Dr Snežana Štetić Redovni profesor Prirodno matematički fakultet Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo Univerzitet u Novom Sadu

STRATEGIJA RAZVOJA TURIZMA BANATA
(STUDIJA RAZVOJA TURIZMA BANATA)

Beograd, 2008.

1

UVOD Predmet istraživanja strategije je razvoj turizma i mogućnosti njegovog održivog razvoja na području Banata koje želimo da pozicioniramo kao turističku destinaciju Srbije sa prepoznatljivim brendom. Radi se o primenjenom istraživanju, koje se bazira na prihvaćenom saznanju da turizam predstavlja privrednu granu koja u potpunosti valorizuje sve resurse u prostoru sa ciljem poboljšanja ekonomskog razvoja. U istraživanju su se uvažavali trendovi razvoja turizma u svetu i provodila terenska istraživanja u okviru svake subregije i užih lokaliteta, a sve u cilju definisanja modela razvoja za uspešno pozicioniranje turističke destinacije Banata na međunarodnom tržištu. Pristup ovom istraživanju je u težnji da se postigne viši stepen kvaliteta i zadovoljavajući stepen blagostanja lokalnog stanovništva u XXI veku. U rezultatima istraživanja se naglasak stavlja na preduslove koje treba ispuniti da bi turizam zaista postao jedan od vodećih elemenata sveukupnog razvoja regije, a destinacija Banata postala značajna turistička destinacija u Srbiji i širem okruženju. Važno je zato da se naglasi da je Ugovorom o izradi programa predviđen i monitoring , s intencijom da preraste u trajan kontrolni mehanizam turističkog razvoja i uspešnosti pozicioniranja ove turističke destinacije u okruženju. Polazne osnove Društveno ekonomske i političke promene praćene rizicima, kao i promene u širem okruženju Republike Srbije nametnule su potrebu da se istraži položaj turizma Banata u novim uslovima. Na to utiču i novi sadržaji razvoja društva u celini kao i snažan razvoj tehnologije koji u velikoj meri usmeravaju veličinu i strukturu društvenog proizvoda i novi pristup razvoju turističkih destinacija. Iskorak koji je učinjen u razvoju turizma Banata poslednjih godina, dodatno je nametnuo uslove za njegove buduće pravce razvoja i potrebu da se uporedno teži ostvarenju najviših ekonomskih, ekoloških i socijalnih ciljeva. Ukoliko želimo da pratimo savremene trendove, potrebe lokalnog stanovništva i tržišta, nameće se obaveza definisanja pravca i strategije razvoja. To predstavlja prekretnicu sveukupnog razvoja Banata, kojoj turizam treba da postane značajna pokretačka snaga ukupnog ekonomskog razvoja. U poredjenju sa drugim ekonomskim granama, koje ima ili može imati na ekonomski razvoj i na kvalitet života stanovništva Banata, turizam ima poseban značaj. Upravo ta uloga turizma, i izrazito naglašene promene koje nameće savremeno turističko tržište i sve značajniji uticaj turizma na domicilno stanovništvo, nametnuli su potrebu da se istraže realne mogućnosti njegovog budućeg razvoja, kako bi se definisale smernice, i osigurala odgovarajuća dokumentacijska osnova za savremeni pristup upravljanju turizma na nivou ove turističke destinacije. Ovaj problem je prepoznat od strane svih relevantnih tela Banata, što je u saradnji s timom naučnika i stručnjaka rezultiralo konkretnim projektnim zadatkom da se postavi teorijski utemeljen i praktično izvodljiv model razvoja turizma Banata. Naglasak je stavljen na potrebu da se mnogobrojne

2

komparativne prednosti ove turističke destinacije tržištu ponude na odgovarajući način, i da se preoblikuju u prepoznatljive konkurentske prednosti. U središtu razvoja treba da bude profitabilni turistički proizvod čiji je integralni deo maksimalno očuvana životna sredina, kao i stalno poboljšanje kvaliteta. To je izuzetno značajno jer privlači, turiste sa različitih tržišta. Na taj način se utiče na ukupni ekonomski razvitak i blagostanje lokalnog stanovništva. Istraživanja koja su uradjena u okviru strategije uvažavala su specifične interese svake pojedine destinacije i lokaliteta kao uže destinacije, sa posebnim osvrtom na heterogenost raspoloživih turističkih resursa i atrakcija. Pošlo se od uvažavanja svih relevantnih osnova, na način da se turistički proizvod turističke destinacije Banata oblikovao uz uvažavanje hijerarhije ciljeva a u razvojnom modelu ova destinacija sagledala u jedinstvenom i neponovljivom spoju mogućnosti koje nudi njena okolina a posebno destinacije razvoja specifičnih oblika turizma. Cilj istraživanja Prema urađenoj Strategiji razvoja turizma Srbije očigledno je da Srbija ima komparativne prednosti u turizmu, međutim zaključak je da ona nije ispravno tržišno pozicionirana. Iako poseduje diverzifikovanu strukturu turističkih resursa, dobru saobraćajnu povezanost i poseduje ljudske potencijale njeni turistički proizvodi nisu dovoljno razvijeni pa, ne mogu biti adekvatno plasirani na inostranom turističkom tržištu. Samim tim, naša zemlja ne ostvaruje značajan devizni priliv od turizma. Mali broj smeštajnih kapaciteta i zastareli objeki utiču i na nemogućnost njihovog plasiranja na inostranom tržištu. Dosadašnja ulaganja nisu ni približno dovoljna da bi se ova situacija poboljšala. Zbog zatvorenosti tržišta u Srbiji kasni proces restrukturisanja i privatizacije, kao i inostranih ulaganja što utiče na zaostajanje turističke privrede Srbije u stvaranju modernih oblika ponude kao što su novi tematski hoteli, tematski parkova, golf tereni, wellness centri, ruralni sadržaji, nove infrastrukture za potrebe turista specijalnih interesovanja i dr. Posmatrajući ove zaključke, očigledno je da se ova slika direktno prenela i na područje Banata, čija turistička ponuda ima sve karakteristike globalne turističke ponude Srbije. U želji da u potpunosti sagledamo sve strane turističkog proizvoda Banata urađena su opsežna anketna istraživanja na terenu za potrebe ove studije. Na taj način, sagledali smo situaciju na terenu i dobili podatke kako posluje turistička privreda, koje su jake i slabe tačke, a šta su pretnje i mogućnosti turizma Banata. Cilj ovog istraživanja je da se izradi teorijski utemeljen i praktičan model razvoja turizma Banata, koji će da osigura razvoj konkurentne destinacije, isplativog turističkog proizvoda i rast standarda stanovništva. Plan razvoja mora da da konkretne odgovore na sva otvorena pitanja, što znači da treba imati jasnu viziju, da podržava načelo održivog razvoja, realno proceni potencijale ulaganja i njihove ekonomske efekte. Istraživanjem treba da se dodje do saznanja, kako ponuditi tržištu prepoznatljiv turistički proizvod visokog kvalitet, i da osigura prosperitet i viši kvalitet života građana Banata. To nameće obavezu da se prepozna interes svih učesnika ponude, i da se kroz partnerstvo osigura jedinstveno delovanje svih elemenata razvoja javnog i privatnog sektora. Na taj način će se ovim planom definisati smernice i aktivnosti po nosiocima .

3

koje moraju da bude na kvalitetniji način prepoznate na turističkom tržištu. Ovako postavljenu hipotezu možemo da dokažemo imajući u vidu sledeća teorijska i praktična saznanja: 4 . Na taj način plan ima za cilj podizanje turističke ponude na viši nivo kvalitet. ali i svesti lokalnog stanovništva koje želi da sačuva autohtone vrednosti. podizanju standarda i kvalitet života lokalnog stanovništva Banata. naučno utemeljenim i u praksi dokazanim saznanjima postavi takav model razvoja. Budući razvoj treba da počiva na tradiciji turističkog razvoja i njegovom budućem razvoju. na način da postane osnovna snaga razvoja drugih delatnosti.Strategija razvoja turizma Banata je od strane naručioca i izvodjača koncipiran kao osnovni strateški dokument. kvalitet ponud. Cilj je i bolja valorizacija kulturno-istorijskih spomenika i njihova zaštita za generacije kojima to treba ostaviti u nasledje. Posebno se naglašava cilj očuvanja životne sredine. U tim okvirima pristupilo se razradi ekonomskih. ali i potrebi da se uvaže njihove prostorne. kojim će se pokrenuti razvoj turizma u Banata. ima osnovu kroz jasno definisane opštih i pojedinačnih ciljeva. Turistička destinacija Banata želi da se profilira kao turistička regija čije će različitosti i posebnosti predstavljati njenu komparativnu prednost. Uslov je da se na novim. posebno onih koji su svoju životnu sudbinu vezali na posredan ili neposredan način za sudbinu razvoja turizma. znači da treba bolje valorizovati znanje. očuvane prirodne i antropogene resurse kao i uključivanje lokalne zajednice. da turizam može doprineti kompletnom ekonomskom razvoju. Vizija Vizija razvoja turističke destinacije Banata. Plan pozicioniranja Banata kao jedinstvo različitosti. ekoloških i društvenih ciljeva. resursne i kulturne posebnosti kroz jedinstvo različitosti. Hipoteze U istraživanju se polazi od opšte hipoteze. na način da će se one objediniti u jedinstveno tržišno i prostorno povezanu celinu. koji će da osigura da se Banat pozicionira kao prepoznatljiva i privlačna turistička destinacija. Ukoliko tome dodamo i ostale pogodnosti. čime se značenje plana širi i na druga područja kojima se određuje budućnost i trasiraju mogući pravci daljeg razvoja jasno prepoznatljive turističke destinacije Banata. ali i svake pojedine uže turističke destinacije. pri čemu treba uvažavati potrebe ljudi koji žive i rade na prostoru ove turističke destinacije što znači ujedno i povećanje kvalitet života lokalnog stanovništva. Osnovni cilj plana je povećanje konkurentnosti turističke ponude ove turističke destinacije uz istovremeni porast blagostanja građana. koji znači prihvatanje održivog razvoja kao koncepcije koja ima polazište u još uvek raspoloživim prirodnim resursima (koje treba čuvati i unapređivati). istorijske. tada možemo da definišemo smernice za realizaciju opštih i posebnih ciljeva turističkog razvoja Banata.

Metode istraživanja Priroda istraživanja nametnula je potrebu da se pođe od istorijske metode. Da se turistička destinacija prepoznaje po komparativnim prednostima. političkih i drugih promena. i pretvoriti u konkurentske prednosti. kulturnih. kako bi se došlo do ocene dostignutog stepena teorijskih pretpostavki. antropogenih i ljudskih. što znači izgradnju "inteigrisanog menadžmenta kvalitet" Nova evropska politika razvoja ima za cilj povećanje konkurentnosti regiona putem podrške politici boljeg iskorišćenja potencijala – prirodnih. Prošle godine (2007. 5 . kao potencijala koje treba prepoznati. tehnoloških. da Srbija u svetu sve više stiče imidž atraktivne turističke destinacije da se ekonomija Banata poslednjih godina suočava sa ozbiljnim strukturnim promenama. skup predviđenih intervencija u stvaranju uslova poželjnih za razvoj biznisa (jačanje pozitivne spoljašnje snage i unapređenje administrativnih kapaciteta lokalnih samouprava). valorizovati.) ova kretanja su dostigla nivo od skoro 9oo miliona inostranih turista (UNWTO). koje se mogu zameniti tercijarnim sektorom u čemu veliki značaj pripada uslužnim delatnostima. Banat dugoročno vidi svoju šansu. Turistički trendovi se sagledavaju u okvirima kontinuiranog rasta i razvoja turističke ponude i potražnje i u uslovima sve izraženije konkurencije među turističkim destinacijama na svetskom turističkom tržištu. Da su zbog različitih ekonomskih i političkih okolnosti neke konkurentne turističke destinacije osigurale bolje pozicioniranje na turističkom tržištu. Samo inovativni turistički proizvod destinaciji može da osigura viši stepen prepoznatljivosti . metode apstrakcije i konkretizacije. na način da delimično ili potpuno nestaju neke delatnosti.Savremena turistička kretanja na globalnom nivou u stalnom su porastu.g. Globalizacija je doprinela velikoj heterogenosti turističke tražnje na svetskom turističkom tržištu usled brzih ekonomskih. Kroz razvoj malih i srednjih preduzeća u oblasti turizma . Svrha i cilj nove Evropske regionalne i kohezione politike koji se ogleda kroz. Samo se racionalnom i efikasnom saradnjom odnosno "partnerstvom" svih segmenata značajnih za razvoj turizma može da ostvari konkurentska prednost. kao i Poboljšanje korišćenja lokalnih resursa u cilju privlačenja spoljnih resursa (prvenstveno kapitala) koji su teško dostupni na lokalnom nivou. Plasman ovakvog turističkog proizvoda nameće potrebu izbora optimalnog modela upravljanja destinacijom. Tokom istraživanja i izrade Strategije razvoja primenjivane su metode analize i sinteze. Pri tome je konsultovana brojna savremena naučna i stručna liiratura i mogućnosti praktične primene ovih postavki u praksi kroz mnogobrojna istraživanja na terenu.

Metodološka istraživanja u vezi sa ovim projektom rađena su: Kroz primarna i sekundarna istraživanja i direktnim kontaktom sa interesnim subjektima što utiče na stvaranje objektivne slike pretpostavke razvoja turizma Banata. a "field" istraživački rad baziran je na proverenim metodama i tehnikama. metoda uzorka. uslugama ili načinom života. metoda komparacije. Primenom principa od opšteg ka posebnom sagledavajući razvoj turizma Srbije i mesto turizma Banata. metode generalizacije i specijalizacije. apstrakcije i generalizacije u otkrivanju zakonitosti ponašanja svih segmenata značajnih za razvoj turizma ove turističke destinacije. Primenjeni su uobičajeni metodološki instrumenti tako da su "desk" istraživanja temeljena na raspoloživoj dokumentaciji u koncipiranju relevantnih sadržaja plana strategije razvoja turizma. korišćen je dijalektički pristup problemima. koristila se induktivna metoda za donošenje sudova o problematici koja se istražuje. utemeljen na sintetičkoj metodi sagledavanja različitih metodoloških postupaka. Uvek se polazilo od opštih metodoloških načela koja su uobičajena za ekonomska istraživanja. koji će se prezentovati u deskriptivnom i elektronskom obliku. Dobijeni rezultati prilikom istraživanja su se primenom deduktivne metode oblikovali u formu modela razvoja. primenjen je logički i analitički postupak analize i sinteze. Uočavajući mogućnosti razvoja turizma Banata posebno je dat naglasak na analizu klastera i njihovu integraciju u celovitu razvojnu strategiju turizma Banata.metode indukcije i dedukcije. Primenom principa od posebnog ka opštem sagledavajući specifičnosti turističke ponude Banata i uklapanja u Strategiju razvoja turizma Srbije. Teorijska polazišta Procesi globalizacije u turizmu manifestuju se kroz intraregionalna i interregionalna putovanja. Rezultat takvog pristupa doveo je do konkretizacije teorijskih saznanja o specifičnim karakteristikama značajnim za razvoj turizma ove destinacije. Sa ciljem definisanja upravljačkog mehanizma i obezbeđivanja plana implementacije strategije upravljanja turizmom Banata. metoda klasifikacije. koja mora da osigura ispunjenje zahteva ciljnih korisnika u okviru globalnih preferencija turista za određenim proizvodima. Klasifikovana su sva svojstava do kojih se došlo istraživanjem kako bi se ukazalo na bitne veze i odnose. Analizom postojećeg stanja turističkih resursa i atrakcija. U obradi rezultata prikupljenih na temelju anketnih upitnika i radionica na terenu. kao i drugih pretpostavki razvoja turizma. Istaknuto mesto pripalo je i delfi metodi kao podlozi za prognoziranje budućeg razvoja. Na osnovu kvantitativnih i kvalitativnih tržišnih istraživanja . Svaka turistička destinacija je mala geografska celina. a metodom komparacije se došlo do saznanja o željenim ciljevima i pravcima razvoja Banata kao turističke destinacije. stepena razvoja i afirmacije užih turističkih destinacija na području jedinstvene turističke destinacije Banata. Savremeni turista deo je sveopšte homogenizacije tržišta i zahteva 6 .

koje treba da budu prepoznatljive i prilagodjene potrebama ciljnog tržišta. za što ima šanse. kojom treba upravljati na novim osnovama i time stvoriti osnovne pretpostavke za pretvaranje komparativnih u konkurentske prednosti. kao polazište za bolje pozicioniranje na nacionalnom i svetskom turističkom tržištu. Takav pristup je uslovljen sve većim pritiskom konkurentskog okruženja. mora imati jasan imidž i da osigura uslove za stvaranje pozitivnog poslovanja. a u dokazivanju postavljenih hipoteza. sa zadatkom uvođenja novih metoda marketinga. da proverava (testira) dostignuti stepen saznanja. Upravo su na ovim polazištima definisani oni elementi modela.sistema opremanja i osiguranje integralnog kvalitet ponude. Koncipiranje ponude turističke destinacije mora da uvažava osnovne komparativne prednosti. Konkurentnost na globalnom turističkom tržištu i strukturne promene onemogućavaju ravnomeran rast svake turističke destinacije. ali istovremeno prepoznatljiva po specifičnostima svoje ponude.uvažavanje standarda. koji dominiraju na svetskom turističkom tržištu i koje treba dalje istraživati i oslanjati se na njih. s obzirom na očuvanost prirodnih resursa i istorijskog nasledja. koji odražavaju rezultate sporazuma svih zainteresovanih učesnika privatnog i javnog sektora. u kome samo objedinjeni poslovni i drugi subjekti mogu da odgovore na sve izazove na odgovarajući način. to još više naglašava potreba da se ova ponuda integriše. Turistička destinacija Banata kao značajna turistička regija u Srbiji. Težište se pomera od pojedinog subjekta turističke ponude na turističku destinaciju odnosno na stvaranje integralnog proizvoda destinacije kojim upravlja destinacijski menadžment u jednom od prihvaćenih oblika partnerstva. što dovodi do ujednačavanja potreba i želja kupaca na svetskom nivou. već zahtevaju organizovanu ponudu i van njegovih užih granica. To je integralna celina koja uvažava sve relevantne zahteve prisutne u sistemu globalizacije. Kako savremeni turisti ne žele da koriste samo osnovnu ponudu turističkog mesta. Ovu ponudu treba oblikovati uz uvažavanje opštih i posebnih trendova. Turistička destinacija Banata treba da bude strateški definisana poslovna celina. Zbog toga treba da se istraže svi specifični zahtevi potražnje. 7 . opredelila se za održivi razvoj. i da ih uključuje u gotove celine. i ponude integrisani sadržaji u novoj organizovanoj formi. nove organizacije. značajno je opredjeljenje istraživačkog tima. kako bi se mogla održati konkurentnost destinacije na uvažavanje eko-pristupa i načela održivog turizma. prepoznatljiva po svim relevantnim elementima. vizije i prihvaćene metodologije. a i zbog saznanja da za ovu turističku destinaciju turizam ima više pozitivnih no negativnih uticaja. Upravo su na ovim polazištima utemeljen potrebe zahtevi da se Banat definiše kao turistička destinacija koja postaje i poslovna jedinica turističke ponude. Organizacija istraživanja Na polazištima ciljeva. pa se od ekonomskih i drugih subjekata u turizmu zahteva njihovo prilagođavanje novim odnosima.

Tako se krenulo od elemenata relevantnih za konkretne poslovne sastave. a posebno tokom istraživanja postignuta je saglasnost o ključnim. uopštavanja posebnosti.neprofitnih organizacija. kao uslova i svrhe njegove izrade i sprovodjenja. po čemu se ona izdvaja od mnogih njoj sličnih. a podržavan je i kroz sinergijsko usuglašavanje strategija. Rezultati istraživanja i koristi Strategije razvoja mogu se jasno prepoznati i na polju podizanja kvalitet života lokalnog stanovništva. kontinuiranom testiranju rezultata svake faze istraživanja odnosno pojedinih tematskih celina kako bi se sadržaj prilagodio stvarnim potrebama i interesima svih zainteresovanih u lokalnoj zajednici. Pronalaženje sredstava za investiranja u turistički razvoj. Kako banat plasirati na inostranom turističkom tržištu. koja su vodila ka ključnim obeležjima "jedinstva različitosti" toliko karakirističnim za turističku destinaciju Banata. preko sub-regija. odnosno od niže hijerarhije prema višoj. kroz jačanje pozicije međusobno povezanih subjekata u ponudi jedinstvenog turističkog proizvoda destinacije. do zahteva turističkog mesta (lokaliteta). što se očekuje i tokom njihovog sprovodjenja. To je pretpostavka za brže repozicioniranje učesnika turističke ponude. do turističke destinacije Banata kao celine. pristup istraživanju koncipiran je od posebnog ka opštem. Tokom izrade Strategije razvoja naglasak je stavljen na: timski rad i multidisciplinarnost u organizovanju tima. Već tokom ugovaranja. strateškim pitanjima održivog razvoja. Kako obezbediti primenu ovog projekta. za stvaranje povoljnije ulagačke klime za investitore. Izrada ovog projekta treba da ukaže na neka osnovna pitanja i pravce razvoja turizma Banata kao što su: Na koji način Banat treba da poveća konkurentnu sposobnost na domaćem turističkom tržištu . Identifikacija područja sa jakom potencijalnom turističkom ponudom. Očekivani rezultat istraživanja Rezultat ovoga istraživanja je izrada Strategije razvoja razvoja turizma Banata od koga se očekuje da pruži jasne i realne odgovore na sva otvorena pitanja definisana projektnim zadatkom. 8 . zaposlenih i domicilnog stanovništva. za bolje korišinje kapaciita i osigurane očekivane stope povratka ulaganja. i stalno prisutna terenska i druga izvorna istraživanja. s ciljem da se Banat pozicionirana kao prepoznatljiva turistička destinacija. a posebno s ciljem da plan razvoja turizma bude prihvaćen od domicilnog stanovništva. Primena Strategije razvoja pretpostavlja stvaranje "inovativnog destinacijskog menadžmenta". Pravci razvoja turističke svesti lokalnog stanovništva Stvaranje pozitivnog imidža o turističkoj ponudi Banata na domaćem i inostranom turističkom tržištu.

uspostavljenog na načelima partnerstva. kao i za svaku destinaciju. kao i na celokupnu zainteresovanu javnost. Pretpostavka za to je da ga kroz hijerarhiju ciljeve prihvate svi stepeni odlučivanja (od najnižeg do najvišeg). Anketnim upitnicima o stanju u turističkoj destinaciji i mogućnostima za razvoj turizma izvršen je popis sadašnjeg stanja 9 .Ovaj plan. ali i užih turističkih destinacija. i izaberu lidera koji će prema zajedničkoj koncepciji upravljati destinacijom uz uvažavanje svih relevantnih elemenata. tj. Rezultate istraživanja objavićemo na taj način da se prepozna zajedničko i posebno u turističkoj ponudi ove jedinstvene turističke destinacije. treba ugovoriti i brojne radne sastanke sa članovima lokalnih uprava i samouprava.turističke organizacije i turistički menadžment. na turističke i ostale ekonomske subjeke. Menadžeri svih nivoa i profila u turističkim organizacijama moraju da postignu konsenzus na profitnim ili neprofitnim osnovama. Koncepcija i dinamika istraživanja U skladu sa prihvaćenom metodologijom izrade Strategije razvoja izvršeno je obimno empirijsko istraživanje stanja turističke ponude Banata. Istraživanjem su obuhvaćene sledeće ciljne grupe: turistička privreda. a sadržavali su opšta i posebna pitanja za svaku navedenu ciljnu grupu. a s ciljem ocene postojeće turističke ponude Banata kao jedinstvene destinacije. Osim toga. čiji je zadatak osposobljavanje ljudi za njegovu primenu. i da se oživotvori u što širem obuhvatu i u realnom vremenu. ali i na sve ostale direktne i indirektne učesnike u turističkom razvoju. ali i o pitanjima koja su od posebnog interesa samo za tu interesnu grupu. To se prvenstveno odnosi na stvaraoce turističke ponude. Tu se prvenstveno misli na jedinice lokalne samouprave. je kao rezultat primenjenog istraživanja koncipiran s ciljem da u praksi osigura visoku aplikativnu vrednost. i posebno će se evidentirati lokacije u kojima treba da se ostvari veći stepen prilagođenosti zahtevima turističkog tržišta na koje je turistička destinacija Banata orijentisana. i ostalim zainiresovanim osobama. svima koji turistički razvoj destinacije povezuju s osiguranjem dobrih uslova rada i podizanjem kvalitet života. od koga se očekuje da postane lider i pokretač razvoja turizma na novim osnovama. lokalnog stanovništva. Jedan od preduslova uspešne primene Strategije razvoja je sprovođenje monitoringa i uključivanje sistema kontinuirane edukacije. na način da ih razumeju i sprovedu u život kao rezultat sopstvenih želja i saznanja. utemeljeno na reprezentativnom uzorku. Istraživački tim izvršiće prezentaciju koncepcije izrade Strategije razvoja turizma Banata. turističke organizacije. Završeni plan treba da bude i podloga i polazište za delovanje destinacijskog menadžmenta. Anketni upitnici provedeni su na reprezentativnom uzorku. zaposlenima u turističkim organizacijama. Na taj način svaka anketirana grupa dala je sopstveno mišljenje o elementima turističke ponude Banata. na lokalne turističke organizacije. ali dati šansu i mladim i drugim kreativnim kadrovima. Tokom 2008 godine provedeno je obimno empirijsko istraživanje. i biće organizovan veliki broj prezentacija i radionica za destinaciju Banata kao celinu i za uže turističke destinacije od turističkih mesta do sub-regija. Tu treba uključivati sve vodeće stručnjake na nivou destinacije.

Srem). dok druge mnogo veće površine unutar destinacije nisu predmet interesovanja posetilaca. pa rumunsko. STANJE.PRILAGOĐAVANJE STRATEGIJE RAZVOJU TURIZMA BANATA Kako je vrlo teško napraviti kratak plan prezentacije svih saznanja do kojih se došlo prilikom izrade Strategije razvoja turizma Banata. zbog koncentracije turista na pojedinim tačkama. najbrojnije je srpsko stanovništvo (65%). a ukupno 750 hiljada stanovnika. Istraživanja turističke destinacije Banata ukazuje na činjenicu da se turisti najčešće grupišu i posećuju određene delove ove turističke destinacije. u nastavku ćemo vrlo koncizno prikazati ključne sadržaje istraživanja. s posebnim naglaskom na predstojeće zadatke. Srpski deo Banata najveća je od tri regije koje čine Vojvodinu (Banat. potom mađarsko.000 stanovnika. Najveći grad je Zrenjanin. Srpski deo Banata je uglavnom lociran u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini. To su centralni lokaliteti i turistička jezgra. Ima 177 naselja panonskog tipa. od kojih 30 sa više od 5. dok veoma mali deo Banata administrativno pripada gradu Beogradu. Karta broj 1: Teritorijalni prikaz Banata 10 . Izrazito ravničarski predeo sa Deliblatskom peščarom i Vršačkim planinama (641 m). linijama i površinama. Jedan od ciljeva ove strategije je da se izvrši uravnoteženje turističke ponude čitavog prostora kako bi svi delovi imali podjednake šanse. shodno svojim karakteristikama. pa samim tim ne predstavljaju značaj prilikom turističke prezentacije. POLOŽAJ I PRIRODNE KARAKTERISTIKE BANATA Region Banat je geografska celina. administrativno podeljena između Srbije. POTENCIJALI I OGRANIČENJA ZA RAZVOJ TURIZMA Distribucija turističkih tokova u okviru destinacija Banata nije ravnomerna u većini slučajeva. Backa. Rumunije i Mađarske. na domaćem i inostranom turističkom tržištu.

Najveći grad srpskog Banata je Zrenjanin (79. Njegov geografski položaj. Granice prema istoku i severu su političko-administrativne. a ostali veći gradovi su: Pančevo (76. U ovim geografskim granicama Banat zahvata 9. Karta br. a do ušća Tise granicu na zapadu čini Tisa. jer se nalazi između Centralne i Jugo-istočne Evrope i na taj način je povezan sa zapadnom evropom i Bliskim istokom. 2: Administrativna podela Banata 11 .825) i Vršac (36. Na teritoriji Vojvodine Banat je administrativno podeljen na okruge: Severnobanatski. broju naselja i broju stanovnika možemo videti u narednoj tabeli: Tabela broj : Teritorija Banata Teritorija CENTRALNA SRBIJA AP VOJVODINA Srednje-banatski okrug Površina. km2 55968 21506 3256 Broj naselja 4239 467 55 50 94 Broj stanovnika prema Broj stanovnika prema popisu 1991 popisu 2002 5611242 1970195 216754 177542 315633 5466009 2031992 208456 165881 313937 Severno-banatski 2329 okrug Južno-banatski okrug 4245 Izvor:Republički zavod za statistiku.110).Granice Banata su prema zapadu i jugu jasne i čine ih reka Dunav na jugu.56% ukupne površine Srbije (izuzimajući Kosovo) i 45. Podaci o površini Banata. Kikinda (41.001).545).830 km² što predstavlja oko 17. Beograd 2004. je potencijalna konkurentna prednost koja može učiniti da region postane raskršće značajnih međunarodnih tokova i resursa.71% ukupne površine AP Vojvodina. Srednjobanatski i Južnobanatski sa ukupno 19 opština.

prilagođenost oscilatornim kretanjima turista. Od vodenih puteva Dunav i Tisa imaju veći značaj u ostvarivanju veza sa ostalim delovima naše zemlje i drugim zemljama Evrope.Vatin i kod Kikinde) prelaza za Rumuniju. dok nepovoljan položaj može da predstavlja realnu prepreku u razvoju turizma. i dva železnička (kod Vršca. motiva područja ili regiona – udaljenost od glavnih putnih pravaca i sredstava za komunikaciju. Veze Banata sa Mađarskom nisu razvijene. jer predstavlja severoistočni deo Vojvodine. Povoljan prostorni razmeštaj za određeni turistički region znači prednost za razvoj. 3: Geografski položaj Banata Turističko-geografski položaj Banata je povoljan.TURISTIČKO-GEOGRAFSKI POLOŽAJ BANATA Turističko-geografski položaj je izuzetno važan sa aspekta prostornog razmeštaja turističkih znamenitosti. Položaj Banata u odnosu na susedne zemlje je povoljan.koji se nalazi između Tise. Jedino je prema Sremu Banat ostao zatvoren a jedan od razloga je da na Banatskoj strani ne postoji nijedno veće naselje na Dunavu. 12 . Dva prelaza na Dunavu i pet na Tisi čine veze kojima je Banat povezan sa ostalim delovima naše zemlje. Karta br. Dunava i Moriša a na istoku do reke Tamiša i Černe. uklopljenost u širu teritorijalnu celinu i dr. Postoje dva drumska prelaza (kod Vatina i Srpske Crnje).

drugi na jug. Drumske veze iz XVIII veka. počele su da se grade železničke pruge. pa preko Novog Sada do Beograda i dalje na jugoistok ka Nišu. Ona je bila namenjena izvozu gvozdene rudače iz poznatih rudarskih krajeva. Karta br 4: železničkih pruga 13 .1 kilometar. Pre svega autoput E-75 koji ide iz centralne Evrope i Horgoša na granici prema Mađarskoj. ali povlačenjem granica prema Mađarskoj i Rumuniji one su izmenjene i više orjentisane prema Pančevu i Beogradu. odnosno Uljma – Bela Crkva. Najstarija železnička pruga je od Rešica u Rumuniji preko Jasenova za Bazijaš na Dunavu. Skoro svi ovi putevi su zadržali svoje prvobitne i značajne funkcije. Treći krak autoputa E-70 se u Sremu odvaja na zapad. Oko autoputa je razvijena i mreža lokalnih puteva i železničkih pravaca.Vatin – rumunska granica. U drugoj polovini XIX veka. prema susednoj Republici Hrvatskoj i dalje ka zapadnoj Evropi. Kroz Vojvodinu prolaze mnoge važne saobraćajnice. na ovom području. Danas je mreža pruga u Banatu duga 439. Postojeća putna mreža je uvek bila u funkciji proizvodnih potreba Banata. su bile one koje su povezivale Segedin preko Kikinde sa Temišvarom.Uljma –Vršac . Preko ovog ravničarskog područja oduvek su vodili najkraći putevi između centralne Evrope i Bliskog Istoka. prema Skoplju i Solunu. gde se račva: jedan pravac vodi na istok ka granici sa Bugarskom.SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA Na teritoriji naše zemlje je značajna raskrsnica međunarodnih puteva i predstavlja most između Evrope i Azije i Evrope i Afrike. Najvažniji drumski putevi su: Beograd – Čenta –Perlez – Zrenjanin-Kikinda – Mokrin i druga linija jeste Beograd – Pančevo – Alibunar. zatim Segedin preko velikog Bečkereka sa Pančevom. Nešto kasnije je izgrađena pruga Segedin – Kikinda – Temišvar i Temišvar – Vršac – Bela Crkva. Veliki Bečkerek sa Kikindom itd.

Pančevu i Beloj Crkvi. banatsko područje gravitira ka aerodromu ''Nikola Tesla''. Karta br. Vojvodina se nalazi na južnom . Najveće pristanište je Pančevo . Na sledećoj karti se može videti udaljenost aerodroma u beogradu od pojedinih gradova (u kilometrima i časovima letenja. kao i cela Vojvodina. Dunav je plovan celom svojom dužinom oko Banata i povezuje Banat sa srednjoevropskim . koji svojom dužinom od 3. U Vojvodini je aktivno i osam sportskih aerodroma i to u Subotici (Bikovo). 5: Plovni putevi Vojvodine Što se tiče vazdušnog saobraćaja.. a nešto manje na Begeju i najmanje na Tamišu. 14 . Ečkoj. To ujedno pokazuje i mogućnost potencijalne turističke klijentele u područje Banata. Čeneju. zapadnoevropskim i istočnim zemljama.delu Panonske nizije gde je i najveće rečno hidročvorište u Evropi. plovnog puta spaja Atlantik i Mediteran povezuje zapad i istok Evrope i samim tim pruža evropljanima skoro neograničene mogućnosti za plovidbu.505 km.Vodeni saobraćaj se odvija na Tisi i Dunavu. Sremskoj Mitrovici. Sastavni je deo transevropskog plovidbenog sistema Rajna-Majna-Dunav. Kikindi.

STANOVNIŠTVO Ukupan broj stanovnika Banata. što je ispod nacionalnog proseka. i 2002.g. budući da proizvodi negativne efekte na tržište radne snage .31% ukupnog broja stanovnika AP Vojvodine. Tabela broj 1: Broj stanovnika i gustina naseljenosti Banata BROJ STANOVNIKA I GUSTINA NASELJENOSTI PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA Republika SRBIJA BROJ STANOVNIKA 1991 2002 179783 170361 221353 214366 328428 332706 729564 717433 2013889 2030992 7822795 7498001 ST/Km2 (2002.66 0. što je sa društveno-ekonomske tačke gledišta veliki problem.) 73 66 78 73 94 85 Izvor: RZS.15 Izvor: Ibid Upoređivanje starosne strukture stanovništva između 1991. naročito i zbog promena starosne strukture stanovništva i starenjem populacije. godine je nešto manje od 720 hiljada. Tabela br 2: Promene u populaciji u periodu od 1991-2002.2000 PROMENE U POPULACIJI (%) -5. godine ukazuje na povećanje broja starijih u ukupnom stanovništvu.24 -3. 15 .89 4. Gustina naseljenosti je 73 stanovnika po km2. prouzrokovan najviše procesom pada stope rođenih tokom sedamdesetih. Sve manje učešće mladih na tržištu radne snage i sve veći broj starijih stvara ozbiljne ekonomske posledice. Popis 2002 Od početka sedamdesetih godina dinamika populacije je negativna.16 1. 1991. prema rezultatima popisa iz 2002. u smislu pojačanog pritiska starijeg stanovništva na posao. PROMENE U POPULACIJI 1991 – 2002 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA Republika SRBIJA (*) PODACI ZA PERIOD 1990 . što približno iznosi 35.30 -1.

do sada nije zadovoljavajuće.7 % 13.3 22.8 Izvor: Ibid Stepen urbanizacije je relativno nizak i nepromenjen tokom protekle decenije.9 19. možemo da zaključimo da su pozitivne tačke razvoja: etnička raznovrsnost stanovništva .5 22.0 18. 165346 207836 312017 685199 2031992 7450071 % 100 100 100 100 100 100 % 100 100 100 100 100 100 Godine 0-19 n.6 41.5 42. 44586 55071 84739 184396 517803 2953988 % 24. visoko procentualno učešće starijeg stanovništva i veliki broj raseljenih lica..7 41. Specifične inicijative i akcije koje za cilj imaju podsticanje učešće žena na tržištu rada.0 12.7 30.4 Godine 20-49 n. Slabosti stanovništva se ogledaju kroz: nisku stopu nataliteta. 179298 220843 326116 726257 2013889 9696161 Ukupno n.0 19.1 12. 35651 46412 64983 147046 403413 1761190 % 19.5 15.9 21.8 22. 74806 90630 137085 302521 844649 3998227 % 41.9 26.Struktura stanovništva prema polu ukazuje na povećanje broja ženske populacije koji nastaje iz nekoliko razloga.8 18.8 16.2 15.4 22. Zbog toga dolazi i do odliva radne snage prema većim urbanim delovima Vojvodine i ostalog dela Srbije.3 10. 27308 34258 49352 110918 323747 1240505 % 16. što ukazuje na to da veliki deo stanovništva. 16 .9 20.5 16.6 19. 68745 87004 132722 288471 865599 3132832 % 41. 24255 28730 39309 92294 248024 982756 Godine 65+ n.1 Godine 50-64 n. 32343 40076 58879 131298 382655 1404322 % 19. koji funkcionišu kao osnova za prodiranje novih tehnologija i kultura.4 25.2 Godine 65+ n. 36950 46498 71064 154512 459991 1672412 % 22.2 18.5 Godine 20-49 n.0 42. emigraciju. STAROSNA STRUKTURA STANOVNIŠTVA 1991 Područja Severni Banat Srednji Banat Južni Banat BANAT Vojvodina Republika Srbija 2002 Područja Severni Banat Srednji Banat Južni Banat BANAT Vojvodina Republika Srbija Godine 0-19 n. Međutim.2 Godine 50-64 n.6 42.5 13.9 42.1 42. Tabela broj 3: Starosna struktura stanovništva.2 20.9 16.1 Ukupno n. Turizam kao privredna delatnost kod koje dominira učešće ženskog dela stanovništva mogao bi promeniti broj radno aktivnog stanovništva.9 24.3 18. nema pristup nekim uslugama što utiče i na nedostatak pokretača razvoja većih naselja. Posmatrajući sve odlike stanovništva Banata.6 22.0 41. uz pravu politiku razvoja povratka na selo možemo uticati na poboljšanje starosne strukture stanovništva i stvaranje baze za razvoj turizma. a pre svega razlike u prosečnom životnom veku polova.9 41.7 41.7 12.0 25.

To je odraz činjenice da su pogranični delovi bili zanemareni prilikom gradnje i da nisu izgrađene saobraćajnice koja bi povezale ova područja. zbog ne postojanja mostova preko Dunava. Vršac i Srpska Crnja).990 kilometara puteva savremeno. koja varira. zbog lošeg održavanja i činjenice da su neki od njih bili izgrađeni još pre više od pedeset godina. problem je i izuzetno loše veze Banata sa Centralnom Srbijom istočno od Beograda. Makadam je takođe izuzetak i relativno retko se sreće.044 17 .4 : Dužina puteva u Banatu 2002. područja Banata bliže Beogradu. tako i na kvalitet materijala od kojeg je izrađen. tako da auto-putevi u izgradnji samo delom kod Horgoša dotiču administrativno područje Severnobanatskog okruga (u delu koji se geografski nalazi u Bačkoj). kvalitet puteva je znatno ispod odgovarajućih . godine PODRUČJE 1 Srednjebanatski okrug 2 Severnobanatski okrug 3 Južnobanatski okrug 4 BANAT 5 Vojvodina 6 Srbija Izvor: RZS Ukupno u km 733 599 982 2314 6057 37981 Savremeni u km 682 536 772 1990 5221 23709 Dužina puteva kroz Banat iznosi 2. Pogranična područja sa Rumunijom nemaju dobru vezu sa unutrašnošću Banata. Nedostatak Banata je i to da dva koridora koja prolaze kroz Vojvodinu (koridor X i koridor VII). Veliki problem je i kvalitet puteva. prolaze kroz Bačku i Srem. dok se kod lokalnih puteva. Pri tome.Osim toga. Zrenjanin-Beograd). Ukupno 644 kilometra regionalnih puteva ima savremeni kolovoz. To se odnosi na širinu puta. ali ne zadovoljava potrebe kada je u pitanju pravac istok-zapad. Iako se neki putevi označavaju kao magistralni (na primer. kao i podloge puta. čija ukupna dužina iznosi 1.INFRASTRUKTURNA OPREMLJENOST BANATA Putna mreža Putna mreža u Banatu je zadovoljavajuća na pravcu sever-jug. Auto-put u klasičnom smislu u Banatu ne postoji. kao i srednji deo Banata imaju gušću mrežu putnih pravaca od severnog i jugoistočnog Banata. od toga je 1. (Kikinda i Vatina.314 kilometara. Tabela br. Pored toga relativno dugo treba da se putuje između nekih destinacija u samom Banatu. Zemljani putevi predstavljaju manje od trećine lokalnih puteva.

Mreža pruga u Banatu ukupno je duga 439. Železnički saobraćaj Mreža železničkih pruga. pre svega one koji Banat povezuju sa Beogradom. Očigledno je da putevi u Banatu nisu bili od prioriteta za razvoj. II Svetskog rata uglavnom nije bilo značajnije gradnje pruga u Banatu. nije optimalna. neophodno je obnoviti i postojeće putne pravce. sa tehničkim 18 . kako savremenih. a potom za vreme Kraljevine SHS. zahvata 38% svih puteva u Vojvodini. Nakon. Postojeća putna infrastruktura. Pruge Banata danas u svom najvećem delu ne ispunjavaju zahteve savremenog železničkog saobraćaja. građena je još u XIX i početkom XX veka za vreme Austro-ugarske Monarhije. odnosno Kraljevine Jugoslavije. jer površina Banata obuhvata 45. ali zato dužina puteva kroz Banat. u većem delu. Pruge su uglavnom jednokolosečne. Još dve značajne pruge koje Banat povezuju u smeru istok-zapad jesu Zrenjanin-VršacBela Crkva i Pančevo-Vršac-Granica prema Rumuniji (Moravica). ali i sa Jugoistočnom Srbijom. a u funkciji ubrzanog privrednog razvoja i podizanja standarda lokalnog stanovništva. može naći i 307 kilometara zemljanih ili puteva sa makadamom Tabela 13: Dužina putne mreže Banata po kategorijama 2002. godine Magistralni putevi Teritorija Br 1 2 3 4 5 6 Srednjebanatski okrug Severnobanatski okrug Južnobanatski okrug BANAT Vojvodina Srbija Izvor: RZS svega 236 135 255 626 1563 4756 savremeni 236 118 255 609 1533 4603 svega 204 225 215 644 1797 10401 savremeni 204 225 215 644 1760 8818 svega 293 239 512 1044 2697 22824 savremeni 242 193 302 737 1928 10288 Regionalni putevi Lokalni putevi Putna mreža u Banatu ređa je nego u ostalom delu Vojvodine. Novim Sadom. preko Dunava.7% površine Vojvodine. ako se planira intenzivan ekonomski razvoj. Najduža je pruga koja povezuje Pančevo preko Zrenjanina sa Kikindom i graničnim prelazom sa Rumunijom (Žombolja/Jimbolia). ali zadovoljava trenutnu frekventnost puteva. Međutim. Temišvarom u Rumuniji i Segedinom u Mađarskoj. tako i onih bez sloja asfalta.1 kilometar. sever-jug i zapadistok. tada mora da se posveti više pažnje ključnim putnim pravcima. Osim toga.kilometra. uz 737 kilometara puteva sa savremenim kolovozom. preko Tise ka Bačkoj u smeru Novog Sada. Najkraća je koja povezuje Zrenjanin (Tomaševac) preko Orlovata sa Perlezom.

Po uzoru na dugu tradiciju korišćenja kanala u Francuskoj. opremom (npr. dok je najveći deo kanalske mreže završen u period posle 1945. Prvi kanali u Vojvodini izgrađeni su još u vreme Marije Tereze i manji deo sistema dovršena je u periodu od 17951870. i urešeni priobalni deo. izleti). Stajićeva. izgrađeni kanali su još jedno javno dobro koje je nedovonjno iskorišćeno i eksploatisano. takođe i takmičenja veslača. Vodeni putni pravci U poređenju sa ostalim vidovima saobraćaja. veslanje. gde se uz kanale formirala i lokalna privreda. svrstanih u pet kategorija. Ukupna dužina plovnih puteva u Republici Srbiji iznosi 1. igrališta. sportski rekviziti). predstavlja stratešku vezu koja treba da podstakne razvoj trgovine. Odmah po završetku građenja kanali hidrosistema počeli su da se koriste za sport. Hidro sistem „Dunav-Tisa-Dunav” je višenamenski vodoprivredni sistem. zbog znatno smanjenog održavanja poslednjih godina. motonautika. došlo se na ideju da se i ovdašnji izgrađeni resursi inovativno iskoriste i da se na taj način poboljša i unapredi turistička ponuda Srbije. Posledice toga su neredovan železnički saobraćaj. Holandiji.godine. 19 . Zrenjanina. Perleza. plivanje. Ove aktivnosti treba da prati odgovarajuća propaganda. pristani i vezovi za čamce. Vrbasa. i male bezbednosti. Uz kanale Hidrosistema nikla su mnoga vikend naselja (kod Šebešfoka. hotela. ali predstavlja i plovni put. šetnje. kupališta. a preduslov svega je čista voda u kanalima. Za brži razvoj sporta. međutim oni nikada nisu korišćeni u turističke svrhe kao u Evropi. čija je glavna funkcija navodnjavanje i odvođenje suvišnih unutrašnjih voda. marine. turizam (sportski ribolov. više restorana. rekreaciju. Sportovi na vodi upražnjavaju se u Zrenjaninu. kao evropski transportni Koridor VII. rečni saobraćaj je nedovoljno iskorišćen u odnosu na svoje potencijale. dok u prevozu putnika uopšte i ne učestvuje. Bačkog Monoštra. nizak nivo usluge. motela. Nema značajniju ulogu u prevozu tereta. Turizam je potencijalna osnovna delatnost privrede Srbije.6 km). Osim toga na kanalima se organizuju razne regate.419 km (za nosivost do 150 t). kajakaša i motonautičara. Kikinde. Sastoji se od 12 plovnih kanala Bačke i Banata (ukupne dužine 600. Novom Sadu i drugim mestima. lovačkih domova.elementima iz XIX veka. sadržajima. Novog Bečeja. Stanje unutrašnjih plovnih puteva nije zadovoljavajuće. tehnološki zastarelom opremom i po pravilu nedovoljno održavane. turizma i usluga. Za Republiku Srbiju reka Dunav. bungalovi. male brzine. Velikoj Britaniji. a reke čine njenu okosnicu. rekreacije i turizma na vodama i obalama kanala neophodno bi bilo osmisliti i izgraditi odgovarajuće punktove sa potrebnim objektima.

Jačanjem tržišta krstarenja na rekama.4 plovno za brodove nosivosti do 200 tona. U 2006.). dok se u Novom Sadu zaustavilo oko 150 brodova sa 30. Ukupna mreža kanala u Banatu je 518. BROJ PLOVILA KOJI SU PROŠLI KROZ NOVI SAD 11 38 80 117 89 87 77 45 9 BROJ PLOVILA KOJI SU PRISTAJALI U NOVOM SADU 4 19 42 58 46 39 39 36 2 MESECI MART APRIL MAJ JUN JUL AVGUST SEPTEMBAR OKTOBAR NOVEMBAR BROJ PUTNIKA 477 1938 4371 6508 6112 4781 5180 4424 286 Izvor: » Lučka Kapetanija « . Skandinavske zemlje. Ukupna dužina rečnih tokova kroz Banat je 509 kilometara. od čega 190. Očekuje se da će 2008g.4 kilometara.4 kilometara je plovno za brodove nosivosti do 500 tona.godini. Tabela 10.000 putnika. uglavnom pod stranim zastavama i sa velikim brojem putnika.. Begeja 75 km i Tamiša 118 km. Posle 1999.. dolazi do smanjenja obima neputničkog rečnog saobraćaja na minimalnu meru.U pogledu broja prevezenih putnika u našoj zemlji. odnosno Begej. Prošle godine je takozvanim kruzerima Beograd posetilo oko 50. U početku je broj brodova koji pristaju u naše luke minimalan da bi se godinama povećavao. Dunavom sve više plove putnički brodovi.Novi Sad Vodeni putni pravci u Banatu obuhvataju rečne i kanalske tokove. rečni saobraćaj je uglavnom služio za transport robe i sirovina.000 putnika. Plovne reke su Dunav i Tisa u celom toku kroz ili pored Banata dok su Begej i Tamiš plovni jednim svojim delom. daljih 98. Tise 168 km. Konkretniji podaci se vide iz tabele koja sledi: 20 .000 turista. Do bombardovanja. Dunavom godišnje prođe više od 600 putničkih brodova.9 kilometara je plovno za brodove nosivosti do 1000 tona. plovni put Dunava se koristi i u našoj zemlji. od čega je plovno 317.godine u Beograd je pristiglo 26 međunarodnih putničkih brodova sa oko 3.Francuska.Tokom 2002. Dužina toka Dunava kroz Banat iznosi 148 km. godine. na pristaništu beograd zaustavilo se 300 brodova sa oko 42. pa će uskoro biti plovan i do Temišvara u Rumuniji. rečni saobraćaj je gotovo zanemarljiv. Dunavom doploviti oko 430 brodova. zbog carinske kontrole u Bezdanu i Apatinu zadržavaju se 5-6 sati i u tom intervalu treba im ponuditi kvalitetan turistički program sa razgledanjem grada i kulturno-istorijskih znamenitosti što bi uticalo da Vojvodina postane jedan od turističkih brendova Srbije. dok je još 28. U toku je čišćenje Begeja prema rumunskoj granici. SAD.7 kilometara. Od manjeg su značaja kanali koji povezuju Dunav i Tisu. Statistički podaci broja plovila i broja putnika za 2006-2007 god.000 stranih turista( Nemačka.

4 118 5. ali je potrebno mnogo investicija. a u prevozu robe sveden na minimum. Smederevo i Prahovo. jer su postojeće zapuštene i malih kapaciteta (u Zrenjaninu. Najveći nedostatak su mu odgovarajuće luke. Majna). Beograd.9 17. Rajna. takođe može da bude interesantan u budućnosti. ali prvenstveno u tranzitu.6 31. pri čemu je potrebno na temelju činjenica odlučiti hoće li se vodeni transport svesti na transport rekama. uključujući i Zrenjanin.Može se smatrati da je veliki deo Banata potencijalno pogodan da se uključi u mrežu plovnih puteva Evrope (obzirom na kanal Dunav. i u gradovima duž obala Tise i Dunava). treba odrediti prioritete. S obzirom da je tok Dunava definisan kao evropski koridor VII.4 Plovni 200T 28.8 19. Kikindu i druge veće gradove. Pančevo.4 35 147.1 43. koje su praktično na rubovima Banata. a na reci Tisi u Senti. Ako se ima na umu ekonomski razvoj.4 12. Ne bi trebalo zanemariti ni kanale. Bogojevo. kao i da se posebno osmisle regionalni projekti sa Rumunijom i Mađarskom.6 31.3 37. koja kapilarno povezuje sve značajnije gradove Banata sa svetom.Novi Bečej Stari Begej Begej Plovni Begej Tamiš Karašac Brzava 518.3 147.3 32 190. Rečni saobraćaj je u pogledu prevoza putnika praktično beznačajan. u budućnosti treba računati sa značajnim porastom uloge vodenog transporta.4 10. Novi Sad. Robni transport Tisom.Tabela 5: Kanali u Banatu Dužina u km Plovni 1000T Nr. Bačka Palanka. koji praktično omogućavaju transport robe vodenim putem kroz sam centar Banata. Begejom ili Tamišom.4 35 50.1 18. BANATSKI KANALI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Zlatica Kikindski kanal Banatska Palanka . ili će se osposobljavati i mreža kanala. PRIVREDNI RAZVOJ Za potrebe naših istraživanja pogledaćemo najvažnije indikatore privrednog razvoja Banata : 21 .3 10 Moravica 11 Rojga Izvor: Vode Vojvodine Na reci Dunavu kroz Republiku Srbiju smešteno je osam luka međunarodnog značaja: Apatin.9 Plovni 500T 98.6 43.

8%) simbolično učestvuju u izvozu.927. umesto da doprinose njenoj diverzifikaciji i rastu. U uslužnoj sferi zaposlenost beleži drastičan pad. a znatno manje u uslugama.6%). tako i zbog sporosti i parcijalnih interesa postojeće birokratije u određenim institucijama.7%. Najveće učešće u nacionalnom dohotku Banata beleži industrija sa 51.) može se okarakterisati kao period izrazitog dezinvestiranja.• Bruto nacionalni dohodak po glavi stanovnika u Banatu od 1990. pri čemu zaposlenost u uslugama zdravstva i obrazovanja beleže manji pad od usluga trgovine.3%. do godine opao je na 50%.8%. u Banatu dominira industrija sa 47. dok poljoprivreda (1. godine iznosio €1.464. • • • • • • Posmatrani desetogodišnji period (do 2005. 22 . s obzirom na visoke negativne stope rasta investicija. godine iznosio €2. može se konstatovati da industrija prednjači (95. turizma i finansijskog posredovanja. nešto više u industriji. To ukazuje i na tehničko-tehnološke zastarelosti privrede Srbije i Vojvodine. institucionalni i administrativni faktori još uvek usporavaju poslovanje i razvoj privrede. kako zbog neuređenih međusobnih odnosa pojedinih organa na različitim nivoima. U odnosu na Srbiju daleko je više zaposlenih u Banatu u poljoprivredi. dok je učešće usluga u nacionalnom dohotku u Srbiji znatno veće nego u Banatu. Ako se izvoz Banata analizira sektorski. To je uticalo i na bruto nacionalni dohodak po glavi stanovnika u Banatu koji je 1990. sledi poljoprivreda sa 26%. usluge sa 39%. To je drastična razlika u odnosu na 1991. dok usluge učestvuju sa 22. Iako ima pozitivnih pomaka. dok je 2002.2%. Po strukturi zaposlenosti.god. što se negativno odražava i na strukturu njene proizvodnje.5 % ) i usluge ( 2. godinu kada je preko 60% proizvoda Banata izvoženo u zemlje EU. dok je u zemlje Evropske Unije izvoženo svega 18% proizvoda. Učešće poljoprivrede i industrije je znatno veće nego što je to prosek u Srbiji. a 27% u zemlje u tranziciju. poljoprivreda sa 13. Izvoz Banata dominatno je išao u zemlje u tranziciji (50%). što je nešto manji pad nego na nivou Srbije .

4 100.8 52.3 %.2 51.Serbia Teritorija 1990 Nacionalni dohodak po glavi stanovnika 2002 Nacionalni dohodak po glavi stanovnika EUR Izvor: RZS.6 % njegove nacionalne ekonomije.6 1487.1 Rep.0 42.2 100.Srbija 2218.7 126. RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata. Grafikon br 1: Nacionalni dohodak 1990/2002. posebno industrije Severnog i Južnog Banata. dok je uslužna sfera nešto razvijenija u Južnom Banatu u odnosu na ostale njegove delove.8 1296. 23 . čini 51. po analiziranim teritorijama NACIONALNI DOHODAK 1990/2002 3500.0 2000. zatim sektor poljoprivrede.3 127. industrija sa oko €530 miliona.da se poljoprivreda koristi kao njena sirovinska baza. EAG 2006 Možemo uočiti da je jug Banata razvijeniji od severa. 2002.0 136.0 0.4 131.0 951.8 141.0 500. Učešće industrije je najveće u Severnom Banatu.7 1469.9 50. EAG 2006 Pri sektorskoj analizi može se uočiti da je u Banatu dominatan sektor proizvodnje/industrije. Pri tome.2 1627.9 Izvor: RZS.4 171.5 2812.2 3135. 1990 2002 Teritorija Srednje-banatski Severno-banatski Južno-banatski BANAT Vojvodina Nacionalni Nacionalni Nacionalni Nacionalni Indeks dohodak po dohodak po dohodak entiteta dohodak entiteta nacionalnog glavi glavi kada RS=100 kada RS=100 dohotka 2002/90 stanovnika stanovnika 2832. To ukazuje da industrija dominira. što je uticalo na to da a je Južni Banat lakše podneo krizu. Poljoprivreda je doprinela nacionalnog dohotku Banata sa €267 miliona. a usluge su doprinele sa €229 miliona ili 22.3 45.3 154. Nacionalni dohodak Južnog Banata jednak je zajedničkom nacionalnom dohotku Severnog i Srednjeg Banata.9 1464.8 2856.Tabela 6: Bruto nacionalni dohodak 1990.9 128.0 Srednjebanatski Severnobanatski Južnobanatski BANAT Vojvodina Rep. što čini 26 %. RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.0 52.0 3000. a sfera usluga trenutno ne predstavlja osnov ekonomskog razvoja.0 1500.9 156.6 2926.0 1000. a na trećem mestu je sektor usluga.0 2500.1 153. a razlozi tome se moraju tražiti u strukturi privrede. učešće poljoprivrede najveće u Srednjem Banatu.

a zatim sa zemljama u tranziciji. prema.4%.000 250.000.8%).000. izvoz Banata u odnosu na izvozna tržišta se izuzetno kolebao tokom poslednje decenije XX veka.000. GODINE 450. 2002. Ne samo što je opao u apsolutnim vrednostima nego se i više usmeravao na manje zahtevna tržišta zemalja u tranziciji. godine učešće usluga je 2. Izvoz Banata je nešto više usmeren u zemlje u tranziciji iz okruženja nego što je to privreda Vojvodine u celini.000 100. Očekuje se da će najbrže jačati spoljnotrgovinska saradnja sa zemljama EU.5%.7%. EAG 2006 Prema procenama Regionalne privredne komore Banata 2002.000 150. Njen značaj se ogleda kroz doprinos ukupnom zapošljavanju koje je značajno iznad nacionalnog 24 . a Srbija 21. a Srbija 36.000 19 91 SEKTOR Izvor: Regionalna privredna komora Banata RZS i Integrativni plan društvenoekonomskog razvoja Banata. pri čemu je i Vojvodina bitno ispred Banata (Banat 22.000. dok je učešće ugostiteljstva i turizma 0.4%.000 50.000. naravno treba imati na umu rezerve da je najveći deo plasmana u zemlje u tranziciji usmeren prema državama bivše SFRJ.000 300.Sektor usluga znatno je razvijeniji u Srbiji nego u Banatu i Vojvodini.000. Pri ovim konstatacijama.3%. Vojvodina 25. koja pak više izvozi u zemlje Evropske Unije i vanevropske zemlje. iz kojih se obavlja reeksport dobrog dela proizvoda koji se izvoze na ta tržišta. povlačeći se sa tržišta zemalja EU.Uporednom analizom se uočava da je učešće poljoprivrede u nacionalnog dohotku Srbije sledeće:Banat 26%. čije povlačenje sa tržišta Evropske unije nije u toj meri dramatično.01% . pri čemu trgovina sama participira sa 2. i 2002.000 INDUSTRIJA POLJOPRIVREDA USLUGE VREDNOST 350.000.000.000. Grafikon br 2: Učešće sektora u izvozu Banata 1991. godini UČEŠĆE POJEDINIH SEKTORA U IZVOZU BANATA 1991. Poljopivreda i ruralni razvoj Poljoprivreda igra značajnu ulogu u ekonomiji srpskog Banata budući da preko 50% populacije živi u ruralnim oblastima.000 200. Vojvodina 28. Taj trend je u Banatu izraženiji nego kod izvoza Vojvodine.000 400.3%.

što treba iskoristiti u funkciji stvaranja onih vrsta vina koje se traže na tržištu.0 prinos (t/ha) 4.7 28.15 0.40 Voćnjaci 0. Posebnu pažnju treba usmeriti na razvijanje vrsta sertifikovanog geografskog porekla.80 79.7 3. Usmeravanje na kvalitet umesto na kvantitet treba da bude osnova u ovoj proizvodnji.10 Pašnjaci 8. EAG 2006 Prema ovim podacima.9 3. Tabela 7 : Područja prema granama poljoprivredne proizvodnje PODRUČJA PREMA GRANAMA POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE (%) 2002 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA R.0 197.55 53.6 0.13 16.7 23.4 6.95 70. i analizi korišćenja zemljišta po vrstama useva očigledno je da se na obradivim površinama najviše gaji žito i industrijsko bilje.Osim toga organska i biološka proizvodnja bi podstakle razvoj sektora.91 3.7 0. mada unutar regiona postoje odredjene razlike u skladu sa specifičnim lokalnim uslovima kao što su plodnost zemljišta.8 3. nego otvaranja novih radnih mesta u ovom sektoru.91 1.8 1.98 IZVOR: RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.proseka.6 17.04 0.0 95.93 75. koji su usmereni prema ciljnim segmentima tražnje. Prirodni uslovi za poljoprivrednu proizvodnju su uopšteno rečeno povoljni.5 0.60 1.8 67.6 1.35 10.8 12.61 1.07 7. kao i na uspostavljanje specijalizovanih distributivnih sistema.0 395.4 8.79 7. Posebno je važan razvoj plantaža pod vinogradima zbog uloge u zapošljavanju i mogućnostima za povećanje prihoda lokalnog stanovništva.21 27. Mora se.2 20.08 0.01 13.9 ŠLJIVA proizvod (000 t) 1.07 0.2 4.51 0.15 9. ipak. Proizvodnja grožđa je uglavnom usmerena na proizvodnju vina.55 0.6 prinos (t/ha) 0. SRBIJA proizvod (000 t) 4.0 prinos (t/ha) 1.55 1.90 Vinogradi 0.91 0. i to šećerna repa i suncokret.75 79. EAG 2006 25 .62 0.03 Ribnjaci 1.1 6.02 0. SRBIJA Obradivo zemljište 75.02 0.6 5.1 5. Tabela 8 : Stanje vinogradarstva i voćarstva u Banatu VINOGRADARSTVO I VOĆARSTVO 2002 VINOVA LOZA PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA R.50 6.18 11. Zanemarljivo male površine su pod šumama.51 0.7 0.57 Neobrađen 13. mikro-klimatska situacija i pristup vodi.3 1.51 0.0 Izvor: RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata. voćnjacima i vinogradima.02 Šume 0.2 4. istaći da je stabilnost udela zaposlenih u poljoprivredi više poseledica smanjenja zapošljavanja u industriji.7 JABUKA proizvod (000 t) 0.1 0.73 0.67 0.6 5.8 9.50 2.8 0.15 13.

Nedostatak kapitala je glavni problem u poljoprivredi i ruralnim područjima koji proizvodi negativne efekte u smislu nedovoljnih investicija i progresivnog opadanja konkurentnosti u ovom sektoru. Očigledno je da se uprkos velikom potencijalu. resursa strukturalno siromašnog u ovim oblastima. To dovodi i do smanjenja proizvodnog kapaciteta i u vezi sa tim smanjenja prihoda budžeta ruralnih opština To dovodi do pogoršavanja životnih uslova. u ruralnim prostorima i poljoprivredi javljaju određeni problemi: orijentacija ka masovnoj proizvodnji. U ovim migracijama je najviše učestvovalo aktivno stanovništvo. Rezultat toga je da celokupno stanovništvo kao i ruralna i poljoprivredna radna snaga stari. Ukratko. sektor zahteva strukturne promene da bi se podigla produktivnost i pojačala konkurentnost. Poboljšanje kvaliteta života u ruralnim oblastima jača osnovu razvoja ruralnog turizma i privlačenju drugih “pokretnih” faktora. ali i inostranstvu. kako bi se poboljšao nivo iskorišćenja resursa povezanih sa poljoprivredom i na taj način pomogao proces akumulacije. kašnjenja u tehnološkim i organizatorskim inovacijama.Broj stanovnika koji žive u opštinama sa manje od 50 hiljada stanovnika u Banatu nije drastično opao što ne znači da demografski pad nije uočen. a stopa aktivnosti u manjim opštinama se usporava. Osim toga. Poboljšanje kvantiteta i kvaliteta usluga doprinosi sa jedne strane poboljšanju uslova života stanovništva. sa sela u gradove. prekobrojna i nisko osposobljena radna snaga.. između ostalog kroz : unapređenje proizvodnje kroz korišćenje bio-đubriva razvoj ruralnog i agro-turizma. prioritet u razvoju ovog sektora je i poboljšanje kvaliteta života u ruralnim područjima . smanjenje mogućnosti da se sačuva stanovništvo i smanjenje mogućnosti da se privuče kapital i kvalifikovano stanovništvo. To se može učiniti. ograničene informacije o mogućnostima širenja tržišta. Inicijativa diversifikacije zarada poljoprivrednog stanovništva mora biti ohrabrena. Ovaj vid turističkih kretanja u stalnom je 26 . neadekvatan marketing i tržišni kapaciteti. Migraciona kretanja su prema velikim gradovima. Razvoj agro i ruralnog turizma je povezan sa farmama i baziran na upotrebi poljoprivrednih proizvoda sa farme i sa antropogenim elementima zastupljenim u ruralnim sredinama. a sa druge čini lokalnu sredinu atraktivnijom za kapital koji je neophodan za investicije u modernizaciju ruralne ekonomije. nedostatak sistema za garanciju kvaliteta proizvoda. jer sektor pati i od nedostatka kapitala za neophodne investicije. Novom Sadu. uglavnom ka glavnom gradu. Napredak u konkurentnosti je još uvek teško postići. izvan ‘regiona’. Smanjenje broja stanovnika je bilo karakteristično za veće opštine. Na lokalnom nivou se pojavljuje i migracija unutar opštine. kao što je turistička potrošnja. Promocija atraktivnih događaja u ruralnim područjima. nerazvijenost lokalne prehrambeno-prerađivačke industrije.

međutim kada je razvoj ruralnog turizam u pitanju . godine iznosilo 39% (što je porast u odnosu na 1990. u Vojvodini 28. transport. u uslužnom sektoru Banata najveća zaposlenost je najveća u podsektorima koji svoj rad ne valorizuju neposredno na tržištu kakav je turizam ( hoteli i restorani samo sa 2. Vojvodina je žitnica naše zemlje. treba da bazira na razvoju poljoprivrede i turizma. možemo zaključiti da sektor usluga nije bio razvijen kada se meri standardima evropske unije. skladišta.8%). zdravstvo. između ostalog. U Banatu se beleži i padu odnosu na 1992.4% a u Srbiji 36. obrazovanje. izuzmu li se usluge finansijskog posredovanja. godine znatno je niži nego u Vojvodini i Srbiji (u Banatu on iznosi 22. U Banatu je indeks lokacije skoro kod svih vrsta usluga ispod proseka u Srbiji. 27 . socijalni rad. tako i na razvoj celokupne lokalne zajednice. kada je iznosilo 37. Medjutim. jer se kroz razvoj ove delatnosti i njegovim uklapanjem u ruralni prostor postižu mnogobrojni privredni i neprivredni efekti koji utiču kako na razvoj samih poljoprivrednih gazdinstava. Ljudskih resursa Ne postojanja planskog razvoja ruralnog turizma. glavni nedostatci se javljaju zbog: Kvaliteta infrastrukture. Značaj razvoja ruralnog turizma je višestruk.6%). Godinu ( 37. godine. Doprinos sektora usluga nacionalnom dohotku Banata 2002. Nedostatka sredstava. Razvojna politika je očigledno usmeravana u prvom redu na industriju. i Neadekvatnih kadrova Imajući u vidu prirodne i antropogene resurse Vojvodine očigledno je da se dalji razvoj. Učešće sektora usluga u broju zaposlenih u Banatu je 2002. a manjim delom na poljoprivredu. Sektor usluga Prema istraživanjima sprovedenim na tržištu Banata .67 %).6%).porastu što treba iskoristiti i na području Banata. komunikacije i administrativne usluge.3%. Činjenica je da Srbija ima izuzetnu šansu za razvoj poljoprivrede i turizma. Prema podacima iz 2002. zbog već poznatih razloga i nedostataka u planiranju na saveznom nivou došlo je do zastoja razvoja ovih delatnosti.

. pored prirodnog bogatstva i kulturno – istoriskog nasleđa počiva na ponudi autohtonih proizvoda i promovisanja vojvođanskog načina života (multikulturalnosti i gostoljubivosti). U formiranju nizijskog reljefa Vojvodine. Deliblatska peščara. PRIRODNI POTENCIJALI ZNAČAJNI ZA RAZVOJ TURIZMA Prirodni potencijali Vojvodine su mnogobrojni. dominantnu ulogu su imali eolski i fluvijalni procesi koji su se neizmenično smenjivali. Turistička valorizavija. Banat se može podeliti na nekoliko geomorfoloških celina: Vršačke planine. lesne zaravni..Sektor usluga treba da zauzme važno mesto u razvojnim programima Banata. Značajan turistički potencijal Vojvodine. nacionalni park Fruška gora. Kada je reč o turističkim potencijalima Vojvodine. tako i za inostrane turiste. posebno one vrste usluga koje su u direktnoj funkciji proizvodnih grana u kojima se beleži trend rasta. Reljef Banata Reljef Vojvodine krakterističan je po prostranim uzdignutim stepenastim površinama – lesnim zaravnima. po brojnosti se izdvajaju spomenici prirode (78). Obedska bara. pa je mogućnost njihove valorizacije kroz turizam izuzetna. Palićko jezero. kulturno-istorijski spomenici. Zbog toga u narednom periodu treba očekivati brži rast ovog sektora od industrije i poljoprivrede. lesnim terasama i nižim zemljištem – aluvijalnim ravnima. Među zaštićenim prirodnim dobrima. U južnom Banatu između Tamiša. lesnu terasu.5 % ukupne teritorije pokrajine. između Dunava i Save i Vršačkim planinama u jugoistočnom Banatu. Prema Mađarskoj i na jugu prema Telečkoj je Subotička peščara. Dunava i Belocrkvanske kotline prostire se Deliblatska peščara. Banatski pesak. s obzirom na jačanje ovog sektora svuda u svetu. Zato treba pronaći način da se prostor Banata učini dovoljno privlačnim kako za domaće. izdvajaju se prostrana lovišta. adekvatna prezentacija i plasiranje turističkog proizvoda Banata u osnovi ima prostor koji treba iskoristiti u turizmu na pravilan način i kroz održivi razvoj. peščarama. Ravnica je oivičena niskim planinama i Fruškom gorom u severnom delu Srema. PROSTORNO-RAZVOJNE I RESURSNE KARAKTERISTIKE TURIZMA BANATA Prostor se može valorizovati na različite načine. aluvijalne ravni i 28 .. kanali. Dunav. Prirodno bogatstvo Vojvodine ogleda se u 112 zaštićenih prirodnih dobara koja čine oko 5. Problem stvaranja atraktivnog prostora za turiste i jeste predmet ovog strateškog plana.

nagnutosti planinskih strana i zbog velike naklonosti okolnog stanovništva prema gajenju vinove loze. Ove visoko metamorfisane stene u sebi sadrže izrazite i veoma krupne minerale: biotit. Međutim.istočnu Banatsku depresiju. 29 . Do Vršačke kule se dolazi asfaltnim putem iz pravca Vršca. To je znatno niža. muskovit. Geološka građa zaravni se može posmatrati na više površinskih kopova ciglana koje se nalaze na prelazu ka nižim reljefnim jedinicama. Ova lesna zaravan predstavlja relativno ravan plato koji uokviruje Banatsku peščaru. Na Vršačkim planinama se nalazi i gusta mreža relativno dobro obeleženih planinarskih staza. Vršačkih planina i Tamiša. Najviša tačka ove planine je Gudurički vrh sa 641 m nadmorske visine i ujedno predstavlja najveću nadmorsku visinu Vojvodine. Na profilima otvorenim u površinskim kopovima moguće je posmatrati fosilne ljušturice kopnenih puževa. posebno treba izdvojiti njen najviši deo Dumaču (Zagajačka brda) koja sa 249 m nadmorske visine predstavlja najviši deo nizijskog reljefa Vojvodine. Geološku građu čine lesno-paleozemljišni horizonti različite starosti. Vršačke planine predstavljaju jedini planinski prostor u Banatu. Vršačke planine su postale najproduktivnije vinogorje najkvalitetnijeg vina u Banatu. Odlična mesta za posmatranje ovih stena su postojeći kamenolomi i plato na kom je izgrađena Vršačka kula. Ova lesna zaravan zahvata površinu od približno 1000 km2. Dunava na jugu. Ove stene poseduju izuzetne estetske kvalitete. Južna Banatska lesna zaravan ispunjava površinu južnog Banata između Dunava. Pored tektonskih procesa na Vršačkim planinama su obavljeni i erozivni procesi: fluvijalni i abrazioni. a svojim karakteristikama se izdvajaju: Južnobanatska lesna zaravan koja se pruža između dolina Tamiša na severu i zapadu. One su deo starog kopnenog jezgra Balkanskog poluostrva. Abrazioni su stvorili dve terase. Ilandžanske i Alibunarske depresije na severoistoku i supodine Vršačkih planina i Belocrkvanske kotline na istoku. dosta zaravnjena lesna površina s nekoliko lesnih skladova. Suvozemni fosili u lesu ukazuju na suvo vreme kada je les navejan. One su deo kristalaste mase koja se prostirala pravcem jug – jugoistok –sever – severozapad. Površinu lesne zaravni treba shvatiti kao prostranu lesnu kosu na čijoj je sredini Banatski pesak. Kroz prostor južnobanatske lesne zaravni prolaze brojne drumske i dve železničke saobraćajnice. liskuni i dr. Lesne zaravni su poseban deo reljefa Banata. Zbog dobrih klimatskih prilika. a pored šuma ima i raznovrsnog šiblja i prizemne vegetacije sa lekovitim biljem. a fluvijalnom erozijom postale su potočne doline. dobre podloge. Vršačke planine imaju listopadne šume i četinare. Dominantno morfološko svojstvo reljefa dela Banata koji pripada Srbiji je mala denivelacija terena. Lesna zaravan od te peščare je nagnuta na sever i na zapad.Vršačka kula predstavlja i izuzetan vidikovac sa kojeg se pruža odličan pogled na ostali deo masiva i ravničarski prostor jugoistočnog dela Banata.

Dumače. Od tada potiče njen popularan naziv "Evropska Sahara". Iako ovaj plato predstavlja najviši deo srednjeg Banata. žbunastih i šumskih staništa. Ovako definisana granica. travna i ostala zeljasta vegetacija.Tamiška lesna zaravan se nalazi u središnjem delu Banata.U severnom Banatu pronađeno je samo na jednom mestu tvorevina koja bi mogla odgovarati lesnoj zaravni. kao i vrste koje su u svom rasprostranjenju ograničene na Panonsku niziju. od kojih su mnoge relikti i rariteti. Na jugozapadu i severoistoku Tamiški lesni plato ograničavaju reliktne doline Petre i Šozova. Kajtasova. Grebenca. koja je ujedno i dobar vidikovac. koja se prostire pravcem severozapad – jugoistok u dužini oko 4 km i širini od 500-700 m. grmlje. Deliblatski pesak. Banatska peščara zahvata površinu od približno 300 km2 pružajući se između: Dubovca. Tamiški lesni plato .) predstavlja verovatno najatraktivniji objekat geo-nasleđa Banata. Visinske razlike se kreću u rasponu od 70 do 189 m nadmorske visine. Banatski pesak je smešten u središnjem delu južne Banatske lesne zaravni. Dine i depresije su međusobno paralelne i odgovaraju pravcu košave. Garmade i izduvine se javljaju tamo gde su dejstvovale lokalne struje vetrova. Tu se nalazi i kota 99 m koja predstavlja najvišu tačku srednjeg Banata. Zagajskog brda. što joj daje karakter specijalnog prirodnog rezervata lepih biljnih vrsta i prirodnih retkosti. Da nije ovih šuma pesak bi pod naletom vetra dospevao čak do Zrenjanina. Osim šuma Deliblatska peščara ima raznovrsno šiblje i prizemnu vegetaciju. Bogatstvo flore ovog područja se ogleda u postojanju oko 900 vrsta viših biljaka. Istočnu i južnu granicu lesne zaravni čine lesni odseci uz desnu obalu Tamiša. Jedino se ovde. Površina Banatskog peska je sastavljena od ineterkolinskih depresija. Vladimirovaca. njegova trouglasta površina se diskretno izdiže u odnosu na okolne terene. Mramorka i Deliblata. Banatska peščara je bila najveća zona sa nevezanim peskom u Evropi. Najmarkantniji profili nalaze se uz desnu obalu Tamiša u blizini Orlovata. Pravac pružanja je jugoistok – severozapad. Nalazi se severno od Banatskog Aranđelova. Deliblatska peščara ima posebnu. Ovaj delić pustinje poznat pod imenom Banatska peščara. garmada. Najviše šume je pod bagremom. Banatska peščara (ovaj prostor naziva se još i Deliblatska peščara. Zahvaljujući tome. Deliblatska peščara ili pesak. U građi Tamiškog lesnog platoa izdvajaju se dva lesna horizonta koja su međusobno razdvojena fosilnim zemljištem. između Tamiša i Begeja. formiran je tipičan dinski reljef. Tu je visoko drveće lišćara i četinara. To je prostrana lesna greda. u odnosu na 30 . topolom i četinarima . Tamiškog lesnog platoa zahvata površinu od približno 26 km2. Peščara je ostrvo stepe i šumo-stepe. vrlo raznoliku šumsku vegetaciju. dina i izduvina. koje odlikuje mozaik travnih. Do početka pošumljavanja tokom prve polovine XIX veka. Ovaj predeo izgleda kao zasvođena talasasta greda. Babatski pesak i dr.

. Devojački bunar i Vrela. koje su najugroženije ptice. Aluvijalna ravan Tise je dosta široka i dobro zaravnjena. Banatska peščara je uvršćena u svetski nivo reljefnih vrednosti. Karaš i Nera. Prostor peščare stavljen je pod poseban režim zaštite u okviru specijalnog rezervata prirode "Deliblatska peščara" i u pregledu geomorfološkog nasleđa Srbije. stepski božur. nautički turizam. Na njoj Tisa razvija mnogobrojne meandre koji su prirodnim procesima pretvoreni u mrtvaje (Vrbica. Ove dublje depresije su Veliki Vršački rit. Njihova nadmorska visina kreće se od 80 do 66 metara. U cilju zaštite ovog područja. Aluvijalne ravni su najniža zemljišta u Banatu. srne i divlje svinje.. Ti stari i lesom zasuti tokovi na mnogim mestima su pretvoreni u slatine. Njihovo pojavljivanje uslovljeno je pašnjačkim površinama i prisustvom tekunice. a i same Tise. Kremenjak. dok su samo manji delovi na teritoriji severnog Banata. a pre svega ekološki turuzam. Deliblatska peščara je proglašena za Specijalni rezervat prirode. koja predstavlja osnov njihove ishrane. Treba istaći i veliki broj poljskih puteva na kojima se preporučuje upotreba terenskih vozila..čitav prostor Srbije nalaze: banatski božur. Od stanovnika životinjskog carstva peščare. Lesna terasa je plodna jer ima dosta debelog černozema i zbog svoje veće nadmorske visine mogla je da posluži za formiranje naselja na njenoj površini. Lesna terasa je od 5 do 8 metara niža od lesne zaravni. Iz grupe grabljivica. Aluvijalna ravan Moriša prostire se u Mađarskoj i Rumuniji. pančićev pelen. Dominantno je rasprostranjenje černomeza. livadske i ritne crnice. hidromorfnih i halomorfnih zemljišta. Sastavljena je od peskovitog i glinovitog materijala. lov i ribolov. ovom prilikom izdvajamo prisustvo: vuka. Najveći diverzitet zemljišta je vezan za oblast Vršačkih planina Zbog visoke produktivne vrednosti. Zbog prisustva velikog broja vrsta ptica. Pedološki pokrivač Banata odlikuje prisustvo automorfnih.). ovo područje je uvršćeno u najznačajnija staništa ptica u Evropi -IBA područje. zastupljene su vrste kao što su: banatski soko. Svoje stanište ovde je "našlo" i 20 vrsta orhideja. Ilanđarski i Alibunarski. jelena. Po njihovoj sredini usečeni su Tisa. od kojih su mnoge retke i ugrožene. Prirodne karakteristike i jedinstvenost ovog kraja čine ga pogodnim za rekreaciju. Dunav. Tamiš. Na površinu lesne terase pojavljuje se mnogo napuštenih tokova Tisinih levih pritoka. Begej. orao krstaš i orao kliktaš. zemljišta Banata su zahvaljujući dugotrajnoj 31 . Moriš. Duga bara . od kojih su neke i lekovite – Rusanda.Najvažnija saobraćajnica koja prolazi kroz peščaru je Deliblato – Šušara – Uljma. šerpet i kockavica Degenova. koji se posebno ističu šumskim pejzažima. Vredni i za turizam značajni lokaliteti su Srneći gaj. Istočno Banatska depresija pruža se pravcem sever-severozapad-jugjugoistok u obliku blagog ulegnuća koje na jugoistoku postaje sve izrazitije i dublje.

8 32 . 255.2 21. Tabela br. Gajsko-dubovačkom. Ova zemljišta imaju reliktno. Posebno su zanimljiva i terasna zemljišta koja su zastupljena u Malom.7 16.7 19. 23 vrste ostrakoda.5 12. 206. netipično ili fosilno poreklo. hidrografijom.7 87 81 91 57. i Quercus.1 Vršac 0.3 16. Delovi zemljišta se mogu uvrstiti u pedološko nasleđe što predstavlja poseban kvalitet u razvoju turizma. Betula. Razlog tome su male razlike udaljenosti od Jadranskog mora i Atlanskog okeana i evroazijskog kopna.0 21.5 75 70 79 150. pretrpela značajne promene primarnih svojstava.8 75.4 20.1 SREDNJE VREDNOSTI RELATIVNE VLAŽNOSTI VAZDUHA ( U % ) Zrenjanin 86 83 74 70 70 71 68 68 72 Vršac 79 77 68 66 68 69 68 67 68 Pančevo 87 85 76 71 72 73 71 71 74 PROSEČNE SUME OSUNČAVANJA ( časovi ) Zrenjanin 152.4 5.4 20. 95.8 21.7 21. 231.1 6.5 Pančevo -0. Važnost otkrića skeleta Mammuthus trogontheri prevazilazi nacionalne okvire i ubraja se u red najznačajnijih paleontoloških nalaza te vrste u svetu .6 20. Četrdeset i peti uporednik prolazi pored Sremske Mitrovice. ribe i fosilni sisari: vodena voluharica. 285.6 16. 193. 186. 255.2 2. runasti nosorog. Takođe treba istaći i prisustvo paleo zemljišta koja se nalaze u sastavu lesnih zaravni.primeni agrotehničkih i meliorativnih mera.1 6. 9: Osnovni klimatski elementi Banata MESECI Stanice I II III IV V VI VII VIII IX O SREDNJE TEMPERATURE VAZDUHA ( C) Zrenjanin -1. Klimatske karakteristike Banata Vojvodina zauzima prostor u umerenom klimatskom pojasu.1 5. 88.2 11.3 54. 28 vrsta vodenih i kopnenih mekušaca. Klima je odredjena njenim geografskim položajem.9 1.1 7. Rume i u blizini Stare Pazove i Banatskog Novog sela. pretežno ravnim reljefom.8 72. Dosadašnji paleontološki spisak ovog lokaliteta čini više biljaka iz rodova Salix.000 godina. 1 XI 6. 212.1 84 76 84 71.Površinski kop IGM "Toza Marković" u Kikindi predstavlja najznačajnije gornje pleistoceno paleontološko nalazište na prostoru Vojvodine.9 77. 0 145. po južnim delovima Srema i Banata. predstavlja svojevrsnu atrakciju Gotovo u potpunosti očuvan skelet trogonterejevogslona je svakako najdragoceniji nalaz kikindske gornje pleistocene paleontološke riznice.2 11. Deliblatskom i Belocrkvanskom ritu i Banatskoj Peščari. Pinus.1 17.5 1.2 6 9 4 3 8 9 3 X 11.6 2 6 0 0 2 5 3 Vršac 147.3 1. Ipak Banat ima nešto kontinentalniju klimu u odnosu na Bačku.5 2.9 17. Skelet mamuta (Mammuthus trogonetherii) star preko 70.8 11. 277. runasti mamut i trogonterejev slon Mammuthus trogontheri. 266.9 17. Vrlo interesantno je značajno prisustvo slatinastih zemljišta čije je rasprostranjenje vezano za doline banatskih reka i peskovitih zemljišta na prostoru banatske peščare.4 19. 224.0 XII 1. Pleistoceno paleontološko nalazište . 250. biljnim pokrivačem i drugim faktorima prirodne sredine koji utiču na formiranje klime u jednoj oblasti.7 11.

8 dana.5h. ali duga topla leta 33 .SREDNJA OBLAČNOST ( U % ) Zrenjanin 69 66 58 Vršac 71 69 60 Pančevo 69 66 57 VISINA PADAVINA ( U mm ) Zrenjanin 35 38 34 Vršac 40 40 36 Pančevo 41 39 43 Izvor:RZS 56 59 57 47 52 51 55 57 53 63 71 75 52 53 48 79 93 93 42 43 40 57 72 65 37 40 36 51 60 46 42 43 39 38 44 44 48 50 46 35 42 41 69 68 66 50 53 57 72 74 73 55 54 58 Temperatura vazduha se odlikuje izraženim godišnjim kolebanjima. Prosečno se javlja 76 dana godišnje. Najkraće osunčavanje pokazuje decembar sa 56. Srednja godišnja oblačnost u slivu Tamiša iznosi 57%. Banat je dosta vetrovita oblast. kada su svuda negativne temperature sem u Vršcu. U Banatu možemo izdvojiti suvlje i vlažnije zone. severni. Temperature ujednačeno rastu sve do jula. Klima je prirodni faktor od koga je u ovim krajevima zavisio način života i izgradnja kuća i okućnica. Klima ne predstavlja osnovni faktor razvoja turizma ovog regiona. a najsuvlji su oktobar i mart mesec. a najsuvlji je avgust sa 69%.3m/sec. jer su u blizini Vršačke planine. Snežne padavine se javljaju od novembra do aprila. Košava ima najveću srednju brzinu. Najvlažniji mesec je decembar sa prosekom od 86%. zime i proleća. Po vlažnosti Banat ne odstupa mnogo od Bačke. Najvlažniji meseci su jun i decembar. Južna polovina Banata pripada vlažnoj zoni. a najmanji u novembru 0. Od svih vetrova najpoznatiji su košava.7h. Košava najčešće duva tokom jeseni.5. Tihog vremena ima leti i u jesen najviše. severoistočni i istočni vetar. Zimi je najjača 6. Posmatrajući podatke možemo zaključiti da je najhladniji mesec kod svih januar. Godišnja relativna vlažnost vazduha u Banatu je 75%. a najslabija je u leto 4. Zimski meseci su oblačniji od letnjih.7. Prosečan broj dana sa snežnim pokrivačem najveći je u januaru 12.6 dana godišnje. a najmanja u letnjim mesecima. Kada je razvoj turizma u pitanju. ovakva klima odgovara razvoju turizma naročito u periodu od proleća do jeseni. Suvljoj zoni pripadaju severni i srednji Banat.6m/sec. Ako posmatramo srednje temperature po godišnjim dobima zaključujemo da je najhladnija zima. a najtoplije leto. Relativna vlažnost vazduha je u zimskim mesecima najveća . Važno je reći da se u Banatu javljaju izrazito sušne i kišne godine. Jul je mesec sa najviše osunčavanja. zapadni. Srednja godišnja količina taloga je 609 mm. Prosečan broj dana sa padanjem snega je 22.1h . južni. kada je prosečno trajanje insolacije 281. severozapadni. Prosečna srednja insolacija je u slivu Tamiša iznosi 2068. U proseku snežni pokrivač se pojavljuje 31.

sa svojim brojnim pritokama. a to su Dunav. Hidrografski turistički motivi Vojvodina ima bogatu hidrografsku mrežu. Čik. Krivaja. Pored ovih većih reka tu se nalazi i veliki broj manjih kao što su Begej. Tisa i Sava. koje protiču kroz Vojvodinu ili čine njene granice. Karta br 6: Hidrografska mreža Vojvodine Hidrografski potencijali Vojvodine su izuzetni. Tamiš. Tisa i Sava. sa veoma čestom pojavom ekstremnih padavina (sušni i vlažni periodi).omogućavaju kupališnu sezonu i do tri meseca. kao i njena izrazita kontinentalna klima. Bosut i dr. što dovodi prvenstveno inostranu turističku tražnju. niske temperature pogoduju razvoju lovnog turizma. Tokom zime. učinili su da ovo područje spada u 34 . čiju osnovu čine tri velike reke. Velike reke Dunav.

manje reke kao što su Bosut (u Sremu). Galacka. Nera. Zato je ono veće dubine. Čik. Novokneževački kanal i Karaš. pa i Evrope. Od važnijih reka možemo spomenuti: Zlaticu. Dalje. Plovne su i njegove pritoke Tisa (168 km).Tamiš. Između ovih reka prokopana je i razgranata mreža kanala za navodnjavanje. Tamiš (u Banatu) i ostale manje rečice: Karaš. Nera. Na nekim delovima ona su sasvim isušena i pretvorena u plodna polja. Tisa. Tisino korito na teritoriji Vojvodine usečeno je u čvršćem materijalu ispod kojeg su rastresiti slojevi. Sava (206 km).najizrazitije vodoprivredno područje Srbije. Hidrografske karakteristike Banata U Banatu ima dosta malih reka čija su korita zamuljena i pretvorena u baruštine. Najvažnija reka je Dunav koji kroz Srbiju protiče u dužini od 588 km i to pretežno kroz Vojvodinu a celom ovom dužinom je plovan. odvodnjavanje i transport ukupne dužine 939 km od čega je 673 km plovno. Krivaja. Begej. Izvire u Karpatima i kad se spusti u Panonsku niziju ona je izrazita ravničarska reka. Zlatica. Begej (75 km). Kart br 7: Reke Tisa i Dunav Najznačajnija reka u Banatu je Tisa koja se po mnogo čemu razlikuje od Dunava. Mostonoga i Plazović. ima ujednačenu širinu i nema ostrva i rečnih rukavaca. Svojom dužinom od 977 kilometara predstavlja samo 34% od dužine Dunava. Pošto izvire u 35 .

Nadela. babuški i drugih sitnih primeraka. Galacka. jarebica. tipicna panonska reka Tisa u Srbiju ulazi kod sela Đale i svoj put završava kod Slankamena. Novokneževački kanal predstavlja staro rečno korito. Martonoša. Protičući kroz ravne delove Vojvodine. U ponekom udubljenju postoji i “živo blato”. U Banatu ima dosta malih reka čija su korita manje-više zamuljena i pretvorena u baruštine. Za stanovništvo koji su bliže Tisi ove šume pored reke vrlo su atraktivna područja i uglavnom su sastavljene od stabala vrbe i bele i crne topole. Između Krstura i Kneževca su Vrbica. Zlatica. Ekenda. Ade i Mola.Široka i samo na izgled spora. fazan i dr. krsturska Duga bara. Pojedini odsečeni tokovi Tise su zadržali polumesečaste oblike. zec. stalno razvijanje njenih okuka i njihovo stalno nizvodno pomeranje. soma. Posebne čari ove reke su u periodu cvetanja Tise. Sente. Ostojićeva. isušeno je i pod kulturnim biljkama. Takvih tokova. Ritsko zemljište oko Tise je ispresecano mnogobrojnim kanalima. Intezivno zelenilo ukazuje da je u blizini neka reka i da je izdanska voda plitka. krsturska Duga bara i Ekenda. Karaš i Nera. bare zapadno i južno od Araca itd. Ovakva napuštanja tokova bila su vršena i veštačkim putem. severno od Kumana. Ovde se nalaze idealna mesta za turizam.. Stari rečni tokovi su i Jaruge. ima kod Horgoša. Od starih rečnih tokova možemo spomenuti Vrbicu. veći broj mrtvaja je otkinut od Tisinog toka. Posledice tako malog pada su velika krivudanja reke.Sredinom XIX veka regulacijom Tise. uz pecanje i plovidbu. Po svim ostalim osobinama Tisa je veoma slična Dunavu. Tamiš. Kopovo kod Kumana. Jedino još uske zone između rečnog korita i izgrađenih nasipa s jedne i s druge strane prikazuju donekle prirodu kakva je bila pre intervencije čoveka. severno od Taraša. koje su ljudi veštačkim putem odvojili od Tise. Tisa ima za mesec dana raniji visoki vodostaj od Dunava. Tu se javlja bujna vegetacija sitnog i krupnog rastinja koja svojim lisnatim bogatstvom čini da ovaj deo u letnjim danima ipak ima dosta svežine. čije se dno ne suši. kasnije kanalizovano. srna. severno od Elemira. Duž čitave obale protežu se vikend naselja sa improvizovanim marinama i brojnim čardama koje nude ukusne riblje specijalitete . Tisa je bogata razlicitom vrstom ribe. od tzv. 36 . Služi za odvodnjavanje suvišne vode s teritorije atara naselja severnog Banata. Sanada. između Kanjiže i Sente takođe je dobro vidljiv stari tok. Jaruge. Važnije i veće reke su: Novokneževački kanal. Tu se može naći veliki broj divljači kao sto su jelen. što pogoduje razvoju lovnog turizma. Taraša. Na nekim delovima ona su sasvim isušena i pretvorena u plodna polja. Tisa ima veoma mali pad. do šarana.Karpatima gde se sneg ranije topi. Bečeja. Prilikom regulacije na teritoriji Vojvodine prokopano je 14 kanala i tok je skraćen u našoj zemlji za 76 kilometara. Araca i Mošorina. Jegdino Kopovo. Begej. ulivajuci se u Dunav. Uz ovu pojavu se vezuje i manifestacija ''Cvetanje Tise'' koja ima poseban značaj za razvoj turizma. Okanj i dr. tolstolobika i smuda. Okanj.

neka su zasuta peskom. kao velika vojna baza za južnu Ugarsku. Količina vode u Begeju je veoma promenljiva. mnoge okuke su pretvorene u starače. Prva regulacija Begeja sprovedena je još iz jednog razloga. Na našoj teritoriji Galacka je duga 68 kilometara. Pojedini delovi ovih ritova imaju i svoja specijalna imena. Kod Kikinde sastavljena je od više paralelnih korita. a sa 222 km on je na teritoriji 37 . prvobitni živi tok Galacke. zabarene u močvarne površine. Vrlo komplikovana hidrografska slika uslovila je da se na ovom mestu izgradi i sam Zrenjanin.Zlatica je jedna od najznačajnijih levih pritoka Tise u našoj zemlji. mrtvaje i aktivni meandri upućuju na to da je ova reka stalno menjala svoje korito. Begej je najznačajnija leva pritoka Tise. u svojoj bližoj okolini nije imao dovoljno hrane. Ali ako se u Begeju pojavi visoka voda. Ti žitorodni predeli bili su oko Zrenjanina i u čitavom zapadnom Banatu. Njen tok u našoj zemlji danas je dug 30 kilometara. Pored ove tu su i druge bare kao što su Valom bara. Tek kada su izvršene nove regulacije. a neka napuštena i pretvorena u jezera. Na severnoj strani je Oluš. zatim jezero a danas bara. Koć i druge. odnosno Bečkerek. Kasnije kada su se poljoprivredni proizvodi počeli tražiti i u Podunavlju. Ove vodoplavne ili močvarne površine stanovnici nazivaju ritovima. Spojnim kanalima u Rumuniji Begej dobija vodu iz Tamiša da bi mu se plovnost povećala. koje su inače dobro služile za odbranu od eventualnih turskih napada. Galad. Tamiš je tok južnog Banata. Galacka ja više zabarena i mestimično kanalizovana rečica koja potiče iz Rumunije i kod Nakova prelazi državnu granicu. Kod Zrenjanina ni regulacioni radovi nisu mogli da izmene hidrografsku sliku Begeja. bare i močvare. Protiče kroz srednji Banat i povezuje Temišvar i Zrenjanin s plovnom Tisom. Temišvar. koji nije bio plavljen. Za vreme Turaka Zrenjanin. izgrađeno je jezgro u vidu tvrđave. bio je značajno tržišno i saobraćajno mesto i utvrđenje. Begej je izgradio čitav niz okuka i prekih tokova te je zaista bilo teško ustanoviti koji je pravi a koji napušten tok. pa je hranu trebalo transportovati iz udaljenih krajeva. Preko Kikinde ona otiče na jugozapad prema Tisi u koju se uliva južno od Mola. Ona ne zavisi samo od hidrografskih prilika na teritoriji sliva nego još više od hidrografskih prilika na teritoriji Tamiša. Begej je postao još važniji jer je po njemu. a zatim i ostali delovi naselja. Leti obično presuši. Duboka bara. Na nešto višem položaju. onda se ona pušta u Tamiš. koja leti presušuje. Tisi i Dunavu Banat slao vrlo kvalitetnu starobanatsku pšenicu i brašno do glavnih potrošača u Srednjoj Evropi. Kanalizacijom i izgradnjom nasipa ova nestalna reka upućena je pravilnijem oticanju. Blizu njegovog spuštanja u aluvijalnu ravan Tise. jer je sredinom XVIII veka izvršena regulacija njegovog toka da bi se isušile silne močvare oko Temišvara. Kroz Vojvodinu protiče dužinom od 118 kilometara. Čitava dužina Begeja u Rumuniji i u našoj zemlji iznosi 255 kilometara. Niže Pančeva spaja se s Dunavom. Mnogi zastareli tokovi. Pri ulazu u našu zemlju Begej ima pravolinijsko oticanje.

To dokazuju njihovi meandri koji su i po veličini i po oblicima istovetni s današnjim meandrima Tamiša. Ali prokopavanjem kanala u dužini od 3 kilometra moguće je da i veći plovni objekti dođu do pančevačkog pristaništa. kao i iz alibunarskih i ilindžanskih depresija. velikih žitnih magacina i železničke stanice. Presecanjem preko stotinu okuka. Međutim. ali i iz Banatskih planina. nije drugo nego neki stari napušteni prelesni tok Tamiša. Nizelj i Sibnica predstavljaju napuštene tokove Tamiša. Pri visokom vodostaju Tamiš je plovan sve do Opova. Prema tome. Gornjim i srednjim delom ova reka protiče kroz Rumuniju. duga 87 kilometara. od toga u Vojvodini 28. Nadela je dugačka 36 kilometara. Po svojim morfološkim osobinama slična je lesnim dolovima. Karaš u našoj 38 . Tu je nasledio neki stari dunavski tok i nastavio po njemu sve do Dunava. da je ona prelesna. koji je Tamiš napustio pomerajući se prema severozapadu i zapadu. Njena dolina predstavlja neki prelesni Tamišev tok. Šebeš i Kalovita reka. Celim svojim tokom. Kasnije su mnogi ritovi nasipima odeljeni od rečnog toka. Nadela je najveća rečna dolina na južnoj banatskoj lesnoj terasi. pa su i poplave bile znatno ređe. 40 kilometara od ušća. gde se spušta u aluvijalnu ravan Dunava. istočno od Crepaje. trebalo bi da je Nadela mlađa od terase. Tamiš je skraćen za 140 kilometara. gradeći i s jedne i s druge strane mnogobrojne okuke i mrtvaje. Kada je Dunav visok. zatim iz Malog i Velikog vršačkog rita. koji je zasut tanjim slojem lesa i koji je kasnije pruzela Nadela za svoju dolinu. Karaš je pretposlednja pritoka koju Dunav prima na teritoriji Vojvodine. Sibnica. Njenu izvorišnu čelenku ne čine izvori nego više plitkih udubljenja. a donjim kroz našu zemlju. Prosečna širina doline iznosi 200 metara. a naročito u ravnici. Od Crepaje Nadela ima uglavnom južni pravac. Od državne granice pa sve do dunavskih ritova Tamiš je usekao široku dolinu u nešto višoj lesnoj terasi gde se svake godine izlivao i plavio ogromne površine. Nadelina dolina je još starija od lesne prašine. iz kojih se povremeno sakupljena voda sliva prema Dunavu. Oblici reljefa u ovom delu južne banatske lesne terase izražavaju. i jedan istočno od Pančeva. Šebeš i Kalovita reka su rukavci Dunava. Njegova dužina u našoj zemlji iznosi 60 kilometara. Nadelina dolina. Između sela Čente i Barande Tamiš je probio u dunavski rit. Tamiš se snabdeva vodom iz Karpata. Tamiš nije bio plovan. Zbog toga njegov tok mnogo krivuda. oni su skoro uvek imali podzemnu vodu pa su često bili pokriveni manjim ili većim slojem vode. bledu sliku prelesnog reljefa. Od izvorišta do Omoljice. ali veliki meandri znatno utiču na odstupanje od ovog pravca (meandar između Kačareva i Jabuke. Tamiš ima mali pad. plavi je i zabaruje. Tamiš ima jednu važniju pritoku na teritoriji Vojvodine. prema tome. u stvari. Nadela je usečena u južno banatskoj lesnoj terasi. a mestimice uzanim koritom meandrira po dolinskoj ravni.Rumunije. koja sa leve strane prima Vršački kanal koji skuplja vodu s Vršačkih planina. kako ni u samim ritovima nije bilo ozbiljnijih melioracionih radova. To je Brzava. Današnja Nadela mestimično se razliva po dolini. onda se voda pušta u njen donji deo da bi se osigurale dovoljne količine vode za zalivanje i održavanje ribnjaka. U Pančevačkom ritu ima više napuštenih rečnih tokova od kojih su najznačajniji: Nizelj.

Neke su već pominjane kao na primer: Nizelj. Prosečna dubina provalije iznosi 7 metara. godine kada je visoka voda na Dunavu južno od Pločice probila stari nasip i iskopala udubljenje dugačko 350 i široko 50 do 150 metara. Treba pomenuti i jezero Provalija. Svi su oni kratki s velikim padovima i promenljivom količinom vode. Ostru i Brnovac su u aluvijalnoj ravni Tamiša i svakako su njegove mrtvaje. Šebeš. U ovom delu je dolina široka i do 3 km. gde se voda stalno zadržavala. U Pančevačkom ritu postoji niz napuštenih rečnih tokova. na primer. Vrlo karakterističnu površinu predstavlja Majur bara. To je prošireni deo doline koju je Karaš stvorio bočnom erozijom i intezivnom denudacijom malo otpornog jezerskog i lesnog materijala. jugoistočno od Idvora.Nerina dolina je prilično stara. između Gaja. Voda jedva može da otiče. Karaš ima i s jedne i s druge strane svoje pritoke. a Šebeš i Kalovitu reku kao rukavce Dunava. u čijem podnožju izvire prilično jako Malo i Veliko Vrelo. Veliko blato. Tako se sada pri svakom višem vodostaju dunavska voda spaja sa Provalijom. ali iz neke starije faze. Sem ovih manje ili više živih tokova postoji i dosta napuštenih rukavaca. Sa Lokve u Rumuniji spušta se šest potočića. Treći deo sve do ušća kod Banatske Palanke prilično je ravna i prostrana dolina u kojoj je Karaš usekao svoje korito. Prilikom provale vode stari nasip je odnesen. koja je duboko usečena u lesnoj terasi. Takve su hidrografske površine. Deliblata i Emanuelovaca. Ali Pančevački rit ima i takvih napuštenih tokova koji su već odavno prirodnim procesima zasuti fluvijalnim materijalom. Severozapadno i jugozapadno od Uzdina postoje četiri jezera lučnog i uzdužnog oblika koja mnogo podsećaju na napuštene meandre neke reke koja je bila i veća i bogatija vodom od današnjeg Tamiša. koji su se zabarili i prekrili močvarnom i barskom vegetacijom. Kalda. koji je skoro čitav ujezeren. jugoistočno od Glogonja. izdizanje površine nagomilavanjem lesa išlo sporije nego u drugim suvljim predelima. a na severnoj polovini mestimično i do 15 m. Prve dve su pominjane kao napuštene tokove Taniša. a svojim donjim ona je naša granična reka u dužini od 19 kilometara. korito je nasuto peskom i zato zagušeno. Prvi je između Vršačkih planina i lesnih naslaga. Drugi deo je između Velikog i Malog peska. Ona je na severu oivičena odsekom lesne zaravni. istočno od Borče itd. Potamišje ima nekoliko manjih fluvijalnih jezera. Ova vrela morala su biti bogata vodom i u vreme kada je stvarana lesna terasa. a novi koji je kasnije izgraćen. 39 . Ova bara predstavlja depresiju od 3 do 6 metara nižu od okolnog zemljišta. Ravenica. Slično je i sa Baškim ritom. Nera prima manje značajne pritoke.zemlji ima tri različita dela. Dolina se veoma razlikuje od prethodnog dela po tome što nema oštre obalne delove. obilazi Provaliju. visokim oko 40 metara. Provalija je postala 1895. Otuda je na ovom mestu. Na teritoriji naše zemlje prima samo jedan potok. takođe predstavlja napušteni tok Tamiša. i Krivom barom. sasvim uzan i veoma zasut peščanim materijalom. Jezero i Busija. Nera svojim gornjim i srednjim tokom protiče kroz Rumuniju. Sibnicu. Kalovitu reku.

bogatstva ribe i razvoja trgovine.Istočno od Barande i Opova postoji nekoliko bara lučnog oblika. kao i Mala slatina. istočno od Sefkerina. Slatina i Pečena slatina. Bela stena je afirmisani lokalitet koji tokom leta poseti veliki broj turista iz okolinih naselja. boljeg snabdevanja vodom. zatim Slana bara. Otvorene vode sa adama i priobalnim šumama predstavljaju kompletnu prostornu celinu koja pruža raznovrsne mogućnosti rekreiranja. Novi Sad 40 . istočno od Opova. Karta br. Vodene površine su atraktivniji prirodni motivi Banata. Iz istorijskih izvora nam je poznato da su prvi gradovi nastali u dolinama velikih reka. 8: Sistem Dunav-Tisa-Dunav Izvor: Vode Vojvodine. istočno od Barande. Hidrografija je takođe bila odlučujući faktor prilikom formiranja prvih naseobina. Rakitaš i Velika slatina. Na primer. usečene u lesnoj terasi. i to pre svega zbog plodnog zemljišta. predstavljaju veoma različite i velike meandre.

štuka. a dužina obalske linije iznosi 7 km. Jezera su locirana u blizini puta Čenta – Opovo – Pančevo. Slano Kopovo spada u grupu slanih jezera koje se nalaze u paleomeandrima Tise na lesnoj terasi. u jesen i u proleće. Ledničko. smuđ. Belocrkvanska jezera.Na ovom prostoru je otkriveni značajno neolitsko arheološko nalazište. Najveća jezera Slatina i Pečena su pretvorena u ribnjake. šaran. Slano Kopovo ima površinu od 1. Ludoško. i pravi su izazov za sportske ribolovce. a specifični mikroklimatski uslovi uslovljavaju spektakularne atmosverske pojave: efekat fatamorgane. Slano Kopovo takođe predstavlja izuzetnu prirodnu vrednost gledano sa geomorfološkog. Voda u jezeru je mutna. Ovo jezero je prirodna retkost koja predstavlja poznatu ornitološku stanicu. a dubina od 0. Takođe. Voda i peloid se više decenija koriste u terapeutske svrhe u lokalnom stacionarnom lečilištu. Međutim. som. Krvavo. Ona se ne valorizuju u turizmu koliko bi trebala s obzirom na njihove karakteristike. Različite su veličine i dubine. Obedska Bara itd. Najstarje i rekreativnim potrebama prilagođeno jezero je Glavno jezero. a najveće je u neposrednoj blizini Bele Crkve.5 m. Po svojim prirodnim karakterisrikama je slično jezeru Slano Kopovo. Nalaze se na lesnoj terasi u blizini Tamiša. hidrološkog i mikroklimatskog aspekta. za sada se i pored značajnih 41 . Ostalih šest jezera . Slano jezero Rusanda nalazi se neposredno uz severoistočni kraj naselja Melenci. Belocrkvanska jezera. Ističu se svojom turističkom atraktivnošću i izraženom sportskorekreativnom funkcijom ističu se Belocrkvanska jezera i Vršačko jezero. Poseban fenomen među vodenim površinama južnog Banata predstavljaju Belocrkvanska jezera. Na jezeru se javljaju velike oscilacije pa sa ovim i različite dubine. Otuda su visoki vodostaji u periodima kiša. Slano Kopovo je zaštićeno prirodno dobro. Jezero se snabdeva vodom od atmosferskih taloga i od izdani. Veličina jezera iznosi 4 kvadratna kilometra.45 km2. Ova jezera su važno ribolovno područje. tj. Severni i južni priobalni delovi izloženi su poplavama. vrtložaste vetrove i sl. a niski kada su suše u letnjem delu godine. Slana jezera u okolini Opova su po svom postanku i osnovnim morfometrijskim karakteristikama vrlo slična jezerima Slano Kopovo i Rusanda. nalaze se u neposrednoj blizini grada Bele Crkve. Slano. mrko-zelena i oseća se na sumpor-vodonik. Nastala su u udubljenjima iz kojih se vadio šljunak. Leti jezero često presuši. Nalazi se 5 km severoistočno od Novog Bečeja u blizini pruge i puta.Jezera kao turistički motivi Vojvodina je bogata jezerima: Palićko. Izuzetno su bogata ribom: amur. Banja Rusanda je jedan od najznačajnih balneoloških centara Banata. tako da na dnu jezera ostane nataloženo i po nekoliko santimetara soli.5 do 1. Basen jezera predstavlja fosilni meandar izdužen pravcem istok – zapad polukružnog oblika. sedam većih jezera sa kristalo čistom vodom. treba istaći i tipična slatinska zemljišta koja su rasprostranjena na okolnom terenu.

Carska bara je bogato stanište močvarnih ptica i retkih biljnih vrsta. tekunica. nalaze se dva manja jezera. hajdučka trava. Na ovom prostoru nekada se protezalo bezbroj većih i manjih močvara. Okanj – severno od Elemira. slez. zec. U vodama Starog Begeja i Carske bare živi čak 24 vrste riba iz 16 familija. od kojih su neke retke. pored onih koje se redovno sreću na barskim kompleksima. Carska bara predstavlja specifično fluvijalno jezero koje se nalazi u plavnom međurečju Tise i Begeja. vodena paprat. belouška. Svetsku slavu ovom mestu donelo je prisustvo ptičjeg sveta sa oko 240 vrsta. jer se riba izvozi u velike gradove naše zemlje. što je uticalo da bude proglašena za specijalni rezervat prirode "Stari Begej – Carska bara". kao i ribolovnog turizma. za vodosnabdevanje. nedovoljno koriste . barska perunika. među kojima veliki broj iz Beograda. Vikendima tokom leta na jezerima se okupi i preko hiljadu izletnika. iđirot i druge. Ribnjak ima veliki značaj. te se koriste za prirodni uzgoj ribe i sportsko – turistički ribolov. na sredokraći između Stajićeva i Perleza. srna.turističkih potencijala. šišmiš. zelena žaba i šareni daždevnjak.5 hektara i dubine oko 20 metara. lasica. Po svojoj vrednosti izdvajaju se od vodenih biljaka: vodeni griz. predstavljen je brojnim autohtonim vrstama. Ovaj prostor raspolaže izuzetnim pejzažnim kvalitetima. tvor. Jezera koja imaju karakter veštačkih akumulacija su locirana širom Banata. ježenica. krtica. barska kornjača. od kojih je veće površine 2. Čenćanska jezera nalaze se na samo kilometar jugozapadno od sela Čenta. Danas ovaj prostor karakterišu meandri Starog Begeja koji se sužavaju i skraćuju i bare sve više nagnute o odnosu na dno rečnog korita. koji omogućavaju razvoj rekreativnog turizma na vodi . kanala. čineći ih tako pogodnim za osmatračnice i uzletišta za lov ribe u jezeru ili bari. Šumske površine zauzimaju značajne delove Rezervata. Biljni svet Carske bare. sivi gušter. bizamski pacov. hrčak. Vrbica. Ona su veoma pogodna staništa raznih ribljih vrsta. lisica. za zaustavljanje erozije okolnih zemljišta. Za bogatstvom sveta flore ne zaostaje ni fauna. gde se uz dosta sreće mogu pronaći: divlja svinja. Novog Sada i Zrenjanina. u livadskoj vegetaciji prisutni su vranjemil. Nalazi se u blizini magistralnog puta Zrenjanin – Beograd. beli lokvanj i druge. pelen. Izgradnjom turističkih objekata na obalama jezera podstakao bi se izletnički i sportsko – rekreativni turizam Takodje treba spomenuti i najveće ribnjačko jezero-Belo blato. Jaruga – severno od Kumana. Brojna stabla u okolini kolonije čaplji i kormorana imaju osušene vrhove. Carska bara leži između 3 grada: Beograda. zbog čega je ovo dobro proglašeno za Ramsarsko 42 . pačija trava. vodoljub.jezera i bara. Najznačajnija su: Ekenda. pored magistralnog puta Beograd-Zrenjanin. Ovaj lokalitet obilije biogeografskim motivima i važna je ornitološka stanica. prostor Carske bare karakteriše gusto izatkan ćilim reka. i druge. livadska žalfija i druge. ovim stanovnicima bare. a u močvarnoj vegetaciji: zajednice tršćaka. Vode ovih jezera koriste se za navodnjavanje plantažnih voćnjaka i vinograda. jež.

područje, tj upisano u UNESCO-vu listu močvarnih područja od međunarodnog značaja. Neke od retkih ptica koje se ovde mogu videti su: orao belorepan, eja močvarica, livadska eja, kobac, mišar, čaplja kašikara i mnoge druge. Na predlog stručnjaka Zavoda za zaštitu prirode Srbije Vlada Republike Srbije proglasila je ovo područje Specijalnim rezervatom prirode Stari Begej - Carska bara. U prostoru postoje tri stepena zaštite. Prvom stepenu zaštite pripadaju lokaliteti: Carska Bara sa Vojtinom mlakom, Perleska Bara, Tiganjica, i deo područja Botoškog Rita sa fragmentima livada i stepa, ukupno 703.7044 ha. Drugom stepenu pripadaju: tok Starog Begeja sa severnim meandrom i pojasom širine 10 m uz levu obalu u nivou Tiganjice i Perleske Bare, zatim područje Zagnjenice, Ravenice, Visoke grede, Male grede i Saračice, ukupno 371.832 ha. U treći stepen zaštite spadaju: deo novog nasipa širine 120 m, Farkadžinski rit (livade, slatine, trščaci, kanali, stari nasip), deo starog nasipa između Farkadžinskog i Botoškog rita sa pojasom širine 50 m (Dudara) i deo Botoškog rita (put, trščaci, severni deo rita, stari nasip), ukupno 600.4650 ha. U monotonoj ravnici Panonske nizije, u Vojvodini, prirodni i antropogeni potencijali područja Carske bare su višestruko atraktivni za više oblika turističkog kretanja. Carska Bara dolazi u red nekoliko naj atraktivnih mesta na turističkoj mapi Vojvodine Prostor Gajsko – dubovačkog rita predstavlja tipičan plavni teren koji je lociran u inudacionoj ravni Dunava. Rit je smešten u zoni između Banatske peščare i samog toka Dunava. Morfologija terena odslikava živu fluvijalnu aktivnost. Kretanje Gajsko – dubovačkim ritom je najefikasnije čamcem duž brojnih rukavaca. Uspor vode u ovom sektoru Dunava je konstantan. Gajsko – dubovački rit se takođe odlikuje velikim biodiverzitetom i predstavlja pravi kontrast terenima peščare Izvori i bunari Na mestima gde se izdanska voda ogoliti obrazuju se izvori. Ogolićenih izdani najviše ima u Fruškoj gori. Treba napomenuti da su usled tektonskih poremećaja ogolićeni i mineralni izvori. U Starom Slankanenu je izvor slane vode nazvan Slanača, i to je jedan od retkih prirodnih izvora mineralne vode u Vojvodini. Utvrđeno je da je voda slana jodna hipoterma, temperature 18,4˚ C. U vodi ima gasova CH1 i CO2. Pored toga voda sadrži jod, kao i jone Sr, Mn i Ba. Stručnjaci smatraju da je voda fosilno morska nešto izmenjena infiltracionim vodama. Za razliku od Fruške gore, Vršačke planine imaju vrlo malo pravih izvora. Na čitavoj površini ima šest do sedam većih izvora, koji daju prosečno svaki 2 do 4 litre vode u minutu. Najjači je izvor u Korkani, severno od sela Sočice, koji daje oko 20 litara u minutu. Jače izvore imaju predeli istočno od

43

Mise, iznad Vršca i u uvali Široko bilo. Ostali izvori nemaju otičuću vodu nego su zatvoreni u male bazene. U ostalim delovima Vojvodine nema pravih izvora. Ponegde, u podnožju Titelskog brega, oko Banatskog peska i nešto oko lesnih zaravni javljaju se izvori s pitkom ili nešto zaslanjenom vodom. Značaj tih izvora je mali. Opšta je odlika vojvođanske ravnice da je siromašna prirodnim izvorskim vodama. Veliki nedostatak izvorske vode stanovništvo nadoknađuje vodom iz običnih ili arteških bunara. Obični bunari su kopane rupe u lesu ili pesku do prve izdani. Voda se iz kopanih bunara izvlači đermovima, koji su sastavni deo vojvođanskog pejzaža. Njih je danas sve manje na vojvođanskim ravnicama. Sem toga, ovaj primitivan, ali vrlo interesantan način izvlačenje vode iz plitkih bunara odavno je zamenjen izvlačenjem vode pumpama na električni ili motorni pogon. Arteški bunari snabdevaju se vodom iz dubokih izdani. Usled hidrostatičkog pritiska voda se izbacuje na površinu tako da se svakog trenutka dobije čista i sveža pitka voda. Na teritoriji Vojvodine ima mnogo arteških bunara. Svako selo je imalo po nekoliko. Termomineralni izvori Pored već nabrojanih prirodnih mineralnih izvora potrebno je pomenuti i bušene mineralne izvore. Posle Drugog svetskog rata vršena su mnogobrojna duboka bušenja radi nafte, pa su se iz tih dubokih bušotina pojavljivale i mineralizovane tople i hladne vode., što je uticalo na to da se hemijski sastav temeljnije prouči i da se uključe u eksploataciju. Zato se vrše ispitivanja podzemnih voda pri svakom značajnijem bušenju. Vojvodina ima izvanredne mogućnosti za razvoj banjskog turizma, jer obiluje termomineralnim vodama. Prema poslednjim podacima raspolaže sa oko 350 nalazišta termomineralnih voda. Od banja se po svojoj uređenosti i lekovitosti voda izdvajaju: Banja Kanjiža, Banjsko rekreativni centar Vrdnik, Bezdanska banja, Banjsko lečilište Rusanda, Banja u Slankamenu, Novosadska banja, Bečejska banja, Banja Junaković – Prigrevica. Na teritoriji Vojvodine ima nekoliko lokaliteta u kojima se koristila lekovita voda ili peloid. To su: Jermenovačke i mineralne toplice; Lemeška banja; Palić Banja; Temerinska Banja; Torda; Narodno kupatilo u Zmajevu i Izvor u Bačkoj Topoli. Rastući broj potreba za banjskim lečenjem i rekreacijom ukazuje na neophodnost konkretnih i organizovanih akcija koje bi doprinele izgradnju, uređenje i revitalizaciju banjskih centara. Svetsko turističko tržište ima izuzetnu potrebu, za kvalitetnim banjama s obzirom na rastući broj oboljenja u svim zemljama sveta. Zbog lekovitosti voda, Vojvodina ima dobre mogućnosti za razvoj ovog segmenta turističke ponude.

44

Pored bogate mreže površinskih voda Banat obiluje i podzemnim vodama. Freatske vode su prisutne u celom Banatu i predstavljaju gornji najplići horizont. Medjutim, česta je zagadjenost freatskih voda usled pretvaranja kopanih bunara u septićke jame i sve veće upotrebe mineralnih đubriva u poljoprivredi. Stoga su za vodosnabdevanje bitnije dubinske podzemne vode tzv. arteške vode. Skoncentrisane su na dubinama većim od 100 metera, dobrog su kvaliteta i mogu da se koriste za piće. U termomineralne izvore možemo da svrstamo: Kanjiža (voda je alkalno kisela hipoterma 27O C) Gorki izvor u Tordi – sadrži natrijum, Vršački mineralni bunar – 22O C, banja Rusanda – poznata po slanoj vodi. Bečejska banja( voda je zemnoalkalno murijatična, slabo kisela hipoterma) Ovi izvori imaju veliki značaj jer su se pored njih razvile veoma poznate banje Vojvodine. Osim toga, oni su i veliki potencijal za razvoj područja u kojima se nalaze. Banja Kanjiža nalazi se na obali reke Tise u Kanjiži, koja je na samoj granici Srbije i Mađarske. Do nje se najlakše dolazi autoputem, udaljenim svega 15 km od banjskog kompleksa. Po svom hemijskom sastavu, ova lekovita voda je natrijum-hidrokarbonantno, jodno, bromidno, sulfidna, alkalna, hiperterma mineralna voda temperature 51°, 64° i 72° C, a sem nje u lečenju reumatskih oboljenja i stanja nakon povrede koštano-zglobonog aparata, koristi se i lekovito blato. Banja raspolaže sa više stotina ležaja u nekoliko objekata.Opština Kanjiža sa okolinom, tokom citave godine pruža razlicite sadržaje, pocev od lova i ribolova na reci Tisi, pa sve do atletsko-plivackog maratona i džez festivala... Rusanda ima alkalno-murijatičnu, slanastu vodu s karakterom bromnih voda. Salinitet vode veći je leti, kada su intenzivna isparavanja, a manji tokom proleća i jeseni, kada padaju kiše. Detaljnijim ispitivanjima utvrđeno je da je salinitet jezera veći u dubljim delovima, gde su ogolićene plitke izdanske vode. Zato na mestima gde ovakva voda izbija, na "žmiravcima", znatno je slanija. Severna polovina jezera, gde su ovi žmiravci česti, pet puta je slanija nego na južnoj polovini. Zbog tako velikog saliniteta Rusanda oskudeva u biljnom i životinjskom svetu. Susedna dva, po genezi ista jezera, Ostrvo i Okanj, zbog manje dubine imaju slatku vodu i bogatiji organski svet. Zbog velike slanosti Rusanda je postala veoma poznata kao kupališno i banjsko mesto. Biogeografski turistički motivi Vojvodina, a pogotovo Bačka je bogato izbrazdana kanalima (DTD,Veliki Bački,Bajski), rukavcima, mrtvajama (stari Dunavac) i naravno sadašnjim

45

obilje vode i umerena klima privlačili su ljude u vojvođansku ravnicu. Karađorđevo. Šumska zajednica su: šume Vršačkih planina. insektima. a među njima je najpoznatiji ribnjak u Ečki kod Zrenjanina. Livadske zajednice se nalaze u aluvijalnim ravnima i po depresijama istočnog Banata. Morović. srne i divlje svinje. Na dva mesta u Vatinu i Vršcu su nađena oruđa od kamena koja su pripadala paleolitskim lovcima. som. Navešćemo neke ostatke iz ovih epoha. Sva mesta u priobalju Dunava u Vojvodini imaju bogat lovni i ribolovni fond.U ovom periodu. Ima 85 lovišta‫׃‬ Kozara. gde se kvalitetna riba proizvodi u velikim količinama.tokom Dunava. Biljni svet Vojvodine u proteklih 100 godina pretrpeo je velike promene – izvorna vegetacija je zamenjena prirodnom. močvare i stoletne šume bogate su ribljim fondom. Apatinski rit. divlje guske i plovke. Subotičke šume. Šiblje predstavljaju crni glog. Biserno ostrvo i dr. Lov i ribolov u Vojvodini privlači turiste iz celog sveta. Korišćenje metala počinje oko 3800. smuđ. Po svom prirodnom bogatstvu najznačajniji su: Nacionalni park Fruška gora. godine pre nove ere. koja su bogata sitnom i krupnom divljači. Paleolit . Izmedju drveća je šiblje. divlja ruža. Još u starije kameno doba (u paleolitu) ljudi su se spuštali u ovu ravnicu i kratkotrajno zadržavali loveći mamute. Ovde se sreću retke vrste ptica kao i kapitalni primerci jelena i divljih svinja. kupine. Prvi zemljoradnici i stočari nastanjuju Vojvodinu u mladje kameno doba (u neolitu). Petrovaradinsko-Koviljski rit i Deliblatska peščara. Između brojnih rukavaca i bara nastaju jedinstvene oaze prirode koje nastanjuju brojne biljne i životinjske vrste. štuka i kečiga. Pašnjačka zajednica se nalazi na celoj teritoriji Banata. gde nema livadskih trava i šuma. Što se tiče krupne divljači najatraktivniji je lov jelena. šiblje i čestari. pračovek se spuštao u ovu ravnicu. Posebnu zanimljivost ove ravničarske oblasti čini ribarstvo i uzgoj raznovrsne ribe. Od sitne divljači se love zečevi. Sastavljene su od bele i crne topole. Ritske šume su po aluvijalnim ravnima Tise i Dunava. aluvijalnih ravni i šume Banatskog peska. DRUŠTVENO ISTORIJSKE OSOBENOSTI BANATA Plodno zemljište. koje nisu zaštićene od poplava.. Šume Vršačkih planina su sastavljene od bagrema. gde se kratko zadržavao loveći irvase i mamute. lipe i hrasta. Na mnogim mestima uređeni su veštački ribnjaci. kao što su šaran. Gusta mreža kanala. kao i naseljavanja vidre u ovom kraju. Na teritoriji Banata možemo izdvojiti tri biljne zajednice:šumska. beskičmenjacima. Peščara je pokrivena šumskom vegetacijom. jarebice. fazani. Velikim zalaganjem ljudi ova fitocenoza je postala biljna zajednica kulturnih biljaka. Od bakra su pravljeni ne samo ukrasni predmeti nego i nova vrsta oruđa. vrbe i jasike. Ovu fitocenozu čine dosta trave. livadska i pašnjačka. 46 . a takodje i keramika ukrašena duboreznom ornamentikom. Apatinski rit.

Za područje Banata značajniji su i nalazi materijalne kulture Sarmata. u Vojvodinu prodiru Rimljani i osvajaju Srem i južne delove Banata. Oni su širili pismenost. Bitne promene u društveno-ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka kada su s istoka došli Madjari. Ljudi su stanovali u dobro utvrdjenim naseljima. U mlađoj fazi se formira populacija. podsticali trgovinu i zanatstvo. Kovin. stalno se naseljava u medjurečju Dunava i Save. a po ilirskom plemenu (Panonci) ovu pokrajinu nazivaju Panonija. Naziv je dobila po selu Starčevu kod Pančeva. Na našem terenu registrovano je oko 70 lokaliteta koji pripadaju sarmatskoj kulturi. Pančeva.Pod uticajem vlažne klime. prve alatke od uglačanog kamena i kosti.U doba seobe naroda naselja su podizana u blizini ruševina antičkih gradova. U mlađem neolitu i na ovom području se stvara Vinčanska kultura. Gaj i Kusić. Najgušće su bili naseljeni okolina današnjeg Vršca i ceo južni pojas Banata.p.Mezolit . uveli vinogradarstvo na Fruškoj Gori.Starija neolitska kultura u južnom Banatu dobila je naziv “Stačevačka grupa”. Skordisci. koji u drugoj polovini III veka naseljavaju ovo područje. Grad Sirmijum postao je krajem III i pocetkom IV veka metropola Rimskog Carstva. RudineBanatska Palanka. Ovde srećemo prve keramičke posude od pečene zemlje. i nastanili najveći deo teritorije današnje Vojvodine. stvarali gradove. Sva naselja iz ovog razdoblja leže u ravnici. intenzivirali poljoprivredu. Trgovalo se i izmedju veoma udaljenih područja. Najznačajnije nalazište mezolitske kulture je Vršac.n. ali na uzvišenim mestima kraj manjih reka. na lesnim i aluvijalnim naslagama se formiraju šume. Graničarska ulica-Vatin itd. Najpoznatija nalazišta iz ovog perioda su kod Kovina. Stari Vinogradi-Banatska Dubica. Novog 47 . stočarstvom i lovom. Vršac. u kojima se mezolitske zajednice bave lovom. Trgovina se razvijala i kovao se novac koji je postajao merilo vrednosti robe. gradili puteve. U drugoj polovini I v. Bronzano doba . Tada se formiraju stalna naselja sa nadzemnim staništima a stanovništvo se bavi zemljoradnjom. Pavliš.Najznačajniji lokaliteti ovog doba su Ludoš-Vršac. Neolit . Židovar-Orešac i dr. čak su na Dunavu i Savi imali i flotu. slovensko i franačko stanovništvo. Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni. Karlo Veliki je uništio avarski plemenski savez i Franačka je pomerila svoje granice do Fruške Gore. koju nazivamo Skordisci. Bela bara-Vatin. Izgrađuju privremena ili stalna staništa na peskovitim dinama. Na prvom mestu treba izdvojiti Vršac u kojem je najpoznatije “Dvorište Eparhije banatske”.e. Najznačajniji arheološki lokaliteti su Kozluk kod Vršca. Najznačajniji lokaliteti bakarnog doba su Ciglana –Bela Crkva. Iz rimskog perioda registrovano je 25 lokaliteta od kojih su najznačajniji u Staroj Palanci poznat pod nazivom Sapaja. Hajdučica. kakvo je boli Židovar u jugoistočnom Banatu. Banatski Karlovac i dr. gde su zatekli ostatke Avara. Ratničko pleme Kelta. Starijoj fazi gvozdenog doba pripadaju lokaliteti: Breg-Ritiševo. zatim Kovin. Vrbasa.

dok je Banat konačno pao u njihove ruke 1552. Dalmatinske zagore. a u Banatu Rumuni. Najviše je naseljeno Nemaca. koji mu je zauzvrat ustupio Beograd i Mačvu. godine. Rusine je na svoje bačke posede naseljavala komora od kraja 40-tih godina i kasnije do 1765: posle su se oni selili i u Srem. u velikoj seobi 1690. hiljade Srba prešlo je u Vojvodinu. Ade i Čelareva. koji su bili vični obradi zemlje i poznavali su zanate. Srbije i Bosne. Plansko naseljavanje Rumuna bilo je u drugoj polovini XVIII veka. Pošto je Vojvodina posle ratova s Turcima bila opustočena a mnoge njive zaparložene. Bačku su osvojili 1542. dok su kmetovi Srbi bili u istom položaju kao i mađari.Turci su učvrstili svoju vlast u Sremu u vreme prvog pohoda na Beč 1529. Iz vojnih i ekonomskih razloga Turci su u Vojvodini naseljavali srpsko i vlaško stanovništvo. godine u Bačku. Srem i Banat su privremeno bili zaštićeni od Turaka odbrambenim pojasom koji je predstavljala srpska despotovina. pretežno madjara. ali oni su se i ranije samoinicijativno spuštali u banatsku ravnicu. Na severu Banata protezala se Pomoriška vojna granica. Prema Turskoj je stvoren odbrambeni sistem u vidu Vojne granice. kralj je prihvatio potomke poslednje srpske vladarske dinastije i čak uveo titulu srpskog despota. pošto se veliki broj stanovnika. godine. U Bačkoj su se u to vreme masovnije naseljavali i Madjari da bi se kasnije mnogi preseljavali u Banat. a pored njih u Bačkoj i Sremu živeli su Bunjevci i Šokci. Posle pada srpske despotovine pod tursku vlast Ugarska prihvata izbeglice i koristili ih kao graničare za odbranu južnih granica. Krušedol i dr. Jazak. naterali su Austrijance na povlačenje. Zahvaljujući ekonomskom 48 . godine stupio u vazalni odnos prema ugarskom kralju Zigmondu. odnosno Hrvati. odselio na sever. Turska vlast u Vojvodini zamenjena je austrijskom. a posle Požarevačkog mira. Kada je srpski despot Stefan Lazarević 1403. U to vreme Srbi su ovde činili glavnu masu stanovništva. Nadiranje Turaka na Balkan izaziva masovno kretanje Srba s Kosova i iz Pomoravlja prema teritoriji današnje Vojvodine. Srbi nastanjeni u Ugarskoj ostali su privrženi svojoj veri i podigli veliki broj pravoslavnih crkava i manastira (Šišatovac.). Naseljenici su bili neophodni za pretvaranje pustara i močvara u obradivo zemljište i za obnavljanje trgovine i zanatstva. a kasnije i u Banat i Srem. a uz Dunav i Savu Podunavska i Posavska. iako bez svoje teritorije. Srpskim feudalcima kralj je delio imanja. Banat je bio pod vlašču ugarske države. Vojvodina je pod Turcima bila privredno i kulturno unazađena Posle poraza Turaka pod Bečom proterani su iz Bačke. prepisivanja i širenja srpske kulture i pismenosti. Hopovo. Pošto su Turci reorganizovali vojsku. državna vlast i spahije počeli su da naseljavaju stanovništvo iz Nemačke i severne Ugarske jer su Bačka i Banat bili slabo naseljeni.Kneževca. Nastavljeno je i naseljavanje Srba i Hrvata iz Like. oko 1740. Tako je srpska despotovina nastavila da živi. koji su postali centri pismenosti. Turci su posle kosovske bitke upućivali svoje odrede prema severu i upadali u Srem i Banat i pustošili ih. zapadnog i centralnog Srema. pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevicem. u Bačoj uz Tisu bila je Potiska. Slovaci su se doseljavali s Karpata. Pred odmazdama Turaka. Da bi jače vezao Srbe za Ugarsku. i iz Banata i istočnog Srema.

Beloj Crkvi Vršcu. daleko od gradova. godine. Slovenci. Interesantni i vredni su njihovi zvonici a još vrednije su ikone i ikonostasi koje su radili najpoznatiji slikari sa 49 . verovatno najlepši je Fantast . Glavni grad banovine je bio Novi Sad. nazvana Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat. tvrdjave. Albanci. a pokrajina se sastojala od Srema. a region je politički obnovljen kao autonomna pokrajina u sastavu Srbije 1945. koje je pritiskivalo stare balkanske zanate. Bačke. Po lepoti i značaju izdvajaju se još: dvorac kod Čelareva u kojem je danas stalna muzejska postavka stilskog nameštaja i predmeta primenjene umetnosti iz 18. Posle poraza Mađarske revolucije. da pruže pogled na nepregledno bogatstvo ravnice. Među 30 –tak dvoraca.. Između šesnaestog i devetnaestog veka. Vojvodina je bila kulturno stecište srpskog naroda želeći da ostvare svoja nacionalna prava. koja se sastojala od Srema. godine. rokokoa i secesije. Crnogorci. proglašava priključenje Vojvodine Kraljevini Srbiji. Tokom Drugog svetskog rata Vojvodina je oslobođena 1944. i dr.dvorac porodice Dunđerskih kod Bečeja sa poznatom ergelom. 1849. Bačke i Srema. neoklasicizma. zatim dvorac u Kulpinu koji je pretvoren u Muzej poljoprivrede i dvorac Kaštel .progresu. Ukrajinci. Gradovi su se razvijali kao centri trgovine i zanatstva.Ečka kod Zrenjanina jednim delom pretvoren u hotel. odlukom austrijskog cara. od čega su najviše Srbi (66%) a zatim Mađari. Graditeljsko nasledje predstavljaju sakralna arhitektura. Nemci. Makedonci.. Na ovoj teritoriji živi oko 2 miliona stanovnika. Između 1929. Novom Sadu i Čurugu (sa najvećim crkvenim zvonom). godine. stočnu i žitarsku. Rusini. Hrvati. ali kao i kulturna središta. Od 18. Baranje i Šumadije.v.) velika narodna skupština Srba i drugih naroda Vojvodine. dvorci. Srbi su proglasili Srpsku Vojvodinu na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima 1848. Istorijski događaji na tlu Vojvodine ostavili su izuzetno veliki broj antropogenih motiva koji se danas mogu valorizovati kroz turizam. stara gradska jezgra. formirana je zasebna austrijska pokrajina.. godine postojala je kao Dunavska banovina i to kao jedna od pokrajina Kraljevine Jugoslavije. Druga polovina XX i početkom XXI veka Vojvodina dobija veoma značajnu ulogu kao deo Srbije. koja se sastojala od Banata. Banata i Baranje. KULURNO ISTORIJSKA BAŠTINA VOJVODINE Vojvodina je bogata arheološkim nalazištima čije su iskopine većinom smeštene u muzejima. Gradili su ih bogati zemljoposednici kao svoje letnjikovce utonule u parkovsko zelenilo. veka u Vojvodini je izgrađeno više monumentalnih građevina . i 1941. Romi. godine. etno-graditeljstvo. Stilski i umetnički. Vojvodinu karakterišu veoma značajni kulturno-istorijski spomenici i to iz perioda baroka. Dok su Nemci u prvom redu bil nosioci evropskog zanatstva. Rumuni. Njena multikulturalnost predstavlja neprocenjivo bogatstvo. veoma vredne su pravoslavne crkve u Bečeju.dvoraca. Banata.g. i 19. Pančevu. do 20. Početkom XX veka (1918. Bačke. stvarajući veliki trgovački kapital. Slovaci. Šokci. došlo je do jačanja gradjanskog staleža. Srbi su držali trgovinu.

smenjivanju i uzajamnom prožimanju brojnih civilizacija i različitih ostataka materijalne kulture na ovim prostorima. više od 500 lokaliteta iz perioda antike i preko 200 nalazišta iz srednjeg veka. ambari u Staparu (1847). Njihov značaj ogleda se u veoma dobroj očuvanosti. veku i građena su u stilovima baroka.prema svojim svojstvima su podeljena na: spomenike kulture (318). i 19. Najoriginalnija gradska jezgra su u Sremskim Karlovcima. Posebno su interesantni delovi ulica od kojih su poneki zakonom zaštićeni kao u naseljima Bački Petrovac. Bogate su muzejske zbirke u Muzeju Vojvodine u Novom Sadu. Tu su i orginalne vojvođanske kuće. Kupinovo. čuvaju se i orginalni čardaci. Posebne kolekecije predstavljaju materijalnu kulturu i duhovno stvaralaštvo: Srba. Novom Sadu. Senti i Novom Bečeju. i secesije sa elementima tradicionalne arhitekture. Rumuna. u gradskim muzejima Subotice. po broju civilizacija iz kojih potiče. predstavlja svedočanstvo o nastanku. Vojvodinu odlikuju i mnogobrojini muzeji i galerije sa veoma bogatim zbirkama. Sombora i Muzeja Srema u Sremskoj Mitrovici. Uz sela i gradove su salaši. Bačkoj Topoli.ovog područja iz 18. Temerin. Vršcu. Vršcu. Arheološka nalazišta U Vojvodini je do danas evidentirano preko 2000 arheoloških lokaliteta iz praistorije. orginalne i nadasve vredne su rumunske pravoslavne crkve u Vršcu. Bečeju. Najznačajnija arheološka nalazišta su: 50 . ambari. Kikindi. Zrenjaninu. arheološka nalazišta (15). U muzejima i galerijama Vojvodine čuvaju se pokretni spomenici kojima se reprezentuje polietnička kultura Vojvodine. Uzdinu i Beloj Crkvi. veka. po raznovrsnosti oblika i stilova. Pančeva. i drugih. katolička katedrala u Subotici i barokna protestantska crkva u Kovačici. a među zaštićenim nepokretnim spomenicima su: suvača u Kikindi (1899). Bački Breg. Stapar. Somboru. Ovo slično ponavljaš od malopre. neoklasicizma. Subotici. rimokatoličke crkve u Novom Sadu. Neštin. Posebnu specificnost Vojvodini daju stara gradska jezgra. Pančevu. Subotici. Vršca. Bogato graditeljsko nasleđe Vojvodine. Nastala su u 18. Bački Monoštor. Ruski Krstur. Zrenjaninu. Osim ovih pravoslavnih. Sivac. Mađara. vetrenjače u Čurugu i Bačkoj Topoli. Petrovaradinu. U etnografskom bogatstvu Vojvodine ističu se karakteristična ušorena sela u kojima neki objekti imaju raritetne vrednosti. Slovaka. prostorne kulturno-istorijske celine (16) i znamenita mesta (10). Rusina. vodenice na nekim rekama u Banatu i na Dunavu. u narodnim muzejima Zrenjanina. i 19. Na teritoriji Vojvodine su registrovana 424 nepokretna kulturna dobra koja su : od izuzetnog (65) i velikog značaja (359).

u Bačkoj to su pravoslavni manastiri Kovilj i Bođani. Bečkerečka i Karamešebeška ili Vršačka. veka n. U Sremskoj Mitrovici. Prvi episkop ove ujedinjene eparhije 51 . kao i višeslojna nalazišta: Titelski plato. Divša (Đipša). iz antičkog perioda sa ostacima ruševina impozantne carske palate. Gomolava kod Hrtkovaca i Židovar kod Vršca. kao i katolički samostani u Petrovaradinu. a danas 15 sačuvanih i aktivnih pravoslavnih manastira. Privina glava. kao i benediktinski samostan Arača kod Novog Bečeja i franjevački samostan u Pančevu. Šišatovac i Petkovica.. i predstavljaju sliku nacionalne. Pored fruškogorskih manastira u Vojvodini su i drugi manastiri i samostani zaštićeni kao nepokretna kulturna dobra: . veka ujedinjenjem vršačke eparhije i delova temišvarske eparhije u Jugoslaviji nastala je eparhija banatska. Somboru.Sirmijum (1-4. letnjikovci. Jazak. Basijana kod Rume (antički period). bečkerečka eparhija je spojena sa temišvarskom. Rakovac. ali i van njega još uvek nisu arheološki ispitani do kraja mostovi na Savi.. verske i kulturne mešovitosti ovog područija. godine. veku na prostoru današnjeg Banata bilo je puno srpskog pravoslavnog stanovništva i postojalo je nekoliko episkopija: Lipovska. Čelarevo . brojni stambeni i privredni objekti. Mnogi lokaliteti u samom gradu. vek).Vrdnik. Manastiri i samostani Monaške naseobine u Vojvodini nastaju na samom početku širenja hrišćanstva u srednjem veku. Prema dokumentimaizgradili su ga vitezovi-templari 1169.e. Ovi spomenici kulture danas predstavljaju pravu kulturnu i turističku riznicu Vojvodine. Grgeteg. i 17. nastalih u periodu od XV do XVIII veka: Novo i Staro Hopovo. FRANJEVAČKI SAMOSTAN U BAČU predstavlja najstariju monašku naseobinu u Vojvodini. Subotici i Baču (ženski i muški). Starčevo kod Pančeva (neolit). Kuveždin. ispod samog grada.u Banatu pravoslavni manastiri Mesić kod Vršca i Vojlovica kod Pančeva.). pronađeni su ostaci rimske carske prestonice. hramovi i crkve mnoštvo mozaika. Posle Velike seobe Srba 1690. Temišvarska. . nadgrobne i dekorativne plastike i drugo. Ravanica . različitih skulptura. Beočin.Čibska šuma (8-9. U 16. Početkom 30-ih godina 20. Mala i Velika Remeta. Krušedol. Jedinstvenu celinu čini Fruška Gora sa nekada 35.

Prema podacima iz 2002. Najznačajnije tvrđave su: Bač iz XIV veka (po ovoj tvrđavi Bačka je dobila ime). Neštin.bio je Georgije Letić. vetrenjača u Čurugu. Manastir Središte kod Vršca i Manastir Hajdučica kod Plandišta. narodnim muzejima Zrenjanina. Petrovaradin. Slovaka.Povoljan geografski položaj. Posebne kolekcije karakterišu materijalnu kulturu i duhovno stvaralaštvo naroda i narodnosti Vojvodine: Srba. U etnografskom bogatstvu Vojvodine ističu se urbanističke celine vojvođanskih ušorenih sela u kojima neki objekti imaju raritetne vrednosti (Bački Petrovac. Temerin). kao što je u ravničarskim krajevima. čuvaju se i originalni čardaci. na padinama Vršačkih planina. i drugih. Manastir Vojlovica kod Pančeva. Manastir Svete Trojice u Kikindi. Slankamen i Kovin (XI vek).Tu su i originalne vojvođanske kuće. Pošto se stanovništvo više bavilo stočarstvom. 132 sveštenika u 6 namesništava. Bogate su muzejske zbirke u Muzeju Vojvodine. Manastir Bavanište kod Kovina. a medu zaštićenim nepokretnim spomenicima su: suvača (mlin) u Kikindi (1899). Etnografsko bogatstvo Vojvodine – U muzejima Vojvodine čuvaju se mnogobrojni pokretni spomenici kojima se reprezentuje polietnička struktura Pokrajine. razvoj kuća i okućnica. Tvrđave i dvorci . tako i stranim turistima. gradjene su kuće nešto manjih dimenzija. ambari. U zavisnosti od ovog prirodnog faktora menjao se tip i oblik kuće. Ovo područje raspolaže velikim brojem raznovrsnih kulturnih dobara koja se mogu staviti u turističku 52 . raspored okućnice nije bio toliko bitan. Rusina. Mađara. U planinskom delu Banata. Rumuna. Podrumi su gradjeni od kamena koji se uzimao iz obližnjih majdana. Bački Breg. Vrdnik (XIV vek). Vršac (XV vek). ambari u Staparu (1847) i vodenice na nekim rekama u Banatu i na Dunavu.Bački Monoštar. Petrovaradinska tvrđava (XVII i XVIII vek). Sombora i Muzeju Srema. Manastiri eparhije banatske su Mesić kod Vršca. Raznovrsan reljef u Banatu je uticao na seosku arhitekturu. od boljeg izolacionog materijala zbog hladnoće. Uz sela i gradove su salaši. Vršca i Pančeva. u gradskim muzejima Subotice. Ove tvrđave su danas uglavnom u ruševinama. uglavnom ravničarski teren omogućili su izgradnju različitih fortifikacionih objekata već u srednjem veku. Banatska eparhija ima 158 parohija. velike evropske reke koje su u Vojvodini plovne celom dužnom. Ruski Krstur. Manastir Svete Melanije u Zrenjaninu. Stapar. Sivac. ANTROPOGENI TURISTIČKI MOTIVI BANATA Područje Banata ima veliki broj antropogenih motiva koji mogu biti zanimljivi kako domaćim. Morović (iz XIV veka) i druge. a glavna konstrukcija je bila od drveta. u smislu racionalnog iskorišćenja zemljišta.

Prema Turskoj je stvorena Vojna granica.Na teritoriji Banata tragove su ostavili mnogi narodi. Banat je pod Turcima bio privredno i kulturno unazađen. Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni. Trajan je Banat naselio isluženim rimskim vojnicima. Početkom V veka Huni. Sloveni. Vršac). ovim područjem su prolazili Huni. Pančevo. Veštinu sađenja i gajenja vinove loze 53 . Orešac. Na taj način se doprinosi podizanju pojedinačne atraktivnosti dobara uključenih u kulturnu turu Arheološka nalazišta i iskopine iz paleolita (Vršac. rimski car Trajan pokorio je Dačane i najveći deo današnjeg Banata dospeo je pod rimsku vlast. doba Velike seobe naroda. Granica Rimske države duž desne obale Dunava. u Ugarskoj državi je došlo do ekspanzije privrede. smenjivale i razvijale. Na severu Banata protezala se Pomoriška vojna granica. Omoljica. Vatin). U velikoj seobi 1690. presecala je. veliki uticaj je imao njen geografski položaj. Turci konačno zauzimaju Banat gde iz vojnih i ekonomskih razloga naseljavaju srpski i vlaški živalj. Nadiranje Turaka na Balkan izazvalo je seobu Srba prema ovim prostorima. i zauzimaju Srem i južne delove Banata. hiljade Srba bežeći od turske odmazde. Stabilizuje se monetarni sistem. Početkom XIV veka. koje su se na ovom području formirale.e. Na njegovom pobedničkom monumentalnom stubu u mu se i danas mogu videti pognute figure pokorenih banatskih domorodaca. Kroz ovaj deo Panonske nizije prolaze najpovoljnije prirodne veze zapadne i severne Evrope sa jugom Starog kontinenta. U to vreme Srbi su ovde činili glavnu masu stanovništva. i bakarnog i gvozdenog doba (Vatin. i dolazi do pojave novih naselja trgovaca.n. a pored njih su živeli i Rumuni. U drugoj polovini XVII veka je Turska vlast u čitavoj Vojvodini zamenjena austrijskom. starijeg neolita (Starčevo. prelazi u Banat. Jedan od efikasnijih načina za to je formiranje kulturnih ruta (putem klasterovanja) na osnovu grupisanja pojedinih kulturnih dobara. Potporanj). Bečki dvor je pribeglim Srbima garantovao oslobađanje od glavnih feudalnih obaveza. Godine 1552. godine. Početkom II v. Goti. STANOVNIŠTVO BANATA KROZ ISTORIJU Na etničku prošlost Banata. kada se sa istoka došli Mađari. Nemci koji su se doselili iz doline Mozela bili su poznati po zanatstvu i vinogradarstvu.funkciju. Banatski Karlovac) predstavljaju dragocena izvorišta i materijale za rekonstrukciju brojnih kultura. Period između V i VII veka . U drugoj polovini I veka stare ere na područje Vojvodine prodiru Rimljani. mlađeg neolita (Vršac. kao i čitave Vojvodine. Vandali. za vreme dinastije Anžujaca. pod vođstvom Atile. slobodu veroispovesti i autonomiju u pogledu crkveno-narodnih poslova. što je uticalo na razvoj unutrašnje i spoljašnje trgovine. Bitne promene u društveno – ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka. državna vlast je odlučila da tu naseli stanovništvo iz Nemačke i severne Ugarske. su se naselili između Dunava i Tise. Dupljaja. Mesić. Banat je zajedno sa Bačkom predstavljao graničnu teritoriju antičkog sveta. jer je računao na njih kao graničare.

Oni su razmešteni po svim opštinama i naseljima.. Prva Rumunska naselja nastala su u istočnom Banatu ( Uzdin. Pančevo je bilo primamljivo zbog svoje blizine Beogradu. kao i kuće u kojima su živeli poznati ljudi.1978).48%.Lokve. Jezgra starih gradova su omiljena mesta brojnih turista jer se u njima mogu. godine broj stanovnika je bio u blagom porastu čiji je uzrok velika pogranična zona. Dok su Nemci bili nosioci evropskog zanatstva. Građena su u stilovima baroka i secesije sa elementima tradicionalne arhitekture. Banatsko stanovništvo je etnički veoma šaroliko jer su plodne banatske ravnice pogodne za naseljavanje. godine objavila rat Srbiji. Kovin zbog otvorene šečerane . Zatim možemo spomenuti manju etničku grupu . Među ovim celinama u 54 . upoznati kulturu mesta. Senta.. Zrenjanin 116. Zrenjanin zbog osnivanja novih industrijskih pogona.. Posle Srba najviše ima Mađara. otvaranje novih škola. Belom Blatu. Ostale ambijentalne celine. Vlasti su zatvorile i ukinule sve srpske časopise i listove. i 19.73% (Bukurov.74%. prisustvovati raznim manifestacijama. veku. Gradovi su se razvijali kao centri trgovine i zanatstva. godine bila su izazvana privlačnom silom većih gradova. ali i kao kulturna sedišta. manastirske celine i srednjovekovni gradovi i utvrđenja . i to: Pančevo179. Kada je Austro-Ugarska 1914. Nova naseljavanja Banata posle 1953. zatim Kovin 84. pijace. arhitektonske celine naselja. Češkom selu. kao što su ulice. Nikolinci.). došlo je do jačanja građanskog staleža.45% i Vršac 26. Bela Crkva. bulevari. Pančevo. ostale ambijentalne celine.preneli su i ovde. Dalmatinske zagore. Slovaci su manje zastupljeni. koje je pritiskalo stare balkanske zanate. Aratcu. Banatsko novo selo.Rumuni. koji su bili nastanjeni i pre pojave Turaka. Kovačica. oduvek privlačile razne narode. Posebne vrednosti predstavljaju arhitektonske celine naseljnih mesta: Zrenjanina.stočnu i žitarsku. Najbrojniji su Srbi. Slovaci i Rumuni i pored protivljenja austrijskih vlasti su se spuštali sa karpatskih planina u banatsku ravnicu u drugoj polovini XVIII veka. Najveći porast su imali banatski gradovi.Kikinda. naći prodavnice sa suvenirima. Zahvaljujući politici austrijske vlasti. Od 1921.78%. vašari. To su: stara jezgra gradova. Kikinda 45. itd. što predstavlja primere raznih stilova . u Vojvodini je nasilno prekinuta svaka društveno-politička i kulturna aktivnost. Nastavljeno je i naseljavanje Srba i Hrvata iz Like. ali ih ima u Kovačici. stvoriti poznanstva. Većina ovih celina u Banatu je nastala u 18. Njihov značaj ogleda se u veoma dobroj očuvanosti. Banatski Karlovac 73. trgovi. Srbije i Bosne. predstavljaju zanimljiva mesta na kojima turisti mogu upoznati život običnih ljudi.Vršac i druga mesta koja imaju sačuvane pojedine građevine i čitave ambijentalne celine..Od odmazde je stradalo stanovništvo Banata. tako da je Vršac postao jedan od značajnih evropskih centara za proizvodnju vina.42%. itd. Prostorne kulturno-istorijske celine Prostorne kulturno-istorijske celine su grupa najbrojnijih kulturnih dobara ne samo ovog područja. Srbi su držali trgovinu .

a Vršački grad – Kula je srednjovekovno strategijsko utvrđenje iz sredine 14. spomen-bista. živele i stvarale neke od naših najpoznatijih naučnih. ekonomskog i turističkog nasleđa. Znamenita mesta su prostori i objekti od posebnog istorijskog značaja za jedan narod. Uroš Predić.. Bogatstvo graditeljskog. godine. kao i njihovi parkovi imaju posebno mesto. sistem dugačkih zemljanih utvrđenja na relaciji Crna bara-DeliblatoMramorak i Parta-Orešac-Grebenac. Ostaci nekadašnjih srednjovekovnih utvrđenja-gradova su takođe objekti koji imaju veliku istorijsku i kulturnu vrednost.). Nabrojmo samo neke od njih: 55 . To su specifični spomenici koji ukazuju na značajne istorijske događaje. što je posledica trenutnog stepena očuvanosti ovih objekata.. zasnovano je na raznovrsnosti kulturnih dobara. Vasko Popa. Karta broj 6: Mapa dvoraca i letnjikovaca Vojvodine Posebne turističke potencijale u Banatu predstavljaju dvorci čija valorizacija nije adekvatna. u čemu dvorci i letnjikovci Vojvodine. pa su i stilovi građenja ovih objekata različiti i pripadaju prelaznom periodu od baroka do klasicizma. istorijskog. Kovinski Stari grad je utvrđenje iz 1073. veka i mnogi drugi. javnih i kulturnih ličnosti ( Mihajlo Pupin. kao što su Grad (kod Dupljaje) i Židovar (kod Orešca). Miloš Crnjanski. već i pečat ukupnog kulturnog stvaralaštva jednog naroda. praistorijska zemljišna utvrđenja i „rimski šančevi“. Većina ovakvih spomenika u Banatu govori o istorijskim i političkim zbivanjima tokom vekova. Veliki broj spomen ploča. Dvorci i letnjikovci Vojvodine nastajali su tokom XVIII. spomen-kosturnica. XIX i početkom XX veka. spomen-zgrada i drugih obeležja naroda Banata i njegovog istorijskog postojanja. Manastirske celine su podgrupa koja zaslužuje najveću pažnju u turističkoj valorizaciji i prezentaciji jer ne samo da nose pečat umetnosti vremena iz kog potiču. spomen-piramida. kulturnog.Banatu najinteresantnije su kuće u kojima su se rodile. ličnosti i mesta. .

i 1757. Dvorac "Kapetanovo" . Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja. Za svaku od ovih prelepih građevina vezana je neka legenda.Padej (XIX). je proglašen za spomenik kulture U njemu se nalazi danas hotel.Stari Lec(XIX). Danas je dvorac renoviran i u njemu se nalazi hotel. Dvorac "Bisingen" . Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja.Vlajkovac. Dvorac "Engelman" Gunaroš Dvorac "Fantast" Bečej (XIX). nalazi se u Ečki izgrađen početkom XIX veka. Veliki i mali dvorac "Lazarević" . Dvorac "Danijel" . Dvorci veliki i mali "Danijel" . Dvorac "Lazar" Ečka . koja se može uklopiti u turističku prezentaciju i plasirati kroz adekvatan turistički proizvod. Iako ruiniran. a 2001 g.Dvorac "Vladičanski" Vršac . Dvorac je proglašen za spomenik kulture Dvorac "Marcibanji" Čoka (XIX). 56 . Dvorac je spomenik kulture od izuzetnog značaja. Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja. koja govori o mističnom životu plemićkih porodica. Kuća je evidentirano kulturno dobro. Dvorac "Šulho Vebera" . Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja Dvorac "Servijski" Novi Kneževac (XVIII/XIX) Dvorac "Sokolac" Novi Bečej (XIX). Oba dvorca u Velikom Središtu su spomenici kulture od velikog značaja sagrađeni krajem XIX i početkom XX veka. Oba dvorca u Starom Lecu izgradili su članovi jermenske veleposedničke porodice Danijel i nalaze se u centru sela. dvorac predstavlja spomenik kulture od velikog značaja Dvorac "Jagodić" kod Konaka (XIX).Stari Lec (XX) Dvorac "Maldeghem" Novi Kneževac Dvorac "Damaskin" Hajdučica (XX). Godine.Veliko Središte.Konak (XIX). Dvorac "Bajić" – Bočar Dvorac "Hertelendi" – Bočar Dvorac "Divan Georga" .Padej (XX). Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja Najveći deo ovih dvoraca još uvek nemaju rešenja o zaštiti i sticanje statusa kulturnog dobra. Njihova revitalizacija i uređenje od velikog je značaja da bi se zaustavilo propadanje i omogućila njihova valorizacija kroz turizam . Letnjikovac je evidentirano kulturno dobro.Dvor je izgrađen između 1750. za potrebe banatskih episkopa nakon preseljenja eparhije iz Karansebeša u Vršac. PROSTORNI RAZMEŠTAJ TURISTIČKIH ATRAKTIVNOSTI BANATA Radi boljeg sagledavanja turističkih potencijala Banata daćemo primer nekih zaštićenih kulturnih i prirodnih dobara kao i manifestacija koje se održavaju na prostorima pojedinih opština.Dvorac. poznatiji kao Kaštel.

zatim zgrada Kurije i bogomolja Vodica Ognjene Marije – oba spomenici kulture od velikog značaja.Opština Ada . Nikole i suvača – oba spomenici kulture od izuzetnog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara tu se nalazi u Dupljaji praistorijski grad – arheološko nalazište od velikog značaja. stambena zgrada. Petra i Pavla i Vatrogasni dom.Zgrada veća. Opština Kanjiža . Opština Kovin . u Grebencu Rumunska Pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja a u Beloj Crkvi crkva Sv. veku i pravoslavne crkve koja je 1700-tih godina dobila današnji izgled. oba spomenika kulture od velikog značaja. nova katolička crkva Sveti Pavle pored stare crkve izgrađene još u 18.Od zaštićenih kulturnih dobara u Dobrici je crkva Preobraženja od. Jovana Preteče – sve spomenici kulture od velikog značaja. Opština Alibunar . u Novom Miloševu dvorac Karačonji i crkva Sv. crkva Sv. u Iđošu Gradište – arheološko nalazište od velikog značaja i u Ruskom Selu grobnicu porodice Čarnojević – spomenik kulture od velikog značaja. u Mokrinu crkvu arhistratiga Mihaila – spomenik kulture od izuzetnog značaja. izgrađena je 1912. Georgija – spomenik kulture od izuzetnog značaja. Opština Kikinda .Od zaštićenih spomenika kulture tu je crkva Vaznesenja Gospodnjeg od velikog značaja i na Gornjem bregu. Opština Novi Bečej – Od zaštićenih kulturnih dobara u Novom Bečeju su: Kapela manastir – spomenik kulture od velikog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara je Rimokatolička crkva Sv.Od zaštićenih kulturnih dobara u Kikindi je crkva Sv. u Ilandži crkva Sv. Save od velikog značaja i rodna kuća Novaka Radonjića. Arhanđela Gavrila 57 . Opština Bela Crkva . Trojstva – spomenik kulture od izuzetnog značaja i pravoslavna crkva Sv.arheološko nalazište od velikog značaja. u ataru Ade škola od velikog značaja. Opština Čoka . Arhanđela – oba spomenici kulture od velikog značaja i u Bočaru crkva Sv. Arhanđela – spomenik kulture velikog značaja. Opština Kovačica -Od zaštićenih kulturnih dobara u Uzdinu je Rumunska pravoslavna crkva Sv. Matejski brod . godine . u Vranjevu opštinska zgrada. Nikole – spomenik kulture od velikog značaja i u Crepaji crkva Uspenja Bogorodice – spomenik kulture od velikog značaja. crkva Sv. Arača. Nikole u Vladimirovcu bunare od velikog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara u Kovinu se nalazi crkva Svetog arhanđela Mihajla i Gavrila i ostatci tvrđave – oba spomenici kulture od velikog značaja a u Deliblatu je crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole – spomenik kulture od velikog značaja. u Samošu crkva Sv. Arhanđela Mihajla – spomenik kulture od izuzetnog značaja. U Molu je crkva Sv. u Idvoru Memorijalni kompleks Mihajla Pupina – znamenito mesto od izuzetnog značaja.

Opština Opovo .Od zaštićenih kulturnih dobara u Srpskoj Crnji je rodna kuća Đure Jakšića i crkva Svetog Prokopija – oba spomenici kulture od velikog značaja. Opštine Srednjebanatskog okruga. Gradska kuća iz XVIII veka. najstarija pozorišna zgrada u Srbiji. zgrada Konkordije. zgrada na Trgu kralja Petra I broj 8-10. veka sa bogatom riznicom. Nikole – obe spomenici kulture od velikog značaja. u Srpskom Krsturu zgrada stare opštine – spomenik kulture od velikog značaja. crkva sv. Vladičanski dvor iz XVIII. Uspenska crkva (1746).Od zaštićenih kulturnih dobara u Jaši Tomiću je Srpska pravoslavna crkva Sv Nikole – spomenik kulture od velikog značaja. Bukovčeva palata. lepo uređenim gradskim trgom. Opština Zrenjanin . zgrada u ulici Dimitrija Tucovića 2. katedrala sv. u Šurjanu Srpska pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja. imaju kulturna dobra 58 . danas Narodni muzej.godine. Opština Novi Kneževac . Katedrala. svih 8 spomenici kulture od velikog značaja. gradska biblioteka. Gimnazija(1846).Od zaštićenih kulturnih dobara u Novom Kneževcu nalazi se crkva Sv Arhanđela. arh. Opština Sečanj . manastir Mesić iz XVI.. god. neolitsko naselje Starčevo . Opština Vršac . Nikolaja iz 1785.Od zaštićenih kulturnih dobara u Hajdučici je dvorac Lazara Dunđerskog a u Starom Lecu dvorac Jagodić i dvorac Kapetanovo – sva tri dvorca su spomenici kulture od velikog značaja. . katedrala sv. Gerharda. Gradska kuća. Nikole i u Sakulama Srpsku pravoslavnu crkvu Sv. (1839). Mali most.Zrenjanin je grad sa brojnim kulturno-istorijskim spomenicima. u Konaku dvorac Danijel – spomenik kulture od velikog značaja i u Jarkovcu Srpska pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja. Pozorište. Mihajla i Gavrila – spomenik kulture od izuzetnog značaja. zgrada u ulici Nikole Tesle 3. zgrada Magistrata. zgrada Narodne pivare. svetionici na ušću Tamiša u Dunav – spomenik kulture od velikog značaja.Opština Nova Crnja . Srpski pravoslavni manastir Sv. zgrada na Trgu kralja Petra I broj 11. Finansijska palata.Od zaštićenih kulturnih dobara u Opovu imamo Srpsku pravoslavnu crkvu Sv. nizom reprezentativnih javnih objekata i spomenika kulture. Srpska pravoslavna crkva Preobraženja – spomenik kulture od izuzetnog značaja. veka. U gradu i okolini postoji 19 kategorisanih i zaštićenih spomenika kulture:. najstariji most u gradu. .arheološko nalazište od izuzetnog značaj. Sud. Osim toga tu se nalaze i poznato pozorište. Gerharda iz 1863. Opština Plandište . zgrada u ulici JNA 2. Vladičanski dvor i Manastir Mesić su spomenici najviše kategorije. (1894). regionalni muzej.Gradsko područje Vršca se odlikuje. (1816). Opština Pančevo . Vršačka kula iz XIV veka.Od zaštićenih kulturnih dobara u Pančevu imamo staro gradsko jezgro – prostorno kulturno-istorijska celina od velikog značaja. Srpska pravoslavna Uspenjska crkva. dvorac Servijski-Šulpe i olajnicu – sva tri spomenici kulture od velikog značaja. u Banatskom Novom selu staro jezgro – prostorno kulturno-istorijska celina od velikog značaja i u Crepaji Srpska pravoslavna crkva Uspenja Bogorodice – spomenik kulture od velikog značaja.

beli jasen. specijalni rezervat prirode. preko 50 km leve obale Dunava. sastojina pitomog oraha – prirodni spomenik u parku oko kaštela u blizini Rumunske granice. Opština Novi Bečej . DTD kanalska mreža. dva stabla hrasta lužnjaka – sve prirodni spomenici u Velikom Gaju. mreža kanala DTD. koprivić. tri stabla belog jasena – spomenik prirode na ulazu u Dolovo iz pravca Pančeva i Omoljička ada. kanali DTD. spomenika slikarstva i primenjene umetnosti i dr. Deliblatska peščara.000ha).Od zaštićenih prirodnih dobara imamo: hrast lužnjak – prirodni spomenik na nasipu iza fabrike ambalaže i park u Novom Kneževcu – prirodni spomenik vrtne arhitekture u centru Novog Kneževca Opština Pančevo .) – prirodni spomenik kod Deliblata. Opština Bela crkva – glavni prirodni resursi su poljoprivredno zemljište.starog jezgra Zrenjanina. hrast lužnjak – spomenik prirode kod Kuman i park u Sokolcu – prirodni spomenik vrtne arhitekture. Zaštićena prirodna dobra su: Slano Kopovo – specijalni rezervat prirode. i strogi prirodni rezervat kod Ivanova u okviru Donjeg Podunavlja. a neki su nepovratno nestali (zgrada "starog" Muzeja. reka Dunav. sastojina Juniperus virginijana – strogi prirodni rezervat u okviru Deliblatske peščare. Na teritoriji srednjeg Banata evidentirano je oko tri stotine nepokretnih spomenika kulture.od izuzetnog značaja. reka Tisa i Aranka. hrast lužnjak – spomenik prirode u Novoj Crnji i sofora – spomenik prirode u Novoj Crnji. "Veliki most" itd. Ginko . park dvorca u 59 . Opština Novi Kneževac . počev od praistorijske kulture (Govedareva humka kod Jaše Tomića. Postoje bogata lovišta i termalni izvori i tri grofovska dvorca. i spomen park Kikindsko-mokrinskom partizanskom odredu – memorijalni prirodni spomenik kod Simićevog salaša. Opština Čoka – Glavni prirodni resursi su: vinogradi. mečja leska .Glavni prirodni i privredni resursi su: poljoprivredno zemljište (oko 42.000 hektara). Od zaštićenih prirodnih dobara su: koprivić (Celtis australis L. Od zaštićenih prirodnih dobara su: pašnjaci velike droplje – specijalni rezervat prirode i stari park u Čoki – spomenik prirode u centru mesta. Opština Plandište .).Od zaštićenih prirodnih dobara tu se nalazi Ponjavica – park prirode kod Banatskog Brestovca i Omoljice. reka Tisa. Opština Nova Crnja -Od zaštićenih prirodnih dobara ovde se nalazi: grupa stabala koprivića – spomenik prirode u Srpskoj Crnji. pa do najznačajnijeg spomen kompleksa . Matejskog broda kod Novog Bečeja i dr.Od zaštićenih prirodnih dobara tu je Stari park u Velikom Gaju – spomenik prirode. Opština Kovin – Glavni prirodni resursi su: Deliblatska peščara – specijalni rezervat prirode (17.Od zaštićenih prirodnih dobara je Deliblatska peščara. 7 Belocrkvanskih jezera. i termalne vode.). brojnih istorijskih spomenika etnologije. ZAŠTIĆENA PRIRODNA DOBRA BANATA Opština Alibunar . i termo mineralnih voda.

177 ha. susreti pesnika srednjoškolaca. Begej i Tamiš na kojima je formirano više izletničkih lokaliteta. 60 . folklorne.Na teritoriji opštine nalaze se reke Tisa.Ada. turnir u uličnom basketu u Čoki. Memorijal Miroslav Antić u Mokrinu i Festival rumunske muzike i folklora Vojvodine u Banatskom Novom Selu.Tradicionalne manifestacije i takmičenja su: ulične trke školske omladine u Padeju. kao što su Bobotovo kod Elemira. Opština Zrenjanin . zaštićeno je 1982. Veći deo šumskog područje ove planine. Pesničko veče. plivački miting . Čoka . Alibunar .Carska bara. oko ostrva Okanj i Ostrvo.U blizini Zrenjanina je banja Rusanda. smotra amaterskih kulturno-umetničkih društava. Gudurički vrh sa 641m nadmorske visine.Tradicionalna takmičenja i manifestacije na teritoriji opštine su: Dani Miloša Crnjanskog u Ilandži. Festival digitalne umetnosti i fijakerijade zatim u Bavaništu Dani ćirilice. međunarodni festival kamernih horova "Bardoš Lajoš". MANIFESTACIJE Ada -Tradicionalne manifestacije i takmičenja su: Lingvistički dani "Sarvaš Gabor". "Pozorišni dani Rumuna" u Alibunaru.Vršačke planine su poznate po raznovrsnoj flori. tradicionalne manifestacije kulturno umetničkih društava.Tradicionalne manifestacije su: Karneval cveća. Botoš na Tamišu. Dečiji folklorni kamp i Muzičko-folklorni kamp u Banatskom Monoštoru. memorijalni konjički miting . Bela Crkva . Padeju. Opština Vršac . površine 4. Kovin . najviša je tačka u Vojvodini. Festival "Deca pevaju hitove". crni orah. tradicionalni kamp za ručne radove. "Sabor pčelara" na Devojačkom bunaru. godine kao park prirode.. Tisa i dva stabla koprivića – svi prirodni spomenici u parku u Hajdučici i park dvorca Jagodić – prirodni spomenik u Starom Lecu. turnir u malom fudbalu u Čoki. međunarodni ribolovački kup "Mol". takmičenje u sportskom ribolovu "Zlatna udica" u Janošiku.Kod Ečke je zaštićeni rezervat prirode Stari Begej . U Kikindi Terra – simpozijum skulpture. su ribolovni tereni. jedrilišarske regate i smotre negovanja kulture etničkih zajednica. Ostojićevu i Sanadu. crni jasen. Sečanj ..Tradicionalne manifestacije i takmičenja su:u Kovinu Oktobarski likovni salon. Ostojićevu i Čoki. lov na soma kapitalca.Od zaštićenih prirodnih dobara tu je park dvorca u Konaku – prirodni spomenik vrtne arhitekture i staro stablo bresta– memorijalni prirodni spomenik. međunarodni ribolovački miting "Art" Ada.Hajdučici. Dani ludaje. Memorijalni turnir u rukometu. Dani Mađarskog filma. naučni skup u oblasti društvenih nauka "Kikindski dijalozi". domaća radinost u Ostojićevu. likovna kolonija "Novak Radonjić". Smotre (recitatorske. horske i orkestarske i amaterskih pozorišta. hrast lužnjak. posebno po lekovitom bilju i blagotvornoj klimi.

Plandište . konkurs recitatora Buna vestire – Blagovesti. Vršački venac. Opština Vršac . Opština Zrenjanin . Smotra recitatora "Pesniče naroda mog". Festival pozorišne umetnosti "Portret". Likovna kolonija "Deliblatski pesak" i Stručna konferencija regionalno-univerzalno.Prevodilačka radionica "Zoltan Čuka" i opštinska smotra kulturno umetničkih društava.Kao najznačajnine i za razvoj kulturnomanifestacionog turizma posebno vredne ističu se sledeće manifestacije: Dani berbe grožđa. a u Omoljici Međunarodni festival amaterskog filma "Žisel". Dani Vaska Pope . Održava se krajem juna ili početkom jula meseca. Zatim tu je i osmomartovska manifestacija "Poklon ženi" . Poetske šetnje parkom i Akordi leta. tradicionalni maraton i turnir u malom fudbalu "Aca Radović".Poslednja nedelja avgusta u znaku je "Dana piva" .Velikogospojinski dani i takmičenje solo pevača. Međunarodno takmičenje kamernih ansambala duvača. dani džeza. manifestacija "Banatske vredne ruke" u junu mesecu. "Dani Austrije" u Opovu.U Kovačici Kovačički oktobar – likovni salon i svetski dan maternjeg jezika. Međunarodni simpozijum "Znameniti Banaćani – korak ka Evropi" i međunarodni festival poezije "Putevi klasja" i u Debeljači Festival mađarskih varoških pesama i čardaša – VIVE. u Dolovu Festival muzičkog i folklornog stvaralaštva dece Srbije. Festival dramskih amatera sela Vojvodine "FEDRAS) i susreti nacionalnih manjina. U Srpskoj Crnji su: Liparske večeri-Đurini dani i svesrpski turnir u natezanju konopca U Novom Kneževcu su: Međunarodni festival harmonikaša. u Uzdinu Festival zabavne muzike Tineratea canta. Izložba suvog cveća i 61 . Atletski i plivački maraton. Letnje sportske igre. Sajam cveća . Opština Kanjiža . Pančevo . Sečanj –Književni susreti "Pisci na granici". Muzički festival dece Vojvodine. Vršačka pozorišna jesen. Festival muzike za decu "Raspevano proleće".Značajne i čuvene su razne manifestacije: Kolonija književnika koja ima dugu tradiciju. godine. U okviru ove manifestacije održava se i takmičenje u ručnoj kosidbi pšenice. Memorijal Bore Kostića. Tragom Paje Jovanovića.krajem septembra. Internacionalni festival autorskog stripa grrr!!!. Opovo . U Novom Bečeju: Likovna kolonija Tiske akademije akvarela. Dani Josifa Marinkovića. a u Banatskom Novom selu Festival Rumunske muzike i folklora Vojvodine.turističke manifestacije koja se u gradu tradicionalno održava od 1986.Tradicionalne manifestacije su u PančevuInternacionalna umetnička radionica "Staklo". "Dani žetve" manifestacija posvećena kultu novog hleba.Tradicionalne manifestacije su: "Ovčarski dani" u Sakulama.

pa čak ni u domaće turističke tokove. a treba očekivati da će izvoz srpske privrede u budućnosti. Turistički proizvod je u mnogome zastareo s obzirom na ponudu koja je rađena osamdesetih godina dvadesteog veka. planine. To bi trebao da bude rezultat rasta interne efikasnosti i međunarodne konkurentnosti većine privatizovanih preduzeća. Samim tim. već i bezbroj aktivnosti koje je moguće sprovesti u određenom geografskom prostoru .Srbija je s jedne strane suočena s potrebom ubrzane revitalizacije nasleđene suprastrukture. Likovna kolonija u Ečki koja se održava svake druge godine (neparne) u septembru mesecu. Smeštajni kapaciteti nezadovoljavajućeg kvaliteta za potrebe inostranog tržišta Baziranje ponude na malom broju proizvoda (banje. a u bivšoj Jugoslaviji najveći deo investicija se usmeravao prema obalnom području. Rezultat ovakve politike razvoja turizma ogleda se kroz: Ne postojanje adekvatne turističke ponude Neizgrađenosti turističke infrastructure Suprastruktura koja je stvorena za potrebe. To je uslovilo da je kontinentalni deo zemlje bio zapostavljen kada je reč o razvoju turizma. biti bitno veći nego što je to danas slučaj. uglavno. Kao posledica takvog planiranja. U Strategiji razvoja turizma Srbije je zaključeno da ’’iako Srbija poseduje raznovrsnu atrakcijsku strukturu. što se vrednost izvoza roba i usluga iz godine u godinu postepeno povećava. kada se proces privatizacije preduzeća privede kraju. koje u mnogome trpi negativne posledice zanemarivanja kontinentalnog dela prilikom razvoja turizma. Proces tranzicije u Srbiji je još u toku što u mnogome utiče i na pravce razvoja turizma. koji još uvek nisu pronašli svoje mesto u turističkoj ponudi Srbije ’’. PROSTORNI ELEMENTI RAZVOJA TURIZMA BANATA Prepoznatljiva turistička destinacija je prostorna celina u kojoj postoji određena koncentracija turističkih resursa i kapaciteta. Ovakav zaključak može da se primeni i na posmatrano područje Banata.sredinom decembra . U tom kontekstu. domaćeg turizma.manifestacije). a s druge strane pravilnim korišćenjem i upravljanjem očuvanih resursa kroz oblikovanje novih proizvoda. turistička ponuda jedne destinacije nisu samo infrastruktura i kapaciteti. koja je saobraćajno dostupna. nju ne prati adekvatan profil turističkih proizvoda. Pozitivno je. 62 . gde postoje lokalne saobraćajnice i koja je u očima turista prepoznatljiva i ima određen imidž. Zvog toga se pri razvoju turizma Srbije postavlja zadatak efikasnog aktiviranja postojećih resursa i aktiviranje svih kapaciteta za razvoj turizma.prazničnih cvetnih aranžmana . administrativni centri) Pojava novih proizvoda (ruralni turizam. međutim. mnogi delovi Srbije se nisu značajno uključivali u inostrane.

62% godišnje. Kada je u pitanju noćenje turista. godini. Vojvodini i Banatu BROJ DOLAZAKA 1992 DOMAĆI BROJ % PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA 29641 95.2 INOSTRANI BROJ % 1464 1276 2185 4925 18887 143684 4.1 91270 94.6 UKUPNO BROJ % 31105 27826 37264 96195 364199 2562888 100.TURISTIČKI PROMET BANATA Aktuelni problem povezan sa turizmom Srbije.2 5.3 26550 95. Slične tendencije karakterisale su i ukupan broj turista. učešće inostranih turista je 13%.8 23341 87.503 1988469 100. do 1999.5 83. a koji. ostvarena prosečna stopa pada broja noćenja u visini od -3. dobrim delom. Tabela 10: Ukupan broj turista u Srbiji. što ni u kom slučaju ne može biti zadovoljavajuće. je u razdoblju od 2000. S obzirom da je broj registrovanih turističkih noćenja u tom periodu samo nastavio negativan trend iz prošlog perioda (1995.9 2005 DOMAĆI BROJ % 21570 24478 18215 64263 190518 1535790 82.0 63750 87.2 3272 12.9 5.3 49599 17.8% ostvarenih u baznoj 1995.5 1897612 85.6 5.5 16.4 35079 94.1 19 26.8 UKUPNO BROJ % 24921 100 26613 100 21149 100 72683 100 282837 100 2209675 100 UKUPNO BROJ % 26161 29438 23668 79267 260.8 2419204 94.0 8933 12.2 76. Smatra se da je to oko 30% zvaničnog statistički registrovanog turističkog prometa u zemlji.4 2002 DOMAĆI BROJ % 22639 90.7 17770 84. zapažamo da su domaći turisti zastupljena sa blizu 90% u ukupnom turističkom prometu.8 23. Osim toga.7 4.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA Izvor: RZS. u velikoj meri umanjuje značaj turizma u privrednoj strukturi zemlje. Očigledno je da se ostvareni turistički promet.3 3379 16. do 2004. Na području Srbije.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA INOSTRANI BROJ % 2282 9.9 81 73.9 345312 94. broj registrovanih turističkih noćenja u 2004. dostigao je oko 84. godini.8 22.1 5.7 233238 82. 63 .5 312063 14.2 77. povezan je sa statističkim praćenjem turizma. godine). ne registruje od strane službene državne statistike.1 INOSTRANI BROJ % 4591 4960 5473 15024 69985 452679 17.

3 UKUPNO BROJ % 150691 100 72496 100 54851 100 278038 100 742095 100 7206704 100 UKUPNO BROJ % 149345 100 93747 100 63127 100 306219 100 734878 100 6499352 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA Izvor: RZS. Vojvodini i Banatu BROJ NOĆENJA 1992 DOMAĆI INOSTRANI BROJ % BROJ % PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNIBANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA 104870 63540 86116 254526 863280 8685945 95.6 96. Tabela 11: Ukupan broj noćenja u Srbiji. Najveći deo turističkih noćenja u Banatu ostvaruju domaći turisti (oko 90%) a znatno manje inostrani turisti.0 22361 8.1 13277 21 38213 12.0 631740 85. godini.2 7865 10. Broj inostranih turista je u posmatranom periodu znatno povećan kako realno tako i procentualno.5 94. Kada je reč o broju dolazaka u posmatranom periodu se beleži značajan pad. Porast procentualnog učešća stranih turista je neznatan.4 5.7 4740 3739 6021 14500 49510 339334 4.0 110355 14. godini.5 81428 86.0% u 2005.3 5.9 49850 79 267686 87. pozitivna dinamika broja noćenja za posledicu ima povećanje prosečne dužine boravaka.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA INOSTRANI BROJ % 6254 4. narošito važnih za lokalnu zajednicu gde turisti borave.2 5507604 84. To utiče na povećanje ekonomskih efekata od turizma.2 INOSTRANI BROJ % 12667 8.godini na 19.1 6468473 89. Za razliku od toga.8 991748 15.5 581706 79. a kao strani u 2002 i 2005.5 153172 20.Turisički promet Banata posmatrali smo u periodu od 1992 do 2005.9 738231 10.8 64631 89. i mesto ovog dela Srbije u ukupnom turističkom prometu.4 3. kako bi uporedili kretanja na turističkom tržištu.8 8242 15.8 TOTAL BROJ 109610 67279 92137 269026 912790 9025279 % 100. Najveći deo turista koji dolaze u Banat su domaći turisti.5 5.0 255677 92. turisti koji dolaze iz republika bivše Jugoslavije računaju se kao domaći u 1992.4 93. Broj noćenja u posmatranom periodu je zabeležio porast. što je jasnije izraženo kod inostranih nego domaćih turističkih 64 .godine.1% u 1992.6 6.8 2005 DOMAĆI BROJ % 136678 91.6 94.2 2002 DOMAĆI BROJ % 144437 95.g.5 12319 13. dok strani učestvuju sa manje od 30%.7 94.2 46609 85. sa 5.

TR Iako je broj registrovanih turistiČkih noćenja i dolazaka u Srbiju u posmatranom periodu u stalnom opadanju.7 4.g. Dok je broj noćenja domaćih turista smanjen za oko 5%.) na 2.) na 4.4 2.8 2.).9 dana (1992. Vojvodini i Banatu PROSEČNO VREME BORAVKA (*) 1992 DOMAĆI INOSTRANI 3.3 UKUPNO 2.5  0.5 2.5 3.5 2.2  5.5  2.5 UKUPNO 6. Prosečna dužina boravka domaćih turista povećana je sa 2.7 3.6 2.3 3.8 dana (1992. Izuzetno povećanje broja noćenja inostranih turista nije ni u kom slučaju povezano samo sa turističkim kretanjima. kao i na ostvarene ekonomske efekte u lokalnim zajednicama. ovakva izmena u dužini boravka turista u mnogome je uticala i na devizni priliv od turizma.9 2.4  2.4  2.2 3. a inostranih turista je smanjena sa 2.4 4.6 3.4 2005 DOMAĆI INOSTRANI 6.0 2.4 2.6 3.3 3.8 2.5 2.6 3.).2 2.9 1.noćenja.8 2.4 2002 DOMAĆI INOSTRANI 6.3 2.0 2. Ove karakteristike turističkog prometa odrazile su se i na prosečan boravak turista u Banatu.g.4 2. već i sa poslovnim putovanjima povezanim sa kompletnom političkom situacijom prisutnom na teritoriji Srbije u posmatranom periodu. odnosno usled promena primarnog motiva dolaska. Tabela 12: Prosečna dužina boravka turista u Srbiji.8 2. prosečna dužina boravka gostiju varirala je u najvećoj meri kao rezultat promena u dominantnim segmentima turističke tražnje.5 3.4 2.7 3. broj inostranih je povećan za oko 163%.7 2. što je samo refleksija 65 . Generalno gledano.g.5 2.5%.g. može se konstatovati da je početkom XXI veka došlo do određenog smanjivanja prosečne dužine boravka.4 2. U ukupnom broju noćenja domaći turisti učestvuju sa 87.8  2.5 2.9 2.8 2.5% a inostrani sa 12.2 2.2 dana (2005.6 2.2 3.6 PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA (*) noćenja / dolasci UKUPNO 3.5 dana (2005.7 2.3 Izvor: RZS.7 2.1 3.

već se podjednako moraju uzeti u obzir i saobraćajna i komunalna infrastruktura. kao i svih prirodnih i antropogenih resursa vezanih za taj prostor. Upravo zbog toga receptivna baza ne može biti jedini kriterijum u merenju ukupne razvijenosti materijalne baze. dok se u Vojvodini nalazi oko 12% kapaciteta. zadovoljićemo se analizom dostupnih podataka i procenom stanja. ona je bitno manje izražena nego u slučaju primorskih zemalja.000 turističkih ležajeva raspoređenih u 700 poslovnih objekata. Međutim. Sagledavanjem saobraćajne i komunalne infrastrukture kao i receptivne baze za razvoj turizma. U Srbiji je registrovano blizu 86. odnosno nepostojanje klasičnog proizvoda "sunce i more". MATERIJALNA BAZA ZA RAZVOJ TURIZMA Materijalna baza je veoma važan element turističke valorizacije nekog prostora. Ove tendencije su se odrazile in a smeštajne kapacitete Banata. regiji Beograda (36%). Ovo smanjenje nije toliko zabeleženo u osnovnim. Italije i Turske. sociokulturne i ekonomske elemente životne sredine. Češke. Iako u Srbiji postoji određeni nivo sezonalnosti turističkog prometa. Na taj način dolazimo do zaključaka da je: 66 . znatno više posledica slučaja nego ciljanog pozicioniranja i promocije na određenim. Nekada je postojala praksa da se ukupna razvijenost materijalne baze turizma nekog prostora meri razvijenošću ponude smeštajnih kapaciteta. Razlog postojanja ovakve prakse leži u činjenici da se najveći deo turističke potrošnje odnosi na objekte za smeštaj. Kao najznačajnija emitivna tržišta za srpski turizam su tržišta Bosne i Hercegovine.oktobar. slaba razvijenost smeštajnih kapaciteta na području Banata kao i nedostupnosti podataka koji se odnose na privatni smeštaj. Interesantno je istaći da prvih šest emitivnih tržišta generiše zajedno tek oko 42% ukupnog broja ostvarenih noćenja. Najveći broj noćenja u Srbiji ostvaruje se u periodu maj .globalnih trendova u savremenom turizmu. poslednjih godina stvari se drastično menjuju usled sve veće potrebe da se razvoj turizma uskladi sa principima održivog razvoja koji se podjednako odnose na ekološke. Najveći deo smeštajnih kapaciteta Srbije se nalazi u jugozapadnoj regiji i regiji Kopaonika (39%). prethodno definisanim i izabranim tržištima tražnje. Norveške . što je zbog bitno drugačije strukture tražnje. što ukazuje na činjenicu da su posete i noćenja inostranih turista. već u komplementarsnim smeštajnim kapacitetima. što predstavlja negativan trend razvoja turizma ove regije Osim toga. Najveće smanjenje broja ležajeva je zabeleženo u sektoru privatnog smeštaja. Nemačke . Ukoliko se ovi podaci uporede sa podacima poslednje decenije XX veka (prema zvaničnim podacima RZS) broj ležajeva je smanjen za oko 5.000. pri čemu jul i avgust predstavljaju mesece s najvećim brojem ostvarenih noćenja. dobijamo sliku prostora i njegovih mogućnosti za opsluživanje turističke tražnje. što se nije bitno menjalo u poslednjih pet godina.

nedostatak raznovrsnih turistiČkih proizvoda koji bi mogli da privuku inostranu tražnju. kao i od kvaliteta i obima usluga. proučavanju turizma Banata smo pristupili osim sa aspekta sagledavanja postojećeg stanja. Hotelima. nove usluge). Proučavanje materijalne baze i razvoja turizma Banata nam ukazuje na sledeće bitne nedostatke: makrodestinacije nedefinisani tržišni položaj Banata kao (nedostatak bilo kakvog strateškog pozicioniranja) i njena opšta neprepoznatljivost na turistiČkoj mapi. Dobar znak je povećanje napora koje skoro sve opštine ulažu kako bi osnovale turističke kancelarije koje će pružati daleko veći opseg usluga nego što je informisanje. renoviranje. nezadovoljavajuća pristupaćnost atraktivnim delovima Banata . tržišna neprilagođenost dela hotelskih i drugih smeštajnih kapaciteta zahtevima savremene tražnje i propulzivnih tržišnih segmenata . povećaju prosečnu potrošnju i. nezavršen proces privatizacije (kao i slučajevi loše sprovedene privatizacije) onemogućava da se. i neusklađenost cena i kvaliteta u delu ponude. Pošto turizam zavisi od mnogobrojnih internih i eksternih faktora. odmaralištima i drugim smeštajnim objektima se upravlja individualno i nisu deo međunarodnih lanaca što za posledicu ima niz negativnih efekata na formiranje cena. pati i od nedostatka neophodnih investicija (u održavanje. i kroz analizu poslovanja turističke privrede. političkih. infrastrukturnih. nizak kvalitet usluga (dobrim delom povezano s današnjim nivoom kategorizacije objekata u privatnom i javnom sektoru). Međutim. pristup tržištu (naročito međunardnom). nezadovoljavajuća komunalna infrastruktura. Ostale usluge potrebne za turizam su takođe nedovoljne sa izuzetkom restorana čija je koncentracija u regionu prihvatljiva. garanciju poštovanja standarda i obezbedjenje profesionalnog osoblja – naročito u menadžmentu. pre svega smeštaja. spontana gostoljubivost stanovništva delimično nadomešta nedostatke u kvalitetu i profesionalizmu. aktiviraju turistički potencijal cele zemlje. 67 . kao i strategija preduzeća u sektoru. hitno započne s ulaganjima u podizanje njihovog kvaliteta. dogradnju. u delu hotela i drugih smeštajnih objekata. osim nedovoljnih kapaciteta. antropogenih. u njegov razvoj treba da se uključe različite oblasti. nezadovoljavajuća i zastarela struktura ukupnih smeštajnih kapaciteta.- - Struktura smeštajnih kapaciteta. Posebnu pašnju smo obratili promociji turističke ponude Banata. S obzirom da razvoj turizma zavisi od kvantiteta i kvaliteta mnogobrojnih resursa: prirodnih. s izuzetno visokim učešćem hotelskih objekata niske kategorije.

što je malo za verovati. Definisanje poteškoća na koje se nailazi u razvoju turizma i opis rešenja u cilju njihovog otklanjanja. Južnobanatskom i Srednjebanatskom okrugu. I pored velikog napora za sveobuhvatnom analizom 53% distribuiranih anketnih upitnika je vraćeno bez odgovora. kulturnog turizma. Identifikacija modaliteta promovisanja turističke ponude za aktere koji su prisutni na ovom tržištu. ruralnog turizma i banjskog turizma. aktivnog odmora. Ukratko ćemo dati najinteresantnije odgovore: 1. Predmet istraživanja bile su: Javne institucije i turističke organizacije. to ćemo i rezultate prikazati posebno za svaki sektor. Na pitanje ‚Navedite oblik turizma koji praktikuje Vaša jedinica’ najveći broj ispitanika je odgovorio da pruža usluge: poslovnog turizma. Identifikacija turističkih destinacija i događaja značajnih za aktere na turističkom tržištu. Južnobanatskom i Srednjebanatskom okrugu.ISTRAŽIVANJE U OKVIRU PROJEKTA “BANAT 22” PROMOCIJA 22 TURISTIČKA MESTA I DOGAĐAJA U BANATU Za potrebe projekta “BANAT 22” vršena su anketna istraživanja na terenu. Anketa je sprovođena na teritoriji čitavog Banata: Severnobanatskom. To bi značilo da najveći segment turista u Banatu pripada poslovnim turistima. Opis vrednosnih pogodnosti turističkog potencijala zone. 68 . Tom prilikom je korišćen metod istraživanja javnosti kroz upitnik koji je priložen uz strategiju. odmorišnog turizma. Jedinice smeštajnih kapaciteta . itd. Kako su istraživanja vršena zasebno u sva tri sektora. Cilj ovih istraživanja je bio: Opšta percepcija o razvoju turizma u Banatu i njegovim specifičnostima. što ukazuje na nespremnost dela turističke privrede Banata da aktivno učestvuje u izradi strategije razvoja turizma. REZULTATI ANKETE PREDSTAVNIKA SMEŠTAJNIH JEDINICA Anketna istraživanja su sprovedena u jedinicama smeštaja u Severnobanatskom. Turističke agencije. Prepoznavanje glavnih turističkih proizvoda i usluga u Banatu.

Vrednovanje je bilo od ocene 5 (povoljno mišljenje9 do ocene 1 (nepovoljno mišljenje9 sa mogućnošću i izjašnjavanja ’ne znam’ . Na pitanje: koje usluge pruža vaša jedinica smešataja. 00 % 5. zakup vozila i medicinske usluge. komercijalni prostor.0% 27.00% 81. 0% RE STOR AN 5 2.0 % 48 . 00% 28 .00% 19. 0% PA R KIN G 7 2. odgovori su sledeći: restoranske usluge. usluge parkinga.00% 77.0% 73.00% 82.0% 27.00% 73. perionica i čistionica.0% 5. Sledeća 4 pitanja su se odnosila na vrednovanje karakteristika strukture smeštaja gde anketirani rade ili su rukovodioci.00% 23.0% NE DA 0% 1 0% 2 0% 3 0% 4 0% 5 0% 6 0% 7 0% 8 0% 9 0% *Proc ena ta o d uku pno g broja je din ica sm ešt aja 3.0% *Procenata od ukupnog broja jedinica smeštaja AKTIVNI TURIZAM RURALNI TURIZAM KULTURNI TURIZAM ODMORIŠNI TURIZAM POSLOVNI TURIZAM 2.0% PR E VOZ 95 . gde su odgovori bili sledeći: 69 .NE DA BANJSKI TURIZAM 93.00% 18.0 % FITN ES SAL A 95.00 % 1 2. igralište za decu.tom prilikom su se vrednovali: Kapacitet smeštaja.00% 7. prevoz i fitnes sala.   IG RA LIŠ TE ZA D EC U 88 . što se može videti na sledećem grafikonu.

nepovoljno m išljenje 6. ispitanici su podjednako jedinica socenom ocenili 4 i 5 sa po 33.0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% *Procenata od ukupnog br oja jedinica sme Položaj – gde je najveći broj ispitanika dalo ocenu 4 (40%).7% 6.3% 3. ESTETIKA 33.7% ne znam 0.nepovoljno mišljenje ne znam 0% 30.6% zaposlenih.3% 0.7% ispitanika.7% ispitanika.0% 36.povoljno m išljenje 23.3% 26. dok su ocenu 3 dala 26.7% 3.7% 26. POLOŽAJ ocena 5 .35 je dalo ocenu 5 a ocenu 1 je dalo 6.KAPACITET SMEŠTAJA ocena 5 .3%.3% ocena 5 .0% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% **Procenata od ukupnog broja 4.0 % ocena 1 .nepovoljno mišljenje ne znam 0% 33.povoljno mišljenje ocena 4 ocena 3 ocena 2 ocena 1 .povoljno mišljenje ocena 4 ocena 3 ocena 2 ocena 1 .0% 0.3% ocena 4 4 0.0% ocena 2 0. Estetiku objekta u kome rade . ocenu 3 je dala trećina ispitanika. a najniže ocene samo 6.0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% *Procenata od ukupnog broja jedinica sm eštaja 70 . 23.7% 0.0% ocena 3 30.

lovišta peščare. ređe navodeći događaje lokalnog karaktera kao što su Slaninijada. Obezbeđenost objekta u kome rade ispitanici su ocenili ocenom 3 (36. Banja Rusanda u Melencima. Ovaj materijal poseduje blizu 70% objekata. da su oni kvalitetni ( 70% ) i korisni (70%). korišćenje potencijala reke Tise. Na pitanje o najinteresantnijim turističkim destinacijama za turiste na području banata odgovori su bili sledeći: U Južnobanatskom okrugu najtraženije destinacije za koje turisti pokazuju interesovanje. Razlozi turista za posetu ovih objekata su: odmor i relaksacija. ribolov i gurmanluci. Razlozi turističke konzumacije odnose se na oblast zabave i lova kao tradicionalnih aktivnosti sa gostima iz inostranstva naročito Italije. kao i o zanimljivim destinacijama okruga u kome se nalazi objekat i objekti/događaji/destinacije sa lokalnom specifičnošću. ocenom 4 (23. Sledeća grupa pitanja se odnosila na informativno propagandni materijal o objektima. što je manje od ukupnog zbira onih koji su dali ocene 4 ili 5 (ukupno 46. posebno pitanje u anketi se odnosilo na najznačajnije turističke destinacije/događaje/objekte koji imaju specifičnost etničke zajednice od interesa za turiste? Iako 87% od ukupnog broja ispitanika nije dalo nikakav odgovor na ovo pitanje. dobili smo sledeće odgovore: 71 . na činjenicu da postoje dvorci za koje se malo zna i tradicionalne dane vina u Vršcu kao i mogućnost korišćenja ponuda voz Romantika koji vozi na relaciji Beograd-Vršac-Beograd omogućavajući tako jednodnevne ili vikend ture u ovaj grad. poslovni turizam. 11. U objektima gde nije bilo dovoljno materijala zaposleni ne znaju zašto je to tako (59%). Ispitanici smatraju da je količina ovih materijala dovoljna (6o%). itd. Dani ludaje.5.6%) a opet najmanje ocene daje 6.6% ispitanika. kao i Banja Kanjiža. 7. razlozi su zdravstveni turizam. turističkim događajima i manifestacijama u Banatu.7%). Najveći broj ispitanika je komfor objekta ocenio sa ocenom 3(46. zdravstveni razlozi. pri čemu se vodi računa o obliku turizma koji je tu razvijen. Uviđajući ovaj propust. u Severnobanatskom okrugu predstavnici jedinica smeštaja smatraju da je interesovanje turista usmereno posebno prema: Cvetanje Tise u Kanjiži. retke životinje i dvorci u opštini Plandište. 8. dok je 6.7%). jesu Vršac i okolina. 9. Dani berbe grožđa. 10. Iz ovih materijala gosti mogu da saznaju opšte informacije o turističkoj destinaciji i zoni gde borave. a takođe se ne vrši ni prezentacija destinacija povezanih sa etničkim zajednicama. u Srednjebanatskom okrugu isticani su objekti koji se odnose na prirodne lepote i manifestaciju Dani piva u Zrenjaninu. kanal DTD. kao i: Carska bara. dok se među ostalim turističkim objektima/destinacijama/događajima. odmorišni turizam i rekreacija. za koje turisti pokazuju interesovanje smatraju: Hajka na lisicu u Alibunaru.3%). putevi vina. ocenom 5 (33.3%). a materijal je gostima dostupan na recepciji i u hotelskoj sobi. Deliblatska peščara. Gusandijada.65 dalo ocene 2i1 6.

3%). Sledeća grupa pitanja se odnosila na promociju ponude objekata. 13. što se poklapa i sa strukturom inostranih gostiju . Najveći broj zaposlenih govori engleski.4%) i ašurni su (73. Kao najznačajnije akcije za promociju turističkih destinacija čak 45% njih nije dalo nikakav odgovor. nemački.7%) može dati usluge turističkih vodiča svojim klijentima. Aradac. poznaju dobro turističku ponudu (90%). što ukazuje na dobru obučenost ovog kadra u region. Ispitanici smatraju da je osoblje zaposleno u smeštajnim jedinicama ljubazno(83. ipak dobijeni su veoma skromni odgovori na ovo pitanje 12. 15. Pri oceni kvaliteta zaposlenih u objektima pošlo se od znanja stranih jezika. Put vina. Odgovori su sledeći: Precizirajte koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 80 80 70 60 50 40 68 56 52 48 44 32 da ne 30 20 20 10 0 *Procenata od ukupnog  broja jedinica  smeštaja štampa objavljivanje audio‐ tv spotova propagandni  bilbordi bilbordi   indikatori Precizirajte koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 100 90 92 80 80 71 70 60 50 40 30 52 48 29 20 da ne 20 10 0 8 prospekti katalozi baneri turističke agencije *Procenata od  ukupnog broja 72 jedinica  smeštaja . etno kuće i sobe uz moguće predstavljanje razlicčitih nacija. u Severnobanatskom okrugu navedena je činjenica da u ovom delu živi velika madjarska zajednica u Srednjebanatskom okrugu su to Belo Blato. 14.U Južnobanatskom okrugu sporadično su navedeni neki događaji/objekti: podrumi vina. Najveći broj smeštajnih jedinica(65.3%) 16. etno kuće u selima oko Vršačkih planina. stari zanati.3%). odlično rešavaju nastale problem (93. Dani berbe grožđa. dok je 16% navelo sajmove i izložbe a 11% degustaciju vina i hrane. mađarski i italijanski jezik. komunikativno (73.

Poteškoće u razvoju turizma mesta i okoline daju nam već poznate rezultate: 90 Na koje poteškoće nailazi razvoj turizma mesta i okoline?  80 83 70 70 70 60 50 40 73 30 30 20 10 0 27 17 30 nedostatak  specijalizovanih  ljudskih resursa  neodgovarajuća  nedostatak  prevoznih  nedostatak  prilazna      sredstava pogodnosti  infrastruktura (voda. kroz informativne centre (28%) ili lokalnu vlast (16%). Sugestije za rešavanje problema su mnogobrojne. 18.Prema odgovorima očigledno je da se promocija objekata vrši preko strukovnih udruženja (36% ). gas.vlasti odbojnost  nedovoljno  meštana. Sajtovi su najčešće na srpskom i još jednom svetskom jeziku (47%) i smatraju da su efikasni i ažurirani shodno turističkoj ponudi. Sopstveni sajt ima 32% ispitanika. električna  struja) da ne *Procenata od kupnog  broja jedinica  meštaja  Na koje poteškoće nailazi razvoj turizma mesta i okoline?   100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 94 73 67 53 47 33 27 da 6 ne 57 43 nedovoljna  promocija nedostatak  uslova   za  rekreaciju neučešće  lok. što ukazuje na potrebu njihovog što bržeg režavanja sa ciljem unapređenja turističkog razvoja Banata: 73 . 17. filmovi (4%). na sajmovima turizma (32%). dok promociju preko interneta koristi 12% njih. degustacije vina (10%). etničko  finasijskih  uslovljavanje resursa *Procenata od ukupnog  broja jedinica  smeštaja 19.

0 jasne strategije lokalnih vlasti poboljšanje infrastrukture i urbanistickih  planova 11. poslovni turizam. Vecina ispitanika je odgovorila na pitanja o jakim tackama u turizmu u Banatu. Slabo se poznaju turistički proizvodi koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica Banata ili ih gotovo nema.5%. Slabe tačke turističkih zona Banata su: Slaba promocija turističkih proizvoda. primetna je istovremeno svesnost o multikutluralnosti Banata ali nema jasnih ideja kako je iskoristiti Mala banatska sela kao što su Belo Blato.0 *Procenata od ukupnog broja jedinica smeštaja 20.0 11. sa potencijalima i drugih sela su pomenuti kao turistički proizvodi.0 9. manje lokalne manifestacije kao što je Slaninijada. Dani vina. Gusanijada i Dani ludaje.proizvoda i saradnja  lokalnih samouprava iz Banata turisticka signalizacija 9. Vršac i Vršačke planine.0 povecanje kapaciteta za seoski  turizam. dotrajala infrastruktura. Evo njihovih odgovora: Jake tačke turističkih zona Banata su: Relativno dobra infrastruktura koja ipak rteba odrzavanje.  kongresni turizam bolja promocija tur.0 4. što je 45. koje je moguće uvezati sa različitim 74 . Veliki broj upitnika nije vraćen (91 od 109.0 obuka kadrova.0 15. događaji ili destinacije sa etničkim specifičnostima. dobar geografski položaj (blizu granice i prestonice. Primetan je trend ne davanja odgovora ili veoma oskudnih odgovora Primetna je takodje i izvesna doza rezignacije u kontaktu sa turističkim radnicima. Deliblatska peščara. Akva parka ili neke jasne specificnosti u turistčkoj ponudi. Carska bara. Na kraju ove ankete ispitanici su zamoljeni da daju svoje viđenje jakih i slabih tačaka turističkog proizvoda banata. Zaključna razmatranja svih ispitanika u anketiranju su sledeća: Najinteresantnije turističke destinacije/događaji/objekti su: Dani piva u Zrenjaninu.0 6. motivacija  za rad u turizmu 14.0 7. . multietnicknost i speificnost obicaja. nedostatak velike investicije npr. Češko selo.Koje su vaše sugestije za otklanjanje pomenutih problema? odvajanje politike od turizma strateska edukacija stanovnistva  o  potencijalima regije u kojoj zive povoljno kreditiranje za razvoj turizma nedostaje jedna velika investicija u turizmu u  Banatu 17.

postavljanje nekompetentnih ljudi. Jake tačke turističkih zona Banata su: Bogatstvo resursa. itd. nepovezanost sa Rumunijom. itd. pute susreta turističkih radnika. biciclizam.multikulturalizam. nemački i ruski. politizacije turizma. formiranje turističkih organizacija na bazi javno-privatnog partnerstva. neosetljivost za prirodne lepote i kulturno nasleđe. slabo uvezivanje turističkih proizvoda. Zrenjanin. turističke ekskurzije kulturnog tipa. dok je metodologija istraživanja bila primerena ispitanicima: 75 . razvoj turističkih zona. zadovoljavajuća infrastruktura. usavršavanje stručnih kadrova. Predložene mere za poboljšanje situacije su: saradnja vlasti i investitora. promotivni paketi. lovni turizam. Slabe tačke turističkih zona Banata su: nedostatak promocije. novinama i časopisima. dokumentarni filmovi o turističkim zonama. Modaliteti za promociju turističkih proizvoda Banata su: publicitet na televiziji. pecanje. distribucija prospekata. ali ne stručnih.festivalima etničkih zajednica. usmeravanje dela budžetskih sredstava za finansiranje projekata malih i srednjih preduzeća i preduzetništva u oblasti turizma i pokretanje programa za edukaciju i upoznavanje stanovništva sa potencijalima turizma u Banatu. nedostatak smeštajnih kapaciteta. nedostatak kvalifikovanih ljudskih resursa u ovoj oblasti Najpoznatiji svetski jezici koje govore zaposleni u kontaktu sa turistima su: engleski i italijanski. dobrom hranom i čistim prirodnim okruženjem Belocrkvanska jezera. razvoj ekoturizma. Predmet istraživanja je bio istovetan kao i kod zaposlenih u smeštajnim kapacitetima. reklamiranje putem interneta. REZULTATI ISTRAŽIVANJA U TURISTIČKIM AGENCIJAMA i TURISTIČKIM INFORMATIVNIM CENTRIMA Druga grupa upitnika je dostavljena zaposlenim u turističkim agencijama i turističko informativnim centrima na teritoriji Banata.lov i ribolov. banatski deo Dunava. razmeni informacija. nedostatak kohezivne sile u okviru struke turizmologa i zajedničkog cilja razvoja banatskog turizma-partikularizam. nedostatak ljudskih resursa. politički podobnih. loše stanje turističkih objekta i prilazna infrastruktura. stvaranje finansijskih fondova. slabo bavljenje vlasti strategijama turističkog razvoja i korišćenja potencijala Banata u turističke svrhe. jednodnevni boravci u Banatu za goste iz Beograda i većih gradova. nepostojanje strategija razvoja turizma u opštinama i na regionalnom nivou. sportski turizam. nedostatak većih struktura za rekreaciju koji su modernizovani i koji bi mogli da privuku veći broj turista. Najveće poteškoće koje ima razvoj turizma u Banatu su : nedovoljna promocija turističkih proizvoda Banata. lepote reke Karaš. pogranična zona. Vršac. slovački. a najmanje su korišćeni rumunski. itd. degustacije vina. su turističke destinacije ili vrste turizma koje predlažu turistički radnici kao najatraktivnije u Banatu. uplitanje politike u struku. učešće na sajmovima turizma. regate na Tamišu. nešto manje je poznavanje mađarskog.

čini ga zaposleni iz turističkih info centara u različitim banatskim opštinama i turističkih agencija iz sva tri banatska okruga. u odnosu na prodaju. 12 5 28 Carska bara Dvorci Banata Dani ludaje Dani piva Dani vina Manastir Mesić Banja Melenci 18 6 9 6 13 7 Belocrkvanska jezera Vršac Deliblatska peščara 12 76 *Ukupan broj odgovora . Tom prilikom najinteresantniji proizvodi za domaće i inostrane turiste su sledeći: Prema Vašem mišljenu.Uzorak je prigodan. naivna umetnost Gastronomske znamentiosti i manifestacije Belocrkvanska jezera Rečni tokovi 5 18 12 7 11 2 6 5 Naznačite tri od najtraženijih turističkih proizvoda Banata koje nudi klijentima Vaša agencija ili info centar i rasporedite prema silaznom redosledu. Metod koji je primenjen je upitnik distribuiran preko stručnih organizacija i turističkih informativnih centara Obim uzorka 38 (9 iz Severnobanatskog okruga. od ovog broja 28 agencija i 10 turističkih info centara Broj vraćenih upitnika od ukupnog broja distribuiranih je 41% 1. prema ovim istraživanjima najveći deo turističkih agencija ima turističke aranžmane koji obuhvataju ponudu Banata. 11 iz Srednjebanatskog i 18 iz Južnobanatskog). koje su glavne destinacije/događaju/objekti u Banatu od interesa za turiste? 8 3 12 6 13 5 18 Dvorci Manifestacije u gradskim jezgrima Zaštićena prirodna dobra Kulturne znamenitosti Ribolovni turizam Banje Dani piva Dani Ludaje Grožđembal Carska bara Deliblatska peščara Kovačica.

Najveći broj anketiranih turističkih agencija (22) ima turističke proizvode koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica u Banatu. što je rezultat udruživanja turističkih vodiča na nivou Zrenjanina. 4. (18%). 5.. igra. krstarenja. ove agencije ih nude ali smatraju da ga nemaju dovoljno. 3. 7. prirodne retkosti. Običaji etničkih zajednica. Odgovori na pitanje o modalitetima za promociju ponude agencije i info centra su sledeći: Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 35 35 30 25 20 34 29 23 15 15 10 5 0 9 da 3 4 ne štampa radio tv oglasi distribucija  brošura. banju Melenci. multikulturalnost. a zatim . Turističke agencije. carsku baru... instrumenti . kao i smeštajni kapaciteti mogu obezbediti usluge turističkih vodiča. pesma folklor. ili pak nije potpun. Što se tičepromtivnih materijala za banat. 6. dane vina . Očigledno je da su komercijalni proizvodi turističkih agencija aranžmani za dane piva (28%). Drugi turistički proizvodi koji imaju potencijale razvoja i plasiranja na turističkom tržištu su: salaši. biciklizam. gastronomski specijaliteti. lov i ribolov. dok njih 6 nema ove proizvode u svojoj ponudi. flajera sajmovi Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu:  30 26 25 26 24 20 15 14 12 12 10 da 5 ne 0 turistički katalozi baneri turistička udruženja  Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 30 29 24 25 20 16 15 14 12 9 10 da 5 ne 77 0 informativni turistički centri veb sajt reklame na internetu . što utiče na mogućnost organizovane ponude ovih usluga na nivou banata. manastir mesić (13%).reke..2.

formiranje turističkih organizacija na bazi javno-privatnog partnerstva. Zaključna razmatranja svih ispitanika u anketiranju su sledeća: Približno polovina agencija i info centara ne uključuje u turističku ponudu objekte u Banatu (razlozi su ne postojanje veće potražnje. Ako ih agencija ipak nudi. itd. U najvećem broju slučajeva. preko informativnih centara itd. banatski deo Dunava. Glavni krtiterijumi za selekciju turističkih proizvoda za koje agencije i info centri nude informativne materijale su: bolja cena. usavršavanje stručnih kadrova. Najveći broj turističkih agencija i infocentara. oni sadrže malo korisnih podataka koje je potrebno dodatno učiniti atraktivnim. preko štampe. jednodnevni boravci u Banatu. ukupno 87%. lovni turizam. pored onih koje imaju u tekućoj ponudi. Vršac. Najveći broj turističkih agencija i info centara imaju sopstveni sajt preko koga promovišu svoje ponude. frekvencija korišćenja sajtova. Veći je broj turističkih agencija koje ne uključuju u svoju ponudu turističke proizvode koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica u Banatu Polovina turističkih agencija ne nudi materijale za promociju turističkih proizvoda Banata. razvoj turističkih zona. zahtevi klijenata. postoji slaba zainteresovanost za saradnju i povezivanje događaja i turističkih proizvoda. poseduje sopstveni web sajt što utiče i na bolju njihovu promociju. pecanje. kulturni turizam. učešćem na sajmovima turizma. degustacije vina. Skoro sve agencije i info centri imaju u svojoj ponudi usluge turističkog vodiča. itd. lepote reke Karaš.8. distribucijom prospekata i letaka. retko su prevedeni na strane jezike. takođe slaba afirmacija banatskog turizma od strane banatskih turističkih agencija) Slabo se poznaju turistički proizvodi koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica Banata. Modaliteti kojima agencije i info centri promovišu turističke ponude su: putem web sajta. preko propagandnih bilborda. stvaranje finansijskih fondova. preko turističkih kataloga. sportski turizam. kvantitet i korisnost informacije su povećane. Zrenjanin. 78 . Belocrkvanska jezera. regate na Tamišu. usmeravanje dela budžetskih sredstava za finansiranje projekata malih i srednjih preduzeća i preduzetništva u oblasti turizma i pokretanje programa za edukaciju i upoznavanje stanovništva sa potencijalima turizma u Banatu. biciklizam. a prevođene su na najmanje jedan svetski jezik (ovaj zadnji aspekt je navelo skoro polovina agencija) Predložene mere za poboljšanje situacije su: saradnja vlasti i investitora. dokumentarni filmovi o turističkim zonama. su turističke destinacije ili vrste turizma koje predlažu turističke agencije. uspešnost ponude.

U pogledu objekata/ događaja/ destinacija sa specifičnostima etničke zajednice. razvoj ili turizam (zavisno koji od njih opština ima). Kao razlozi što su ovi objekti od interesa za turiste napominju se: specifični pejzaž zone. Vršačke planine. sela sa mešanim etničkim stanovništvom. bili smo zadovoljni. jer prilikom nekih prethodnih istraživanja odaziv je bio znatno manji. aktivnosti vezane za vinske puteve. potencijal reka za sportski turizam i odmor uz reku Tisu i njene obale. svesnost zaštitte prirodnih resursa i naslanjanje na adekvatne vidove preduzetništva. razvoj senzibiliteta za prirodne lepote. pojas oko reke Tise i Deliblatska peščara. Smatramo da je analiziran uzorak javnih institucija i turističkih organizacija dao relevantne odgovore koji mogu da okarakterišu njihov rad i mišljenje o pitanjima iz oblasti turizma koja pokriva ovaj upitnik. banatska obala Dunava. turističke agencije. sektora za razvoj Iako broj vraćenih upitnika od ukupnog broja distribuiranih nije 100% veće 55%. Kao najviše pominjane destinacije u Banatu sa potencijalom izdvajaju se Deliblatska Peščara. 79 . Svi podaci koji su prikupljeni od strane zaposlenih u javnim institucijama i turističkim organizacijama podvrgnuti su kvalitativnoj analizi. Od 19 kontaktiranih opština koliko ima ukupno u Banatu 17 opština je odgovorilo na jedan. srednji. severni Banat. Kao što se očekivalo. pogodnih oblika reljefa za sportski i lovni turizam i potencijal za razvoj ovih oblika turizma uz adekvatnu podršku lokalne samouprave.ZAKLJUČCI ANALIZE JAVNIH INSTITUCIJA I TURISTIČKIH ORGANIZACIJA U ovm delu istraživanja su sprovedena u turističkim organizacijama i javnim institucijama koje se bave turizmom. Zaključci analize su sledeći: U odnosu na značaj nekih turističkih destinacija/događaja/objekata u Banati. Pominju se takođe i festival piva u Zrenjaninu kao i kompletna muzička ponuda ovog grada. odnosno opštinska tela i sektori za privredu. predstavnici javnih institucija čini se da imaju slična mišljenja o određenim zonama kao što su južni. dva ili sva tri navedena načina: Preko turističke organizacije na njenoj teritoriji Preko opštinske službe koja se bavi turizmom (sektor za turizam) Preko opštinske službe za razvoj. odgovori turističkih radnika odražavaju adekvatno dokumentovanje. prisustvo turističkih objekata. kao i istorijske spomenike i etničku raznolikost. postoje nekoliko tačaka oslonca. sela sa pretežno rumunskim stanovništvom. njihovu stručnost i poznavanje istražene problematike u osetljivo različitoj i velikoj meri u odnosu na aktere turizma: jedinice smeštaja.

Usluge koje su naznačene u ovoj studiji ocenjene su povoljno kad je reč o ljubaznosti. To se najbolje vidi u zajedničkim projektima koji su uradjeni na osnovu strategija razvoja opštine. fotoizložbe.). vizuelno tj. geografske karte) Uglavnom sve institucije imaju bar neke informativne materijale o turističkim destinacijama Banata. kao i ruski. često su samo na srpskom jeziku. znatno manje itallijanski. nedostatak praktičnog pristupa. u najvećem broju su to štampani materijali za promociju turističkih objekata u Banatu. dokumentarni filmovi. francuski i nemački. predstavnici javnih institucija ocenjuju u dovoljno velikoj meri da su ove informacije korisne ali takodje nedovoljne. Ne postoji povezanost promotivnog materijala sa drugim događajima i destinacijama u Banatu. a najčešće su: štampa. sa drugim turističkim organizacijama i jačeg povezivanja turističkih agencija i turističkih organizacija. turističke organizacije i institucije se žale na nedovoljno ljudskih resursa stručnih u oblasti turizma. promocija putem turističkih udruženja. Podeljena su mišljenja oko atraktivnosti/neatraktivnosti grafiike ovih materijala. nedostatak povezanost sa drugim turističkim proizvodima i posebno. U nekoliko primera iz Banata evidentan je dobra saradnja između opština i turističkih organizacija. S druge strane. sposobnosti za rešavanje problema. likovne izložbe. distribucija prospekata i letaka. nedostatak jasne strategija razvoja turizma u okviru sveobuhvatnog ekonomskog razvoja regiona Banata. Istovremeno ukazano je skoro u svakoj anketi da 80 . itd. U pogledu stranih jezika koje govore zaposleni ovih agencija i info centara. dizajnerski neusaglašeni i često samo lokalno prisutni (bez njihove dalje distribucije u Beogradu ili drugim gradovima Banata i Srbije). veći deo opštine Ada i Senta. preko sopstvenog web sajta – kojim raspolađu svi turističko informativni centri u određenim opštinama i same opštine ukoliko imaju sektor koji se bavi turizmom u okviru sektora za privredu. Što se tiče akcija za promociju turističkih destinacija/ događaja/ objekata u Banatu. ažurnosti. smatra se da ovi materijali nisu dovoljni. U najvećem broju slučajeva. učešće na sajmovima turizma.Češko selo (češko stanovništvo). Načini promocije turističke ponude ove zone su različiti. opštine sa pretežno madjarskim stanovništvom (Kanjiža i okolina. postoje pokušaji razvijanja programa za marketing koji imaju za cilj specifičnosti svake destinacije. itd). komunikativnosti. u najvećem broju slučajeva oni znaju: engleski. Takođe u nekoliko slučajeva zaposleni govore rumunski i mađarski. održavanje seminara. koncipirani su i raspodeljeni su paketi za promociju banatskih objekata (brošure. organizovani su određeni događaji (promocije knjiga.

nedostatak struktura za rekreaciju. gostoprimljivost i nacionalna ranolikost koja nije iskorišćena 3. poboljšanje infrastrukture. kontinentalna klima sa dužim letom i mogućnost adaptacije turističke ponude na ostala godišnja doba. prirodna okolina. Najveće poteškoće u razvoju turizma su: neodgovarajuća prilazna infrastruktura.je edukacija zaposlenih veoma važna i to onih koji dolaze u kontakt sa turistima. multikulturalizam regije. povoljan gegorafski položaj jer je u granišnom kontaktu sa dve države: Mađarskom i Rumunijom 8. 2. nedostatak stručnih ljudskih resursa. veoma loša turistička signalizacija na putu (glavnim i sporednim. vodeni tokovi – reke i kanali 6. neuređenost zelenih površina. izbacivanje političke podobnosti na vodećim mestima u turizmu i postavljanje ljudi iz struke. lokalnim vlastima i akterima iz turističkog sektora – turističke agencije. privredni razvoj Banata. stvaranje bolje veze sa seoskim domaćinstvima u cilju poboljšanja smeštajnih kapaciteta kao dopuna već postojećim. nedovoljna promocija turističkih proizvoda Banata. mogućnost ulaganja u seoski turizam Slabe tačke su: 1. stvaranje određenih specifičnosti u strukturama za odmor i zabavu koje su specijalizovane u oblasti ekoturizma. usklađivanje vizije razvoja turizma. jedinice smeštaja. u samom mestu. 7. veliki broj otpada i deponija 3. nedostatak većih investicija koje bi se vezale za imidž Banata. blizina prestonice Beograda 9. 2. slaba promocija Banata kao turističke destinacije. 5. gastronomija i lokalni specijaliteti 4. Jake tačke turističkih zona u Banatu su: 1. vraćanje železnice. 5. nedostatak raznovrsnih turističkih proizvoda. različitost reljefa. nedostatak prevoznih sredstava i železničkih veza unutar i preko granice. stvaranje novih turističkih proizvoda. organizovanje kurseva za usavršavanje i specijalizaciju za zaposlene koje dolaze u kontakt sa turistima. slabost smeštajnih kapaciteta i higijenskih uslova u postojećim objektima. nedostatak jasne vizije razvoja turizma na osnovu strategije 81 . Moguća rešenja za otklanjanje gore pomenutih problema su: popravka putne mreže. kao i na mapama koje se i dalje štampaju sa netačnim ili zastarelim informacijama) 4. poboljšanje saradnje među administratorima turističkih objekata.

Smatramo da ovakvo usmeravanje razvoja turizma Banata ni u kom slučaju nije niti dovoljno a ni adekvatno s obzirom na turističke motive kojima raspolaže prostor Banata.4 segmentima drumskih pravaca E75 i E660. ekološki. segmentima plovnih pravaca Dunava.lovni. Irigom.sa panonskim regijama S. Dunavom. Belocrkvanskim jezerima. Srebrnim prelazom aktivnosti: S SEVERNA ZONA .6.2 C. Dunavom. Prema ovom dokumentu na prostoru Banata izdvajaju se Deliblatska peščara. Vrdnickom banjom. adama na Dunavu. S. banjom Slankamen. mrtvajama Tise. Zbog toga smo u ovoj strategiji uradili dublje analize i snimanje celokupnog prostora Banata. Labudovim oknom. Belom Crkvom. donja Tisa i gornja tisa sa pripadajućim teritorijama. spomenicke i dr. 82 . Sentom. Nerom. ritovima. nedovoljna međuopštinska saradnja 11. Tise i kanala DTD. lovištima i dr. II. Backom Palankom. koje pripadaju Banatu ili se pak preklapaju ili dotiču ovu regiju: II. ekološke. Backom Topolom. 8. Preklapanje sa zonom C na Dunavu i Kikindom. jezerom.1 S. nedovoljna povezanost sa drugim turističkim proizvodima. Sremskim Karlovcima.1. Karašom.1 FRUŠKA GORA . graničnim Kaluđerovo i dr. Adom. Za ovu regiju se navode sledeće turističke Izletničke.3 i S.5 DELIBLATSKA PEŠCARA – sa vršačkim brdima. pristaništima i marinama. Prema Prostornom planu Srbije izdvojene su sledeće turističke regije. Petrovaradinskom tvrdavom. Vršcem. Kao turističke aktivnosti na ovim prostorima izdvajaju se sledeći oblici turizma: izletnički. Novim Sadom. nautičke. nedostatak stručnog kadra iz oblasti turističko ugostiteljske privrede. Izletnicke. Nedovoljno izdvajanje sredstava za organizaciju edukacije kadra u turizmu i podsticanje uključivanja radno sposobnog i mlađeg stanovništva u poslove turizma 13. Velikim Gradištem. fruškogorskim manastirima i dr. Nedovoljna podrška dobrim projektima 12. kao i za poslove valorizacije i promocije turističkih resursa 10. nautički. 7. kako bi mogli da uputimo sve one koji treba da se bave pozicioniranjem turizma ovog regiona na sve mogućnosti koje on pruža. lukama. seoski. ekološke i dr.banjski. Nedovoljno ukazivanje na važnost strateških partnerstava sa privatnim sektorom i stvaranjem privatno javnih aranžmana TURISTIČKE ZONE I REGIJE U SRBIJI Prema prostornom planu razvoja Srbije određene su turističke zone i regije razvoja turizma na prostoru naše zemlje.sa nacionalnim parkom. nauticke. nedostatak naglašene specifičnosti regiona koji se može dalje koristiti i razvijati 9.2. preveliki politički uticaji i u suprotnošću sa potrebama struke. S.

neotkrivene ili nedovoljno valorizovane vrednosti i osobenosti destinacije. doprinosi privrednom razvoju perifernih delova destinacije i povećava zaposlenost domicilnog stanovništva. Za područje Banata je istaknut Tranzitni turistički pravac . Praksa ukazuje na činjenicu da se turisti najčešće grupišu i posećuju određene delove turističkih destinacija koji se odnose na centralne lokalitete i turistička jezgra. Pošto je ovo pitanje prostornog plana i trasiranja turističkog razvoja.II. čime se otvaraju nove poslovne mogućnosti. Tom prilikom se javlja koncentracija turista na pojedinim tačkama. temeljnoj analizi načina na koji različite grupe turista koriste dati prostor. dok druge mnogo veće površine unutar destinacija nisu predmet interesovanja posetilaca. Prirodni resursi. USKLAĐIVANJE PROSTORNOG RAZVOJA TURIZMA BANATA Prilikom razvoja turizma distribucija turističkih tokova u okviru destinacija nije ravnomerna. Za ovu regiju se navode sledeće turističke aktivnosti: Izletnicke. Banjom Rusandom. time bi trebalo da se detalno pozabavi tim stručnjaka.2 S. Zbog toga razvojnom politikom treba omogućiti ravnomerniju prostornu distribuciju turista unutar destinacije. koji bi mogao da koristi rezultate ovog Strategijskog plana razvoja turizma. Uspešna politika disperzivnog turističkog razvoja zasniva se na razumevanju motivacije posetilaca. Titelom. Tom prilikom kategorije važne za definisanje makro prostornih zona bile bi sledeće: Geografski položaj. Zrenjaninom.sa Tisom. kanalima. Podstiče se turistička potrošnja u novim zonama i lokalitetima. Ovim planom je takođe predviđen razvoj i ulaganja u infrastrukturne objekte kao što su tranzitni turistički pravci. Postojeća turistička infrastruktura. lovištima i dr. lovne i dr. Žabljem.4 DONJA TISA . Stanovništvo. pri čemu turistička kretanja treba usmeriti ka njenim perifernim delovima. Novim Bečejem. nauticke. Ovakva politika je važna zbog sledećeg: Smanjuje se pritisak na kritična područja u kojima su locirani ključni turistički motivi.Auto-put E-70 Beograd-Vršac-rumunska granica. linijama i površinama. Politikom disperzivnog turističkog razvoja vrši se prezentacijai nove. Bečejem. kao i razvoju i 83 . Shodno tome treba definisati i makro i mikro prostorne zone na osnovu brojnih analiza i inventarizacije i ocene turističke ponude.

Disperzivan prostorni razvoj mora biti dobro planiran i organizovan da ne bi došlo do zagušenja i saturacije date destinacije. Zbog toga domicilno stanovništvo mora biti aktivno uključeno u sve faze donošenja i realizacije planova prostornog razvoja date sredine. kongresni.promociji različitih atrakcija koje će odvući turiste od postojećih turističkih centara i lokaliteta i usmeriti ih ka novim oblastima. Usitnjenost kapaciteta i ponude. tj. trgovinskih. izletnički. ekonomski. Brojne su mogućnosti za razvoj različitih vidova turizma: tranzitni. neophodno je njegov dalji razvoj staviti pod rigoroznu kontrolu. Adekvatnim vrednovanjem svih činilaca koji deluju na datom prostoru treba na samom početku sprečiti mogućnost predimenzioniranog turističkog razvoja. kao i konflikta između različitog tipa njenih korisnika. neracionalno širenje saobraćajnica. ponašanja i potreba. i dr. izuzetno bogatu i reprezentativnu ponudu Banata moguće je proširivati i na taj način ostvariti ravnomerniji prostorni razvoj turizma. kao i angažovanje većih zemljišnih površina po jedinici smeštajnih kapaciteta. ekološki. Sa aspekta razvoja turizma. ribolovni . Najbolji pristup je da se intenzitet turističkog razvoja planira na osnovu procene nosećeg kapaciteta date sredine. neprimerenog kapacitetu prostora. sociokulturni i sl). lovni. uređenje i opremanje prostora turističkih destinacija Prilikom organizacije i uređenja prostora turističkih destinacija treba podjednako uvažavati više kriterijuma (motivski. Trebalo bi pratiti razvoj turizma u svetu i iz konkretnih primera doneti zaključke kako na pravi način razvijati turizam Organizacija. orijentacija na veliki broj lokaliteta ima i svoje negativne strane: povećana erozija tla prilikom izgradnje objekata. Ukoliko turizam prouzrokuje visok stepen saturacije prostora. različitih navika. zaštićene oblasti i objekte. zanatskih i drugih uslužnih objekata. eko-turizam. parkove i druge zelene površine. saobraćajnu i ostalu infrastrukturu. sa ciljem da se omoguće što veće koristi lokalnoj zajednici. kulturnomanifestacioni. izraženi problemi vezani za obezbeđenje dodatne infrastrukture (vodovod. Npr. kanalizacija). treba precizno identifikovati lokacije za: izgradnju hotela i drugih smeštajnih kapaciteta. rekreativne zone. sportsko-rekreativni. preduzeti mere za povećanje nosećeg 84 . uz minimalne negativne efekte. seoski. U svetu je teško naći regije relativno malog prostornog obuhvata sa ovako sadržajnom turističkom ponudom kao što je region Banata što bi uz efektan marketinški program mogao biti veoma interesantan ''turistički proizvod'' za inostrano tržište.

Uslovi za realizaciju ovog vida turizma Banata su izuzetni s obzirom na veliki broj arheoloških lokaliteta. Dosadašnji nivo razvoja turizma doprineo je stvaranju fizionomije pojedinih delova Banata na turističkom tržištu. uređenje parking prostora i sl. Zrenjanin. visinu i spratnost objekta. Tom prilikom treba voditi računa o standardima razvoja i dizajna turističkih kapaciteta. Pre svega . Shodno tome dosadašnji razvoj turizma kretao se u sledećim pravcima: 1. Postoji više tipova standarda koji se primenjuju u kontroli i usmeravanju razvoja turističkih kapaciteta i oni se odnose na gustinu razvoja. nabrojaćemo neke od najprikladnijih oblika turizma na prostoru Banata koji mogu da valorizuju njegove turističke vrednosti. a shodno potrebama potrošača. izgradnjom novih i adekvatnom opemljenošću i uređenošću turističkog centra (sale. Raznovrsnost prirodnih i antropogenih turističkih motiva i njihova koncentracija u nekoliko disperzivnih centara imaju značajnu i komparativnu prednost. Vršac. ugostiteljski kapaciteti. prateći rekreativni. marketing potpuno uvažava koncept održivog razvoja. ekološki ili funkcionalni. Uvažavajući brojne specifičnosti turizma. Turistički poslenici Banata treba da prepoznaju sve postojeće šanse i udruženi postignu zadovoljavajući nivo razvoja turizma ovog podrušja. O svim ovim standardima više će biti reči prilikom izrade lokalnih strategioja razvoja turizma. oni mogu biti: prostorni. turistički najatraktivnije lokalitete Banata treba valorizovati kroz oblike turizma za koje njihova aktivnost predstavlja integralni turistički motiv.kapaciteta ili se orijentisati na razvoj drugih turističkih lokaliteta u bližem okruženju. motivski. a uvažavajući utvrđene kriterijume. Turistička tražnja se zadovoljava poboljšanjem i diverzifikacijom postojećih smeštajnih kapaciteta. Kikinda. zabavni i etno 85 . Na osnovu prisustva kompleksa motiva i postojećih uslova različitog karaktera. i ovde marketing ima ulogu da omogući plasman proizvoda i usluga. Generalno posmatrano. ekonomski. a na svom razvojnom putu. IZBOR MOGUĆIH OBLIKA TURIZMA NA PROSTORU BANATA Na osonovu analize turističkih resursa Banata može se zaključiti da postoje povoljni uslovi za stvaranje konkurentnih turističkih proizvoda ostvarivanjem postojećih komparativnih prednosti. Kulturni turizam se razvija na potezu Pančevo. Tom prilikom treba da vodimo računa o kriterijumima po kojima ćemo vršiti izbor. kulturno istorijskih spomenika i zaštićenih dobara. proporciju između izgrađenih i slobodnih površina/pejzažnih predela. podizanje zaštitnih pojaseva oko izgrađenih kapaciteta. ipak možemo reći da kao i na drugim tržištima.

Boravišni turizam na području većih gradskih centara i.) programa ugostiteljstva. Ono na čemu treba da se radi je aktiviranje sela Banata .Seoski turizam ima skoro neograničene mogućnosti u pogledu obogaćivanja ponude. edukativni. seoski turizam. određivanje mogućih lokacija i sadržaja informativnih punktova prema specifičnostima. Eko turizam može da se razvija na čitavom prostoru Banata s obzirom na postojeće prirodne potencijale. razvoj ekološke poljoprivrede. slave. eko kampovi. 3. Neophodno je da se izgradnja i rekonstrukcija ugostiteljskih 86 . razvoj pratećih kulturno-zabavnih sadržaja i programa. S obzirom na postojeće hidro potencijale Banata. razvoja specifičnih oblika privremenih i stacionarnih kapaciteta (etno.). setva.. edukacija domaćina. 2. komunikacije. posela.. razni običaji.. prezentacija objekata i celina od kulturnog i istorijskog značaja uz preduzimanje neophodnih mera za uređivanje njihove okoline. 4. Ukoliko želimo da se ovaj vid turizma i dalje razvija moraju se izgraditi novi i rekonstruisati postojeći smeštajni kapaciteti.. etno. sve u cilju popularizacije eko turizma. seoski turizam. pa i Banata u pitanju. 6.). razvoj specifičnih manifestacija vezanih za selo (kampovi. Naročito se mora voditi računa o razvoju rekreativno-edukativnih programa kojima se afirmišu prirodne i stvorene vrednosti područja. Osim toga treba razvijati i prateće sadržaje.programi i sadržaji). folklorno oživljavanje sela). zabavni.. (usluge. Treba posebno napraviti plan podsticajnih mera za razvoj ovog vida turizma. neophodno je izvršiti kategorizaciju objekata. Pre svega treba raditi na turističkom i komunalnom opremanju sela kao i na aktivnostima razvoja specifičnih (ekoloških. eko kampovi. to predstavlja nov kvalitet za turističku prezentaciju zemlje kao i obogaćivanje već postojeće stereotipne turističke ponude.. Seoski turizam ima izuzetne mogućnosti u posmatranoj regiji. žetva.) što podstiče razvoj ekskurzione turističke ponude (uređenjem izletišta i mreža rekreativnih staza). vašari. Manifestacije su deo turističke ponude koje svojim programima i vrstama utiču na poboljšanje kvaliteta turističke ponude. ovaj vid turizma Banat treba da prepozna kao svoju razvojnu šansu i shodno tome treba napraviti planove revitalizacije i valorizacije određenih vodenih puteva i površina i uređenje priobalja sa ciljem razvoja ovog vida turizma.. usluga i proizvodnje. Manifestacioni turizam dobija sve važniju ulogu u turističkoj ponudi u svetu. razvoj saobraćajne infrastrukture. jer sadržaji mogu biti i događaji iz svakodnevnih radova: kosidba. kao i obogaćivanje ukupnog doživljaja turiste o određenim prostorima. rekreacija) i omogućavanje njihovog funkcionisanja u toku cele godine Na taj način se omogućava bogatija ponuda različitih turističko-rekreativnih programa i sadržaja (kulturni. razvoj specifičnih oblika privremenih i stacionarnih smeštajnih kapaciteta (etno. sportsko-rekreativni. Postojanje velikog broja manifestacija na području Banata predstavlja izuzetan potencijal za razvoj ovog vida turizma. Takođe. svedbe. kao i na svetske turističke trendove.. Nautički turizam je zaboravljeni segment turizma kada su planovi razvoja Srbije. razvoj specifičnih ekoloških programa ugostiteljstva i usluga. 5.

Uslovi za dalji razvoj ovog dela tržišta je izgradnja novih. pre svega. 7. s tim da se u Banatu nalazi mali broj posebnih smeštajnih objeakta za ovaj segment turističke tražnje (u Čardaku. ponuda za tranzitne turiste mora biti raznovrsna.gradski centri (Pančevo. Izletnički turizam je deo turističke tražnje koja ima velike mogućnosti za razvoj u okviru Banata. izgradnja ugostiteljskih sadržaja. 8. uređenje centara slobodnog vremena kao polifunkcionalnih celina sa koncentracijom različitih rekreativnih sadržaja. snabdevanje rezervnim delovima. Uslovi za realizaciju su uređivanje i opremanje izletišta i rekreativnih staza.). određivanje mogućih lokacija i sadržaja informativnih punktova za pojedine delove prema specifičnostima. sportskih i ekokampova. zabavni sadržaji. mesta rođenja znamenitih ličnosti i lokacije brojnih kulturno-istorijskih spomenika.Vršac. smeštajni i ugostiteljski kapaciteti. To su. Svi veći gradovi banata poseduju sportsko rekreativne kapacitete za razvoj ovog vida turizma.. Neophodna je izgradnja novih. Banjski. Zrenjanin.objekata izvrši prema kategorijama opremljenosti i specifičnosti turističke ponude. sportskih. Sportsko-rekreativni turizam obiluje potencijalima za razvoj na području Banata. sve u funkciji kvalitetnije turističke ponude. Tranzitni turizam se razvija shodno geografskoj i saobraćajnoj povezanosti područja Banata prema granici sa Rumunijom. Dečji i omladinski turizam može da se razvija na čitavom području Banata. etno-programi). rekreacionih i drugih sadržaja) kao i uređenje prostora za lov i ribolov. snabdevanje kamp i turističkom opremom. 10. uređenjem mesta i okruženja pruža se kompletna usluga postojećim i potencijalnim turistima. bela crkva. radionice i likovne kolonije. Kikinda). Treba posebno napraviti plan uređenja pojedinih objekata i izgradnju novih u funkciji poboljšanja kvaliteta ovog vida turizma. uvođenje i razvoj rekreativno-edukativnih programa kojima se afirmišu prirodne i stvorene atraktivnosti. uređenje sportskih i eko kampova.. Tranzitni turisti se odlikuju specifičnim zahtevima što otežava mogućnost za organizovanje adekvatne turističke ponude. sve u cilju uvećanja turističke atraktivnosti područja. uvećanje i diverzifikacija postojećih smeštajnih kapaciteta. uređenje destinacija i unapređenje informativne službe. 9. 87 . Uslovi za realizaciju: Adekvatnom opremljenošću i uređenošću banjskog centra (zdravstveni centri.Vršački breg. Da bi se zadovoljila zahtevna turistička tražnja.. 11. Rusanda. suveniri. Uslovi za njegovu realizaciju je obezbeđenje rekreativnih prostora koji omogućavaju korišćenje sezonski i u toku cele godine (uređenje i izgradnja kupališta . prostora za škole. opravke i održavanje motornih vozila. čine neophodnu turističku ponudu. poboljšanje i diverzifikacija postojećih smeštajnih kapaciteta.. zdravstveno-lečilišni turizam na postojećim lokacijama: Kanjiža. formiranje mreže ugostiteljskih objekata prema kategorijama opremljenosti i specifičnosti turističke ponude. prateći rekreativni.

izgradnju. Italija. Ovaj vid putovanja je u stalnom porastu. 13. uređivanje i opremanje izletišta. Kružna putovanja predstavljaju način da se u kratkom roku obiđu turistički potencijali neke regije. Veliki potencijali koji postoje na području Banata bogatog vinogorjem. 15. Banat poseduje već uređenja lovišta koja treba koristiti (Lovište "Deliblatska peščara" . ovo može postati prepoznatljiv proizvod turizma Banata. prevodnica Šlajz u Kleku. utvrđivanje posebnih ribolovnih režima . do sada nisu odgovarajući valorizovani. Pešačenje je izuzetno razvijen deo turističke tražnje kako na domaćem tako i na inostranom turističkom tržištu. izgradnje i uređivanje lovačkih domova i lovačkih čeka. Ribolovni turizam zahteva izradu programa posebnih mera zaštite. Konfiguracija terena Banata je povoljna i postoje idealne mogućnosti za opremanje ovih prostora za potrebe razvoja ovog vida turizma. Kako Banat ima mogućnosti za razvoj ovog 88 . stvaranje posebnih programa kružnih tura po banatu u mnogome bi doprinelo turističkoj valorizaciji ovog područja. Lovište "Donje Podunavlje". uređivanje i opremanje prostora za ribolov. Tu se nalazi izuzetno vredno nasleđe (Kule svetionici u Pančevu. primer zemalja visokorazvijenog turizma (Španija. Lovište "Vršačke planine" .Treba uraditi poseban program razvoja šumskog gazdinstva Banat radi njegovog uključivanja u razvoj lovnog turizma. 16.12. postrojenja olajnica. Industrijsko nasleđe na teritoriji Banata je još uvek neiskorišćena šansa za razvoj turizma. Crne bare. Osim toga treba napraviti planove za uređenje posebnih staza i povezati se sa postojećim biciklističkim stazama u drugim delovima srbije i Rumunije. "Labudovo okno". svilara.mlin na konjski pogon 18. Bird watching kao deo specifičnih oblika turizma ima izuzetne potencijale za razvoj na području Carske bare. pašnjaci velike droplje. 19. Biciklizam je u svetskim razmerama izuzetno razvijen. Senćanski most na Tisi.) 14. ukazuju nam da je ovaj vid turizma u porastu id a se od ovog segmenta ubira izuzetno veliki devizni priliv. okolina Kikinde). kako bi se napravio idealan odnos prirode i turizma. S tim u vezi treba urediti postojeće saobraćajnice i staze za ovaj vid transporta. kao I njegove resurse. Deliblatske peščare. uređivanje i opremanje izletišta. S obzirom na obilje vodotokova i različitih hidrografskih potencijala banata. Lovni turizam zahteva izradu programa posebnih mera zaštite. Posebno obeležavanje pešačkih staza je osnova daljeg razvoja ovog vida aktivnosti turista.. ustave na Tisi u Novom Bečeju. Suvaca . Francuska…). Vinske ture predstavljaju deo turističke tražnje za specifičnim oblicim turizma. 17. labudovo okno. "Dragićev Hat".Imajući u vidu turističko geografski položaj Banata. Banatska ravnica i njeni zaštićeni prostori su dobar osnov za stvaranje i obeležavanje posebnih pešačkih staza koji bi povezivali interesantna mesta za turiste. bez obzira na stvaranje novih vidova turizma.. mlinovi.

omogućuju turistima da se upoznaju. Multikulturalnost ovog područja koje naseljava veliki broj naroda i narodnosti. osnov su za razvoj ovog vida turizma. Posete i upoznavanje sa različitim kulturama.Bogatstvo. vide i dožive njihovu razlišitost. ova tržišna niša se stalno povećava i predstavlja izuzetnu mogućnost za proširivanje turističke ponude Banata. Avanturistički turizam još uvek čini mali deo turističke tražnje. Excitement. procenu stanja životne sredine. utvrđivanje strategije i sprovođenje akcija. poludnevne. 25. folklora. Kongresni turizam delimično je razvijen u Vršcu. Banat može svoje prirodne I antropogene motive da kombinuje na bezbroj načina I time omogući stvaranje različitih turističkih proizvoda za ovu vrstu turizma. To je proces zasnovan na širokom učešću lokalne zajednice koji obuhvata viziju lokalne zajednice. 23. Uslovi za realizaciju ovog vida turizma je adekvatna opremljenost i 89 . Na ovom području su rođeni. Zrenjaninu i Kikindi. tu su boravili i stvarali mnogi učeni ljudi naše istorije i sadašnjosti. kakvih na području Banata može biti izuzetno puno. Turizam običaja može biti izuzetno profitabilan na području Banata. to se ovaj turistički proizvod mora posebno da osmisli i plasira na adekvatna tržišta. ukoliko njegova načela budu uključena u proces stategijskog planiranja razvoja turizma i ukoliko se ovaj koncept postavi i kao jedan od strategijskih ciljeva razvoja. 24. Neki od veoma bitnih uslova za upravljanjem održivog razvoja destinacije su iniciranje i sprovođenje Agende 21 i Lokalnog ekološkog akcionog plana. Tematski turizam koji se bazira na principu ‘’3-E’’ : zabava.vida turizma kroz manifestacije posvećene berbama (Vržac). 21.Koncept održivog razvoja može postati osnova razvoja turizma u jednoj zemlji. 26. Pored toga. uzbuđenje. boravak u različitim kulturnim sredinama su neponovljivi doživljaj. Putevima znamenitih ljudi je turistička ponuda koja ima izuzetne mogućnosti na tlu banata. jednodnevne i višednevne izlete. utvrđivanje prioriteta. 20. Education). Verski turizam ima izuzetnu osnovu za svoj razvoj na teritoriji Banata. običaja. muzike i gastronomije predstavljaju osnov za formiranje raznolikih turističkih proizvoda i turističkih programa kako za domaće. Multikulturalnost I različite konfesije koje žive na prostoru Banata daju osnovu za mogućnost razvoja ovog vida turizma. 22. Održivi turizam .obrazovanje (Entertainment . veliki broj sakralnih građevina koje su nastale kroz vekove življenja različitih zajednica na ovom prostoru. Međutim. Danas se u turizmu traži ono što je novo i što je neobično. Njima u čast. a nama i našim pokolenjima na znanje treba staviti u upotrebu njihove domove i mesta boravka. Uključujući se u takvu potragu stvaramo nove mogućnosti za razvoj turizma Banata. tako i za inostrane goste. i uključuju turističku ponudu I sadržaje koji zadovoljavaju ove principe.

To dovodi do disproporcije onoga što turista želi i traži i onoga što mu se nudi u turističkoj destinaciji. Nekadašnja potreba da turistički proizvod ima povoljnu cenu (Value for Money) sada nije dovoljna. dalji razvoj turizma Banata treba usmeriti na brojne atraktivne lokalitete kako bi se prostorno razvio turizam u svim delovima regiona Podstiče se turistička potrošnja u novim zonama i lokalitetima. analizi korišćenja prostora od strane turista. Ovaj vid turizma zahteva izuzetno velika ulaganja što znači da na njegov intenzivan razvoj treba vremenom uticati i uključivati one objekte koji za to imaju sve potencijale. ali nije i neizvodljivo. Upravo zbog toga treba dobro sagledati sve potencijale. uporediti sa svetskim i domaćim turističkim kretanjima. To nije nimalo lako. želje lokalnih planera i mogućnosti prostora za prihvat određenog broja posetilaca.uređenost centara sa akcentom na: kongresne prostore. Zbog toga se mora voditi računa o uspostavljanju ravnoteže između potrebe turista. jer nisu pravljene grečke tipa promaćenih investicija i pogrećnog razvoja turizma. saobraćajne uslove. Turistička tražnja je izuzetno heterogena a za razliku od toga. i razvijati one vidove turizma koji se mogu plasirati na određena tržišta. odnosno nove vredne emocije (Emotion for Money) koje se mogu doživeti u određenoj turističkoj destinaciji. Iako turizam u banatu nije dovoljno razvijen. Današnji turisti imaju više saznanja i samim tim više zahteva prema turističkim destinacijama i organizatorima turističkih putovanja. Politikom disperzivnog turističkog razvoja mogu se promovisati nove.Tim pre. ekološkom. neotkrivene ili nedovoljno valorizovane vrednosti Banata Politika disperzivnog turističkog razvoja zasniva se na razumevanju motivacije turista. turistička ponuda je često vrlo kruta i neelastična. što je kvalitetno planiranje prostora jedan od najvažnijih preduslova za dugoročni i održivi razvoj turizma. pri čemu turistička kretanja treba pravilno rasporediti po čitavoj teritoriji Banata shodno postojećim kapacitetima. već se sve više traži vredno novo iskustvo (Experience for Money). Drugim rečima. tehničke uređaje i opremu. kongresne biroe). doprinosi privrednom razvoju novih destinacija Banata i povećava zaposlenost domicilnog stanovništva. to u neku ruku predstavlja dobru osnovu. sociopsihološkom i funkcionalnom razvoju ovog regiona. čime se otvaraju nove poslovne mogućnosti. To je i jedan od osnovnih razloga neuspeha mnogih turističkih destinacija da plasiraju svoje turističke proizvode na turističkom tržištu. Razvojnom politikom treba omogućiti ravnomerniju prostornu distribuciju turista unutar destinacije. Zbog toga. 90 . PROGRAMI TURISTIČKOG RAZVOЈA BANATA Pri planiranju i izboru programa za razvoj turizma Banata mora se voditi računa o prostornom. treba definisati upotrebu prostora za potrebe turizma na nacionalnom i regionalnom nivou.ekonomskom motivskom. Na ovaj način mogu se ostvariti: Smanjenje pritiska na određena područja u kojima su locirani ključni turistički motivi što može dovesti do niza ekoloških problema .

koje će je razlikovati od drugih destinacija bilo jasno na tržištu. Aktivnost koja treba da se preduzme pre nego što se započne sa promotivnom kampanjom. ribolovni tranzitni. ostvariće prednost u zavisnosti od lokacije i pristupačnosti. i. kongresn i dr. Tabela 13: SWOT analiza resursa Banata SNAGE multikulturalnost postojanje mreže reka.Posebno značajan je pristup razvoju promocija i iskorišćavanja resursa od strane lokalne zajednice sa ciljem privlačenja turista prema destinaciji Banata Ovakvom politikom korišćenja prostora nastaju mogućnosti za razvoj različitih vidova turizma: eko-turizam. seoski. U ostvarivanju prihoda od turizma geografska blizina područjima sa visokim nacionalnim dohotkom po glavi stanovnika jesu odlučujuća prednost. kako bi njen imidž i mesto. a mere za postizanje treba da budu uključene u plan koji će se detaljnije baviti tim pitanjima. Stvaranje spoljnih faktora i korisno investiranje u turizmu su glavni ciljevi. je pozicioniranje turističkog proizvoda . u međusobnom takmičenju za privlačenje turista. kanala i jezera za turističke svrhe prirodni resursi kulturno nasleđe gastronomija gostoljubivost povoljna klima iskustvo u starim zanatima ŠANSE renoviranje istorijskih zgrada porast korišćenja termalnih izvorišta porast tražnje za bio-proizvodima porast tražnje za eko-turizmom novi zakoni o zaštiti životnesredine porast interesovanja iz dijaspore plovni putevi (reka i kanali) valorizacija salaša SLABOSTI nedovoljna briga za okruženje zapuštenost reka i jezera nedostatak šuma • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • PRETNJE zapostavljanje prirodnih resursa Nezadovoljavajuća zaštita od poplava nedostatak prostornih i regulacionih planova i nedefinisani imovinsko pravni odnosi 91 . kulturno-manifestacioni.Zbog toga treba stvoriti posebne programe konkurentnosti koji imaju za cilj stvaranje uslova za pomoć turističkom razvoju. koje su od suštinskog značaja. lovni. TRŽIŠNO POZICIONIRANJE I SMERNICE Različite destinacije. sportsko-rekreativni. izletnički. Važno je da se u početnoj fazi razvoja destinacija pravilno pozicionira.

prirodne. sa stanovišta resursa. Medjutim. tako da su turistička preduzeća relativno konkurentna u pogledu cena. Optimizacija stope zauzetosti).Lokacija i dostupnost SNAGE • raskrsnica evropskih puteva • blizina granica • blizina emitivnih područja • • • • • • • • • • • • ŠANSE hidrografski potencijali tranzitni turizam blizina velikih gradova i metropola blizina zemalja evropske unije nove rute blizina rastućih industrijskih centara SLABOSTI putevi u lošem stanju nezadovoljavajuća gustina i kvalitet pruga i puteva vizni režim nedostatak lokalnih aerodroma udaljenost od turističkih puteva PRETNJE nepostojanje mera vlade Ponuda smeštaja i pratećih usluga na prvi pogled može zadovoljiti potražnju individualnih turista. Troškovi u turizmu. istorijske. Tabela 14: SWOT analiza . razvoj turizma može se osloniti na ni malo zanemarljive resurse . Uopšteno gledano. su niži u poređenju sa područjima koja imaju sličnu ponudu. jezici i životni stilovi od srednjeevropskog do balkanskog koegzistiraju na relativno malom prostoru. dve i tri zvezdice). Geografski položaj Banata je povoljan. jer je Banat mesto gde različite nacije. religije. sa nedostatkom internacionalnih standarda kvaliteta što utiče na njenu celokupnu konkurentnost turističkog sektora. naročito radna snaga. kao i poboljšanje sistema smeštaja (kvaliteta i kvantiteta) pomoći će poboljšanju konkurentske sposobnosti Banata. arhitektonske. 92 . kulture. najznačajnija komparativna prednost i jeste u specifičnim socio-kulturnim karakteristikama. kulturne.Stvaranje uslova u kojima će se povećati stepen konkurentnosti na nacionalnom i međunarodnom nivou. Region se nalazi u blizini najbogatijih svetskih područja. pre nego izgradnja novih objekata. Karakteristični smeštajni kapaciteti ovog regiona su niske ili srednje-niske kategorije (jedna. preporučuje se izrada strategije boljeg iskorišćenja postojeće ponude (tj. naročito ne za inostrane turiste. za koje se može reći da su “sinteza Evrope”. Ukoliko se porast potražnje za smeštajnim kapacitetima ostvari u skladu sa predvidjanjima. Banat nije tradicionalna turistička destinacija. velikih generatora turističke tražnje i zemalja koje ulaze u red bogatih. antropološke.

tako i u Banatu treba da bude cilj poboljšanje kvaliteta.Smeštajni kapaciteti i usluga SNAGE • • • zadovoljavajući ugostiteljski kapaciteti (u kvantitativnom smislu) izvori termalne vode (bazeni) početak gradnje novih kapaciteta • • • • • • • • • • • • SLABOSTI nedostatak kvaliteta u turističkoj ponudi nedostatak profesionalnih kadrova siromašan imidž nedostatak komplementarnih usluga neodgovarajući kapaciteti nedostatak informacionih tehnologija PRETNJE nezadovoljavajući kriterijumi za kategorizaciju nedostatak kapitala za investiranje pod povoljnim uslovima nedostatak adekvatnog marketinga nedostatak adekvatne konkurentne ponude nedostatak podrške od strane države ne postojanje prostornih planova • • • • • ŠANSE Gastronomski potencijali mogućnosti lokacija za izgradnju smeštajnih kapaciteta gostoprimstvo pojačanja tražnja za selektivnim oblicima turizma pojava Banata kao nove destinacije PRIORITETNE TEME TURISTIČKIH PROIZVODA BANATA Kako je kvalitet usluga osnovni uslov za nivo konkurentnosti svake turističke destinacije. U turizmu je veoma važno da svi proizvodi i usluge zadovoljavaju standarde kvaliteta. stepena razvoja turizma Srbije . 93 . Na osnovu analize turističkog potencijala Banata. dostupnost informacija.potrebne su nove mogućnosti za razvoj i izgradnju novih smeštajnih kapaciteta za domaću i međunarodnu tražnju.Tabela 15: SWOT analiza . kao i izgradnja novih sadržaja i kapaciteta za određena ciljna tržišta i tržišne grupe u različitim delovima Banata . svetskih turističkih trendova i upoređivanja sa svetskom turističkom ponudom izdvojene su osnovne prednosti. trebaju adekvatno da zaštite. pravo izražavanja. Osnovna prava potrošača u turizmu odnose se na sigurnost. a da su pri tome potrošači i njihova prava adekvatno zaštićeni. pravo na zdravu okolinu… Potreba koordinacije javne i privatne inicijative za razvoj turizma veoma je važna kako bi se postigla efikasnost i stvorile prednosti za razvoj turizmaunutar Banata. a u skladu sa tim i konkurentska prednost. U okviru turizma. jednako kao i domaćih potrošača. sve više pažnje se daje takozvanim prekograničnim problemima zbog rastuće globalne dimenzije turizma. Osim toga. slabosti. mogućnost i pravo izbora. pravo na reklamacije u slučaju nezadovoljstva uslugom ili proizvodom. mogućnosti i pretnje budućem razvoju turizma Banata. pravo na zadovoljenje osnovnih potreba. što znači da se prava potrošača iz stranih zemalja. kao ključni faktor uspeha za budući razvoj turizma.

JAKE TAČKE Prirodne lepote i turistički potencijali (termalni izvori, dvorci, zaštićena područja i dr.) Ekološki čisto prirodno okruženje Geografski položaj Banata koji omogućava brzu dostupnost glavnim evropskim emitivnim tržištima Sigurnost boravka, kako u smeštajnim objektima, tako i u destinacijama Bogatstvo kulturno-istorijskih spomenika

SLABE TAČKE Nedovršen proces privatizacije hotela Koncepcijska i tehnološka zastarelost Niska prosečna stopa kvalitete smeštajnih kapaciteta nepostojanje međunarodnih brendova Nezadovoljavajući izbor kvalitetnih sadržaja i raznovrsnih usluga i nedovoljna gostoljubivost i šarm Loša saobraćajna infrastruktura i neadekvatna saobraćajna povezanost na svim nivoima Nizak stepen popunjenosti kapaciteta, izrazita sezonalnost i niže prosečne cene u odnosu na međunarodnu konkurenciju Nelikvidnost i prezaduženost velikog dela turističkih preduzeća Nedostatak profesionalnog managementa PRETNJE Konfliktne razvojne opcije Nestimulativni makroekonomski okvir Zagađenje šivotne sredine Prirodni potencijal ugrožen je zbog šumskih požara, zbog nedovoljnog zbrinjavanja otpadnih voda i divljih deponija smeća, nekontrolisanog lovnog turizma Intenzivan razvoj međunarodne konkurencije u smislu novih koncepata, više kvalitete i boljih performansi operativnog poslovanja Zbog nepovoljnog demografskog i celokupnog ekonomskog razvoja u zapadnoj Europi moguća stagnacija potražnje na visokom nivou Neefikasnost implementacije prostornih planova i nepoštovanje prostorno-planske regulative Neplansko korišćenje i špekulacija pri kupovini zemlje mogu da podignu cene zemljišta, što deluje destimulativno na potencijalne investitore Mogući nedostatak uske saradnje na svim političkim, administrativnim,privrednim i društvenim nivoima Predugi proces privatizacije odgađa početak investicijskog procesa

MOGUĆNOSTI Kontinuirani rast interesa emitivnih tržišta za ekološke destinacije, kulturni, seoski turizam i nautički turizam Zahvaljujući svom prirodnom potencijalu Banat ima predispozicije da privuče značajni segment potražnje za selektivnim oblicima turizma Raspoloživost kvalitetnog prostora koji nije preterano izgrađen pa se u velikoj meri sačuvala lepota i čistoća prirode Zahvaljujući svom geografskom položaju, uz adekvatnu saobraćajnu infrastrukturu, Banat može povećati udeo individualnih gostiju u selektivnim oblicima turizma Idealni prirodni preduslovi (termalni izvori) za formiranje kvalitetne ponude wellness programa i sadržaja i razvoj zdravstvenog i zabavnog turizma saobraćajnice prolaze kroz područje bogato zaštićenim prirodnim područjima, pogodno za kreiranje kvalitetne ponude kao mikroregije Obnova i promocija starih puteva velike kulturne, panoramske vrednosti koje će dodatno obogatiti turističku ponudu Banata Razvoj održivog lovnog turizma u Banatu, na područjima bogatim životinjskim vrstama Veliki broj dvoraca predstavlja neiskorišćeni potencijal Mogućnost za razvoj sportskog turizma Turizam može podstaći brži rast proizvodnje i trgovine, tako da turistička preduzeća nude Banatske proizvode, autentičnosti turističke ponude konkurentskom cenom i kvalitetom može uticati na kvalitet boravka Nezagađeno zemljište pogodno za proizvodnju zdrave hrane

Cilj strategije banatskog turizma je da se stvori okvir za razvoj kvalitetne turističke ponude i konkurentnosti banatskog turističkog tržišta. Održivim razvojem turizma ispunjava se preduslov za ravnotežu, i stvara vrednost za sve učesnike na tržištu. Za postizanje postavljenih ciljeva, akteri na svim nivoima, od lokalnog do regionalnog, moraju da postupaju u skladu sa principima

94

održivog razvoja. Za ispunjenje tog cilja i postizanje dugoročne održivosti razvoja turizma Banata, neophodno je da se: • razumeju, prepoznaju i zadovolje potrebe turista, jer ukoliko se ne ispune njihova očekivanja, svoje nezadovoljstvo podeliće sa svima iz svog okruženja, što nanosi štetu imidžu destinacije; • osiguraju preduslovi za profitabilno poslovanje subjekata na tržištu, jer stvaranjem pozitivne poslovne klime osiguravaju se uslovi za dolazak novih investitora i razvoj turizma u budućnosti; • investira u obrazovanje i edukaciju zaposlenih u turizmu na svim nivoima, kao i pronalaženje i stvaranje kvalitetnog menadžmenta; • insistira na zaštiti i obnovi prirodnog i antropogenog bogatstva, kao primarnog resursa banatskog turizma; • poštuju kulturne vrednosti i različitosti lokalnog stanovništva, lokaliteta i destinacija koji direktno imaju koristi od razvoja turizma. Njihov odnos prema turizmu i turistima vitalan je za sliku koju region ostavlja, utiče na zadovoljstvo gosta i na ekonomske efekte od turizma; • osigura kontinuirana aktivna uloga države koja kroz razvoj infrastrukture, izmenu zakonske regulative i drugim radnjama, utiče na turistički potencijal zemlje, a dugoročno ima velike koristi od njegovog razvoja. Samo ravnotežom u međusobnom odnosu i ispunjavanju potreba odnosno ciljeva različitih učesnika na turističkom tržištu, moćiće da se stvori stabilan i dugoročno održiv turistički razvoj. STRATEGIJSKA AGENDA U TURIZMU BANATA Pri izradi ove strategije postavili smo nekoliko elemenata za razvoj strategijske agende u turizmu za područje Banata: zaokruživanje postojeće turističke ponude,i intenziviranje njenog korišćenja aktiviranje novih područja sa dominantnim prirodnim i (ili) antropogenim turističkim resursima definisanje održivog razvoja turizma u regionu stvaranje preduslova za upravljanje turizmom i povećanje njegove strategijske pozicije definisanje prioritetnih turistickih prostora definisanje strategije razvoja i omogućiti unapredivanje uslova za intervencij države i lokalne zajednice Pristup razvoja turizma Banata će se koncentrisati po principu postepene intervencije koja ojačava sektor turizma. Tom prilikom treba da se sagledaju i sve mogućnosti za rastrazvoja turizma i saradnju na regionalnom nivou sa podrškom lokalnih vlasti.

95

VIZIJA TURIZMA U REGIONU BANATA Pri stvaranju vizije razvoja turizma Banata treba preporučiti mesta u kojima je turizam već razvijen kao i potencijalna turistička mesta kojima treba pomoći u daljem razvoju, a to su mesta gde je: održivi razvoj turizma visokog kvaliteta koji privlače domaće i inostrane turiste, diverzifikovana turistička ponuda, kvalitetna komunikacija, turistička tražnja usmerena ka postojećim turističkim resursima, lokalna turistička privreda usmerena prema zadovoljenu turističke tražnje, razvijena infrastruktura koja zadovoljava tržišni potencijal, promoviše veze, utiče na stvaranje ekonomskih efekatai koja poboljšava životni standard lokalne zajednice prepoznat značaj i uticaj turizma na zapošljavanje i ekonomske efekte. Stvaranje strategije razvoja predpostavlja i neka vodeća pravila kojih treba da se pridržavaju svi zainteresovani. Ključne poruke razvoja se mogu sagledati kao: borba za kvalitetnije poslovanje u turizmu jačanje privatnog sektora u turizmu intervenisanje tamo gde je najveće povećanje ekonomskih efekata kroz turizam, sagledavanje turizma kao integralnog dela razvoja turističkih destinacija, regiona i zemlje u celini, dalja strategija razvoja pojedinih opština i Banata u celini. Bazirajući se na viziji razvoja, turizam ima vrlo važnu ulogu u postizanju regionalne strategije razvoja i povećanja blagostanja lokalnog stanovništva. Ključni elementi strategije razvoja turizma u području Banata su: Investiranje u turističku infrastrukturu na nivou regiona Promovisanje biznis mreža, privatnog sektora, kvalitetnije i bolje poslovne podrške, uključujući menadžment promene u turističkoj industriji Unutrašnja strategijska ulaganja u turizam Razvoj i obuhvatanje potpune ekonomske i tržišne analize turizma Investiranje u razvoj regionalnog tržišnog brenda za turizam Prepoznavanje potencijala u turizmu u ruralnim i urbanim programima Provera turističkih veština zaposlenih u turizmu i lokalnog stanovništva Razvoj turizma kroz pograničnu saradnju i saradnju sa ostalim regionima Srbije sa ciljem kvalitetnog turističkog proizvoda. Banat je oblast sa specifičnim ekonomskim regionalnim razvojem koji je identifikovan kroz ovu strategiju i prihvaćen za dalja razmatranja. Zbog toga ćemo u narednim segmentima sumirati uslove za razvoj turizma koji pokreću prioritetne akcije koje treba što pre preduzeti. Uzimajući u obzir veliko bogatstvo različitosti turističke ponude Banata, lokalne specifičnosti i različite stepene razvoja turizma u pojedinim njegovim delovima možemo izdvojiti pojedine mikro destinacije razvijenog turizma i potencijalne mikroturističke

96

Kikinda. 9. Centri kulturno istorijske baštine regiona sa mnogobrojnim sakralnim građevinama od izuzetne važnosti nalaze se na teritoriji čitavog Banata (manastiri. Dosadašnjim razvojem turizma izdvojili su se pojedini centri i lokaliteti kao što su: Gradovi :(Vršac. mlinovi. Lazar.) Arheološki lokaliteti (Vinča. Đura Jakšić.Miroslav Antić. Pančevo. Posebno važni su znameniti ljudi koji su se rodili ili živeli na području Banata (Mihajlo Pupin. Spomenici industrijskog nasleđa su u ovom području najčešće zaboravljeni potencijal kome tek treba dati šansu. Slano kopovo.). 2.) Centri narodnog stvaralaštva i razvoja kulture lokalnog stanovništva (Kovačica. Uzdin. Istraživanja koja su urađena u okviru Prostornog plana uvažavala su specifične interese svake pojedine destinacije i lokaliteta kao uže destinacije. Biserno ostrvo.. Vatin. ustave na Tisi u Novom Bečeju. centri razvoja seoskog turizma. crkve. Vasko Popa . kao i stalno poboljšanje kvalitet turističkih usluga. Židovar. Seoska naselja. 97 . .. Danijel. 10.destinacije.. Tom prilikom smo . 3. ponjavica. turiste sa ekosenzibilnih tržišta koja su sve šira. 4. Jagodić. Starčevo. Dupljaja. svilara. pokušali da damo odgovore na sledeća pitanja: 1.. 6. Uroš Predić. predlažući koncept razvoja turizma.mlin na konjski pogon …) U središtu razvoja Banata treba da bude profitabilni turistički proizvod čiji je integralni deo maksimalno očuvana životna sredina. na način da se turistički proizvod turističke destinacije Banatoblikovao uz uvažavanje hijerarhije ciljeva a u razvojnom modelu i ova destinacija sagledala u jedinstvenom i neponovljivom spoju mogućnosti koje nudi njena okolina a posebno značaj zaštićenih područja. Belo Blato. Spomenimo samo neke (Kule svetionici u pančevu. Senćanski most na Tisi.) 7. To je izuzetno značajno jer privlači. Ovi objekti se nalaze na teritoriji čitavog banata. Crna bara.. Na taj način se utiče na ekonomski razvoj i blagostanje lokalnog stanovništva. Bela Crkva) Banje (Kanjiža. zaštićeni prostori i parkovi (Deliblatska peščara. Suvađa . Rusanda.Lazarević.. sa posebnim osvrtom na heterogenost raspoloživih turističkih resursa i atrakcija. Pašnjaci velike droplje). predstavljaju posebnu snagu i potencijal razvoja turizma Banata. Sokolac. Pošlo se od uvažavanja svih relevantnih osnova. Zrenjanin. Prirodne retkosti.) 8. Fantast. Carska bara. prevodnica Šlajz u Kleku.) 5.. Marcibanji . Šta poseduje Banat za razvoj turizma? Zaštićene prirodne resurse Antropogene resurse 1. Seoski turizam predstavlja snagu i šansu turističkog razvoja Banata. Zbog toga se razvoju seoskog turizma mora pristupiti planski i vrlo odgovorno...industrijska zona Pančeva.. Dvorci i stare palate nastale u periodu XVIII i XIX veka predstavljaju poseban potencijal za razvoj turizma Banata (Vladičanski dvor.

Tom prilikom će se posebno voditi računa o održivosti razvoja turizma. izgradnju novih (prema potrebi) i stvaranju klastera koji će da dominiraju u turističkoj ponudi Banata. Zbog toga budući razvoj treba bazirati na podizanju kvaliteta postojećih objekata. VIZIJA I STRATEŠKI CILJEVI BANATSKOG TURIZMA DO 2015.GODINE Ono što je izuzetno važno prilikom vizije razvoja turizma Banata je da se shvati veliki potencijal turizma za prosperitet regionalne ekonomije i stvaranje velikog broja novih radnih mesta. rast zapošljavanja. Šta nema Banat? Smeštajne objekte više kategorije Kvalitetnu infrastruturu Kvalitetnu zabavu Sadržaje kvalitetne rekreacije 3. Navedeni ciljevi će se najlakše postići kroz javno-privatnu inicijativu i partnerstvo koje se bazira na: • turizmu kao strateškom i razvojnom prioritetu sa pozitivnim uticajem na intenzitet ekonomske aktivnosti. 98 . modernizaciju infrastrukture i podsticanje investicija i izvoza. Šta ne želimo da se dogodi razvojem turizma u Banatu? Nekontrolisani razvoj turizma Nekontrolisana izgradnja Gubljenje lokalnog identiteta Uvođenje masovnog turizma nižeg kvaliteta Stvaranje nelojalne konkurencije među regijama Uništavanje životne sredine Da bi smo pravilno pozicionirali turističke proizvode Banata moramo imati na umu da pojedini lokaliteti i turistički centri u ovom prostoru ne budu konkurenti međusobno već da svojom turističkom ponudom daju celovitu sliku kvalitetnog prostora za razvoj turizma. Šta želimo da postignemo razvojem turizma u Banatu? Da sačuvamo kvalitetnu životnu sredinu Da stvorimo materijalnu bazu za razvoj turizma Da izgradimo adekvatne smeštajne kapacitete Da stvorimo nova radna mesta Da poboljšamo kvalitet života lokalnog stanovništva Da sačuvamo lokalni identite i kulturu Da privučemo privatni kapital Da stvorimo destinaciju nezaboravnog odmora 4.Ljudske potencijale Blizinu emitivnih tržišta Sačuvanu kulturu i običaje Smeštajne kapacitete prosečnog kvaliteta 2.

• insistiranju na održivom razvoju. Efikasnija distribucija i korišćenje savremenih trendova komunikacije i marketinga Ovi ciljevi. Turizam značajno doprinosi ekonomskom rastu Banata i blagostanju njenih građana. nacionalnom i međunarodnom tržištu. regionalnom i lokalnom nivou. sa neophodnom saradnjom na nacionalnom. treba da se realizuju na sledeći način • • • priprema lokalnih Master planova za sve ključne turističke destinacije i projekte. formulisanje dodatnih programa podsticaja za investitore. bazirajući se na održivom korištenju prostornih. • eliminaciji razvojnih prepreka kroz prilagođavanje zakonske regulative. poreznog opterećenja.pokretača razvoja održivog razvoja turizma 2.nastojanju da se formira otvoreno i konkurentno tržište kroz liberalizaciju propisa u delatnostima koje su povezane sa turizmom i uticaj na financiranje projekata u turizmu. Podizanje nivoa kvaliteta smeštajnih kapaciteta kako osnovnih tako i komplementarnih 6. Edukacija managementa i svih zaposlenih u turizmu 10. a naročito na polju lokalne infrastrukture. dodatno oslobađanje poreza na dobit u zavisnosti odbroja novih radnih mesta i sl. Prilagođavanje kriterijuma kvalitete međunarodnim standardima 7.. Strateški ciljevi banatskog turizma do 2015. Razvoj kvalitetne ponude turističke destinacije 8. prirodnih i antropogenih potencijala aktivno stvarajući okruženje privlačno za investitore. 5. priprema investicionih prospekata za najvažnije projekte i njihova ponuda investitorima na lokalnom i internacionalnom tržištu. implementacija i poštovanje visokih ekoloških standarda i dugoročno održiva valorizacija turističkih potencijala. Uređenje vlasničkih odnosa i okončanje procesa privatizacije hotela 4. i ovaj program takođe ima visoku hitnost konačnog definisanja i promocije na lokalnom. oslobđanje od plaćanja komunalnih dažbina. Trajna zaštita. Izgradnja saobraćajne infrastrukture i optimalna organizacija saobraćaja u službi turizma i stvaranje kvalitetnih pratećih sadržaja na tranzitnim pravcima. 9. Ulazak poznatih međunarodnih hotelskih brendova na banatsko tržište 11. Konkurentnost Banata na međunarodnom tržištu kapitala 3. Donošenje prostornog plana razvoja banatskog turizma u celini i pojedinih destinacija sa ciljem očuvanja atraktivnih prirodnih resursa . i investiranje u edukaciju. • implementaciji prostornih i ekoloških standarda uz postojanje jasne strategije. • • 99 . Godine 1.

pokretača održivog razvoja turizma. određeni procesi moraju da budu stalno prisutni id a prate i unapređuju rast i razvoj turizma u regionu. pre svega. Osim toga. To su: Kontinuirani procesi za realizaciju strateških ciljeva: • Razvoj kompletne ponude turističke destinacije Banata. • Podizanje nivoa kvaliteta svih smeštajnih kapaciteta. kako osnovnih tako i komplementarnih.Vremenski okvir realizacije strateških ciljeva banatskog turizam Da bi ostvarili sve zacrtane strateške ciljeve razvoja turizma u Banatu. treba da se shvati kao osnova za stvaranje konkurentske prednosti turizma Banata i kao koncept koji obuhvata aktivnosti ujedinjavanja turističke ponude celog regiona. • Stvaranje prepoznatljivih proizvoda turističke destinacije Banata • Stvaranje prepoznatljivog imidža turističke destinacije Banata • Povezivanje turističke ponude na regionalnom planu • aktiviranje novih područja sa dominantnim prirodnim turističkim resursima • davanje većih ovlašćenja lokalnim zajednicama za aktivnosti povezane sa aktiviranjem njihovih turističkih potencijala 2010-2015 • Ulazak poznatih međunarodnih hotelskih brendova na tržište • Uređenje vlasničkih odnosa i okončanje procesa privatizacije • Postizanje konkurentnosti Banata na međunarodnom tržištu kapitala • Izgradnja saobraćajne infrastrukture i optimalna organizacija saobraćaja u službi turizma i podizanje kvaliteta pratećih sadržaja na tranzitnim pravcima . • UMESTO ZAKLJUČKA Ova strategija. implementacija i poštovanje visokih ekoloških standarda i dugoročno održiva valorizacija turističkih potencijala Etapni procesi za realizaciju strateških ciljeva : 2008-2010 Donošenje prostornog plana razvoja banatskog turizma u svrhu očuvanja atraktivnih turističkih resursa . ona vodi i ka 100 . • prilagođavanje kriterijuma kvaliteta međunarodnim standardima • Edukacija managementa i svih zaposlenih u turizmu • Efikasnija distribucija i korišćenje savremenih trendova komunikacije i marketinga • podsticanje proizvodnje organske hrane i njen plasman kroz turističku infrastrukturu • Trajna zaštita.

koje takođe traže određene aktivnosti u cilju njihovog održavanja na postojećem nivou. Zbog toga ćemo u ovom izveštaju navesti samo neke od ključnih zadataka i s željom da upozorimo na potrebu obezbeđenja politike razvoja i ekonomskih mera sa ciljem poboljšanja standard lokalnog stanovništva kroz razvoj turizma Banata. projekata i aktivnosti. analiza je ukazala i na snage banatskog turizma. U zavisnosti od brzine i efikasnosti strateškog delovanja. povezanog s formulisanjem planova konkurentnosti.pograničnoj saradnji sa ciljem stvaranja zajedničkog turističkog proizvoda koji se može plasirati na domaćem i inostranom tržištu. 101 . odnosno daljnjem unapređenju. Reč je o procesu preduzimanja koraka ka promeni trenutnog stanja nerazvijenog ili slabo razvijenog turizma u buduće stanje razvijenog turizma u Banatu. gde je potrebno odmah započeti sa procesima brzih promena. Istovremeno. može biti predmet sledećeg izveštaja. Izvedena SWOT analiza ukazala je na područja internih slabosti. investicija i marketinga banatskog turizma. zavisiće i uspeh u razvoju turizma Banata. Detaljna operacionalizacija strategije u formi zadataka.

19.. Menno H. URL. Princip Bonart Pres. D. 10. Harvard Business Review. Čigoja 20. Silk. 18.P. Unković S. Durham. (2005): Menadžment i strategija. Čigoja 17. R. Norton (2004): Strategy maps. CenORT (2001. (1996): Using the Balanced Scorecard as a Strategic Management System. 3. Strategija lokalnog ekonomskog razvoj Pančeva. (2007. str. Broj 80. Kaplan. Kaplan and D. (2006. January-February.. 4.. D.) 22. Milton Old.) Marketing u turizmu.) Tourism managment. & Norton. David Rule 21.: http://www.C.S.org. Dr Slobodan Ristanović: Kroz Srbiju i Crnu Goru. L. 9. Broj 17.2007. Čigoja 15. 7. Akcioni plan za zaštitu životne sredine Pančeva. D. 13. Management Accounting.S. Birks Sinclair & Associates Ltd. S. (2006. Bakić O. SIA „KSE-NA“. Decembar 2003. 75-85.Literatura: 1. Đuričin. Zaštita u praksi. Beograd. R. 8. Projekat promocije zapošljavanja: Osnovna studija o lokalnim socio-ekonomskim uslovima i stanju na tržištu rada u četiri pilot opštine: Srbija. Beograd.expeditio.php (08. prugama. brok 118. Saobraćajni Institut CIP. „Banato“ in Marisol Palés Castro: Nuevo Espasa Ilustrado. Beograd. (2004.) Odgovorni i održivi razvoj turizma. rekama. Ekonomski fakultet. Kaplan. OECD (2004): Best Practices in Local Development. Intervjui sa interesnim grupama u Banatu 14. 6. Ekonomski fakultet 16. Espasa Calpe. Loznica. (1992): The Balanced Scorecard – Measures that Drive Performance. Jovanović P. (1998): Automating the Balanced Scorecard. The International Journal of Public Sector Management. Beograd. Grupa autora:Srbija drumovima. Opštine u Srbiji u 2000/07. Madrid. 5. 102 .) Održivi razvoj u lokalnoj zajednici.06. Čačić K. Yee-Chin. 71-79. R. 2. Republički Statistički zavod. & Janošević. str. broj 138.) Savremena kretanja na turističkom tržištu.P. Štetić S.) Posebni oblici turizma. (2004): Performance Measurement and Adoption of Balanced Scorecards – A Survey of Municipal Governments in the USA and Canada. Diccionario enciclopédico. S. Weaver D. Harvard Business Review. Harvard Business School. Zaštita u praksi. 11. OSCE Mision to Serbia and Montenegro (2004): Liber Perpetum: The Book of Renewable Energy in Serbia and Montenegro. 2004. January-February. 2007 25. Finalni izveštaj. (2007. 2003.. 12. Održivi ruralni turizam kao način poboljšanja upravljanja prirodom u donjem Podunavlju 23. 1995 24. Jevtić M. & Norton. (2002. Beograd.) Strategija održivog razvoja u Evropskoj uniji. Bakić O. Beograd.srp/odrziva. Beograd.

Yearbook of Tourism Statistics. Madrid 1999 32.org 14.eu. www. „2020 Vision": World Tourism Organization. www.org 9.ca/ev fr. 55/05 i 71/05 (2005) Strategija razvoja poljoprivrede Srbije 30. „Global Tourism Forecasts to the Year 2000 and beyond: Europe". www.culturescope.life.php?ID=3791 103 .svanen.Agriculture of Serbia .nu 4. www.eco-tip. WTO "Tourism Market Trends . DRAFT submitted for inter-ministerial consultation 27. „Tourism 2020 Vision". A New Forecast.europa. World Tourism Organization. www. Madrid 2007 33. www.Directorate for Environmental Protection and European Agency for Reconstruction Environment (2005) National Environmental Strategy of the Republic of Serbia.gen. A New Forecast.net 11.php?lng=en&dest=bd ac det&id=00000723 www. www.iso. www.it 8.org 3.adac. www. Volume! . Microsoft Encarta World Atlas.ch/iso/en/iso9000-14000 13.touringclub. WTO „Global Tourism Forecasts": World Tourism Organization. WTO „Tourism Generating Markets": World Tourism Organization. „Overview and Country Profiles".lu/php/fo index.eu.de 12. Natalija Bogdanov (2002). Madrid 1994 31.sustainable-tourism.eco-tour. www. „2020 Vision": World Tourism Organization.iso.es 7.frontpage 2. 2007 Edition" : World Tourism Organization. World Tourism Organization.jp 5. Intenet izvori: 1.26. Sluzbeni glasnik RS br.int/ecolabel 10. SCEPP and EAR 29. Directorate for Environmental Protection (2001)-National assessment . Volume 5.Europe.icte. Madrid 2005 35.Framework and Actions for Transition. Executive Summary Updated.gr.europa. Ministry for Science .Serbia towards sustainable development 28. www. www. Executive Summary. Madrid 1998 34. Madrid 2007 36. http://www. Yearbook 2006: World Tourism Organization.org/iso/en/ISOOnline. Ministry for Health and Environmental Protection. www.int/ecolabel 6.fairtrade.culture-routes. World Tourism Organization. „Tourism 2020 Vision".

LocID-008013002003004.nh.asp http://assembly.atec.org. www.htm http://www.coe.ca/ http://www.uk/Default.15.gov/visitors/tourism.ca/dtc/heritage/heritage heritageproperty.aspx.uq.worldaboutus.pancevac.cornell.p4ps.ac. 17. 18.htm www.org.au/ http://www.htm http://www.uk/schools/mcrg/stnati on. 16. 20.com/tourism.gov.com/ 24. 201&ID2=DO TOPIC www.top. www. http://www.sopancevo.au/tasind/attractions/ http://www.edu.com.htm http://www2.europanostra. www.uk/ 21.html http://www.rgu.org.int/Documents/Workin gDocs/doc03/EDOC9980.htm http://www.tourismtasmania.au/urbrev.edu/ 22.yu 23.html www.ac.greentourism. 19.ns.yu 104 .surrey.org/lang en/awards 2004/gr servia.com.

.. INFRASTRUKTURNA OPREMLJENOST BANATA .............................................. TURISTIČKI PROMET BANATA .................................................................. POLAZNE OSNOVE CILJ ISTRAŽIVANJA VIZIJA ............... PROSTORNI RAZMEŠTAJ TURISTIČKIH ATRAKTIVNOSTI BANATA …..................................................................................................................................................................................................... TURISTIČKO GEOGRAFSKI POLOŽAJ BANATA ............................................... ............... 7 OČEKIVANI REZULTAT ISTRAŽIVANJA .................................................................................................................................................................................…… 56 PROSTORNI ELEMENTI RAZVOJA TURIZMA BANATA ................................................ 6 ORANIZACIJA ISTRAŽIVANJA ............ POLJOPRIVREDA I RURALNI RAZVOJ ................... HIPOTEZE ......................... 13 15 17 21 24 28 28 46 52 PRIRODNI POTENCIJALI ZNAČAJNI ZA RAZVOJ TURIZMA ......................................... 5 METODE ISTRAŽIVANJA TEORIJSKA POLAZIŠTA .............................. ANTROPOGENI TURISTIČKI MOTIVI BANATA ................................................................................... 62 63 66 68 105 ....................................... MATERIJALNA BAZA ZA RAZVOJ TURIZMA ..................................................................................................................SADRŽAJ UVOD .............................. 10 10 PRILAGOĐAVANJE STRATEGIJE RAZVOJU TURIZMA BANATA POLOŽAJ I PRIRODNE KARAKTERISTIKE BANATA ................................................................. ISTRAŽIVANJE U OKVIRU PROJEKTA “BANAT 22” PROMOCIJA 22 TURISTIČKA MESTA I DOGAĐAJA U BANATU ........................................................................ 12 SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA ......... STANOVNIŠTVO ..................................................................................... PROSTORNO-RAZVOJNE I RESURSNE KARAKTERISTIKE TURIZMA BANATA ....... 1 2 3 4 .................................................................. 4 ........................................................................................... 8 KONCEPCIJA I DINAMIKA ISTRAŽIVANJA ................................................................ PRIVREDNI RAZVOJ ......................... 9 ............................................................................... DRUŠTVENO ISTORIJSKE OSOBENOSTI BANATA ........................................................................................................

............................................................................................................................................................................... TRŽIŠNO POZICIONIRANJE I SMERNICE ............... 101 105 106 ......... 79 TURISTIČKE ZONE I REGIJE U SRBIJI ..................................GODINE …… UMESTO ZAKLJUČKA .................................................................... …………………………… 85 90 91 93 95 96 98 PRIORITETNE TEME TURISTIČKIH PROIZVODA BANATA STRATEGIJSKA AGENDA U TURIZMU BANATA . 75 ZAKLJUČCI ANALIZE JAVNIH INSTITUCIJA I TURISTIČKIH ORGANIZACIJA ............................................................................................................................................................... SADRŽAJ ............................................................ VIZIJA I STRATEŠKI CILJEVI BANATSKOG TURIZMA DO 2015..............................................REZULTATI ANKETE PREDSTAVNIKA SMEŠTAJNIH JEDINICA . 82 USKLAĐIVANJE PROSTORNOG RAZVOJA TURIZMA BANATA ………………… 83 IZBOR MOGUĆIH OBLIKA TURIZMA NA PROSTORU BANATA ......................................... 68 REZULTATI ISTRAŽIVANJA U TURISTIČKIM AGENCIJAMA i TURISTIČKIM INFORMATIVNIM CENTRIMA ............................... 100 LITERATURA ............ PROGRAMI TURISTIČKOG RAZVOЈA BANATA .................... VIZIJA TURIZMA U REGIONU BANATA .....