P. 1
1-Ekonomski Razvoj Skirpta Kompletna

1-Ekonomski Razvoj Skirpta Kompletna

|Views: 219|Likes:
Published by Tanja Ljoljić

More info:

Published by: Tanja Ljoljić on May 31, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/20/2014

pdf

text

original

Ekonomski razvoj Pojam ekonomskog razvoja definisemo kao dugorocni proces odrzivog porasta proizvodnje i dohotka pracen strukturnim

poboljsavanjem pri njihovom stvaranju i raspodjeli ciji je cilj, u dugom roku, uvecavanje mogucnosti zadovoljavanja ukupnih potreba te zajednice(drzave),odnosno neprekidni porast zivotnog standarda, finansijske samostalnosti i politickih sloboda stanovnistva. KONCEPT EKONOMSKOG RASTA podrazumijeva povećanje količine proizvedenih dobara i usluga ili realnog dohotka u ukupnom iznosu ili po stanovniku u određenoj zajednici i vremenskom periodu. EKONOMSKI RAST je kvantitativna promjena ili širenje u ekonomiji jedne zemlje. Za potrebe mjerenja se koriste pokazatelji (GNP, GNPpc,GDP, GDPpc...). -Ekonomski rast se može ostvarivati na dva načina: a) povećanom upotrebom faktora – inputa i b) istom količinom faktora – inputa ali rastućom efikasnošću njihove upotrebe. KONCEPT EKONOMSKOG RAZVOJA obuhvata: ekonomski rast,transformacije u razvoju, promjene značaja inputa i zadovoljavanje ljudskih potreba-pocev od egzistencijalnih potreba najsiromasnijih , pa sve do onih koje se odnose na svestrani ravoj ljudske licnosti i stvaranja opstih pretopstavkih koje podsticu ljudsku kreativnost covjeka. Ovaj koncept obuhvata slijedeće sadržaje: -rast materijalne proizvodnje i usluga, rast realnog DP,realnog ND uz istove,mene strukturne promjene, -kvalitativne i kvantitativne promjene, -promjene izazvane dejstvom naučnog i tehničkog progresa, -promjene iz okruženja, -stvaranje uslova za svestrani razvoj ličnosti, -stvaranje mogućnosti da čovjek učestvuje u donošenju odluka za njegov život. Pri tome se razvoj tretira kao neodvojiva cjelina tri procesa: a) normativnog (realizacija određenih društvenih ciljeva); b) multidimenzionalnog (povezanost svih potreba pojedinca i zajednice i c) koherentnog (usklađivanje konfliktnih ciljeva). KONCEPT ODRŽIVOG - HUMANOG RAZVOJA izrazava nastojanje za uskladjivanje kvalitativnih i kvantitativnih strana razvoja. Ciljevi održivog – humanog razvoja: a) ekonomski: rast, efikasnost, stabilnost, b) socijalni: jednakost, socijalna kohezija, socijalna mobilnost, participacija, kulturni identitet, c) okolinski: zdrava okolina, racionalna upotreba obnovljivih resursa, konzervacija neobnovljivih. Za takav razvoj potrebni su: - politički sistem( koji osigurava efikasnu participaciju građana),- ekonomski sistem(koji može stvarati viškove i tehnički progres),- društveni sistem(koji rješava napetosti iz disharmoničnog razvoja), proizvodni sistem(koji poštuje obavezu čuvanja ekološke osnove za razvoj), tehnološki sistem(koji stimuliše održive modele trgovine i finansija), administrativni sistem (koji je fleksibilan i samokreativan). Indeks humanog razvoja uzima u obzir 4 pokazatelja: 1.očekivani životni vijek,2.stopa pismenosti odraslih,3.prosječne godine školovanja,4.društveni proizvod po stanovniku. FAKTORI EKONOMSKOG RAZVOJA U grupu faktora od kojih neposredno zavisi privredni rast navode se sljedeci: - rast obima, kvaliteta i efikasnosti koriscenja znanja; -rast obima, kvaliteta i efikasnosti koriscenja sredstava za proizvodnju; -prirodna sredina; -porast brojnosti radnoaktivnog stanovnistva; -produzavanje radnog vremena; -povecanja intezivnosti rada. U grupu posrednih faktora : privdni sistem, ili u uzem smislu svojinski odnosi; - politicki sistem ili u uzem smislu politcki rezim i uloga drzave ili u uzem smislu validna ekonomska politika. SOPLJNI I UNUTRASNJI FAKTORI -Spoljni: 1) iz prirodnog okruzenja (velicina zemlje, prirodna bogastva,klima...), 2) iz drustvenog okruzenja ( politicki sistem zemlje, kadrovski i materijalni potencijal naucno istrazivacnog sistema ...), 3) iz medjunarodnog ekonomskog okruzenja (promjene u medjunarodnoj podjeli rada,izazvane promjenama u ekonom.razvijenosti pojedinih zemlja...), 4)iz medjunarodnog drustvenog okruzenja. -Unutrasnji: 1) proizvodna struktura, 2) nivo proizvodne tehnike, 3) rasplozivost strucnim kadrovima, 4)razvijenost i efikasnost sistema upravljanja. EKONOMSKI I NEEKONOMSKI FAKTORI -Neekonomski : politicki sistem, medjunarodno ekonomsko i politicko okruzenje, polozaj covjeka u drustvu, drustveni polozaj nauke i materijalnih uslova za njen razvitak, istorijsko nasljedje i tradicije u pojedinim oblastima drustvenog zivota, odmbranbeni sistemi. LISTA RAZVOJIH FAKTORA- stanovnistvo , prirodni i energetski resursi, kapital-kapitalna dobra, tehnoloske promjene. STANOVNISTVO (LJUDSKI-HUMANI KAPITAL)

zaliha robe i materijala.Taj kvalitet izrazava se u najvecoj mjeri stepenom obrazovanja i kvalifikovanosti.odakle potice(vlastita i tudja).Uobicajno se pod radnosposobnim stanovnistvom tretira uzrast od 15do 65 godina (zene do 59).). odnosno znanja i radnog iskustva u funkciji uspjesnog ekonomskog razvoja. etnicki sastav. -Ekonomski aktivno stanovnistvo –radnu snagu cine : svi zaposleni. Pretvaranje novcane akumulacije u realnu akumulaciju (faktore procesa proizvodnje) u cilju nastavka proizvodnje je proces investiranja. u zavisnosti od toga kakav je odnos izmedju broja stanovnika u uzrastu koji. perspektivni ili potencijalni resursi). odnosno kvantitetom. izvori akumulacije se obezbjedjuju na dva nacina: osnovni izvori (rezultati procesa proizvodnje) i dopunski izvori – negativni(amortizacija) i pozitivni ( racionalnost). -Ekonomski neaktivno stanovnistvo cine: lica koja imaju vlastite prihode. KAPITAL-KAPITALNA DOBRA Kapitalom oznacavamo fizicki kapital koji predstavlja kolicinu novca koja je ulozena u neki oblik imovine-kapitalna dobra (opreme. Osnovni faktori-determinante investicija su: kamatna stopa. izdrzavana lica. Zdrastveno stanje stanovnistva-zdravlje ljudi se sve vise tretira kao faktor sa dugorocnim dejstvom na privredni razvoj. bolesni i dr).prema oblicima u kojima se javlja(novcanai realna. Podjela ukupnog stanovnistva iz pozicije ekonomske aktivnosti : ekonomsko aktivno stanovnistvo-radna snaga i ekonomski neaktivno stanovnistvo. sa stanovnistva pripremljenosti za upotrebu ( tekuci. nego prvenstvenom njegovim kvalitativnim karakteristikama. zaliha robe i materijala. Obrazovni nivo stanovnistva. PRIRODNI I ENERGETSKI RESURSI – pri podjeli resursa susrerecemo ove klasifikacije : prema vrsti resursa(zemljisni. -gradjevinskih objekata. Akumulacija-predstavlja dio novostvorene vrijednosti nacionalnog dohotka kojim se obezbjedjuje stalno prosirivanje materijalne osnove proizvodnje. resursi iz utrobe zemlje i resursi biosfere). . svi koji obavljaju odredjnu aktivnost ali nemaju zasnovan radni odnos. zgrade. vodeni resursi. Za ekonmski razvoj u tom smislu od posebnog znacaja su osnovni proizvodni fondovi (fixni fondovi) . omogucuje ucestvovanje u proizvodnji. Ucesce akumulacije u novostvorenoj vrijednosti-nacionalnom dohotku izrazava se stopom akumulacije koja se izracunava kao odnos akumulacije i nacionalnog dohotka. sa stanovista poznavanja-spremnosti za eksploataciju. nezaposleni. energo. resursi kratkog roka. tj. Demografske i ekonomske investicije .. starci.Analizi stanovnista moguce je pristupiti iz tri najznacajnija aspekta:ljudski potencijal.Zdravlje ljudi je uvijek bilo i uvijek ce biti faktor koji se odlikuje izuzetnim i mnogostrukim uticajem na ekonomski razvoj. Starosna struktura stanovnistva utice na ekonmski razvoj . da li sluzi prozivodnji ili ne (proizvodna i neproizvodna). radni kontigent (radno sposobni status) u odnosu na onaj dio ukupnog stanovnistva koji to nije u stanju (djeca. obrazovni nivo stanovnistva. Investicija podrazumjeva nabavku :-masina. Djelovanje prirodnih resursa na strukturu i efikasnost razvoja ide u dva pravaca: neposredno (u smislu formiranja teritorijalne strukture proizvodnje privrede) i indirektno (preko troskova eksploatacije i reprodukcije prirodnih resursa).masine. Neto investivcija predstavlja dio bruto investicija nakon odbitka amortizacije i stvaranja predusova za slozenu (prosirenu) reprodukciju. stiumulisanje aktivnosti na sektor supstitucije neregenerativnih prirodnih resursa i obezbjedjivanje normalnih naknada ali i uvecanje reproduktivnog dijela prirodnih resursa i prirodne sredine. Sredstva. zdrastveno stanje stanovnistva. Akumulacije se najcesce razvrstava u sljedecem smislu: prema djelatnosti ( privredna i neprivredna). Bruto investicije obuhvataju ulaganja namjenjena obavljanju jednostave(proste) i slozene(prosirena) reprodukcije. ocekivani profit.infrastrukture) i investicije s ciljem da se tom imovinom proizvode dobra i usluge. prema porijeklu iz prirodnog prostora (kosmicki resursi. Osnovni zadaci pri upravljanju prirodnim resursima su:maxim. alata i opreme.potrebno je ukazati na cinjenice da se znacaj ljudskog faktora ne mjeri i ne izrazava njegovom brojnoscu .tzv. Ukupan broj stanovnika: prirodni prirastaj –porast koji predstavlja razliku izmedju broja rodjenih (nataliteta) i borja umrlih (mortaliteta) stanovnika u odredjenom periodu. materijalna i nematerij). Ljudski potencijal-uloga i znacaj ljudskog potencijala moze se prikazati u tri relevantna aspekta: ukupan broj stanovnika.. prema strukturu bruto akumulacionog fonda ( brutno i neto akumulacija). mineralni. fiksni fondovi neproizvodnog karaktera i fondovi koji ulaze u javna dobra. odnosno nivo akumulacije zavisi od dva faktora: dostignutog nivoa razvijenosti odredjene zajednice i proporcije pri raspodijeli novostvorene vrijednostinacionalnog dohotka na fond akumulacije i fond potrosnje. tehnoloske promjene. odnosno tok prosirene drustvene reprodukcije. a preko toga i na sve druge funkcije drustva.mobilizacija prirodnih resursa za razvoj. normalno. Obim. racionalana alokacija i koristenje prirodnih resursa. mehanicki porast-prirastaj koji predstavlja razliku izmedju broja iseljenih (emigranti ) i useljenih ( imigraniti ) stanovnika u odredjenom periodu u odnosu iz zemlje. istorija nasljedja.

Limitiranost razvojih faktora moze se posmatrati kao apsolutna i relativna. moderni metodi upravljanja. Na dugi rok sve podlijeze supstituciji. TEHNOLOSKE PROMJENE Svaka tehnoloska promjena. Stepen drustvene mobilnosti pojedinih faktora opredjeljuju vrlo brojni elementi ekonomske i neekonomske prirode.dakle ubrzanom akumulacijom i koriscenjem rezervi radne snage. nastanak inovacije.zamjena jednih faktora drugim. razvoja i nove ili tzv. .. povecanje proizvodnje. limitiranost pojedinih faktora podlijeze stalnim promjenama i vrlo je dinamicna. Naucna i tehnicka dostignuca djeluju na stepen limitiranosti faktora u dva suprotan smejra: pronalaskom ( npr. stepen integrisanosti proizvodnje.plasticnih masa otpala je limitiranost prirodnih vlakana u textilnoj industriji). spoljnotrgovinski. Politikom koristenja proizvodnih faktora moze se ublaziti stepen limitiranosti pojedinih faktora. TEORIJE EKONOMSKOG RAZVOJA Nalazimo mnogobrojne i razlite podjele teorija ekonomskog razvoja. s ozbirom na izvore sredstava ( investicija iz domacih sredstava i investicija iz inostranstva). radno-intezivne. IZUM-INVNCIJA je faza tehnoloske promjene koja predstavlja radjanje nove ideje. prije svega proizvodnih faktora. odnosno unapredjenje prolazi kroz tri karakteristicne faze: 1) pronalazak (izum. treca (tradicionalne teroije ekon. MOBILNOST –faktora razvoja . najvise zahvaljujuci naucnom i tehnickom progresu. odnosno inovacija predstavlja novo rjesenje. LIMITIRANOST. INTEZIVNI TIP rezultate izvodi iz porasta produktivnosti. SUPSTITUCIJA. -Investiciona ulaganja : s obzirom na podrucja ulaganja ( privredne i ne privredne). u elektronici ili u hemojskoj industriji porasla je limitiranost nekih prirodnih materija). tj. Cetri podijele investicije: kapitalno-intezivne. Ako izuzmemo fizicki poptuno imobilne faktore. DIFUZIJA je faza tehnoloskog unaprdjenja koju karaterise proces najsire primjene inovacije. dok u sasvim kratkom roku nista sto je znacajnije ne podlijeze supstituciji. u velikoj mjeri opredjeljuje ukupne razvoje rezultate. naucno istrazivanje ili naucno djelo.aspekt proizvodnje. rast ukupnog dohotka i dohotka po stanovniku. Tehnicki progres povecava limitiranost cistog vazduha i vode pretvarajuci ih od slobodnih.Pitanje supstitucije se moze postatrati iz niza razlicitih apsekata kao sto su: aspekt zaposlenosti.Demograske investicije predstavlaju iznos koji se investira kako bi se. jedna od mogucih podjela je ova :prva ( teorija uzleta.. Stalno rastuci broj stanovnika u nekim dijelovima svijeta utice na limitiranost zivotnog prostora i sve jace namece problem proizvodnje hrane. Ovi troskovi su vrlo razliciti. problem njihove supstitucije ima veoma dalekosezan uticaj na ekonomski pa i cjeloukupan drustveni razvoj. invencija jos ne znaci nemiovnost automatskog ispoljavanja sljedece faze tehnoloske promjene. EKSTEZIVNI TIP ekonomskog razvoja predstavlja razvoj pri kojem se njegovi rezultati pretezno ostvaruju kvantitativnim uvecanjem kapitala i broja zaposlenih.na limitiranost najveci uticaj imaju: naucna dostignuca.. 2) prva prakticna primjena (inovacija) i siroka primjena pronalaska ( difuzija). Aspekt koji u znacajnoj mjeri utice na mobilnost faktora je visina troskova njihovog preseljenja. besplatnih dobara u dobra za koja se sve vise mora ulagati. inovacija).razvoja i dugorocne teorije ekon. u zavisnosti od razvoje politike i ukupnog drustvenog sistema kao i od poejedine vrste faktora. Medju takve elemete mogli bi se ubrojiti: oblici svojine na pojedine faktore i metode drustvenog regulisanja uslova pod kojima se ti faktori mogu koristiti.razvoja). svim ostalima faktorima moguce povecati njihovu mobilnost do odredjene ganice. stagnavije i uravnoteznog razvoja ). odnosno platnobilansni..tj. druga (kratkorocne teorije eko. opsti nivo limitiranosti svih razvojnih faktora stalno raste bez obzira na pojedinacna odstupanja. Ekonomske predstavljaju iznos investicije iznad nivoa demografskih koje obezbjedjuju ekonomski razvoj. odnosno tu odlucujucu ulogu preuzima tehnicko-tehnoloski progres. drugim pronalascima (npr. a svako uvecanje mobilnosti dovodi do njihovog brzeg ukljucivanja u proizvodni proces. Kod limitiranosti treba istaci tri momenta: limitiranost je opsta karakteristika prakticno svakog proizvodnog faktora. tj. zbog porasta stanovnistva. s obzirom na odlucivanje (individualne i javne investicije). obrazovano-intezivne i istrazivacko-intezivne. INOVACIJA je faza tehnoloske promjene koja podrazumjeva proces realizacije neke nove ideje. na kratk rok malo sta podlijeze supstituciji.razvoja).iz aspekta odnosa selo-grad i dr. raspolaganje minimalnim uslovima za premjestanje faktora iz jednih u drugre regione. tehnicki progres. aspekt regionalnog razvoja. porast stanovnistva i politika koristenja razvojnih faktora. dohodak postanovniku odrzavao na dostignutom nivou. naucno –istrazivacki rad. INKUBACIONI PERIOD je vrijeme koje je potrebno da se transformise invencija u inovaciju i to je najkriticnija faza u ocjenjivanju tehnoloske promjene..tako da navedeni momenti postaju odlucujuca pitanja ekonomskog razvoja. Taj pojam se cesto oznacava i sljedecim terminima:pronalazak.Jasno se ispoljavaju bitne razlike izmedju uspjesnih i manje uspjesnih privreda u cjelini i ekonomskih aktera u pojedinim oblastima privredjivanja.endogene teorije ekon. obrazovanje. Sama po sebi. posotojeci sistemi privrednog i drustvenog upravljanja.

razvoja. To su sljedece faze : 1)faza tradicionalnog drustva. Prva faza (tradicionalnog drustva) je bilo vrijeme prelaska feudalizma u rani kapitalizam i pocetni period kapitalizma.. Kao osnovne pretpostavke za ostvarivanje ove faze navodi se : a) podizanje nivoa investicija na minimum 10% ucesca u raspodjeli BDP. -Model nekolonijalne zavisnosti karakterise postojanje i produbljivanje razlika u razvoju pojedinih zajednica kao posljedicu dominacije svetskog kapitalistickog sistema u odnosima razvijenih i nerazvijenih. c) teza dualnog razvoja.neke od njih ukljucuju i faktor tehnoloske promjena. 1) Teorija faza-etapa eko. RAZVOJA-U tradicionalne teorije eko.razvoja.da je moguce identifikovati te faze u razvoju i klasificirati pojedine zajednice u skladu sa tim fazama. neadekvatnim politikama cijena i prevelikom drzavnom intervencijom od strane vlada zemlaja u razvoju. b)forimiranje jednog ili vise propulzivnih(vukucih) sektora koji cijelu ekonomiju mogu da pokrecu. -Model pogresne paradigme objasnjava nerazvijenost pogresnim i nepravilnim savjetima od strane nekompetentnih medjunarodnih experata. snizavaju se tazv transakcioni troskovi i dolazi do integracije nacionalnog trzista. stvaraju se centri finansijske.bogatih i siromasnih nacija i dijela bogastava i oaza bogastva u sirokom prostoru siromastva u zemljama u razvoju. TEORIJA URAVNOTEZENOG ODNOSA –polazi od kritika prethodnih teorija (uzleta i stagnacije) i istice da je razvoj u sustini i na dugi rok uravnotezen proces u kojem ekonomija pojedinih zajednica stalno i postepeno a ne skokovito krece naprijed.razvila se kao rezultat rastuceg nezadovoljstva i razocarenja nerazvijenih zemlaja u modele faza i strukturnih promjena.razvoja svrstavaju se sljedece teorije: 1)teorija faza-etapa eko.Oni smatraju da .intezivnom primjenom znanja i na njemu zasnovanom tehnickom progresu. 2)stvaranje uslova za ekonomski uzlet-tranziciono drustvo. KRATKOROCNE TEORIJE EKONOMSKOG RAZVOJA -ove teorije analiziraju matematicke odnose izmedju stopa ekon.urbanizovaniju i raznovrsniju industrijsku proizvodnju i tercijalni sektor. institucionalnog i drustvenog okvira pogodnosg za sprovodnjenje promjena.razvoja.mogucnost transfera tehnoloske inovacije i adekvatnih menadzerskih metoda i iskustava iz najrazvijenijih zemalja moze biti velika prednost manje razvijenih zemalja.a na osnovu toga i politicke moci. Faza uzleta (take-off) se tretira kao kratka faza u razvoju zajednice tokom koje razvoji proces postaje samoodrziv.savjetnika iz agencija razvijeni zemlja koje pruzaju pomoc i multinacinalnih donatorskih orga.TEORIJA UZLETA. skola dugorocnog rasta sa konjukturnim ciklusima i postepenim uvecavanjem stope ekon. -Teza o dualnom razvoju svijeta razmatra dualno drustvo. U tom periodu vrsi se preraspodjela bogastva. DUGOROCNE TEORIJE EKONOMSKOG RAZVOJA – ove teorije koncentrisane su na istrazivanja dinamike dugorocnog ekonomskog razvoja.Ova faza dovodi do radiklane izmjene strukture stvaranja novih proizvoda. NEOKLASICNE TEORIJE SLOBODNOG TRZISTA Centrali argumenti ove teorije je da su rezultati nerazvijenosti prouzrovani neadekvatnom alokacijom ogranicenih resursa. 3)faza uzleta-take off. TRADICIONALNE TEORIJE EKO.. Faza masovne potrosnje je rezultat izvanredno naraslih proizvodnih mogucnosti pojedinih zajednica stvorenih novim tehnologijama. kako u visoko razvijenim tako i u nerazvijenim odnosno zemljama u razvoju. prvobitna akumulacija kapitala. c)uspostavljanje adekvatnog politickog. 2)teorija strukturnih promjena. socijalnu infrastrukturu cime se olaksavaju mogucnosti komunikacija imedju trzisnih partnera.Uz taj proces restruktiranja dolazi i do niza drugih znacajnih drustvenih promjena: intenzivira se proces urbanizacije. Osnovna namjena investicija su ulaganja u tzv. 4)faza stabilnosti-zrela ekonomija i 5)faza masovne potrosnje. skola ekspolozije i kolapsa. STAGNACIJE I URAVNOTEZENOG RAZVOJA TEORIJA UZLETA –u ovoj teoriji se postavlja teza da sva drustva prolaze kroz pet faza ekon. U fazi stabilnosti ili zrelosti dolazi do postepene promjene propulzivnih sektora u korist onih koji proizvode finalne proizvode visih faza obrade i u njima sadrzane vise dodatne vrijednosti. Faze –tranzicionog drustva. Kao tri najvaznija pravaca ovih teorija navode se : skola stagnacije. mijenja se struktura radne snage po sektorima. b) model pogresne paradigme.navodi se nuzno dostizanje ucesca investicija u raspodjeli drustvenog bruto proizvoda kako bise omogucio razvojni proces.. U okviru ovog pristupa posotoje tri pravca razmtranja: a) model nekolonijalne zavisnosti.tzv.razvoja prikazan je u Teoriji uzleta 2)Teorija strukturnih promjena-usmjerava se na proucavanje procesa kojim nerazvijene privrede transformisu svoje domace privredne strukture sa naglasenom tradicionalne poljoprivredne na moderniju. dolazi do depopulacije ruralnih podrucja. TEORIJA MEDJUNARODNE ZAVISNOTI. zaposlenosti i koncetracije moci. 3)teorija medjunarodne zavisnosti i 4)neoklasicna teorija slobodnog trzista.rasta i proizvodnih inputa-posebno rada i kapitala. TEORIJA STAGNACIJE-bit ovog pristupa je da optimalna upotreba strane akumulacije.

Prve dvije verzije smatraju da trziste treba da bud u potpunosti slobodno i da je svaka intervencija drzave nuzno zlo. bogatih i siromasnih nacija i dijela bogastva i oaza bogastva u sirokom prostoru siromastva u zemljama razvoja. odnosno drzavne politike. predstavnici ovog teorijskog parava smatraju da zemlje u razvoju imaju velikih problema sa ubrzanjem vlastitog razvoja ne zbog neadekvatnih aktivnosti razvijenih zemalja. nacionalizaciju strateskih djelatnosti i dr. kao i da svaki dio tog procesa bude realizovan na nivou najviseg moguceg kvaliteta kako bi se ostvarila maksimalna vrijednost konacnog rezultata. savjetika iz agencije razvijenih zemalja koje pruzaju pomoc i multinacionalnih donatorskih organizacija. TEORIJA neoklasicara ima tri verzije: a) pristup slobodnog trzista . neefikasnosti i nedostatka ekonomske motivacije u zemljama u razvoju. Ekonomska uloga drzave u ovom konceptu podrazumjeva : obuku radne snage. drzavne korupcije. b) pristup javnog izbora. TEZA O DUALNOM RAZVOJU svijeta razmatra kao dualno drustvo. investicijske programe velikih razmjera. Romer razvio je modl prema kojem razvoj nastaje unutrasnjim podsticajima u kojem analizira cetri bitna faktora takvog razvoja: kapital. neskodljivo trziste. Njabolja je ona drzava koja se najmanje mijesa u ekonomsku aktivnost. -Pristup neskodljivog trzista je uglavnom povezan sa dokumentima i preporukama Svjetske banke. -Pristup slobodnog trzista-trzista su sama po sebi efikasna. Ovaj pristup prepoznaje postojanje mnogih nepravilnosti na trzistima faktora i trzisnih proizvoda zemalja u razvoju i smatra da makroekonomska politika ima kljucnu ulogu u omogucavanju funkcionisanja trzista preko neselektivnih trzisno neskodljivih intervencija.preveliko mjesanje u ekonosmke aktivnosti usporava tempo razvoja. c) teza dualnog razvoja. inforamcije su savrsene i besplatne. sektor proizvodnje trajnih potrosnih dobara i sektor krajnjih dobara. tehnologija je slobodno dostupna i njena upotreba je besplatna. trziste proizvoda omogucije najbolje signale za investicije u nove poslove. kao i komplementarnost svih faktora koji u tome ucestvuju . -Romerov model-americki ekonomista P. Kramera slikovito izrazava razvojni proces kao cjelinu ogromnog broja ekonomskih procesa tokom cijeg obavljanja se mora obezbijediti njihova poptupna i cvrsta povezanost. -Teorija javnog izbora tvrdi da drzava ne moze da uradi nista kako treba. neadekvatnim politikama cijena i prevelikom drzavnom intervencijom od strane vlade zemalja u ekonomskom razvoju. Ovaj model analizi prilazi iz pozicije razlikovanja tri sektora svake ekonomije: istrazivacki sektor. velikog poticaja (big push)-ovaj pristup podvlaci znacaj inicijalne. koje se cesto veze uz intervenciju Svjetske banke. Dijelovi i faktori razvojnog procesa treba da cine kompaktnu.Oni smatraju da preveliko mijesanje u ekonomske aktivnosti usporava tempo razvoja. NEOKLASICNA TEORIJA SLOBODNOG TRZISTA Centralni argument ove teorije je da su rezultati nerazvijenosti prouzrokovani neadekvatnom alokacijom ogranicenih resursa. Za razliku od teoreticara zavisnosti.. neimovno dolazi do slabljenja ukupnog razvojnog rezultata. mobilizaciju znacajnih finansijskih sredstava. POGLAVLJE IV CILJEVI-STRATEGIJE-POKAZATELJI EKONOMSKOG RAZVOJA 1 CILJEVI EKONOMSKOG RAZVOJA . radnu snagu. trzista radne snage odgovaraju na adekvatan nacin na sve promjene u investicionoj aktivnosti.ali prepoznaje i nesavrsensti trzista zemalja u razvoju pa je stoga neophodna drzavna intervencija radi otklanjenja tih nedostataka. b)model pogresne paradigme. velikog potencijala (big push) i Kramerova teorija „O“-prstena. Konkurencija je efikasna.Treci pristup. -Teorija tzv. c) pristup neskodljivog trzista. -Kramerova teorija „O“-prstena—americki ekonomista M. teorija tzv. Zbog neefikasnog djelovanja trzisnog mehanizma u ovoj fazi podvlaci se nezaobilazna uloga javne . NOVE ILI TZV. humani kapital i tehnologiju. MODEL POGRESNE PARADIGME objasnjava nerazvijenost pogresnim i nepravilnim savjetima od strane nekompetetnih medjunarodnih eksperata. pri cemu svi ovi procesi i faktori moraju biti visoko sinhronizirani i podjednako kvalitetni jer u slucaju da je samo jedan od njih manje kvalitetan ili svoju funkciju ne obavlja optimalno. U okviru ovog pristupa postoje tri modela: a) model nekolonijalne zavisnosti.neraskidivu cjelinu. Cijena proizvoda i faktora proizvodnje pokazuju tacne vrijednosti roba i usluga. ENDOGENE TEORIJE EKONOMSKOG RAZVOJA -Nastaju 80-tih godina proslog stoljeca i razvija se u tri verzije: Romerov model. vec zbog prevelikog mijesanja drzave.. poticajne razvoje faze u kojoj narocito je naglasen znacaj investicije usmjerenih prvenstveno prema industriji i infrastrukturi. sada i u buducnosti.takodjer zagovara funkciju slobodnog trzista. MODEL NEKOLONIJALNE ZAVISNOSTI karakterise posotjanje i produbljivanje razlika u razvoju pojedinih zajednica kao posljedicu dominacije svjetskog kapitalistickog sistema u odnosima razvijenih i nerazvijenih.

Strukturne promjene u procesu proizvodnje izrazavaju se pojavom novih djelatnosti pri cemu se neke od njih razvijaju brze od drugih. ASPEKT STABILNOSTI EKONOMSKOG RASTA podrazumjeva : a) odsustvo jace izrazenih ciklusa ekonomske aktivnosti (konjukturnih procesa). 5) poboljsanje zdravlja zena u reproduktivnoj dobi. 3 RAST ZAPOSLENOSTI Rast zaposlenosti. Identifikuju se tri razvojna cilja: -veca porizvodnja dobara za zivot. 4 RAST EFIKASNOSTI – predstavlja jedan od najznacajnijih ciljeva ekonomskog razvoj jer izrazava odnos izmedju vrijednosti dobijenog rezultata i vrijednosti utrosenih ljudskih i materijalnih resursa. povecanje platezno sposobne potraznje. Strukturne promjene u raspodjeli mogu se posmatrati na slijedece nacine: -iz aspekta promjena u raspodjeli ukupnog proizvoda na fond investicija i potrosnje. tj. raspodjeli i potrosnji. 4) ekonomska otvorenost. Najvazniji ekonomski ciljevi ekonomskog razvoja: 1) brz. 6) borba protiv HIV-a/AIDS-a. malarije i druge bolesti. 7)osiguranje odrzivosti prirodne sredine i 8) razvijanje globalnog partnerstva za razvoj. Nezaposlenost ima izrazene negativne psiholosko-socijalne efekte. -povecavanje standarda zivota i samopostovanja pojedinaca. ekonomske i politicke prirode. podrazumjeva ostvarivanje maximalnih razvojnih rezultata sa minimalnim troskovima.stanova. O zaposlenosti se moze govoriti iz pozicije tri razlicita ali medjusobno povezana aspekta: a)ekonomskog.Visoka stopa zaposlenosti u trzisnim uslovima privredjivnja znaci potpuno koristenje raspolozivih kapaciteta. dok druge postepeno gube.zaposlenost. . Mogu se navesti sljedci ciljevi : ekonomska i drustvena jednakost. U prvom slucaju zaposlenost se javlja kao stvaralac dobara. c) stabilan nivo cijena-odsustvo inflacije. Aspekt uravnoteznosti procesa ekonomskog rasta takode podrazumjeva ulogu i znacaj optimalnog odvijanja kontinuiranog procesa ekonomskog rasta na cjeloukupnoj teritoriji pojedinih zajednica. b)socijalnog) i c) psiholoskog. zdrastvene zastite i dr. eliminisanje siromastva. 3) rast efikasnosti. 2) univerzalnost osnovnog obrazovanja. -iz aspekta promjena u raspodjeli ukupnog proizvoda na pojedine dijelove stanovnistva -iz aspekta promjena u raspodjeli novostvorene vrijednosti na dohotke rada i dohotke od svojine.tako i od svojine sto. pracen strukturnim promjenama u proizvodnji . Strukturne promjene u proizvodnji. uravnotezen i stabilan ekonomski rast. i dobijaju na znacaju i ulozi u tom procesu . zaposlenost koja omogucuje potpunije ekonomsko angazovanje radno sposobnog stanovnistva stvara uslove za drustvenu stabilnost i socijalni mir. a u drugom postaje izvor prihoda. raspodjeli i potrosnji.dovodi do promjena u strukturi potrosnje.S opsteg stanovnistva. te smanjeivanje straha. i sirenje njihove raspodjele. ASPEKT STRUKTURALNIH PROMJENA –su dogadjaji u svim dijelovima ekonomske cjeline tokom procesa ekonomskog rasta ali su medju njima najvaznije one koje se dogadjaju u proizvodnji. u ovisnosti od inteziteta . 2 EKONOMSKI RAST Ekonomski rast. 4) reduciranje stope umiranja djece. 5)ravnomjerna raspodjela i 6) porast zivotnog standarda. 2) rast zaposlenosti.mogucnosti zadovoljavanja i hijerahije potreba stanovnistva.kao prioritetan cilj.poput hrane.tj. b) odrazavanje sto nize stope nezaposlenosti. Visa stopa ekonomskog rasta obezbjedjuje povoljniju situaciju i za rjesavanje nekoh drugoh znacajnih ekonomskih problema kao sto su:smanjivanje nezaposlenosti. nego i srazmjer u razvoju izmedju pojedinih djelatnosti i grana. Ujedinje nacije usvojile su osam razvojnih ciljeva: 1) eliminisanje visoke stope siromastva i gladi.rast zivotnog standarda i lakse rjesavanje broja socijalnih konflikata u drustvu. Socijalni i psiholoski aspekat imaju svoj znacaj i skoje karakteristike.Pojam ekonomskog razvoja predstavlja jednu od najkompleksnijih drustvenih kategorija jer podrazumjeva mnogobrojne ciljeve drustvene. tj. Ekonomski aspekt obiljezavaju dva momenta: zaposlenost kao faktor razvoja i zaposlenosti kao faktor raspodjele i potrosnje. ASPEKAT URAVNOTEZENOG RASTA podrazumjeva ne samo srazmjer u dinamici razvoja ekonomije kao cjline.odnosno pretpostavka rasta ekonomskog blagostanja.odnosno rad obezbjedjuje covjeku status i socijalnu integraciju.razvoja i primjena modernih tehnologija i niza drugih drustvenih vrijednosti. u ovisnosti od brzine privrednog rasta. -prosirenje ekonomskog i drustvenog izbora.Ubrzani privredni rast pracen tim promjenama dovodi do porasta dohodaka stanovnistva i to kako onih od rada.rast proizvodnje materijalnih dobara i usluga je preduslov za povecanje zivotnog standarda ljudi. obrazovanje za sve rastuci zivotni standard i dr. odnosno smanjivanje nezaposlenosti predstavlja jedan od kljucnih razvojnih ciljeva. S individualnog stanovnistva.kao i proporcionalnosti uzmedju pojedinih makoekonomskih agregata.omogucuje potrosnju i zadovoljaca covjekove potrebe. odnosno snaznije povezivanje sa medjunarodnom privredom. 3) promovisanje ravnopravnosti polova i boljeg polozaja zena. d) povoljna situacija u ekonomskim odnosima sa inostranstvom (odsustvo platno-bilansnog deficita i velikih inostranih zaduzenja ). izvoznih kapaciteta.a potom u raspodjeli dovode i do promejna u strukturi potrosnje. Jos uvijek nema nijednog drustva u kojem su cak i neke od osnovnih potreba svih gradjana u potpunosti zadovoljene.Ekonmski rast javlja se kao imperativ.

sigurnost i perspektivu. -Alokativna efikasnost se definise kao zahtjev da se resursima kojima se raspolaze alociraju na proizvodnju onih dobara koje je moguce trzisno valorizovati. trzista. U savremenim uslovima.Kriterij i velicina ucesca pojedinih subjekata u procesu raspodjele imaju bitnu i odredjujucu ulogu u njihovoj ekonomskoj i ukupnoj drustvenoj poziciji. Dinamicka efikasnost se mjeri stepenom u kojem ukupni proizvod raste brze nego ulaganje u kapital i novo zaposljavanje. potrosaci svoj raspolozivi dohodak ne trose ni na koji drugi nacin nego sto upravo cine. 3) Stvara se veci broj ekonomskih saveza izmedju pojedinih zemlja. kadrovskog potencijala i naucno-tehnickim centrima. 5 EKONOMSKA OTVORENOST Tri savremene tendencije u ravoju bitno uticu na situiranje pojedinih zajednica u medjunarodnim eko. -Distributivna efikasnost odredjuje se kao nastojanje da. Ekonomski razvoj iz pozicije ovog kriterija bice uspjesan ukoliko svi faktori razvoja usmjeravaju i podsticu ucesnike procesa razvoja da povecanjem pojedinacne efikasnosti i maksimiranjem individulanih ciljeva dopinose istovremeno i ukupnoj zajednickoj efikasnosti. sve vise narastaju razni oblici medjunarodne kooperacije i integracije. 7 PORAST ZIVOTNOG STANDARDA Smatra se da ravoj koji obezbjedjuje ubrzani porast proizvodnje automatski i ravnomjerno dovodi do porasta zivotnog i ukupnog drustvenog standarda.. ekonomsko i politicko okruzenje i povezanosti kojima odredjena zajednica pripada.odnosno kvaliteta zivota cjeloukupnog stanovnistva. 3)nejednakost je prihvatljiva kada poizlazi iz zasluga.politicki i socijalnih konflikta u kojem do najveceg moguceg izraza dolaze interesi pojedinaca i drustvenih grupa u nastojanju da svoju poziciju u tim odonosima zadrze. tj. usvojeni osnovnu metod ekonomskog razvoja. -Mikro efikasnost se jasno izrazava medjusobnom uporedjivanjem pojedinacnih subjekata koji se sa stanovnistva rasplozivnosti ljudskih i materijalnih faktora i polozajem na trzistu. 6 RAVNOMJERNA RASPODJELA Jedan od bitnih kvalitativnih ciljeva ekon. 4)nejednakost se moze tolerisati ako je u funkciji rezultata koji ce koristiti svima. b)alokativna efikasnost i c)distributivna efikasnost.mjerenje ekonomskog rezultata u odnosu na kolicinu upotrevljivih resursa.uzrok neprekidnih konfrontacija. mocni bankarski koncerni. Nejednakosti u podrucju raspodjele imaju svoj osnov u razlicitim svojinskim pozicijama nad sredstvima za proizvodnju. b)Makro i mirko efikasnost u zavisnosti da li se radi o upotrebi resursa na nivou cijele zajednice ili unutar subjekta. 2) preko tzv. Razlika izmedju stope porasta zaposljavanja i kapitala u odnosu na stopu rasta je tzv. bogastvo u prirodnim resursima i radnoj snazi. uz uslov stabilnosti cijena i dohotka. Argumenti u korist nejednakosti--1)nejednakost je opravdana u slucaju ako su svi ucesnici u raspodjeli imali podjednako polazne uslove koji su neki koristili u vecnoj a neki u manjoj mjeri. ukupna faktorska produktivnost. -Makro efikasnost oznacava takvu upotrebu i alokaciju faktora proizvodnje i proizvodnih dobara izmedju proizvodjaca i potrosaca. Prilikom utvrdjivanja stepena nejednakosti u raspodjeli obicno se polazi od tzv. -Dinamicka efikasnost je poseban izraz za intezivni tip ekonomskog rasta za razliku od ekstenzivnog koji je iskljucivo rezultat novih ulaganja i porasta zaposlenosti.odnosno kupaca i prodavaca dobara usluga i faktora procesa razvoja koja svakom ucesniku omogucava postizanje maximalnog cilja. Bez obzira na razlicite pristupe i .koncentraciji kapitala i drugih proizvodnih faktora u rukama malobrojnih elita.efikasnosti u teoriji razvoja navode se:a)proizvodna efikasnost.. odabrani stepen specijalizacije posebno u industrijskoj proizvodnji . Determiniteti ekonomske otvorenosti: velicina zemlje. najrazvijenijih drustava odnosi u raspodjeli su neprekidni izvor nezadovoljstva.Lorenzove krive koja pokazuje odnos izmedju procenta stanovnika i procenta dohotka koja prisvaja odredjena grupa stanovnistva-sto je kriva dublja to je veca nejednakost.razvoja je ravnomjerna raspodjela nacionalnog dohotka.nalaze u priblizno slicnim uslovima. a sama mjera tih nejednakosti u raspodjeli utvrdjuje se na nekoliko nacina: 1) ucescem donjih (siromasnih) dohodovnih grupa u odnosu na gornje (bogatije) grupe. dostignuti nivo razvijenosti .odnosima: 1) Tehnicko-tehnoloski progres ima snazan efekat na sve razvojne aspekte ali najjace su izrazena nagla uvecanja u dimeznijama kapitala. poprave ili promjene u teznji da time obezbojedi svoj ekonomski i socijalni status .tj.. 2)nejednakost je prihvatljiva ako je izraz licnog izbora pojedinca u pogledu prihvatanja odredjenih uslova ostvarivanja dohotka. Ekonomska efikasnost se moze razlikovati na dva razlicita nacina : a)Staticku i dinamicku u zavisnosti da li se posmatra u odredjenom trenutku ili odredjenom vremenskom periodu. -Staticka efikasnost izracunava produktivnost rada. kapitala i ukupnu produktivnost. -Proizvoda efikasnost se definise kao kriterij da se uz najnize troskove proizvode odredjeni obim i kvalitet proizvoda. 2) Na bazi sve obimije proizvodnje narastaju izvanredno veliki centri moci u svijetu : veliki proizvodni sistemi. personalne distribucije dohotka.Izrazava se promjenama tog odnosa u odredjenim vremenskim periodima.vrlo razgranati naucno-istrazivacki centri koji privlace kadrove iz cijelog svijeta.Tri oblika ekon.

vec i otvorenost. 3)dostizanje sto viseg nivoa akumulacije-stednje u funkciji podizanja obima proizvodnje .mogucnosti definisanja kategorija zivotnog standarda tri komponente se moraju uzeti u obzir: materijalni. 6)strategija socijalistickog razvoja.materijalna zainteresovanost.Jedna od pretpostavki ovog koncepta je da u otvorenoj privredi ne postoji diskriminacija. 2)unapredjenje efikasnosti alokacije resursa u cilju povecanja proizvodnje i zivotnog standarda.Strategija industrijalizacije ostvaruje se primjenom sljedecih koncepata : 1)naglasavanjem znacaja proizvodnje trajnih potrosnih dobara za domace trziste i ja jakom carinskom zastitom domace proizvodnje. 4)izbor prioriteta-pravo na razvoj svih dijelova drustava i privrede. Mogu se identifikovati ciljevi razvoja koji su medjusobno konflikti ali i oni koji su medjusnobno komplementarni. 4)naglasenim invenstiranjem u nove tehnologije i podizanje produktivnosti rada. Konfliktni ciljevi: 1)dinamicna stopa rada-ocuvanje ekoloske ravnoteze.Strana sredstva mogu odigrati znacaju ulogu u razvoju. Ovde se posebno akcentira uloga vanjske trgovine i direktnih stranih ulaganja kao pokretac razvoja posebno za male ekonomije.Ove potrebe se zadovoljavaju individulanom i zajednickom potrosnjom. ili nema ostvarenja takvog ekon. U otvorenoj privredi se kao vodeci sektor utvrdjuje izvozna privreda. 3)strategija industrijalizacije. Posebno pitanje kod utvrdjivanja ciljeva ekonomskog razvoja je ono vezano za postojanje odredjenih ciljeva koji se moraju ostvariti bez obzira na njihovu cijenu. informiranost i odredjeno znanje neophodne su vrijednosti bez kojih nema ostvarivanja jedne drugevelike vrijednosti-demokratskog ucestvovanja gradjana u donosenju strateskih odluka za dalji drustveni razvoj. Radni uslovi uticu na zivotni standard iz dva aspekta: 1) s gledista mogucnosti zaposljavanja i 2)s gledista rada.Ove stategije prepoznaju se u ostvarivanju dva cilja: . 4) strategija poljoprivrednog razvoja ili strategija zelene revolucije.propustanje sanse za ubrzavanje razvoja.. odnosno proizvodnje hrane . zatim sloboda..cilja kao sto je porast zivotnog standarda bez porasta meterijalne porizvodnje i porasta produktivnosti rasta. Materijalni uslovi izrazavaju se u mogucnostima i stepenu zadovoljavanja potreba za odredjenom kolicinom i vrstama matrijalnih dobara i usluga.rada i kapitala. STRATEGIJA INDUSTRIJALIZACIJE naglasak je stavljen ne samo na brzi razvoj preradjivacke industrije nego i na podizanje ukupne stope rasta nacionalne privrede ciji je osnov industrijska proizvodanja i to sa duzim razvojnim efektima. Komplemetarni ciljevi-politicka svijest. 5)jacanje manjeg broja regionalnih centara razvoja u glavnim nasljenim gradovima. 4)sto efikasnije koristenje kapitala da bi se na osnovu dostignute akumulacije-stednje obezbijedila najveca moguca stopa rasta proizvodnje.ne samo u finansijskom smislu nego i transferima znanja i tehnologije.odnosno vlasnistva nad sredstavima za proizvodnju. Ako zemlja vodi stalnu politiku zastite moze se nanijeti trajna steta domacoj priizvodnji. Glavni ciljevi strategije su : 1) stabilizacija trzisnih tokova i uspostavljanje efikasnog trzisnog mehanizma. 2)strategija otvorene privrede ili izvozno orijentisana strategija.. 5)strategija redistribucije dohodaka i smanjena siromastva .odnosno protekcionizam u uvozno-izvoznim tokovima i u odnosu na strani kapital.prvenstveno zitarica kako bi se stanovnistvu osigurala orehrambena sigurnost.metoda upravljanja.tj.odnosno slobodno kretanje faktora proizvodnje. 3)drustvena solidarnost.ali se. MONETARISTICKA STRATEGIJA se bazira na jacanju trzisnih signala kao bitnog elementa koji doprinosi poboljsanju efikasnosti u alokaciji raspolozivih resursa. 5)primate cjeline nad dijelovima-teznja ka vecoj samostalnosti dijelova.klasicni odnosvlasnika kapitala i vlasnika radne snage u velikoj mjeri korigira u pozitivnom smislu. Strategija otvorene privrede podrazumjeva ne samo izvozno-uvoznu otvorenost. U tu grupu spadaju ciljevi povezani sa bezbjednoscudrzave.. 6)insistiranje na jakoj drzavnoj intervenciji posebno na liniji jacanja sektora industrije. 2)maximalna ekonomska efikasnost-jednakost u raspodjeli. mora voditi racuna da se u savremenim uslovima. radni i drustveni uslovi zivota i rada clanova zajednice. Male ekonomije se ne ogu osloniti na ekonomiju obima ako racunaju samo sa domacim trzistima ali je to moguce postici koristeci istovremeno i domace i svjetsko trziste kao prakticno neogranicen izvor potraznje. STRATEGIJA POLJOPRIVREDNOG RAZVOJA ILI STRATEGIJA „ZELENE REVOLUCIJE „ Jasan naglasak ove strategije stavljen je na jacanje poljoprivrede. Drustveni uslovi su odredjeni karakterom proizvodnog odnosa. pri tome. sigurnost gradjana. 8 STRATEGIJE EKONOMSKOG RAZVOJA Pokusavaju da daju odgovor kljucna pitanja: kako ostvariti definisane ciljeve ekonomskog razvoja? Razvojne strategije ima ih 6 : 1)monetaristicka strategija. 2)naglasenom proizvodnjom kapitalnih dobara uz jaku podrsku drzave. STRATEGIJA OTVORENE PRIVREDE ILI IZVOZNO ORIJENTISANA STRATEGIJA pociva na dominantnoj ulozi privatnog sektora i trzisnog mehanizma u razvojnom procesu. 3)orijetacijom industrijskog sektora ka izvozu davanjem odredjenih subvencija. posebno razvijenih sredina.Odnos ovih dviju vrsta potrosnja moze biti razlicita u uslovima pojedinih konrektnih zajednica.bezbjednost.

B)Domaći bruto proizvod koji prestavlja zbir roba i usluga proizvedenih unutar zemlje bez obzira u čijem su vlasništvu proizvedeni faktori. 2)stvaranje lokalnih institucija vlasti koje omogucavaju da sirmasni slojevi stanovnistva budu ukljuceni a)u razvojene procese mobilizacijom lokalnih resursa. 2) samoupravni-s visokim stepenom decentralizacije. vode. 10 Društveno bogatstvo.. –struktura po vlasništvu – različiti tipovi vlasništva koji postoje u uslovima konkretne zajednice.poljoprivreda.predstavlja najobuhvatniji eknomski agregat kojim se mjeri i izražava zbir svih materijalnih vrijednosti kojima.objektivni uslovi proizvodnje iz kategorije sredstava za rad.Drustveno bogatstvo u određenoj zemlji obuhvata:-Izraženo i procjenjeno prirodno bogatstvo zemlje(u uzem smislu samoobradivo zemljiste i zalihe sumskog fonda. -Kod druge grupe agregata značajna je vremenska dimenzija: 11 Drustveni bruto proizvod predstavlja zbir svih proizvodnih roba i usluga koje subjekti proizvedu u određenom vremensk periodu. U praksi se koriste dva metoda obračuna društvenoga bruto proizvoda:a)metod praćenja toka finalne proizvodnje(proizvodni pristup)-koji se izracunava sabiranjem:rashodi za licnu potrošnju dobara i usluga. 5)brz rast dohotka po stanovniku u dugom roku-odrzivi rast STRATEGIJA SOCIJALISTICNOG SISTEMA .nedovrsene investicije.odnosno mogucnosti vece akumulacije i investicija.Slijedece mogucnosti: -Struktura po oblastima koje učestvuju u njegovom stvaranju (industrija.. STRATEGIJA REDISTRIBUCIJE DOHODAKA I SMANJENJA SIROMASTVA ima za cilj smanjivanje nejednakosti u raspodjeli dohodaka i umanjivanju problema siromastva i vecina aktivnosti je usmjerna ka siromasnim slojevima stanovnistva.u određenom trenutku mjerenja.a koji služi proizvodnji i potrošnji. .au sirem smislu rudna bogstva. investiranjem na stetu potrosnje i u uslovima prakticno zatvorenih ekonomija. Postoje cetri modela : 1) svojetski-krajnje centralisticki rigidan.) -Proizvedena dobra bogatstva proizvedena ljudskim radom u procesima proizvodnje(fondovi javnih dobara. 9 POKAZATELJI –INDIKATORI EKONOMSKOG RAZVOJA Pokazatelji –indikatori ekonomskog razvoja:a)vrijednosni monetarni pokazatelj b)naturalni pokazatelj ekonomskog razvoja c)ekonomsko-socijalni pokazatelji ekonomskog razvoja i d)naucno tehnoloski pokazatelj ekonomskog razvoja! VRIJEDNOSNI (monetarni)POKAZATELJI.to znaci i nize troskove radne snage.) -Saldo ekonomskih odnosa(dugovanja i potraživanja sa inostranstvom). razni vidovi socijalnih transfera ka najsiromasnijim i dr. b)u politicki zivot zajednice posredstvom politicke decentralizacije.Najveći značaj za izražavanje i mjerenje ekonomskog razvoja imaju vrijednosni pokazatelji.ekonomski agregati koji se utvrđuju sabiranjem..Zajednicke karakteristike ovog koncepta mogu se navesti: .).insistiranje na ubrzanom formiranju kapitala. –naturalna-namjenska struktura s obzirom na namjenu proizvoda i usluga koji sačinjavaju ovaj agregat dijele se na a)proizvodna dobra(sredstva za proizvodnju) i b)potrosna dobra(sredstva za potrošnju). obavlja. odnosno visokim stopama investicija (30-35% bruto drustvenog odnosa) pracenim niskom efikasnoscu investicija. 2)razvoj i potrebe poljoprivrede pokrecu potraznju za nizom neophodnih repomaterijala a veci dohodak poljoprivrednog stanovnistva povecava potraznju za finalnim proizvodima.tzv.Preneseni dio vrijednosti sacinjava zbir vrijednostiutrosenih predmeta rada i sredstava za rad.U nizu takvih mjera navode se: stvaranje veceg broja radnih mjesta i produktivnije zaposljavanje. Pet kljucnih elemenata ove strategije su: 1)inicijalna redistribucija dohotka i sredstava za proizvodnju.raspolaže neka zajednica bez obzira na vrijeme i način njihov nastanka. Iskauzje se u dvije varijante:A)Nacionalni bruto proizvod-koji predstavlja zbir roba i usluga proizvedenih faktorima koji su vlasnistvo subjekataodređene zemlje bez obzira u kojoj se zemlji proiz. sto snizava cijene ovih proizvoda.bruto provatne ..1) porast proizvodnje hrane dovesce do porasta ponude. -vrijednostna struktura: kao i u slučaju pojedinacnih dobara tako i u slucaju njihovog zbira u ovom agregatu moguce je razlikovatiA)prenesene i b)neostvareni dio vrijednosti. 4)sjevernokorejski-vecistepen autarhicnosti.građevinstvo.posebno mjerama agrarne reforme. administrativno-centralisticki sistem donosenja odluka i upravljanja u svim bitnim segmentima razvojnog procesa.proces razvoja se u najvecoj mjeri odvijao u uslovima centralistickog donosenja odluka. 3) kineski-veci naglasak na ruralnom razvoju.Neostvareni dio vrijednosti ili dodatna vrijednost je dio DBP nastao u aktualnom procesu proizvodnje proizvodno utrosenom radnom snagom.odnosno agregiranjem rezultata svih subjekata društvenog procesa reprodukcije.dovodi do rasta profita u nepoljoprivredim djelatnostima. 4)primjena radno-intezivnih djelatnosti i tehnologija u razvoju.Razlikuju se dvije vrste agregata kojima se izražavaju rezultati razvojnog procesa na nivou društva:a)bez vremenske dimenzije b)sa vremenskom dimenzijom(bruto i neto drustevni proizvod i nacionalninarodni dohodak . -Drustveni bruto proizvod može se posmatrati i analizirati sa različitih stanovišta i tada govorimo o njegovnim sastavnim djelovima.stvorene radom svih generacija. 3)znacajne investicij u ljudski-humani kapital.proizvodne zalihe .

odnosno kako tece određeni konkretni razvojni proces. d)obim i metoda ukljucenosti svih clanova drustva u donosenju odluka u daljem drustvenom razvitku.odnosno kretanje traznje nove radne snage e)kretanje uvoza i izvoza.potrebama i zeljama da zivi u jednom nizu koncentricnih drustvenih krugova. . RAZVOJA-koriste za iskazivanje dostignutog nivoa poljoprivrednog i industrijskog razvoja pojedinih zemalja. Drugo. b)od osnovnih ciljeva razvojne politike c)od odnosa snaga pojeidnih socijalnih grupa.državni rashodi i saldo izvoza-uvoza. 14 NATURALNI(NEMONETARNI)POKAZATELJ EKON.nafta.Ovi pokazatelji se po pravilu.Ukupan razvoj znaci ukljucuje :bezbjednosni.odnosno njen rast ne znaci i apriorno pozitivan proces u odnosu na njeno stagniranje ili opadanje.razvijenosti..dali ona ide u pozeljnom pravcu. 16 NAUČNO-TEHNOLOSKI POKAZATELJ EKON..b)Metoda praćenja toka prihoda ili troškova(troškovni pristup)koji se izračunava sabiranjem: najamnina.tj.Postoji veliki broj pokazatelja tehnoloske dinamike i kapaciteta pojedinih zemalja među kojima su najpoznatiji:a)obim i struktura istrazivacko-razvojnoga rada. g)nivo formiranosti građanina svijeta.naucni.tj njihovoga odnosa.Signali iz pozicije makropokazatelja: a)kretanje stope akumulacije veca stopa akumulacije zavisi. razvoja neke zemlje govore o proizvodnji pojedinih prehrambenih artikala(meso.renta.o proizvodnji strategijskih dobara(uglja. regionima b)Kretanje prosjecnoga koeficijenta efikasnosti novih ulaganja –ulazi u red onih signala o stanju razvojnog toka koji sobom nosi vrlo mnogo poruka i koji se mogu izvuci razlicite informacije od znacaja za donosenje mnogih bitnih odluka za dalji razvoj. d)od konkretne faze investicionoga ciklusa.Apsolutni iznosi djele se sa ukupnim brojem stanovnika pojeidnih zemalja pa se tako izracunat iznos naziva „per capita“ili po stanovniku. razvoju koju daju vrijednosni i naturalni pokazatelj. Kada je rijec o kretanju akumulacije tri signala su bitna:a)promjena u velicini akumulacije. 13 Nacionalni..drugih prihoda od imovine. d)patenti i razvijenost proizvodnje i trzista tehnologije..Kao najvazniji ekonomsko-socijalni pokazatelji navode se pokazatelji o promjenama u stanovnistvu . b)stepen svestranoga razvitka licnosti. pomoci.Pomoću tekućih cijena dobijaju se rezultati u tzv.mlijeko).investicije.privredni.kao i vrijednosti međunarodne zajednice. c)ukupnu rasirenost mreže veza i nacin povezivanja među ljudima. -Ocjena nivoa društvenoga blagostanja neke zemlje mora da obuhvati prije svega elemente:a)sve materijalne uslove zivota i rada. 15 EKONOMSKO SOCIJALNI POKAZATELJ EKONOMSKOG RAZVOJA u savremenim uslovima postaju sve znacajnija informacija koja dopunjuje i kompletira sliku o ekon.dok se u stalnim cijenama dobijaju rezultatu tzv.realnim izrazima. 2.skupina i pojedinca koji ga cine.Upotreba tehnologije i znanja pocinje da daje bitan pecat ekonomskom razvoju pojedinih zajednica i da u sve vecoj mjeri utvrđuje mjesto pojedinih zemalja na svjetskoj listi razvijenosti. e)od međunarodnih kredita i drugih oblika međun.Zbog toga „kvalitet zivota“ definisemo na dva nacina: Prvo kao stepen koji je neko drustvo dostiglo u svom ukupnom razvoju.a ukljucuje samo dva njegova dijela i to:preneseni dio utrosenih sredstava za rad(amortizaciju)i neostavreni dio vrijednosti(dodatna vrijednost).narodni dohodak prestavlja agregat kojim se izražava dalje sužavanje i u odnosu na drustveni proizvod ..Najčesći korišćeni naturalni pokazatelj dostignutoga nivoa ekon.indirektnih poreza.u razvoju svih sfera.Ovaj podatak se koristi kao jedan od najcescih pokazatelja stepena eko. -Bitan sastavni dio u pracenju ostvarivanja rezultata u ukupnog razvoja cine i potreba pracenja određenog broja skignala koji sta se događa. c)ravnomjernije usmjeravanje tokova akumulacije.kamata.nominalnim izrazima. 12 Društveni neto proizvod predstavlja agregat kojim je sužen obuhvat društvenog bruto proizvoda. c)udio proizvoda novih tehnologija u izvozu.po privrednim granama i po priv. b)nekontrolisani prelasci kako novcane tako i realne akumulacije u fondove potrosnje.posebno u okviru brojnih međunarodnih komaparativnih analiza.multidimenzionalno bice sa mnogostrukim sposobnostima.su:a)kretanje trzisnih cijena b)kretanje traznje kratkorocnih novcanih kredita c)kretanje zaliha gotovih proizvoda d)kretanje nezaposlenosti. Mjerenjem ekonomskih agregata bavi se društveno računovodstvo koje daje prikaz ukupne ekonomske aktivnosti konkretne društvene zajednice u određenom periodu kroz sistematski pregled strukture i tokova društvene reprodukcije u obliku povezanih sistema računa i tako predstavlja najbolji pokazatelj makroekonomske aktivnosti tajednice. RAZVOJA postaju sve znacajnija ilustracija dostignutoga nivoa ekonomskog razvoja pojedinih zemalja. e)tehnoloski trgovinski bilans zemlje.zaposlenosti. odnosno dodatu vrijednost stvorenu u procesu reprodukcije. e)razvijenost informacionoga sistema.Signali koji dolaze sa trzista.pokazatelji raspodjele bogatstva i siromastva u drustvu.celik). 17 SIGNALI se mogu sistematizovati u tri grupe: 1..kao stepen u kojem jedno drustvo ostvaruje sve vrijednosti-cijene.zdravstveni.pa obuhvata samo novostvorenu. f)stepen socijalne sigurnosti clanova datog drustva.. -Definisanje i mjerenje „kvaliteta zivota“prolazi o dcinjenica da je vrlo slozeno tj. b)naucno-istrazivacka baza zemlje.daju u formi „po stanovniku“.obrazovni.Ona zavisi:a)od stepena razvijenosti i od faza razvoja.secer.

potpunijim koristenjem kapaciteta.stvarni(realni) -Potencijalni uzroci pojavljuju se vec u fazi prelaza neposredne robne razmijene(trampe)u robni promet(od oblika R-R ka obliku R-N-R)kao sredstvo razmijene tezaurisanog novca-blaga.Tako se prekida trzisna veza izmedju kupoprodajnih operacija od kojih zavisi realizacija proizvedenih dobara. teorije i ekon.jedna je bila bankarstvo u kojem su se pojavile nacionalne emisione banke kao „javne ustanove pod zastitom drzave i sa drzavnim privilegijama“ cijim polozajem i ekon.smanjeno koristenje kapaciteta. b)ogroman pad prodajnih cijena.odnosno kada kretanje robe od porodavca prema kupcu nije praceno istovremenim kretanjem novca od kupca prema prodavcu.Karakteristike poremecaja :a)ogromnu nezaposlenost..pada prodajnih cijena. -Faza prosperiteta nastvlja i uvecava ove pozitivne trendove:proizvodnja dostize optimalan nivo. d)ogroman pad ne samo industriske. POSEBNI ASPEKTI 18 CIKLUSI EKONOMSKE AKTIVNOSTI(konjukturni ciklusi)Trzisni oblik proizvodnje tokom njenoga cjelokupnoga dosadanjeg istoriskoga razvoja karakterise neravnomjerno kretanje u kojem se smjenjuju faze uspona.proces investiranja se nastavlja. 19 Uzroci se mogu posmatrati kao :1.ekon. Velika ekonomska kriza-(„Velika depresija“)u periodu 1929-1933god. c)ogroman pad međunarodne razmijene.suzavanje investicione djelatnosti.Taj koncept poznat je i pod nazivom laisser faire.odnosno grana proizvodnje tadasnje ekon. snagom su u znacajnoj mjeri bila ogranicena pravila liberalizma u svojoj oblasti. Karakteristika:sta. 21 REGULATIVNE FUNKCIJE DRZAVE Sadrzaj koncepta tzv.primjenom nove. -Faza depresije period u kojem se veoma usporeno zaustavljaju negativni trendovi iz perioda krize i postepeno stvaraju neophodni uslovi za uspostavljanje ravnoteze i nastavak reprodukcije.raste zaposlenost.U vecini slucajeva kriza nastaje neocekivano i brzo u doba visoke poslovne aktivnosti.u cijelini postoji najpovoljnija moguca eko. -Faza krize oznacava kraj jednoga i pocetak drugoga ciklusa.Mogucnost proizilazi iz funkcije novca kao sredstva placanja kada se prodaja obavlja bez stvarnoga prisustva novca.a takvo kretanje se zbog periodicnoga ponavljanja naziva ciklusima.U vrijeme krize proizvodnja se naglo smanjuje. politike koje teze ka uklanjanju svih ogranicenja i prepreka u eko.cijene i profit.povecavanjem broja zaposlenih. kamte i novca.novim pravcima razvoja i novim sistemima upravljanja razvojem.likvidacija mnogih preduzeca i banaka. prvi kompletan zaokruzen teorijski koncept drzavna intervencija je1936god..kako.zastoja i opadanja ekonomskih aktivnosti.dobila u djelu jednog od najcuvenijih ekonomista svih vremena Johna Maynarda Keynesa pod naslovom Opsta teorija nezaposlenosti .nego i proizvodnje u vecini djelatnosti. situacija za uspijesno poslovanje. -Faza ozivljavanja predstavlja nastavak ekon..a taj pada pracen je nizom drugih simptoma.koliko i za koga proizvoditi dobija se ovim pitanjima.. drugo podrucje je međunarodna razmijena u kojoj je primjena ovoga koncepta naisla na otpor zbog razlicitoga nivoa eko. liberalizma.uspon) d)prosperitet(polet.potencijalni i 2. -Stvarni(realni)uzroci ekonomske aktivnosti nalaze se u samoj prirodi trzisnoga nacina drustvene reprodukcije. aktivnosti na visem nivou. b)nova naucna i tehnicka odkrica i c)pojava novih struka i novih metoda izgradnje strucnih kadrova.efikasnije tehnologije i opreme koji dovodi do vece produktivnosti rada. . liberalizma kao jedinstvene ekon.Ova faza se odlikuje promjenom tehnickotehnoloske osnove proizvodnje.kao i nesmetano djelovanje ekon. strukture.stabilizacije cijena.Signali okruzenja–Tri vrste signala u ovom smislu su od posebnoga znacaja: a)naucne prognoze o novim privrednim oblastima. 20 Faze ciklusa a)kriza b)depresija(zastoj) c)ozivljavanje(oporavak. razvijenosti i potrebe nekih zemalja da koristeci drzavni mehanizam primjenjuju privremene odbrambene i zastitne carine dok se njihova industrija ne osposobi za ravnopravnu utakmicu na svjetskom trzistu.uzrokuje druge faze i pruza osnov za razumjevanje ciklucnoga kretanja.Tako se postepeno dovodi u ravnotezu odnosa robnih i kupovnih fondova.Karakteristike faze krize su :velike zalihe neprodatih roba.Sa pojavnom novca kao sredstvo razmijene nastaje mogucnost vremenskog i prostornog odvajanja akta prodaje od akta kupovine robe (R-N od N-R). Krajem XIX stoljeca pocela se ispostavljati neka ogranicenja u primjeni ovoga koncepta.rastom potraznje za radnom snagom.Osnovni motiv reprodukcije u ovim uslovima je prisvajanje sto veceg profita a u uslovima stalnog zaostravanja konkurenteske borbe.to namece potrebu snizavanja cijene kostanja koje se ostavaruje unapređivanjem produktivnosti rada.Izdiferencirale su se dvije oblasti koje su iziskivale potrebu regulisanja izvan kriterija eko..Do slicnih poslijedica dolazi i kod tezaurisanja novca odnosno funkcije kao blaga kada se on povlaci iz opticaja i time uzrokuje smanjenje platezno sposobne potraznje na trzistu a to dovodi do nemogucnosti pretvaranja robne u novcanu vrijednost. sferi drustva i stvaranja uslova za slobodno kretanje robe.radne snage i kapitala.formiraju se nova preduzeca. zakonitosti u okviru pojedinih drzava i međunarodnim razmjenama.nego između njih uspostavlja kreditni odnos.“bum“konjuktura).sredstva placanjai svjetskog novca.3.

zdravstvene zastite.na osnovu zakonskih odredbi-kao sila-bez potrebe angazovanja vlastitih materijalno – finansiskih sredstava..a povecava nivo zavisnosti od okruzenja. c)regulisanje radnih odnosa.odnosno krize.uticalo je vise faktora: uocena je potreba za sto potpunijim pracenjem ukupnih ekonomskih tokova u zemlji.Drzava –proizvođac kada razmatramo pravce i tenedencije u razvitku i sirenju drzavnih kapitala u savremenim uslovima zapazamo nekoliko karakteristicnih momenata.u fazi u kojoj treba obaviti najdelikatniji akt robne proizvodnje-prestvaranje robe u nova. 1a.pomoci siromasnima.a ako se radi o zaostalim zemljama.zato je drzava prinudjena da intervenise oporezivanjem i tako preraspoređuje dohodak prema potrebama obrazovanja.kao i mnogobrojne negativne pratece efekte ovoga procesa(ogranicavanje proizvodnje i sl. njihovim snizavanjem ili podizanjem drzava regulise priliv. Ovi zadaci ostaju trajna prepokupacija drzavne ekon. aktivnosti u fazama krize i depresije sa svim poznatim pratecim karakteristikama tih faza. rijesenja: 24 Drzava svoje ove funkcije obavlja na dva nacina :1.a sve to namece potrebu intervencije.a koje pri tome najcesce imaju kljucni znacaj za privredu kao cijelinu.nadalje u granama kojima se iskazuju krupna ulaganja koja nemoze obezbijediti ili nema interesa da ih obezbijedi privatni kapital.. 1b. aktivnosti.tada narocito u obezbeđivanju ubrzanoga ekonomskog rasta i ravoja. Politikom kamatne stope.Drzava je ovdje upravo u tome da taj tzv. 23 Među uzrocima sirenja drzavne intervencije navodimo: -a)porast međusobne povezanosti i zavisnosti ekonomskih subjekata u okvitima drzavnih zajednica:na taj porast uticu sve sira drustvena podjela rada koja smanjuje samostalnost subjekata.povecavanje trosenje razlicitih inputa koj estalno umnozava veze i zavisnosti. d)regulisanje investicionih ulaganja.Primjenjuju se i razni vidovi planiranja u privedama pojedinih zemlje. -e)vanjski ili posredni efekti:ove efekte proizvode subjekti. Sistem investicionih dozvola mnoge drzave nastoje da regulisu ravnomjeran kapital po regionima i grana u okvirima drzave(teritorijalnim-regionalni aspekt razvoja).posebno u zemljama razvijenih trzisnih ekonomija. Budzetski rashodi.a to je omoguceno .raznolikiji i međuzavisnij.u grama u kojima su kapaciteti zastarijeli i stoga iskazuju krupna sredstva za rekonstrukciju i modernizaciju.Drzava-kupac-potrosac Drzava se javlja sa svojom ulogom u najkriticnijoj fazi kruznoga kretanja kapitala (R-N)tj.)u stvari da otklone nesklad koji koci i ugrozava dalji normlan razvojni tok. -b)rast neizvjesnosti o buducim događajima:niz momenata utice na stalan rast ove neizvjesnosti tako da on namece potrebu uplitanja drzave u razvoj jer mehanizam samoregulacije privređivanja nemoze da se nosi sa tom trzisnom neizvjesnoscu koju treba kontrolisati predupređivati.nego kako iskustvo i potreba ukazuje i u fazama kada ekonomija prolazi i kroz periode izrazitijeg razvoja.“smrtni skok“robe pretvori u izvjestan i sto kraci a time obezbijedi nastavak reprodukcije bez prekida.. -h)nepotpuna i nejednaka obavjestenost:ovaj momenat dobija na znacaju kako eko.u svim granama kojima su manje privlacne za privatni kapital.odnosno vidovi drzavne potrosnje su:a)drzavne investicije b)transferni rashodi c)rashodi za obrazovanje i nauku d)izdaci za administraciju. -c)sirenje monopola i suzavanje konkurencije: neophodna je uloga drzave radi otklanjanja negativnih dejstava ovi zakonitih procesa.22 Historijski pocetak razvoja regulativnih funkcija drzave usmijerena je na rjesavanje dva osnovna zadatka: 1. Na pojavu ekonomskog planiranja. e)mjere protiv monopolizacije..angazovanjem vlastitih materijalno-finansiskih sredstava. Kapital se najcesce pojavljuju i sire nerentabilnim granama privrede. 2. -d)sektori djelatnosti netrzisne privrede:ovi sektori u savremenim uslovima rastu brzo i imaju veliki znacaj za ukupno funkcionisanje reprodukcije i drustva kao cjeline.odnosno realizaciju robe na trzistu. Politikom demonopolizacije drzave nastoje da otklone nesklad koji uslijed neprekidne koncentracije i centralizacije kapitala nastaje izmedju monopola– oligopola i manjih kapitala. 2-obezbeđivanje odgovarajuceg tempa ekonomskoga rasta. 2.nezaposlenima.direktna poslijedica nedovoljne obavjestenosti je ograniecna mogucnost subjekata da traze najbolja eko.problem ublazavanja ciklicnoga toka eko. raspoređuje dohodak na pogresan nacin. f)vidovi planiranja itd. -f)trzisni mehanizam rezultira nepravicnom raspodjelom dohotka: trzisna raspodjela je drustveno neprihvatljiva i eko.ali posto su ta dobra opste drustvene namjene nemogu se prepustiti privatnom sektoru i nemogu ostavljati na profitnim rezonima.u njima trzisni mehanizam otkazuje. -g)usklađivanje razvoja :aktivna uloga drzave ne iscrpljuje se niti ogranicava samo na ublazavanje faza opadanja eko. b)regulisanje cijena.razvoj postaje sve komplikovaniji.odnosno odliv novcanog kapitala privredi kao cijelini ili iz pojedinih njenih sektora.daje pogresne signale. stetna.Drzava kao sila : a)regulisanje kamatne stope i novcanoga opticaja. aktivnosti ali se uzroci takve njene regulatorne uloge neprekidno povecavaju pa i zadaci koje treba da obavlja.taj zadatak se svodi na rjesavanje problema usklađivanja obima i strukture proizvodnje sa nivoom strukturom platezno sposobne potraznje.

prihoda od svojine. c)ogranicena kontrola nad drzavnom birokratijom.transferi viškovi javnih preduzeća..preduzeća u mješovitom vlasništvu s tim da država ima kontrolu i odlučujući uticaj na poslovanje i javne korporacije u kojima predstavnici vlasti obavljaju ključne rukovodeće i preduzetničke funkcije. U okviru ukupne ekon. Planiranje se u trzisnim uslovima definise kao proces kojim se: a)utvrđuju glavni ciljevi ekonomske politike i naznacavaju prioteti.).visok nivo bruto proizvoda podrazumjeva visoku stopu štednje i obrnuto..raspodjela dohotka.sposobnošću njegovog uvećavanja i efikasnošću korišćenja.politiku dohotka(zarada)..Oblici javih preduzeća u razvijenim tržišnim privredama:preduzeća u većinskom vlasništvu države(željeznice.karakteriše ih odsustvo konkurencije što je jedan od razloga što posluju manje uspješno od privatnih. -Štednja domaćinstva-predstavlja osnovni izvor finansiranja ekon.Budžetski rashodi:državne investicije.). d)ogranicenja vezana za politicki proces odlucivanja ..veličina dohodka i njegova raspodjela.Sklonost štednji zavisi od: veličine nacionalnog dohotka.telekomunikacije. b)ogranicene mogucnosti kontrole i uticaja na reagovanje ekonomskih subjekata na aktivnosti drzave. -Štednja države-formira se iz 2 izvora: 1)višak budžetskih prihoda-Kada država vodi politiku budžetskog suficita on može biti korišten za finansiranje razvoja.Pri korišćenju tog suficita preporučuje se njegovo plasiranje posredstvom tržišta kapitala čime se doprinosi efikasnoj alokaciji inveticionih sredstava i povećava nivo domaće štednje čime se djeluje na dinamiku ekonomskog razvoja.. -kompleks tehnoloskih promjena.trzistu kapitala. c)kroz sistem informacija i komunikacija.. Promjene se sastoje iz dva bitna elementa: 1. -akumulacija je dio novostvorene vrijednosti-dohotka-nacionalnog dohotka.inflacija. politike drzava vodi i politiku cijena.kupovina dobara i usluga.trzistu novca i na deviznom trzistu.politiku ekonomskih odnosa sa inostranstvom.....U relaciji kapital-akumulacija-investicije-razvoj potrebno je upozoriti na još nekoliko relevantnih odnosa i to: -uvećanje kapitala je ekonomski neophodan uslov razvoja. 25 FINANSIJSKI ASPEKTI EKONOMSKOG RAZVOJA Ključni finansijski aspekti ekon. .trzistu radne snage.Faktori koji opredjeljuju veličinu štednje su:nivo raspoloživog dohotka..sa jacanjem uloge drzave u ekonomiji raste i njena objektivna odgovornost za cijenu razvoja.Najvažniji faktor je nivo tj. Jedna od vaznijih faktora koji uticu na politiku stimulisanj domace stednje je adekvtno finansijsko okruzenje i finansijski uslovi u zemlji koji djeluju na prikupljanje i kanalisanje stednje od stedisa preko finansijskih posrednika pado preduzeca koje ce da investira.poslovna saradnja sa svijetom.carine.privatizacija i ( čuvene .plate državne administracije.Drzava ima regulativnu ulogu i u utvrđivanju pravila ponasanja na trzistima robe i usluga. razvoja u razvijenim zemljama .Sredsva ove štednje potičo po osnovu prihoda od rada.S obzirom na tu činjenicu logično je da se istraživanjem razlika u stopama štednje između zemalja pridaje veliki značaj i pažnja.obuhvataju štednju privatnih i partnerskih preduzeća. Promjene ostvaruju se :a)kroz promjene u osnovama tehnoloskih procesa ciji najvazniji sadrzaj cine znanje i informacije.smanjivanje javne –drzavne svojine i njeno transformiranje u privatnu –privatizacija i 2.raspodjele istog. -dopunski izvori akumulacije:domaće banke.ima 2 osnovna izvora:externi i interni. 27 štednje javnih preduzeća-je veoma skromna.Budžetski prihodi:porezi. -kapital-kapitalna dobra su rezultat akumulacije kapitala. -akumulaciji kapitala pripada veće učešće u rezultatima ekonomskog razvoja u odnosu na druge faktore. Sektori domaće štednje su: domacinstva. ima važno mjesto i u nerazvijenim zemljama. preduzeca i drzava.konzistentni i kvantitativno izrazeni ciljevi razvoja u određenim periodama.razvoja su pitanja raspolaganja određenom količinom kapitala. Slabosti i nedostaci prilikom vrsenja funkcije drzave među kojima se navode: a)nedovoljna informisanost. Drugi agregat stopa štednje je od ključnog značaja za dinamiku ekonomskog razvoja. b)na osnovu definisanih najopstijih ciljeva utvrđuje se eksplicitni .postojanja odgovarajućih finansijskih institucija..) 26 Finansiranje razvoja domaćom štednjom Obim domaće štednje zavisi od: -veličine bruto proizvoda po stanovniku -od stope nacionalne štednje Ova dva makroagregata se nalaze u direktnoj koleraciji.. -Štednja preduzeća.politiku deviznoga kursa..napretkom savremene makroekonomske analize i njene prakticne primjene(drustveno racunovodstvo i dr.drzava prepusta kontrolu preduzeca slobodnom djelovanju trzista-liberalizacija. c)u odnosu na ciljeve utvrđuje se mjere za ostvarivanje zadataka.kao i socijalnu politiku.. b)kroz sistem neđunarodnih ekonomskih odnosa...Externi obuhvata dioničarski kapital dok interni izvor se odnosi na reinvestirani profit i amortizaciju.strani krediti.

. c.stimulativno djeluje na inovacionu aktivnost..razvijene zemlje održavaju pozitivne trendove razvoja.Ovaj takozvani jaz ima dugu istorijsku prošlost.Pregled Najznačajniju karakteristiku dosadašnjeg svjetskog ekonom.. POGLAVLJE VI-SVJETSKI EKONOMSKI RAZVOJ 1.strane direktne investicije-predstavljaju najpovoljniji oblik angažovanja strane privatne štednje u procesu finansiranja ekonomskog razvoja zemlje domaćina zahvaljujući sljedećim činjenicama:uvoz strane štednje dodatno proširuje mogućnosti investiranja. Portfolio je:skup finansijskih sredstava koje pojedinac ili predizeće posjeduje u obliku novca ili vrijednosnih papira.-su zajmovi koji se daju po tržišnim kamatnim stopama i ostalim komercijalnim uslovima stranim državljanima ili privatnim firmama.razvoja predstavljaju ogromne razlike između razvijenog i nerazvijenog dijela savremenog svijeta koje se uporno održavaju uprkos naporima kako samih nerazvijenih zemalja tako i određenim aktivnostima međunarodnih ekonomskih organizacija i institucija.Javni kapital se javlja prvi put nakon Velike ekonomske krize (1929-1933). Pod stranom pomoći kao dodatni način angažovanja strane štednje podrazumjevaju se sve forme međunarodnog transfera novca. ..portfolijo investicije u smislu međunarodnog investiranja znače kupovinu stranih vrijednosnih papira(dionica.domaće firme imaju previsoke izdatke za patente i transfer tehnoloških otkrića b. II GRUPA: srednji od 906 do 11.One to čine na 2 osnovna načina:tradicionalnim stranim investicijama formi potpunog ili većinskog vlasnika nad svojim filijalama u inostranstvu i nastupom na svjetskom tržištu klasičnim izvozom..a nakon II svjetskog rata postaje bitan izvor finansiranja ratom uništenih privreda. -skroman udio štednje stanovništva -nizak nivo primjene tehnologije. 2)javnu stranu štednju.3596-11115$.. -visoko učešće primarnih proizvoda i proizvoda niskog stepena obrade u izvozu...zemlje korisnice su pod jakim uticajem političkog uslovljavanja od strane zemlje povjerioca b.podiže nivo znanja.stimulativno djeluje na konkurentnost domaćih roba u izvozu. III GRUPA: visoki GNI-11116 u vise $. b)srednji visi.)koji su emitovani od strane domaćih deviznih subjekata.28 Vanjsko finansiranje ekonomskog razvoja Vanjsko finansiranje obuhvata sredstva koja dolaze iz inostranstva.115 SAD dolara...Ove investicije pomažu finansiranju poslovnih aktivnosti. a. Koristi transnacionalnih korporacija:transferi strane štednje.Iz aspekta izvora javni kapital se može obezbjediti na osnovu:bilateralni i multilateralni aranzmana.zemlje prolaze fazu tranzicije.bilateralnih aranžmana-ovi aranžmani imaju često vojno-političku konotaciju.država dolazi do budžetskih sredstava.. Svetska banka kao pokazatelj stepena ekon.investitori ovakvog kapitala imaju za cilj da otvore mogućnosti za investiranje privatnog kapitala.a koja se koriste za finansiranje ubrzanog ekonomskog razvoja.. Angažovanje strane štednje moguće je podjeliti na:privatnu stranu stednju i javnu stranu stednju.kao dopuna domaćoj štednji.stope rasta tadašnjih socijalističkih i razvijenih kapitalističkih zemalja nisu tako se razlikovale da bi došlo do značajnijeg smanjivanja njihovih međusobnih razlika). b)osamdesete godine karakterise neujednačena razvojna dinamika u pojedinim dijelovima svijeta.duže periode otplate.dok strani investitori imaju samo vrijednosne papire koji mpredstavljaju učešće u vlasništvu ili dokaze za potraživanja.ali domaći menadžeri upravljaju firmom.Uloga tih sredstava u razvojnoj funkciji je značajna ukoliko je stepen razvijenosti neke zemlje na nižem nivou tj.bankarski zajmovi i komercijalni krediti.Najveća i najznačajnija institucija za multilateralnu pomoć je Međunarodna banka za obnovu i razvoj-svetska banka.. a)srednji nizi-906 do 3595 $. 1)privatnu stranu štednju-oblici privatne štednje su: a.niz regionalnih banaka za razvoj.To je indirektni oblik investiranja podsredstvom kojeg se plasira višak štednjeu inostranstvo.što je društveni proizvod po stanovniku niži utoliko je teže finansirati ekonomski razvoj bez zaduživanja u inostranstvu.Najznačajniji nosioci stranih direktnih stranih investicija su transnacionalne korporacije.korištenje neadekvatne i zastarjele tehnologije.. c) period 90-tih obilježen krupnim promjenama(bivše socijal. Kritike na račun transnacionalnih korporacija:čest monopolistički položaj.multilateralni aranžmana-najpovoljniji oblik transfera kapitala za zemlje u razvoju.korisnici ovih investicija dobijaju robe i usluge boljeg kvaliteta i uz niže cijene.razvijenosti zemalja svijeta koristi nacionalni bruto proizvod po stanovniku (GNP-GNI) i pri toj osnovi izvodi sljedece klasifikacije: I GRUPA: 905 ili manje SAD dolara..Period poslije II svjetskog rata se može podjeliti u nekoliko kraćih intervala:a)period 80-tih godina(velike razlike u priraštaju produbile su jaz.roba ili tehnologija koje su najčešće u obliku poklona i koje nije neophodno vratiti ili u obliku kredita koji imaju obično niže kamatne stope.) Bitne karakteristike nerazvijenog dijela savremenog svijeta mogu: -visoka stopa nataliteta uz smanjenu stopu mortaliteta.obveznica. -visok udio radne snage angažovane u poljoprivredi.

Integracioni procesi su u svojoj osnovi jedna progresivna istorijska pojava.afrike.Latinske Amerike) Nove industrijske zemlje-čine zemlje koje su u posljednje 2 decenije 20 vijeka postigle izvanredno dinamičan razvoj na osnovu značajnih napora u obezbjeđenju akumulacije i investicija-rezultat visoka stopa rasta i dohodka po stanovniku(Malezija.Tajvan.značajnim industrijskim sektorom proizvodnje i razvijenom ali zastarjelom infrastrukturom. 2.rata.organizacija i institucija. u političkoj sferi(lične sobode.Izrael. Ocjene i upozorenja budućeg toka integracije: -osnovna ideja vodilja se sastoji u stvaranju maksimalno liberalne tržišne privrede. (Kanada. -drugi momenat je odnos integracija i optimalna društvena podjela rada -treći momenat na koji treba ukazati je diskriminacioni karakter integracija. Na globalizaciju svjetske privrede.postaju mnogo manje značajne zbog niza slijedećih trendova:globalizacije trendova. -intenzivan razvoj svjetske trgovine .Teoretičari prvi plan globalzacije definišu kao „najvišu formu internacionalizovane ekon.visoka produktivnost rada.Efekti procesa globalizacije u odnosu na ekonomski razvoj su: -univerzalnost potrošačkog društva. -stvaranje regionalnih ekonomskih blokova. -naglašenim trendom liberalizacije u tokovime svjetske privrede. -povećanje značaja finansijskog kapitala.Najveći broj takvih zemalja se nalazi u Africi.kvalifikovane radne snage.Grupisanje i definisanje karakteristika zemalja savremenog svijeta: Nerazvijene zemlje-karakteristiše ih najniži dohodak po stanovniku u svijetu.Japan. Tri karakteristike:GLOBALIZACIJA-INTERGRACIJA-TRANZICIJA 29 Globalzacija bi se mogla definisati kao proces ekonomskog . Uticalo je više faktora od kojih neki su: -stvaranje međunarodnih finansijskih i trgovinskih organizacija.One se i stvaraju radi zaštite i favoriziranja njenih unutrašnjih snaga te kao takve vode ka diskriminaciji prema onima koji su van njenog obuhvata.rastućeg značaja transnacionalnih korporacija.kao i problem ravnomjerne raspodjele dohodka između dijelova ukupnog stanovništva.oskudica kapitala..takva privreda vodi ka podjeli rada i razmještaju potencijela koji odgovaraju zakonima tržišne privrede. Tranzicijske zemlje-ove zemlje u najvećem broju slučajeva raspolažu solidnim nivoom obrazovanja stanovništva. Zemlje u razvoju-po mnogim pokazateljima zemlje ove grupe se približavaju ili su na nivou prve grupe ali ostvaruju izvjestan razvoj:rast dohodka po stanovniku..nešto viši nivo industrijske proizvodnje. 30 Integracija-predstavljaju integracioni procesi. -tehnološkom dimenzijom globalizacije..naročito 60-tih godina 20 vj.demokratija.porast nivoa obrazovanja).Sagledavajući te opasnosti formirala su se nadnacionalna tijela i organizacije kako bi se pomoću njih uticalo na što ravnomjerniji razvitak. Razvoj globalizacije i u perspektivi ostaje najznačajnije obilježje toka svjetske privrede. aktivnosti što predstavlja širenje ekono. -jačanje značaja i moći transnacionalnih korporacija.zemlje Zapadne Evrope..većina stanovništva se bavi poljoprivredom.stabilan politički i pravni sistem).uz politička i kulturna prilagođavanja koja prate tu ekspanziju“. ..skladnu podjelu rada i prevenciju konjukturnih poremećaja.globalnih direktnih stranih investicija.a te zakonitosti vode ka neravnomjernosti u ekonomskom razvoju.višestranački politički sistem).tj.USA.) Visoko razvijene zemlje-Zajedničke karakteristike ovih zemalja su:u ekon. aktivnosti na globalnom nivou.potreba komplementiranja ekonomske strukture u funkciji budućeg razvoja.Razvoj i ubrzanje ovog procesa utemeljeno je na tri bitna momenta: -ekspanzivan rast kapaciteta u proizvodnim i uslužnim djelatnostima.procesi ekonomske integracije više zemalja određenog područja.Integracija znači spajanje pojedinačnih privreda više zemalja u jednu potpuniju međunarodnu cjelinu te predstavlja jednu originalnu istorijsku pojavu koja započinje već nakon II svjet.kulturnog i političkog djelovanja koji prelazi granice samostalnih država.kratak životni vijek stanovništva..Irska. -povećanje investicija u informatiku i komunikacije.(zemlje Azije. u socijalnoj sferi(briga za siromašne.sferi(visok kapital uložen u opremu.socijalnog.globalzacije kancelarijskog poslovanja i globalizacije turizma.) Zemlje izvoznice nafte(OPEC)-visok nivo razvoja zahvaljujući ovom energetskom izvoru.slabe političke institucije..zdravstvena zaštits. -stvaranje transnacionalnih korporacijačija ekonomska snaga je jača i bogatija od privrede mnogih zemalja u razvoju -razvoj svjetsih tržišta.Glabalizacija ekonomije označava proces u kojem državne i nacionalne granice.

usluga.kreiran u namjeri da se ocjeni sposobost pojedinih nacionalnih ekonomija da postignu održivi ekonomski rast i razvoj u srednjeročnom periodu.. aktivnosti s ciljem poslovnih transakcija.4.javne finansije.3.zaposlenost.dalekovidnost menadžmenta.razvijanje spoznaje o prednostima malih.sličnih ili komplementarnih ekon.radna snaga i prirodni resursi dok se preduzeća nadmeću na osnovu cijena i ostvarenih prodaja.KONKURENTNOST Predstvlja najnoviji opšteprihvaćen koncept.menadžment.komponenti. „Index globalne konkurentnosti“ ključni sintetički pokazatelj ukupne konkurentnosti.najpoznatiji je Svjetski ekonomski forum-održava se u Davosu.obrazovanje) -efikasnost poslovanja(obuhvaća 60 faktora i dijeli ih u 3 podoblasti:1.reprodukcionih materijala. -produktivna imitacija. Svjetski ekonomski forum je organizator brojnih zapaženih ekonomskih i političkih skupova.5.4 osnovne konkurentske determinante po Porteru „Dijamant nacionalnih prednosti“ -faktori prizvodnje(raspoloživost ovim faktorima nije sama po sebi dovoljna za visoku međunarodnu prednost već je bitno da se oni efikasno koriste uz korištenje najsavremenije tehnologije) -uslovi potražnje(utiče na unapređenje poslovanja i inovativnosti preduzeća) -nivo razvijenosti povezanih i pratećih sektora(važno je imati međunarodno konkurentne dobavljače sirovina. 3)-kvalitet vlasti i državnih institucija. privrede ili pojedine firme da ostvare proporcionalno više dobitaka na svjet.makro okviri za poslovanje.orjentacija na strana tržišta.bazična infrastruktura. 2)-stepen internacionalizacije privrede. razvoj na 3 specifične faze.veličina privrede.opreme) -strategija.4.Švajcarska.vrijednosni sistem) . -unapređenje znanja i obrazovanja.povrat vlasništva ranijim vlasnicima..5.uključenost u međunarodnu ekonomiju. 3)zemlje pokrenute inovacijama-mogućnosti zemalja da održe dostignuti nivo jeste inovativnost u proizvodnim procesima 8 oblasti u koje se grupišu faktori konkurentnosti: 1)-ekonomski potencijal privrede.finansijsko tržište. -prevazilaženje kompleksa veličine.dijeli eko.njen rast.finansijskih tržišta i kvalitet finan. 7)-razvijenost nauke i tehnologije 8)-kvalitet stanovništva Objektivni faktori konkurentnosti: -ekonomske performanse(u 68 faktora ulazi 5 oblasti:1.dijelova. -stvaranje pravnog okvira i ambijenta za aktivnosti privatnog sektora -uspostavljanje odnosa liberalizacije unutar ekonomske sfere -reformisana uloga države 6 zapovjesti za male zemlje koje prate savremene svjetske razvojne trendove: -integrisanje u regionalne asocijacije.4. -brzo reagovanje na stalno promjenjive vanjske uslove.uključenost u međunarodno investiranje.(specifične strategije firmi. 4)-razvijenost finansija.3.a koji se uobičajeno zove tranzicija. tržištu od konkurenata -sposobost da se ostvaruje dinamičan ekonomski rast u dugom periodu -sposobnost zemlje da ostvaruje visoku tekuću produktivnost.uklapanje u procese globalizacije) -infrastruktura(obuhvata 74 kriterija i dijeli se na 5 podoblasti:1.naučna infrastruktura.2.fiskalna politika.31 Tranzicija-Bitan momenat koji karakteriše savremenu svjetsku privredu je proces intenzivnih političkih i ekonomskih promjena kroz koje prolazi značajan dio savremenog svijeta. 2)zemlje pokrenute efikasnošću-trebaju započeti sa razvojem efikasnijih proizvodnih procesa i poboljšati kvalitet proizvoda. Neke od definicija međunarodne konkurentnosti: -sposobnost nacion.finansijskih subjekata.tehnološka infrastruktura.institucionalna bankarska struktura.3.te svrstava zemlje u 3 grupe u skladu sa njihovom fazom razvoja: 1)zemlje pokrenute faktorima-zemlje se nadmeću na osnovu sredstava kojim raspolažu.njeni ciljevi.komunikacije i saradnje.cijene) -efikasnost države(84 kriterija svrstanih u 5 podoblasti:1.2.3. Osnovne sadržinske odrednice tranzicije: -proces privatizacije-privatiziranje najvećag broja privrednih i neprivrednih subjekata.asimilacija i adaptacija strane tehnologije 3.2.5.doprinose konkurentnosti na stranim tržištima) Klaster-povezanost.dohodak po stanovniku.zdravlje i ljudska sredina.struktura i rivalitet firmi. 5)-razvijenost infrastrukture 6)-nivo razvijenosti menadžmenta.kao i mogućnosti države da imaju dugoročno „zdravu“privredu..2. -unapređenje ulaznog i izlaznog toka direktnih stranih investicija.

od sela ka supergradovima. trijumf individualnosti i personalnosti.od Zapada ka Istoku.forsirati kvalitet. Smanjiti smrtnost djece Cilj za 2015.maximalno investirati u obrazovanje. uspon vrijednosti etičnosti.promovisati privatnu štednju i domaće investicije. umjetnost zamjenjuje sport.unaprijediti jednakost spolova i jačanje pozicije žena. -Po istom autoru „8 azijskih megatrendova“:od nacionalnih država ka umreženim. od zapadnog utjecaja ka azijskom putu. od vlade kontrolisanih ka tržišno vođenim. ukidanje posredovanja.stvoriti stabilno i predvidivo pravno okruženje. region Pacifika postaje ekonomski centar svijeta.32 10 zlatnih pravila kojih se zemlja mora pridržavati da bi njena privreda bila i ostala konkurentna: 1. od nacionalnih ka globalnim ekonomiji. 5. -Don Tapskot naglašava nove ekonomske realnosti zasnovane na: znanju.6. godinu: Osigurati da svi dječaci i djevojčice završe osnovnu školu. Po američkom naučniku J. Cilj za 2015. godinu: Smanjiti za dvije trećine stopu smrtnosti djece ispod 5 godina. virtualizaciji.od institucija ka samopomoci.borba sa HIV. od klasične ka viskoj tehnologiji.investirati u tradicionalnu i tehnološku infrastrukturu. privatizacije države „blagostanja“.4. inovacijama.9. od hijerarhijske ka mrežnoj organizaciji.smanjenje mortaliteta djece. od dominacije muškaraca ka usponu žena.brzinu i transparentnost u državnoj administraciji. Poboljšati zdravlje majki Cilj za 2015.od Sjevera ka Jugu.razvijati agresivnost na stranim tržištimai atraktivnost zemlje za direktne strane investicije. Ukinuti krajnje siromaštvo i glad Cilj za 2015.od centralizacije ka decentalizaciji. 2. godinu: Smanjiti za dvije trećine broj žena koje umiru pri porodu. porast uloge žene u politici i biznisu. ka visokim tehnologijama.globalizaciji. nastupa vijek biologije.8. godinu: Prepoloviti broj ljudi koji žive s manje od 1 dolara dnevno i ljudi koji gladuju. 4.uskladiti privredu sa okruženjem i globalizacijom u cilju obezbjeđenja trajnog stvaranja bogatstva i zaštite vrijednosnog sistema koji građani žele. Promovirati jednakost u pogledu gendera i osnažiti žene Cilj za 2005.isti autor je osmislio 10 novih megatrendova:ekonomski prosperitet je planetarni fenomen.obezbjediti održivost životne sredine i okoline. godinu: Eliminirati disparitete u pogledu gendera na svim nivoima.7. integraciji. -Krajem 20 vj. razvije se tržišni socijalizam.bolestima.5.3. neposrednosti . globalizacija stila života.malarijom i dr. od izvozno ka potrošački vođenim.10.Naisbitt-u: Od industrijskog ka informatičkom društvu. Postići univerzalno osnovno obrazovanje Cilj za 2015.očuvati socijalnu strukturu otklanjanjem dispariteta plata i jačanjem srednje klase.2.Trendovi budućnosti -Osnovne karakteristike razvoja u prvoj polovini 20 vj. 33 Milenijski ciljevi su:iskorijeniti extremno siromaštvo i glad.unaprijeđenja zdravlja majki. konvergenciji. molekularizacija. . od ili-ili visekratnim opcijama.obezbjediti opšte obrazovanje.stvoriti fleksibilnu i elastičnu privrednu strukturu. neskladu.produktivnosti i poreza.razviti globalno partnerstvo u cilju razvoja.održati optimalne odnose između nivoa nadnica. Milenijski razvojni ciljevi: Teme i dometi 1. 4. odgovornosti. 3. godinu: Eliminirati disparitete u pogledu gendera u osnovnom i srednjem obrazovanju(željeno).

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->