Dr Snežana Štetić Redovni profesor Prirodno matematički fakultet Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo Univerzitet u Novom Sadu

STRATEGIJA RAZVOJA TURIZMA BANATA
(STUDIJA RAZVOJA TURIZMA BANATA)

Beograd, 2008.

1

UVOD Predmet istraživanja strategije je razvoj turizma i mogućnosti njegovog održivog razvoja na području Banata koje želimo da pozicioniramo kao turističku destinaciju Srbije sa prepoznatljivim brendom. Radi se o primenjenom istraživanju, koje se bazira na prihvaćenom saznanju da turizam predstavlja privrednu granu koja u potpunosti valorizuje sve resurse u prostoru sa ciljem poboljšanja ekonomskog razvoja. U istraživanju su se uvažavali trendovi razvoja turizma u svetu i provodila terenska istraživanja u okviru svake subregije i užih lokaliteta, a sve u cilju definisanja modela razvoja za uspešno pozicioniranje turističke destinacije Banata na međunarodnom tržištu. Pristup ovom istraživanju je u težnji da se postigne viši stepen kvaliteta i zadovoljavajući stepen blagostanja lokalnog stanovništva u XXI veku. U rezultatima istraživanja se naglasak stavlja na preduslove koje treba ispuniti da bi turizam zaista postao jedan od vodećih elemenata sveukupnog razvoja regije, a destinacija Banata postala značajna turistička destinacija u Srbiji i širem okruženju. Važno je zato da se naglasi da je Ugovorom o izradi programa predviđen i monitoring , s intencijom da preraste u trajan kontrolni mehanizam turističkog razvoja i uspešnosti pozicioniranja ove turističke destinacije u okruženju. Polazne osnove Društveno ekonomske i političke promene praćene rizicima, kao i promene u širem okruženju Republike Srbije nametnule su potrebu da se istraži položaj turizma Banata u novim uslovima. Na to utiču i novi sadržaji razvoja društva u celini kao i snažan razvoj tehnologije koji u velikoj meri usmeravaju veličinu i strukturu društvenog proizvoda i novi pristup razvoju turističkih destinacija. Iskorak koji je učinjen u razvoju turizma Banata poslednjih godina, dodatno je nametnuo uslove za njegove buduće pravce razvoja i potrebu da se uporedno teži ostvarenju najviših ekonomskih, ekoloških i socijalnih ciljeva. Ukoliko želimo da pratimo savremene trendove, potrebe lokalnog stanovništva i tržišta, nameće se obaveza definisanja pravca i strategije razvoja. To predstavlja prekretnicu sveukupnog razvoja Banata, kojoj turizam treba da postane značajna pokretačka snaga ukupnog ekonomskog razvoja. U poredjenju sa drugim ekonomskim granama, koje ima ili može imati na ekonomski razvoj i na kvalitet života stanovništva Banata, turizam ima poseban značaj. Upravo ta uloga turizma, i izrazito naglašene promene koje nameće savremeno turističko tržište i sve značajniji uticaj turizma na domicilno stanovništvo, nametnuli su potrebu da se istraže realne mogućnosti njegovog budućeg razvoja, kako bi se definisale smernice, i osigurala odgovarajuća dokumentacijska osnova za savremeni pristup upravljanju turizma na nivou ove turističke destinacije. Ovaj problem je prepoznat od strane svih relevantnih tela Banata, što je u saradnji s timom naučnika i stručnjaka rezultiralo konkretnim projektnim zadatkom da se postavi teorijski utemeljen i praktično izvodljiv model razvoja turizma Banata. Naglasak je stavljen na potrebu da se mnogobrojne

2

komparativne prednosti ove turističke destinacije tržištu ponude na odgovarajući način, i da se preoblikuju u prepoznatljive konkurentske prednosti. U središtu razvoja treba da bude profitabilni turistički proizvod čiji je integralni deo maksimalno očuvana životna sredina, kao i stalno poboljšanje kvaliteta. To je izuzetno značajno jer privlači, turiste sa različitih tržišta. Na taj način se utiče na ukupni ekonomski razvitak i blagostanje lokalnog stanovništva. Istraživanja koja su uradjena u okviru strategije uvažavala su specifične interese svake pojedine destinacije i lokaliteta kao uže destinacije, sa posebnim osvrtom na heterogenost raspoloživih turističkih resursa i atrakcija. Pošlo se od uvažavanja svih relevantnih osnova, na način da se turistički proizvod turističke destinacije Banata oblikovao uz uvažavanje hijerarhije ciljeva a u razvojnom modelu ova destinacija sagledala u jedinstvenom i neponovljivom spoju mogućnosti koje nudi njena okolina a posebno destinacije razvoja specifičnih oblika turizma. Cilj istraživanja Prema urađenoj Strategiji razvoja turizma Srbije očigledno je da Srbija ima komparativne prednosti u turizmu, međutim zaključak je da ona nije ispravno tržišno pozicionirana. Iako poseduje diverzifikovanu strukturu turističkih resursa, dobru saobraćajnu povezanost i poseduje ljudske potencijale njeni turistički proizvodi nisu dovoljno razvijeni pa, ne mogu biti adekvatno plasirani na inostranom turističkom tržištu. Samim tim, naša zemlja ne ostvaruje značajan devizni priliv od turizma. Mali broj smeštajnih kapaciteta i zastareli objeki utiču i na nemogućnost njihovog plasiranja na inostranom tržištu. Dosadašnja ulaganja nisu ni približno dovoljna da bi se ova situacija poboljšala. Zbog zatvorenosti tržišta u Srbiji kasni proces restrukturisanja i privatizacije, kao i inostranih ulaganja što utiče na zaostajanje turističke privrede Srbije u stvaranju modernih oblika ponude kao što su novi tematski hoteli, tematski parkova, golf tereni, wellness centri, ruralni sadržaji, nove infrastrukture za potrebe turista specijalnih interesovanja i dr. Posmatrajući ove zaključke, očigledno je da se ova slika direktno prenela i na područje Banata, čija turistička ponuda ima sve karakteristike globalne turističke ponude Srbije. U želji da u potpunosti sagledamo sve strane turističkog proizvoda Banata urađena su opsežna anketna istraživanja na terenu za potrebe ove studije. Na taj način, sagledali smo situaciju na terenu i dobili podatke kako posluje turistička privreda, koje su jake i slabe tačke, a šta su pretnje i mogućnosti turizma Banata. Cilj ovog istraživanja je da se izradi teorijski utemeljen i praktičan model razvoja turizma Banata, koji će da osigura razvoj konkurentne destinacije, isplativog turističkog proizvoda i rast standarda stanovništva. Plan razvoja mora da da konkretne odgovore na sva otvorena pitanja, što znači da treba imati jasnu viziju, da podržava načelo održivog razvoja, realno proceni potencijale ulaganja i njihove ekonomske efekte. Istraživanjem treba da se dodje do saznanja, kako ponuditi tržištu prepoznatljiv turistički proizvod visokog kvalitet, i da osigura prosperitet i viši kvalitet života građana Banata. To nameće obavezu da se prepozna interes svih učesnika ponude, i da se kroz partnerstvo osigura jedinstveno delovanje svih elemenata razvoja javnog i privatnog sektora. Na taj način će se ovim planom definisati smernice i aktivnosti po nosiocima .

3

koji će da osigura da se Banat pozicionira kao prepoznatljiva i privlačna turistička destinacija. pri čemu treba uvažavati potrebe ljudi koji žive i rade na prostoru ove turističke destinacije što znači ujedno i povećanje kvalitet života lokalnog stanovništva. U tim okvirima pristupilo se razradi ekonomskih. čime se značenje plana širi i na druga područja kojima se određuje budućnost i trasiraju mogući pravci daljeg razvoja jasno prepoznatljive turističke destinacije Banata.Strategija razvoja turizma Banata je od strane naručioca i izvodjača koncipiran kao osnovni strateški dokument. Na taj način plan ima za cilj podizanje turističke ponude na viši nivo kvalitet. Hipoteze U istraživanju se polazi od opšte hipoteze. Ovako postavljenu hipotezu možemo da dokažemo imajući u vidu sledeća teorijska i praktična saznanja: 4 . Osnovni cilj plana je povećanje konkurentnosti turističke ponude ove turističke destinacije uz istovremeni porast blagostanja građana. ekoloških i društvenih ciljeva. koje moraju da bude na kvalitetniji način prepoznate na turističkom tržištu. Posebno se naglašava cilj očuvanja životne sredine. znači da treba bolje valorizovati znanje. na način da će se one objediniti u jedinstveno tržišno i prostorno povezanu celinu. ali i potrebi da se uvaže njihove prostorne. Uslov je da se na novim. Turistička destinacija Banata želi da se profilira kao turistička regija čije će različitosti i posebnosti predstavljati njenu komparativnu prednost. Budući razvoj treba da počiva na tradiciji turističkog razvoja i njegovom budućem razvoju. ima osnovu kroz jasno definisane opštih i pojedinačnih ciljeva. Ukoliko tome dodamo i ostale pogodnosti. kvalitet ponud. podizanju standarda i kvalitet života lokalnog stanovništva Banata. koji znači prihvatanje održivog razvoja kao koncepcije koja ima polazište u još uvek raspoloživim prirodnim resursima (koje treba čuvati i unapređivati). na način da postane osnovna snaga razvoja drugih delatnosti. posebno onih koji su svoju životnu sudbinu vezali na posredan ili neposredan način za sudbinu razvoja turizma. resursne i kulturne posebnosti kroz jedinstvo različitosti. ali i svesti lokalnog stanovništva koje želi da sačuva autohtone vrednosti. Vizija Vizija razvoja turističke destinacije Banata. tada možemo da definišemo smernice za realizaciju opštih i posebnih ciljeva turističkog razvoja Banata. očuvane prirodne i antropogene resurse kao i uključivanje lokalne zajednice. ali i svake pojedine uže turističke destinacije. da turizam može doprineti kompletnom ekonomskom razvoju. istorijske. kojim će se pokrenuti razvoj turizma u Banata. naučno utemeljenim i u praksi dokazanim saznanjima postavi takav model razvoja. Cilj je i bolja valorizacija kulturno-istorijskih spomenika i njihova zaštita za generacije kojima to treba ostaviti u nasledje. Plan pozicioniranja Banata kao jedinstvo različitosti.

na način da delimično ili potpuno nestaju neke delatnosti. Turistički trendovi se sagledavaju u okvirima kontinuiranog rasta i razvoja turističke ponude i potražnje i u uslovima sve izraženije konkurencije među turističkim destinacijama na svetskom turističkom tržištu. kao i Poboljšanje korišćenja lokalnih resursa u cilju privlačenja spoljnih resursa (prvenstveno kapitala) koji su teško dostupni na lokalnom nivou. Tokom istraživanja i izrade Strategije razvoja primenjivane su metode analize i sinteze. Prošle godine (2007.) ova kretanja su dostigla nivo od skoro 9oo miliona inostranih turista (UNWTO). što znači izgradnju "inteigrisanog menadžmenta kvalitet" Nova evropska politika razvoja ima za cilj povećanje konkurentnosti regiona putem podrške politici boljeg iskorišćenja potencijala – prirodnih.Savremena turistička kretanja na globalnom nivou u stalnom su porastu. valorizovati. Metode istraživanja Priroda istraživanja nametnula je potrebu da se pođe od istorijske metode. Plasman ovakvog turističkog proizvoda nameće potrebu izbora optimalnog modela upravljanja destinacijom. Svrha i cilj nove Evropske regionalne i kohezione politike koji se ogleda kroz. 5 . da Srbija u svetu sve više stiče imidž atraktivne turističke destinacije da se ekonomija Banata poslednjih godina suočava sa ozbiljnim strukturnim promenama.g. metode apstrakcije i konkretizacije. kao potencijala koje treba prepoznati. kulturnih. kako bi se došlo do ocene dostignutog stepena teorijskih pretpostavki. Samo inovativni turistički proizvod destinaciji može da osigura viši stepen prepoznatljivosti . Da se turistička destinacija prepoznaje po komparativnim prednostima. Kroz razvoj malih i srednjih preduzeća u oblasti turizma . antropogenih i ljudskih. Banat dugoročno vidi svoju šansu. Globalizacija je doprinela velikoj heterogenosti turističke tražnje na svetskom turističkom tržištu usled brzih ekonomskih. Samo se racionalnom i efikasnom saradnjom odnosno "partnerstvom" svih segmenata značajnih za razvoj turizma može da ostvari konkurentska prednost. tehnoloških. koje se mogu zameniti tercijarnim sektorom u čemu veliki značaj pripada uslužnim delatnostima. Da su zbog različitih ekonomskih i političkih okolnosti neke konkurentne turističke destinacije osigurale bolje pozicioniranje na turističkom tržištu. skup predviđenih intervencija u stvaranju uslova poželjnih za razvoj biznisa (jačanje pozitivne spoljašnje snage i unapređenje administrativnih kapaciteta lokalnih samouprava). i pretvoriti u konkurentske prednosti. Pri tome je konsultovana brojna savremena naučna i stručna liiratura i mogućnosti praktične primene ovih postavki u praksi kroz mnogobrojna istraživanja na terenu. političkih i drugih promena.

Teorijska polazišta Procesi globalizacije u turizmu manifestuju se kroz intraregionalna i interregionalna putovanja. koji će se prezentovati u deskriptivnom i elektronskom obliku. Na osnovu kvantitativnih i kvalitativnih tržišnih istraživanja . Dobijeni rezultati prilikom istraživanja su se primenom deduktivne metode oblikovali u formu modela razvoja. a metodom komparacije se došlo do saznanja o željenim ciljevima i pravcima razvoja Banata kao turističke destinacije. kao i drugih pretpostavki razvoja turizma. koristila se induktivna metoda za donošenje sudova o problematici koja se istražuje. apstrakcije i generalizacije u otkrivanju zakonitosti ponašanja svih segmenata značajnih za razvoj turizma ove turističke destinacije. utemeljen na sintetičkoj metodi sagledavanja različitih metodoloških postupaka. uslugama ili načinom života. Metodološka istraživanja u vezi sa ovim projektom rađena su: Kroz primarna i sekundarna istraživanja i direktnim kontaktom sa interesnim subjektima što utiče na stvaranje objektivne slike pretpostavke razvoja turizma Banata. Uočavajući mogućnosti razvoja turizma Banata posebno je dat naglasak na analizu klastera i njihovu integraciju u celovitu razvojnu strategiju turizma Banata. Analizom postojećeg stanja turističkih resursa i atrakcija. a "field" istraživački rad baziran je na proverenim metodama i tehnikama. Savremeni turista deo je sveopšte homogenizacije tržišta i zahteva 6 . Primenom principa od posebnog ka opštem sagledavajući specifičnosti turističke ponude Banata i uklapanja u Strategiju razvoja turizma Srbije. metoda komparacije. korišćen je dijalektički pristup problemima. stepena razvoja i afirmacije užih turističkih destinacija na području jedinstvene turističke destinacije Banata. Primenom principa od opšteg ka posebnom sagledavajući razvoj turizma Srbije i mesto turizma Banata. koja mora da osigura ispunjenje zahteva ciljnih korisnika u okviru globalnih preferencija turista za određenim proizvodima. U obradi rezultata prikupljenih na temelju anketnih upitnika i radionica na terenu. metoda uzorka. Sa ciljem definisanja upravljačkog mehanizma i obezbeđivanja plana implementacije strategije upravljanja turizmom Banata.metode indukcije i dedukcije. Rezultat takvog pristupa doveo je do konkretizacije teorijskih saznanja o specifičnim karakteristikama značajnim za razvoj turizma ove destinacije. Svaka turistička destinacija je mala geografska celina. Primenjeni su uobičajeni metodološki instrumenti tako da su "desk" istraživanja temeljena na raspoloživoj dokumentaciji u koncipiranju relevantnih sadržaja plana strategije razvoja turizma. Uvek se polazilo od opštih metodoloških načela koja su uobičajena za ekonomska istraživanja. metoda klasifikacije. Klasifikovana su sva svojstava do kojih se došlo istraživanjem kako bi se ukazalo na bitne veze i odnose. primenjen je logički i analitički postupak analize i sinteze. metode generalizacije i specijalizacije. Istaknuto mesto pripalo je i delfi metodi kao podlozi za prognoziranje budućeg razvoja.

Zbog toga treba da se istraže svi specifični zahtevi potražnje. to još više naglašava potreba da se ova ponuda integriše. koje treba da budu prepoznatljive i prilagodjene potrebama ciljnog tržišta. Konkurentnost na globalnom turističkom tržištu i strukturne promene onemogućavaju ravnomeran rast svake turističke destinacije. Organizacija istraživanja Na polazištima ciljeva. što dovodi do ujednačavanja potreba i želja kupaca na svetskom nivou. i da ih uključuje u gotove celine. Upravo su na ovim polazištima definisani oni elementi modela. kojom treba upravljati na novim osnovama i time stvoriti osnovne pretpostavke za pretvaranje komparativnih u konkurentske prednosti. značajno je opredjeljenje istraživačkog tima. 7 . Ovu ponudu treba oblikovati uz uvažavanje opštih i posebnih trendova. i ponude integrisani sadržaji u novoj organizovanoj formi. Turistička destinacija Banata treba da bude strateški definisana poslovna celina. kako bi se mogla održati konkurentnost destinacije na uvažavanje eko-pristupa i načela održivog turizma. prepoznatljiva po svim relevantnim elementima.sistema opremanja i osiguranje integralnog kvalitet ponude. nove organizacije. a i zbog saznanja da za ovu turističku destinaciju turizam ima više pozitivnih no negativnih uticaja. opredelila se za održivi razvoj. da proverava (testira) dostignuti stepen saznanja. Koncipiranje ponude turističke destinacije mora da uvažava osnovne komparativne prednosti. Turistička destinacija Banata kao značajna turistička regija u Srbiji. vizije i prihvaćene metodologije. već zahtevaju organizovanu ponudu i van njegovih užih granica. mora imati jasan imidž i da osigura uslove za stvaranje pozitivnog poslovanja. Kako savremeni turisti ne žele da koriste samo osnovnu ponudu turističkog mesta. kao polazište za bolje pozicioniranje na nacionalnom i svetskom turističkom tržištu. sa zadatkom uvođenja novih metoda marketinga. koji odražavaju rezultate sporazuma svih zainteresovanih učesnika privatnog i javnog sektora. Upravo su na ovim polazištima utemeljen potrebe zahtevi da se Banat definiše kao turistička destinacija koja postaje i poslovna jedinica turističke ponude. s obzirom na očuvanost prirodnih resursa i istorijskog nasledja. Težište se pomera od pojedinog subjekta turističke ponude na turističku destinaciju odnosno na stvaranje integralnog proizvoda destinacije kojim upravlja destinacijski menadžment u jednom od prihvaćenih oblika partnerstva.uvažavanje standarda. koji dominiraju na svetskom turističkom tržištu i koje treba dalje istraživati i oslanjati se na njih. za što ima šanse. a u dokazivanju postavljenih hipoteza. u kome samo objedinjeni poslovni i drugi subjekti mogu da odgovore na sve izazove na odgovarajući način. pa se od ekonomskih i drugih subjekata u turizmu zahteva njihovo prilagođavanje novim odnosima. To je integralna celina koja uvažava sve relevantne zahteve prisutne u sistemu globalizacije. Takav pristup je uslovljen sve većim pritiskom konkurentskog okruženja. ali istovremeno prepoznatljiva po specifičnostima svoje ponude.

i stalno prisutna terenska i druga izvorna istraživanja. do turističke destinacije Banata kao celine. a podržavan je i kroz sinergijsko usuglašavanje strategija. Izrada ovog projekta treba da ukaže na neka osnovna pitanja i pravce razvoja turizma Banata kao što su: Na koji način Banat treba da poveća konkurentnu sposobnost na domaćem turističkom tržištu . a posebno tokom istraživanja postignuta je saglasnost o ključnim. koja su vodila ka ključnim obeležjima "jedinstva različitosti" toliko karakirističnim za turističku destinaciju Banata. Pravci razvoja turističke svesti lokalnog stanovništva Stvaranje pozitivnog imidža o turističkoj ponudi Banata na domaćem i inostranom turističkom tržištu. odnosno od niže hijerarhije prema višoj. uopštavanja posebnosti. a posebno s ciljem da plan razvoja turizma bude prihvaćen od domicilnog stanovništva. To je pretpostavka za brže repozicioniranje učesnika turističke ponude. po čemu se ona izdvaja od mnogih njoj sličnih. kroz jačanje pozicije međusobno povezanih subjekata u ponudi jedinstvenog turističkog proizvoda destinacije. Rezultati istraživanja i koristi Strategije razvoja mogu se jasno prepoznati i na polju podizanja kvalitet života lokalnog stanovništva. do zahteva turističkog mesta (lokaliteta). preko sub-regija. Identifikacija područja sa jakom potencijalnom turističkom ponudom. Kako banat plasirati na inostranom turističkom tržištu. kao uslova i svrhe njegove izrade i sprovodjenja. 8 . kontinuiranom testiranju rezultata svake faze istraživanja odnosno pojedinih tematskih celina kako bi se sadržaj prilagodio stvarnim potrebama i interesima svih zainteresovanih u lokalnoj zajednici. Tako se krenulo od elemenata relevantnih za konkretne poslovne sastave. s ciljem da se Banat pozicionirana kao prepoznatljiva turistička destinacija. Pronalaženje sredstava za investiranja u turistički razvoj. Kako obezbediti primenu ovog projekta. pristup istraživanju koncipiran je od posebnog ka opštem.neprofitnih organizacija. strateškim pitanjima održivog razvoja. zaposlenih i domicilnog stanovništva. što se očekuje i tokom njihovog sprovodjenja. Očekivani rezultat istraživanja Rezultat ovoga istraživanja je izrada Strategije razvoja razvoja turizma Banata od koga se očekuje da pruži jasne i realne odgovore na sva otvorena pitanja definisana projektnim zadatkom. Tokom izrade Strategije razvoja naglasak je stavljen na: timski rad i multidisciplinarnost u organizovanju tima. Primena Strategije razvoja pretpostavlja stvaranje "inovativnog destinacijskog menadžmenta". za stvaranje povoljnije ulagačke klime za investitore. za bolje korišinje kapaciita i osigurane očekivane stope povratka ulaganja. Već tokom ugovaranja.

turističke organizacije i turistički menadžment. Menadžeri svih nivoa i profila u turističkim organizacijama moraju da postignu konsenzus na profitnim ili neprofitnim osnovama. Završeni plan treba da bude i podloga i polazište za delovanje destinacijskog menadžmenta. svima koji turistički razvoj destinacije povezuju s osiguranjem dobrih uslova rada i podizanjem kvalitet života. i izaberu lidera koji će prema zajedničkoj koncepciji upravljati destinacijom uz uvažavanje svih relevantnih elemenata. čiji je zadatak osposobljavanje ljudi za njegovu primenu. ali i na sve ostale direktne i indirektne učesnike u turističkom razvoju. turističke organizacije. utemeljeno na reprezentativnom uzorku. Tu treba uključivati sve vodeće stručnjake na nivou destinacije. zaposlenima u turističkim organizacijama. kao i za svaku destinaciju. a sadržavali su opšta i posebna pitanja za svaku navedenu ciljnu grupu. Tokom 2008 godine provedeno je obimno empirijsko istraživanje. i biće organizovan veliki broj prezentacija i radionica za destinaciju Banata kao celinu i za uže turističke destinacije od turističkih mesta do sub-regija. To se prvenstveno odnosi na stvaraoce turističke ponude. je kao rezultat primenjenog istraživanja koncipiran s ciljem da u praksi osigura visoku aplikativnu vrednost. Na taj način svaka anketirana grupa dala je sopstveno mišljenje o elementima turističke ponude Banata. Rezultate istraživanja objavićemo na taj način da se prepozna zajedničko i posebno u turističkoj ponudi ove jedinstvene turističke destinacije. ali i o pitanjima koja su od posebnog interesa samo za tu interesnu grupu. ali dati šansu i mladim i drugim kreativnim kadrovima. Koncepcija i dinamika istraživanja U skladu sa prihvaćenom metodologijom izrade Strategije razvoja izvršeno je obimno empirijsko istraživanje stanja turističke ponude Banata. ali i užih turističkih destinacija. i ostalim zainiresovanim osobama. Anketnim upitnicima o stanju u turističkoj destinaciji i mogućnostima za razvoj turizma izvršen je popis sadašnjeg stanja 9 . kao i na celokupnu zainteresovanu javnost. Anketni upitnici provedeni su na reprezentativnom uzorku.Ovaj plan. tj. Jedan od preduslova uspešne primene Strategije razvoja je sprovođenje monitoringa i uključivanje sistema kontinuirane edukacije. Pretpostavka za to je da ga kroz hijerarhiju ciljeve prihvate svi stepeni odlučivanja (od najnižeg do najvišeg). a s ciljem ocene postojeće turističke ponude Banata kao jedinstvene destinacije. Tu se prvenstveno misli na jedinice lokalne samouprave. uspostavljenog na načelima partnerstva. na turističke i ostale ekonomske subjeke. na način da ih razumeju i sprovedu u život kao rezultat sopstvenih želja i saznanja. lokalnog stanovništva. Istraživanjem su obuhvaćene sledeće ciljne grupe: turistička privreda. na lokalne turističke organizacije. treba ugovoriti i brojne radne sastanke sa članovima lokalnih uprava i samouprava. i da se oživotvori u što širem obuhvatu i u realnom vremenu. i posebno će se evidentirati lokacije u kojima treba da se ostvari veći stepen prilagođenosti zahtevima turističkog tržišta na koje je turistička destinacija Banata orijentisana. od koga se očekuje da postane lider i pokretač razvoja turizma na novim osnovama. Istraživački tim izvršiće prezentaciju koncepcije izrade Strategije razvoja turizma Banata. Osim toga.

POTENCIJALI I OGRANIČENJA ZA RAZVOJ TURIZMA Distribucija turističkih tokova u okviru destinacija Banata nije ravnomerna u većini slučajeva. Rumunije i Mađarske. na domaćem i inostranom turističkom tržištu. s posebnim naglaskom na predstojeće zadatke. od kojih 30 sa više od 5. dok veoma mali deo Banata administrativno pripada gradu Beogradu. administrativno podeljena između Srbije. zbog koncentracije turista na pojedinim tačkama.PRILAGOĐAVANJE STRATEGIJE RAZVOJU TURIZMA BANATA Kako je vrlo teško napraviti kratak plan prezentacije svih saznanja do kojih se došlo prilikom izrade Strategije razvoja turizma Banata. a ukupno 750 hiljada stanovnika. shodno svojim karakteristikama. najbrojnije je srpsko stanovništvo (65%). u nastavku ćemo vrlo koncizno prikazati ključne sadržaje istraživanja. STANJE. Srem). Backa. linijama i površinama. Izrazito ravničarski predeo sa Deliblatskom peščarom i Vršačkim planinama (641 m). Srpski deo Banata najveća je od tri regije koje čine Vojvodinu (Banat. Karta broj 1: Teritorijalni prikaz Banata 10 . pa samim tim ne predstavljaju značaj prilikom turističke prezentacije. dok druge mnogo veće površine unutar destinacije nisu predmet interesovanja posetilaca. Istraživanja turističke destinacije Banata ukazuje na činjenicu da se turisti najčešće grupišu i posećuju određene delove ove turističke destinacije. potom mađarsko. pa rumunsko. Srpski deo Banata je uglavnom lociran u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini.000 stanovnika. Jedan od ciljeva ove strategije je da se izvrši uravnoteženje turističke ponude čitavog prostora kako bi svi delovi imali podjednake šanse. To su centralni lokaliteti i turistička jezgra. Ima 177 naselja panonskog tipa. Najveći grad je Zrenjanin. POLOŽAJ I PRIRODNE KARAKTERISTIKE BANATA Region Banat je geografska celina.

Najveći grad srpskog Banata je Zrenjanin (79. Granice prema istoku i severu su političko-administrativne.545).56% ukupne površine Srbije (izuzimajući Kosovo) i 45. jer se nalazi između Centralne i Jugo-istočne Evrope i na taj način je povezan sa zapadnom evropom i Bliskim istokom. U ovim geografskim granicama Banat zahvata 9.001). Na teritoriji Vojvodine Banat je administrativno podeljen na okruge: Severnobanatski. Kikinda (41. Srednjobanatski i Južnobanatski sa ukupno 19 opština. Podaci o površini Banata. Njegov geografski položaj.825) i Vršac (36.110). Karta br. a ostali veći gradovi su: Pančevo (76.71% ukupne površine AP Vojvodina.830 km² što predstavlja oko 17. je potencijalna konkurentna prednost koja može učiniti da region postane raskršće značajnih međunarodnih tokova i resursa. a do ušća Tise granicu na zapadu čini Tisa.Granice Banata su prema zapadu i jugu jasne i čine ih reka Dunav na jugu. km2 55968 21506 3256 Broj naselja 4239 467 55 50 94 Broj stanovnika prema Broj stanovnika prema popisu 1991 popisu 2002 5611242 1970195 216754 177542 315633 5466009 2031992 208456 165881 313937 Severno-banatski 2329 okrug Južno-banatski okrug 4245 Izvor:Republički zavod za statistiku. broju naselja i broju stanovnika možemo videti u narednoj tabeli: Tabela broj : Teritorija Banata Teritorija CENTRALNA SRBIJA AP VOJVODINA Srednje-banatski okrug Površina. Beograd 2004. 2: Administrativna podela Banata 11 .

Postoje dva drumska prelaza (kod Vatina i Srpske Crnje). motiva područja ili regiona – udaljenost od glavnih putnih pravaca i sredstava za komunikaciju. Dunava i Moriša a na istoku do reke Tamiša i Černe. i dva železnička (kod Vršca. Od vodenih puteva Dunav i Tisa imaju veći značaj u ostvarivanju veza sa ostalim delovima naše zemlje i drugim zemljama Evrope. Dva prelaza na Dunavu i pet na Tisi čine veze kojima je Banat povezan sa ostalim delovima naše zemlje. uklopljenost u širu teritorijalnu celinu i dr.Vatin i kod Kikinde) prelaza za Rumuniju. 12 .koji se nalazi između Tise. Karta br.TURISTIČKO-GEOGRAFSKI POLOŽAJ BANATA Turističko-geografski položaj je izuzetno važan sa aspekta prostornog razmeštaja turističkih znamenitosti. Položaj Banata u odnosu na susedne zemlje je povoljan. dok nepovoljan položaj može da predstavlja realnu prepreku u razvoju turizma. Povoljan prostorni razmeštaj za određeni turistički region znači prednost za razvoj. 3: Geografski položaj Banata Turističko-geografski položaj Banata je povoljan. prilagođenost oscilatornim kretanjima turista. jer predstavlja severoistočni deo Vojvodine. Jedino je prema Sremu Banat ostao zatvoren a jedan od razloga je da na Banatskoj strani ne postoji nijedno veće naselje na Dunavu. Veze Banata sa Mađarskom nisu razvijene.

Drumske veze iz XVIII veka. Kroz Vojvodinu prolaze mnoge važne saobraćajnice. Najvažniji drumski putevi su: Beograd – Čenta –Perlez – Zrenjanin-Kikinda – Mokrin i druga linija jeste Beograd – Pančevo – Alibunar. počele su da se grade železničke pruge. su bile one koje su povezivale Segedin preko Kikinde sa Temišvarom. Pre svega autoput E-75 koji ide iz centralne Evrope i Horgoša na granici prema Mađarskoj. prema Skoplju i Solunu. Treći krak autoputa E-70 se u Sremu odvaja na zapad. Ona je bila namenjena izvozu gvozdene rudače iz poznatih rudarskih krajeva. pa preko Novog Sada do Beograda i dalje na jugoistok ka Nišu. drugi na jug. Veliki Bečkerek sa Kikindom itd. zatim Segedin preko velikog Bečkereka sa Pančevom. gde se račva: jedan pravac vodi na istok ka granici sa Bugarskom. Preko ovog ravničarskog područja oduvek su vodili najkraći putevi između centralne Evrope i Bliskog Istoka.Uljma –Vršac . Karta br 4: železničkih pruga 13 . Skoro svi ovi putevi su zadržali svoje prvobitne i značajne funkcije. Oko autoputa je razvijena i mreža lokalnih puteva i železničkih pravaca.Vatin – rumunska granica.1 kilometar. U drugoj polovini XIX veka. Danas je mreža pruga u Banatu duga 439. Najstarija železnička pruga je od Rešica u Rumuniji preko Jasenova za Bazijaš na Dunavu. ali povlačenjem granica prema Mađarskoj i Rumuniji one su izmenjene i više orjentisane prema Pančevu i Beogradu.SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA Na teritoriji naše zemlje je značajna raskrsnica međunarodnih puteva i predstavlja most između Evrope i Azije i Evrope i Afrike. na ovom području. Nešto kasnije je izgrađena pruga Segedin – Kikinda – Temišvar i Temišvar – Vršac – Bela Crkva. Postojeća putna mreža je uvek bila u funkciji proizvodnih potreba Banata. prema susednoj Republici Hrvatskoj i dalje ka zapadnoj Evropi. odnosno Uljma – Bela Crkva.

Najveće pristanište je Pančevo . Pančevu i Beloj Crkvi. banatsko područje gravitira ka aerodromu ''Nikola Tesla''. kao i cela Vojvodina. To ujedno pokazuje i mogućnost potencijalne turističke klijentele u područje Banata.Vodeni saobraćaj se odvija na Tisi i Dunavu. zapadnoevropskim i istočnim zemljama. Na sledećoj karti se može videti udaljenost aerodroma u beogradu od pojedinih gradova (u kilometrima i časovima letenja. plovnog puta spaja Atlantik i Mediteran povezuje zapad i istok Evrope i samim tim pruža evropljanima skoro neograničene mogućnosti za plovidbu. a nešto manje na Begeju i najmanje na Tamišu. Vojvodina se nalazi na južnom . Ečkoj. Čeneju. 5: Plovni putevi Vojvodine Što se tiče vazdušnog saobraćaja. U Vojvodini je aktivno i osam sportskih aerodroma i to u Subotici (Bikovo). koji svojom dužinom od 3..505 km. Karta br. Sastavni je deo transevropskog plovidbenog sistema Rajna-Majna-Dunav. 14 . Kikindi.delu Panonske nizije gde je i najveće rečno hidročvorište u Evropi. Dunav je plovan celom svojom dužinom oko Banata i povezuje Banat sa srednjoevropskim . Sremskoj Mitrovici.

31% ukupnog broja stanovnika AP Vojvodine.) 73 66 78 73 94 85 Izvor: RZS.30 -1. 15 . što približno iznosi 35. u smislu pojačanog pritiska starijeg stanovništva na posao. godine ukazuje na povećanje broja starijih u ukupnom stanovništvu. Tabela br 2: Promene u populaciji u periodu od 1991-2002.STANOVNIŠTVO Ukupan broj stanovnika Banata.15 Izvor: Ibid Upoređivanje starosne strukture stanovništva između 1991. što je ispod nacionalnog proseka. prema rezultatima popisa iz 2002. naročito i zbog promena starosne strukture stanovništva i starenjem populacije.16 1. budući da proizvodi negativne efekte na tržište radne snage . što je sa društveno-ekonomske tačke gledišta veliki problem. i 2002.2000 PROMENE U POPULACIJI (%) -5.66 0. Popis 2002 Od početka sedamdesetih godina dinamika populacije je negativna. 1991.g.24 -3. Sve manje učešće mladih na tržištu radne snage i sve veći broj starijih stvara ozbiljne ekonomske posledice. Tabela broj 1: Broj stanovnika i gustina naseljenosti Banata BROJ STANOVNIKA I GUSTINA NASELJENOSTI PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA Republika SRBIJA BROJ STANOVNIKA 1991 2002 179783 170361 221353 214366 328428 332706 729564 717433 2013889 2030992 7822795 7498001 ST/Km2 (2002. godine je nešto manje od 720 hiljada. Gustina naseljenosti je 73 stanovnika po km2. PROMENE U POPULACIJI 1991 – 2002 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA Republika SRBIJA (*) PODACI ZA PERIOD 1990 .89 4. prouzrokovan najviše procesom pada stope rođenih tokom sedamdesetih.

koji funkcionišu kao osnova za prodiranje novih tehnologija i kultura.2 Godine 65+ n.7 12.0 41. Slabosti stanovništva se ogledaju kroz: nisku stopu nataliteta. 32343 40076 58879 131298 382655 1404322 % 19.9 20.6 19.7 41.6 22.2 Godine 50-64 n.7 % 13.5 15. 165346 207836 312017 685199 2031992 7450071 % 100 100 100 100 100 100 % 100 100 100 100 100 100 Godine 0-19 n.5 16.1 Godine 50-64 n.5 42.0 42. Specifične inicijative i akcije koje za cilj imaju podsticanje učešće žena na tržištu rada.5 22. uz pravu politiku razvoja povratka na selo možemo uticati na poboljšanje starosne strukture stanovništva i stvaranje baze za razvoj turizma.8 Izvor: Ibid Stepen urbanizacije je relativno nizak i nepromenjen tokom protekle decenije.0 25. 27308 34258 49352 110918 323747 1240505 % 16.4 25.6 42.8 18. visoko procentualno učešće starijeg stanovništva i veliki broj raseljenih lica. što ukazuje na to da veliki deo stanovništva. nema pristup nekim uslugama što utiče i na nedostatak pokretača razvoja većih naselja.5 Godine 20-49 n.4 22.6 41.Struktura stanovništva prema polu ukazuje na povećanje broja ženske populacije koji nastaje iz nekoliko razloga. možemo da zaključimo da su pozitivne tačke razvoja: etnička raznovrsnost stanovništva . 74806 90630 137085 302521 844649 3998227 % 41.1 42.8 22.2 20. Posmatrajući sve odlike stanovništva Banata.9 21.7 41.7 30. STAROSNA STRUKTURA STANOVNIŠTVA 1991 Područja Severni Banat Srednji Banat Južni Banat BANAT Vojvodina Republika Srbija 2002 Područja Severni Banat Srednji Banat Južni Banat BANAT Vojvodina Republika Srbija Godine 0-19 n. 68745 87004 132722 288471 865599 3132832 % 41.. Turizam kao privredna delatnost kod koje dominira učešće ženskog dela stanovništva mogao bi promeniti broj radno aktivnog stanovništva. 44586 55071 84739 184396 517803 2953988 % 24. 16 . 179298 220843 326116 726257 2013889 9696161 Ukupno n.1 Ukupno n. emigraciju.2 18.9 24. 35651 46412 64983 147046 403413 1761190 % 19.1 12.5 13.0 18. 36950 46498 71064 154512 459991 1672412 % 22. Tabela broj 3: Starosna struktura stanovništva.0 19. a pre svega razlike u prosečnom životnom veku polova. Međutim.9 26.4 Godine 20-49 n. do sada nije zadovoljavajuće.9 41.3 18.0 12. 24255 28730 39309 92294 248024 982756 Godine 65+ n. Zbog toga dolazi i do odliva radne snage prema većim urbanim delovima Vojvodine i ostalog dela Srbije.2 15.9 42.9 16.9 19.8 16.3 10.3 22.

ali ne zadovoljava potrebe kada je u pitanju pravac istok-zapad. od toga je 1. To se odnosi na širinu puta. zbog lošeg održavanja i činjenice da su neki od njih bili izgrađeni još pre više od pedeset godina. tako da auto-putevi u izgradnji samo delom kod Horgoša dotiču administrativno područje Severnobanatskog okruga (u delu koji se geografski nalazi u Bačkoj). Nedostatak Banata je i to da dva koridora koja prolaze kroz Vojvodinu (koridor X i koridor VII). Pored toga relativno dugo treba da se putuje između nekih destinacija u samom Banatu. Pogranična područja sa Rumunijom nemaju dobru vezu sa unutrašnošću Banata. Iako se neki putevi označavaju kao magistralni (na primer. Vršac i Srpska Crnja). koja varira. To je odraz činjenice da su pogranični delovi bili zanemareni prilikom gradnje i da nisu izgrađene saobraćajnice koja bi povezale ova područja. (Kikinda i Vatina. problem je i izuzetno loše veze Banata sa Centralnom Srbijom istočno od Beograda. Veliki problem je i kvalitet puteva.Osim toga. Tabela br.044 17 .4 : Dužina puteva u Banatu 2002. Pri tome. prolaze kroz Bačku i Srem. tako i na kvalitet materijala od kojeg je izrađen. zbog ne postojanja mostova preko Dunava. Makadam je takođe izuzetak i relativno retko se sreće. Zemljani putevi predstavljaju manje od trećine lokalnih puteva. kvalitet puteva je znatno ispod odgovarajućih .314 kilometara. Auto-put u klasičnom smislu u Banatu ne postoji. godine PODRUČJE 1 Srednjebanatski okrug 2 Severnobanatski okrug 3 Južnobanatski okrug 4 BANAT 5 Vojvodina 6 Srbija Izvor: RZS Ukupno u km 733 599 982 2314 6057 37981 Savremeni u km 682 536 772 1990 5221 23709 Dužina puteva kroz Banat iznosi 2. dok se kod lokalnih puteva. Zrenjanin-Beograd).INFRASTRUKTURNA OPREMLJENOST BANATA Putna mreža Putna mreža u Banatu je zadovoljavajuća na pravcu sever-jug. čija ukupna dužina iznosi 1.990 kilometara puteva savremeno. kao i srednji deo Banata imaju gušću mrežu putnih pravaca od severnog i jugoistočnog Banata. područja Banata bliže Beogradu. Ukupno 644 kilometra regionalnih puteva ima savremeni kolovoz. kao i podloge puta.

kilometra. Očigledno je da putevi u Banatu nisu bili od prioriteta za razvoj.1 kilometar. nije optimalna. Još dve značajne pruge koje Banat povezuju u smeru istok-zapad jesu Zrenjanin-VršacBela Crkva i Pančevo-Vršac-Granica prema Rumuniji (Moravica). ali zato dužina puteva kroz Banat. Temišvarom u Rumuniji i Segedinom u Mađarskoj. odnosno Kraljevine Jugoslavije. a potom za vreme Kraljevine SHS. Međutim. može naći i 307 kilometara zemljanih ili puteva sa makadamom Tabela 13: Dužina putne mreže Banata po kategorijama 2002. II Svetskog rata uglavnom nije bilo značajnije gradnje pruga u Banatu. ali zadovoljava trenutnu frekventnost puteva. zahvata 38% svih puteva u Vojvodini. Najduža je pruga koja povezuje Pančevo preko Zrenjanina sa Kikindom i graničnim prelazom sa Rumunijom (Žombolja/Jimbolia). ali i sa Jugoistočnom Srbijom. u većem delu. kako savremenih. građena je još u XIX i početkom XX veka za vreme Austro-ugarske Monarhije. Osim toga. Pruge Banata danas u svom najvećem delu ne ispunjavaju zahteve savremenog železničkog saobraćaja.7% površine Vojvodine. tada mora da se posveti više pažnje ključnim putnim pravcima. pre svega one koji Banat povezuju sa Beogradom. Postojeća putna infrastruktura. a u funkciji ubrzanog privrednog razvoja i podizanja standarda lokalnog stanovništva. jer površina Banata obuhvata 45. sa tehničkim 18 . preko Dunava. Mreža pruga u Banatu ukupno je duga 439. Novim Sadom. Pruge su uglavnom jednokolosečne. Nakon. godine Magistralni putevi Teritorija Br 1 2 3 4 5 6 Srednjebanatski okrug Severnobanatski okrug Južnobanatski okrug BANAT Vojvodina Srbija Izvor: RZS svega 236 135 255 626 1563 4756 savremeni 236 118 255 609 1533 4603 svega 204 225 215 644 1797 10401 savremeni 204 225 215 644 1760 8818 svega 293 239 512 1044 2697 22824 savremeni 242 193 302 737 1928 10288 Regionalni putevi Lokalni putevi Putna mreža u Banatu ređa je nego u ostalom delu Vojvodine. Najkraća je koja povezuje Zrenjanin (Tomaševac) preko Orlovata sa Perlezom. tako i onih bez sloja asfalta. ako se planira intenzivan ekonomski razvoj. uz 737 kilometara puteva sa savremenim kolovozom. preko Tise ka Bačkoj u smeru Novog Sada. Železnički saobraćaj Mreža železničkih pruga. neophodno je obnoviti i postojeće putne pravce. sever-jug i zapadistok.

motonautika. dok je najveći deo kanalske mreže završen u period posle 1945. gde se uz kanale formirala i lokalna privreda. rekreacije i turizma na vodama i obalama kanala neophodno bi bilo osmisliti i izgraditi odgovarajuće punktove sa potrebnim objektima. marine.419 km (za nosivost do 150 t). Hidro sistem „Dunav-Tisa-Dunav” je višenamenski vodoprivredni sistem. Odmah po završetku građenja kanali hidrosistema počeli su da se koriste za sport. Stajićeva. Novog Bečeja. Perleza. međutim oni nikada nisu korišćeni u turističke svrhe kao u Evropi. 19 . Nema značajniju ulogu u prevozu tereta. opremom (npr. hotela. i urešeni priobalni deo. kajakaša i motonautičara. zbog znatno smanjenog održavanja poslednjih godina. i male bezbednosti. svrstanih u pet kategorija. bungalovi. Vrbasa. izgrađeni kanali su još jedno javno dobro koje je nedovonjno iskorišćeno i eksploatisano. a reke čine njenu okosnicu. Posledice toga su neredovan železnički saobraćaj. takođe i takmičenja veslača. predstavlja stratešku vezu koja treba da podstakne razvoj trgovine. kao evropski transportni Koridor VII. dok u prevozu putnika uopšte i ne učestvuje. Turizam je potencijalna osnovna delatnost privrede Srbije.6 km). igrališta. šetnje. Za Republiku Srbiju reka Dunav. male brzine. turizam (sportski ribolov. Za brži razvoj sporta. sportski rekviziti). rečni saobraćaj je nedovoljno iskorišćen u odnosu na svoje potencijale. Vodeni putni pravci U poređenju sa ostalim vidovima saobraćaja. Ukupna dužina plovnih puteva u Republici Srbiji iznosi 1. došlo se na ideju da se i ovdašnji izgrađeni resursi inovativno iskoriste i da se na taj način poboljša i unapredi turistička ponuda Srbije. Sastoji se od 12 plovnih kanala Bačke i Banata (ukupne dužine 600. Osim toga na kanalima se organizuju razne regate. Uz kanale Hidrosistema nikla su mnoga vikend naselja (kod Šebešfoka. Novom Sadu i drugim mestima. rekreaciju. pristani i vezovi za čamce. lovačkih domova. Bačkog Monoštra. kupališta.godine. sadržajima. tehnološki zastarelom opremom i po pravilu nedovoljno održavane. čija je glavna funkcija navodnjavanje i odvođenje suvišnih unutrašnjih voda. Prvi kanali u Vojvodini izgrađeni su još u vreme Marije Tereze i manji deo sistema dovršena je u periodu od 17951870. Velikoj Britaniji. motela. nizak nivo usluge. ali predstavlja i plovni put. Holandiji.elementima iz XIX veka. Po uzoru na dugu tradiciju korišćenja kanala u Francuskoj. Sportovi na vodi upražnjavaju se u Zrenjaninu. Kikinde. izleti). više restorana. plivanje. a preduslov svega je čista voda u kanalima. Ove aktivnosti treba da prati odgovarajuća propaganda. Zrenjanina. turizma i usluga. veslanje. Stanje unutrašnjih plovnih puteva nije zadovoljavajuće.

pa će uskoro biti plovan i do Temišvara u Rumuniji.000 turista. dok je još 28.. odnosno Begej. Statistički podaci broja plovila i broja putnika za 2006-2007 god. Do bombardovanja. Tabela 10. Dunavom sve više plove putnički brodovi. U 2006. Plovne reke su Dunav i Tisa u celom toku kroz ili pored Banata dok su Begej i Tamiš plovni jednim svojim delom.000 putnika. Konkretniji podaci se vide iz tabele koja sledi: 20 . Ukupna dužina rečnih tokova kroz Banat je 509 kilometara. Od manjeg su značaja kanali koji povezuju Dunav i Tisu. od čega 190..Francuska. Dunavom godišnje prođe više od 600 putničkih brodova. Dunavom doploviti oko 430 brodova.godine u Beograd je pristiglo 26 međunarodnih putničkih brodova sa oko 3. plovni put Dunava se koristi i u našoj zemlji. godine.4 kilometara.000 putnika. U početku je broj brodova koji pristaju u naše luke minimalan da bi se godinama povećavao.U pogledu broja prevezenih putnika u našoj zemlji. Dužina toka Dunava kroz Banat iznosi 148 km. rečni saobraćaj je uglavnom služio za transport robe i sirovina. Ukupna mreža kanala u Banatu je 518. Tise 168 km. SAD. Očekuje se da će 2008g.godini.Novi Sad Vodeni putni pravci u Banatu obuhvataju rečne i kanalske tokove.9 kilometara je plovno za brodove nosivosti do 1000 tona.). dolazi do smanjenja obima neputničkog rečnog saobraćaja na minimalnu meru. daljih 98.4 kilometara je plovno za brodove nosivosti do 500 tona. U toku je čišćenje Begeja prema rumunskoj granici. Begeja 75 km i Tamiša 118 km. Posle 1999. dok se u Novom Sadu zaustavilo oko 150 brodova sa 30. zbog carinske kontrole u Bezdanu i Apatinu zadržavaju se 5-6 sati i u tom intervalu treba im ponuditi kvalitetan turistički program sa razgledanjem grada i kulturno-istorijskih znamenitosti što bi uticalo da Vojvodina postane jedan od turističkih brendova Srbije.7 kilometara.000 stranih turista( Nemačka.4 plovno za brodove nosivosti do 200 tona. BROJ PLOVILA KOJI SU PROŠLI KROZ NOVI SAD 11 38 80 117 89 87 77 45 9 BROJ PLOVILA KOJI SU PRISTAJALI U NOVOM SADU 4 19 42 58 46 39 39 36 2 MESECI MART APRIL MAJ JUN JUL AVGUST SEPTEMBAR OKTOBAR NOVEMBAR BROJ PUTNIKA 477 1938 4371 6508 6112 4781 5180 4424 286 Izvor: » Lučka Kapetanija « . uglavnom pod stranim zastavama i sa velikim brojem putnika.Tokom 2002. Skandinavske zemlje. od čega je plovno 317. na pristaništu beograd zaustavilo se 300 brodova sa oko 42. Prošle godine je takozvanim kruzerima Beograd posetilo oko 50. Jačanjem tržišta krstarenja na rekama. rečni saobraćaj je gotovo zanemarljiv.

6 43.4 118 5.4 35 147.Tabela 5: Kanali u Banatu Dužina u km Plovni 1000T Nr. Bogojevo. Novi Sad.1 43. koji praktično omogućavaju transport robe vodenim putem kroz sam centar Banata. Majna).Može se smatrati da je veliki deo Banata potencijalno pogodan da se uključi u mrežu plovnih puteva Evrope (obzirom na kanal Dunav.Novi Bečej Stari Begej Begej Plovni Begej Tamiš Karašac Brzava 518.6 31. ali je potrebno mnogo investicija.3 37. treba odrediti prioritete. ali prvenstveno u tranzitu. koje su praktično na rubovima Banata. u budućnosti treba računati sa značajnim porastom uloge vodenog transporta.4 12. i u gradovima duž obala Tise i Dunava). Beograd.6 31. Smederevo i Prahovo. a na reci Tisi u Senti.1 18. Robni transport Tisom. jer su postojeće zapuštene i malih kapaciteta (u Zrenjaninu. S obzirom da je tok Dunava definisan kao evropski koridor VII. PRIVREDNI RAZVOJ Za potrebe naših istraživanja pogledaćemo najvažnije indikatore privrednog razvoja Banata : 21 . Begejom ili Tamišom.3 147. Najveći nedostatak su mu odgovarajuće luke. a u prevozu robe sveden na minimum.3 32 190. Pančevo.3 10 Moravica 11 Rojga Izvor: Vode Vojvodine Na reci Dunavu kroz Republiku Srbiju smešteno je osam luka međunarodnog značaja: Apatin.4 Plovni 200T 28. Ako se ima na umu ekonomski razvoj. Ne bi trebalo zanemariti ni kanale.9 Plovni 500T 98. Rečni saobraćaj je u pogledu prevoza putnika praktično beznačajan.8 19. kao i da se posebno osmisle regionalni projekti sa Rumunijom i Mađarskom. BANATSKI KANALI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Zlatica Kikindski kanal Banatska Palanka . ili će se osposobljavati i mreža kanala. Rajna. koja kapilarno povezuje sve značajnije gradove Banata sa svetom. uključujući i Zrenjanin.9 17. takođe može da bude interesantan u budućnosti. Kikindu i druge veće gradove.4 35 50. Bačka Palanka. pri čemu je potrebno na temelju činjenica odlučiti hoće li se vodeni transport svesti na transport rekama.4 10.

što se negativno odražava i na strukturu njene proizvodnje. pri čemu zaposlenost u uslugama zdravstva i obrazovanja beleže manji pad od usluga trgovine. dok je 2002. U odnosu na Srbiju daleko je više zaposlenih u Banatu u poljoprivredi. 22 . U uslužnoj sferi zaposlenost beleži drastičan pad.7%. Najveće učešće u nacionalnom dohotku Banata beleži industrija sa 51. Ako se izvoz Banata analizira sektorski. dok je u zemlje Evropske Unije izvoženo svega 18% proizvoda.god. sledi poljoprivreda sa 26%.• Bruto nacionalni dohodak po glavi stanovnika u Banatu od 1990. umesto da doprinose njenoj diverzifikaciji i rastu. može se konstatovati da industrija prednjači (95. • • • • • • Posmatrani desetogodišnji period (do 2005. godinu kada je preko 60% proizvoda Banata izvoženo u zemlje EU.2%. dok poljoprivreda (1. Iako ima pozitivnih pomaka. dok usluge učestvuju sa 22.6%). a 27% u zemlje u tranziciju. Po strukturi zaposlenosti. godine iznosio €1. kako zbog neuređenih međusobnih odnosa pojedinih organa na različitim nivoima. turizma i finansijskog posredovanja. To je drastična razlika u odnosu na 1991.5 % ) i usluge ( 2. To ukazuje i na tehničko-tehnološke zastarelosti privrede Srbije i Vojvodine. s obzirom na visoke negativne stope rasta investicija. u Banatu dominira industrija sa 47.464. To je uticalo i na bruto nacionalni dohodak po glavi stanovnika u Banatu koji je 1990. poljoprivreda sa 13. što je nešto manji pad nego na nivou Srbije . usluge sa 39%. dok je učešće usluga u nacionalnom dohotku u Srbiji znatno veće nego u Banatu. a znatno manje u uslugama. godine iznosio €2.8%. Izvoz Banata dominatno je išao u zemlje u tranziciji (50%).) može se okarakterisati kao period izrazitog dezinvestiranja. Učešće poljoprivrede i industrije je znatno veće nego što je to prosek u Srbiji. nešto više u industriji.927. tako i zbog sporosti i parcijalnih interesa postojeće birokratije u određenim institucijama.8%) simbolično učestvuju u izvozu. do godine opao je na 50%.3%. institucionalni i administrativni faktori još uvek usporavaju poslovanje i razvoj privrede.

dok je uslužna sfera nešto razvijenija u Južnom Banatu u odnosu na ostale njegove delove.0 1000.4 171.6 % njegove nacionalne ekonomije. a razlozi tome se moraju tražiti u strukturi privrede.0 Srednjebanatski Severnobanatski Južnobanatski BANAT Vojvodina Rep. a sfera usluga trenutno ne predstavlja osnov ekonomskog razvoja. EAG 2006 Možemo uočiti da je jug Banata razvijeniji od severa.3 45.Tabela 6: Bruto nacionalni dohodak 1990. 1990 2002 Teritorija Srednje-banatski Severno-banatski Južno-banatski BANAT Vojvodina Nacionalni Nacionalni Nacionalni Nacionalni Indeks dohodak po dohodak po dohodak entiteta dohodak entiteta nacionalnog glavi glavi kada RS=100 kada RS=100 dohotka 2002/90 stanovnika stanovnika 2832. 2002.3 127. što je uticalo na to da a je Južni Banat lakše podneo krizu.0 951.5 2812.7 126. a usluge su doprinele sa €229 miliona ili 22.0 42.9 128.3 %. Učešće industrije je najveće u Severnom Banatu. Nacionalni dohodak Južnog Banata jednak je zajedničkom nacionalnom dohotku Severnog i Srednjeg Banata.4 100. To ukazuje da industrija dominira.9 1464.0 52. Poljoprivreda je doprinela nacionalnog dohotku Banata sa €267 miliona. po analiziranim teritorijama NACIONALNI DOHODAK 1990/2002 3500.0 500. EAG 2006 Pri sektorskoj analizi može se uočiti da je u Banatu dominatan sektor proizvodnje/industrije.6 1487.0 1500. industrija sa oko €530 miliona. RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.7 1469. Grafikon br 1: Nacionalni dohodak 1990/2002.2 51. RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.0 3000.3 154. zatim sektor poljoprivrede.4 131.0 2000.0 2500. čini 51. posebno industrije Severnog i Južnog Banata.Serbia Teritorija 1990 Nacionalni dohodak po glavi stanovnika 2002 Nacionalni dohodak po glavi stanovnika EUR Izvor: RZS.2 3135.Srbija 2218.8 2856.9 50.8 141.da se poljoprivreda koristi kao njena sirovinska baza. a na trećem mestu je sektor usluga.9 Izvor: RZS. Pri tome.8 52. što čini 26 %.2 100. 23 .0 0.1 Rep.8 1296. učešće poljoprivrede najveće u Srednjem Banatu.9 156.1 153.2 1627.0 136.6 2926.

čije povlačenje sa tržišta Evropske unije nije u toj meri dramatično. Vojvodina 25. Očekuje se da će najbrže jačati spoljnotrgovinska saradnja sa zemljama EU.000.000 100.000 250. a Srbija 36.4%. naravno treba imati na umu rezerve da je najveći deo plasmana u zemlje u tranziciji usmeren prema državama bivše SFRJ.7%. povlačeći se sa tržišta zemalja EU. i 2002.000.4%. Izvoz Banata je nešto više usmeren u zemlje u tranziciji iz okruženja nego što je to privreda Vojvodine u celini.000. izvoz Banata u odnosu na izvozna tržišta se izuzetno kolebao tokom poslednje decenije XX veka. Grafikon br 2: Učešće sektora u izvozu Banata 1991. Njen značaj se ogleda kroz doprinos ukupnom zapošljavanju koje je značajno iznad nacionalnog 24 .000 150. Vojvodina 28. koja pak više izvozi u zemlje Evropske Unije i vanevropske zemlje. Pri ovim konstatacijama. pri čemu je i Vojvodina bitno ispred Banata (Banat 22. prema.000.8%).Uporednom analizom se uočava da je učešće poljoprivrede u nacionalnog dohotku Srbije sledeće:Banat 26%.Sektor usluga znatno je razvijeniji u Srbiji nego u Banatu i Vojvodini. godini UČEŠĆE POJEDINIH SEKTORA U IZVOZU BANATA 1991.5%.000 200. EAG 2006 Prema procenama Regionalne privredne komore Banata 2002.000 19 91 SEKTOR Izvor: Regionalna privredna komora Banata RZS i Integrativni plan društvenoekonomskog razvoja Banata.000 300.3%. iz kojih se obavlja reeksport dobrog dela proizvoda koji se izvoze na ta tržišta. pri čemu trgovina sama participira sa 2. a zatim sa zemljama u tranziciji.000 50.000 INDUSTRIJA POLJOPRIVREDA USLUGE VREDNOST 350.000. 2002. Poljopivreda i ruralni razvoj Poljoprivreda igra značajnu ulogu u ekonomiji srpskog Banata budući da preko 50% populacije živi u ruralnim oblastima. GODINE 450.000.000. godine učešće usluga je 2. dok je učešće ugostiteljstva i turizma 0.01% .000. Ne samo što je opao u apsolutnim vrednostima nego se i više usmeravao na manje zahtevna tržišta zemalja u tranziciji.3%.000. Taj trend je u Banatu izraženiji nego kod izvoza Vojvodine. a Srbija 21.000 400.

1 5.73 0. kao i na uspostavljanje specijalizovanih distributivnih sistema. Posebno je važan razvoj plantaža pod vinogradima zbog uloge u zapošljavanju i mogućnostima za povećanje prihoda lokalnog stanovništva.9 3.61 1.2 20. ipak.40 Voćnjaci 0.51 0.55 53.95 70.08 0.18 11.0 prinos (t/ha) 1.60 1.04 0. SRBIJA Obradivo zemljište 75.0 95.6 0.6 prinos (t/ha) 0.8 67.5 0.8 3. i analizi korišćenja zemljišta po vrstama useva očigledno je da se na obradivim površinama najviše gaji žito i industrijsko bilje.01 13. istaći da je stabilnost udela zaposlenih u poljoprivredi više poseledica smanjenja zapošljavanja u industriji. Usmeravanje na kvalitet umesto na kvantitet treba da bude osnova u ovoj proizvodnji. SRBIJA proizvod (000 t) 4.02 0. Proizvodnja grožđa je uglavnom usmerena na proizvodnju vina.79 7.15 9. Posebnu pažnju treba usmeriti na razvijanje vrsta sertifikovanog geografskog porekla. što treba iskoristiti u funkciji stvaranja onih vrsta vina koje se traže na tržištu.0 395. Mora se.0 Izvor: RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata. Zanemarljivo male površine su pod šumama. EAG 2006 Prema ovim podacima. Tabela 8 : Stanje vinogradarstva i voćarstva u Banatu VINOGRADARSTVO I VOĆARSTVO 2002 VINOVA LOZA PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA R.51 0.6 1.7 JABUKA proizvod (000 t) 0.8 9. EAG 2006 25 .07 0.2 4.8 12.67 0.91 1.0 prinos (t/ha) 4.62 0.3 1.proseka.93 75.1 0.55 1.15 13.8 1. i to šećerna repa i suncokret.91 0.50 2. koji su usmereni prema ciljnim segmentima tražnje. Tabela 7 : Područja prema granama poljoprivredne proizvodnje PODRUČJA PREMA GRANAMA POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE (%) 2002 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA R.98 IZVOR: RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.9 ŠLJIVA proizvod (000 t) 1.02 Šume 0. nego otvaranja novih radnih mesta u ovom sektoru. mikro-klimatska situacija i pristup vodi.7 28.75 79.4 8.15 0.03 Ribnjaci 1.50 6.21 27.02 0. voćnjacima i vinogradima.51 0.91 3.7 0.2 4.90 Vinogradi 0.8 0.80 79.57 Neobrađen 13.10 Pašnjaci 8.7 3.0 197.35 10.7 0.07 7. Prirodni uslovi za poljoprivrednu proizvodnju su uopšteno rečeno povoljni. mada unutar regiona postoje odredjene razlike u skladu sa specifičnim lokalnim uslovima kao što su plodnost zemljišta.6 5.6 5.7 23.55 0.6 17.4 6.Osim toga organska i biološka proizvodnja bi podstakle razvoj sektora.1 6.13 16.

Na lokalnom nivou se pojavljuje i migracija unutar opštine. Poboljšanje kvantiteta i kvaliteta usluga doprinosi sa jedne strane poboljšanju uslova života stanovništva.. Promocija atraktivnih događaja u ruralnim područjima. Očigledno je da se uprkos velikom potencijalu. To se može učiniti. izvan ‘regiona’. ograničene informacije o mogućnostima širenja tržišta. To dovodi i do smanjenja proizvodnog kapaciteta i u vezi sa tim smanjenja prihoda budžeta ruralnih opština To dovodi do pogoršavanja životnih uslova. prekobrojna i nisko osposobljena radna snaga. između ostalog kroz : unapređenje proizvodnje kroz korišćenje bio-đubriva razvoj ruralnog i agro-turizma. nedostatak sistema za garanciju kvaliteta proizvoda. uglavnom ka glavnom gradu. Migraciona kretanja su prema velikim gradovima. Novom Sadu. Poboljšanje kvaliteta života u ruralnim oblastima jača osnovu razvoja ruralnog turizma i privlačenju drugih “pokretnih” faktora. a stopa aktivnosti u manjim opštinama se usporava. Nedostatak kapitala je glavni problem u poljoprivredi i ruralnim područjima koji proizvodi negativne efekte u smislu nedovoljnih investicija i progresivnog opadanja konkurentnosti u ovom sektoru. Napredak u konkurentnosti je još uvek teško postići. jer sektor pati i od nedostatka kapitala za neophodne investicije. u ruralnim prostorima i poljoprivredi javljaju određeni problemi: orijentacija ka masovnoj proizvodnji. Rezultat toga je da celokupno stanovništvo kao i ruralna i poljoprivredna radna snaga stari. Razvoj agro i ruralnog turizma je povezan sa farmama i baziran na upotrebi poljoprivrednih proizvoda sa farme i sa antropogenim elementima zastupljenim u ruralnim sredinama. Smanjenje broja stanovnika je bilo karakteristično za veće opštine. sa sela u gradove. Inicijativa diversifikacije zarada poljoprivrednog stanovništva mora biti ohrabrena. kao što je turistička potrošnja.Broj stanovnika koji žive u opštinama sa manje od 50 hiljada stanovnika u Banatu nije drastično opao što ne znači da demografski pad nije uočen. Ovaj vid turističkih kretanja u stalnom je 26 . U ovim migracijama je najviše učestvovalo aktivno stanovništvo. kako bi se poboljšao nivo iskorišćenja resursa povezanih sa poljoprivredom i na taj način pomogao proces akumulacije. ali i inostranstvu. sektor zahteva strukturne promene da bi se podigla produktivnost i pojačala konkurentnost. kašnjenja u tehnološkim i organizatorskim inovacijama. prioritet u razvoju ovog sektora je i poboljšanje kvaliteta života u ruralnim područjima . a sa druge čini lokalnu sredinu atraktivnijom za kapital koji je neophodan za investicije u modernizaciju ruralne ekonomije. neadekvatan marketing i tržišni kapaciteti. nerazvijenost lokalne prehrambeno-prerađivačke industrije. Ukratko. smanjenje mogućnosti da se sačuva stanovništvo i smanjenje mogućnosti da se privuče kapital i kvalifikovano stanovništvo. resursa strukturalno siromašnog u ovim oblastima. Osim toga.

Doprinos sektora usluga nacionalnom dohotku Banata 2002. a manjim delom na poljoprivredu. Sektor usluga Prema istraživanjima sprovedenim na tržištu Banata .međutim kada je razvoj ruralnog turizam u pitanju . i Neadekvatnih kadrova Imajući u vidu prirodne i antropogene resurse Vojvodine očigledno je da se dalji razvoj. zdravstvo. godine iznosilo 39% (što je porast u odnosu na 1990. Godinu ( 37. Medjutim. zbog već poznatih razloga i nedostataka u planiranju na saveznom nivou došlo je do zastoja razvoja ovih delatnosti. Nedostatka sredstava. jer se kroz razvoj ove delatnosti i njegovim uklapanjem u ruralni prostor postižu mnogobrojni privredni i neprivredni efekti koji utiču kako na razvoj samih poljoprivrednih gazdinstava. možemo zaključiti da sektor usluga nije bio razvijen kada se meri standardima evropske unije.4% a u Srbiji 36. skladišta. kada je iznosilo 37. u Vojvodini 28.8%). tako i na razvoj celokupne lokalne zajednice. godine znatno je niži nego u Vojvodini i Srbiji (u Banatu on iznosi 22. U Banatu je indeks lokacije skoro kod svih vrsta usluga ispod proseka u Srbiji. Razvojna politika je očigledno usmeravana u prvom redu na industriju. glavni nedostatci se javljaju zbog: Kvaliteta infrastrukture. 27 . Vojvodina je žitnica naše zemlje. Značaj razvoja ruralnog turizma je višestruk. godine. između ostalog. socijalni rad. obrazovanje.67 %). izuzmu li se usluge finansijskog posredovanja.3%. Ljudskih resursa Ne postojanja planskog razvoja ruralnog turizma. Učešće sektora usluga u broju zaposlenih u Banatu je 2002. U Banatu se beleži i padu odnosu na 1992. Činjenica je da Srbija ima izuzetnu šansu za razvoj poljoprivrede i turizma.porastu što treba iskoristiti i na području Banata. komunikacije i administrativne usluge. Prema podacima iz 2002.6%). treba da bazira na razvoju poljoprivrede i turizma.6%). transport. u uslužnom sektoru Banata najveća zaposlenost je najveća u podsektorima koji svoj rad ne valorizuju neposredno na tržištu kakav je turizam ( hoteli i restorani samo sa 2.

po brojnosti se izdvajaju spomenici prirode (78). peščarama. U južnom Banatu između Tamiša. lesnu terasu.. Deliblatska peščara. PRIRODNI POTENCIJALI ZNAČAJNI ZA RAZVOJ TURIZMA Prirodni potencijali Vojvodine su mnogobrojni. Među zaštićenim prirodnim dobrima. posebno one vrste usluga koje su u direktnoj funkciji proizvodnih grana u kojima se beleži trend rasta. Kada je reč o turističkim potencijalima Vojvodine. lesne zaravni. pored prirodnog bogatstva i kulturno – istoriskog nasleđa počiva na ponudi autohtonih proizvoda i promovisanja vojvođanskog načina života (multikulturalnosti i gostoljubivosti). nacionalni park Fruška gora. Banat se može podeliti na nekoliko geomorfoloških celina: Vršačke planine. Prema Mađarskoj i na jugu prema Telečkoj je Subotička peščara. Banatski pesak. Dunav.5 % ukupne teritorije pokrajine. Dunava i Belocrkvanske kotline prostire se Deliblatska peščara. pa je mogućnost njihove valorizacije kroz turizam izuzetna. lesnim terasama i nižim zemljištem – aluvijalnim ravnima. između Dunava i Save i Vršačkim planinama u jugoistočnom Banatu. Prirodno bogatstvo Vojvodine ogleda se u 112 zaštićenih prirodnih dobara koja čine oko 5. s obzirom na jačanje ovog sektora svuda u svetu. dominantnu ulogu su imali eolski i fluvijalni procesi koji su se neizmenično smenjivali. aluvijalne ravni i 28 . izdvajaju se prostrana lovišta.. Zbog toga u narednom periodu treba očekivati brži rast ovog sektora od industrije i poljoprivrede. tako i za inostrane turiste. U formiranju nizijskog reljefa Vojvodine. kanali. Problem stvaranja atraktivnog prostora za turiste i jeste predmet ovog strateškog plana.. Ravnica je oivičena niskim planinama i Fruškom gorom u severnom delu Srema. Reljef Banata Reljef Vojvodine krakterističan je po prostranim uzdignutim stepenastim površinama – lesnim zaravnima. Zato treba pronaći način da se prostor Banata učini dovoljno privlačnim kako za domaće. Obedska bara. kulturno-istorijski spomenici. Značajan turistički potencijal Vojvodine. PROSTORNO-RAZVOJNE I RESURSNE KARAKTERISTIKE TURIZMA BANATA Prostor se može valorizovati na različite načine.Sektor usluga treba da zauzme važno mesto u razvojnim programima Banata. Turistička valorizavija. adekvatna prezentacija i plasiranje turističkog proizvoda Banata u osnovi ima prostor koji treba iskoristiti u turizmu na pravilan način i kroz održivi razvoj. Palićko jezero.

Na profilima otvorenim u površinskim kopovima moguće je posmatrati fosilne ljušturice kopnenih puževa. Ova lesna zaravan predstavlja relativno ravan plato koji uokviruje Banatsku peščaru. Lesna zaravan od te peščare je nagnuta na sever i na zapad.Vršačka kula predstavlja i izuzetan vidikovac sa kojeg se pruža odličan pogled na ostali deo masiva i ravničarski prostor jugoistočnog dela Banata. Lesne zaravni su poseban deo reljefa Banata. Odlična mesta za posmatranje ovih stena su postojeći kamenolomi i plato na kom je izgrađena Vršačka kula. Vršačkih planina i Tamiša.istočnu Banatsku depresiju. Abrazioni su stvorili dve terase. One su deo starog kopnenog jezgra Balkanskog poluostrva. muskovit. Do Vršačke kule se dolazi asfaltnim putem iz pravca Vršca. dobre podloge. Ove visoko metamorfisane stene u sebi sadrže izrazite i veoma krupne minerale: biotit. Pored tektonskih procesa na Vršačkim planinama su obavljeni i erozivni procesi: fluvijalni i abrazioni. Najviša tačka ove planine je Gudurički vrh sa 641 m nadmorske visine i ujedno predstavlja najveću nadmorsku visinu Vojvodine. nagnutosti planinskih strana i zbog velike naklonosti okolnog stanovništva prema gajenju vinove loze. 29 . Geološka građa zaravni se može posmatrati na više površinskih kopova ciglana koje se nalaze na prelazu ka nižim reljefnim jedinicama. Geološku građu čine lesno-paleozemljišni horizonti različite starosti. Na Vršačkim planinama se nalazi i gusta mreža relativno dobro obeleženih planinarskih staza. Vršačke planine predstavljaju jedini planinski prostor u Banatu. Međutim. a pored šuma ima i raznovrsnog šiblja i prizemne vegetacije sa lekovitim biljem. One su deo kristalaste mase koja se prostirala pravcem jug – jugoistok –sever – severozapad. Kroz prostor južnobanatske lesne zaravni prolaze brojne drumske i dve železničke saobraćajnice. Ilandžanske i Alibunarske depresije na severoistoku i supodine Vršačkih planina i Belocrkvanske kotline na istoku. Suvozemni fosili u lesu ukazuju na suvo vreme kada je les navejan. Vršačke planine su postale najproduktivnije vinogorje najkvalitetnijeg vina u Banatu. Zbog dobrih klimatskih prilika. Ova lesna zaravan zahvata površinu od približno 1000 km2. Vršačke planine imaju listopadne šume i četinare. To je znatno niža. Dominantno morfološko svojstvo reljefa dela Banata koji pripada Srbiji je mala denivelacija terena. liskuni i dr. Ove stene poseduju izuzetne estetske kvalitete. posebno treba izdvojiti njen najviši deo Dumaču (Zagajačka brda) koja sa 249 m nadmorske visine predstavlja najviši deo nizijskog reljefa Vojvodine. Dunava na jugu. Južna Banatska lesna zaravan ispunjava površinu južnog Banata između Dunava. a fluvijalnom erozijom postale su potočne doline. a svojim karakteristikama se izdvajaju: Južnobanatska lesna zaravan koja se pruža između dolina Tamiša na severu i zapadu. Površinu lesne zaravni treba shvatiti kao prostranu lesnu kosu na čijoj je sredini Banatski pesak. dosta zaravnjena lesna površina s nekoliko lesnih skladova.

Do početka pošumljavanja tokom prve polovine XIX veka. Tu je visoko drveće lišćara i četinara. žbunastih i šumskih staništa. Banatska peščara (ovaj prostor naziva se još i Deliblatska peščara. u odnosu na 30 . Iako ovaj plato predstavlja najviši deo srednjeg Banata. travna i ostala zeljasta vegetacija. kao i vrste koje su u svom rasprostranjenju ograničene na Panonsku niziju. Mramorka i Deliblata. Deliblatski pesak. između Tamiša i Begeja. Grebenca. Površina Banatskog peska je sastavljena od ineterkolinskih depresija. Najviše šume je pod bagremom. Bogatstvo flore ovog područja se ogleda u postojanju oko 900 vrsta viših biljaka. koja je ujedno i dobar vidikovac. Garmade i izduvine se javljaju tamo gde su dejstvovale lokalne struje vetrova. Peščara je ostrvo stepe i šumo-stepe. Dine i depresije su međusobno paralelne i odgovaraju pravcu košave. od kojih su mnoge relikti i rariteti. koje odlikuje mozaik travnih. Nalazi se severno od Banatskog Aranđelova. U građi Tamiškog lesnog platoa izdvajaju se dva lesna horizonta koja su međusobno razdvojena fosilnim zemljištem. Zahvaljujući tome. Ovaj delić pustinje poznat pod imenom Banatska peščara. Na jugozapadu i severoistoku Tamiški lesni plato ograničavaju reliktne doline Petre i Šozova. Od tada potiče njen popularan naziv "Evropska Sahara". Banatska peščara zahvata površinu od približno 300 km2 pružajući se između: Dubovca. koja se prostire pravcem severozapad – jugoistok u dužini oko 4 km i širini od 500-700 m. Deliblatska peščara ima posebnu. Pravac pružanja je jugoistok – severozapad. vrlo raznoliku šumsku vegetaciju. To je prostrana lesna greda. formiran je tipičan dinski reljef. Tamiškog lesnog platoa zahvata površinu od približno 26 km2. Banatski pesak je smešten u središnjem delu južne Banatske lesne zaravni. grmlje. Ovaj predeo izgleda kao zasvođena talasasta greda. Ovako definisana granica. Vladimirovaca. Jedino se ovde.) predstavlja verovatno najatraktivniji objekat geo-nasleđa Banata. Kajtasova. Istočnu i južnu granicu lesne zaravni čine lesni odseci uz desnu obalu Tamiša. njegova trouglasta površina se diskretno izdiže u odnosu na okolne terene. Banatska peščara je bila najveća zona sa nevezanim peskom u Evropi.U severnom Banatu pronađeno je samo na jednom mestu tvorevina koja bi mogla odgovarati lesnoj zaravni. topolom i četinarima . Babatski pesak i dr. Deliblatska peščara ili pesak. dina i izduvina. garmada. Da nije ovih šuma pesak bi pod naletom vetra dospevao čak do Zrenjanina. Tamiški lesni plato . Zagajskog brda. što joj daje karakter specijalnog prirodnog rezervata lepih biljnih vrsta i prirodnih retkosti.Tamiška lesna zaravan se nalazi u središnjem delu Banata. Najmarkantniji profili nalaze se uz desnu obalu Tamiša u blizini Orlovata. Osim šuma Deliblatska peščara ima raznovrsno šiblje i prizemnu vegetaciju. Tu se nalazi i kota 99 m koja predstavlja najvišu tačku srednjeg Banata. Dumače. Visinske razlike se kreću u rasponu od 70 do 189 m nadmorske visine.

Svoje stanište ovde je "našlo" i 20 vrsta orhideja.čitav prostor Srbije nalaze: banatski božur. ovom prilikom izdvajamo prisustvo: vuka. Njihova nadmorska visina kreće se od 80 do 66 metara. Dunav.). Karaš i Nera. Begej. stepski božur. Od stanovnika životinjskog carstva peščare. Ilanđarski i Alibunarski.. Duga bara . lov i ribolov. livadske i ritne crnice. Devojački bunar i Vrela. Pedološki pokrivač Banata odlikuje prisustvo automorfnih.. od kojih su neke i lekovite – Rusanda. Aluvijalna ravan Moriša prostire se u Mađarskoj i Rumuniji. U cilju zaštite ovog područja. Lesna terasa je plodna jer ima dosta debelog černozema i zbog svoje veće nadmorske visine mogla je da posluži za formiranje naselja na njenoj površini. a pre svega ekološki turuzam. Vredni i za turizam značajni lokaliteti su Srneći gaj.Najvažnija saobraćajnica koja prolazi kroz peščaru je Deliblato – Šušara – Uljma. dok su samo manji delovi na teritoriji severnog Banata. Njihovo pojavljivanje uslovljeno je pašnjačkim površinama i prisustvom tekunice. koja predstavlja osnov njihove ishrane. šerpet i kockavica Degenova. koji se posebno ističu šumskim pejzažima. Ti stari i lesom zasuti tokovi na mnogim mestima su pretvoreni u slatine. Lesna terasa je od 5 do 8 metara niža od lesne zaravni. Tamiš. Aluvijalne ravni su najniža zemljišta u Banatu. Kremenjak. Zbog prisustva velikog broja vrsta ptica. hidromorfnih i halomorfnih zemljišta. Deliblatska peščara je proglašena za Specijalni rezervat prirode. orao krstaš i orao kliktaš. Po njihovoj sredini usečeni su Tisa. od kojih su mnoge retke i ugrožene. Ove dublje depresije su Veliki Vršački rit. Dominantno je rasprostranjenje černomeza. Moriš. Na površinu lesne terase pojavljuje se mnogo napuštenih tokova Tisinih levih pritoka. Sastavljena je od peskovitog i glinovitog materijala. koje su najugroženije ptice. nautički turizam. srne i divlje svinje. Banatska peščara je uvršćena u svetski nivo reljefnih vrednosti. ovo područje je uvršćeno u najznačajnija staništa ptica u Evropi -IBA područje. pančićev pelen. Istočno Banatska depresija pruža se pravcem sever-severozapad-jugjugoistok u obliku blagog ulegnuća koje na jugoistoku postaje sve izrazitije i dublje. Na njoj Tisa razvija mnogobrojne meandre koji su prirodnim procesima pretvoreni u mrtvaje (Vrbica. jelena. Prirodne karakteristike i jedinstvenost ovog kraja čine ga pogodnim za rekreaciju. zastupljene su vrste kao što su: banatski soko. Prostor peščare stavljen je pod poseban režim zaštite u okviru specijalnog rezervata prirode "Deliblatska peščara" i u pregledu geomorfološkog nasleđa Srbije.. Aluvijalna ravan Tise je dosta široka i dobro zaravnjena. Iz grupe grabljivica. zemljišta Banata su zahvaljujući dugotrajnoj 31 . Najveći diverzitet zemljišta je vezan za oblast Vršačkih planina Zbog visoke produktivne vrednosti. Treba istaći i veliki broj poljskih puteva na kojima se preporučuje upotreba terenskih vozila. a i same Tise.

2 21.3 1. 206.9 1.1 6. Četrdeset i peti uporednik prolazi pored Sremske Mitrovice. hidrografijom.5 1.1 17. 212.1 Vršac 0.5 12.primeni agrotehničkih i meliorativnih mera.7 21.6 2 6 0 0 2 5 3 Vršac 147.8 11. 95.000 godina. 186.2 6 9 4 3 8 9 3 X 11.7 19. Posebno su zanimljiva i terasna zemljišta koja su zastupljena u Malom.0 21. 28 vrsta vodenih i kopnenih mekušaca.8 21. netipično ili fosilno poreklo.Površinski kop IGM "Toza Marković" u Kikindi predstavlja najznačajnije gornje pleistoceno paleontološko nalazište na prostoru Vojvodine. 285.5 2.5 75 70 79 150. Rume i u blizini Stare Pazove i Banatskog Novog sela.2 2. 255. Deliblatskom i Belocrkvanskom ritu i Banatskoj Peščari.1 5.7 11. biljnim pokrivačem i drugim faktorima prirodne sredine koji utiču na formiranje klime u jednoj oblasti. 0 145.9 17. Pleistoceno paleontološko nalazište . Tabela br.4 20. pretežno ravnim reljefom.3 54. Klimatske karakteristike Banata Vojvodina zauzima prostor u umerenom klimatskom pojasu.5 Pančevo -0.8 32 . Skelet mamuta (Mammuthus trogonetherii) star preko 70.7 16.4 20. Klima je odredjena njenim geografskim položajem. Ova zemljišta imaju reliktno.1 84 76 84 71.1 6. runasti mamut i trogonterejev slon Mammuthus trogontheri.4 19.7 87 81 91 57.8 75. Delovi zemljišta se mogu uvrstiti u pedološko nasleđe što predstavlja poseban kvalitet u razvoju turizma. 193.6 16. 224. runasti nosorog. pretrpela značajne promene primarnih svojstava. 88.9 77.9 17. po južnim delovima Srema i Banata. Vrlo interesantno je značajno prisustvo slatinastih zemljišta čije je rasprostranjenje vezano za doline banatskih reka i peskovitih zemljišta na prostoru banatske peščare. 250.3 16. Gajsko-dubovačkom. 266. Dosadašnji paleontološki spisak ovog lokaliteta čini više biljaka iz rodova Salix. 1 XI 6.1 SREDNJE VREDNOSTI RELATIVNE VLAŽNOSTI VAZDUHA ( U % ) Zrenjanin 86 83 74 70 70 71 68 68 72 Vršac 79 77 68 66 68 69 68 67 68 Pančevo 87 85 76 71 72 73 71 71 74 PROSEČNE SUME OSUNČAVANJA ( časovi ) Zrenjanin 152.0 XII 1. 231. Pinus.1 7. 277. ribe i fosilni sisari: vodena voluharica. predstavlja svojevrsnu atrakciju Gotovo u potpunosti očuvan skelet trogonterejevogslona je svakako najdragoceniji nalaz kikindske gornje pleistocene paleontološke riznice. Važnost otkrića skeleta Mammuthus trogontheri prevazilazi nacionalne okvire i ubraja se u red najznačajnijih paleontoloških nalaza te vrste u svetu .8 72. Razlog tome su male razlike udaljenosti od Jadranskog mora i Atlanskog okeana i evroazijskog kopna. 9: Osnovni klimatski elementi Banata MESECI Stanice I II III IV V VI VII VIII IX O SREDNJE TEMPERATURE VAZDUHA ( C) Zrenjanin -1.6 20. 255. Ipak Banat ima nešto kontinentalniju klimu u odnosu na Bačku. Betula.2 11.4 5. Takođe treba istaći i prisustvo paleo zemljišta koja se nalaze u sastavu lesnih zaravni. 23 vrste ostrakoda. i Quercus.2 11.

Prosečan broj dana sa padanjem snega je 22. ali duga topla leta 33 . kada je prosečno trajanje insolacije 281. Jul je mesec sa najviše osunčavanja. a najtoplije leto. Košava ima najveću srednju brzinu. a najslabija je u leto 4. Srednja godišnja količina taloga je 609 mm. a najmanja u letnjim mesecima. Najvlažniji mesec je decembar sa prosekom od 86%. ovakva klima odgovara razvoju turizma naročito u periodu od proleća do jeseni. Ako posmatramo srednje temperature po godišnjim dobima zaključujemo da je najhladnija zima. zime i proleća. severoistočni i istočni vetar.6m/sec. Prosečan broj dana sa snežnim pokrivačem najveći je u januaru 12. a najmanji u novembru 0. U Banatu možemo izdvojiti suvlje i vlažnije zone. severni. Od svih vetrova najpoznatiji su košava. Banat je dosta vetrovita oblast. severozapadni. Prosečno se javlja 76 dana godišnje. Važno je reći da se u Banatu javljaju izrazito sušne i kišne godine. Zimski meseci su oblačniji od letnjih.1h . Posmatrajući podatke možemo zaključiti da je najhladniji mesec kod svih januar. a najsuvlji su oktobar i mart mesec. zapadni. Najkraće osunčavanje pokazuje decembar sa 56. Suvljoj zoni pripadaju severni i srednji Banat. Srednja godišnja oblačnost u slivu Tamiša iznosi 57%. Kada je razvoj turizma u pitanju. Klima ne predstavlja osnovni faktor razvoja turizma ovog regiona. Godišnja relativna vlažnost vazduha u Banatu je 75%.3m/sec.7h. Najvlažniji meseci su jun i decembar.5. Tihog vremena ima leti i u jesen najviše. Snežne padavine se javljaju od novembra do aprila. kada su svuda negativne temperature sem u Vršcu. jer su u blizini Vršačke planine. Košava najčešće duva tokom jeseni. južni.5h. Prosečna srednja insolacija je u slivu Tamiša iznosi 2068.8 dana. Po vlažnosti Banat ne odstupa mnogo od Bačke. Temperature ujednačeno rastu sve do jula. Relativna vlažnost vazduha je u zimskim mesecima najveća .7. Zimi je najjača 6.6 dana godišnje. U proseku snežni pokrivač se pojavljuje 31.SREDNJA OBLAČNOST ( U % ) Zrenjanin 69 66 58 Vršac 71 69 60 Pančevo 69 66 57 VISINA PADAVINA ( U mm ) Zrenjanin 35 38 34 Vršac 40 40 36 Pančevo 41 39 43 Izvor:RZS 56 59 57 47 52 51 55 57 53 63 71 75 52 53 48 79 93 93 42 43 40 57 72 65 37 40 36 51 60 46 42 43 39 38 44 44 48 50 46 35 42 41 69 68 66 50 53 57 72 74 73 55 54 58 Temperatura vazduha se odlikuje izraženim godišnjim kolebanjima. a najsuvlji je avgust sa 69%. Južna polovina Banata pripada vlažnoj zoni. Klima je prirodni faktor od koga je u ovim krajevima zavisio način života i izgradnja kuća i okućnica.

Tokom zime. sa svojim brojnim pritokama. što dovodi prvenstveno inostranu turističku tražnju. Bosut i dr.omogućavaju kupališnu sezonu i do tri meseca. Čik. sa veoma čestom pojavom ekstremnih padavina (sušni i vlažni periodi). a to su Dunav. Tisa i Sava. Karta br 6: Hidrografska mreža Vojvodine Hidrografski potencijali Vojvodine su izuzetni. Tisa i Sava. Tamiš. Velike reke Dunav. kao i njena izrazita kontinentalna klima. učinili su da ovo područje spada u 34 . niske temperature pogoduju razvoju lovnog turizma. Krivaja. Pored ovih većih reka tu se nalazi i veliki broj manjih kao što su Begej. čiju osnovu čine tri velike reke. Hidrografski turistički motivi Vojvodina ima bogatu hidrografsku mrežu. koje protiču kroz Vojvodinu ili čine njene granice.

Između ovih reka prokopana je i razgranata mreža kanala za navodnjavanje. Tamiš (u Banatu) i ostale manje rečice: Karaš. Od važnijih reka možemo spomenuti: Zlaticu. Najvažnija reka je Dunav koji kroz Srbiju protiče u dužini od 588 km i to pretežno kroz Vojvodinu a celom ovom dužinom je plovan. Begej (75 km). Nera. ima ujednačenu širinu i nema ostrva i rečnih rukavaca. Mostonoga i Plazović. Tisa. Kart br 7: Reke Tisa i Dunav Najznačajnija reka u Banatu je Tisa koja se po mnogo čemu razlikuje od Dunava. Svojom dužinom od 977 kilometara predstavlja samo 34% od dužine Dunava. Tisino korito na teritoriji Vojvodine usečeno je u čvršćem materijalu ispod kojeg su rastresiti slojevi. pa i Evrope. Dalje. Na nekim delovima ona su sasvim isušena i pretvorena u plodna polja. Zato je ono veće dubine. Begej. Novokneževački kanal i Karaš. Pošto izvire u 35 . Sava (206 km). Galacka. Izvire u Karpatima i kad se spusti u Panonsku niziju ona je izrazita ravničarska reka. Krivaja. manje reke kao što su Bosut (u Sremu). Zlatica. odvodnjavanje i transport ukupne dužine 939 km od čega je 673 km plovno. Plovne su i njegove pritoke Tisa (168 km).Tamiš. Hidrografske karakteristike Banata U Banatu ima dosta malih reka čija su korita zamuljena i pretvorena u baruštine. Nera. Čik.najizrazitije vodoprivredno područje Srbije.

isušeno je i pod kulturnim biljkama. Bečeja. krsturska Duga bara. Tisa je bogata razlicitom vrstom ribe. Jegdino Kopovo. što pogoduje razvoju lovnog turizma. Martonoša. Ovde se nalaze idealna mesta za turizam. Po svim ostalim osobinama Tisa je veoma slična Dunavu. Tamiš. Ovakva napuštanja tokova bila su vršena i veštačkim putem. od tzv. 36 . Ade i Mola. Ritsko zemljište oko Tise je ispresecano mnogobrojnim kanalima. Posebne čari ove reke su u periodu cvetanja Tise. babuški i drugih sitnih primeraka. Taraša. Ostojićeva. ima kod Horgoša.Široka i samo na izgled spora.Sredinom XIX veka regulacijom Tise. severno od Kumana. Galacka. Novokneževački kanal predstavlja staro rečno korito. Prilikom regulacije na teritoriji Vojvodine prokopano je 14 kanala i tok je skraćen u našoj zemlji za 76 kilometara. Okanj. srna. Jaruge. zec. jarebica. kasnije kanalizovano. Jedino još uske zone između rečnog korita i izgrađenih nasipa s jedne i s druge strane prikazuju donekle prirodu kakva je bila pre intervencije čoveka. fazan i dr. Pojedini odsečeni tokovi Tise su zadržali polumesečaste oblike. Tu se javlja bujna vegetacija sitnog i krupnog rastinja koja svojim lisnatim bogatstvom čini da ovaj deo u letnjim danima ipak ima dosta svežine. Okanj i dr. soma. Služi za odvodnjavanje suvišne vode s teritorije atara naselja severnog Banata. Ekenda. ulivajuci se u Dunav. bare zapadno i južno od Araca itd. U ponekom udubljenju postoji i “živo blato”. Između Krstura i Kneževca su Vrbica. Kopovo kod Kumana. severno od Taraša. Zlatica. Takvih tokova. krsturska Duga bara i Ekenda. U Banatu ima dosta malih reka čija su korita manje-više zamuljena i pretvorena u baruštine.. Duž čitave obale protežu se vikend naselja sa improvizovanim marinama i brojnim čardama koje nude ukusne riblje specijalitete .Karpatima gde se sneg ranije topi. koje su ljudi veštačkim putem odvojili od Tise. severno od Elemira. Protičući kroz ravne delove Vojvodine. uz pecanje i plovidbu. čije se dno ne suši. Karaš i Nera. do šarana. tolstolobika i smuda. Tu se može naći veliki broj divljači kao sto su jelen. Na nekim delovima ona su sasvim isušena i pretvorena u plodna polja. Stari rečni tokovi su i Jaruge. stalno razvijanje njenih okuka i njihovo stalno nizvodno pomeranje. Sanada. Uz ovu pojavu se vezuje i manifestacija ''Cvetanje Tise'' koja ima poseban značaj za razvoj turizma. tipicna panonska reka Tisa u Srbiju ulazi kod sela Đale i svoj put završava kod Slankamena. veći broj mrtvaja je otkinut od Tisinog toka. Araca i Mošorina. Sente. Tisa ima za mesec dana raniji visoki vodostaj od Dunava. Begej. između Kanjiže i Sente takođe je dobro vidljiv stari tok. Važnije i veće reke su: Novokneževački kanal. Od starih rečnih tokova možemo spomenuti Vrbicu. Nadela. Posledice tako malog pada su velika krivudanja reke. Za stanovništvo koji su bliže Tisi ove šume pored reke vrlo su atraktivna područja i uglavnom su sastavljene od stabala vrbe i bele i crne topole. Intezivno zelenilo ukazuje da je u blizini neka reka i da je izdanska voda plitka. Tisa ima veoma mali pad.

Kod Zrenjanina ni regulacioni radovi nisu mogli da izmene hidrografsku sliku Begeja. zabarene u močvarne površine. Kod Kikinde sastavljena je od više paralelnih korita. Ona ne zavisi samo od hidrografskih prilika na teritoriji sliva nego još više od hidrografskih prilika na teritoriji Tamiša. Na severnoj strani je Oluš. a zatim i ostali delovi naselja. Tisi i Dunavu Banat slao vrlo kvalitetnu starobanatsku pšenicu i brašno do glavnih potrošača u Srednjoj Evropi.Zlatica je jedna od najznačajnijih levih pritoka Tise u našoj zemlji. Mnogi zastareli tokovi. Pored ove tu su i druge bare kao što su Valom bara. Ove vodoplavne ili močvarne površine stanovnici nazivaju ritovima. Na našoj teritoriji Galacka je duga 68 kilometara. Njen tok u našoj zemlji danas je dug 30 kilometara. a neka napuštena i pretvorena u jezera. koje su inače dobro služile za odbranu od eventualnih turskih napada. koji nije bio plavljen. bare i močvare. Niže Pančeva spaja se s Dunavom. u svojoj bližoj okolini nije imao dovoljno hrane. Temišvar. Begej je najznačajnija leva pritoka Tise. mnoge okuke su pretvorene u starače. jer je sredinom XVIII veka izvršena regulacija njegovog toka da bi se isušile silne močvare oko Temišvara. mrtvaje i aktivni meandri upućuju na to da je ova reka stalno menjala svoje korito. Blizu njegovog spuštanja u aluvijalnu ravan Tise. Galad. Ti žitorodni predeli bili su oko Zrenjanina i u čitavom zapadnom Banatu. bio je značajno tržišno i saobraćajno mesto i utvrđenje. Koć i druge. Duboka bara. Protiče kroz srednji Banat i povezuje Temišvar i Zrenjanin s plovnom Tisom. Pojedini delovi ovih ritova imaju i svoja specijalna imena. Čitava dužina Begeja u Rumuniji i u našoj zemlji iznosi 255 kilometara. pa je hranu trebalo transportovati iz udaljenih krajeva. Količina vode u Begeju je veoma promenljiva. Preko Kikinde ona otiče na jugozapad prema Tisi u koju se uliva južno od Mola. Kasnije kada su se poljoprivredni proizvodi počeli tražiti i u Podunavlju. Ali ako se u Begeju pojavi visoka voda. Kanalizacijom i izgradnjom nasipa ova nestalna reka upućena je pravilnijem oticanju. Leti obično presuši. Tamiš je tok južnog Banata. Za vreme Turaka Zrenjanin. odnosno Bečkerek. neka su zasuta peskom. Prva regulacija Begeja sprovedena je još iz jednog razloga. kao velika vojna baza za južnu Ugarsku. Vrlo komplikovana hidrografska slika uslovila je da se na ovom mestu izgradi i sam Zrenjanin. Begej je izgradio čitav niz okuka i prekih tokova te je zaista bilo teško ustanoviti koji je pravi a koji napušten tok. Galacka ja više zabarena i mestimično kanalizovana rečica koja potiče iz Rumunije i kod Nakova prelazi državnu granicu. Begej je postao još važniji jer je po njemu. a sa 222 km on je na teritoriji 37 . Pri ulazu u našu zemlju Begej ima pravolinijsko oticanje. onda se ona pušta u Tamiš. Na nešto višem položaju. Spojnim kanalima u Rumuniji Begej dobija vodu iz Tamiša da bi mu se plovnost povećala. Tek kada su izvršene nove regulacije. zatim jezero a danas bara. Kroz Vojvodinu protiče dužinom od 118 kilometara. koja leti presušuje. prvobitni živi tok Galacke. izgrađeno je jezgro u vidu tvrđave.

Od državne granice pa sve do dunavskih ritova Tamiš je usekao široku dolinu u nešto višoj lesnoj terasi gde se svake godine izlivao i plavio ogromne površine. Tamiš je skraćen za 140 kilometara. a donjim kroz našu zemlju. gde se spušta u aluvijalnu ravan Dunava. koji je zasut tanjim slojem lesa i koji je kasnije pruzela Nadela za svoju dolinu. Karaš u našoj 38 . Njena dolina predstavlja neki prelesni Tamišev tok. Između sela Čente i Barande Tamiš je probio u dunavski rit. ali veliki meandri znatno utiču na odstupanje od ovog pravca (meandar između Kačareva i Jabuke. Nadelina dolina je još starija od lesne prašine. kako ni u samim ritovima nije bilo ozbiljnijih melioracionih radova. Nadelina dolina. Celim svojim tokom. velikih žitnih magacina i železničke stanice. To je Brzava. Sibnica. nije drugo nego neki stari napušteni prelesni tok Tamiša. Njegova dužina u našoj zemlji iznosi 60 kilometara. koji je Tamiš napustio pomerajući se prema severozapadu i zapadu. U Pančevačkom ritu ima više napuštenih rečnih tokova od kojih su najznačajniji: Nizelj. Od Crepaje Nadela ima uglavnom južni pravac. koja sa leve strane prima Vršački kanal koji skuplja vodu s Vršačkih planina. a mestimice uzanim koritom meandrira po dolinskoj ravni. Nadela je usečena u južno banatskoj lesnoj terasi. istočno od Crepaje. prema tome. zatim iz Malog i Velikog vršačkog rita. Tamiš ima mali pad. Od izvorišta do Omoljice. Šebeš i Kalovita reka su rukavci Dunava. Kada je Dunav visok. bledu sliku prelesnog reljefa. Gornjim i srednjim delom ova reka protiče kroz Rumuniju. u stvari. ali i iz Banatskih planina. Kasnije su mnogi ritovi nasipima odeljeni od rečnog toka. duga 87 kilometara. Presecanjem preko stotinu okuka. kao i iz alibunarskih i ilindžanskih depresija. Međutim. gradeći i s jedne i s druge strane mnogobrojne okuke i mrtvaje. Tamiš ima jednu važniju pritoku na teritoriji Vojvodine. a naročito u ravnici. Pri visokom vodostaju Tamiš je plovan sve do Opova. Ali prokopavanjem kanala u dužini od 3 kilometra moguće je da i veći plovni objekti dođu do pančevačkog pristaništa. plavi je i zabaruje. Nizelj i Sibnica predstavljaju napuštene tokove Tamiša. Tamiš nije bio plovan. Tamiš se snabdeva vodom iz Karpata. Prosečna širina doline iznosi 200 metara. od toga u Vojvodini 28. To dokazuju njihovi meandri koji su i po veličini i po oblicima istovetni s današnjim meandrima Tamiša. Prema tome. 40 kilometara od ušća. Današnja Nadela mestimično se razliva po dolini. Karaš je pretposlednja pritoka koju Dunav prima na teritoriji Vojvodine. onda se voda pušta u njen donji deo da bi se osigurale dovoljne količine vode za zalivanje i održavanje ribnjaka. i jedan istočno od Pančeva. Njenu izvorišnu čelenku ne čine izvori nego više plitkih udubljenja. Tu je nasledio neki stari dunavski tok i nastavio po njemu sve do Dunava. Zbog toga njegov tok mnogo krivuda. da je ona prelesna. Šebeš i Kalovita reka. trebalo bi da je Nadela mlađa od terase. iz kojih se povremeno sakupljena voda sliva prema Dunavu. Oblici reljefa u ovom delu južne banatske lesne terase izražavaju. Nadela je najveća rečna dolina na južnoj banatskoj lesnoj terasi.Rumunije. pa su i poplave bile znatno ređe. Po svojim morfološkim osobinama slična je lesnim dolovima. oni su skoro uvek imali podzemnu vodu pa su često bili pokriveni manjim ili većim slojem vode. Nadela je dugačka 36 kilometara.

Sa Lokve u Rumuniji spušta se šest potočića. korito je nasuto peskom i zato zagušeno. sasvim uzan i veoma zasut peščanim materijalom. 39 . Treba pomenuti i jezero Provalija. Deliblata i Emanuelovaca. Ostru i Brnovac su u aluvijalnoj ravni Tamiša i svakako su njegove mrtvaje. Sem ovih manje ili više živih tokova postoji i dosta napuštenih rukavaca. Na teritoriji naše zemlje prima samo jedan potok. visokim oko 40 metara. koji su se zabarili i prekrili močvarnom i barskom vegetacijom. Svi su oni kratki s velikim padovima i promenljivom količinom vode. Kalovitu reku. Potamišje ima nekoliko manjih fluvijalnih jezera. Nera svojim gornjim i srednjim tokom protiče kroz Rumuniju. između Gaja. Severozapadno i jugozapadno od Uzdina postoje četiri jezera lučnog i uzdužnog oblika koja mnogo podsećaju na napuštene meandre neke reke koja je bila i veća i bogatija vodom od današnjeg Tamiša. Neke su već pominjane kao na primer: Nizelj. To je prošireni deo doline koju je Karaš stvorio bočnom erozijom i intezivnom denudacijom malo otpornog jezerskog i lesnog materijala. takođe predstavlja napušteni tok Tamiša. U Pančevačkom ritu postoji niz napuštenih rečnih tokova. Prvi je između Vršačkih planina i lesnih naslaga. koja je duboko usečena u lesnoj terasi. jugoistočno od Idvora. obilazi Provaliju. Ona je na severu oivičena odsekom lesne zaravni. koji je skoro čitav ujezeren. a svojim donjim ona je naša granična reka u dužini od 19 kilometara. a Šebeš i Kalovitu reku kao rukavce Dunava. i Krivom barom.zemlji ima tri različita dela. u čijem podnožju izvire prilično jako Malo i Veliko Vrelo. Ali Pančevački rit ima i takvih napuštenih tokova koji su već odavno prirodnim procesima zasuti fluvijalnim materijalom. Drugi deo je između Velikog i Malog peska. izdizanje površine nagomilavanjem lesa išlo sporije nego u drugim suvljim predelima. a novi koji je kasnije izgraćen. Šebeš.Nerina dolina je prilično stara. Ova vrela morala su biti bogata vodom i u vreme kada je stvarana lesna terasa. Voda jedva može da otiče. U ovom delu je dolina široka i do 3 km. Otuda je na ovom mestu. na primer. Dolina se veoma razlikuje od prethodnog dela po tome što nema oštre obalne delove. Treći deo sve do ušća kod Banatske Palanke prilično je ravna i prostrana dolina u kojoj je Karaš usekao svoje korito. gde se voda stalno zadržavala. Vrlo karakterističnu površinu predstavlja Majur bara. Veliko blato. ali iz neke starije faze. Kalda. Prosečna dubina provalije iznosi 7 metara. jugoistočno od Glogonja. Ova bara predstavlja depresiju od 3 do 6 metara nižu od okolnog zemljišta. Slično je i sa Baškim ritom. istočno od Borče itd. Provalija je postala 1895. godine kada je visoka voda na Dunavu južno od Pločice probila stari nasip i iskopala udubljenje dugačko 350 i široko 50 do 150 metara. Takve su hidrografske površine. Ravenica. Sibnicu. Karaš ima i s jedne i s druge strane svoje pritoke. Tako se sada pri svakom višem vodostaju dunavska voda spaja sa Provalijom. Nera prima manje značajne pritoke. a na severnoj polovini mestimično i do 15 m. Prve dve su pominjane kao napuštene tokove Taniša. Prilikom provale vode stari nasip je odnesen. Jezero i Busija.

Iz istorijskih izvora nam je poznato da su prvi gradovi nastali u dolinama velikih reka. Rakitaš i Velika slatina. zatim Slana bara. usečene u lesnoj terasi. i to pre svega zbog plodnog zemljišta.Istočno od Barande i Opova postoji nekoliko bara lučnog oblika. Bela stena je afirmisani lokalitet koji tokom leta poseti veliki broj turista iz okolinih naselja. Na primer. kao i Mala slatina. istočno od Opova. boljeg snabdevanja vodom. Novi Sad 40 . istočno od Sefkerina. Hidrografija je takođe bila odlučujući faktor prilikom formiranja prvih naseobina. Vodene površine su atraktivniji prirodni motivi Banata. bogatstva ribe i razvoja trgovine. Slatina i Pečena slatina. 8: Sistem Dunav-Tisa-Dunav Izvor: Vode Vojvodine. Otvorene vode sa adama i priobalnim šumama predstavljaju kompletnu prostornu celinu koja pruža raznovrsne mogućnosti rekreiranja. Karta br. istočno od Barande. predstavljaju veoma različite i velike meandre.

Slano Kopovo spada u grupu slanih jezera koje se nalaze u paleomeandrima Tise na lesnoj terasi. Ostalih šest jezera . Ludoško. Ova jezera su važno ribolovno područje. Poseban fenomen među vodenim površinama južnog Banata predstavljaju Belocrkvanska jezera.5 do 1. Ističu se svojom turističkom atraktivnošću i izraženom sportskorekreativnom funkcijom ističu se Belocrkvanska jezera i Vršačko jezero. Slana jezera u okolini Opova su po svom postanku i osnovnim morfometrijskim karakteristikama vrlo slična jezerima Slano Kopovo i Rusanda. Međutim. Ona se ne valorizuju u turizmu koliko bi trebala s obzirom na njihove karakteristike. Na jezeru se javljaju velike oscilacije pa sa ovim i različite dubine. Jezero se snabdeva vodom od atmosferskih taloga i od izdani. Najstarje i rekreativnim potrebama prilagođeno jezero je Glavno jezero. za sada se i pored značajnih 41 .Jezera kao turistički motivi Vojvodina je bogata jezerima: Palićko. Slano Kopovo ima površinu od 1. Slano. štuka. Voda i peloid se više decenija koriste u terapeutske svrhe u lokalnom stacionarnom lečilištu. Veličina jezera iznosi 4 kvadratna kilometra. u jesen i u proleće. Nalaze se na lesnoj terasi u blizini Tamiša. Ledničko. Basen jezera predstavlja fosilni meandar izdužen pravcem istok – zapad polukružnog oblika. Jezera su locirana u blizini puta Čenta – Opovo – Pančevo. Belocrkvanska jezera. Slano Kopovo je zaštićeno prirodno dobro. Takođe. tako da na dnu jezera ostane nataloženo i po nekoliko santimetara soli. Banja Rusanda je jedan od najznačajnih balneoloških centara Banata. som. šaran. a dubina od 0. Leti jezero često presuši.45 km2. Voda u jezeru je mutna. vrtložaste vetrove i sl. mrko-zelena i oseća se na sumpor-vodonik. Obedska Bara itd. a dužina obalske linije iznosi 7 km. hidrološkog i mikroklimatskog aspekta. Slano Kopovo takođe predstavlja izuzetnu prirodnu vrednost gledano sa geomorfološkog. treba istaći i tipična slatinska zemljišta koja su rasprostranjena na okolnom terenu. Najveća jezera Slatina i Pečena su pretvorena u ribnjake. smuđ. nalaze se u neposrednoj blizini grada Bele Crkve. Otuda su visoki vodostaji u periodima kiša.Na ovom prostoru je otkriveni značajno neolitsko arheološko nalazište. Nalazi se 5 km severoistočno od Novog Bečeja u blizini pruge i puta. Krvavo. Različite su veličine i dubine. Slano jezero Rusanda nalazi se neposredno uz severoistočni kraj naselja Melenci.5 m. Nastala su u udubljenjima iz kojih se vadio šljunak. Ovo jezero je prirodna retkost koja predstavlja poznatu ornitološku stanicu. Belocrkvanska jezera. tj. Severni i južni priobalni delovi izloženi su poplavama. Po svojim prirodnim karakterisrikama je slično jezeru Slano Kopovo. a specifični mikroklimatski uslovi uslovljavaju spektakularne atmosverske pojave: efekat fatamorgane. a najveće je u neposrednoj blizini Bele Crkve. Izuzetno su bogata ribom: amur. a niski kada su suše u letnjem delu godine. sedam većih jezera sa kristalo čistom vodom. i pravi su izazov za sportske ribolovce.

od kojih su neke retke. gde se uz dosta sreće mogu pronaći: divlja svinja. kanala. Okanj – severno od Elemira. iđirot i druge. Vikendima tokom leta na jezerima se okupi i preko hiljadu izletnika. Jaruga – severno od Kumana. među kojima veliki broj iz Beograda. Brojna stabla u okolini kolonije čaplji i kormorana imaju osušene vrhove. Ona su veoma pogodna staništa raznih ribljih vrsta. Po svojoj vrednosti izdvajaju se od vodenih biljaka: vodeni griz. Nalazi se u blizini magistralnog puta Zrenjanin – Beograd. i druge. Ribnjak ima veliki značaj. jer se riba izvozi u velike gradove naše zemlje.turističkih potencijala. Najznačajnija su: Ekenda. šišmiš.jezera i bara. te se koriste za prirodni uzgoj ribe i sportsko – turistički ribolov. Vrbica. lisica. sivi gušter. što je uticalo da bude proglašena za specijalni rezervat prirode "Stari Begej – Carska bara". vodena paprat. slez. Svetsku slavu ovom mestu donelo je prisustvo ptičjeg sveta sa oko 240 vrsta. barska perunika. Danas ovaj prostor karakterišu meandri Starog Begeja koji se sužavaju i skraćuju i bare sve više nagnute o odnosu na dno rečnog korita. na sredokraći između Stajićeva i Perleza. vodoljub. krtica. pored onih koje se redovno sreću na barskim kompleksima. Jezera koja imaju karakter veštačkih akumulacija su locirana širom Banata. Carska bara je bogato stanište močvarnih ptica i retkih biljnih vrsta. Biljni svet Carske bare. čineći ih tako pogodnim za osmatračnice i uzletišta za lov ribe u jezeru ili bari. barska kornjača. Ovaj prostor raspolaže izuzetnim pejzažnim kvalitetima. nalaze se dva manja jezera. tvor. ježenica. za zaustavljanje erozije okolnih zemljišta. u livadskoj vegetaciji prisutni su vranjemil. jež. Vode ovih jezera koriste se za navodnjavanje plantažnih voćnjaka i vinograda. beli lokvanj i druge. bizamski pacov. belouška. U vodama Starog Begeja i Carske bare živi čak 24 vrste riba iz 16 familija. koji omogućavaju razvoj rekreativnog turizma na vodi . prostor Carske bare karakteriše gusto izatkan ćilim reka. hrčak.5 hektara i dubine oko 20 metara. a u močvarnoj vegetaciji: zajednice tršćaka. kao i ribolovnog turizma. od kojih je veće površine 2. pačija trava. Šumske površine zauzimaju značajne delove Rezervata. zbog čega je ovo dobro proglašeno za Ramsarsko 42 . Na ovom prostoru nekada se protezalo bezbroj većih i manjih močvara. ovim stanovnicima bare. za vodosnabdevanje. predstavljen je brojnim autohtonim vrstama. zec. hajdučka trava. Carska bara leži između 3 grada: Beograda. nedovoljno koriste . srna. lasica. Carska bara predstavlja specifično fluvijalno jezero koje se nalazi u plavnom međurečju Tise i Begeja. zelena žaba i šareni daždevnjak. tekunica. Za bogatstvom sveta flore ne zaostaje ni fauna. pelen. pored magistralnog puta Beograd-Zrenjanin. Čenćanska jezera nalaze se na samo kilometar jugozapadno od sela Čenta. Ovaj lokalitet obilije biogeografskim motivima i važna je ornitološka stanica. livadska žalfija i druge. Novog Sada i Zrenjanina. Izgradnjom turističkih objekata na obalama jezera podstakao bi se izletnički i sportsko – rekreativni turizam Takodje treba spomenuti i najveće ribnjačko jezero-Belo blato.

područje, tj upisano u UNESCO-vu listu močvarnih područja od međunarodnog značaja. Neke od retkih ptica koje se ovde mogu videti su: orao belorepan, eja močvarica, livadska eja, kobac, mišar, čaplja kašikara i mnoge druge. Na predlog stručnjaka Zavoda za zaštitu prirode Srbije Vlada Republike Srbije proglasila je ovo područje Specijalnim rezervatom prirode Stari Begej - Carska bara. U prostoru postoje tri stepena zaštite. Prvom stepenu zaštite pripadaju lokaliteti: Carska Bara sa Vojtinom mlakom, Perleska Bara, Tiganjica, i deo područja Botoškog Rita sa fragmentima livada i stepa, ukupno 703.7044 ha. Drugom stepenu pripadaju: tok Starog Begeja sa severnim meandrom i pojasom širine 10 m uz levu obalu u nivou Tiganjice i Perleske Bare, zatim područje Zagnjenice, Ravenice, Visoke grede, Male grede i Saračice, ukupno 371.832 ha. U treći stepen zaštite spadaju: deo novog nasipa širine 120 m, Farkadžinski rit (livade, slatine, trščaci, kanali, stari nasip), deo starog nasipa između Farkadžinskog i Botoškog rita sa pojasom širine 50 m (Dudara) i deo Botoškog rita (put, trščaci, severni deo rita, stari nasip), ukupno 600.4650 ha. U monotonoj ravnici Panonske nizije, u Vojvodini, prirodni i antropogeni potencijali područja Carske bare su višestruko atraktivni za više oblika turističkog kretanja. Carska Bara dolazi u red nekoliko naj atraktivnih mesta na turističkoj mapi Vojvodine Prostor Gajsko – dubovačkog rita predstavlja tipičan plavni teren koji je lociran u inudacionoj ravni Dunava. Rit je smešten u zoni između Banatske peščare i samog toka Dunava. Morfologija terena odslikava živu fluvijalnu aktivnost. Kretanje Gajsko – dubovačkim ritom je najefikasnije čamcem duž brojnih rukavaca. Uspor vode u ovom sektoru Dunava je konstantan. Gajsko – dubovački rit se takođe odlikuje velikim biodiverzitetom i predstavlja pravi kontrast terenima peščare Izvori i bunari Na mestima gde se izdanska voda ogoliti obrazuju se izvori. Ogolićenih izdani najviše ima u Fruškoj gori. Treba napomenuti da su usled tektonskih poremećaja ogolićeni i mineralni izvori. U Starom Slankanenu je izvor slane vode nazvan Slanača, i to je jedan od retkih prirodnih izvora mineralne vode u Vojvodini. Utvrđeno je da je voda slana jodna hipoterma, temperature 18,4˚ C. U vodi ima gasova CH1 i CO2. Pored toga voda sadrži jod, kao i jone Sr, Mn i Ba. Stručnjaci smatraju da je voda fosilno morska nešto izmenjena infiltracionim vodama. Za razliku od Fruške gore, Vršačke planine imaju vrlo malo pravih izvora. Na čitavoj površini ima šest do sedam većih izvora, koji daju prosečno svaki 2 do 4 litre vode u minutu. Najjači je izvor u Korkani, severno od sela Sočice, koji daje oko 20 litara u minutu. Jače izvore imaju predeli istočno od

43

Mise, iznad Vršca i u uvali Široko bilo. Ostali izvori nemaju otičuću vodu nego su zatvoreni u male bazene. U ostalim delovima Vojvodine nema pravih izvora. Ponegde, u podnožju Titelskog brega, oko Banatskog peska i nešto oko lesnih zaravni javljaju se izvori s pitkom ili nešto zaslanjenom vodom. Značaj tih izvora je mali. Opšta je odlika vojvođanske ravnice da je siromašna prirodnim izvorskim vodama. Veliki nedostatak izvorske vode stanovništvo nadoknađuje vodom iz običnih ili arteških bunara. Obični bunari su kopane rupe u lesu ili pesku do prve izdani. Voda se iz kopanih bunara izvlači đermovima, koji su sastavni deo vojvođanskog pejzaža. Njih je danas sve manje na vojvođanskim ravnicama. Sem toga, ovaj primitivan, ali vrlo interesantan način izvlačenje vode iz plitkih bunara odavno je zamenjen izvlačenjem vode pumpama na električni ili motorni pogon. Arteški bunari snabdevaju se vodom iz dubokih izdani. Usled hidrostatičkog pritiska voda se izbacuje na površinu tako da se svakog trenutka dobije čista i sveža pitka voda. Na teritoriji Vojvodine ima mnogo arteških bunara. Svako selo je imalo po nekoliko. Termomineralni izvori Pored već nabrojanih prirodnih mineralnih izvora potrebno je pomenuti i bušene mineralne izvore. Posle Drugog svetskog rata vršena su mnogobrojna duboka bušenja radi nafte, pa su se iz tih dubokih bušotina pojavljivale i mineralizovane tople i hladne vode., što je uticalo na to da se hemijski sastav temeljnije prouči i da se uključe u eksploataciju. Zato se vrše ispitivanja podzemnih voda pri svakom značajnijem bušenju. Vojvodina ima izvanredne mogućnosti za razvoj banjskog turizma, jer obiluje termomineralnim vodama. Prema poslednjim podacima raspolaže sa oko 350 nalazišta termomineralnih voda. Od banja se po svojoj uređenosti i lekovitosti voda izdvajaju: Banja Kanjiža, Banjsko rekreativni centar Vrdnik, Bezdanska banja, Banjsko lečilište Rusanda, Banja u Slankamenu, Novosadska banja, Bečejska banja, Banja Junaković – Prigrevica. Na teritoriji Vojvodine ima nekoliko lokaliteta u kojima se koristila lekovita voda ili peloid. To su: Jermenovačke i mineralne toplice; Lemeška banja; Palić Banja; Temerinska Banja; Torda; Narodno kupatilo u Zmajevu i Izvor u Bačkoj Topoli. Rastući broj potreba za banjskim lečenjem i rekreacijom ukazuje na neophodnost konkretnih i organizovanih akcija koje bi doprinele izgradnju, uređenje i revitalizaciju banjskih centara. Svetsko turističko tržište ima izuzetnu potrebu, za kvalitetnim banjama s obzirom na rastući broj oboljenja u svim zemljama sveta. Zbog lekovitosti voda, Vojvodina ima dobre mogućnosti za razvoj ovog segmenta turističke ponude.

44

Pored bogate mreže površinskih voda Banat obiluje i podzemnim vodama. Freatske vode su prisutne u celom Banatu i predstavljaju gornji najplići horizont. Medjutim, česta je zagadjenost freatskih voda usled pretvaranja kopanih bunara u septićke jame i sve veće upotrebe mineralnih đubriva u poljoprivredi. Stoga su za vodosnabdevanje bitnije dubinske podzemne vode tzv. arteške vode. Skoncentrisane su na dubinama većim od 100 metera, dobrog su kvaliteta i mogu da se koriste za piće. U termomineralne izvore možemo da svrstamo: Kanjiža (voda je alkalno kisela hipoterma 27O C) Gorki izvor u Tordi – sadrži natrijum, Vršački mineralni bunar – 22O C, banja Rusanda – poznata po slanoj vodi. Bečejska banja( voda je zemnoalkalno murijatična, slabo kisela hipoterma) Ovi izvori imaju veliki značaj jer su se pored njih razvile veoma poznate banje Vojvodine. Osim toga, oni su i veliki potencijal za razvoj područja u kojima se nalaze. Banja Kanjiža nalazi se na obali reke Tise u Kanjiži, koja je na samoj granici Srbije i Mađarske. Do nje se najlakše dolazi autoputem, udaljenim svega 15 km od banjskog kompleksa. Po svom hemijskom sastavu, ova lekovita voda je natrijum-hidrokarbonantno, jodno, bromidno, sulfidna, alkalna, hiperterma mineralna voda temperature 51°, 64° i 72° C, a sem nje u lečenju reumatskih oboljenja i stanja nakon povrede koštano-zglobonog aparata, koristi se i lekovito blato. Banja raspolaže sa više stotina ležaja u nekoliko objekata.Opština Kanjiža sa okolinom, tokom citave godine pruža razlicite sadržaje, pocev od lova i ribolova na reci Tisi, pa sve do atletsko-plivackog maratona i džez festivala... Rusanda ima alkalno-murijatičnu, slanastu vodu s karakterom bromnih voda. Salinitet vode veći je leti, kada su intenzivna isparavanja, a manji tokom proleća i jeseni, kada padaju kiše. Detaljnijim ispitivanjima utvrđeno je da je salinitet jezera veći u dubljim delovima, gde su ogolićene plitke izdanske vode. Zato na mestima gde ovakva voda izbija, na "žmiravcima", znatno je slanija. Severna polovina jezera, gde su ovi žmiravci česti, pet puta je slanija nego na južnoj polovini. Zbog tako velikog saliniteta Rusanda oskudeva u biljnom i životinjskom svetu. Susedna dva, po genezi ista jezera, Ostrvo i Okanj, zbog manje dubine imaju slatku vodu i bogatiji organski svet. Zbog velike slanosti Rusanda je postala veoma poznata kao kupališno i banjsko mesto. Biogeografski turistički motivi Vojvodina, a pogotovo Bačka je bogato izbrazdana kanalima (DTD,Veliki Bački,Bajski), rukavcima, mrtvajama (stari Dunavac) i naravno sadašnjim

45

jarebice. beskičmenjacima. Petrovaradinsko-Koviljski rit i Deliblatska peščara. 46 . gde nema livadskih trava i šuma. Gusta mreža kanala. Paleolit . Izmedju drveća je šiblje. godine pre nove ere. Karađorđevo. Ovu fitocenozu čine dosta trave. smuđ. Subotičke šume. divlje guske i plovke. Ima 85 lovišta‫׃‬ Kozara. Sva mesta u priobalju Dunava u Vojvodini imaju bogat lovni i ribolovni fond. koja su bogata sitnom i krupnom divljači. koje nisu zaštićene od poplava. Šiblje predstavljaju crni glog. Još u starije kameno doba (u paleolitu) ljudi su se spuštali u ovu ravnicu i kratkotrajno zadržavali loveći mamute. a takodje i keramika ukrašena duboreznom ornamentikom. Na teritoriji Banata možemo izdvojiti tri biljne zajednice:šumska. livadska i pašnjačka. DRUŠTVENO ISTORIJSKE OSOBENOSTI BANATA Plodno zemljište. Prvi zemljoradnici i stočari nastanjuju Vojvodinu u mladje kameno doba (u neolitu). Posebnu zanimljivost ove ravničarske oblasti čini ribarstvo i uzgoj raznovrsne ribe. štuka i kečiga. Peščara je pokrivena šumskom vegetacijom. Što se tiče krupne divljači najatraktivniji je lov jelena. Lov i ribolov u Vojvodini privlači turiste iz celog sveta. srne i divlje svinje. Ovde se sreću retke vrste ptica kao i kapitalni primerci jelena i divljih svinja. Apatinski rit. Ritske šume su po aluvijalnim ravnima Tise i Dunava. Između brojnih rukavaca i bara nastaju jedinstvene oaze prirode koje nastanjuju brojne biljne i životinjske vrste. kao i naseljavanja vidre u ovom kraju. Od bakra su pravljeni ne samo ukrasni predmeti nego i nova vrsta oruđa. šiblje i čestari. fazani. a među njima je najpoznatiji ribnjak u Ečki kod Zrenjanina. Navešćemo neke ostatke iz ovih epoha.tokom Dunava. Sastavljene su od bele i crne topole. gde se kvalitetna riba proizvodi u velikim količinama. Šume Vršačkih planina su sastavljene od bagrema.. insektima. vrbe i jasike. Na dva mesta u Vatinu i Vršcu su nađena oruđa od kamena koja su pripadala paleolitskim lovcima. močvare i stoletne šume bogate su ribljim fondom. aluvijalnih ravni i šume Banatskog peska.U ovom periodu. Morović. kao što su šaran. pračovek se spuštao u ovu ravnicu. Od sitne divljači se love zečevi. divlja ruža. Biserno ostrvo i dr. kupine. obilje vode i umerena klima privlačili su ljude u vojvođansku ravnicu. Na mnogim mestima uređeni su veštački ribnjaci. lipe i hrasta. Velikim zalaganjem ljudi ova fitocenoza je postala biljna zajednica kulturnih biljaka. Korišćenje metala počinje oko 3800. Biljni svet Vojvodine u proteklih 100 godina pretrpeo je velike promene – izvorna vegetacija je zamenjena prirodnom. som. gde se kratko zadržavao loveći irvase i mamute. Po svom prirodnom bogatstvu najznačajniji su: Nacionalni park Fruška gora. Pašnjačka zajednica se nalazi na celoj teritoriji Banata. Šumska zajednica su: šume Vršačkih planina. Livadske zajednice se nalaze u aluvijalnim ravnima i po depresijama istočnog Banata. Apatinski rit.

Na našem terenu registrovano je oko 70 lokaliteta koji pripadaju sarmatskoj kulturi. Za područje Banata značajniji su i nalazi materijalne kulture Sarmata. RudineBanatska Palanka. Bitne promene u društveno-ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka kada su s istoka došli Madjari. Ovde srećemo prve keramičke posude od pečene zemlje. zatim Kovin. a po ilirskom plemenu (Panonci) ovu pokrajinu nazivaju Panonija. Izgrađuju privremena ili stalna staništa na peskovitim dinama. prve alatke od uglačanog kamena i kosti. Vršac. Hajdučica. Trgovina se razvijala i kovao se novac koji je postajao merilo vrednosti robe. Naziv je dobila po selu Starčevu kod Pančeva. podsticali trgovinu i zanatstvo. stalno se naseljava u medjurečju Dunava i Save.Najznačajniji lokaliteti ovog doba su Ludoš-Vršac. koji u drugoj polovini III veka naseljavaju ovo područje. Ratničko pleme Kelta. Najznačajniji lokaliteti bakarnog doba su Ciglana –Bela Crkva. U mlađem neolitu i na ovom području se stvara Vinčanska kultura. čak su na Dunavu i Savi imali i flotu. U drugoj polovini I v. Oni su širili pismenost. Gaj i Kusić. koju nazivamo Skordisci. Banatski Karlovac i dr.Pod uticajem vlažne klime. Trgovalo se i izmedju veoma udaljenih područja. u kojima se mezolitske zajednice bave lovom. gradili puteve. Tada se formiraju stalna naselja sa nadzemnim staništima a stanovništvo se bavi zemljoradnjom. Grad Sirmijum postao je krajem III i pocetkom IV veka metropola Rimskog Carstva. Židovar-Orešac i dr. gde su zatekli ostatke Avara. Skordisci. Pavliš. stočarstvom i lovom. i nastanili najveći deo teritorije današnje Vojvodine. Stari Vinogradi-Banatska Dubica.U doba seobe naroda naselja su podizana u blizini ruševina antičkih gradova. Najznačajniji arheološki lokaliteti su Kozluk kod Vršca.p. Najgušće su bili naseljeni okolina današnjeg Vršca i ceo južni pojas Banata. uveli vinogradarstvo na Fruškoj Gori. Novog 47 . Graničarska ulica-Vatin itd. stvarali gradove. intenzivirali poljoprivredu. Najznačajnije nalazište mezolitske kulture je Vršac. Sva naselja iz ovog razdoblja leže u ravnici.Starija neolitska kultura u južnom Banatu dobila je naziv “Stačevačka grupa”. Bronzano doba .Mezolit . Starijoj fazi gvozdenog doba pripadaju lokaliteti: Breg-Ritiševo.e.n. kakvo je boli Židovar u jugoistočnom Banatu. Ljudi su stanovali u dobro utvrdjenim naseljima. Karlo Veliki je uništio avarski plemenski savez i Franačka je pomerila svoje granice do Fruške Gore. Kovin. U mlađoj fazi se formira populacija. Pančeva. Na prvom mestu treba izdvojiti Vršac u kojem je najpoznatije “Dvorište Eparhije banatske”. Najpoznatija nalazišta iz ovog perioda su kod Kovina. na lesnim i aluvijalnim naslagama se formiraju šume. Bela bara-Vatin. slovensko i franačko stanovništvo. Iz rimskog perioda registrovano je 25 lokaliteta od kojih su najznačajniji u Staroj Palanci poznat pod nazivom Sapaja. ali na uzvišenim mestima kraj manjih reka. u Vojvodinu prodiru Rimljani i osvajaju Srem i južne delove Banata. Vrbasa. Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni. Neolit .

Jazak. godine u Bačku. a pored njih u Bačkoj i Sremu živeli su Bunjevci i Šokci. a posle Požarevačkog mira. ali oni su se i ranije samoinicijativno spuštali u banatsku ravnicu. Da bi jače vezao Srbe za Ugarsku. Tako je srpska despotovina nastavila da živi. godine stupio u vazalni odnos prema ugarskom kralju Zigmondu. Slovaci su se doseljavali s Karpata. pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevicem. Dalmatinske zagore. koji su postali centri pismenosti. odnosno Hrvati. Srbi nastanjeni u Ugarskoj ostali su privrženi svojoj veri i podigli veliki broj pravoslavnih crkava i manastira (Šišatovac. Nadiranje Turaka na Balkan izaziva masovno kretanje Srba s Kosova i iz Pomoravlja prema teritoriji današnje Vojvodine. naterali su Austrijance na povlačenje.Turci su učvrstili svoju vlast u Sremu u vreme prvog pohoda na Beč 1529. Turska vlast u Vojvodini zamenjena je austrijskom. a uz Dunav i Savu Podunavska i Posavska. Kada je srpski despot Stefan Lazarević 1403. Turci su posle kosovske bitke upućivali svoje odrede prema severu i upadali u Srem i Banat i pustošili ih. Nastavljeno je i naseljavanje Srba i Hrvata iz Like. i iz Banata i istočnog Srema. Naseljenici su bili neophodni za pretvaranje pustara i močvara u obradivo zemljište i za obnavljanje trgovine i zanatstva. godine. Posle pada srpske despotovine pod tursku vlast Ugarska prihvata izbeglice i koristili ih kao graničare za odbranu južnih granica. Plansko naseljavanje Rumuna bilo je u drugoj polovini XVIII veka. Ade i Čelareva. Zahvaljujući ekonomskom 48 . Pred odmazdama Turaka. U to vreme Srbi su ovde činili glavnu masu stanovništva. koji su bili vični obradi zemlje i poznavali su zanate. odselio na sever. Pošto su Turci reorganizovali vojsku. u velikoj seobi 1690. Srbije i Bosne. Krušedol i dr. oko 1740. Srem i Banat su privremeno bili zaštićeni od Turaka odbrambenim pojasom koji je predstavljala srpska despotovina.Kneževca. zapadnog i centralnog Srema. dok su kmetovi Srbi bili u istom položaju kao i mađari. Prema Turskoj je stvoren odbrambeni sistem u vidu Vojne granice. Iz vojnih i ekonomskih razloga Turci su u Vojvodini naseljavali srpsko i vlaško stanovništvo. godine. Najviše je naseljeno Nemaca. u Bačoj uz Tisu bila je Potiska. Pošto je Vojvodina posle ratova s Turcima bila opustočena a mnoge njive zaparložene. prepisivanja i širenja srpske kulture i pismenosti.). Na severu Banata protezala se Pomoriška vojna granica. Rusine je na svoje bačke posede naseljavala komora od kraja 40-tih godina i kasnije do 1765: posle su se oni selili i u Srem. državna vlast i spahije počeli su da naseljavaju stanovništvo iz Nemačke i severne Ugarske jer su Bačka i Banat bili slabo naseljeni. Banat je bio pod vlašču ugarske države. pretežno madjara. kralj je prihvatio potomke poslednje srpske vladarske dinastije i čak uveo titulu srpskog despota. Vojvodina je pod Turcima bila privredno i kulturno unazađena Posle poraza Turaka pod Bečom proterani su iz Bačke. Bačku su osvojili 1542. Srpskim feudalcima kralj je delio imanja. pošto se veliki broj stanovnika. koji mu je zauzvrat ustupio Beograd i Mačvu. hiljade Srba prešlo je u Vojvodinu. Hopovo. iako bez svoje teritorije. a u Banatu Rumuni. U Bačkoj su se u to vreme masovnije naseljavali i Madjari da bi se kasnije mnogi preseljavali u Banat. dok je Banat konačno pao u njihove ruke 1552. a kasnije i u Banat i Srem.

Srbi su proglasili Srpsku Vojvodinu na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima 1848. Tokom Drugog svetskog rata Vojvodina je oslobođena 1944.dvorac porodice Dunđerskih kod Bečeja sa poznatom ergelom. stvarajući veliki trgovački kapital. i 19. etno-graditeljstvo. stara gradska jezgra. Albanci. proglašava priključenje Vojvodine Kraljevini Srbiji. Od 18. Bačke i Srema. do 20. Pančevu. Banata i Baranje. godine. Po lepoti i značaju izdvajaju se još: dvorac kod Čelareva u kojem je danas stalna muzejska postavka stilskog nameštaja i predmeta primenjene umetnosti iz 18. Interesantni i vredni su njihovi zvonici a još vrednije su ikone i ikonostasi koje su radili najpoznatiji slikari sa 49 . Dok su Nemci u prvom redu bil nosioci evropskog zanatstva. ali kao i kulturna središta. godine. Početkom XX veka (1918. Gradovi su se razvijali kao centri trgovine i zanatstva. od čega su najviše Srbi (66%) a zatim Mađari.v. Srbi su držali trgovinu.) velika narodna skupština Srba i drugih naroda Vojvodine. godine. Novom Sadu i Čurugu (sa najvećim crkvenim zvonom).. godine postojala je kao Dunavska banovina i to kao jedna od pokrajina Kraljevine Jugoslavije. Glavni grad banovine je bio Novi Sad. neoklasicizma. rokokoa i secesije. stočnu i žitarsku. KULURNO ISTORIJSKA BAŠTINA VOJVODINE Vojvodina je bogata arheološkim nalazištima čije su iskopine većinom smeštene u muzejima. nazvana Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat. i 1941. Na ovoj teritoriji živi oko 2 miliona stanovnika. Između 1929. Slovenci. Među 30 –tak dvoraca. formirana je zasebna austrijska pokrajina. Baranje i Šumadije. Romi. koje je pritiskivalo stare balkanske zanate. Makedonci. Između šesnaestog i devetnaestog veka. Hrvati. a region je politički obnovljen kao autonomna pokrajina u sastavu Srbije 1945. i dr. 1849. Vojvodinu karakterišu veoma značajni kulturno-istorijski spomenici i to iz perioda baroka. Rusini. koja se sastojala od Srema.dvoraca..progresu. tvrdjave. verovatno najlepši je Fantast . da pruže pogled na nepregledno bogatstvo ravnice. odlukom austrijskog cara. koja se sastojala od Banata. Vojvodina je bila kulturno stecište srpskog naroda želeći da ostvare svoja nacionalna prava. Šokci. Nemci. Slovaci. Bačke. Posle poraza Mađarske revolucije. Beloj Crkvi Vršcu. Istorijski događaji na tlu Vojvodine ostavili su izuzetno veliki broj antropogenih motiva koji se danas mogu valorizovati kroz turizam.Ečka kod Zrenjanina jednim delom pretvoren u hotel. Njena multikulturalnost predstavlja neprocenjivo bogatstvo.g. a pokrajina se sastojala od Srema. zatim dvorac u Kulpinu koji je pretvoren u Muzej poljoprivrede i dvorac Kaštel . daleko od gradova. godine. Stilski i umetnički. Bačke. došlo je do jačanja gradjanskog staleža. Gradili su ih bogati zemljoposednici kao svoje letnjikovce utonule u parkovsko zelenilo.. Crnogorci. Banata. Rumuni. dvorci. Druga polovina XX i početkom XXI veka Vojvodina dobija veoma značajnu ulogu kao deo Srbije. veoma vredne su pravoslavne crkve u Bečeju. Graditeljsko nasledje predstavljaju sakralna arhitektura. veka u Vojvodini je izgrađeno više monumentalnih građevina . Ukrajinci.

Tu su i orginalne vojvođanske kuće. Arheološka nalazišta U Vojvodini je do danas evidentirano preko 2000 arheoloških lokaliteta iz praistorije. Njihov značaj ogleda se u veoma dobroj očuvanosti. i secesije sa elementima tradicionalne arhitekture. veku i građena su u stilovima baroka. Bački Monoštor. i 19. Uzdinu i Beloj Crkvi.prema svojim svojstvima su podeljena na: spomenike kulture (318). U muzejima i galerijama Vojvodine čuvaju se pokretni spomenici kojima se reprezentuje polietnička kultura Vojvodine. Bečeju. Zrenjaninu. Vršcu. smenjivanju i uzajamnom prožimanju brojnih civilizacija i različitih ostataka materijalne kulture na ovim prostorima. orginalne i nadasve vredne su rumunske pravoslavne crkve u Vršcu. Najznačajnija arheološka nalazišta su: 50 . Bački Breg. Mađara. Sombora i Muzeja Srema u Sremskoj Mitrovici. Vršcu. Vršca. Sivac. čuvaju se i orginalni čardaci. Kupinovo. predstavlja svedočanstvo o nastanku. Novom Sadu. i 19. Neštin. Subotici. vetrenjače u Čurugu i Bačkoj Topoli. Zrenjaninu. Najoriginalnija gradska jezgra su u Sremskim Karlovcima. Uz sela i gradove su salaši. rimokatoličke crkve u Novom Sadu. Petrovaradinu. u gradskim muzejima Subotice. Posebne kolekecije predstavljaju materijalnu kulturu i duhovno stvaralaštvo: Srba. Stapar. veka. Subotici. Pančevu. Temerin. Slovaka. neoklasicizma. Kikindi. Senti i Novom Bečeju. Posebno su interesantni delovi ulica od kojih su poneki zakonom zaštićeni kao u naseljima Bački Petrovac. prostorne kulturno-istorijske celine (16) i znamenita mesta (10). po broju civilizacija iz kojih potiče. katolička katedrala u Subotici i barokna protestantska crkva u Kovačici. i drugih. Na teritoriji Vojvodine su registrovana 424 nepokretna kulturna dobra koja su : od izuzetnog (65) i velikog značaja (359). U etnografskom bogatstvu Vojvodine ističu se karakteristična ušorena sela u kojima neki objekti imaju raritetne vrednosti. vodenice na nekim rekama u Banatu i na Dunavu. po raznovrsnosti oblika i stilova. Bogate su muzejske zbirke u Muzeju Vojvodine u Novom Sadu. Nastala su u 18. Bačkoj Topoli. Rusina. Ruski Krstur. više od 500 lokaliteta iz perioda antike i preko 200 nalazišta iz srednjeg veka. Osim ovih pravoslavnih. ambari u Staparu (1847).ovog područja iz 18. Somboru. Bogato graditeljsko nasleđe Vojvodine. arheološka nalazišta (15). u narodnim muzejima Zrenjanina. Posebnu specificnost Vojvodini daju stara gradska jezgra. ambari. Rumuna. Ovo slično ponavljaš od malopre. Pančeva. a među zaštićenim nepokretnim spomenicima su: suvača u Kikindi (1899). Vojvodinu odlikuju i mnogobrojini muzeji i galerije sa veoma bogatim zbirkama.

godine. letnjikovci. ali i van njega još uvek nisu arheološki ispitani do kraja mostovi na Savi. Prvi episkop ove ujedinjene eparhije 51 . Mnogi lokaliteti u samom gradu. Basijana kod Rume (antički period).). kao i benediktinski samostan Arača kod Novog Bečeja i franjevački samostan u Pančevu. Rakovac. . veku na prostoru današnjeg Banata bilo je puno srpskog pravoslavnog stanovništva i postojalo je nekoliko episkopija: Lipovska. Manastiri i samostani Monaške naseobine u Vojvodini nastaju na samom početku širenja hrišćanstva u srednjem veku.Čibska šuma (8-9. Gomolava kod Hrtkovaca i Židovar kod Vršca. Krušedol. hramovi i crkve mnoštvo mozaika. Bečkerečka i Karamešebeška ili Vršačka. U 16. a danas 15 sačuvanih i aktivnih pravoslavnih manastira. Ovi spomenici kulture danas predstavljaju pravu kulturnu i turističku riznicu Vojvodine. Grgeteg. Pored fruškogorskih manastira u Vojvodini su i drugi manastiri i samostani zaštićeni kao nepokretna kulturna dobra: . Somboru.u Bačkoj to su pravoslavni manastiri Kovilj i Bođani. nastalih u periodu od XV do XVIII veka: Novo i Staro Hopovo.Vrdnik.Sirmijum (1-4. Jedinstvenu celinu čini Fruška Gora sa nekada 35. FRANJEVAČKI SAMOSTAN U BAČU predstavlja najstariju monašku naseobinu u Vojvodini. Mala i Velika Remeta. pronađeni su ostaci rimske carske prestonice. Ravanica . Posle Velike seobe Srba 1690. Beočin. Čelarevo . Prema dokumentimaizgradili su ga vitezovi-templari 1169.. veka n.. brojni stambeni i privredni objekti. vek). različitih skulptura. ispod samog grada. Šišatovac i Petkovica. kao i višeslojna nalazišta: Titelski plato. bečkerečka eparhija je spojena sa temišvarskom. Jazak. nadgrobne i dekorativne plastike i drugo. i 17. iz antičkog perioda sa ostacima ruševina impozantne carske palate. Starčevo kod Pančeva (neolit). Temišvarska. U Sremskoj Mitrovici. Početkom 30-ih godina 20. Divša (Đipša). i predstavljaju sliku nacionalne. kao i katolički samostani u Petrovaradinu.e.u Banatu pravoslavni manastiri Mesić kod Vršca i Vojlovica kod Pančeva. Subotici i Baču (ženski i muški). veka ujedinjenjem vršačke eparhije i delova temišvarske eparhije u Jugoslaviji nastala je eparhija banatska. Kuveždin. Privina glava. verske i kulturne mešovitosti ovog područija.

Petrovaradinska tvrđava (XVII i XVIII vek). Temerin). a glavna konstrukcija je bila od drveta. Manastir Vojlovica kod Pančeva. u gradskim muzejima Subotice. 132 sveštenika u 6 namesništava. u smislu racionalnog iskorišćenja zemljišta.Bački Monoštar. Manastir Središte kod Vršca i Manastir Hajdučica kod Plandišta. vetrenjača u Čurugu. Petrovaradin. Etnografsko bogatstvo Vojvodine – U muzejima Vojvodine čuvaju se mnogobrojni pokretni spomenici kojima se reprezentuje polietnička struktura Pokrajine. Podrumi su gradjeni od kamena koji se uzimao iz obližnjih majdana. Najznačajnije tvrđave su: Bač iz XIV veka (po ovoj tvrđavi Bačka je dobila ime). Posebne kolekcije karakterišu materijalnu kulturu i duhovno stvaralaštvo naroda i narodnosti Vojvodine: Srba.Tu su i originalne vojvođanske kuće. Sombora i Muzeju Srema. Manastir Bavanište kod Kovina. od boljeg izolacionog materijala zbog hladnoće. Manastir Svete Melanije u Zrenjaninu. Manastir Svete Trojice u Kikindi.Povoljan geografski položaj. razvoj kuća i okućnica. gradjene su kuće nešto manjih dimenzija. na padinama Vršačkih planina. Ruski Krstur. Morović (iz XIV veka) i druge. Vršac (XV vek). U planinskom delu Banata. čuvaju se i originalni čardaci. Ove tvrđave su danas uglavnom u ruševinama. Slankamen i Kovin (XI vek). Sivac. Mađara. Rusina.bio je Georgije Letić. Stapar. tako i stranim turistima. Manastiri eparhije banatske su Mesić kod Vršca. i drugih. Neštin. Ovo područje raspolaže velikim brojem raznovrsnih kulturnih dobara koja se mogu staviti u turističku 52 . narodnim muzejima Zrenjanina. Prema podacima iz 2002. Bački Breg. Bogate su muzejske zbirke u Muzeju Vojvodine. Raznovrsan reljef u Banatu je uticao na seosku arhitekturu. raspored okućnice nije bio toliko bitan. Rumuna. U etnografskom bogatstvu Vojvodine ističu se urbanističke celine vojvođanskih ušorenih sela u kojima neki objekti imaju raritetne vrednosti (Bački Petrovac. ambari u Staparu (1847) i vodenice na nekim rekama u Banatu i na Dunavu. Uz sela i gradove su salaši. Vršca i Pančeva. kao što je u ravničarskim krajevima. U zavisnosti od ovog prirodnog faktora menjao se tip i oblik kuće. uglavnom ravničarski teren omogućili su izgradnju različitih fortifikacionih objekata već u srednjem veku. a medu zaštićenim nepokretnim spomenicima su: suvača (mlin) u Kikindi (1899). Banatska eparhija ima 158 parohija. Pošto se stanovništvo više bavilo stočarstvom. ANTROPOGENI TURISTIČKI MOTIVI BANATA Područje Banata ima veliki broj antropogenih motiva koji mogu biti zanimljivi kako domaćim. Vrdnik (XIV vek). Tvrđave i dvorci . ambari. Slovaka. velike evropske reke koje su u Vojvodini plovne celom dužnom.

hiljade Srba bežeći od turske odmazde. Na njegovom pobedničkom monumentalnom stubu u mu se i danas mogu videti pognute figure pokorenih banatskih domorodaca. Početkom V veka Huni. su se naselili između Dunava i Tise. Omoljica. rimski car Trajan pokorio je Dačane i najveći deo današnjeg Banata dospeo je pod rimsku vlast. Bečki dvor je pribeglim Srbima garantovao oslobađanje od glavnih feudalnih obaveza. doba Velike seobe naroda. Nemci koji su se doselili iz doline Mozela bili su poznati po zanatstvu i vinogradarstvu. Veštinu sađenja i gajenja vinove loze 53 . Vršac). Turci konačno zauzimaju Banat gde iz vojnih i ekonomskih razloga naseljavaju srpski i vlaški živalj. i dolazi do pojave novih naselja trgovaca. i zauzimaju Srem i južne delove Banata. državna vlast je odlučila da tu naseli stanovništvo iz Nemačke i severne Ugarske. Pančevo. U drugoj polovini I veka stare ere na područje Vojvodine prodiru Rimljani. smenjivale i razvijale. Orešac. Dupljaja. mlađeg neolita (Vršac. i bakarnog i gvozdenog doba (Vatin. kada se sa istoka došli Mađari. U velikoj seobi 1690. Prema Turskoj je stvorena Vojna granica.funkciju. U to vreme Srbi su ovde činili glavnu masu stanovništva. starijeg neolita (Starčevo. Granica Rimske države duž desne obale Dunava. Banat je zajedno sa Bačkom predstavljao graničnu teritoriju antičkog sveta. Mesić. Početkom XIV veka. Trajan je Banat naselio isluženim rimskim vojnicima. a pored njih su živeli i Rumuni.e. Jedan od efikasnijih načina za to je formiranje kulturnih ruta (putem klasterovanja) na osnovu grupisanja pojedinih kulturnih dobara. Vatin). Goti. Banat je pod Turcima bio privredno i kulturno unazađen. kao i čitave Vojvodine. veliki uticaj je imao njen geografski položaj. Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni. Banatski Karlovac) predstavljaju dragocena izvorišta i materijale za rekonstrukciju brojnih kultura. STANOVNIŠTVO BANATA KROZ ISTORIJU Na etničku prošlost Banata. Nadiranje Turaka na Balkan izazvalo je seobu Srba prema ovim prostorima. pod vođstvom Atile. presecala je. u Ugarskoj državi je došlo do ekspanzije privrede. Na severu Banata protezala se Pomoriška vojna granica.Na teritoriji Banata tragove su ostavili mnogi narodi. U drugoj polovini XVII veka je Turska vlast u čitavoj Vojvodini zamenjena austrijskom. Na taj način se doprinosi podizanju pojedinačne atraktivnosti dobara uključenih u kulturnu turu Arheološka nalazišta i iskopine iz paleolita (Vršac. Sloveni. Kroz ovaj deo Panonske nizije prolaze najpovoljnije prirodne veze zapadne i severne Evrope sa jugom Starog kontinenta. Godine 1552. što je uticalo na razvoj unutrašnje i spoljašnje trgovine. Bitne promene u društveno – ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka. Početkom II v. prelazi u Banat. Potporanj). Period između V i VII veka . godine. za vreme dinastije Anžujaca. jer je računao na njih kao graničare. Vandali. Stabilizuje se monetarni sistem.n. slobodu veroispovesti i autonomiju u pogledu crkveno-narodnih poslova. koje su se na ovom području formirale. ovim područjem su prolazili Huni.

i to: Pančevo179.. Među ovim celinama u 54 . pijace. upoznati kulturu mesta. Pančevo je bilo primamljivo zbog svoje blizine Beogradu.Vršac i druga mesta koja imaju sačuvane pojedine građevine i čitave ambijentalne celine. ali ih ima u Kovačici. Najbrojniji su Srbi.Kikinda.. Dalmatinske zagore. Banatski Karlovac 73. došlo je do jačanja građanskog staleža. Prostorne kulturno-istorijske celine Prostorne kulturno-istorijske celine su grupa najbrojnijih kulturnih dobara ne samo ovog područja. Banatsko stanovništvo je etnički veoma šaroliko jer su plodne banatske ravnice pogodne za naseljavanje. kao i kuće u kojima su živeli poznati ljudi. Dok su Nemci bili nosioci evropskog zanatstva. godine broj stanovnika je bio u blagom porastu čiji je uzrok velika pogranična zona. tako da je Vršac postao jedan od značajnih evropskih centara za proizvodnju vina. oduvek privlačile razne narode. naći prodavnice sa suvenirima.Rumuni.stočnu i žitarsku.. Njihov značaj ogleda se u veoma dobroj očuvanosti. Gradovi su se razvijali kao centri trgovine i zanatstva.78%.74%.73% (Bukurov. godine objavila rat Srbiji.42%. Češkom selu. Zrenjanin zbog osnivanja novih industrijskih pogona. trgovi. Prva Rumunska naselja nastala su u istočnom Banatu ( Uzdin. itd.Lokve. Srbi su držali trgovinu . Zahvaljujući politici austrijske vlasti. i 19. ostale ambijentalne celine. Najveći porast su imali banatski gradovi. Banatsko novo selo. što predstavlja primere raznih stilova . prisustvovati raznim manifestacijama.45% i Vršac 26. veku. bulevari.Od odmazde je stradalo stanovništvo Banata. Zrenjanin 116. Kikinda 45. Posle Srba najviše ima Mađara. koji su bili nastanjeni i pre pojave Turaka. Nova naseljavanja Banata posle 1953. stvoriti poznanstva. Većina ovih celina u Banatu je nastala u 18. zatim Kovin 84. Vlasti su zatvorile i ukinule sve srpske časopise i listove. Nikolinci.preneli su i ovde.).. Zatim možemo spomenuti manju etničku grupu . vašari. manastirske celine i srednjovekovni gradovi i utvrđenja . Građena su u stilovima baroka i secesije sa elementima tradicionalne arhitekture. Slovaci su manje zastupljeni. ali i kao kulturna sedišta. otvaranje novih škola. Kovin zbog otvorene šečerane . Aratcu. Nastavljeno je i naseljavanje Srba i Hrvata iz Like. Senta.48%. Posebne vrednosti predstavljaju arhitektonske celine naseljnih mesta: Zrenjanina. Jezgra starih gradova su omiljena mesta brojnih turista jer se u njima mogu. Bela Crkva. arhitektonske celine naselja. Slovaci i Rumuni i pored protivljenja austrijskih vlasti su se spuštali sa karpatskih planina u banatsku ravnicu u drugoj polovini XVIII veka. Oni su razmešteni po svim opštinama i naseljima. predstavljaju zanimljiva mesta na kojima turisti mogu upoznati život običnih ljudi. Od 1921. Belom Blatu. itd. godine bila su izazvana privlačnom silom većih gradova. Srbije i Bosne. Pančevo. To su: stara jezgra gradova. Ostale ambijentalne celine. Kada je Austro-Ugarska 1914. koje je pritiskalo stare balkanske zanate. Kovačica. u Vojvodini je nasilno prekinuta svaka društveno-politička i kulturna aktivnost. kao što su ulice.1978).

kao i njihovi parkovi imaju posebno mesto. živele i stvarale neke od naših najpoznatijih naučnih. spomen-piramida. Ostaci nekadašnjih srednjovekovnih utvrđenja-gradova su takođe objekti koji imaju veliku istorijsku i kulturnu vrednost. Većina ovakvih spomenika u Banatu govori o istorijskim i političkim zbivanjima tokom vekova... veka i mnogi drugi. Karta broj 6: Mapa dvoraca i letnjikovaca Vojvodine Posebne turističke potencijale u Banatu predstavljaju dvorci čija valorizacija nije adekvatna.).Banatu najinteresantnije su kuće u kojima su se rodile. ličnosti i mesta. Vasko Popa. XIX i početkom XX veka. a Vršački grad – Kula je srednjovekovno strategijsko utvrđenje iz sredine 14. kulturnog. Znamenita mesta su prostori i objekti od posebnog istorijskog značaja za jedan narod. u čemu dvorci i letnjikovci Vojvodine. istorijskog. spomen-zgrada i drugih obeležja naroda Banata i njegovog istorijskog postojanja. Miloš Crnjanski. . zasnovano je na raznovrsnosti kulturnih dobara. Veliki broj spomen ploča. već i pečat ukupnog kulturnog stvaralaštva jednog naroda. pa su i stilovi građenja ovih objekata različiti i pripadaju prelaznom periodu od baroka do klasicizma. To su specifični spomenici koji ukazuju na značajne istorijske događaje. sistem dugačkih zemljanih utvrđenja na relaciji Crna bara-DeliblatoMramorak i Parta-Orešac-Grebenac. ekonomskog i turističkog nasleđa. Manastirske celine su podgrupa koja zaslužuje najveću pažnju u turističkoj valorizaciji i prezentaciji jer ne samo da nose pečat umetnosti vremena iz kog potiču. što je posledica trenutnog stepena očuvanosti ovih objekata. Kovinski Stari grad je utvrđenje iz 1073. spomen-kosturnica. kao što su Grad (kod Dupljaje) i Židovar (kod Orešca). Uroš Predić. spomen-bista. Bogatstvo graditeljskog. praistorijska zemljišna utvrđenja i „rimski šančevi“. Nabrojmo samo neke od njih: 55 . Dvorci i letnjikovci Vojvodine nastajali su tokom XVIII. godine. javnih i kulturnih ličnosti ( Mihajlo Pupin.

Dvorac. Dvorci veliki i mali "Danijel" . i 1757. Oba dvorca u Starom Lecu izgradili su članovi jermenske veleposedničke porodice Danijel i nalaze se u centru sela. Kuća je evidentirano kulturno dobro.Dvor je izgrađen između 1750. Godine. Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja Najveći deo ovih dvoraca još uvek nemaju rešenja o zaštiti i sticanje statusa kulturnog dobra. 56 . Dvorac "Kapetanovo" . koja se može uklopiti u turističku prezentaciju i plasirati kroz adekvatan turistički proizvod. Iako ruiniran. koja govori o mističnom životu plemićkih porodica. Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja. PROSTORNI RAZMEŠTAJ TURISTIČKIH ATRAKTIVNOSTI BANATA Radi boljeg sagledavanja turističkih potencijala Banata daćemo primer nekih zaštićenih kulturnih i prirodnih dobara kao i manifestacija koje se održavaju na prostorima pojedinih opština. Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja. Dvorac "Bajić" – Bočar Dvorac "Hertelendi" – Bočar Dvorac "Divan Georga" . Veliki i mali dvorac "Lazarević" . je proglašen za spomenik kulture U njemu se nalazi danas hotel. Dvorac "Danijel" . Dvorac "Lazar" Ečka . Za svaku od ovih prelepih građevina vezana je neka legenda.Dvorac "Vladičanski" Vršac . poznatiji kao Kaštel. Dvorac "Šulho Vebera" . a 2001 g.Vlajkovac. Dvorac "Engelman" Gunaroš Dvorac "Fantast" Bečej (XIX). Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja. nalazi se u Ečki izgrađen početkom XIX veka. Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja Dvorac "Servijski" Novi Kneževac (XVIII/XIX) Dvorac "Sokolac" Novi Bečej (XIX). Dvorac "Bisingen" .Stari Lec (XX) Dvorac "Maldeghem" Novi Kneževac Dvorac "Damaskin" Hajdučica (XX). dvorac predstavlja spomenik kulture od velikog značaja Dvorac "Jagodić" kod Konaka (XIX). za potrebe banatskih episkopa nakon preseljenja eparhije iz Karansebeša u Vršac. Njihova revitalizacija i uređenje od velikog je značaja da bi se zaustavilo propadanje i omogućila njihova valorizacija kroz turizam . Dvorac je spomenik kulture od izuzetnog značaja. Danas je dvorac renoviran i u njemu se nalazi hotel.Padej (XIX). Letnjikovac je evidentirano kulturno dobro. Dvorac je proglašen za spomenik kulture Dvorac "Marcibanji" Čoka (XIX).Veliko Središte.Padej (XX).Stari Lec(XIX). Oba dvorca u Velikom Središtu su spomenici kulture od velikog značaja sagrađeni krajem XIX i početkom XX veka.Konak (XIX).

Save od velikog značaja i rodna kuća Novaka Radonjića. Arhanđela Gavrila 57 . u Iđošu Gradište – arheološko nalazište od velikog značaja i u Ruskom Selu grobnicu porodice Čarnojević – spomenik kulture od velikog značaja. Nikole u Vladimirovcu bunare od velikog značaja. u Samošu crkva Sv. Trojstva – spomenik kulture od izuzetnog značaja i pravoslavna crkva Sv. nova katolička crkva Sveti Pavle pored stare crkve izgrađene još u 18. Arhanđela Mihajla – spomenik kulture od izuzetnog značaja. Petra i Pavla i Vatrogasni dom.Od zaštićenih spomenika kulture tu je crkva Vaznesenja Gospodnjeg od velikog značaja i na Gornjem bregu. Nikole i suvača – oba spomenici kulture od izuzetnog značaja. crkva Sv.Od zaštićenih kulturnih dobara u Kovinu se nalazi crkva Svetog arhanđela Mihajla i Gavrila i ostatci tvrđave – oba spomenici kulture od velikog značaja a u Deliblatu je crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole – spomenik kulture od velikog značaja. godine . Arhanđela – oba spomenici kulture od velikog značaja i u Bočaru crkva Sv. u Mokrinu crkvu arhistratiga Mihaila – spomenik kulture od izuzetnog značaja. veku i pravoslavne crkve koja je 1700-tih godina dobila današnji izgled.Od zaštićenih kulturnih dobara u Dobrici je crkva Preobraženja od.Od zaštićenih kulturnih dobara je Rimokatolička crkva Sv.arheološko nalazište od velikog značaja. u Grebencu Rumunska Pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja a u Beloj Crkvi crkva Sv.Od zaštićenih kulturnih dobara u Kikindi je crkva Sv.Opština Ada . zatim zgrada Kurije i bogomolja Vodica Ognjene Marije – oba spomenici kulture od velikog značaja. izgrađena je 1912. Opština Kanjiža . oba spomenika kulture od velikog značaja. Opština Bela Crkva . Arača. Opština Kovačica -Od zaštićenih kulturnih dobara u Uzdinu je Rumunska pravoslavna crkva Sv. crkva Sv. Jovana Preteče – sve spomenici kulture od velikog značaja. Nikole – spomenik kulture od velikog značaja i u Crepaji crkva Uspenja Bogorodice – spomenik kulture od velikog značaja. Matejski brod . u ataru Ade škola od velikog značaja. Opština Kovin .Zgrada veća. Arhanđela – spomenik kulture velikog značaja. u Ilandži crkva Sv. u Vranjevu opštinska zgrada.Od zaštićenih kulturnih dobara tu se nalazi u Dupljaji praistorijski grad – arheološko nalazište od velikog značaja. u Novom Miloševu dvorac Karačonji i crkva Sv. Opština Kikinda . Opština Novi Bečej – Od zaštićenih kulturnih dobara u Novom Bečeju su: Kapela manastir – spomenik kulture od velikog značaja. Opština Čoka . U Molu je crkva Sv. u Idvoru Memorijalni kompleks Mihajla Pupina – znamenito mesto od izuzetnog značaja. stambena zgrada. Georgija – spomenik kulture od izuzetnog značaja. Opština Alibunar .

(1894). zgrada na Trgu kralja Petra I broj 8-10. Opština Zrenjanin .Od zaštićenih kulturnih dobara u Hajdučici je dvorac Lazara Dunđerskog a u Starom Lecu dvorac Jagodić i dvorac Kapetanovo – sva tri dvorca su spomenici kulture od velikog značaja. Srpska pravoslavna Uspenjska crkva. Opština Opovo . . zgrada u ulici JNA 2.Opština Nova Crnja . nizom reprezentativnih javnih objekata i spomenika kulture. u Banatskom Novom selu staro jezgro – prostorno kulturno-istorijska celina od velikog značaja i u Crepaji Srpska pravoslavna crkva Uspenja Bogorodice – spomenik kulture od velikog značaja. . katedrala sv. Mali most. Pozorište. zgrada na Trgu kralja Petra I broj 11. Opština Vršac . regionalni muzej. u Šurjanu Srpska pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja.Gradsko područje Vršca se odlikuje. U gradu i okolini postoji 19 kategorisanih i zaštićenih spomenika kulture:. Opština Novi Kneževac . Vršačka kula iz XIV veka. Finansijska palata. u Srpskom Krsturu zgrada stare opštine – spomenik kulture od velikog značaja. Mihajla i Gavrila – spomenik kulture od izuzetnog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara u Pančevu imamo staro gradsko jezgro – prostorno kulturno-istorijska celina od velikog značaja.. gradska biblioteka. Opština Pančevo . najstariji most u gradu. dvorac Servijski-Šulpe i olajnicu – sva tri spomenici kulture od velikog značaja. zgrada Magistrata.Od zaštićenih kulturnih dobara u Novom Kneževcu nalazi se crkva Sv Arhanđela. Katedrala. (1839).arheološko nalazište od izuzetnog značaj. zgrada u ulici Nikole Tesle 3. svih 8 spomenici kulture od velikog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara u Opovu imamo Srpsku pravoslavnu crkvu Sv. Vladičanski dvor iz XVIII. Uspenska crkva (1746). danas Narodni muzej. lepo uređenim gradskim trgom. neolitsko naselje Starčevo . Gerharda. imaju kulturna dobra 58 . Osim toga tu se nalaze i poznato pozorište. Sud. god. manastir Mesić iz XVI. Nikolaja iz 1785. u Konaku dvorac Danijel – spomenik kulture od velikog značaja i u Jarkovcu Srpska pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja. Opština Sečanj . Opštine Srednjebanatskog okruga. Nikole i u Sakulama Srpsku pravoslavnu crkvu Sv. Gimnazija(1846). Gradska kuća. Opština Plandište . zgrada Narodne pivare. Srpski pravoslavni manastir Sv. Srpska pravoslavna crkva Preobraženja – spomenik kulture od izuzetnog značaja. zgrada Konkordije.godine.Zrenjanin je grad sa brojnim kulturno-istorijskim spomenicima. svetionici na ušću Tamiša u Dunav – spomenik kulture od velikog značaja. veka. zgrada u ulici Dimitrija Tucovića 2. Gradska kuća iz XVIII veka. veka sa bogatom riznicom. (1816). arh. Nikole – obe spomenici kulture od velikog značaja. crkva sv.Od zaštićenih kulturnih dobara u Jaši Tomiću je Srpska pravoslavna crkva Sv Nikole – spomenik kulture od velikog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara u Srpskoj Crnji je rodna kuća Đure Jakšića i crkva Svetog Prokopija – oba spomenici kulture od velikog značaja. Vladičanski dvor i Manastir Mesić su spomenici najviše kategorije. najstarija pozorišna zgrada u Srbiji. Bukovčeva palata. katedrala sv. Gerharda iz 1863.

starog jezgra Zrenjanina. Deliblatska peščara. pa do najznačajnijeg spomen kompleksa . počev od praistorijske kulture (Govedareva humka kod Jaše Tomića.Od zaštićenih prirodnih dobara tu je Stari park u Velikom Gaju – spomenik prirode. ZAŠTIĆENA PRIRODNA DOBRA BANATA Opština Alibunar .Od zaštićenih prirodnih dobara tu se nalazi Ponjavica – park prirode kod Banatskog Brestovca i Omoljice. sastojina pitomog oraha – prirodni spomenik u parku oko kaštela u blizini Rumunske granice. specijalni rezervat prirode. mečja leska . reka Tisa i Aranka. Opština Nova Crnja -Od zaštićenih prirodnih dobara ovde se nalazi: grupa stabala koprivića – spomenik prirode u Srpskoj Crnji. brojnih istorijskih spomenika etnologije. "Veliki most" itd. beli jasen. i termo mineralnih voda.). a neki su nepovratno nestali (zgrada "starog" Muzeja.). Ginko .) – prirodni spomenik kod Deliblata. sastojina Juniperus virginijana – strogi prirodni rezervat u okviru Deliblatske peščare. spomenika slikarstva i primenjene umetnosti i dr. tri stabla belog jasena – spomenik prirode na ulazu u Dolovo iz pravca Pančeva i Omoljička ada. kanali DTD. hrast lužnjak – spomenik prirode kod Kuman i park u Sokolcu – prirodni spomenik vrtne arhitekture.Od zaštićenih prirodnih dobara imamo: hrast lužnjak – prirodni spomenik na nasipu iza fabrike ambalaže i park u Novom Kneževcu – prirodni spomenik vrtne arhitekture u centru Novog Kneževca Opština Pančevo . dva stabla hrasta lužnjaka – sve prirodni spomenici u Velikom Gaju. i termalne vode. Zaštićena prirodna dobra su: Slano Kopovo – specijalni rezervat prirode. park dvorca u 59 . Opština Plandište . 7 Belocrkvanskih jezera. reka Dunav. koprivić. Opština Novi Kneževac . Opština Bela crkva – glavni prirodni resursi su poljoprivredno zemljište.od izuzetnog značaja.000 hektara). mreža kanala DTD. Opština Novi Bečej . Matejskog broda kod Novog Bečeja i dr. reka Tisa. hrast lužnjak – spomenik prirode u Novoj Crnji i sofora – spomenik prirode u Novoj Crnji.Glavni prirodni i privredni resursi su: poljoprivredno zemljište (oko 42.Od zaštićenih prirodnih dobara je Deliblatska peščara. i spomen park Kikindsko-mokrinskom partizanskom odredu – memorijalni prirodni spomenik kod Simićevog salaša. Opština Kovin – Glavni prirodni resursi su: Deliblatska peščara – specijalni rezervat prirode (17. Postoje bogata lovišta i termalni izvori i tri grofovska dvorca. i strogi prirodni rezervat kod Ivanova u okviru Donjeg Podunavlja. Na teritoriji srednjeg Banata evidentirano je oko tri stotine nepokretnih spomenika kulture.000ha). Opština Čoka – Glavni prirodni resursi su: vinogradi. preko 50 km leve obale Dunava. Od zaštićenih prirodnih dobara su: koprivić (Celtis australis L. Od zaštićenih prirodnih dobara su: pašnjaci velike droplje – specijalni rezervat prirode i stari park u Čoki – spomenik prirode u centru mesta. DTD kanalska mreža.

folklorne. Gudurički vrh sa 641m nadmorske visine. Opština Zrenjanin .Tradicionalne manifestacije i takmičenja su:u Kovinu Oktobarski likovni salon. Memorijal Miroslav Antić u Mokrinu i Festival rumunske muzike i folklora Vojvodine u Banatskom Novom Selu. Padeju. MANIFESTACIJE Ada -Tradicionalne manifestacije i takmičenja su: Lingvistički dani "Sarvaš Gabor". Begej i Tamiš na kojima je formirano više izletničkih lokaliteta. posebno po lekovitom bilju i blagotvornoj klimi. takmičenje u sportskom ribolovu "Zlatna udica" u Janošiku. međunarodni ribolovački kup "Mol". zaštićeno je 1982. Pesničko veče.. Botoš na Tamišu. Tisa i dva stabla koprivića – svi prirodni spomenici u parku u Hajdučici i park dvorca Jagodić – prirodni spomenik u Starom Lecu. Memorijalni turnir u rukometu.. Opština Vršac . kao što su Bobotovo kod Elemira. smotra amaterskih kulturno-umetničkih društava. Dečiji folklorni kamp i Muzičko-folklorni kamp u Banatskom Monoštoru. Čoka . hrast lužnjak. površine 4.Vršačke planine su poznate po raznovrsnoj flori. tradicionalni kamp za ručne radove. Ostojićevu i Čoki. domaća radinost u Ostojićevu.Tradicionalne manifestacije i takmičenja su: ulične trke školske omladine u Padeju. horske i orkestarske i amaterskih pozorišta. Alibunar . turnir u uličnom basketu u Čoki. Festival digitalne umetnosti i fijakerijade zatim u Bavaništu Dani ćirilice. Ostojićevu i Sanadu. Dani Mađarskog filma.Kod Ečke je zaštićeni rezervat prirode Stari Begej .Na teritoriji opštine nalaze se reke Tisa. Smotre (recitatorske. Veći deo šumskog područje ove planine. međunarodni ribolovački miting "Art" Ada. "Sabor pčelara" na Devojačkom bunaru. susreti pesnika srednjoškolaca. plivački miting .Tradicionalna takmičenja i manifestacije na teritoriji opštine su: Dani Miloša Crnjanskog u Ilandži.Od zaštićenih prirodnih dobara tu je park dvorca u Konaku – prirodni spomenik vrtne arhitekture i staro stablo bresta– memorijalni prirodni spomenik. likovna kolonija "Novak Radonjić". su ribolovni tereni.Hajdučici. tradicionalne manifestacije kulturno umetničkih društava. Festival "Deca pevaju hitove". jedrilišarske regate i smotre negovanja kulture etničkih zajednica.U blizini Zrenjanina je banja Rusanda. oko ostrva Okanj i Ostrvo. crni orah. Kovin . crni jasen. Sečanj . naučni skup u oblasti društvenih nauka "Kikindski dijalozi".Carska bara. godine kao park prirode.177 ha. 60 . memorijalni konjički miting . "Pozorišni dani Rumuna" u Alibunaru. turnir u malom fudbalu u Čoki. U Kikindi Terra – simpozijum skulpture. Bela Crkva . međunarodni festival kamernih horova "Bardoš Lajoš". najviša je tačka u Vojvodini. Dani ludaje. lov na soma kapitalca.Ada.Tradicionalne manifestacije su: Karneval cveća.

Pančevo . Plandište . manifestacija "Banatske vredne ruke" u junu mesecu. Smotra recitatora "Pesniče naroda mog". Vršački venac. u Uzdinu Festival zabavne muzike Tineratea canta. Muzički festival dece Vojvodine. Opovo .U Kovačici Kovačički oktobar – likovni salon i svetski dan maternjeg jezika.Tradicionalne manifestacije su: "Ovčarski dani" u Sakulama. "Dani žetve" manifestacija posvećena kultu novog hleba. "Dani Austrije" u Opovu.Tradicionalne manifestacije su u PančevuInternacionalna umetnička radionica "Staklo". u Dolovu Festival muzičkog i folklornog stvaralaštva dece Srbije. a u Banatskom Novom selu Festival Rumunske muzike i folklora Vojvodine. Sajam cveća . Festival pozorišne umetnosti "Portret".Poslednja nedelja avgusta u znaku je "Dana piva" . Atletski i plivački maraton. Dani Vaska Pope . Sečanj –Književni susreti "Pisci na granici". Letnje sportske igre. Opština Kanjiža . Izložba suvog cveća i 61 . dani džeza. tradicionalni maraton i turnir u malom fudbalu "Aca Radović". Festival dramskih amatera sela Vojvodine "FEDRAS) i susreti nacionalnih manjina. Međunarodno takmičenje kamernih ansambala duvača. Memorijal Bore Kostića. Održava se krajem juna ili početkom jula meseca. Likovna kolonija "Deliblatski pesak" i Stručna konferencija regionalno-univerzalno. Tragom Paje Jovanovića. Vršačka pozorišna jesen. konkurs recitatora Buna vestire – Blagovesti. Dani Josifa Marinkovića. U Srpskoj Crnji su: Liparske večeri-Đurini dani i svesrpski turnir u natezanju konopca U Novom Kneževcu su: Međunarodni festival harmonikaša. Internacionalni festival autorskog stripa grrr!!!.krajem septembra. Festival muzike za decu "Raspevano proleće". Poetske šetnje parkom i Akordi leta. godine.Kao najznačajnine i za razvoj kulturnomanifestacionog turizma posebno vredne ističu se sledeće manifestacije: Dani berbe grožđa.turističke manifestacije koja se u gradu tradicionalno održava od 1986. U Novom Bečeju: Likovna kolonija Tiske akademije akvarela.Velikogospojinski dani i takmičenje solo pevača. Opština Vršac .Značajne i čuvene su razne manifestacije: Kolonija književnika koja ima dugu tradiciju. Međunarodni simpozijum "Znameniti Banaćani – korak ka Evropi" i međunarodni festival poezije "Putevi klasja" i u Debeljači Festival mađarskih varoških pesama i čardaša – VIVE.Prevodilačka radionica "Zoltan Čuka" i opštinska smotra kulturno umetničkih društava. U okviru ove manifestacije održava se i takmičenje u ručnoj kosidbi pšenice. Opština Zrenjanin . a u Omoljici Međunarodni festival amaterskog filma "Žisel". Zatim tu je i osmomartovska manifestacija "Poklon ženi" .

domaćeg turizma. pa čak ni u domaće turističke tokove. turistička ponuda jedne destinacije nisu samo infrastruktura i kapaciteti. 62 . Ovakav zaključak može da se primeni i na posmatrano područje Banata. U Strategiji razvoja turizma Srbije je zaključeno da ’’iako Srbija poseduje raznovrsnu atrakcijsku strukturu. Smeštajni kapaciteti nezadovoljavajućeg kvaliteta za potrebe inostranog tržišta Baziranje ponude na malom broju proizvoda (banje. koji još uvek nisu pronašli svoje mesto u turističkoj ponudi Srbije ’’. planine. što se vrednost izvoza roba i usluga iz godine u godinu postepeno povećava.sredinom decembra . uglavno. nju ne prati adekvatan profil turističkih proizvoda.prazničnih cvetnih aranžmana . a treba očekivati da će izvoz srpske privrede u budućnosti. To bi trebao da bude rezultat rasta interne efikasnosti i međunarodne konkurentnosti većine privatizovanih preduzeća. Zvog toga se pri razvoju turizma Srbije postavlja zadatak efikasnog aktiviranja postojećih resursa i aktiviranje svih kapaciteta za razvoj turizma. a u bivšoj Jugoslaviji najveći deo investicija se usmeravao prema obalnom području. Turistički proizvod je u mnogome zastareo s obzirom na ponudu koja je rađena osamdesetih godina dvadesteog veka. koje u mnogome trpi negativne posledice zanemarivanja kontinentalnog dela prilikom razvoja turizma. gde postoje lokalne saobraćajnice i koja je u očima turista prepoznatljiva i ima određen imidž. a s druge strane pravilnim korišćenjem i upravljanjem očuvanih resursa kroz oblikovanje novih proizvoda. To je uslovilo da je kontinentalni deo zemlje bio zapostavljen kada je reč o razvoju turizma. Proces tranzicije u Srbiji je još u toku što u mnogome utiče i na pravce razvoja turizma. Pozitivno je. kada se proces privatizacije preduzeća privede kraju. Likovna kolonija u Ečki koja se održava svake druge godine (neparne) u septembru mesecu. U tom kontekstu.Srbija je s jedne strane suočena s potrebom ubrzane revitalizacije nasleđene suprastrukture. međutim. biti bitno veći nego što je to danas slučaj. Rezultat ovakve politike razvoja turizma ogleda se kroz: Ne postojanje adekvatne turističke ponude Neizgrađenosti turističke infrastructure Suprastruktura koja je stvorena za potrebe. Kao posledica takvog planiranja. mnogi delovi Srbije se nisu značajno uključivali u inostrane. koja je saobraćajno dostupna. PROSTORNI ELEMENTI RAZVOJA TURIZMA BANATA Prepoznatljiva turistička destinacija je prostorna celina u kojoj postoji određena koncentracija turističkih resursa i kapaciteta. administrativni centri) Pojava novih proizvoda (ruralni turizam. Samim tim. već i bezbroj aktivnosti koje je moguće sprovesti u određenom geografskom prostoru .manifestacije).

7 4. učešće inostranih turista je 13%.6 UKUPNO BROJ % 31105 27826 37264 96195 364199 2562888 100.4 2002 DOMAĆI BROJ % 22639 90. Osim toga.2 76. Očigledno je da se ostvareni turistički promet.5 1897612 85. Smatra se da je to oko 30% zvaničnog statistički registrovanog turističkog prometa u zemlji.7 233238 82. zapažamo da su domaći turisti zastupljena sa blizu 90% u ukupnom turističkom prometu. ne registruje od strane službene državne statistike.0 8933 12.5 83.2 3272 12.8 22.3 49599 17. godini. dobrim delom. Kada je u pitanju noćenje turista.8% ostvarenih u baznoj 1995.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA Izvor: RZS. je u razdoblju od 2000.1 19 26. do 1999.1 INOSTRANI BROJ % 4591 4960 5473 15024 69985 452679 17.TURISTIČKI PROMET BANATA Aktuelni problem povezan sa turizmom Srbije. Tabela 10: Ukupan broj turista u Srbiji.8 23. ostvarena prosečna stopa pada broja noćenja u visini od -3.9 5. do 2004.2 5.1 5. a koji. Vojvodini i Banatu BROJ DOLAZAKA 1992 DOMAĆI BROJ % PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA 29641 95.3 26550 95. Slične tendencije karakterisale su i ukupan broj turista.8 23341 87.3 3379 16. u velikoj meri umanjuje značaj turizma u privrednoj strukturi zemlje.6 5. 63 . dostigao je oko 84. godine). S obzirom da je broj registrovanih turističkih noćenja u tom periodu samo nastavio negativan trend iz prošlog perioda (1995.8 2419204 94.9 2005 DOMAĆI BROJ % 21570 24478 18215 64263 190518 1535790 82.0 63750 87.1 91270 94.503 1988469 100. godini.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA INOSTRANI BROJ % 2282 9.2 INOSTRANI BROJ % 1464 1276 2185 4925 18887 143684 4.9 345312 94.7 17770 84.2 77. broj registrovanih turističkih noćenja u 2004.4 35079 94. povezan je sa statističkim praćenjem turizma.5 16.5 312063 14. Na području Srbije.8 UKUPNO BROJ % 24921 100 26613 100 21149 100 72683 100 282837 100 2209675 100 UKUPNO BROJ % 26161 29438 23668 79267 260. što ni u kom slučaju ne može biti zadovoljavajuće.62% godišnje.9 81 73.

godine.4 93.5 94. Vojvodini i Banatu BROJ NOĆENJA 1992 DOMAĆI INOSTRANI BROJ % BROJ % PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNIBANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA 104870 63540 86116 254526 863280 8685945 95.8 TOTAL BROJ 109610 67279 92137 269026 912790 9025279 % 100.5 5.5 81428 86.6 6.3 UKUPNO BROJ % 150691 100 72496 100 54851 100 278038 100 742095 100 7206704 100 UKUPNO BROJ % 149345 100 93747 100 63127 100 306219 100 734878 100 6499352 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA Izvor: RZS. što je jasnije izraženo kod inostranih nego domaćih turističkih 64 . Kada je reč o broju dolazaka u posmatranom periodu se beleži značajan pad.0 110355 14.3 5.8 64631 89.4 3.1% u 1992.8 2005 DOMAĆI BROJ % 136678 91.4 5.6 94.5 581706 79.8 8242 15.godini na 19.0% u 2005. godini. To utiče na povećanje ekonomskih efekata od turizma.2 46609 85.5 12319 13.1 13277 21 38213 12.g.9 738231 10. sa 5. godini. Porast procentualnog učešća stranih turista je neznatan.6 96.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA INOSTRANI BROJ % 6254 4. turisti koji dolaze iz republika bivše Jugoslavije računaju se kao domaći u 1992.7 94.0 631740 85.1 6468473 89. Broj noćenja u posmatranom periodu je zabeležio porast.2 INOSTRANI BROJ % 12667 8.Turisički promet Banata posmatrali smo u periodu od 1992 do 2005. a kao strani u 2002 i 2005. i mesto ovog dela Srbije u ukupnom turističkom prometu.2 5507604 84.2 2002 DOMAĆI BROJ % 144437 95. dok strani učestvuju sa manje od 30%. pozitivna dinamika broja noćenja za posledicu ima povećanje prosečne dužine boravaka.0 22361 8.7 4740 3739 6021 14500 49510 339334 4.8 991748 15.2 7865 10. Najveći deo turističkih noćenja u Banatu ostvaruju domaći turisti (oko 90%) a znatno manje inostrani turisti.9 49850 79 267686 87. Najveći deo turista koji dolaze u Banat su domaći turisti. narošito važnih za lokalnu zajednicu gde turisti borave. Broj inostranih turista je u posmatranom periodu znatno povećan kako realno tako i procentualno. kako bi uporedili kretanja na turističkom tržištu.5 153172 20.0 255677 92. Za razliku od toga. Tabela 11: Ukupan broj noćenja u Srbiji.

noćenja.2  5.5 2. Ove karakteristike turističkog prometa odrazile su se i na prosečan boravak turista u Banatu. Dok je broj noćenja domaćih turista smanjen za oko 5%.7 3.8 2.8 2.8 2.2 dana (2005.9 dana (1992.7 4.5 2.2 2.6 3.7 2.4 2. prosečna dužina boravka gostiju varirala je u najvećoj meri kao rezultat promena u dominantnim segmentima turističke tražnje.4 2. Generalno gledano.g.7 2.0 2.g.6 2.9 2.5  0.3 3.9 2.4 4. što je samo refleksija 65 . odnosno usled promena primarnog motiva dolaska.g. Tabela 12: Prosečna dužina boravka turista u Srbiji. a inostranih turista je smanjena sa 2. već i sa poslovnim putovanjima povezanim sa kompletnom političkom situacijom prisutnom na teritoriji Srbije u posmatranom periodu. Prosečna dužina boravka domaćih turista povećana je sa 2.5 2.2 3.8  2.) na 4.5 2.7 3. može se konstatovati da je početkom XXI veka došlo do određenog smanjivanja prosečne dužine boravka.3 2.5 3.).5 2.5%.6 PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA (*) noćenja / dolasci UKUPNO 3.2 2.5  2.8 2.5 3.) na 2.4 2.6 2.4 2. TR Iako je broj registrovanih turistiČkih noćenja i dolazaka u Srbiju u posmatranom periodu u stalnom opadanju.2 3.6 3.7 2.0 2.4 2.8 2.4  2.6 3. Izuzetno povećanje broja noćenja inostranih turista nije ni u kom slučaju povezano samo sa turističkim kretanjima.5 UKUPNO 6.3 3. broj inostranih je povećan za oko 163%. Vojvodini i Banatu PROSEČNO VREME BORAVKA (*) 1992 DOMAĆI INOSTRANI 3.3 UKUPNO 2.8 dana (1992. U ukupnom broju noćenja domaći turisti učestvuju sa 87.3 Izvor: RZS.9 1.g.4  2.1 3.4 2002 DOMAĆI INOSTRANI 6. ovakva izmena u dužini boravka turista u mnogome je uticala i na devizni priliv od turizma. kao i na ostvarene ekonomske efekte u lokalnim zajednicama.5% a inostrani sa 12.).4 2005 DOMAĆI INOSTRANI 6.5 dana (2005.

slaba razvijenost smeštajnih kapaciteta na području Banata kao i nedostupnosti podataka koji se odnose na privatni smeštaj. Najveće smanjenje broja ležajeva je zabeleženo u sektoru privatnog smeštaja. U Srbiji je registrovano blizu 86. Nemačke . što je zbog bitno drugačije strukture tražnje. dok se u Vojvodini nalazi oko 12% kapaciteta. Razlog postojanja ovakve prakse leži u činjenici da se najveći deo turističke potrošnje odnosi na objekte za smeštaj. Ove tendencije su se odrazile in a smeštajne kapacitete Banata. Kao najznačajnija emitivna tržišta za srpski turizam su tržišta Bosne i Hercegovine. Nekada je postojala praksa da se ukupna razvijenost materijalne baze turizma nekog prostora meri razvijenošću ponude smeštajnih kapaciteta. Češke. pri čemu jul i avgust predstavljaju mesece s najvećim brojem ostvarenih noćenja. MATERIJALNA BAZA ZA RAZVOJ TURIZMA Materijalna baza je veoma važan element turističke valorizacije nekog prostora. Na taj način dolazimo do zaključaka da je: 66 . Upravo zbog toga receptivna baza ne može biti jedini kriterijum u merenju ukupne razvijenosti materijalne baze.000. Najveći broj noćenja u Srbiji ostvaruje se u periodu maj .oktobar. odnosno nepostojanje klasičnog proizvoda "sunce i more". što predstavlja negativan trend razvoja turizma ove regije Osim toga. što se nije bitno menjalo u poslednjih pet godina. regiji Beograda (36%). Ovo smanjenje nije toliko zabeleženo u osnovnim. ona je bitno manje izražena nego u slučaju primorskih zemalja. Međutim. dobijamo sliku prostora i njegovih mogućnosti za opsluživanje turističke tražnje. već u komplementarsnim smeštajnim kapacitetima. što ukazuje na činjenicu da su posete i noćenja inostranih turista. Ukoliko se ovi podaci uporede sa podacima poslednje decenije XX veka (prema zvaničnim podacima RZS) broj ležajeva je smanjen za oko 5. zadovoljićemo se analizom dostupnih podataka i procenom stanja. znatno više posledica slučaja nego ciljanog pozicioniranja i promocije na određenim. Italije i Turske. sociokulturne i ekonomske elemente životne sredine. kao i svih prirodnih i antropogenih resursa vezanih za taj prostor. Norveške . već se podjednako moraju uzeti u obzir i saobraćajna i komunalna infrastruktura. Iako u Srbiji postoji određeni nivo sezonalnosti turističkog prometa. Interesantno je istaći da prvih šest emitivnih tržišta generiše zajedno tek oko 42% ukupnog broja ostvarenih noćenja. prethodno definisanim i izabranim tržištima tražnje. Najveći deo smeštajnih kapaciteta Srbije se nalazi u jugozapadnoj regiji i regiji Kopaonika (39%).globalnih trendova u savremenom turizmu. poslednjih godina stvari se drastično menjuju usled sve veće potrebe da se razvoj turizma uskladi sa principima održivog razvoja koji se podjednako odnose na ekološke.000 turističkih ležajeva raspoređenih u 700 poslovnih objekata. Sagledavanjem saobraćajne i komunalne infrastrukture kao i receptivne baze za razvoj turizma.

spontana gostoljubivost stanovništva delimično nadomešta nedostatke u kvalitetu i profesionalizmu. odmaralištima i drugim smeštajnim objektima se upravlja individualno i nisu deo međunarodnih lanaca što za posledicu ima niz negativnih efekata na formiranje cena. Posebnu pašnju smo obratili promociji turističke ponude Banata. S obzirom da razvoj turizma zavisi od kvantiteta i kvaliteta mnogobrojnih resursa: prirodnih. hitno započne s ulaganjima u podizanje njihovog kvaliteta. Međutim. renoviranje. garanciju poštovanja standarda i obezbedjenje profesionalnog osoblja – naročito u menadžmentu. političkih. i neusklađenost cena i kvaliteta u delu ponude. u delu hotela i drugih smeštajnih objekata. povećaju prosečnu potrošnju i. nezadovoljavajuća komunalna infrastruktura. Pošto turizam zavisi od mnogobrojnih internih i eksternih faktora. pristup tržištu (naročito međunardnom). kao i od kvaliteta i obima usluga.- - Struktura smeštajnih kapaciteta. infrastrukturnih. 67 . kao i strategija preduzeća u sektoru. dogradnju. osim nedovoljnih kapaciteta. pre svega smeštaja. nezadovoljavajuća i zastarela struktura ukupnih smeštajnih kapaciteta. tržišna neprilagođenost dela hotelskih i drugih smeštajnih kapaciteta zahtevima savremene tražnje i propulzivnih tržišnih segmenata . pati i od nedostatka neophodnih investicija (u održavanje. nezadovoljavajuća pristupaćnost atraktivnim delovima Banata . s izuzetno visokim učešćem hotelskih objekata niske kategorije. nove usluge). proučavanju turizma Banata smo pristupili osim sa aspekta sagledavanja postojećeg stanja. nezavršen proces privatizacije (kao i slučajevi loše sprovedene privatizacije) onemogućava da se. Dobar znak je povećanje napora koje skoro sve opštine ulažu kako bi osnovale turističke kancelarije koje će pružati daleko veći opseg usluga nego što je informisanje. Ostale usluge potrebne za turizam su takođe nedovoljne sa izuzetkom restorana čija je koncentracija u regionu prihvatljiva. Proučavanje materijalne baze i razvoja turizma Banata nam ukazuje na sledeće bitne nedostatke: makrodestinacije nedefinisani tržišni položaj Banata kao (nedostatak bilo kakvog strateškog pozicioniranja) i njena opšta neprepoznatljivost na turistiČkoj mapi. i kroz analizu poslovanja turističke privrede. nedostatak raznovrsnih turistiČkih proizvoda koji bi mogli da privuku inostranu tražnju. aktiviraju turistički potencijal cele zemlje. nizak kvalitet usluga (dobrim delom povezano s današnjim nivoom kategorizacije objekata u privatnom i javnom sektoru). antropogenih. Hotelima. u njegov razvoj treba da se uključe različite oblasti.

kulturnog turizma. Definisanje poteškoća na koje se nailazi u razvoju turizma i opis rešenja u cilju njihovog otklanjanja. Jedinice smeštajnih kapaciteta . Tom prilikom je korišćen metod istraživanja javnosti kroz upitnik koji je priložen uz strategiju.ISTRAŽIVANJE U OKVIRU PROJEKTA “BANAT 22” PROMOCIJA 22 TURISTIČKA MESTA I DOGAĐAJA U BANATU Za potrebe projekta “BANAT 22” vršena su anketna istraživanja na terenu. REZULTATI ANKETE PREDSTAVNIKA SMEŠTAJNIH JEDINICA Anketna istraživanja su sprovedena u jedinicama smeštaja u Severnobanatskom. aktivnog odmora. Turističke agencije. To bi značilo da najveći segment turista u Banatu pripada poslovnim turistima. Cilj ovih istraživanja je bio: Opšta percepcija o razvoju turizma u Banatu i njegovim specifičnostima. I pored velikog napora za sveobuhvatnom analizom 53% distribuiranih anketnih upitnika je vraćeno bez odgovora. Anketa je sprovođena na teritoriji čitavog Banata: Severnobanatskom. 68 . Identifikacija modaliteta promovisanja turističke ponude za aktere koji su prisutni na ovom tržištu. Opis vrednosnih pogodnosti turističkog potencijala zone. ruralnog turizma i banjskog turizma. Južnobanatskom i Srednjebanatskom okrugu. Predmet istraživanja bile su: Javne institucije i turističke organizacije. što ukazuje na nespremnost dela turističke privrede Banata da aktivno učestvuje u izradi strategije razvoja turizma. Identifikacija turističkih destinacija i događaja značajnih za aktere na turističkom tržištu. što je malo za verovati. Prepoznavanje glavnih turističkih proizvoda i usluga u Banatu. Ukratko ćemo dati najinteresantnije odgovore: 1. to ćemo i rezultate prikazati posebno za svaki sektor. Na pitanje ‚Navedite oblik turizma koji praktikuje Vaša jedinica’ najveći broj ispitanika je odgovorio da pruža usluge: poslovnog turizma. itd. odmorišnog turizma. Kako su istraživanja vršena zasebno u sva tri sektora. Južnobanatskom i Srednjebanatskom okrugu.

00% 73.0% NE DA 0% 1 0% 2 0% 3 0% 4 0% 5 0% 6 0% 7 0% 8 0% 9 0% *Proc ena ta o d uku pno g broja je din ica sm ešt aja 3.00% 82.0 % FITN ES SAL A 95. igralište za decu. 00 % 5. usluge parkinga.tom prilikom su se vrednovali: Kapacitet smeštaja. što se može videti na sledećem grafikonu.00% 19. gde su odgovori bili sledeći: 69 .00% 23.0% 5. Vrednovanje je bilo od ocene 5 (povoljno mišljenje9 do ocene 1 (nepovoljno mišljenje9 sa mogućnošću i izjašnjavanja ’ne znam’ .0% *Procenata od ukupnog broja jedinica smeštaja AKTIVNI TURIZAM RURALNI TURIZAM KULTURNI TURIZAM ODMORIŠNI TURIZAM POSLOVNI TURIZAM 2. 0% PA R KIN G 7 2.00 % 1 2. odgovori su sledeći: restoranske usluge. komercijalni prostor.NE DA BANJSKI TURIZAM 93. prevoz i fitnes sala.0% 73. 0% RE STOR AN 5 2.   IG RA LIŠ TE ZA D EC U 88 .0% PR E VOZ 95 .00% 18. perionica i čistionica.00% 77.00% 81.00% 7. Sledeća 4 pitanja su se odnosila na vrednovanje karakteristika strukture smeštaja gde anketirani rade ili su rukovodioci.0% 27.0% 27.0 % 48 . zakup vozila i medicinske usluge. Na pitanje: koje usluge pruža vaša jedinica smešataja. 00% 28 .

6% zaposlenih.0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% *Procenata od ukupnog broja jedinica sm eštaja 70 .7% ispitanika.3% 26.3% ocena 5 . Estetiku objekta u kome rade . dok su ocenu 3 dala 26.0% ocena 2 0.povoljno m išljenje 23.nepovoljno mišljenje ne znam 0% 33.7% 0. ESTETIKA 33.0% ocena 3 30. a najniže ocene samo 6.0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% *Procenata od ukupnog br oja jedinica sme Položaj – gde je najveći broj ispitanika dalo ocenu 4 (40%).0% 0.3%. ocenu 3 je dala trećina ispitanika. 23.povoljno mišljenje ocena 4 ocena 3 ocena 2 ocena 1 .7% 6.3% ocena 4 4 0.povoljno mišljenje ocena 4 ocena 3 ocena 2 ocena 1 .nepovoljno m išljenje 6.KAPACITET SMEŠTAJA ocena 5 .0 % ocena 1 .nepovoljno mišljenje ne znam 0% 30.3% 3.7% ispitanika.7% ne znam 0. ispitanici su podjednako jedinica socenom ocenili 4 i 5 sa po 33.7% 26. POLOŽAJ ocena 5 .7% 3.0% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% **Procenata od ukupnog broja 4.3% 0.0% 36.35 je dalo ocenu 5 a ocenu 1 je dalo 6.

7%). posebno pitanje u anketi se odnosilo na najznačajnije turističke destinacije/događaje/objekte koji imaju specifičnost etničke zajednice od interesa za turiste? Iako 87% od ukupnog broja ispitanika nije dalo nikakav odgovor na ovo pitanje. Obezbeđenost objekta u kome rade ispitanici su ocenili ocenom 3 (36. Deliblatska peščara. Ispitanici smatraju da je količina ovih materijala dovoljna (6o%). Ovaj materijal poseduje blizu 70% objekata. razlozi su zdravstveni turizam. turističkim događajima i manifestacijama u Banatu. Iz ovih materijala gosti mogu da saznaju opšte informacije o turističkoj destinaciji i zoni gde borave. pri čemu se vodi računa o obliku turizma koji je tu razvijen.6% ispitanika.6%) a opet najmanje ocene daje 6. na činjenicu da postoje dvorci za koje se malo zna i tradicionalne dane vina u Vršcu kao i mogućnost korišćenja ponuda voz Romantika koji vozi na relaciji Beograd-Vršac-Beograd omogućavajući tako jednodnevne ili vikend ture u ovaj grad. u Severnobanatskom okrugu predstavnici jedinica smeštaja smatraju da je interesovanje turista usmereno posebno prema: Cvetanje Tise u Kanjiži. itd. ređe navodeći događaje lokalnog karaktera kao što su Slaninijada. u Srednjebanatskom okrugu isticani su objekti koji se odnose na prirodne lepote i manifestaciju Dani piva u Zrenjaninu. 10. Uviđajući ovaj propust. lovišta peščare. Dani ludaje. dobili smo sledeće odgovore: 71 . ribolov i gurmanluci. Razlozi turista za posetu ovih objekata su: odmor i relaksacija. odmorišni turizam i rekreacija. putevi vina. Gusandijada. kao i: Carska bara. zdravstveni razlozi. U objektima gde nije bilo dovoljno materijala zaposleni ne znaju zašto je to tako (59%). kao i Banja Kanjiža. Dani berbe grožđa. za koje turisti pokazuju interesovanje smatraju: Hajka na lisicu u Alibunaru. 9. poslovni turizam. 8. a materijal je gostima dostupan na recepciji i u hotelskoj sobi.65 dalo ocene 2i1 6.7%). kanal DTD. retke životinje i dvorci u opštini Plandište. ocenom 5 (33. a takođe se ne vrši ni prezentacija destinacija povezanih sa etničkim zajednicama. Razlozi turističke konzumacije odnose se na oblast zabave i lova kao tradicionalnih aktivnosti sa gostima iz inostranstva naročito Italije. ocenom 4 (23. dok je 6. što je manje od ukupnog zbira onih koji su dali ocene 4 ili 5 (ukupno 46.3%). kao i o zanimljivim destinacijama okruga u kome se nalazi objekat i objekti/događaji/destinacije sa lokalnom specifičnošću. Na pitanje o najinteresantnijim turističkim destinacijama za turiste na području banata odgovori su bili sledeći: U Južnobanatskom okrugu najtraženije destinacije za koje turisti pokazuju interesovanje. korišćenje potencijala reke Tise. 7. 11.3%).5. da su oni kvalitetni ( 70% ) i korisni (70%). Sledeća grupa pitanja se odnosila na informativno propagandni materijal o objektima. dok se među ostalim turističkim objektima/destinacijama/događajima. jesu Vršac i okolina. Banja Rusanda u Melencima. Najveći broj ispitanika je komfor objekta ocenio sa ocenom 3(46.

Kao najznačajnije akcije za promociju turističkih destinacija čak 45% njih nije dalo nikakav odgovor. Aradac. Dani berbe grožđa. Najveći broj zaposlenih govori engleski.7%) može dati usluge turističkih vodiča svojim klijentima. ipak dobijeni su veoma skromni odgovori na ovo pitanje 12. što ukazuje na dobru obučenost ovog kadra u region. Sledeća grupa pitanja se odnosila na promociju ponude objekata. stari zanati. što se poklapa i sa strukturom inostranih gostiju . 15. nemački. 14. Pri oceni kvaliteta zaposlenih u objektima pošlo se od znanja stranih jezika. dok je 16% navelo sajmove i izložbe a 11% degustaciju vina i hrane.3%). 13. u Severnobanatskom okrugu navedena je činjenica da u ovom delu živi velika madjarska zajednica u Srednjebanatskom okrugu su to Belo Blato. odlično rešavaju nastale problem (93. Odgovori su sledeći: Precizirajte koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 80 80 70 60 50 40 68 56 52 48 44 32 da ne 30 20 20 10 0 *Procenata od ukupnog  broja jedinica  smeštaja štampa objavljivanje audio‐ tv spotova propagandni  bilbordi bilbordi   indikatori Precizirajte koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 100 90 92 80 80 71 70 60 50 40 30 52 48 29 20 da ne 20 10 0 8 prospekti katalozi baneri turističke agencije *Procenata od  ukupnog broja 72 jedinica  smeštaja . Put vina.3%) 16. etno kuće u selima oko Vršačkih planina. Ispitanici smatraju da je osoblje zaposleno u smeštajnim jedinicama ljubazno(83.4%) i ašurni su (73. etno kuće i sobe uz moguće predstavljanje razlicčitih nacija. komunikativno (73. Najveći broj smeštajnih jedinica(65. mađarski i italijanski jezik.U Južnobanatskom okrugu sporadično su navedeni neki događaji/objekti: podrumi vina. poznaju dobro turističku ponudu (90%).3%).

Poteškoće u razvoju turizma mesta i okoline daju nam već poznate rezultate: 90 Na koje poteškoće nailazi razvoj turizma mesta i okoline?  80 83 70 70 70 60 50 40 73 30 30 20 10 0 27 17 30 nedostatak  specijalizovanih  ljudskih resursa  neodgovarajuća  nedostatak  prevoznih  nedostatak  prilazna      sredstava pogodnosti  infrastruktura (voda. Sopstveni sajt ima 32% ispitanika. 18. Sajtovi su najčešće na srpskom i još jednom svetskom jeziku (47%) i smatraju da su efikasni i ažurirani shodno turističkoj ponudi.Prema odgovorima očigledno je da se promocija objekata vrši preko strukovnih udruženja (36% ). što ukazuje na potrebu njihovog što bržeg režavanja sa ciljem unapređenja turističkog razvoja Banata: 73 . filmovi (4%).vlasti odbojnost  nedovoljno  meštana. gas. Sugestije za rešavanje problema su mnogobrojne. dok promociju preko interneta koristi 12% njih. degustacije vina (10%). etničko  finasijskih  uslovljavanje resursa *Procenata od ukupnog  broja jedinica  smeštaja 19. kroz informativne centre (28%) ili lokalnu vlast (16%). električna  struja) da ne *Procenata od kupnog  broja jedinica  meštaja  Na koje poteškoće nailazi razvoj turizma mesta i okoline?   100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 94 73 67 53 47 33 27 da 6 ne 57 43 nedovoljna  promocija nedostatak  uslova   za  rekreaciju neučešće  lok. na sajmovima turizma (32%). 17.

nedostatak velike investicije npr.0 7. sa potencijalima i drugih sela su pomenuti kao turistički proizvodi. Gusanijada i Dani ludaje. koje je moguće uvezati sa različitim 74 . motivacija  za rad u turizmu 14.0 jasne strategije lokalnih vlasti poboljšanje infrastrukture i urbanistickih  planova 11. Evo njihovih odgovora: Jake tačke turističkih zona Banata su: Relativno dobra infrastruktura koja ipak rteba odrzavanje.0 15. poslovni turizam. Deliblatska peščara.Koje su vaše sugestije za otklanjanje pomenutih problema? odvajanje politike od turizma strateska edukacija stanovnistva  o  potencijalima regije u kojoj zive povoljno kreditiranje za razvoj turizma nedostaje jedna velika investicija u turizmu u  Banatu 17. Primetan je trend ne davanja odgovora ili veoma oskudnih odgovora Primetna je takodje i izvesna doza rezignacije u kontaktu sa turističkim radnicima. Vecina ispitanika je odgovorila na pitanja o jakim tackama u turizmu u Banatu.0 povecanje kapaciteta za seoski  turizam.0 4.5%. Na kraju ove ankete ispitanici su zamoljeni da daju svoje viđenje jakih i slabih tačaka turističkog proizvoda banata.0 9. Češko selo.0 6. Slabe tačke turističkih zona Banata su: Slaba promocija turističkih proizvoda. . Vršac i Vršačke planine.proizvoda i saradnja  lokalnih samouprava iz Banata turisticka signalizacija 9. što je 45.  kongresni turizam bolja promocija tur. multietnicknost i speificnost obicaja. primetna je istovremeno svesnost o multikutluralnosti Banata ali nema jasnih ideja kako je iskoristiti Mala banatska sela kao što su Belo Blato. Akva parka ili neke jasne specificnosti u turistčkoj ponudi. Slabo se poznaju turistički proizvodi koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica Banata ili ih gotovo nema. Carska bara.0 obuka kadrova. dobar geografski položaj (blizu granice i prestonice.0 11. Zaključna razmatranja svih ispitanika u anketiranju su sledeća: Najinteresantnije turističke destinacije/događaji/objekti su: Dani piva u Zrenjaninu. Dani vina. dotrajala infrastruktura. manje lokalne manifestacije kao što je Slaninijada. Veliki broj upitnika nije vraćen (91 od 109.0 *Procenata od ukupnog broja jedinica smeštaja 20. događaji ili destinacije sa etničkim specifičnostima.

Jake tačke turističkih zona Banata su: Bogatstvo resursa. sportski turizam. Predmet istraživanja je bio istovetan kao i kod zaposlenih u smeštajnim kapacitetima. usmeravanje dela budžetskih sredstava za finansiranje projekata malih i srednjih preduzeća i preduzetništva u oblasti turizma i pokretanje programa za edukaciju i upoznavanje stanovništva sa potencijalima turizma u Banatu. degustacije vina. učešće na sajmovima turizma. distribucija prospekata.festivalima etničkih zajednica. nedostatak kohezivne sile u okviru struke turizmologa i zajedničkog cilja razvoja banatskog turizma-partikularizam.lov i ribolov. nedostatak smeštajnih kapaciteta. nedostatak većih struktura za rekreaciju koji su modernizovani i koji bi mogli da privuku veći broj turista. pecanje. loše stanje turističkih objekta i prilazna infrastruktura. Slabe tačke turističkih zona Banata su: nedostatak promocije. formiranje turističkih organizacija na bazi javno-privatnog partnerstva. ali ne stručnih. slovački. razvoj ekoturizma. dokumentarni filmovi o turističkim zonama. dok je metodologija istraživanja bila primerena ispitanicima: 75 . pogranična zona. su turističke destinacije ili vrste turizma koje predlažu turistički radnici kao najatraktivnije u Banatu. razvoj turističkih zona. zadovoljavajuća infrastruktura. novinama i časopisima. itd. turističke ekskurzije kulturnog tipa. slabo bavljenje vlasti strategijama turističkog razvoja i korišćenja potencijala Banata u turističke svrhe. REZULTATI ISTRAŽIVANJA U TURISTIČKIM AGENCIJAMA i TURISTIČKIM INFORMATIVNIM CENTRIMA Druga grupa upitnika je dostavljena zaposlenim u turističkim agencijama i turističko informativnim centrima na teritoriji Banata. usavršavanje stručnih kadrova. Vršac. lepote reke Karaš. reklamiranje putem interneta. itd. banatski deo Dunava. nedostatak kvalifikovanih ljudskih resursa u ovoj oblasti Najpoznatiji svetski jezici koje govore zaposleni u kontaktu sa turistima su: engleski i italijanski. nedostatak ljudskih resursa. pute susreta turističkih radnika. dobrom hranom i čistim prirodnim okruženjem Belocrkvanska jezera. a najmanje su korišćeni rumunski. Najveće poteškoće koje ima razvoj turizma u Banatu su : nedovoljna promocija turističkih proizvoda Banata. nepostojanje strategija razvoja turizma u opštinama i na regionalnom nivou. politizacije turizma. promotivni paketi. regate na Tamišu. itd. Predložene mere za poboljšanje situacije su: saradnja vlasti i investitora. stvaranje finansijskih fondova.multikulturalizam. nepovezanost sa Rumunijom. nešto manje je poznavanje mađarskog. postavljanje nekompetentnih ljudi. jednodnevni boravci u Banatu za goste iz Beograda i većih gradova. neosetljivost za prirodne lepote i kulturno nasleđe. slabo uvezivanje turističkih proizvoda. Modaliteti za promociju turističkih proizvoda Banata su: publicitet na televiziji. politički podobnih. razmeni informacija. uplitanje politike u struku. nemački i ruski. Zrenjanin. biciclizam. lovni turizam.

Metod koji je primenjen je upitnik distribuiran preko stručnih organizacija i turističkih informativnih centara Obim uzorka 38 (9 iz Severnobanatskog okruga. čini ga zaposleni iz turističkih info centara u različitim banatskim opštinama i turističkih agencija iz sva tri banatska okruga. u odnosu na prodaju. od ovog broja 28 agencija i 10 turističkih info centara Broj vraćenih upitnika od ukupnog broja distribuiranih je 41% 1. koje su glavne destinacije/događaju/objekti u Banatu od interesa za turiste? 8 3 12 6 13 5 18 Dvorci Manifestacije u gradskim jezgrima Zaštićena prirodna dobra Kulturne znamenitosti Ribolovni turizam Banje Dani piva Dani Ludaje Grožđembal Carska bara Deliblatska peščara Kovačica. prema ovim istraživanjima najveći deo turističkih agencija ima turističke aranžmane koji obuhvataju ponudu Banata.Uzorak je prigodan. Tom prilikom najinteresantniji proizvodi za domaće i inostrane turiste su sledeći: Prema Vašem mišljenu. 12 5 28 Carska bara Dvorci Banata Dani ludaje Dani piva Dani vina Manastir Mesić Banja Melenci 18 6 9 6 13 7 Belocrkvanska jezera Vršac Deliblatska peščara 12 76 *Ukupan broj odgovora . naivna umetnost Gastronomske znamentiosti i manifestacije Belocrkvanska jezera Rečni tokovi 5 18 12 7 11 2 6 5 Naznačite tri od najtraženijih turističkih proizvoda Banata koje nudi klijentima Vaša agencija ili info centar i rasporedite prema silaznom redosledu. 11 iz Srednjebanatskog i 18 iz Južnobanatskog).

lov i ribolov. manastir mesić (13%). Što se tičepromtivnih materijala za banat. Običaji etničkih zajednica. dane vina . kao i smeštajni kapaciteti mogu obezbediti usluge turističkih vodiča. instrumenti . Očigledno je da su komercijalni proizvodi turističkih agencija aranžmani za dane piva (28%).. Turističke agencije. 4. ove agencije ih nude ali smatraju da ga nemaju dovoljno. pesma folklor. 6.reke. Odgovori na pitanje o modalitetima za promociju ponude agencije i info centra su sledeći: Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 35 35 30 25 20 34 29 23 15 15 10 5 0 9 da 3 4 ne štampa radio tv oglasi distribucija  brošura. flajera sajmovi Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu:  30 26 25 26 24 20 15 14 12 12 10 da 5 ne 0 turistički katalozi baneri turistička udruženja  Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 30 29 24 25 20 16 15 14 12 9 10 da 5 ne 77 0 informativni turistički centri veb sajt reklame na internetu . što utiče na mogućnost organizovane ponude ovih usluga na nivou banata. ili pak nije potpun. Najveći broj anketiranih turističkih agencija (22) ima turističke proizvode koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica u Banatu. 5.2. gastronomski specijaliteti. Drugi turistički proizvodi koji imaju potencijale razvoja i plasiranja na turističkom tržištu su: salaši. dok njih 6 nema ove proizvode u svojoj ponudi. 3.. prirodne retkosti.. (18%). 7. carsku baru. a zatim . biciklizam. banju Melenci. igra. multikulturalnost. krstarenja.. što je rezultat udruživanja turističkih vodiča na nivou Zrenjanina.

Najveći broj turističkih agencija i infocentara. Glavni krtiterijumi za selekciju turističkih proizvoda za koje agencije i info centri nude informativne materijale su: bolja cena. sportski turizam. U najvećem broju slučajeva. usmeravanje dela budžetskih sredstava za finansiranje projekata malih i srednjih preduzeća i preduzetništva u oblasti turizma i pokretanje programa za edukaciju i upoznavanje stanovništva sa potencijalima turizma u Banatu. banatski deo Dunava. biciklizam. Vršac. Modaliteti kojima agencije i info centri promovišu turističke ponude su: putem web sajta. usavršavanje stručnih kadrova.8. itd. Zaključna razmatranja svih ispitanika u anketiranju su sledeća: Približno polovina agencija i info centara ne uključuje u turističku ponudu objekte u Banatu (razlozi su ne postojanje veće potražnje. su turističke destinacije ili vrste turizma koje predlažu turističke agencije. 78 . preko propagandnih bilborda. itd. jednodnevni boravci u Banatu. degustacije vina. Belocrkvanska jezera. lovni turizam. ukupno 87%. stvaranje finansijskih fondova. kvantitet i korisnost informacije su povećane. poseduje sopstveni web sajt što utiče i na bolju njihovu promociju. dokumentarni filmovi o turističkim zonama. postoji slaba zainteresovanost za saradnju i povezivanje događaja i turističkih proizvoda. zahtevi klijenata. Ako ih agencija ipak nudi. učešćem na sajmovima turizma. preko turističkih kataloga. Veći je broj turističkih agencija koje ne uključuju u svoju ponudu turističke proizvode koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica u Banatu Polovina turističkih agencija ne nudi materijale za promociju turističkih proizvoda Banata. formiranje turističkih organizacija na bazi javno-privatnog partnerstva. preko informativnih centara itd. a prevođene su na najmanje jedan svetski jezik (ovaj zadnji aspekt je navelo skoro polovina agencija) Predložene mere za poboljšanje situacije su: saradnja vlasti i investitora. frekvencija korišćenja sajtova. pored onih koje imaju u tekućoj ponudi. takođe slaba afirmacija banatskog turizma od strane banatskih turističkih agencija) Slabo se poznaju turistički proizvodi koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica Banata. uspešnost ponude. Skoro sve agencije i info centri imaju u svojoj ponudi usluge turističkog vodiča. kulturni turizam. retko su prevedeni na strane jezike. Najveći broj turističkih agencija i info centara imaju sopstveni sajt preko koga promovišu svoje ponude. Zrenjanin. lepote reke Karaš. regate na Tamišu. pecanje. preko štampe. razvoj turističkih zona. distribucijom prospekata i letaka. oni sadrže malo korisnih podataka koje je potrebno dodatno učiniti atraktivnim.

njihovu stručnost i poznavanje istražene problematike u osetljivo različitoj i velikoj meri u odnosu na aktere turizma: jedinice smeštaja. bili smo zadovoljni. Zaključci analize su sledeći: U odnosu na značaj nekih turističkih destinacija/događaja/objekata u Banati.ZAKLJUČCI ANALIZE JAVNIH INSTITUCIJA I TURISTIČKIH ORGANIZACIJA U ovm delu istraživanja su sprovedena u turističkim organizacijama i javnim institucijama koje se bave turizmom. odgovori turističkih radnika odražavaju adekvatno dokumentovanje. svesnost zaštitte prirodnih resursa i naslanjanje na adekvatne vidove preduzetništva. kao i istorijske spomenike i etničku raznolikost. Svi podaci koji su prikupljeni od strane zaposlenih u javnim institucijama i turističkim organizacijama podvrgnuti su kvalitativnoj analizi. banatska obala Dunava. Smatramo da je analiziran uzorak javnih institucija i turističkih organizacija dao relevantne odgovore koji mogu da okarakterišu njihov rad i mišljenje o pitanjima iz oblasti turizma koja pokriva ovaj upitnik. Vršačke planine. pogodnih oblika reljefa za sportski i lovni turizam i potencijal za razvoj ovih oblika turizma uz adekvatnu podršku lokalne samouprave. jer prilikom nekih prethodnih istraživanja odaziv je bio znatno manji. prisustvo turističkih objekata. potencijal reka za sportski turizam i odmor uz reku Tisu i njene obale. severni Banat. razvoj ili turizam (zavisno koji od njih opština ima). Kao što se očekivalo. srednji. Kao razlozi što su ovi objekti od interesa za turiste napominju se: specifični pejzaž zone. aktivnosti vezane za vinske puteve. U pogledu objekata/ događaja/ destinacija sa specifičnostima etničke zajednice. Kao najviše pominjane destinacije u Banatu sa potencijalom izdvajaju se Deliblatska Peščara. Od 19 kontaktiranih opština koliko ima ukupno u Banatu 17 opština je odgovorilo na jedan. sela sa mešanim etničkim stanovništvom. pojas oko reke Tise i Deliblatska peščara. 79 . Pominju se takođe i festival piva u Zrenjaninu kao i kompletna muzička ponuda ovog grada. dva ili sva tri navedena načina: Preko turističke organizacije na njenoj teritoriji Preko opštinske službe koja se bavi turizmom (sektor za turizam) Preko opštinske službe za razvoj. odnosno opštinska tela i sektori za privredu. sela sa pretežno rumunskim stanovništvom. razvoj senzibiliteta za prirodne lepote. sektora za razvoj Iako broj vraćenih upitnika od ukupnog broja distribuiranih nije 100% veće 55%. postoje nekoliko tačaka oslonca. predstavnici javnih institucija čini se da imaju slična mišljenja o određenim zonama kao što su južni. turističke agencije.

sposobnosti za rešavanje problema. nedostatak jasne strategija razvoja turizma u okviru sveobuhvatnog ekonomskog razvoja regiona Banata. itd). nedostatak praktičnog pristupa. znatno manje itallijanski.). Ne postoji povezanost promotivnog materijala sa drugim događajima i destinacijama u Banatu. organizovani su određeni događaji (promocije knjiga. Usluge koje su naznačene u ovoj studiji ocenjene su povoljno kad je reč o ljubaznosti. nedostatak povezanost sa drugim turističkim proizvodima i posebno. dizajnerski neusaglašeni i često samo lokalno prisutni (bez njihove dalje distribucije u Beogradu ili drugim gradovima Banata i Srbije). U pogledu stranih jezika koje govore zaposleni ovih agencija i info centara. opštine sa pretežno madjarskim stanovništvom (Kanjiža i okolina. dokumentarni filmovi. u najvećem broju su to štampani materijali za promociju turističkih objekata u Banatu. distribucija prospekata i letaka. Podeljena su mišljenja oko atraktivnosti/neatraktivnosti grafiike ovih materijala. fotoizložbe. u najvećem broju slučajeva oni znaju: engleski. učešće na sajmovima turizma. vizuelno tj. ažurnosti. itd. S druge strane.Češko selo (češko stanovništvo). komunikativnosti. U najvećem broju slučajeva. Načini promocije turističke ponude ove zone su različiti. često su samo na srpskom jeziku. geografske karte) Uglavnom sve institucije imaju bar neke informativne materijale o turističkim destinacijama Banata. turističke organizacije i institucije se žale na nedovoljno ljudskih resursa stručnih u oblasti turizma. kao i ruski. smatra se da ovi materijali nisu dovoljni. U nekoliko primera iz Banata evidentan je dobra saradnja između opština i turističkih organizacija. preko sopstvenog web sajta – kojim raspolađu svi turističko informativni centri u određenim opštinama i same opštine ukoliko imaju sektor koji se bavi turizmom u okviru sektora za privredu. sa drugim turističkim organizacijama i jačeg povezivanja turističkih agencija i turističkih organizacija. postoje pokušaji razvijanja programa za marketing koji imaju za cilj specifičnosti svake destinacije. održavanje seminara. Takođe u nekoliko slučajeva zaposleni govore rumunski i mađarski. To se najbolje vidi u zajedničkim projektima koji su uradjeni na osnovu strategija razvoja opštine. Što se tiče akcija za promociju turističkih destinacija/ događaja/ objekata u Banatu. likovne izložbe. koncipirani su i raspodeljeni su paketi za promociju banatskih objekata (brošure. predstavnici javnih institucija ocenjuju u dovoljno velikoj meri da su ove informacije korisne ali takodje nedovoljne. veći deo opštine Ada i Senta. promocija putem turističkih udruženja. francuski i nemački. a najčešće su: štampa. Istovremeno ukazano je skoro u svakoj anketi da 80 .

2. stvaranje bolje veze sa seoskim domaćinstvima u cilju poboljšanja smeštajnih kapaciteta kao dopuna već postojećim. nedostatak stručnih ljudskih resursa. kontinentalna klima sa dužim letom i mogućnost adaptacije turističke ponude na ostala godišnja doba. poboljšanje saradnje među administratorima turističkih objekata. neuređenost zelenih površina.je edukacija zaposlenih veoma važna i to onih koji dolaze u kontakt sa turistima. multikulturalizam regije. 7. nedostatak većih investicija koje bi se vezale za imidž Banata. jedinice smeštaja. blizina prestonice Beograda 9. vodeni tokovi – reke i kanali 6. nedostatak raznovrsnih turističkih proizvoda. 2. usklađivanje vizije razvoja turizma. nedovoljna promocija turističkih proizvoda Banata. poboljšanje infrastrukture. stvaranje određenih specifičnosti u strukturama za odmor i zabavu koje su specijalizovane u oblasti ekoturizma. izbacivanje političke podobnosti na vodećim mestima u turizmu i postavljanje ljudi iz struke. stvaranje novih turističkih proizvoda. slabost smeštajnih kapaciteta i higijenskih uslova u postojećim objektima. Moguća rešenja za otklanjanje gore pomenutih problema su: popravka putne mreže. mogućnost ulaganja u seoski turizam Slabe tačke su: 1. veoma loša turistička signalizacija na putu (glavnim i sporednim. nedostatak struktura za rekreaciju. slaba promocija Banata kao turističke destinacije. prirodna okolina. 5. organizovanje kurseva za usavršavanje i specijalizaciju za zaposlene koje dolaze u kontakt sa turistima. 5. gastronomija i lokalni specijaliteti 4. u samom mestu. gostoprimljivost i nacionalna ranolikost koja nije iskorišćena 3. vraćanje železnice. povoljan gegorafski položaj jer je u granišnom kontaktu sa dve države: Mađarskom i Rumunijom 8. nedostatak prevoznih sredstava i železničkih veza unutar i preko granice. različitost reljefa. veliki broj otpada i deponija 3. Najveće poteškoće u razvoju turizma su: neodgovarajuća prilazna infrastruktura. privredni razvoj Banata. nedostatak jasne vizije razvoja turizma na osnovu strategije 81 . kao i na mapama koje se i dalje štampaju sa netačnim ili zastarelim informacijama) 4. Jake tačke turističkih zona u Banatu su: 1. lokalnim vlastima i akterima iz turističkog sektora – turističke agencije.

ekološki. Backom Topolom. Tise i kanala DTD. nedostatak naglašene specifičnosti regiona koji se može dalje koristiti i razvijati 9.3 i S. Karašom. nautičke. Velikim Gradištem.4 segmentima drumskih pravaca E75 i E660. Zbog toga smo u ovoj strategiji uradili dublje analize i snimanje celokupnog prostora Banata. lovištima i dr. lukama.sa nacionalnim parkom. Prema ovom dokumentu na prostoru Banata izdvajaju se Deliblatska peščara. Belocrkvanskim jezerima.5 DELIBLATSKA PEŠCARA – sa vršačkim brdima. II. donja Tisa i gornja tisa sa pripadajućim teritorijama. S. nauticke. koje pripadaju Banatu ili se pak preklapaju ili dotiču ovu regiju: II. mrtvajama Tise.1 S. kao i za poslove valorizacije i promocije turističkih resursa 10.sa panonskim regijama S. 7. preveliki politički uticaji i u suprotnošću sa potrebama struke. nedostatak stručnog kadra iz oblasti turističko ugostiteljske privrede. ritovima. jezerom. graničnim Kaluđerovo i dr. ekološke i dr. Petrovaradinskom tvrdavom. Novim Sadom. nautički. Preklapanje sa zonom C na Dunavu i Kikindom. 8. Nerom. Vrdnickom banjom. Smatramo da ovakvo usmeravanje razvoja turizma Banata ni u kom slučaju nije niti dovoljno a ni adekvatno s obzirom na turističke motive kojima raspolaže prostor Banata. Dunavom. Labudovim oknom. nedovoljna povezanost sa drugim turističkim proizvodima. Sremskim Karlovcima.6.1 FRUŠKA GORA . adama na Dunavu. Srebrnim prelazom aktivnosti: S SEVERNA ZONA . segmentima plovnih pravaca Dunava. Sentom. 82 .banjski. pristaništima i marinama. Kao turističke aktivnosti na ovim prostorima izdvajaju se sledeći oblici turizma: izletnički.1. fruškogorskim manastirima i dr. Izletnicke. Belom Crkvom. ekološke. spomenicke i dr.2 C. banjom Slankamen. Nedovoljno ukazivanje na važnost strateških partnerstava sa privatnim sektorom i stvaranjem privatno javnih aranžmana TURISTIČKE ZONE I REGIJE U SRBIJI Prema prostornom planu razvoja Srbije određene su turističke zone i regije razvoja turizma na prostoru naše zemlje. Nedovoljna podrška dobrim projektima 12. Vršcem. seoski. nedovoljna međuopštinska saradnja 11. S. Adom. Nedovoljno izdvajanje sredstava za organizaciju edukacije kadra u turizmu i podsticanje uključivanja radno sposobnog i mlađeg stanovništva u poslove turizma 13. Za ovu regiju se navode sledeće turističke Izletničke. Prema Prostornom planu Srbije izdvojene su sledeće turističke regije.2. kako bi mogli da uputimo sve one koji treba da se bave pozicioniranjem turizma ovog regiona na sve mogućnosti koje on pruža. Backom Palankom. Irigom.lovni. Dunavom.

4 DONJA TISA . Prirodni resursi. koji bi mogao da koristi rezultate ovog Strategijskog plana razvoja turizma. Zbog toga razvojnom politikom treba omogućiti ravnomerniju prostornu distribuciju turista unutar destinacije. Žabljem. Tom prilikom kategorije važne za definisanje makro prostornih zona bile bi sledeće: Geografski položaj. Shodno tome treba definisati i makro i mikro prostorne zone na osnovu brojnih analiza i inventarizacije i ocene turističke ponude.sa Tisom. dok druge mnogo veće površine unutar destinacija nisu predmet interesovanja posetilaca. Ovim planom je takođe predviđen razvoj i ulaganja u infrastrukturne objekte kao što su tranzitni turistički pravci. Pošto je ovo pitanje prostornog plana i trasiranja turističkog razvoja. temeljnoj analizi načina na koji različite grupe turista koriste dati prostor.2 S. lovištima i dr. USKLAĐIVANJE PROSTORNOG RAZVOJA TURIZMA BANATA Prilikom razvoja turizma distribucija turističkih tokova u okviru destinacija nije ravnomerna. Tom prilikom se javlja koncentracija turista na pojedinim tačkama. čime se otvaraju nove poslovne mogućnosti. Postojeća turistička infrastruktura. time bi trebalo da se detalno pozabavi tim stručnjaka. Bečejem. lovne i dr. doprinosi privrednom razvoju perifernih delova destinacije i povećava zaposlenost domicilnog stanovništva. Praksa ukazuje na činjenicu da se turisti najčešće grupišu i posećuju određene delove turističkih destinacija koji se odnose na centralne lokalitete i turistička jezgra. Podstiče se turistička potrošnja u novim zonama i lokalitetima. neotkrivene ili nedovoljno valorizovane vrednosti i osobenosti destinacije. Stanovništvo. Banjom Rusandom. kanalima. Politikom disperzivnog turističkog razvoja vrši se prezentacijai nove. Titelom. Uspešna politika disperzivnog turističkog razvoja zasniva se na razumevanju motivacije posetilaca. Novim Bečejem.II. nauticke. pri čemu turistička kretanja treba usmeriti ka njenim perifernim delovima. Za područje Banata je istaknut Tranzitni turistički pravac . kao i razvoju i 83 . Za ovu regiju se navode sledeće turističke aktivnosti: Izletnicke. Zrenjaninom.Auto-put E-70 Beograd-Vršac-rumunska granica. linijama i površinama. Ovakva politika je važna zbog sledećeg: Smanjuje se pritisak na kritična područja u kojima su locirani ključni turistički motivi.

ekološki. seoski. neracionalno širenje saobraćajnica. rekreativne zone. Ukoliko turizam prouzrokuje visok stepen saturacije prostora. izraženi problemi vezani za obezbeđenje dodatne infrastrukture (vodovod. Npr. Brojne su mogućnosti za razvoj različitih vidova turizma: tranzitni. uređenje i opremanje prostora turističkih destinacija Prilikom organizacije i uređenja prostora turističkih destinacija treba podjednako uvažavati više kriterijuma (motivski. uz minimalne negativne efekte. sportsko-rekreativni. kongresni. preduzeti mere za povećanje nosećeg 84 . kanalizacija). izletnički. sa ciljem da se omoguće što veće koristi lokalnoj zajednici. Adekvatnim vrednovanjem svih činilaca koji deluju na datom prostoru treba na samom početku sprečiti mogućnost predimenzioniranog turističkog razvoja. i dr. lovni. zanatskih i drugih uslužnih objekata. kao i konflikta između različitog tipa njenih korisnika. neophodno je njegov dalji razvoj staviti pod rigoroznu kontrolu. tj. U svetu je teško naći regije relativno malog prostornog obuhvata sa ovako sadržajnom turističkom ponudom kao što je region Banata što bi uz efektan marketinški program mogao biti veoma interesantan ''turistički proizvod'' za inostrano tržište. sociokulturni i sl). različitih navika. Disperzivan prostorni razvoj mora biti dobro planiran i organizovan da ne bi došlo do zagušenja i saturacije date destinacije. Zbog toga domicilno stanovništvo mora biti aktivno uključeno u sve faze donošenja i realizacije planova prostornog razvoja date sredine. parkove i druge zelene površine. ekonomski. neprimerenog kapacitetu prostora. Usitnjenost kapaciteta i ponude. izuzetno bogatu i reprezentativnu ponudu Banata moguće je proširivati i na taj način ostvariti ravnomerniji prostorni razvoj turizma. kao i angažovanje većih zemljišnih površina po jedinici smeštajnih kapaciteta. eko-turizam. Najbolji pristup je da se intenzitet turističkog razvoja planira na osnovu procene nosećeg kapaciteta date sredine. ponašanja i potreba. trgovinskih. Trebalo bi pratiti razvoj turizma u svetu i iz konkretnih primera doneti zaključke kako na pravi način razvijati turizam Organizacija. ribolovni . zaštićene oblasti i objekte. saobraćajnu i ostalu infrastrukturu.promociji različitih atrakcija koje će odvući turiste od postojećih turističkih centara i lokaliteta i usmeriti ih ka novim oblastima. kulturnomanifestacioni. orijentacija na veliki broj lokaliteta ima i svoje negativne strane: povećana erozija tla prilikom izgradnje objekata. treba precizno identifikovati lokacije za: izgradnju hotela i drugih smeštajnih kapaciteta. Sa aspekta razvoja turizma.

Kulturni turizam se razvija na potezu Pančevo. Shodno tome dosadašnji razvoj turizma kretao se u sledećim pravcima: 1. ekonomski. proporciju između izgrađenih i slobodnih površina/pejzažnih predela. nabrojaćemo neke od najprikladnijih oblika turizma na prostoru Banata koji mogu da valorizuju njegove turističke vrednosti. a uvažavajući utvrđene kriterijume. Kikinda. kulturno istorijskih spomenika i zaštićenih dobara. prateći rekreativni.kapaciteta ili se orijentisati na razvoj drugih turističkih lokaliteta u bližem okruženju. a na svom razvojnom putu. Pre svega . Uslovi za realizaciju ovog vida turizma Banata su izuzetni s obzirom na veliki broj arheoloških lokaliteta. motivski. turistički najatraktivnije lokalitete Banata treba valorizovati kroz oblike turizma za koje njihova aktivnost predstavlja integralni turistički motiv. Tom prilikom treba da vodimo računa o kriterijumima po kojima ćemo vršiti izbor. marketing potpuno uvažava koncept održivog razvoja. oni mogu biti: prostorni. Postoji više tipova standarda koji se primenjuju u kontroli i usmeravanju razvoja turističkih kapaciteta i oni se odnose na gustinu razvoja. Zrenjanin. Generalno posmatrano. Uvažavajući brojne specifičnosti turizma. visinu i spratnost objekta. Turistička tražnja se zadovoljava poboljšanjem i diverzifikacijom postojećih smeštajnih kapaciteta. izgradnjom novih i adekvatnom opemljenošću i uređenošću turističkog centra (sale. uređenje parking prostora i sl. a shodno potrebama potrošača. podizanje zaštitnih pojaseva oko izgrađenih kapaciteta. Tom prilikom treba voditi računa o standardima razvoja i dizajna turističkih kapaciteta. zabavni i etno 85 . ugostiteljski kapaciteti. O svim ovim standardima više će biti reči prilikom izrade lokalnih strategioja razvoja turizma. ipak možemo reći da kao i na drugim tržištima. Dosadašnji nivo razvoja turizma doprineo je stvaranju fizionomije pojedinih delova Banata na turističkom tržištu. Raznovrsnost prirodnih i antropogenih turističkih motiva i njihova koncentracija u nekoliko disperzivnih centara imaju značajnu i komparativnu prednost. Na osnovu prisustva kompleksa motiva i postojećih uslova različitog karaktera. Vršac. ekološki ili funkcionalni. Turistički poslenici Banata treba da prepoznaju sve postojeće šanse i udruženi postignu zadovoljavajući nivo razvoja turizma ovog podrušja. IZBOR MOGUĆIH OBLIKA TURIZMA NA PROSTORU BANATA Na osonovu analize turističkih resursa Banata može se zaključiti da postoje povoljni uslovi za stvaranje konkurentnih turističkih proizvoda ostvarivanjem postojećih komparativnih prednosti. i ovde marketing ima ulogu da omogući plasman proizvoda i usluga.

4. edukacija domaćina. Osim toga treba razvijati i prateće sadržaje..programi i sadržaji). Pre svega treba raditi na turističkom i komunalnom opremanju sela kao i na aktivnostima razvoja specifičnih (ekoloških. 6. razvoj ekološke poljoprivrede. svedbe. razvoj specifičnih oblika privremenih i stacionarnih smeštajnih kapaciteta (etno. folklorno oživljavanje sela). razvoj saobraćajne infrastrukture.. Nautički turizam je zaboravljeni segment turizma kada su planovi razvoja Srbije. Ukoliko želimo da se ovaj vid turizma i dalje razvija moraju se izgraditi novi i rekonstruisati postojeći smeštajni kapaciteti.) što podstiče razvoj ekskurzione turističke ponude (uređenjem izletišta i mreža rekreativnih staza). eko kampovi. razvoj specifičnih ekoloških programa ugostiteljstva i usluga. razvoj pratećih kulturno-zabavnih sadržaja i programa. ovaj vid turizma Banat treba da prepozna kao svoju razvojnu šansu i shodno tome treba napraviti planove revitalizacije i valorizacije određenih vodenih puteva i površina i uređenje priobalja sa ciljem razvoja ovog vida turizma. jer sadržaji mogu biti i događaji iz svakodnevnih radova: kosidba.. Postojanje velikog broja manifestacija na području Banata predstavlja izuzetan potencijal za razvoj ovog vida turizma. razvoj specifičnih manifestacija vezanih za selo (kampovi. Manifestacioni turizam dobija sve važniju ulogu u turističkoj ponudi u svetu. rekreacija) i omogućavanje njihovog funkcionisanja u toku cele godine Na taj način se omogućava bogatija ponuda različitih turističko-rekreativnih programa i sadržaja (kulturni. sve u cilju popularizacije eko turizma. (usluge. kao i na svetske turističke trendove. kao i obogaćivanje ukupnog doživljaja turiste o određenim prostorima. seoski turizam. seoski turizam. eko kampovi.. Boravišni turizam na području većih gradskih centara i. vašari. zabavni. prezentacija objekata i celina od kulturnog i istorijskog značaja uz preduzimanje neophodnih mera za uređivanje njihove okoline.. sportsko-rekreativni. slave.Seoski turizam ima skoro neograničene mogućnosti u pogledu obogaćivanja ponude. Eko turizam može da se razvija na čitavom prostoru Banata s obzirom na postojeće prirodne potencijale. 5. posela.). razni običaji. Seoski turizam ima izuzetne mogućnosti u posmatranoj regiji. Takođe. Naročito se mora voditi računa o razvoju rekreativno-edukativnih programa kojima se afirmišu prirodne i stvorene vrednosti područja..). neophodno je izvršiti kategorizaciju objekata. usluga i proizvodnje.. određivanje mogućih lokacija i sadržaja informativnih punktova prema specifičnostima. Treba posebno napraviti plan podsticajnih mera za razvoj ovog vida turizma. 3. to predstavlja nov kvalitet za turističku prezentaciju zemlje kao i obogaćivanje već postojeće stereotipne turističke ponude.. Neophodno je da se izgradnja i rekonstrukcija ugostiteljskih 86 . pa i Banata u pitanju. komunikacije.) programa ugostiteljstva. setva. edukativni. etno. žetva. Manifestacije su deo turističke ponude koje svojim programima i vrstama utiču na poboljšanje kvaliteta turističke ponude. 2. razvoja specifičnih oblika privremenih i stacionarnih kapaciteta (etno. Ono na čemu treba da se radi je aktiviranje sela Banata . S obzirom na postojeće hidro potencijale Banata.

Uslovi za realizaciju su uređivanje i opremanje izletišta i rekreativnih staza. bela crkva. ponuda za tranzitne turiste mora biti raznovrsna. sportskih. snabdevanje kamp i turističkom opremom. izgradnja ugostiteljskih sadržaja. Treba posebno napraviti plan uređenja pojedinih objekata i izgradnju novih u funkciji poboljšanja kvaliteta ovog vida turizma. 10.gradski centri (Pančevo. sportskih i ekokampova. rekreacionih i drugih sadržaja) kao i uređenje prostora za lov i ribolov. Zrenjanin. prateći rekreativni. 7. s tim da se u Banatu nalazi mali broj posebnih smeštajnih objeakta za ovaj segment turističke tražnje (u Čardaku. suveniri. uređenje sportskih i eko kampova. Kikinda). Svi veći gradovi banata poseduju sportsko rekreativne kapacitete za razvoj ovog vida turizma. poboljšanje i diverzifikacija postojećih smeštajnih kapaciteta.objekata izvrši prema kategorijama opremljenosti i specifičnosti turističke ponude. Tranzitni turizam se razvija shodno geografskoj i saobraćajnoj povezanosti područja Banata prema granici sa Rumunijom. uređenjem mesta i okruženja pruža se kompletna usluga postojećim i potencijalnim turistima..Vršački breg.Vršac. uređenje centara slobodnog vremena kao polifunkcionalnih celina sa koncentracijom različitih rekreativnih sadržaja. Uslovi za realizaciju: Adekvatnom opremljenošću i uređenošću banjskog centra (zdravstveni centri.. Rusanda. To su. sve u cilju uvećanja turističke atraktivnosti područja. prostora za škole. Uslovi za njegovu realizaciju je obezbeđenje rekreativnih prostora koji omogućavaju korišćenje sezonski i u toku cele godine (uređenje i izgradnja kupališta . etno-programi).). smeštajni i ugostiteljski kapaciteti. snabdevanje rezervnim delovima. 8. pre svega. 9. Uslovi za dalji razvoj ovog dela tržišta je izgradnja novih.. čine neophodnu turističku ponudu. Dečji i omladinski turizam može da se razvija na čitavom području Banata. radionice i likovne kolonije. Izletnički turizam je deo turističke tražnje koja ima velike mogućnosti za razvoj u okviru Banata. zabavni sadržaji. Neophodna je izgradnja novih. Da bi se zadovoljila zahtevna turistička tražnja. opravke i održavanje motornih vozila. određivanje mogućih lokacija i sadržaja informativnih punktova za pojedine delove prema specifičnostima. Sportsko-rekreativni turizam obiluje potencijalima za razvoj na području Banata. 11. Banjski. uređenje destinacija i unapređenje informativne službe. zdravstveno-lečilišni turizam na postojećim lokacijama: Kanjiža.. mesta rođenja znamenitih ličnosti i lokacije brojnih kulturno-istorijskih spomenika. formiranje mreže ugostiteljskih objekata prema kategorijama opremljenosti i specifičnosti turističke ponude. uvođenje i razvoj rekreativno-edukativnih programa kojima se afirmišu prirodne i stvorene atraktivnosti. Tranzitni turisti se odlikuju specifičnim zahtevima što otežava mogućnost za organizovanje adekvatne turističke ponude. sve u funkciji kvalitetnije turističke ponude. 87 . uvećanje i diverzifikacija postojećih smeštajnih kapaciteta.

labudovo okno. Suvaca . Banat poseduje već uređenja lovišta koja treba koristiti (Lovište "Deliblatska peščara" ... Senćanski most na Tisi. 16.Imajući u vidu turističko geografski položaj Banata. Veliki potencijali koji postoje na području Banata bogatog vinogorjem. utvrđivanje posebnih ribolovnih režima . Crne bare. 15. kako bi se napravio idealan odnos prirode i turizma.12. Ovaj vid putovanja je u stalnom porastu. kao I njegove resurse. izgradnje i uređivanje lovačkih domova i lovačkih čeka. bez obzira na stvaranje novih vidova turizma. stvaranje posebnih programa kružnih tura po banatu u mnogome bi doprinelo turističkoj valorizaciji ovog područja. Bird watching kao deo specifičnih oblika turizma ima izuzetne potencijale za razvoj na području Carske bare. "Dragićev Hat". uređivanje i opremanje izletišta. ovo može postati prepoznatljiv proizvod turizma Banata. Deliblatske peščare. Kako Banat ima mogućnosti za razvoj ovog 88 . Banatska ravnica i njeni zaštićeni prostori su dobar osnov za stvaranje i obeležavanje posebnih pešačkih staza koji bi povezivali interesantna mesta za turiste. Kružna putovanja predstavljaju način da se u kratkom roku obiđu turistički potencijali neke regije. do sada nisu odgovarajući valorizovani. postrojenja olajnica. okolina Kikinde). 19. Francuska…).mlin na konjski pogon 18. 17. Industrijsko nasleđe na teritoriji Banata je još uvek neiskorišćena šansa za razvoj turizma. Posebno obeležavanje pešačkih staza je osnova daljeg razvoja ovog vida aktivnosti turista. Italija. uređivanje i opremanje izletišta. svilara. prevodnica Šlajz u Kleku. S obzirom na obilje vodotokova i različitih hidrografskih potencijala banata. Osim toga treba napraviti planove za uređenje posebnih staza i povezati se sa postojećim biciklističkim stazama u drugim delovima srbije i Rumunije. Ribolovni turizam zahteva izradu programa posebnih mera zaštite. ukazuju nam da je ovaj vid turizma u porastu id a se od ovog segmenta ubira izuzetno veliki devizni priliv. uređivanje i opremanje prostora za ribolov. Lovište "Vršačke planine" . "Labudovo okno". 13. Lovni turizam zahteva izradu programa posebnih mera zaštite. Biciklizam je u svetskim razmerama izuzetno razvijen. pašnjaci velike droplje. ustave na Tisi u Novom Bečeju. primer zemalja visokorazvijenog turizma (Španija. izgradnju. Tu se nalazi izuzetno vredno nasleđe (Kule svetionici u Pančevu. Vinske ture predstavljaju deo turističke tražnje za specifičnim oblicim turizma. mlinovi. Pešačenje je izuzetno razvijen deo turističke tražnje kako na domaćem tako i na inostranom turističkom tržištu.Treba uraditi poseban program razvoja šumskog gazdinstva Banat radi njegovog uključivanja u razvoj lovnog turizma. S tim u vezi treba urediti postojeće saobraćajnice i staze za ovaj vid transporta. Lovište "Donje Podunavlje". Konfiguracija terena Banata je povoljna i postoje idealne mogućnosti za opremanje ovih prostora za potrebe razvoja ovog vida turizma.) 14.

Education). Danas se u turizmu traži ono što je novo i što je neobično. 21. boravak u različitim kulturnim sredinama su neponovljivi doživljaj. Na ovom području su rođeni. jednodnevne i višednevne izlete. Turizam običaja može biti izuzetno profitabilan na području Banata. i uključuju turističku ponudu I sadržaje koji zadovoljavaju ove principe. tako i za inostrane goste. 26. folklora. ukoliko njegova načela budu uključena u proces stategijskog planiranja razvoja turizma i ukoliko se ovaj koncept postavi i kao jedan od strategijskih ciljeva razvoja. Verski turizam ima izuzetnu osnovu za svoj razvoj na teritoriji Banata. utvrđivanje prioriteta. 22. 25. Banat može svoje prirodne I antropogene motive da kombinuje na bezbroj načina I time omogući stvaranje različitih turističkih proizvoda za ovu vrstu turizma.obrazovanje (Entertainment . muzike i gastronomije predstavljaju osnov za formiranje raznolikih turističkih proizvoda i turističkih programa kako za domaće. Tematski turizam koji se bazira na principu ‘’3-E’’ : zabava. uzbuđenje.vida turizma kroz manifestacije posvećene berbama (Vržac). Posete i upoznavanje sa različitim kulturama. to se ovaj turistički proizvod mora posebno da osmisli i plasira na adekvatna tržišta. Kongresni turizam delimično je razvijen u Vršcu. a nama i našim pokolenjima na znanje treba staviti u upotrebu njihove domove i mesta boravka. Avanturistički turizam još uvek čini mali deo turističke tražnje. veliki broj sakralnih građevina koje su nastale kroz vekove življenja različitih zajednica na ovom prostoru. 20. vide i dožive njihovu razlišitost. Pored toga. Uslovi za realizaciju ovog vida turizma je adekvatna opremljenost i 89 . omogućuju turistima da se upoznaju. Putevima znamenitih ljudi je turistička ponuda koja ima izuzetne mogućnosti na tlu banata. To je proces zasnovan na širokom učešću lokalne zajednice koji obuhvata viziju lokalne zajednice. Održivi turizam . osnov su za razvoj ovog vida turizma. Multikulturalnost I različite konfesije koje žive na prostoru Banata daju osnovu za mogućnost razvoja ovog vida turizma. tu su boravili i stvarali mnogi učeni ljudi naše istorije i sadašnjosti. Multikulturalnost ovog područja koje naseljava veliki broj naroda i narodnosti. procenu stanja životne sredine. Excitement.Koncept održivog razvoja može postati osnova razvoja turizma u jednoj zemlji. običaja. kakvih na području Banata može biti izuzetno puno. poludnevne. utvrđivanje strategije i sprovođenje akcija. 24. ova tržišna niša se stalno povećava i predstavlja izuzetnu mogućnost za proširivanje turističke ponude Banata. Uključujući se u takvu potragu stvaramo nove mogućnosti za razvoj turizma Banata. Zrenjaninu i Kikindi.Bogatstvo. Neki od veoma bitnih uslova za upravljanjem održivog razvoja destinacije su iniciranje i sprovođenje Agende 21 i Lokalnog ekološkog akcionog plana. 23. Njima u čast. Međutim.

analizi korišćenja prostora od strane turista. želje lokalnih planera i mogućnosti prostora za prihvat određenog broja posetilaca. i razvijati one vidove turizma koji se mogu plasirati na određena tržišta. To dovodi do disproporcije onoga što turista želi i traži i onoga što mu se nudi u turističkoj destinaciji. turistička ponuda je često vrlo kruta i neelastična. To je i jedan od osnovnih razloga neuspeha mnogih turističkih destinacija da plasiraju svoje turističke proizvode na turističkom tržištu. Iako turizam u banatu nije dovoljno razvijen. Zbog toga. čime se otvaraju nove poslovne mogućnosti. uporediti sa svetskim i domaćim turističkim kretanjima. kongresne biroe). tehničke uređaje i opremu.Tim pre. Drugim rečima. odnosno nove vredne emocije (Emotion for Money) koje se mogu doživeti u određenoj turističkoj destinaciji. to u neku ruku predstavlja dobru osnovu. saobraćajne uslove. već se sve više traži vredno novo iskustvo (Experience for Money). To nije nimalo lako. Ovaj vid turizma zahteva izuzetno velika ulaganja što znači da na njegov intenzivan razvoj treba vremenom uticati i uključivati one objekte koji za to imaju sve potencijale. treba definisati upotrebu prostora za potrebe turizma na nacionalnom i regionalnom nivou. Na ovaj način mogu se ostvariti: Smanjenje pritiska na određena područja u kojima su locirani ključni turistički motivi što može dovesti do niza ekoloških problema . Razvojnom politikom treba omogućiti ravnomerniju prostornu distribuciju turista unutar destinacije. Politikom disperzivnog turističkog razvoja mogu se promovisati nove. Nekadašnja potreba da turistički proizvod ima povoljnu cenu (Value for Money) sada nije dovoljna. Današnji turisti imaju više saznanja i samim tim više zahteva prema turističkim destinacijama i organizatorima turističkih putovanja. što je kvalitetno planiranje prostora jedan od najvažnijih preduslova za dugoročni i održivi razvoj turizma.ekonomskom motivskom. PROGRAMI TURISTIČKOG RAZVOЈA BANATA Pri planiranju i izboru programa za razvoj turizma Banata mora se voditi računa o prostornom. sociopsihološkom i funkcionalnom razvoju ovog regiona. ekološkom. neotkrivene ili nedovoljno valorizovane vrednosti Banata Politika disperzivnog turističkog razvoja zasniva se na razumevanju motivacije turista. Upravo zbog toga treba dobro sagledati sve potencijale. pri čemu turistička kretanja treba pravilno rasporediti po čitavoj teritoriji Banata shodno postojećim kapacitetima. dalji razvoj turizma Banata treba usmeriti na brojne atraktivne lokalitete kako bi se prostorno razvio turizam u svim delovima regiona Podstiče se turistička potrošnja u novim zonama i lokalitetima. jer nisu pravljene grečke tipa promaćenih investicija i pogrećnog razvoja turizma. ali nije i neizvodljivo. Turistička tražnja je izuzetno heterogena a za razliku od toga. doprinosi privrednom razvoju novih destinacija Banata i povećava zaposlenost domicilnog stanovništva. Zbog toga se mora voditi računa o uspostavljanju ravnoteže između potrebe turista. 90 .uređenost centara sa akcentom na: kongresne prostore.

koje će je razlikovati od drugih destinacija bilo jasno na tržištu. sportsko-rekreativni. lovni. u međusobnom takmičenju za privlačenje turista. i. TRŽIŠNO POZICIONIRANJE I SMERNICE Različite destinacije.Posebno značajan je pristup razvoju promocija i iskorišćavanja resursa od strane lokalne zajednice sa ciljem privlačenja turista prema destinaciji Banata Ovakvom politikom korišćenja prostora nastaju mogućnosti za razvoj različitih vidova turizma: eko-turizam. kongresn i dr. Aktivnost koja treba da se preduzme pre nego što se započne sa promotivnom kampanjom. Važno je da se u početnoj fazi razvoja destinacija pravilno pozicionira. je pozicioniranje turističkog proizvoda . ostvariće prednost u zavisnosti od lokacije i pristupačnosti.Zbog toga treba stvoriti posebne programe konkurentnosti koji imaju za cilj stvaranje uslova za pomoć turističkom razvoju. kulturno-manifestacioni. Stvaranje spoljnih faktora i korisno investiranje u turizmu su glavni ciljevi. Tabela 13: SWOT analiza resursa Banata SNAGE multikulturalnost postojanje mreže reka. koje su od suštinskog značaja. seoski. kanala i jezera za turističke svrhe prirodni resursi kulturno nasleđe gastronomija gostoljubivost povoljna klima iskustvo u starim zanatima ŠANSE renoviranje istorijskih zgrada porast korišćenja termalnih izvorišta porast tražnje za bio-proizvodima porast tražnje za eko-turizmom novi zakoni o zaštiti životnesredine porast interesovanja iz dijaspore plovni putevi (reka i kanali) valorizacija salaša SLABOSTI nedovoljna briga za okruženje zapuštenost reka i jezera nedostatak šuma • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • PRETNJE zapostavljanje prirodnih resursa Nezadovoljavajuća zaštita od poplava nedostatak prostornih i regulacionih planova i nedefinisani imovinsko pravni odnosi 91 . izletnički. kako bi njen imidž i mesto. ribolovni tranzitni. U ostvarivanju prihoda od turizma geografska blizina područjima sa visokim nacionalnim dohotkom po glavi stanovnika jesu odlučujuća prednost. a mere za postizanje treba da budu uključene u plan koji će se detaljnije baviti tim pitanjima.

istorijske. Banat nije tradicionalna turistička destinacija. pre nego izgradnja novih objekata.Lokacija i dostupnost SNAGE • raskrsnica evropskih puteva • blizina granica • blizina emitivnih područja • • • • • • • • • • • • ŠANSE hidrografski potencijali tranzitni turizam blizina velikih gradova i metropola blizina zemalja evropske unije nove rute blizina rastućih industrijskih centara SLABOSTI putevi u lošem stanju nezadovoljavajuća gustina i kvalitet pruga i puteva vizni režim nedostatak lokalnih aerodroma udaljenost od turističkih puteva PRETNJE nepostojanje mera vlade Ponuda smeštaja i pratećih usluga na prvi pogled može zadovoljiti potražnju individualnih turista. antropološke. naročito ne za inostrane turiste. Ukoliko se porast potražnje za smeštajnim kapacitetima ostvari u skladu sa predvidjanjima. Troškovi u turizmu. Tabela 14: SWOT analiza . arhitektonske. jezici i životni stilovi od srednjeevropskog do balkanskog koegzistiraju na relativno malom prostoru. Geografski položaj Banata je povoljan. kao i poboljšanje sistema smeštaja (kvaliteta i kvantiteta) pomoći će poboljšanju konkurentske sposobnosti Banata.prirodne. dve i tri zvezdice). jer je Banat mesto gde različite nacije. tako da su turistička preduzeća relativno konkurentna u pogledu cena. preporučuje se izrada strategije boljeg iskorišćenja postojeće ponude (tj. 92 . razvoj turizma može se osloniti na ni malo zanemarljive resurse . Optimizacija stope zauzetosti). Uopšteno gledano. sa nedostatkom internacionalnih standarda kvaliteta što utiče na njenu celokupnu konkurentnost turističkog sektora. Karakteristični smeštajni kapaciteti ovog regiona su niske ili srednje-niske kategorije (jedna. kulturne. najznačajnija komparativna prednost i jeste u specifičnim socio-kulturnim karakteristikama.Stvaranje uslova u kojima će se povećati stepen konkurentnosti na nacionalnom i međunarodnom nivou. sa stanovišta resursa. Region se nalazi u blizini najbogatijih svetskih područja. za koje se može reći da su “sinteza Evrope”. su niži u poređenju sa područjima koja imaju sličnu ponudu. kulture. religije. velikih generatora turističke tražnje i zemalja koje ulaze u red bogatih. naročito radna snaga. Medjutim.

stepena razvoja turizma Srbije . mogućnost i pravo izbora. kao ključni faktor uspeha za budući razvoj turizma. U okviru turizma. pravo izražavanja. dostupnost informacija.Tabela 15: SWOT analiza . pravo na zdravu okolinu… Potreba koordinacije javne i privatne inicijative za razvoj turizma veoma je važna kako bi se postigla efikasnost i stvorile prednosti za razvoj turizmaunutar Banata. a da su pri tome potrošači i njihova prava adekvatno zaštićeni. što znači da se prava potrošača iz stranih zemalja. pravo na zadovoljenje osnovnih potreba. pravo na reklamacije u slučaju nezadovoljstva uslugom ili proizvodom. sve više pažnje se daje takozvanim prekograničnim problemima zbog rastuće globalne dimenzije turizma. a u skladu sa tim i konkurentska prednost. svetskih turističkih trendova i upoređivanja sa svetskom turističkom ponudom izdvojene su osnovne prednosti. slabosti. Osim toga. kao i izgradnja novih sadržaja i kapaciteta za određena ciljna tržišta i tržišne grupe u različitim delovima Banata .potrebne su nove mogućnosti za razvoj i izgradnju novih smeštajnih kapaciteta za domaću i međunarodnu tražnju. trebaju adekvatno da zaštite. Osnovna prava potrošača u turizmu odnose se na sigurnost. 93 .Smeštajni kapaciteti i usluga SNAGE • • • zadovoljavajući ugostiteljski kapaciteti (u kvantitativnom smislu) izvori termalne vode (bazeni) početak gradnje novih kapaciteta • • • • • • • • • • • • SLABOSTI nedostatak kvaliteta u turističkoj ponudi nedostatak profesionalnih kadrova siromašan imidž nedostatak komplementarnih usluga neodgovarajući kapaciteti nedostatak informacionih tehnologija PRETNJE nezadovoljavajući kriterijumi za kategorizaciju nedostatak kapitala za investiranje pod povoljnim uslovima nedostatak adekvatnog marketinga nedostatak adekvatne konkurentne ponude nedostatak podrške od strane države ne postojanje prostornih planova • • • • • ŠANSE Gastronomski potencijali mogućnosti lokacija za izgradnju smeštajnih kapaciteta gostoprimstvo pojačanja tražnja za selektivnim oblicima turizma pojava Banata kao nove destinacije PRIORITETNE TEME TURISTIČKIH PROIZVODA BANATA Kako je kvalitet usluga osnovni uslov za nivo konkurentnosti svake turističke destinacije. U turizmu je veoma važno da svi proizvodi i usluge zadovoljavaju standarde kvaliteta. Na osnovu analize turističkog potencijala Banata. mogućnosti i pretnje budućem razvoju turizma Banata. jednako kao i domaćih potrošača. tako i u Banatu treba da bude cilj poboljšanje kvaliteta.

JAKE TAČKE Prirodne lepote i turistički potencijali (termalni izvori, dvorci, zaštićena područja i dr.) Ekološki čisto prirodno okruženje Geografski položaj Banata koji omogućava brzu dostupnost glavnim evropskim emitivnim tržištima Sigurnost boravka, kako u smeštajnim objektima, tako i u destinacijama Bogatstvo kulturno-istorijskih spomenika

SLABE TAČKE Nedovršen proces privatizacije hotela Koncepcijska i tehnološka zastarelost Niska prosečna stopa kvalitete smeštajnih kapaciteta nepostojanje međunarodnih brendova Nezadovoljavajući izbor kvalitetnih sadržaja i raznovrsnih usluga i nedovoljna gostoljubivost i šarm Loša saobraćajna infrastruktura i neadekvatna saobraćajna povezanost na svim nivoima Nizak stepen popunjenosti kapaciteta, izrazita sezonalnost i niže prosečne cene u odnosu na međunarodnu konkurenciju Nelikvidnost i prezaduženost velikog dela turističkih preduzeća Nedostatak profesionalnog managementa PRETNJE Konfliktne razvojne opcije Nestimulativni makroekonomski okvir Zagađenje šivotne sredine Prirodni potencijal ugrožen je zbog šumskih požara, zbog nedovoljnog zbrinjavanja otpadnih voda i divljih deponija smeća, nekontrolisanog lovnog turizma Intenzivan razvoj međunarodne konkurencije u smislu novih koncepata, više kvalitete i boljih performansi operativnog poslovanja Zbog nepovoljnog demografskog i celokupnog ekonomskog razvoja u zapadnoj Europi moguća stagnacija potražnje na visokom nivou Neefikasnost implementacije prostornih planova i nepoštovanje prostorno-planske regulative Neplansko korišćenje i špekulacija pri kupovini zemlje mogu da podignu cene zemljišta, što deluje destimulativno na potencijalne investitore Mogući nedostatak uske saradnje na svim političkim, administrativnim,privrednim i društvenim nivoima Predugi proces privatizacije odgađa početak investicijskog procesa

MOGUĆNOSTI Kontinuirani rast interesa emitivnih tržišta za ekološke destinacije, kulturni, seoski turizam i nautički turizam Zahvaljujući svom prirodnom potencijalu Banat ima predispozicije da privuče značajni segment potražnje za selektivnim oblicima turizma Raspoloživost kvalitetnog prostora koji nije preterano izgrađen pa se u velikoj meri sačuvala lepota i čistoća prirode Zahvaljujući svom geografskom položaju, uz adekvatnu saobraćajnu infrastrukturu, Banat može povećati udeo individualnih gostiju u selektivnim oblicima turizma Idealni prirodni preduslovi (termalni izvori) za formiranje kvalitetne ponude wellness programa i sadržaja i razvoj zdravstvenog i zabavnog turizma saobraćajnice prolaze kroz područje bogato zaštićenim prirodnim područjima, pogodno za kreiranje kvalitetne ponude kao mikroregije Obnova i promocija starih puteva velike kulturne, panoramske vrednosti koje će dodatno obogatiti turističku ponudu Banata Razvoj održivog lovnog turizma u Banatu, na područjima bogatim životinjskim vrstama Veliki broj dvoraca predstavlja neiskorišćeni potencijal Mogućnost za razvoj sportskog turizma Turizam može podstaći brži rast proizvodnje i trgovine, tako da turistička preduzeća nude Banatske proizvode, autentičnosti turističke ponude konkurentskom cenom i kvalitetom može uticati na kvalitet boravka Nezagađeno zemljište pogodno za proizvodnju zdrave hrane

Cilj strategije banatskog turizma je da se stvori okvir za razvoj kvalitetne turističke ponude i konkurentnosti banatskog turističkog tržišta. Održivim razvojem turizma ispunjava se preduslov za ravnotežu, i stvara vrednost za sve učesnike na tržištu. Za postizanje postavljenih ciljeva, akteri na svim nivoima, od lokalnog do regionalnog, moraju da postupaju u skladu sa principima

94

održivog razvoja. Za ispunjenje tog cilja i postizanje dugoročne održivosti razvoja turizma Banata, neophodno je da se: • razumeju, prepoznaju i zadovolje potrebe turista, jer ukoliko se ne ispune njihova očekivanja, svoje nezadovoljstvo podeliće sa svima iz svog okruženja, što nanosi štetu imidžu destinacije; • osiguraju preduslovi za profitabilno poslovanje subjekata na tržištu, jer stvaranjem pozitivne poslovne klime osiguravaju se uslovi za dolazak novih investitora i razvoj turizma u budućnosti; • investira u obrazovanje i edukaciju zaposlenih u turizmu na svim nivoima, kao i pronalaženje i stvaranje kvalitetnog menadžmenta; • insistira na zaštiti i obnovi prirodnog i antropogenog bogatstva, kao primarnog resursa banatskog turizma; • poštuju kulturne vrednosti i različitosti lokalnog stanovništva, lokaliteta i destinacija koji direktno imaju koristi od razvoja turizma. Njihov odnos prema turizmu i turistima vitalan je za sliku koju region ostavlja, utiče na zadovoljstvo gosta i na ekonomske efekte od turizma; • osigura kontinuirana aktivna uloga države koja kroz razvoj infrastrukture, izmenu zakonske regulative i drugim radnjama, utiče na turistički potencijal zemlje, a dugoročno ima velike koristi od njegovog razvoja. Samo ravnotežom u međusobnom odnosu i ispunjavanju potreba odnosno ciljeva različitih učesnika na turističkom tržištu, moćiće da se stvori stabilan i dugoročno održiv turistički razvoj. STRATEGIJSKA AGENDA U TURIZMU BANATA Pri izradi ove strategije postavili smo nekoliko elemenata za razvoj strategijske agende u turizmu za područje Banata: zaokruživanje postojeće turističke ponude,i intenziviranje njenog korišćenja aktiviranje novih područja sa dominantnim prirodnim i (ili) antropogenim turističkim resursima definisanje održivog razvoja turizma u regionu stvaranje preduslova za upravljanje turizmom i povećanje njegove strategijske pozicije definisanje prioritetnih turistickih prostora definisanje strategije razvoja i omogućiti unapredivanje uslova za intervencij države i lokalne zajednice Pristup razvoja turizma Banata će se koncentrisati po principu postepene intervencije koja ojačava sektor turizma. Tom prilikom treba da se sagledaju i sve mogućnosti za rastrazvoja turizma i saradnju na regionalnom nivou sa podrškom lokalnih vlasti.

95

VIZIJA TURIZMA U REGIONU BANATA Pri stvaranju vizije razvoja turizma Banata treba preporučiti mesta u kojima je turizam već razvijen kao i potencijalna turistička mesta kojima treba pomoći u daljem razvoju, a to su mesta gde je: održivi razvoj turizma visokog kvaliteta koji privlače domaće i inostrane turiste, diverzifikovana turistička ponuda, kvalitetna komunikacija, turistička tražnja usmerena ka postojećim turističkim resursima, lokalna turistička privreda usmerena prema zadovoljenu turističke tražnje, razvijena infrastruktura koja zadovoljava tržišni potencijal, promoviše veze, utiče na stvaranje ekonomskih efekatai koja poboljšava životni standard lokalne zajednice prepoznat značaj i uticaj turizma na zapošljavanje i ekonomske efekte. Stvaranje strategije razvoja predpostavlja i neka vodeća pravila kojih treba da se pridržavaju svi zainteresovani. Ključne poruke razvoja se mogu sagledati kao: borba za kvalitetnije poslovanje u turizmu jačanje privatnog sektora u turizmu intervenisanje tamo gde je najveće povećanje ekonomskih efekata kroz turizam, sagledavanje turizma kao integralnog dela razvoja turističkih destinacija, regiona i zemlje u celini, dalja strategija razvoja pojedinih opština i Banata u celini. Bazirajući se na viziji razvoja, turizam ima vrlo važnu ulogu u postizanju regionalne strategije razvoja i povećanja blagostanja lokalnog stanovništva. Ključni elementi strategije razvoja turizma u području Banata su: Investiranje u turističku infrastrukturu na nivou regiona Promovisanje biznis mreža, privatnog sektora, kvalitetnije i bolje poslovne podrške, uključujući menadžment promene u turističkoj industriji Unutrašnja strategijska ulaganja u turizam Razvoj i obuhvatanje potpune ekonomske i tržišne analize turizma Investiranje u razvoj regionalnog tržišnog brenda za turizam Prepoznavanje potencijala u turizmu u ruralnim i urbanim programima Provera turističkih veština zaposlenih u turizmu i lokalnog stanovništva Razvoj turizma kroz pograničnu saradnju i saradnju sa ostalim regionima Srbije sa ciljem kvalitetnog turističkog proizvoda. Banat je oblast sa specifičnim ekonomskim regionalnim razvojem koji je identifikovan kroz ovu strategiju i prihvaćen za dalja razmatranja. Zbog toga ćemo u narednim segmentima sumirati uslove za razvoj turizma koji pokreću prioritetne akcije koje treba što pre preduzeti. Uzimajući u obzir veliko bogatstvo različitosti turističke ponude Banata, lokalne specifičnosti i različite stepene razvoja turizma u pojedinim njegovim delovima možemo izdvojiti pojedine mikro destinacije razvijenog turizma i potencijalne mikroturističke

96

Fantast. Uroš Predić. kao i stalno poboljšanje kvalitet turističkih usluga. Na taj način se utiče na ekonomski razvoj i blagostanje lokalnog stanovništva. crkve.) Centri narodnog stvaralaštva i razvoja kulture lokalnog stanovništva (Kovačica.Miroslav Antić.destinacije. Dupljaja.. Vasko Popa . Starčevo. Belo Blato.. Pančevo. Ovi objekti se nalaze na teritoriji čitavog banata. Seoski turizam predstavlja snagu i šansu turističkog razvoja Banata. Suvađa . sa posebnim osvrtom na heterogenost raspoloživih turističkih resursa i atrakcija. Židovar. 2. pokušali da damo odgovore na sledeća pitanja: 1. 97 . Vatin. Pošlo se od uvažavanja svih relevantnih osnova. 3. Danijel.). ponjavica. Bela Crkva) Banje (Kanjiža. . Uzdin. Dvorci i stare palate nastale u periodu XVIII i XIX veka predstavljaju poseban potencijal za razvoj turizma Banata (Vladičanski dvor. predlažući koncept razvoja turizma.) 8.) 5. 9. Jagodić. Dosadašnjim razvojem turizma izdvojili su se pojedini centri i lokaliteti kao što su: Gradovi :(Vršac.industrijska zona Pančeva. Spomenici industrijskog nasleđa su u ovom području najčešće zaboravljeni potencijal kome tek treba dati šansu. Đura Jakšić. 6.Lazarević. turiste sa ekosenzibilnih tržišta koja su sve šira. Marcibanji . Centri kulturno istorijske baštine regiona sa mnogobrojnim sakralnim građevinama od izuzetne važnosti nalaze se na teritoriji čitavog Banata (manastiri.. Posebno važni su znameniti ljudi koji su se rodili ili živeli na području Banata (Mihajlo Pupin.. centri razvoja seoskog turizma. Prirodne retkosti. ustave na Tisi u Novom Bečeju. Kikinda. Carska bara. 10. Biserno ostrvo.. 4. Crna bara. Senćanski most na Tisi. Tom prilikom smo .. mlinovi.. Lazar. Istraživanja koja su urađena u okviru Prostornog plana uvažavala su specifične interese svake pojedine destinacije i lokaliteta kao uže destinacije. Seoska naselja. Pašnjaci velike droplje). Zrenjanin.) Arheološki lokaliteti (Vinča. Šta poseduje Banat za razvoj turizma? Zaštićene prirodne resurse Antropogene resurse 1.. Zbog toga se razvoju seoskog turizma mora pristupiti planski i vrlo odgovorno. Sokolac.. Rusanda.) 7. Slano kopovo. predstavljaju posebnu snagu i potencijal razvoja turizma Banata. Spomenimo samo neke (Kule svetionici u pančevu.mlin na konjski pogon …) U središtu razvoja Banata treba da bude profitabilni turistički proizvod čiji je integralni deo maksimalno očuvana životna sredina. prevodnica Šlajz u Kleku. na način da se turistički proizvod turističke destinacije Banatoblikovao uz uvažavanje hijerarhije ciljeva a u razvojnom modelu i ova destinacija sagledala u jedinstvenom i neponovljivom spoju mogućnosti koje nudi njena okolina a posebno značaj zaštićenih područja. svilara. zaštićeni prostori i parkovi (Deliblatska peščara.. To je izuzetno značajno jer privlači.

Navedeni ciljevi će se najlakše postići kroz javno-privatnu inicijativu i partnerstvo koje se bazira na: • turizmu kao strateškom i razvojnom prioritetu sa pozitivnim uticajem na intenzitet ekonomske aktivnosti. Šta ne želimo da se dogodi razvojem turizma u Banatu? Nekontrolisani razvoj turizma Nekontrolisana izgradnja Gubljenje lokalnog identiteta Uvođenje masovnog turizma nižeg kvaliteta Stvaranje nelojalne konkurencije među regijama Uništavanje životne sredine Da bi smo pravilno pozicionirali turističke proizvode Banata moramo imati na umu da pojedini lokaliteti i turistički centri u ovom prostoru ne budu konkurenti međusobno već da svojom turističkom ponudom daju celovitu sliku kvalitetnog prostora za razvoj turizma. Šta nema Banat? Smeštajne objekte više kategorije Kvalitetnu infrastruturu Kvalitetnu zabavu Sadržaje kvalitetne rekreacije 3. izgradnju novih (prema potrebi) i stvaranju klastera koji će da dominiraju u turističkoj ponudi Banata. VIZIJA I STRATEŠKI CILJEVI BANATSKOG TURIZMA DO 2015. Zbog toga budući razvoj treba bazirati na podizanju kvaliteta postojećih objekata. rast zapošljavanja. Šta želimo da postignemo razvojem turizma u Banatu? Da sačuvamo kvalitetnu životnu sredinu Da stvorimo materijalnu bazu za razvoj turizma Da izgradimo adekvatne smeštajne kapacitete Da stvorimo nova radna mesta Da poboljšamo kvalitet života lokalnog stanovništva Da sačuvamo lokalni identite i kulturu Da privučemo privatni kapital Da stvorimo destinaciju nezaboravnog odmora 4. modernizaciju infrastrukture i podsticanje investicija i izvoza. 98 .GODINE Ono što je izuzetno važno prilikom vizije razvoja turizma Banata je da se shvati veliki potencijal turizma za prosperitet regionalne ekonomije i stvaranje velikog broja novih radnih mesta. Tom prilikom će se posebno voditi računa o održivosti razvoja turizma.Ljudske potencijale Blizinu emitivnih tržišta Sačuvanu kulturu i običaje Smeštajne kapacitete prosečnog kvaliteta 2.

implementacija i poštovanje visokih ekoloških standarda i dugoročno održiva valorizacija turističkih potencijala. regionalnom i lokalnom nivou. Donošenje prostornog plana razvoja banatskog turizma u celini i pojedinih destinacija sa ciljem očuvanja atraktivnih prirodnih resursa . i investiranje u edukaciju. sa neophodnom saradnjom na nacionalnom. Turizam značajno doprinosi ekonomskom rastu Banata i blagostanju njenih građana. 5.nastojanju da se formira otvoreno i konkurentno tržište kroz liberalizaciju propisa u delatnostima koje su povezane sa turizmom i uticaj na financiranje projekata u turizmu. Izgradnja saobraćajne infrastrukture i optimalna organizacija saobraćaja u službi turizma i stvaranje kvalitetnih pratećih sadržaja na tranzitnim pravcima. Efikasnija distribucija i korišćenje savremenih trendova komunikacije i marketinga Ovi ciljevi. Konkurentnost Banata na međunarodnom tržištu kapitala 3. poreznog opterećenja. • • 99 . Trajna zaštita. Edukacija managementa i svih zaposlenih u turizmu 10. prirodnih i antropogenih potencijala aktivno stvarajući okruženje privlačno za investitore. oslobđanje od plaćanja komunalnih dažbina. • insistiranju na održivom razvoju. Ulazak poznatih međunarodnih hotelskih brendova na banatsko tržište 11. • eliminaciji razvojnih prepreka kroz prilagođavanje zakonske regulative. dodatno oslobađanje poreza na dobit u zavisnosti odbroja novih radnih mesta i sl. nacionalnom i međunarodnom tržištu.pokretača razvoja održivog razvoja turizma 2. Razvoj kvalitetne ponude turističke destinacije 8. Uređenje vlasničkih odnosa i okončanje procesa privatizacije hotela 4. a naročito na polju lokalne infrastrukture. Strateški ciljevi banatskog turizma do 2015. i ovaj program takođe ima visoku hitnost konačnog definisanja i promocije na lokalnom. Godine 1. Prilagođavanje kriterijuma kvalitete međunarodnim standardima 7. bazirajući se na održivom korištenju prostornih. 9. Podizanje nivoa kvaliteta smeštajnih kapaciteta kako osnovnih tako i komplementarnih 6.. • implementaciji prostornih i ekoloških standarda uz postojanje jasne strategije. treba da se realizuju na sledeći način • • • priprema lokalnih Master planova za sve ključne turističke destinacije i projekte. priprema investicionih prospekata za najvažnije projekte i njihova ponuda investitorima na lokalnom i internacionalnom tržištu. formulisanje dodatnih programa podsticaja za investitore.

To su: Kontinuirani procesi za realizaciju strateških ciljeva: • Razvoj kompletne ponude turističke destinacije Banata. kako osnovnih tako i komplementarnih. ona vodi i ka 100 . implementacija i poštovanje visokih ekoloških standarda i dugoročno održiva valorizacija turističkih potencijala Etapni procesi za realizaciju strateških ciljeva : 2008-2010 Donošenje prostornog plana razvoja banatskog turizma u svrhu očuvanja atraktivnih turističkih resursa . pre svega. • prilagođavanje kriterijuma kvaliteta međunarodnim standardima • Edukacija managementa i svih zaposlenih u turizmu • Efikasnija distribucija i korišćenje savremenih trendova komunikacije i marketinga • podsticanje proizvodnje organske hrane i njen plasman kroz turističku infrastrukturu • Trajna zaštita. određeni procesi moraju da budu stalno prisutni id a prate i unapređuju rast i razvoj turizma u regionu. • Podizanje nivoa kvaliteta svih smeštajnih kapaciteta.pokretača održivog razvoja turizma. treba da se shvati kao osnova za stvaranje konkurentske prednosti turizma Banata i kao koncept koji obuhvata aktivnosti ujedinjavanja turističke ponude celog regiona. • UMESTO ZAKLJUČKA Ova strategija. Osim toga. • Stvaranje prepoznatljivih proizvoda turističke destinacije Banata • Stvaranje prepoznatljivog imidža turističke destinacije Banata • Povezivanje turističke ponude na regionalnom planu • aktiviranje novih područja sa dominantnim prirodnim turističkim resursima • davanje većih ovlašćenja lokalnim zajednicama za aktivnosti povezane sa aktiviranjem njihovih turističkih potencijala 2010-2015 • Ulazak poznatih međunarodnih hotelskih brendova na tržište • Uređenje vlasničkih odnosa i okončanje procesa privatizacije • Postizanje konkurentnosti Banata na međunarodnom tržištu kapitala • Izgradnja saobraćajne infrastrukture i optimalna organizacija saobraćaja u službi turizma i podizanje kvaliteta pratećih sadržaja na tranzitnim pravcima .Vremenski okvir realizacije strateških ciljeva banatskog turizam Da bi ostvarili sve zacrtane strateške ciljeve razvoja turizma u Banatu.

zavisiće i uspeh u razvoju turizma Banata. U zavisnosti od brzine i efikasnosti strateškog delovanja. odnosno daljnjem unapređenju. koje takođe traže određene aktivnosti u cilju njihovog održavanja na postojećem nivou. gde je potrebno odmah započeti sa procesima brzih promena. Zbog toga ćemo u ovom izveštaju navesti samo neke od ključnih zadataka i s željom da upozorimo na potrebu obezbeđenja politike razvoja i ekonomskih mera sa ciljem poboljšanja standard lokalnog stanovništva kroz razvoj turizma Banata. 101 . Istovremeno. može biti predmet sledećeg izveštaja. investicija i marketinga banatskog turizma. Izvedena SWOT analiza ukazala je na područja internih slabosti. Reč je o procesu preduzimanja koraka ka promeni trenutnog stanja nerazvijenog ili slabo razvijenog turizma u buduće stanje razvijenog turizma u Banatu. Detaljna operacionalizacija strategije u formi zadataka. povezanog s formulisanjem planova konkurentnosti. analiza je ukazala i na snage banatskog turizma.pograničnoj saradnji sa ciljem stvaranja zajedničkog turističkog proizvoda koji se može plasirati na domaćem i inostranom tržištu. projekata i aktivnosti.

5. str. Saobraćajni Institut CIP. 2003. (2005): Menadžment i strategija. Ekonomski fakultet. Beograd. 6. 2004. S.) Odgovorni i održivi razvoj turizma. 1995 24. (2004. Jevtić M. Beograd. 2007 25.) Strategija održivog razvoja u Evropskoj uniji. Opštine u Srbiji u 2000/07.S. 12. 19.) Održivi razvoj u lokalnoj zajednici. Održivi ruralni turizam kao način poboljšanja upravljanja prirodom u donjem Podunavlju 23. (2002. 2. SIA „KSE-NA“.. Projekat promocije zapošljavanja: Osnovna studija o lokalnim socio-ekonomskim uslovima i stanju na tržištu rada u četiri pilot opštine: Srbija.) Posebni oblici turizma.. Kaplan. & Janošević. Bakić O. Yee-Chin. Čačić K. Silk. January-February. 4. (1996): Using the Balanced Scorecard as a Strategic Management System. Milton Old. The International Journal of Public Sector Management. Weaver D. Beograd. Čigoja 20. Harvard Business School.. L. Čigoja 15. S.) Marketing u turizmu. Zaštita u praksi.expeditio. 7. rekama. Durham. & Norton. Madrid.S.srp/odrziva. 13. Birks Sinclair & Associates Ltd. Zaštita u praksi. 75-85. broj 138. „Banato“ in Marisol Palés Castro: Nuevo Espasa Ilustrado. R. Beograd. Kaplan and D. D. 10. brok 118. January-February.P. Beograd. R. Bakić O. Broj 80. str.Literatura: 1. (2004): Performance Measurement and Adoption of Balanced Scorecards – A Survey of Municipal Governments in the USA and Canada. Beograd. Espasa Calpe. 11.: http://www.php (08.) Tourism managment. Akcioni plan za zaštitu životne sredine Pančeva. (2007. 71-79. R. Čigoja 17. Norton (2004): Strategy maps.org. Unković S. Harvard Business Review. & Norton. (2006. Đuričin. (1992): The Balanced Scorecard – Measures that Drive Performance. URL. 102 .) Savremena kretanja na turističkom tržištu. OECD (2004): Best Practices in Local Development. OSCE Mision to Serbia and Montenegro (2004): Liber Perpetum: The Book of Renewable Energy in Serbia and Montenegro. (2007. Loznica. CenORT (2001.06. David Rule 21. (2006. Finalni izveštaj. 9. 3.. Menno H. D. 18. Štetić S. Harvard Business Review. Kaplan. Broj 17. Princip Bonart Pres. Grupa autora:Srbija drumovima. Republički Statistički zavod. Dr Slobodan Ristanović: Kroz Srbiju i Crnu Goru. Diccionario enciclopédico. Jovanović P. Beograd. prugama.P.2007. Strategija lokalnog ekonomskog razvoj Pančeva. Intervjui sa interesnim grupama u Banatu 14. (1998): Automating the Balanced Scorecard. D.) 22. Ekonomski fakultet 16. 8. Management Accounting.C. Decembar 2003.

europa.eco-tour. WTO „Global Tourism Forecasts": World Tourism Organization. Executive Summary.lu/php/fo index. www. „Overview and Country Profiles".iso. http://www.gr. www. Ministry for Science .culturescope. WTO „Tourism Generating Markets": World Tourism Organization.icte. A New Forecast.touringclub. Madrid 2007 36. Microsoft Encarta World Atlas. SCEPP and EAR 29. www. „Tourism 2020 Vision". Volume! . Natalija Bogdanov (2002).ch/iso/en/iso9000-14000 13.net 11. DRAFT submitted for inter-ministerial consultation 27.org 3.Agriculture of Serbia . www.org/iso/en/ISOOnline. www. Volume 5. Madrid 1998 34. Madrid 1999 32. www. www.eu.eu. Madrid 2007 33.iso.frontpage 2.jp 5. 55/05 i 71/05 (2005) Strategija razvoja poljoprivrede Srbije 30. WTO "Tourism Market Trends . „2020 Vision": World Tourism Organization. Sluzbeni glasnik RS br. World Tourism Organization.Europe. www.eco-tip. Yearbook of Tourism Statistics.it 8. Yearbook 2006: World Tourism Organization.europa.org 14. Ministry for Health and Environmental Protection. A New Forecast.adac.php?ID=3791 103 . Executive Summary Updated.ca/ev fr.Serbia towards sustainable development 28.culture-routes.26. www.fairtrade. Madrid 2005 35. World Tourism Organization.de 12.php?lng=en&dest=bd ac det&id=00000723 www.nu 4.svanen. www. Madrid 1994 31.int/ecolabel 10. Intenet izvori: 1.sustainable-tourism. „Tourism 2020 Vision". www.Framework and Actions for Transition. Directorate for Environmental Protection (2001)-National assessment . „Global Tourism Forecasts to the Year 2000 and beyond: Europe".int/ecolabel 6.gen. World Tourism Organization. 2007 Edition" : World Tourism Organization. www.org 9.Directorate for Environmental Protection and European Agency for Reconstruction Environment (2005) National Environmental Strategy of the Republic of Serbia. www. „2020 Vision": World Tourism Organization.es 7.life.

p4ps.top.uk/Default.LocID-008013002003004.com/ 24.html http://www.nh.org. www.com.int/Documents/Workin gDocs/doc03/EDOC9980.htm http://www.rgu.com.worldaboutus. 20.tourismtasmania.asp http://assembly.yu 104 . www.au/urbrev.au/ http://www.edu.europanostra. 18.org/lang en/awards 2004/gr servia.htm http://www.htm http://www2.ca/ http://www.gov.uk/ 21.greentourism. 17.html www.org. http://www.uk/schools/mcrg/stnati on.htm www.coe.15. 16.yu 23.edu/ 22.gov/visitors/tourism. 19.aspx.org.sopancevo. www.ns.ac.atec.uq.ac.pancevac.htm http://www.cornell.surrey.com/tourism. 201&ID2=DO TOPIC www.ca/dtc/heritage/heritage heritageproperty.au/tasind/attractions/ http://www.

....... POLAZNE OSNOVE CILJ ISTRAŽIVANJA VIZIJA ......................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... DRUŠTVENO ISTORIJSKE OSOBENOSTI BANATA ............................................................... PROSTORNO-RAZVOJNE I RESURSNE KARAKTERISTIKE TURIZMA BANATA ...................... POLJOPRIVREDA I RURALNI RAZVOJ ....................................... 1 2 3 4 ......................... ........................... ISTRAŽIVANJE U OKVIRU PROJEKTA “BANAT 22” PROMOCIJA 22 TURISTIČKA MESTA I DOGAĐAJA U BANATU .................................... 5 METODE ISTRAŽIVANJA TEORIJSKA POLAZIŠTA ....…… 56 PROSTORNI ELEMENTI RAZVOJA TURIZMA BANATA ..................... PRIVREDNI RAZVOJ .................................................................................................................................................................... PROSTORNI RAZMEŠTAJ TURISTIČKIH ATRAKTIVNOSTI BANATA …................................................................................................................ HIPOTEZE . ANTROPOGENI TURISTIČKI MOTIVI BANATA ................... 8 KONCEPCIJA I DINAMIKA ISTRAŽIVANJA .. MATERIJALNA BAZA ZA RAZVOJ TURIZMA ............................................ 12 SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA .................................................................... 62 63 66 68 105 ................................................ 10 10 PRILAGOĐAVANJE STRATEGIJE RAZVOJU TURIZMA BANATA POLOŽAJ I PRIRODNE KARAKTERISTIKE BANATA ................................................................................................. 13 15 17 21 24 28 28 46 52 PRIRODNI POTENCIJALI ZNAČAJNI ZA RAZVOJ TURIZMA ....................................................... TURISTIČKO GEOGRAFSKI POLOŽAJ BANATA ............................... 7 OČEKIVANI REZULTAT ISTRAŽIVANJA ............ TURISTIČKI PROMET BANATA .................................................. 9 ......................................................................................SADRŽAJ UVOD ...................... 6 ORANIZACIJA ISTRAŽIVANJA ..................................................................................................................... INFRASTRUKTURNA OPREMLJENOST BANATA ............. STANOVNIŠTVO ........................................................................ 4 .......................................

................................. VIZIJA I STRATEŠKI CILJEVI BANATSKOG TURIZMA DO 2015...................................... 68 REZULTATI ISTRAŽIVANJA U TURISTIČKIM AGENCIJAMA i TURISTIČKIM INFORMATIVNIM CENTRIMA ...................................................................... 75 ZAKLJUČCI ANALIZE JAVNIH INSTITUCIJA I TURISTIČKIH ORGANIZACIJA ...............REZULTATI ANKETE PREDSTAVNIKA SMEŠTAJNIH JEDINICA .............................................................................................................................. VIZIJA TURIZMA U REGIONU BANATA ........................................................................................... SADRŽAJ ............................................. TRŽIŠNO POZICIONIRANJE I SMERNICE ......................................... 79 TURISTIČKE ZONE I REGIJE U SRBIJI .............................................. 100 LITERATURA ........................................... …………………………… 85 90 91 93 95 96 98 PRIORITETNE TEME TURISTIČKIH PROIZVODA BANATA STRATEGIJSKA AGENDA U TURIZMU BANATA ................................... 101 105 106 .. PROGRAMI TURISTIČKOG RAZVOЈA BANATA ............................................................................ 82 USKLAĐIVANJE PROSTORNOG RAZVOJA TURIZMA BANATA ………………… 83 IZBOR MOGUĆIH OBLIKA TURIZMA NA PROSTORU BANATA .GODINE …… UMESTO ZAKLJUČKA ...............

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful