrana provodi, a 20% finansijskih sredstava
daje drţava Sjeverna Dakota.
Zapadni Kanzas:
Program odbrane od grada se provodi od 1975. godine. Površina na kojoj se djeluje iznosi oko
50 000 km². Koriste se avioni s reagensom na bazi srebrnog jodida. Program financiraju lokalna
uprava i drţavne istraţivaĉke ustanove.
Oklahoma
Odbrana od grada se provodi na površini od 178 506 km². Koriste se avioni s reagensom na
bazi srebrnog jodida. Program finansiraju drţavne istraţivaĉke ustanove i lokalna uprava.
Weather Modification Inc. (WMI) uĉestvuje u avionskim programima protivgradne zaštite u
Sjevernoj Dakoti (od 1961), u Alberti, Kanada (od 1996) i u Mendozi, Argentina (od 1998).
Slika 66:Satelitska slika oštećenja uzrokovanih padanjem grada u Sjevernoj Dakoti.Izvor:www.ema.am


Svaki program ima jaku nauĉnu osnovu (specijalna mjerenja, arhiviranje i analiziranje podataka).
Operativni programi se nastavljaju zbog pozitivnih i ohrabrujućih ekonomskih rezultata, koji su
podrţani ograniĉenim (ali pouzdanim) fiziĉkim podacima. Menadţeri rizika (na primjer,
osiguravajuća društva) znaju da rezultati nisu statistiĉki znaĉajni, ali oni nastavljaju programe
zato što postoji dosljedna, pozitivna veza izmeĊu perioda sa zasijavanjem oblaka i smanjenja
šteta u poljoprivredi (u Sjevernoj Dakoti, Mendozi i Alberti) i smanjenja štete imovine u Alberti.
Štete su smanjene za oko 50% u Sjevernoj Dakoti, Mendozi i Alberti, po mišljenju klijenata koji
sponzorišu programe, a na osnovu njihovih ekonomskih pokazatelja.

Makedonija
Odbrana od grada provodi se od 1971. godine na površini od 25 000 km². Koriste se rakete s
reagensom na bazi srebrnog jodida. Izvor finansiranja programa je drţavni proraĉun.
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

79


Moldavija
Program odbrane od grada se provodi na 60 % drţavne površine (21 250 km²) od 1964.
godine.Radi se po Ruskoj metodologiji. Sredstvo za transport reagensa na bazi srebrnog jodida
su rakete. Finansiranje je iskljuĉivo putem privatnih poljoprivrednika i organizacija (37).

Uzbekistan
Odbrana od grada se provodi od 1969. godine. U upotrebi su rakete s pirotehniĉkom smjesom
srebrnog jodida. Finansiranje je iz drţavnog proraĉuna. Od 1969.zapoĉele su mjere
protivgradne zaštite u Republici Uzbekistan, a podruĉju od 150 000 hektara, u skladu sa
odredbom N 371, 02.08.1968 Vijeća Ministara Republike Uzbekistan.Danas se te aktivnosti vrše
na podruĉju od 760 000 hektara, uz pomoć 7 timova protivgradne zaštite i 57 poloţaja sa
projektilima (pokrajina Namangan – regija Chust – 123 000 hektara, Kasansai regija – 51 000
hektara; Yangikurgan regija – 112 000 hektara; u pokrajini Andijan – regije Jalalkuduk i
Kurgantepa – 80 000 hektara; pokrajina Kashkadarja – regije Shakhrisyabz, kitab i Yakkabag –
193 000 hektara; pokrajina Surkhandardja – regije Saryassiya, Uzun i Denau – 124 000
hektara). Mjere zaštite od grada provode se od 1 aprila do 31 avgusta.Procesi oluja sa gradom
većinom se zapaţaju u maju, junu i julu i ĉine 90% ukupnih aktivnosti protivgradne zaštite tokom
sezone. Brzina oluja sa gradom je 5 – 75 km/h. Dubina oblaka je od 9.8 – 14.1 km. Dijametar
zrna grada je od 0.5 – 3.0 cm. Tokom godine, prosjeĉan broj mjera protivgradne zaštite je 41 (18
– 70). Prosjeĉan broj modifikacija vremena (zasijavanja oblaka) je 112 (34 – 208). Rezultati
zapaţanja pokazuju da prirodni procesi oluja s gradom demonstriraju svoj raznolik karakter.
Tokom razmatranog perioda, posmatrano je više od 40 000 konvektivnih ćelija, od ĉega su 2203
bile ćelije sa gradom. Mjere su primjenjene na 1544 ćelija sa gradom u cilju zaustavljanja
padavina grada, dok je 659 mjera primjeneno u cilju prevencije padavina grada. Zapaţani
procesi oluja sa gradom uglavnom su se odnosili na III i IV kategoriju. ProvoĊenjem mjera
zaštite od grada u Uzbekistanu, štete na poljoprivrednim usjevima, uzrokovane gradom,
smanjene su za 4 – 6 puta.Predstavljena je usporedna analiza rezultata mjera spreĉavanja
grada za period kada te aktivnosti nisu sprovoĊene iz objektivnih razloga.
Efekat aktivnosti protivgradne zaštite koje se provode u Uzbekistanu je od 91 – 98%. Ukupan
ekonomski efekat je veći od 12 milijardi. Odnos cijena/korist takvih aktivnosti je od 1 do 5.

Ukrajina
Ukrajina provodi odbranu od grada na površini od 9 000 km², neprekidno od 1968.godine.
Koriste se rakete s reagensom na bazi srebrnog jodida. Izvor finansiranja su poljoprivredne
organizacije (37).
Autonomna Republika Krim smještena je u juţnom dijelu Ukrajine, na krimskom poluostrvu.
Obuhvata podruĉje od oko 26 000 km
2
. Geografske koordinate: 44°36' – 46°10' sjeverne
geografske širine i 32°30' – 36°45' istoĉne geografske duţine. Poluostrvo okruţuju Crno i
Azovsko more i zaljev Sivaš.
Dugotrajna zapaţanja pokazuju da tokom toplog perioda godine (maj – septembar), prosjeĉan
broj dana sa olujama s grmljavinom u Krimu se kreće oko 60. Grad pada prosjeĉno u 20 dana
(maksimalan broj dana s gradom [40] registrovan je 1988). Obiĉno padaju zrna grada veliĉine od
5 do 15 mm. U 3-5 dana dolazi do padavina grada sa veliĉinom zrna od 20 do 50 mm.
Maksimalna veliĉina zrna grada registrovana je 29 jula 1987.(70 mm) i 6 jula 1990.(110 mm).
Padavine grada godišnje nanesu velike štete poljoprivredi Krima, u nekim godinama više od 50
miliona ameriĉkih dolara, po cijenama iz 2002.godine.Zaštita od grada u interesu je
poljoprivrede, a u Krimu se vrši od 1968, prvobitno na podruĉju od 700 km
2
. Od 1987,
protivgradna zaštita proširena je na na podruĉje od 5010 km
2
(19,2% ukupnog teritorija Krima),
ukljuĉujući 3980 km
2
poljoprivrednog podruĉja. Troškovi se pokrivaju iz vladinog budţeta.
Za uticaj na procese grada koristi se ruska raketna tehnologija. Rakete "PGI" i "Cloud"
primjenjivale su se za prenos reagensa (AgJ) u oblake od 1968 –1984; od 1985 – 1988.koristile
su se "PGI", "Cloud" i "Alasan", dok se od 1989 – 2003.koriste "Alasan" i "Crystal".
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

80
Otkrivanje i selekcija oblaka sa gradom, donošenje odluka o uticaju i izbor zone zasijavanja
oblaka vrši se uz pomoć meteoroloških radara MRL-5 i automatizovanog sistema "Antigrad".
Prognoza vremena i grada obavlja se na osnovu mapa termo-baric polja, rezultata sondaţa
atmosfere i informacija sa satelita. U godinama prije organizovanja zaštite od grada na podruĉju
od preko 5010 km
2
, godišnje padavine grada potpuno su uništile poljoprivrednu proizvodnju na
podruĉju od preko 11,4 hiljada hektara. Prosjeĉne dugoroĉne štete tokom aktivnosti zaštite od
grada su samo 0,9 hiljada hektara. Tako su gubici u poljoprivrednim usjevima na zaštićenom
teritoriju smanjeni za 20 puta, kao rezultat protivgradne zaštite(22,17).
Od 1988 – 1989. i 1994 – 1996. vršeni su eksperimenti umjetnog povećanja padavina iz
konvektivnih oblaka, uz pomoć tehnika protivgradne zaštite. Rezultati ovih eksperimenata
svjedoĉe da postoji mogućnost stimulisanja dodatnih padavina u podruĉjima gdje se provodi
protivgradna zaštita, bez velikih dodatnih troškova.

Srbija
Obrana od grada se neprekidno provodi od 1968. godine na površini od preko 70 000 km²
Sredstvo transporta reagensa na bazi srebrnog jodida su rakete. Izvor finansiranje ĉitavog
sistema je drţavni proraĉun. Teritorija Srbije pripada regionu gdje je pojava grada veoma ĉest
meteorološki fenomen, sa svim negativnim posljedicama na poljoprivrednu proizvodnju. Grad se
pojavljuje prosjeĉno u 30 do 50 dana godišnje, a najĉešĉe u periodu maj – jul, kada su usjevi
najosjetljiviji na pojavu grada.Prije uvoĊenja aktivnosti protivgradne zaštite u Srbiji, gradom je
bilo uništeno 10-15% ukupnog zasijanog podrućja.



Slika 67:Protivgradne rakete na lanseru proizvoĊaĉa Poliester iz priboja.Izvor:www.poliester.com


Prema tome, financijski gubici bili su ogromni. Kako bi se smanjili financijski gubici, Republiĉki
Hidrometeorološki Zavod u Srbiji 1967.godine zapoĉinje aktivnost zaštite od grada na podruĉju
od 1837 km
2
. Sistem je bio baziran na ruskoj metodologiji.Otada se sistemi protivgradne zaštite
neprekidno razvijaju, bilo u metodološkom ili operativnom i organizacionom smislu. Zaštićeno
podruĉje se neprestano povećava. Tako 2003.godine, sistem zaštite od grada pokriva podruĉje
od 77134,44 km
2
, od ĉega 50941,79 km
2
pripada obraĊenom podruĉju. Aktivnosti protivgradne
zaštite vrše se u periodu od 15. aprila do 15. oktobra. Na zaštićenom podruĉju radi 13 radarskih
centara. Na 3 centra nalaze se Gematronik radari, S-pojasni, instalirani nakon 2000. godine, a
na ostalih 10 centara nalaze se Mitsubishi radari, postavljeni u periodu od 1978-1984. Ovih 10
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

81
radara su automatizovani 2002. godine, sa DSP karticama i Hail Suppression Information
System-om (HASIS). Na 1810 lansirnih stanica nalaze se lansirni sistemi sa 6 lansirnih cijevi.
Rakete koje se koriste za zasijavanje ćelija oblaka imaju domet od 5.5 i 7.8 km. Radarski centri
imaju stalnu vezu sa lansirnim stanicama preko modernog radio sistema.U Srbiji postoje tri
proizvoĊaĉa raketa za protivgradnu zaštitu. U jednoj sezoni grada prosjeĉno se koristi 16000
raketa. Svaka od njih sadrţi 400 g materijala za zasijavanje baziranog na AgJ-u.Tokom rada
protivgradnog sistema u Srbiji, procenat poljoprivednog podruĉja oštećenog gradom smanjen je
sa 10-15%, prije uvoĊenja sistema, na 2-3%(22,19).

Slovenija
Nakon prekida od nekoliko godina, uspostavljena je obrana od grada na podruĉju Maribora.
Koriste se avioni s reagensom na bazi srebrnog jodida.



Slika 68:Radarska slika meteorološkog radara na Lisci (Slovenija).Izvor:www.pgzrs.com
















TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

82

ZAKLJUĈAK


Umjetno(vještaĉko) djelovanje na vrijeme je ljudska djelatnost u kojoj, kao i u mnogim drugim
djelatnostima, još nije dan definitivan odgovor na mnoga pitanja, pogotovo zato što je meĊu
najmlaĊim podruĉjima primijenjene meteorologije. U ovom pregledu je dan vrlo saţet opis
glavnih teorijskih postavki djelovanja, operativnih programa koji se provode u svijetu i BiH, te
pokazatelja uspješnosti. Bez obzira na probleme potpune teorijske razrade, osnovna ĉinjenica
koju koriste svi programi odbrane od grada je postojanje znaĉajnih koliĉina prehlaĊene vode u
oblaku, koje su glavni uzrok rastu velikih zrna grada. Djelovanje u smislu dodavanja umjetnih
jezgara zaleĊivanja bilo je i ostalo glavno oruţje za smanjivanje kinetiĉke energije zrna grada, te
tako i šteta od njega. Iako su podaci o uspješnosti obrane uglavnom vezani uz programe koji se
provode u SAD-u, Francuskoj i Grĉkoj, zbog postojeće nemogućnosti takvog proraĉuna kod nas,
opravdana je pretpostavka da se sliĉni rezultati postiţu i u BiH, budući da je djelovanje
povjereno struĉnoj organizaciji kao što je PGZ RS, i u skladu sa savremenim svjetskim
saznanjima na podruĉju umjetnog djelovanja na vrijeme. Konaĉnu ocjenu uspješnosti moţe dati
samo nezavisno višegodišnje ciljano istraţivanje za kakvo do sada nije bilo finansijskih i
organizacijskih pretpostavki.


































TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

83

LITERATURA I IZVORI:


1.Dr Marko Milosavljević, Klimatologija, Nauĉna Knjiga,Beograd,1976.
2.Dr Marko Milosavljević, Meteorlogija, Nauĉna knjiga,Beograd,1988.
3.Dr Dušan Dukić, Klimatologija, Nauĉna knjiga ,Beograd,1988.
4.Jakov Lovrić, Elektronska oprema i naoruţanje savremenog borbenog aviona , VINC,Beograd
1991.
5.Prof.dr Berislav Makjanić, Osnove meteorologije, Sveuĉilište u Zagrebu,Zagreb,1967.
6.Ţivorad Radonjić dipl.met., Struktura Cb oblaka, RHMZ SR Srbije,Beograd,1978.
7.Dragan Rodić, Geografija Jugoslavije I ,Nauĉna knjiga,Beograd,1979.
8.Dr Ivan Penzer, Predavanja iz agroklimatologije, fakultet Poljoprivrednih znanosti, Sveuĉilišna
naklada Liber,Zagreb,1974.
9.Ljerka Opra dipl.fiz., Operativni metod radarske identifikacije i vještaĉkog djelovanja na
gradonosne oblake,RHMZ SR Srbije,Beograd,1972.
10.Biljana Gligorić, Saopštenje Republiĉkog zavoda za statistiku-Statistika poljoprivrede,
Republiĉki zavod za statistiku,Banja Luka,2002.
11.Prof.dr Gavro Kremenović, Program Obnove voćarske i vinogradarske proizvodnje,
Poljoprivredni institut Banja Luka,Banja Luka,1998.
12.Radonjić Ţivorad dipl.met., Instrukcija M-15/83 Metodi radarske identifikacije i zasejavanja
jednoćelijskih,višećelijskih i superćelijskih gardonosnih procesa,RHMZ SR Srbije,Beograd,1983
13.Guy G.Goyer, The joint hail research project-summer 1970,National center for atmospheric
research Boulder,Colorado,Boulder,1971.
14.Г.К.Сулаквелидзе, Ливневыу осадки и град,Гидрометеоиздат,Ленинград,1967.
15.Л.Дж.Баттан, Радиолокационная метеорология,Гидрометеорологическое издательство,
Ленинград,1970.
16.Л.Г.Качурин,Физические основи воздействия на атмосферные процессы ,
Гидрометеоиздат,ленинград,1978.
17.В.В.Васвин,Б.П.Степанов,Задачник по радиолокации,Издавательство,Москва,1969.
18.Г.М.Ваисман,Ю.С.Верле,Основы радиотехникии радиосистемы в гидрометеорологии,
Гидрометеоиздат,Ленинград,1970.
19.О.Г.Король,Р.М.Черняк,Основы радиолокации и метеорологические радиолокационные
устройства,Гидрометеоиздат,Ленинград,1970.
20.Dušan Biţić dipl.inţ.,Naputak 1/85 – mjerenje Cb oblaka radarom,RHMZ SR
Hrvatske,Zagreb,1985.
21.Rajko Popović dipl.met.,Drago Marković, Elaborat Protivgradne zaštite,JODP PGZ RS ,
Gradiška,2004.
22.Zoran Babić dipl.met.,Aleksandar Opra dipl.met.,ĐorĊe Kardom dipl.met.,Ivan Aćimović
dipl.inţ., Studija opravdanosti uvoĊenja odbrane od grada na teritoriji AP Vojvodine,RHMZ
Republike Srbije,Beograd,1993.
23.Tomislav Kovaĉić dipl.inţ., Naputak za radarsko praćenje cumulonimbusa i odreĊivanje
podruĉja zasijavanja radi odbrane od tuĉe,Drţavni hidrometeorološki zavod RH,Odsjek za
odbranu od tuĉe,Zagreb,1999.
24.World meteorlogical organization,Rumen D.Bojkov,G.Brant Foote, Meeting of the experts on
hail suppression, Nalchik,27. september-2.october 2003. WMO,Nalchik,2003.
25.Nada Pavlović Berdon,SlaĊana Novaković,Dragana Marković, Izveštaj o merenjima
aktivnostima reagensa u izotermalnoj komori NI „Vinĉa“,RHMZ Srbije,Beograd,2003.
26.Nada Pavlović Berdon, Istorijat metodologije dejstva odbrane od grada za period 1967.-
1977.godine,Glasnik Protivgradne zaštite-Jubilarni broj povodom trideset godina zaštite od
TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

84
grada u Srbiji,Str.9-21,RHMZ Srbije,Beograd 1997.
27.Jovanović Miloš dipl.met., Broj dana sa dejstvom na teritoriji SR Srbije u Periodu 1972-
1981.godina, Glasnik Protivgradne zaštite,Str.11-13,RHMZ SR Srbije,Beograd,1982.
28.Nebojša Striĉević dipl.met., Ĉestine pojave grada u zavisnosti od rastojanja atmosferskih
frontova, Glasnik Protivgradne zaštite,Str.29-31,RHMZ SR Srbije,Beograd,1982.
29.Nada Pavlović dipl.met., Zavisnost preĉnika zrna grada od termodinamiĉkih veliĉina, Glasnik
Protivgradne zaštite,Dvobroj(9-10),Str.9-13,RHMZ SR Srbije,Beograd,1978.
30.Ivan Aćimović dipl.inţ.,Zlata Tošić met. ,Ocjena postignutih efekata protivgradne zaštite u
1977.godini na branjenoj teritoriji SR Srbije, Dvobroj(9-10),Str.37,RHMZ SR
Srbije,Beograd,1978.
31.Aleksandar Opra dipl.met., Osnovne faze nastajanja i rasta gradonosnih oblaka,Glasnik
zaštite od grada br.32,RHMZ Srbije,Beograd,1992.
32.Radonjić Ţivorad dipl.met., Pirotehniĉki sastavi kristalizirajućih reagensa koji se koriste u
praksi protivgradne zaštite, Glasnik Protivgradne zaštite,br.23,Str 4-8.,RHMZ SR
Srbije,Beograd,1983.
33.Joksimović Z. dipl.met., Doprinos satelitskih podataka poboljšanju analize i prognoze
vremena, Glasnik Protivgradne zaštite,br.23,Str 5-8.,RHMZ SR Srbije,Beograd,1983.
34.Jugoslav Nikolić dipl.met., Pravac kretanja gradonosnih ćelija u odnosu na vodeću struju,
Glasnik Protivgradne zaštite,br.23,Str8-12.,RHMZ SR Srbije,Beograd,1983.
35.Aleksandar Opra dipl.met., Metodološke osnove i principi dejstva na gradonosne procese,
Glasnik Protivgradne zaštite,br.24,Str 11.,RHMZ SR Srbije,Beograd,1983.
36.Nada Pavlović dipl.met., Pregled projekata veštaĉkog uticaja na vreme u toku 1977.godine,
Glasnik Protivgradne zaštite,br.12,Str 7-12.,RHMZ SR Srbije,Beograd,1979.
37.Dokumentacija i materijal,Protivgradna zaštita Gradiška
38.Dokumentacija i materijal,Hidrometeorloška stanica 539 Gradiška
39. www.pgzrs.com
40. www.met.temu.edu
41. www.crh.noaa.gov
42. www.invectis.co.uk
43. www.atmos.washington.edu
44. www.northisles.weather.co.uk
45. www.istockphoto.com
46. www.zamg.ac.at
47. www.gudradar.com
48. www.weather.com
49. www.weatherzone.com.au
50. www.coolweather.co.yu
51. www.ema.am
52. www.iceflares.com
53. www.nacitd.co.uk
54. www.poliester.com
55. www.sutron.com
56. www.vt-2004.org
57. www. astrogeo.va.it
58. www. samaritano.it
59. www.heilstop.com




TIHOMIR DEJANOVIĆ, tihomirdej@gmail.com

85

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->