Dr Snežana Štetić Redovni profesor Prirodno matematički fakultet Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo Univerzitet u Novom Sadu

STRATEGIJA RAZVOJA TURIZMA BANATA
(STUDIJA RAZVOJA TURIZMA BANATA)

Beograd, 2008.

1

UVOD Predmet istraživanja strategije je razvoj turizma i mogućnosti njegovog održivog razvoja na području Banata koje želimo da pozicioniramo kao turističku destinaciju Srbije sa prepoznatljivim brendom. Radi se o primenjenom istraživanju, koje se bazira na prihvaćenom saznanju da turizam predstavlja privrednu granu koja u potpunosti valorizuje sve resurse u prostoru sa ciljem poboljšanja ekonomskog razvoja. U istraživanju su se uvažavali trendovi razvoja turizma u svetu i provodila terenska istraživanja u okviru svake subregije i užih lokaliteta, a sve u cilju definisanja modela razvoja za uspešno pozicioniranje turističke destinacije Banata na međunarodnom tržištu. Pristup ovom istraživanju je u težnji da se postigne viši stepen kvaliteta i zadovoljavajući stepen blagostanja lokalnog stanovništva u XXI veku. U rezultatima istraživanja se naglasak stavlja na preduslove koje treba ispuniti da bi turizam zaista postao jedan od vodećih elemenata sveukupnog razvoja regije, a destinacija Banata postala značajna turistička destinacija u Srbiji i širem okruženju. Važno je zato da se naglasi da je Ugovorom o izradi programa predviđen i monitoring , s intencijom da preraste u trajan kontrolni mehanizam turističkog razvoja i uspešnosti pozicioniranja ove turističke destinacije u okruženju. Polazne osnove Društveno ekonomske i političke promene praćene rizicima, kao i promene u širem okruženju Republike Srbije nametnule su potrebu da se istraži položaj turizma Banata u novim uslovima. Na to utiču i novi sadržaji razvoja društva u celini kao i snažan razvoj tehnologije koji u velikoj meri usmeravaju veličinu i strukturu društvenog proizvoda i novi pristup razvoju turističkih destinacija. Iskorak koji je učinjen u razvoju turizma Banata poslednjih godina, dodatno je nametnuo uslove za njegove buduće pravce razvoja i potrebu da se uporedno teži ostvarenju najviših ekonomskih, ekoloških i socijalnih ciljeva. Ukoliko želimo da pratimo savremene trendove, potrebe lokalnog stanovništva i tržišta, nameće se obaveza definisanja pravca i strategije razvoja. To predstavlja prekretnicu sveukupnog razvoja Banata, kojoj turizam treba da postane značajna pokretačka snaga ukupnog ekonomskog razvoja. U poredjenju sa drugim ekonomskim granama, koje ima ili može imati na ekonomski razvoj i na kvalitet života stanovništva Banata, turizam ima poseban značaj. Upravo ta uloga turizma, i izrazito naglašene promene koje nameće savremeno turističko tržište i sve značajniji uticaj turizma na domicilno stanovništvo, nametnuli su potrebu da se istraže realne mogućnosti njegovog budućeg razvoja, kako bi se definisale smernice, i osigurala odgovarajuća dokumentacijska osnova za savremeni pristup upravljanju turizma na nivou ove turističke destinacije. Ovaj problem je prepoznat od strane svih relevantnih tela Banata, što je u saradnji s timom naučnika i stručnjaka rezultiralo konkretnim projektnim zadatkom da se postavi teorijski utemeljen i praktično izvodljiv model razvoja turizma Banata. Naglasak je stavljen na potrebu da se mnogobrojne

2

komparativne prednosti ove turističke destinacije tržištu ponude na odgovarajući način, i da se preoblikuju u prepoznatljive konkurentske prednosti. U središtu razvoja treba da bude profitabilni turistički proizvod čiji je integralni deo maksimalno očuvana životna sredina, kao i stalno poboljšanje kvaliteta. To je izuzetno značajno jer privlači, turiste sa različitih tržišta. Na taj način se utiče na ukupni ekonomski razvitak i blagostanje lokalnog stanovništva. Istraživanja koja su uradjena u okviru strategije uvažavala su specifične interese svake pojedine destinacije i lokaliteta kao uže destinacije, sa posebnim osvrtom na heterogenost raspoloživih turističkih resursa i atrakcija. Pošlo se od uvažavanja svih relevantnih osnova, na način da se turistički proizvod turističke destinacije Banata oblikovao uz uvažavanje hijerarhije ciljeva a u razvojnom modelu ova destinacija sagledala u jedinstvenom i neponovljivom spoju mogućnosti koje nudi njena okolina a posebno destinacije razvoja specifičnih oblika turizma. Cilj istraživanja Prema urađenoj Strategiji razvoja turizma Srbije očigledno je da Srbija ima komparativne prednosti u turizmu, međutim zaključak je da ona nije ispravno tržišno pozicionirana. Iako poseduje diverzifikovanu strukturu turističkih resursa, dobru saobraćajnu povezanost i poseduje ljudske potencijale njeni turistički proizvodi nisu dovoljno razvijeni pa, ne mogu biti adekvatno plasirani na inostranom turističkom tržištu. Samim tim, naša zemlja ne ostvaruje značajan devizni priliv od turizma. Mali broj smeštajnih kapaciteta i zastareli objeki utiču i na nemogućnost njihovog plasiranja na inostranom tržištu. Dosadašnja ulaganja nisu ni približno dovoljna da bi se ova situacija poboljšala. Zbog zatvorenosti tržišta u Srbiji kasni proces restrukturisanja i privatizacije, kao i inostranih ulaganja što utiče na zaostajanje turističke privrede Srbije u stvaranju modernih oblika ponude kao što su novi tematski hoteli, tematski parkova, golf tereni, wellness centri, ruralni sadržaji, nove infrastrukture za potrebe turista specijalnih interesovanja i dr. Posmatrajući ove zaključke, očigledno je da se ova slika direktno prenela i na područje Banata, čija turistička ponuda ima sve karakteristike globalne turističke ponude Srbije. U želji da u potpunosti sagledamo sve strane turističkog proizvoda Banata urađena su opsežna anketna istraživanja na terenu za potrebe ove studije. Na taj način, sagledali smo situaciju na terenu i dobili podatke kako posluje turistička privreda, koje su jake i slabe tačke, a šta su pretnje i mogućnosti turizma Banata. Cilj ovog istraživanja je da se izradi teorijski utemeljen i praktičan model razvoja turizma Banata, koji će da osigura razvoj konkurentne destinacije, isplativog turističkog proizvoda i rast standarda stanovništva. Plan razvoja mora da da konkretne odgovore na sva otvorena pitanja, što znači da treba imati jasnu viziju, da podržava načelo održivog razvoja, realno proceni potencijale ulaganja i njihove ekonomske efekte. Istraživanjem treba da se dodje do saznanja, kako ponuditi tržištu prepoznatljiv turistički proizvod visokog kvalitet, i da osigura prosperitet i viši kvalitet života građana Banata. To nameće obavezu da se prepozna interes svih učesnika ponude, i da se kroz partnerstvo osigura jedinstveno delovanje svih elemenata razvoja javnog i privatnog sektora. Na taj način će se ovim planom definisati smernice i aktivnosti po nosiocima .

3

znači da treba bolje valorizovati znanje. ali i potrebi da se uvaže njihove prostorne. da turizam može doprineti kompletnom ekonomskom razvoju. koji znači prihvatanje održivog razvoja kao koncepcije koja ima polazište u još uvek raspoloživim prirodnim resursima (koje treba čuvati i unapređivati). U tim okvirima pristupilo se razradi ekonomskih. na način da će se one objediniti u jedinstveno tržišno i prostorno povezanu celinu. Uslov je da se na novim.Strategija razvoja turizma Banata je od strane naručioca i izvodjača koncipiran kao osnovni strateški dokument. Plan pozicioniranja Banata kao jedinstvo različitosti. koji će da osigura da se Banat pozicionira kao prepoznatljiva i privlačna turistička destinacija. na način da postane osnovna snaga razvoja drugih delatnosti. istorijske. Ukoliko tome dodamo i ostale pogodnosti. Ovako postavljenu hipotezu možemo da dokažemo imajući u vidu sledeća teorijska i praktična saznanja: 4 . Osnovni cilj plana je povećanje konkurentnosti turističke ponude ove turističke destinacije uz istovremeni porast blagostanja građana. čime se značenje plana širi i na druga područja kojima se određuje budućnost i trasiraju mogući pravci daljeg razvoja jasno prepoznatljive turističke destinacije Banata. ekoloških i društvenih ciljeva. podizanju standarda i kvalitet života lokalnog stanovništva Banata. Na taj način plan ima za cilj podizanje turističke ponude na viši nivo kvalitet. Posebno se naglašava cilj očuvanja životne sredine. kojim će se pokrenuti razvoj turizma u Banata. očuvane prirodne i antropogene resurse kao i uključivanje lokalne zajednice. Cilj je i bolja valorizacija kulturno-istorijskih spomenika i njihova zaštita za generacije kojima to treba ostaviti u nasledje. naučno utemeljenim i u praksi dokazanim saznanjima postavi takav model razvoja. tada možemo da definišemo smernice za realizaciju opštih i posebnih ciljeva turističkog razvoja Banata. ali i svesti lokalnog stanovništva koje želi da sačuva autohtone vrednosti. ima osnovu kroz jasno definisane opštih i pojedinačnih ciljeva. Hipoteze U istraživanju se polazi od opšte hipoteze. kvalitet ponud. Budući razvoj treba da počiva na tradiciji turističkog razvoja i njegovom budućem razvoju. Turistička destinacija Banata želi da se profilira kao turistička regija čije će različitosti i posebnosti predstavljati njenu komparativnu prednost. posebno onih koji su svoju životnu sudbinu vezali na posredan ili neposredan način za sudbinu razvoja turizma. Vizija Vizija razvoja turističke destinacije Banata. pri čemu treba uvažavati potrebe ljudi koji žive i rade na prostoru ove turističke destinacije što znači ujedno i povećanje kvalitet života lokalnog stanovništva. resursne i kulturne posebnosti kroz jedinstvo različitosti. ali i svake pojedine uže turističke destinacije. koje moraju da bude na kvalitetniji način prepoznate na turističkom tržištu.

Kroz razvoj malih i srednjih preduzeća u oblasti turizma . Samo se racionalnom i efikasnom saradnjom odnosno "partnerstvom" svih segmenata značajnih za razvoj turizma može da ostvari konkurentska prednost.) ova kretanja su dostigla nivo od skoro 9oo miliona inostranih turista (UNWTO). Prošle godine (2007. Samo inovativni turistički proizvod destinaciji može da osigura viši stepen prepoznatljivosti .g. Turistički trendovi se sagledavaju u okvirima kontinuiranog rasta i razvoja turističke ponude i potražnje i u uslovima sve izraženije konkurencije među turističkim destinacijama na svetskom turističkom tržištu. na način da delimično ili potpuno nestaju neke delatnosti. Metode istraživanja Priroda istraživanja nametnula je potrebu da se pođe od istorijske metode. koje se mogu zameniti tercijarnim sektorom u čemu veliki značaj pripada uslužnim delatnostima. Svrha i cilj nove Evropske regionalne i kohezione politike koji se ogleda kroz. kao potencijala koje treba prepoznati. tehnoloških. Banat dugoročno vidi svoju šansu. i pretvoriti u konkurentske prednosti. metode apstrakcije i konkretizacije. kako bi se došlo do ocene dostignutog stepena teorijskih pretpostavki. Da su zbog različitih ekonomskih i političkih okolnosti neke konkurentne turističke destinacije osigurale bolje pozicioniranje na turističkom tržištu. kao i Poboljšanje korišćenja lokalnih resursa u cilju privlačenja spoljnih resursa (prvenstveno kapitala) koji su teško dostupni na lokalnom nivou. što znači izgradnju "inteigrisanog menadžmenta kvalitet" Nova evropska politika razvoja ima za cilj povećanje konkurentnosti regiona putem podrške politici boljeg iskorišćenja potencijala – prirodnih. valorizovati. Plasman ovakvog turističkog proizvoda nameće potrebu izbora optimalnog modela upravljanja destinacijom.Savremena turistička kretanja na globalnom nivou u stalnom su porastu. skup predviđenih intervencija u stvaranju uslova poželjnih za razvoj biznisa (jačanje pozitivne spoljašnje snage i unapređenje administrativnih kapaciteta lokalnih samouprava). kulturnih. da Srbija u svetu sve više stiče imidž atraktivne turističke destinacije da se ekonomija Banata poslednjih godina suočava sa ozbiljnim strukturnim promenama. Globalizacija je doprinela velikoj heterogenosti turističke tražnje na svetskom turističkom tržištu usled brzih ekonomskih. Da se turistička destinacija prepoznaje po komparativnim prednostima. 5 . Pri tome je konsultovana brojna savremena naučna i stručna liiratura i mogućnosti praktične primene ovih postavki u praksi kroz mnogobrojna istraživanja na terenu. antropogenih i ljudskih. političkih i drugih promena. Tokom istraživanja i izrade Strategije razvoja primenjivane su metode analize i sinteze.

metoda komparacije. a metodom komparacije se došlo do saznanja o željenim ciljevima i pravcima razvoja Banata kao turističke destinacije.metode indukcije i dedukcije. apstrakcije i generalizacije u otkrivanju zakonitosti ponašanja svih segmenata značajnih za razvoj turizma ove turističke destinacije. U obradi rezultata prikupljenih na temelju anketnih upitnika i radionica na terenu. metoda klasifikacije. Primenjeni su uobičajeni metodološki instrumenti tako da su "desk" istraživanja temeljena na raspoloživoj dokumentaciji u koncipiranju relevantnih sadržaja plana strategije razvoja turizma. Primenom principa od opšteg ka posebnom sagledavajući razvoj turizma Srbije i mesto turizma Banata. korišćen je dijalektički pristup problemima. Rezultat takvog pristupa doveo je do konkretizacije teorijskih saznanja o specifičnim karakteristikama značajnim za razvoj turizma ove destinacije. Uočavajući mogućnosti razvoja turizma Banata posebno je dat naglasak na analizu klastera i njihovu integraciju u celovitu razvojnu strategiju turizma Banata. Svaka turistička destinacija je mala geografska celina. Savremeni turista deo je sveopšte homogenizacije tržišta i zahteva 6 . metoda uzorka. koristila se induktivna metoda za donošenje sudova o problematici koja se istražuje. uslugama ili načinom života. koji će se prezentovati u deskriptivnom i elektronskom obliku. Teorijska polazišta Procesi globalizacije u turizmu manifestuju se kroz intraregionalna i interregionalna putovanja. Sa ciljem definisanja upravljačkog mehanizma i obezbeđivanja plana implementacije strategije upravljanja turizmom Banata. Uvek se polazilo od opštih metodoloških načela koja su uobičajena za ekonomska istraživanja. Dobijeni rezultati prilikom istraživanja su se primenom deduktivne metode oblikovali u formu modela razvoja. a "field" istraživački rad baziran je na proverenim metodama i tehnikama. Klasifikovana su sva svojstava do kojih se došlo istraživanjem kako bi se ukazalo na bitne veze i odnose. Na osnovu kvantitativnih i kvalitativnih tržišnih istraživanja . metode generalizacije i specijalizacije. utemeljen na sintetičkoj metodi sagledavanja različitih metodoloških postupaka. primenjen je logički i analitički postupak analize i sinteze. koja mora da osigura ispunjenje zahteva ciljnih korisnika u okviru globalnih preferencija turista za određenim proizvodima. Primenom principa od posebnog ka opštem sagledavajući specifičnosti turističke ponude Banata i uklapanja u Strategiju razvoja turizma Srbije. kao i drugih pretpostavki razvoja turizma. Istaknuto mesto pripalo je i delfi metodi kao podlozi za prognoziranje budućeg razvoja. stepena razvoja i afirmacije užih turističkih destinacija na području jedinstvene turističke destinacije Banata. Metodološka istraživanja u vezi sa ovim projektom rađena su: Kroz primarna i sekundarna istraživanja i direktnim kontaktom sa interesnim subjektima što utiče na stvaranje objektivne slike pretpostavke razvoja turizma Banata. Analizom postojećeg stanja turističkih resursa i atrakcija.

s obzirom na očuvanost prirodnih resursa i istorijskog nasledja. koji dominiraju na svetskom turističkom tržištu i koje treba dalje istraživati i oslanjati se na njih. Zbog toga treba da se istraže svi specifični zahtevi potražnje. kojom treba upravljati na novim osnovama i time stvoriti osnovne pretpostavke za pretvaranje komparativnih u konkurentske prednosti. koje treba da budu prepoznatljive i prilagodjene potrebama ciljnog tržišta. za što ima šanse. i ponude integrisani sadržaji u novoj organizovanoj formi. koji odražavaju rezultate sporazuma svih zainteresovanih učesnika privatnog i javnog sektora. u kome samo objedinjeni poslovni i drugi subjekti mogu da odgovore na sve izazove na odgovarajući način.uvažavanje standarda. vizije i prihvaćene metodologije. da proverava (testira) dostignuti stepen saznanja. što dovodi do ujednačavanja potreba i želja kupaca na svetskom nivou. a u dokazivanju postavljenih hipoteza.sistema opremanja i osiguranje integralnog kvalitet ponude. prepoznatljiva po svim relevantnim elementima. već zahtevaju organizovanu ponudu i van njegovih užih granica. i da ih uključuje u gotove celine. Turistička destinacija Banata kao značajna turistička regija u Srbiji. značajno je opredjeljenje istraživačkog tima. kako bi se mogla održati konkurentnost destinacije na uvažavanje eko-pristupa i načela održivog turizma. pa se od ekonomskih i drugih subjekata u turizmu zahteva njihovo prilagođavanje novim odnosima. Turistička destinacija Banata treba da bude strateški definisana poslovna celina. opredelila se za održivi razvoj. Upravo su na ovim polazištima definisani oni elementi modela. kao polazište za bolje pozicioniranje na nacionalnom i svetskom turističkom tržištu. mora imati jasan imidž i da osigura uslove za stvaranje pozitivnog poslovanja. Upravo su na ovim polazištima utemeljen potrebe zahtevi da se Banat definiše kao turistička destinacija koja postaje i poslovna jedinica turističke ponude. Ovu ponudu treba oblikovati uz uvažavanje opštih i posebnih trendova. Takav pristup je uslovljen sve većim pritiskom konkurentskog okruženja. To je integralna celina koja uvažava sve relevantne zahteve prisutne u sistemu globalizacije. Težište se pomera od pojedinog subjekta turističke ponude na turističku destinaciju odnosno na stvaranje integralnog proizvoda destinacije kojim upravlja destinacijski menadžment u jednom od prihvaćenih oblika partnerstva. to još više naglašava potreba da se ova ponuda integriše. Koncipiranje ponude turističke destinacije mora da uvažava osnovne komparativne prednosti. Organizacija istraživanja Na polazištima ciljeva. sa zadatkom uvođenja novih metoda marketinga. ali istovremeno prepoznatljiva po specifičnostima svoje ponude. Konkurentnost na globalnom turističkom tržištu i strukturne promene onemogućavaju ravnomeran rast svake turističke destinacije. 7 . Kako savremeni turisti ne žele da koriste samo osnovnu ponudu turističkog mesta. nove organizacije. a i zbog saznanja da za ovu turističku destinaciju turizam ima više pozitivnih no negativnih uticaja.

kroz jačanje pozicije međusobno povezanih subjekata u ponudi jedinstvenog turističkog proizvoda destinacije. kontinuiranom testiranju rezultata svake faze istraživanja odnosno pojedinih tematskih celina kako bi se sadržaj prilagodio stvarnim potrebama i interesima svih zainteresovanih u lokalnoj zajednici. koja su vodila ka ključnim obeležjima "jedinstva različitosti" toliko karakirističnim za turističku destinaciju Banata. što se očekuje i tokom njihovog sprovodjenja. Kako banat plasirati na inostranom turističkom tržištu. do zahteva turističkog mesta (lokaliteta). i stalno prisutna terenska i druga izvorna istraživanja. a podržavan je i kroz sinergijsko usuglašavanje strategija. Identifikacija područja sa jakom potencijalnom turističkom ponudom. uopštavanja posebnosti. s ciljem da se Banat pozicionirana kao prepoznatljiva turistička destinacija. kao uslova i svrhe njegove izrade i sprovodjenja. Izrada ovog projekta treba da ukaže na neka osnovna pitanja i pravce razvoja turizma Banata kao što su: Na koji način Banat treba da poveća konkurentnu sposobnost na domaćem turističkom tržištu . za stvaranje povoljnije ulagačke klime za investitore. preko sub-regija. a posebno s ciljem da plan razvoja turizma bude prihvaćen od domicilnog stanovništva. zaposlenih i domicilnog stanovništva. a posebno tokom istraživanja postignuta je saglasnost o ključnim. za bolje korišinje kapaciita i osigurane očekivane stope povratka ulaganja. Tokom izrade Strategije razvoja naglasak je stavljen na: timski rad i multidisciplinarnost u organizovanju tima. Očekivani rezultat istraživanja Rezultat ovoga istraživanja je izrada Strategije razvoja razvoja turizma Banata od koga se očekuje da pruži jasne i realne odgovore na sva otvorena pitanja definisana projektnim zadatkom. Pronalaženje sredstava za investiranja u turistički razvoj.neprofitnih organizacija. Rezultati istraživanja i koristi Strategije razvoja mogu se jasno prepoznati i na polju podizanja kvalitet života lokalnog stanovništva. pristup istraživanju koncipiran je od posebnog ka opštem. odnosno od niže hijerarhije prema višoj. Već tokom ugovaranja. Pravci razvoja turističke svesti lokalnog stanovništva Stvaranje pozitivnog imidža o turističkoj ponudi Banata na domaćem i inostranom turističkom tržištu. To je pretpostavka za brže repozicioniranje učesnika turističke ponude. po čemu se ona izdvaja od mnogih njoj sličnih. Primena Strategije razvoja pretpostavlja stvaranje "inovativnog destinacijskog menadžmenta". Tako se krenulo od elemenata relevantnih za konkretne poslovne sastave. Kako obezbediti primenu ovog projekta. 8 . do turističke destinacije Banata kao celine. strateškim pitanjima održivog razvoja.

To se prvenstveno odnosi na stvaraoce turističke ponude. Rezultate istraživanja objavićemo na taj način da se prepozna zajedničko i posebno u turističkoj ponudi ove jedinstvene turističke destinacije. zaposlenima u turističkim organizacijama. Na taj način svaka anketirana grupa dala je sopstveno mišljenje o elementima turističke ponude Banata. Istraživački tim izvršiće prezentaciju koncepcije izrade Strategije razvoja turizma Banata. na lokalne turističke organizacije. Tokom 2008 godine provedeno je obimno empirijsko istraživanje. i ostalim zainiresovanim osobama. kao i za svaku destinaciju. Tu treba uključivati sve vodeće stručnjake na nivou destinacije. utemeljeno na reprezentativnom uzorku. ali i na sve ostale direktne i indirektne učesnike u turističkom razvoju. uspostavljenog na načelima partnerstva. ali i o pitanjima koja su od posebnog interesa samo za tu interesnu grupu. i posebno će se evidentirati lokacije u kojima treba da se ostvari veći stepen prilagođenosti zahtevima turističkog tržišta na koje je turistička destinacija Banata orijentisana. Istraživanjem su obuhvaćene sledeće ciljne grupe: turistička privreda. svima koji turistički razvoj destinacije povezuju s osiguranjem dobrih uslova rada i podizanjem kvalitet života. ali i užih turističkih destinacija. Završeni plan treba da bude i podloga i polazište za delovanje destinacijskog menadžmenta. Koncepcija i dinamika istraživanja U skladu sa prihvaćenom metodologijom izrade Strategije razvoja izvršeno je obimno empirijsko istraživanje stanja turističke ponude Banata. Anketnim upitnicima o stanju u turističkoj destinaciji i mogućnostima za razvoj turizma izvršen je popis sadašnjeg stanja 9 . Menadžeri svih nivoa i profila u turističkim organizacijama moraju da postignu konsenzus na profitnim ili neprofitnim osnovama. turističke organizacije. na turističke i ostale ekonomske subjeke. treba ugovoriti i brojne radne sastanke sa članovima lokalnih uprava i samouprava. od koga se očekuje da postane lider i pokretač razvoja turizma na novim osnovama.turističke organizacije i turistički menadžment. a s ciljem ocene postojeće turističke ponude Banata kao jedinstvene destinacije. i da se oživotvori u što širem obuhvatu i u realnom vremenu. Tu se prvenstveno misli na jedinice lokalne samouprave.Ovaj plan. lokalnog stanovništva. Pretpostavka za to je da ga kroz hijerarhiju ciljeve prihvate svi stepeni odlučivanja (od najnižeg do najvišeg). čiji je zadatak osposobljavanje ljudi za njegovu primenu. je kao rezultat primenjenog istraživanja koncipiran s ciljem da u praksi osigura visoku aplikativnu vrednost. a sadržavali su opšta i posebna pitanja za svaku navedenu ciljnu grupu. ali dati šansu i mladim i drugim kreativnim kadrovima. i izaberu lidera koji će prema zajedničkoj koncepciji upravljati destinacijom uz uvažavanje svih relevantnih elemenata. tj. i biće organizovan veliki broj prezentacija i radionica za destinaciju Banata kao celinu i za uže turističke destinacije od turističkih mesta do sub-regija. Jedan od preduslova uspešne primene Strategije razvoja je sprovođenje monitoringa i uključivanje sistema kontinuirane edukacije. Anketni upitnici provedeni su na reprezentativnom uzorku. kao i na celokupnu zainteresovanu javnost. na način da ih razumeju i sprovedu u život kao rezultat sopstvenih želja i saznanja. Osim toga.

dok druge mnogo veće površine unutar destinacije nisu predmet interesovanja posetilaca. Najveći grad je Zrenjanin. najbrojnije je srpsko stanovništvo (65%). Ima 177 naselja panonskog tipa. Karta broj 1: Teritorijalni prikaz Banata 10 . Backa. Srpski deo Banata je uglavnom lociran u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini. pa samim tim ne predstavljaju značaj prilikom turističke prezentacije. POLOŽAJ I PRIRODNE KARAKTERISTIKE BANATA Region Banat je geografska celina. Jedan od ciljeva ove strategije je da se izvrši uravnoteženje turističke ponude čitavog prostora kako bi svi delovi imali podjednake šanse. Izrazito ravničarski predeo sa Deliblatskom peščarom i Vršačkim planinama (641 m). zbog koncentracije turista na pojedinim tačkama. na domaćem i inostranom turističkom tržištu. pa rumunsko. Srpski deo Banata najveća je od tri regije koje čine Vojvodinu (Banat. Srem). Istraživanja turističke destinacije Banata ukazuje na činjenicu da se turisti najčešće grupišu i posećuju određene delove ove turističke destinacije. shodno svojim karakteristikama. a ukupno 750 hiljada stanovnika. STANJE. administrativno podeljena između Srbije. potom mađarsko. od kojih 30 sa više od 5. s posebnim naglaskom na predstojeće zadatke. u nastavku ćemo vrlo koncizno prikazati ključne sadržaje istraživanja. POTENCIJALI I OGRANIČENJA ZA RAZVOJ TURIZMA Distribucija turističkih tokova u okviru destinacija Banata nije ravnomerna u većini slučajeva. dok veoma mali deo Banata administrativno pripada gradu Beogradu.PRILAGOĐAVANJE STRATEGIJE RAZVOJU TURIZMA BANATA Kako je vrlo teško napraviti kratak plan prezentacije svih saznanja do kojih se došlo prilikom izrade Strategije razvoja turizma Banata. To su centralni lokaliteti i turistička jezgra. Rumunije i Mađarske.000 stanovnika. linijama i površinama.

je potencijalna konkurentna prednost koja može učiniti da region postane raskršće značajnih međunarodnih tokova i resursa. km2 55968 21506 3256 Broj naselja 4239 467 55 50 94 Broj stanovnika prema Broj stanovnika prema popisu 1991 popisu 2002 5611242 1970195 216754 177542 315633 5466009 2031992 208456 165881 313937 Severno-banatski 2329 okrug Južno-banatski okrug 4245 Izvor:Republički zavod za statistiku. Granice prema istoku i severu su političko-administrativne.Granice Banata su prema zapadu i jugu jasne i čine ih reka Dunav na jugu. Kikinda (41. Beograd 2004.71% ukupne površine AP Vojvodina. Podaci o površini Banata.545). Karta br. Na teritoriji Vojvodine Banat je administrativno podeljen na okruge: Severnobanatski. jer se nalazi između Centralne i Jugo-istočne Evrope i na taj način je povezan sa zapadnom evropom i Bliskim istokom. Srednjobanatski i Južnobanatski sa ukupno 19 opština. Najveći grad srpskog Banata je Zrenjanin (79.001). broju naselja i broju stanovnika možemo videti u narednoj tabeli: Tabela broj : Teritorija Banata Teritorija CENTRALNA SRBIJA AP VOJVODINA Srednje-banatski okrug Površina. Njegov geografski položaj. a do ušća Tise granicu na zapadu čini Tisa. 2: Administrativna podela Banata 11 .825) i Vršac (36. a ostali veći gradovi su: Pančevo (76.830 km² što predstavlja oko 17.56% ukupne površine Srbije (izuzimajući Kosovo) i 45.110). U ovim geografskim granicama Banat zahvata 9.

Postoje dva drumska prelaza (kod Vatina i Srpske Crnje).Vatin i kod Kikinde) prelaza za Rumuniju. 12 . prilagođenost oscilatornim kretanjima turista. Veze Banata sa Mađarskom nisu razvijene.TURISTIČKO-GEOGRAFSKI POLOŽAJ BANATA Turističko-geografski položaj je izuzetno važan sa aspekta prostornog razmeštaja turističkih znamenitosti. Položaj Banata u odnosu na susedne zemlje je povoljan. Povoljan prostorni razmeštaj za određeni turistički region znači prednost za razvoj. motiva područja ili regiona – udaljenost od glavnih putnih pravaca i sredstava za komunikaciju. Od vodenih puteva Dunav i Tisa imaju veći značaj u ostvarivanju veza sa ostalim delovima naše zemlje i drugim zemljama Evrope. dok nepovoljan položaj može da predstavlja realnu prepreku u razvoju turizma. i dva železnička (kod Vršca. uklopljenost u širu teritorijalnu celinu i dr. Jedino je prema Sremu Banat ostao zatvoren a jedan od razloga je da na Banatskoj strani ne postoji nijedno veće naselje na Dunavu. Dva prelaza na Dunavu i pet na Tisi čine veze kojima je Banat povezan sa ostalim delovima naše zemlje. 3: Geografski položaj Banata Turističko-geografski položaj Banata je povoljan.koji se nalazi između Tise. Dunava i Moriša a na istoku do reke Tamiša i Černe. jer predstavlja severoistočni deo Vojvodine. Karta br.

Kroz Vojvodinu prolaze mnoge važne saobraćajnice. gde se račva: jedan pravac vodi na istok ka granici sa Bugarskom. Karta br 4: železničkih pruga 13 . na ovom području. odnosno Uljma – Bela Crkva. pa preko Novog Sada do Beograda i dalje na jugoistok ka Nišu. Oko autoputa je razvijena i mreža lokalnih puteva i železničkih pravaca. Najvažniji drumski putevi su: Beograd – Čenta –Perlez – Zrenjanin-Kikinda – Mokrin i druga linija jeste Beograd – Pančevo – Alibunar.SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA Na teritoriji naše zemlje je značajna raskrsnica međunarodnih puteva i predstavlja most između Evrope i Azije i Evrope i Afrike. Postojeća putna mreža je uvek bila u funkciji proizvodnih potreba Banata. počele su da se grade železničke pruge. ali povlačenjem granica prema Mađarskoj i Rumuniji one su izmenjene i više orjentisane prema Pančevu i Beogradu.1 kilometar. prema Skoplju i Solunu. Pre svega autoput E-75 koji ide iz centralne Evrope i Horgoša na granici prema Mađarskoj. Veliki Bečkerek sa Kikindom itd. Drumske veze iz XVIII veka. Nešto kasnije je izgrađena pruga Segedin – Kikinda – Temišvar i Temišvar – Vršac – Bela Crkva. zatim Segedin preko velikog Bečkereka sa Pančevom. su bile one koje su povezivale Segedin preko Kikinde sa Temišvarom.Vatin – rumunska granica. prema susednoj Republici Hrvatskoj i dalje ka zapadnoj Evropi. U drugoj polovini XIX veka. Preko ovog ravničarskog područja oduvek su vodili najkraći putevi između centralne Evrope i Bliskog Istoka. Skoro svi ovi putevi su zadržali svoje prvobitne i značajne funkcije. Treći krak autoputa E-70 se u Sremu odvaja na zapad. Ona je bila namenjena izvozu gvozdene rudače iz poznatih rudarskih krajeva. Danas je mreža pruga u Banatu duga 439.Uljma –Vršac . Najstarija železnička pruga je od Rešica u Rumuniji preko Jasenova za Bazijaš na Dunavu. drugi na jug.

delu Panonske nizije gde je i najveće rečno hidročvorište u Evropi. Karta br. Sastavni je deo transevropskog plovidbenog sistema Rajna-Majna-Dunav. koji svojom dužinom od 3. Čeneju. banatsko područje gravitira ka aerodromu ''Nikola Tesla''. To ujedno pokazuje i mogućnost potencijalne turističke klijentele u područje Banata. Vojvodina se nalazi na južnom . Ečkoj. Na sledećoj karti se može videti udaljenost aerodroma u beogradu od pojedinih gradova (u kilometrima i časovima letenja. plovnog puta spaja Atlantik i Mediteran povezuje zapad i istok Evrope i samim tim pruža evropljanima skoro neograničene mogućnosti za plovidbu. U Vojvodini je aktivno i osam sportskih aerodroma i to u Subotici (Bikovo). zapadnoevropskim i istočnim zemljama. kao i cela Vojvodina. 14 . a nešto manje na Begeju i najmanje na Tamišu. 5: Plovni putevi Vojvodine Što se tiče vazdušnog saobraćaja. Sremskoj Mitrovici.505 km. Pančevu i Beloj Crkvi..Vodeni saobraćaj se odvija na Tisi i Dunavu. Najveće pristanište je Pančevo . Dunav je plovan celom svojom dužinom oko Banata i povezuje Banat sa srednjoevropskim . Kikindi.

g.31% ukupnog broja stanovnika AP Vojvodine. što približno iznosi 35. naročito i zbog promena starosne strukture stanovništva i starenjem populacije.15 Izvor: Ibid Upoređivanje starosne strukture stanovništva između 1991. što je sa društveno-ekonomske tačke gledišta veliki problem. godine ukazuje na povećanje broja starijih u ukupnom stanovništvu. PROMENE U POPULACIJI 1991 – 2002 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA Republika SRBIJA (*) PODACI ZA PERIOD 1990 . Tabela br 2: Promene u populaciji u periodu od 1991-2002. Sve manje učešće mladih na tržištu radne snage i sve veći broj starijih stvara ozbiljne ekonomske posledice.24 -3.STANOVNIŠTVO Ukupan broj stanovnika Banata.66 0. godine je nešto manje od 720 hiljada.) 73 66 78 73 94 85 Izvor: RZS. i 2002.89 4. prouzrokovan najviše procesom pada stope rođenih tokom sedamdesetih. Popis 2002 Od početka sedamdesetih godina dinamika populacije je negativna.16 1. Gustina naseljenosti je 73 stanovnika po km2. budući da proizvodi negativne efekte na tržište radne snage . u smislu pojačanog pritiska starijeg stanovništva na posao. 15 . 1991. Tabela broj 1: Broj stanovnika i gustina naseljenosti Banata BROJ STANOVNIKA I GUSTINA NASELJENOSTI PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA Republika SRBIJA BROJ STANOVNIKA 1991 2002 179783 170361 221353 214366 328428 332706 729564 717433 2013889 2030992 7822795 7498001 ST/Km2 (2002. prema rezultatima popisa iz 2002. što je ispod nacionalnog proseka.2000 PROMENE U POPULACIJI (%) -5.30 -1.

9 42.5 Godine 20-49 n. što ukazuje na to da veliki deo stanovništva.8 22. emigraciju. koji funkcionišu kao osnova za prodiranje novih tehnologija i kultura. 16 .5 15.9 16.2 20.1 42. 35651 46412 64983 147046 403413 1761190 % 19. STAROSNA STRUKTURA STANOVNIŠTVA 1991 Područja Severni Banat Srednji Banat Južni Banat BANAT Vojvodina Republika Srbija 2002 Područja Severni Banat Srednji Banat Južni Banat BANAT Vojvodina Republika Srbija Godine 0-19 n.2 Godine 65+ n. 74806 90630 137085 302521 844649 3998227 % 41.9 24.6 42.0 12. Turizam kao privredna delatnost kod koje dominira učešće ženskog dela stanovništva mogao bi promeniti broj radno aktivnog stanovništva.6 41. 36950 46498 71064 154512 459991 1672412 % 22.1 Godine 50-64 n.1 12.8 Izvor: Ibid Stepen urbanizacije je relativno nizak i nepromenjen tokom protekle decenije..0 42. Specifične inicijative i akcije koje za cilj imaju podsticanje učešće žena na tržištu rada. 32343 40076 58879 131298 382655 1404322 % 19. uz pravu politiku razvoja povratka na selo možemo uticati na poboljšanje starosne strukture stanovništva i stvaranje baze za razvoj turizma.2 Godine 50-64 n. visoko procentualno učešće starijeg stanovništva i veliki broj raseljenih lica.4 Godine 20-49 n.2 18. a pre svega razlike u prosečnom životnom veku polova.6 19.7 41. 27308 34258 49352 110918 323747 1240505 % 16.7 30.5 22.Struktura stanovništva prema polu ukazuje na povećanje broja ženske populacije koji nastaje iz nekoliko razloga.0 41. 68745 87004 132722 288471 865599 3132832 % 41.8 16. Posmatrajući sve odlike stanovništva Banata.9 20.3 10.9 41. Slabosti stanovništva se ogledaju kroz: nisku stopu nataliteta. 24255 28730 39309 92294 248024 982756 Godine 65+ n.2 15.5 13. Zbog toga dolazi i do odliva radne snage prema većim urbanim delovima Vojvodine i ostalog dela Srbije.0 19.0 25. Međutim.3 22.5 42.3 18. nema pristup nekim uslugama što utiče i na nedostatak pokretača razvoja većih naselja.7 12.9 19.6 22. do sada nije zadovoljavajuće. 179298 220843 326116 726257 2013889 9696161 Ukupno n. možemo da zaključimo da su pozitivne tačke razvoja: etnička raznovrsnost stanovništva . 165346 207836 312017 685199 2031992 7450071 % 100 100 100 100 100 100 % 100 100 100 100 100 100 Godine 0-19 n.1 Ukupno n. 44586 55071 84739 184396 517803 2953988 % 24. Tabela broj 3: Starosna struktura stanovništva.5 16.0 18.7 % 13.4 25.8 18.7 41.4 22.9 21.9 26.

314 kilometara. Iako se neki putevi označavaju kao magistralni (na primer. kao i podloge puta. prolaze kroz Bačku i Srem. godine PODRUČJE 1 Srednjebanatski okrug 2 Severnobanatski okrug 3 Južnobanatski okrug 4 BANAT 5 Vojvodina 6 Srbija Izvor: RZS Ukupno u km 733 599 982 2314 6057 37981 Savremeni u km 682 536 772 1990 5221 23709 Dužina puteva kroz Banat iznosi 2.4 : Dužina puteva u Banatu 2002. Zrenjanin-Beograd). (Kikinda i Vatina. Veliki problem je i kvalitet puteva. Ukupno 644 kilometra regionalnih puteva ima savremeni kolovoz.990 kilometara puteva savremeno.INFRASTRUKTURNA OPREMLJENOST BANATA Putna mreža Putna mreža u Banatu je zadovoljavajuća na pravcu sever-jug.044 17 . kvalitet puteva je znatno ispod odgovarajućih . problem je i izuzetno loše veze Banata sa Centralnom Srbijom istočno od Beograda. Nedostatak Banata je i to da dva koridora koja prolaze kroz Vojvodinu (koridor X i koridor VII). zbog ne postojanja mostova preko Dunava. ali ne zadovoljava potrebe kada je u pitanju pravac istok-zapad. Pored toga relativno dugo treba da se putuje između nekih destinacija u samom Banatu. Makadam je takođe izuzetak i relativno retko se sreće. To se odnosi na širinu puta. tako i na kvalitet materijala od kojeg je izrađen. To je odraz činjenice da su pogranični delovi bili zanemareni prilikom gradnje i da nisu izgrađene saobraćajnice koja bi povezale ova područja. koja varira. tako da auto-putevi u izgradnji samo delom kod Horgoša dotiču administrativno područje Severnobanatskog okruga (u delu koji se geografski nalazi u Bačkoj). Tabela br. Pogranična područja sa Rumunijom nemaju dobru vezu sa unutrašnošću Banata. dok se kod lokalnih puteva. od toga je 1. Zemljani putevi predstavljaju manje od trećine lokalnih puteva.Osim toga. Auto-put u klasičnom smislu u Banatu ne postoji. područja Banata bliže Beogradu. kao i srednji deo Banata imaju gušću mrežu putnih pravaca od severnog i jugoistočnog Banata. Vršac i Srpska Crnja). zbog lošeg održavanja i činjenice da su neki od njih bili izgrađeni još pre više od pedeset godina. čija ukupna dužina iznosi 1. Pri tome.

Postojeća putna infrastruktura. sa tehničkim 18 . u većem delu. uz 737 kilometara puteva sa savremenim kolovozom. tako i onih bez sloja asfalta. II Svetskog rata uglavnom nije bilo značajnije gradnje pruga u Banatu. Pruge Banata danas u svom najvećem delu ne ispunjavaju zahteve savremenog železničkog saobraćaja. Nakon. sever-jug i zapadistok. ako se planira intenzivan ekonomski razvoj. Novim Sadom. jer površina Banata obuhvata 45. Pruge su uglavnom jednokolosečne.1 kilometar.7% površine Vojvodine. Međutim. Osim toga. ali zato dužina puteva kroz Banat. nije optimalna. Još dve značajne pruge koje Banat povezuju u smeru istok-zapad jesu Zrenjanin-VršacBela Crkva i Pančevo-Vršac-Granica prema Rumuniji (Moravica). pre svega one koji Banat povezuju sa Beogradom. preko Dunava. može naći i 307 kilometara zemljanih ili puteva sa makadamom Tabela 13: Dužina putne mreže Banata po kategorijama 2002.kilometra. ali zadovoljava trenutnu frekventnost puteva. kako savremenih. odnosno Kraljevine Jugoslavije. Temišvarom u Rumuniji i Segedinom u Mađarskoj. Železnički saobraćaj Mreža železničkih pruga. a potom za vreme Kraljevine SHS. tada mora da se posveti više pažnje ključnim putnim pravcima. Očigledno je da putevi u Banatu nisu bili od prioriteta za razvoj. neophodno je obnoviti i postojeće putne pravce. Najkraća je koja povezuje Zrenjanin (Tomaševac) preko Orlovata sa Perlezom. godine Magistralni putevi Teritorija Br 1 2 3 4 5 6 Srednjebanatski okrug Severnobanatski okrug Južnobanatski okrug BANAT Vojvodina Srbija Izvor: RZS svega 236 135 255 626 1563 4756 savremeni 236 118 255 609 1533 4603 svega 204 225 215 644 1797 10401 savremeni 204 225 215 644 1760 8818 svega 293 239 512 1044 2697 22824 savremeni 242 193 302 737 1928 10288 Regionalni putevi Lokalni putevi Putna mreža u Banatu ređa je nego u ostalom delu Vojvodine. preko Tise ka Bačkoj u smeru Novog Sada. Mreža pruga u Banatu ukupno je duga 439. ali i sa Jugoistočnom Srbijom. Najduža je pruga koja povezuje Pančevo preko Zrenjanina sa Kikindom i graničnim prelazom sa Rumunijom (Žombolja/Jimbolia). građena je još u XIX i početkom XX veka za vreme Austro-ugarske Monarhije. zahvata 38% svih puteva u Vojvodini. a u funkciji ubrzanog privrednog razvoja i podizanja standarda lokalnog stanovništva.

Prvi kanali u Vojvodini izgrađeni su još u vreme Marije Tereze i manji deo sistema dovršena je u periodu od 17951870. ali predstavlja i plovni put. Vrbasa. više restorana. došlo se na ideju da se i ovdašnji izgrađeni resursi inovativno iskoriste i da se na taj način poboljša i unapredi turistička ponuda Srbije. rekreaciju. Odmah po završetku građenja kanali hidrosistema počeli su da se koriste za sport. motela.419 km (za nosivost do 150 t). motonautika. Velikoj Britaniji. dok u prevozu putnika uopšte i ne učestvuje. predstavlja stratešku vezu koja treba da podstakne razvoj trgovine.elementima iz XIX veka.6 km). Stajićeva. Novog Bečeja. tehnološki zastarelom opremom i po pravilu nedovoljno održavane. dok je najveći deo kanalske mreže završen u period posle 1945. rečni saobraćaj je nedovoljno iskorišćen u odnosu na svoje potencijale. opremom (npr. nizak nivo usluge. Sastoji se od 12 plovnih kanala Bačke i Banata (ukupne dužine 600. turizam (sportski ribolov. takođe i takmičenja veslača. kao evropski transportni Koridor VII. Za brži razvoj sporta. Nema značajniju ulogu u prevozu tereta. sadržajima. kupališta. igrališta. Ukupna dužina plovnih puteva u Republici Srbiji iznosi 1. izgrađeni kanali su još jedno javno dobro koje je nedovonjno iskorišćeno i eksploatisano. hotela. a reke čine njenu okosnicu. Sportovi na vodi upražnjavaju se u Zrenjaninu. Osim toga na kanalima se organizuju razne regate. šetnje. Posledice toga su neredovan železnički saobraćaj. čija je glavna funkcija navodnjavanje i odvođenje suvišnih unutrašnjih voda. Stanje unutrašnjih plovnih puteva nije zadovoljavajuće. Perleza. bungalovi. gde se uz kanale formirala i lokalna privreda. rekreacije i turizma na vodama i obalama kanala neophodno bi bilo osmisliti i izgraditi odgovarajuće punktove sa potrebnim objektima. marine. i male bezbednosti.godine. turizma i usluga. Zrenjanina. male brzine. svrstanih u pet kategorija. Hidro sistem „Dunav-Tisa-Dunav” je višenamenski vodoprivredni sistem. Bačkog Monoštra. Vodeni putni pravci U poređenju sa ostalim vidovima saobraćaja. Uz kanale Hidrosistema nikla su mnoga vikend naselja (kod Šebešfoka. a preduslov svega je čista voda u kanalima. Novom Sadu i drugim mestima. Turizam je potencijalna osnovna delatnost privrede Srbije. Ove aktivnosti treba da prati odgovarajuća propaganda. lovačkih domova. kajakaša i motonautičara. plivanje. Kikinde. pristani i vezovi za čamce. međutim oni nikada nisu korišćeni u turističke svrhe kao u Evropi. Po uzoru na dugu tradiciju korišćenja kanala u Francuskoj. 19 . zbog znatno smanjenog održavanja poslednjih godina. izleti). i urešeni priobalni deo. Holandiji. Za Republiku Srbiju reka Dunav. veslanje. sportski rekviziti).

godine. Skandinavske zemlje.4 plovno za brodove nosivosti do 200 tona.U pogledu broja prevezenih putnika u našoj zemlji.Novi Sad Vodeni putni pravci u Banatu obuhvataju rečne i kanalske tokove.godini. Ukupna dužina rečnih tokova kroz Banat je 509 kilometara. BROJ PLOVILA KOJI SU PROŠLI KROZ NOVI SAD 11 38 80 117 89 87 77 45 9 BROJ PLOVILA KOJI SU PRISTAJALI U NOVOM SADU 4 19 42 58 46 39 39 36 2 MESECI MART APRIL MAJ JUN JUL AVGUST SEPTEMBAR OKTOBAR NOVEMBAR BROJ PUTNIKA 477 1938 4371 6508 6112 4781 5180 4424 286 Izvor: » Lučka Kapetanija « . zbog carinske kontrole u Bezdanu i Apatinu zadržavaju se 5-6 sati i u tom intervalu treba im ponuditi kvalitetan turistički program sa razgledanjem grada i kulturno-istorijskih znamenitosti što bi uticalo da Vojvodina postane jedan od turističkih brendova Srbije..Francuska.Tokom 2002. U toku je čišćenje Begeja prema rumunskoj granici.9 kilometara je plovno za brodove nosivosti do 1000 tona.000 turista. dok se u Novom Sadu zaustavilo oko 150 brodova sa 30. odnosno Begej.000 putnika. plovni put Dunava se koristi i u našoj zemlji.4 kilometara. daljih 98. Dunavom sve više plove putnički brodovi.).000 stranih turista( Nemačka. Očekuje se da će 2008g. dolazi do smanjenja obima neputničkog rečnog saobraćaja na minimalnu meru. rečni saobraćaj je gotovo zanemarljiv.000 putnika. od čega 190. rečni saobraćaj je uglavnom služio za transport robe i sirovina. SAD. od čega je plovno 317. Dužina toka Dunava kroz Banat iznosi 148 km. Konkretniji podaci se vide iz tabele koja sledi: 20 . uglavnom pod stranim zastavama i sa velikim brojem putnika.7 kilometara. U 2006. pa će uskoro biti plovan i do Temišvara u Rumuniji.4 kilometara je plovno za brodove nosivosti do 500 tona. Statistički podaci broja plovila i broja putnika za 2006-2007 god. Dunavom godišnje prođe više od 600 putničkih brodova. Od manjeg su značaja kanali koji povezuju Dunav i Tisu. Tise 168 km. U početku je broj brodova koji pristaju u naše luke minimalan da bi se godinama povećavao. Jačanjem tržišta krstarenja na rekama. Begeja 75 km i Tamiša 118 km. Ukupna mreža kanala u Banatu je 518. Posle 1999. Plovne reke su Dunav i Tisa u celom toku kroz ili pored Banata dok su Begej i Tamiš plovni jednim svojim delom.godine u Beograd je pristiglo 26 međunarodnih putničkih brodova sa oko 3. Prošle godine je takozvanim kruzerima Beograd posetilo oko 50.. na pristaništu beograd zaustavilo se 300 brodova sa oko 42. dok je još 28. Do bombardovanja. Dunavom doploviti oko 430 brodova. Tabela 10.

pri čemu je potrebno na temelju činjenica odlučiti hoće li se vodeni transport svesti na transport rekama. koji praktično omogućavaju transport robe vodenim putem kroz sam centar Banata. uključujući i Zrenjanin. Rajna.3 10 Moravica 11 Rojga Izvor: Vode Vojvodine Na reci Dunavu kroz Republiku Srbiju smešteno je osam luka međunarodnog značaja: Apatin. Bogojevo.3 32 190.3 147. Kikindu i druge veće gradove.4 118 5. treba odrediti prioritete. a na reci Tisi u Senti.4 35 147. ali prvenstveno u tranzitu. Rečni saobraćaj je u pogledu prevoza putnika praktično beznačajan. Ako se ima na umu ekonomski razvoj. ali je potrebno mnogo investicija.4 12. Smederevo i Prahovo.1 18.6 31.4 10. Ne bi trebalo zanemariti ni kanale. u budućnosti treba računati sa značajnim porastom uloge vodenog transporta. Pančevo. a u prevozu robe sveden na minimum.9 Plovni 500T 98.6 43. Novi Sad. koja kapilarno povezuje sve značajnije gradove Banata sa svetom. S obzirom da je tok Dunava definisan kao evropski koridor VII.Može se smatrati da je veliki deo Banata potencijalno pogodan da se uključi u mrežu plovnih puteva Evrope (obzirom na kanal Dunav. Bačka Palanka. Majna). kao i da se posebno osmisle regionalni projekti sa Rumunijom i Mađarskom. Beograd. koje su praktično na rubovima Banata.4 35 50.6 31.Tabela 5: Kanali u Banatu Dužina u km Plovni 1000T Nr.4 Plovni 200T 28. takođe može da bude interesantan u budućnosti. i u gradovima duž obala Tise i Dunava). Begejom ili Tamišom.3 37. BANATSKI KANALI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Zlatica Kikindski kanal Banatska Palanka . Robni transport Tisom. Najveći nedostatak su mu odgovarajuće luke. PRIVREDNI RAZVOJ Za potrebe naših istraživanja pogledaćemo najvažnije indikatore privrednog razvoja Banata : 21 .8 19.1 43. jer su postojeće zapuštene i malih kapaciteta (u Zrenjaninu.9 17.Novi Bečej Stari Begej Begej Plovni Begej Tamiš Karašac Brzava 518. ili će se osposobljavati i mreža kanala.

može se konstatovati da industrija prednjači (95. 22 . Učešće poljoprivrede i industrije je znatno veće nego što je to prosek u Srbiji. dok je učešće usluga u nacionalnom dohotku u Srbiji znatno veće nego u Banatu. • • • • • • Posmatrani desetogodišnji period (do 2005. Ako se izvoz Banata analizira sektorski. pri čemu zaposlenost u uslugama zdravstva i obrazovanja beleže manji pad od usluga trgovine. Najveće učešće u nacionalnom dohotku Banata beleži industrija sa 51. To ukazuje i na tehničko-tehnološke zastarelosti privrede Srbije i Vojvodine.3%. kako zbog neuređenih međusobnih odnosa pojedinih organa na različitim nivoima. što je nešto manji pad nego na nivou Srbije . usluge sa 39%. To je uticalo i na bruto nacionalni dohodak po glavi stanovnika u Banatu koji je 1990. tako i zbog sporosti i parcijalnih interesa postojeće birokratije u određenim institucijama. nešto više u industriji. godine iznosio €2.8%.5 % ) i usluge ( 2. Po strukturi zaposlenosti. s obzirom na visoke negativne stope rasta investicija. dok je 2002. U uslužnoj sferi zaposlenost beleži drastičan pad. Izvoz Banata dominatno je išao u zemlje u tranziciji (50%).8%) simbolično učestvuju u izvozu. institucionalni i administrativni faktori još uvek usporavaju poslovanje i razvoj privrede.464.6%). u Banatu dominira industrija sa 47. dok poljoprivreda (1.• Bruto nacionalni dohodak po glavi stanovnika u Banatu od 1990. To je drastična razlika u odnosu na 1991. dok je u zemlje Evropske Unije izvoženo svega 18% proizvoda. turizma i finansijskog posredovanja.) može se okarakterisati kao period izrazitog dezinvestiranja.927. do godine opao je na 50%. godinu kada je preko 60% proizvoda Banata izvoženo u zemlje EU. godine iznosio €1.2%.god. umesto da doprinose njenoj diverzifikaciji i rastu. dok usluge učestvuju sa 22. a znatno manje u uslugama.7%. U odnosu na Srbiju daleko je više zaposlenih u Banatu u poljoprivredi. a 27% u zemlje u tranziciju. Iako ima pozitivnih pomaka. što se negativno odražava i na strukturu njene proizvodnje. sledi poljoprivreda sa 26%. poljoprivreda sa 13.

a razlozi tome se moraju tražiti u strukturi privrede.0 136. čini 51.9 156.8 2856.9 50.9 Izvor: RZS. što je uticalo na to da a je Južni Banat lakše podneo krizu. EAG 2006 Pri sektorskoj analizi može se uočiti da je u Banatu dominatan sektor proizvodnje/industrije.0 0. posebno industrije Severnog i Južnog Banata. 23 .0 3000.0 52. Poljoprivreda je doprinela nacionalnog dohotku Banata sa €267 miliona.3 154. To ukazuje da industrija dominira.8 1296. učešće poljoprivrede najveće u Srednjem Banatu.Serbia Teritorija 1990 Nacionalni dohodak po glavi stanovnika 2002 Nacionalni dohodak po glavi stanovnika EUR Izvor: RZS.0 500.6 1487.4 171.5 2812. a sfera usluga trenutno ne predstavlja osnov ekonomskog razvoja. industrija sa oko €530 miliona.0 1000. dok je uslužna sfera nešto razvijenija u Južnom Banatu u odnosu na ostale njegove delove.6 % njegove nacionalne ekonomije. po analiziranim teritorijama NACIONALNI DOHODAK 1990/2002 3500.Tabela 6: Bruto nacionalni dohodak 1990.8 52. Učešće industrije je najveće u Severnom Banatu.3 %.da se poljoprivreda koristi kao njena sirovinska baza. Nacionalni dohodak Južnog Banata jednak je zajedničkom nacionalnom dohotku Severnog i Srednjeg Banata.0 2500. RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata. RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.8 141.1 Rep. što čini 26 %.0 Srednjebanatski Severnobanatski Južnobanatski BANAT Vojvodina Rep.4 131.6 2926. zatim sektor poljoprivrede. Pri tome.4 100.3 127.0 42.Srbija 2218.0 2000.7 1469. 1990 2002 Teritorija Srednje-banatski Severno-banatski Južno-banatski BANAT Vojvodina Nacionalni Nacionalni Nacionalni Nacionalni Indeks dohodak po dohodak po dohodak entiteta dohodak entiteta nacionalnog glavi glavi kada RS=100 kada RS=100 dohotka 2002/90 stanovnika stanovnika 2832.9 128.9 1464.2 100.0 951. Grafikon br 1: Nacionalni dohodak 1990/2002.2 51.2 3135.2 1627. EAG 2006 Možemo uočiti da je jug Banata razvijeniji od severa.1 153.7 126.3 45. 2002.0 1500. a na trećem mestu je sektor usluga. a usluge su doprinele sa €229 miliona ili 22.

Izvoz Banata je nešto više usmeren u zemlje u tranziciji iz okruženja nego što je to privreda Vojvodine u celini.3%.000 INDUSTRIJA POLJOPRIVREDA USLUGE VREDNOST 350. Vojvodina 28.000 150.000. 2002. povlačeći se sa tržišta zemalja EU.4%.000.000.000. pri čemu je i Vojvodina bitno ispred Banata (Banat 22.000 100.7%.8%).Sektor usluga znatno je razvijeniji u Srbiji nego u Banatu i Vojvodini.000.000. koja pak više izvozi u zemlje Evropske Unije i vanevropske zemlje. Očekuje se da će najbrže jačati spoljnotrgovinska saradnja sa zemljama EU. izvoz Banata u odnosu na izvozna tržišta se izuzetno kolebao tokom poslednje decenije XX veka.000 19 91 SEKTOR Izvor: Regionalna privredna komora Banata RZS i Integrativni plan društvenoekonomskog razvoja Banata. a zatim sa zemljama u tranziciji.000 300. pri čemu trgovina sama participira sa 2. naravno treba imati na umu rezerve da je najveći deo plasmana u zemlje u tranziciji usmeren prema državama bivše SFRJ.Uporednom analizom se uočava da je učešće poljoprivrede u nacionalnog dohotku Srbije sledeće:Banat 26%.000. čije povlačenje sa tržišta Evropske unije nije u toj meri dramatično. Pri ovim konstatacijama. Grafikon br 2: Učešće sektora u izvozu Banata 1991.000 400. EAG 2006 Prema procenama Regionalne privredne komore Banata 2002. Ne samo što je opao u apsolutnim vrednostima nego se i više usmeravao na manje zahtevna tržišta zemalja u tranziciji.000. prema.3%.000. Taj trend je u Banatu izraženiji nego kod izvoza Vojvodine.000 50.000 200.01% . godini UČEŠĆE POJEDINIH SEKTORA U IZVOZU BANATA 1991. Njen značaj se ogleda kroz doprinos ukupnom zapošljavanju koje je značajno iznad nacionalnog 24 .5%. dok je učešće ugostiteljstva i turizma 0. godine učešće usluga je 2.000 250. GODINE 450. Vojvodina 25. a Srbija 36. i 2002. iz kojih se obavlja reeksport dobrog dela proizvoda koji se izvoze na ta tržišta. a Srbija 21. Poljopivreda i ruralni razvoj Poljoprivreda igra značajnu ulogu u ekonomiji srpskog Banata budući da preko 50% populacije živi u ruralnim oblastima.4%.

51 0.15 0. Proizvodnja grožđa je uglavnom usmerena na proizvodnju vina.07 0.50 2.8 3.4 8.8 9.6 prinos (t/ha) 0.proseka.02 0.90 Vinogradi 0.0 395.79 7.55 53.1 0.0 prinos (t/ha) 4.8 0.8 67.13 16. mikro-klimatska situacija i pristup vodi.2 20. nego otvaranja novih radnih mesta u ovom sektoru. Mora se.35 10. Tabela 8 : Stanje vinogradarstva i voćarstva u Banatu VINOGRADARSTVO I VOĆARSTVO 2002 VINOVA LOZA PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA R.3 1.10 Pašnjaci 8.7 0. istaći da je stabilnost udela zaposlenih u poljoprivredi više poseledica smanjenja zapošljavanja u industriji.8 12.40 Voćnjaci 0.7 JABUKA proizvod (000 t) 0.6 1.55 1. koji su usmereni prema ciljnim segmentima tražnje.91 0. što treba iskoristiti u funkciji stvaranja onih vrsta vina koje se traže na tržištu. voćnjacima i vinogradima.0 197. Posebnu pažnju treba usmeriti na razvijanje vrsta sertifikovanog geografskog porekla. Posebno je važan razvoj plantaža pod vinogradima zbog uloge u zapošljavanju i mogućnostima za povećanje prihoda lokalnog stanovništva. mada unutar regiona postoje odredjene razlike u skladu sa specifičnim lokalnim uslovima kao što su plodnost zemljišta.5 0.6 0.55 0.02 Šume 0.91 1. SRBIJA Obradivo zemljište 75. Zanemarljivo male površine su pod šumama.80 79.07 7.0 Izvor: RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata. EAG 2006 25 . EAG 2006 Prema ovim podacima.02 0.73 0.95 70.0 prinos (t/ha) 1.7 0.21 27.18 11. SRBIJA proizvod (000 t) 4.7 23.6 5.2 4. Usmeravanje na kvalitet umesto na kvantitet treba da bude osnova u ovoj proizvodnji. Prirodni uslovi za poljoprivrednu proizvodnju su uopšteno rečeno povoljni.75 79.7 3. Tabela 7 : Područja prema granama poljoprivredne proizvodnje PODRUČJA PREMA GRANAMA POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE (%) 2002 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA R.62 0.1 6.03 Ribnjaci 1.50 6.6 17.91 3.57 Neobrađen 13.15 13.Osim toga organska i biološka proizvodnja bi podstakle razvoj sektora. kao i na uspostavljanje specijalizovanih distributivnih sistema.67 0.51 0.9 ŠLJIVA proizvod (000 t) 1.9 3.51 0.61 1.60 1. ipak.08 0.01 13. i to šećerna repa i suncokret.7 28.1 5.04 0.98 IZVOR: RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.0 95.2 4.15 9.8 1.6 5.93 75.4 6. i analizi korišćenja zemljišta po vrstama useva očigledno je da se na obradivim površinama najviše gaji žito i industrijsko bilje.

Ukratko. jer sektor pati i od nedostatka kapitala za neophodne investicije.Broj stanovnika koji žive u opštinama sa manje od 50 hiljada stanovnika u Banatu nije drastično opao što ne znači da demografski pad nije uočen. Migraciona kretanja su prema velikim gradovima. ali i inostranstvu. sektor zahteva strukturne promene da bi se podigla produktivnost i pojačala konkurentnost. Rezultat toga je da celokupno stanovništvo kao i ruralna i poljoprivredna radna snaga stari. Promocija atraktivnih događaja u ruralnim područjima. između ostalog kroz : unapređenje proizvodnje kroz korišćenje bio-đubriva razvoj ruralnog i agro-turizma. To dovodi i do smanjenja proizvodnog kapaciteta i u vezi sa tim smanjenja prihoda budžeta ruralnih opština To dovodi do pogoršavanja životnih uslova. Novom Sadu. Poboljšanje kvaliteta života u ruralnim oblastima jača osnovu razvoja ruralnog turizma i privlačenju drugih “pokretnih” faktora. u ruralnim prostorima i poljoprivredi javljaju određeni problemi: orijentacija ka masovnoj proizvodnji. Očigledno je da se uprkos velikom potencijalu. U ovim migracijama je najviše učestvovalo aktivno stanovništvo. Smanjenje broja stanovnika je bilo karakteristično za veće opštine.. Nedostatak kapitala je glavni problem u poljoprivredi i ruralnim područjima koji proizvodi negativne efekte u smislu nedovoljnih investicija i progresivnog opadanja konkurentnosti u ovom sektoru. Na lokalnom nivou se pojavljuje i migracija unutar opštine. ograničene informacije o mogućnostima širenja tržišta. neadekvatan marketing i tržišni kapaciteti. prekobrojna i nisko osposobljena radna snaga. Razvoj agro i ruralnog turizma je povezan sa farmama i baziran na upotrebi poljoprivrednih proizvoda sa farme i sa antropogenim elementima zastupljenim u ruralnim sredinama. resursa strukturalno siromašnog u ovim oblastima. a stopa aktivnosti u manjim opštinama se usporava. izvan ‘regiona’. Inicijativa diversifikacije zarada poljoprivrednog stanovništva mora biti ohrabrena. Osim toga. kako bi se poboljšao nivo iskorišćenja resursa povezanih sa poljoprivredom i na taj način pomogao proces akumulacije. Poboljšanje kvantiteta i kvaliteta usluga doprinosi sa jedne strane poboljšanju uslova života stanovništva. To se može učiniti. Napredak u konkurentnosti je još uvek teško postići. uglavnom ka glavnom gradu. kao što je turistička potrošnja. a sa druge čini lokalnu sredinu atraktivnijom za kapital koji je neophodan za investicije u modernizaciju ruralne ekonomije. kašnjenja u tehnološkim i organizatorskim inovacijama. smanjenje mogućnosti da se sačuva stanovništvo i smanjenje mogućnosti da se privuče kapital i kvalifikovano stanovništvo. nedostatak sistema za garanciju kvaliteta proizvoda. prioritet u razvoju ovog sektora je i poboljšanje kvaliteta života u ruralnim područjima . sa sela u gradove. Ovaj vid turističkih kretanja u stalnom je 26 . nerazvijenost lokalne prehrambeno-prerađivačke industrije.

Razvojna politika je očigledno usmeravana u prvom redu na industriju. skladišta. godine iznosilo 39% (što je porast u odnosu na 1990.porastu što treba iskoristiti i na području Banata. zdravstvo. treba da bazira na razvoju poljoprivrede i turizma. 27 . tako i na razvoj celokupne lokalne zajednice. komunikacije i administrativne usluge.6%). Medjutim. između ostalog. glavni nedostatci se javljaju zbog: Kvaliteta infrastrukture. u uslužnom sektoru Banata najveća zaposlenost je najveća u podsektorima koji svoj rad ne valorizuju neposredno na tržištu kakav je turizam ( hoteli i restorani samo sa 2.4% a u Srbiji 36. zbog već poznatih razloga i nedostataka u planiranju na saveznom nivou došlo je do zastoja razvoja ovih delatnosti. izuzmu li se usluge finansijskog posredovanja. kada je iznosilo 37. a manjim delom na poljoprivredu. socijalni rad. Učešće sektora usluga u broju zaposlenih u Banatu je 2002. Ljudskih resursa Ne postojanja planskog razvoja ruralnog turizma.67 %). U Banatu se beleži i padu odnosu na 1992. u Vojvodini 28.8%). Značaj razvoja ruralnog turizma je višestruk.6%). možemo zaključiti da sektor usluga nije bio razvijen kada se meri standardima evropske unije. Godinu ( 37. Sektor usluga Prema istraživanjima sprovedenim na tržištu Banata . Činjenica je da Srbija ima izuzetnu šansu za razvoj poljoprivrede i turizma. Vojvodina je žitnica naše zemlje. Prema podacima iz 2002.3%. Nedostatka sredstava. U Banatu je indeks lokacije skoro kod svih vrsta usluga ispod proseka u Srbiji. Doprinos sektora usluga nacionalnom dohotku Banata 2002.međutim kada je razvoj ruralnog turizam u pitanju . obrazovanje. i Neadekvatnih kadrova Imajući u vidu prirodne i antropogene resurse Vojvodine očigledno je da se dalji razvoj. godine. transport. godine znatno je niži nego u Vojvodini i Srbiji (u Banatu on iznosi 22. jer se kroz razvoj ove delatnosti i njegovim uklapanjem u ruralni prostor postižu mnogobrojni privredni i neprivredni efekti koji utiču kako na razvoj samih poljoprivrednih gazdinstava.

tako i za inostrane turiste. Među zaštićenim prirodnim dobrima. pored prirodnog bogatstva i kulturno – istoriskog nasleđa počiva na ponudi autohtonih proizvoda i promovisanja vojvođanskog načina života (multikulturalnosti i gostoljubivosti). U južnom Banatu između Tamiša. lesne zaravni. posebno one vrste usluga koje su u direktnoj funkciji proizvodnih grana u kojima se beleži trend rasta. dominantnu ulogu su imali eolski i fluvijalni procesi koji su se neizmenično smenjivali. nacionalni park Fruška gora. Prirodno bogatstvo Vojvodine ogleda se u 112 zaštićenih prirodnih dobara koja čine oko 5.Sektor usluga treba da zauzme važno mesto u razvojnim programima Banata. Prema Mađarskoj i na jugu prema Telečkoj je Subotička peščara... Ravnica je oivičena niskim planinama i Fruškom gorom u severnom delu Srema. Dunava i Belocrkvanske kotline prostire se Deliblatska peščara. Dunav. peščarama. po brojnosti se izdvajaju spomenici prirode (78). PRIRODNI POTENCIJALI ZNAČAJNI ZA RAZVOJ TURIZMA Prirodni potencijali Vojvodine su mnogobrojni. pa je mogućnost njihove valorizacije kroz turizam izuzetna. Zbog toga u narednom periodu treba očekivati brži rast ovog sektora od industrije i poljoprivrede. adekvatna prezentacija i plasiranje turističkog proizvoda Banata u osnovi ima prostor koji treba iskoristiti u turizmu na pravilan način i kroz održivi razvoj. Obedska bara. s obzirom na jačanje ovog sektora svuda u svetu. Banat se može podeliti na nekoliko geomorfoloških celina: Vršačke planine. kulturno-istorijski spomenici. Palićko jezero. Reljef Banata Reljef Vojvodine krakterističan je po prostranim uzdignutim stepenastim površinama – lesnim zaravnima. lesnim terasama i nižim zemljištem – aluvijalnim ravnima. PROSTORNO-RAZVOJNE I RESURSNE KARAKTERISTIKE TURIZMA BANATA Prostor se može valorizovati na različite načine.5 % ukupne teritorije pokrajine. kanali. Značajan turistički potencijal Vojvodine. izdvajaju se prostrana lovišta. lesnu terasu. između Dunava i Save i Vršačkim planinama u jugoistočnom Banatu. U formiranju nizijskog reljefa Vojvodine. Zato treba pronaći način da se prostor Banata učini dovoljno privlačnim kako za domaće. Deliblatska peščara. Turistička valorizavija.. Problem stvaranja atraktivnog prostora za turiste i jeste predmet ovog strateškog plana. Banatski pesak. Kada je reč o turističkim potencijalima Vojvodine. aluvijalne ravni i 28 .

Geološka građa zaravni se može posmatrati na više površinskih kopova ciglana koje se nalaze na prelazu ka nižim reljefnim jedinicama. Vršačke planine imaju listopadne šume i četinare. Lesna zaravan od te peščare je nagnuta na sever i na zapad. To je znatno niža. dobre podloge. Ove stene poseduju izuzetne estetske kvalitete. a pored šuma ima i raznovrsnog šiblja i prizemne vegetacije sa lekovitim biljem. Najviša tačka ove planine je Gudurički vrh sa 641 m nadmorske visine i ujedno predstavlja najveću nadmorsku visinu Vojvodine. Odlična mesta za posmatranje ovih stena su postojeći kamenolomi i plato na kom je izgrađena Vršačka kula.istočnu Banatsku depresiju. Ova lesna zaravan zahvata površinu od približno 1000 km2. Suvozemni fosili u lesu ukazuju na suvo vreme kada je les navejan. Dunava na jugu. Pored tektonskih procesa na Vršačkim planinama su obavljeni i erozivni procesi: fluvijalni i abrazioni. Kroz prostor južnobanatske lesne zaravni prolaze brojne drumske i dve železničke saobraćajnice. Ove visoko metamorfisane stene u sebi sadrže izrazite i veoma krupne minerale: biotit. nagnutosti planinskih strana i zbog velike naklonosti okolnog stanovništva prema gajenju vinove loze. Geološku građu čine lesno-paleozemljišni horizonti različite starosti. dosta zaravnjena lesna površina s nekoliko lesnih skladova. Na profilima otvorenim u površinskim kopovima moguće je posmatrati fosilne ljušturice kopnenih puževa. muskovit. Zbog dobrih klimatskih prilika. Dominantno morfološko svojstvo reljefa dela Banata koji pripada Srbiji je mala denivelacija terena. One su deo starog kopnenog jezgra Balkanskog poluostrva. Lesne zaravni su poseban deo reljefa Banata. Južna Banatska lesna zaravan ispunjava površinu južnog Banata između Dunava. Vršačke planine predstavljaju jedini planinski prostor u Banatu. 29 . liskuni i dr. Međutim. Do Vršačke kule se dolazi asfaltnim putem iz pravca Vršca. Vršačke planine su postale najproduktivnije vinogorje najkvalitetnijeg vina u Banatu. Površinu lesne zaravni treba shvatiti kao prostranu lesnu kosu na čijoj je sredini Banatski pesak.Vršačka kula predstavlja i izuzetan vidikovac sa kojeg se pruža odličan pogled na ostali deo masiva i ravničarski prostor jugoistočnog dela Banata. Na Vršačkim planinama se nalazi i gusta mreža relativno dobro obeleženih planinarskih staza. Ilandžanske i Alibunarske depresije na severoistoku i supodine Vršačkih planina i Belocrkvanske kotline na istoku. a fluvijalnom erozijom postale su potočne doline. Abrazioni su stvorili dve terase. One su deo kristalaste mase koja se prostirala pravcem jug – jugoistok –sever – severozapad. Vršačkih planina i Tamiša. posebno treba izdvojiti njen najviši deo Dumaču (Zagajačka brda) koja sa 249 m nadmorske visine predstavlja najviši deo nizijskog reljefa Vojvodine. Ova lesna zaravan predstavlja relativno ravan plato koji uokviruje Banatsku peščaru. a svojim karakteristikama se izdvajaju: Južnobanatska lesna zaravan koja se pruža između dolina Tamiša na severu i zapadu.

Garmade i izduvine se javljaju tamo gde su dejstvovale lokalne struje vetrova. dina i izduvina. Vladimirovaca. Banatski pesak je smešten u središnjem delu južne Banatske lesne zaravni. Najmarkantniji profili nalaze se uz desnu obalu Tamiša u blizini Orlovata. Ovako definisana granica. Jedino se ovde. travna i ostala zeljasta vegetacija. Babatski pesak i dr. Iako ovaj plato predstavlja najviši deo srednjeg Banata. Deliblatska peščara ili pesak. Površina Banatskog peska je sastavljena od ineterkolinskih depresija.) predstavlja verovatno najatraktivniji objekat geo-nasleđa Banata. koje odlikuje mozaik travnih. U građi Tamiškog lesnog platoa izdvajaju se dva lesna horizonta koja su međusobno razdvojena fosilnim zemljištem. između Tamiša i Begeja. Osim šuma Deliblatska peščara ima raznovrsno šiblje i prizemnu vegetaciju. topolom i četinarima . grmlje. što joj daje karakter specijalnog prirodnog rezervata lepih biljnih vrsta i prirodnih retkosti. Tu je visoko drveće lišćara i četinara. Peščara je ostrvo stepe i šumo-stepe. Zahvaljujući tome. kao i vrste koje su u svom rasprostranjenju ograničene na Panonsku niziju. Nalazi se severno od Banatskog Aranđelova. garmada. u odnosu na 30 . Ovaj predeo izgleda kao zasvođena talasasta greda. Bogatstvo flore ovog područja se ogleda u postojanju oko 900 vrsta viših biljaka. koja se prostire pravcem severozapad – jugoistok u dužini oko 4 km i širini od 500-700 m. formiran je tipičan dinski reljef. Najviše šume je pod bagremom. koja je ujedno i dobar vidikovac. Od tada potiče njen popularan naziv "Evropska Sahara". Pravac pružanja je jugoistok – severozapad. Ovaj delić pustinje poznat pod imenom Banatska peščara. od kojih su mnoge relikti i rariteti. Banatska peščara zahvata površinu od približno 300 km2 pružajući se između: Dubovca. njegova trouglasta površina se diskretno izdiže u odnosu na okolne terene. Zagajskog brda. Tamiškog lesnog platoa zahvata površinu od približno 26 km2.Tamiška lesna zaravan se nalazi u središnjem delu Banata. Banatska peščara (ovaj prostor naziva se još i Deliblatska peščara. Tu se nalazi i kota 99 m koja predstavlja najvišu tačku srednjeg Banata. Kajtasova. Banatska peščara je bila najveća zona sa nevezanim peskom u Evropi. Na jugozapadu i severoistoku Tamiški lesni plato ograničavaju reliktne doline Petre i Šozova. vrlo raznoliku šumsku vegetaciju. Deliblatska peščara ima posebnu. Deliblatski pesak. Istočnu i južnu granicu lesne zaravni čine lesni odseci uz desnu obalu Tamiša. Da nije ovih šuma pesak bi pod naletom vetra dospevao čak do Zrenjanina. Visinske razlike se kreću u rasponu od 70 do 189 m nadmorske visine.U severnom Banatu pronađeno je samo na jednom mestu tvorevina koja bi mogla odgovarati lesnoj zaravni. Do početka pošumljavanja tokom prve polovine XIX veka. Dumače. Grebenca. To je prostrana lesna greda. Dine i depresije su međusobno paralelne i odgovaraju pravcu košave. žbunastih i šumskih staništa. Tamiški lesni plato . Mramorka i Deliblata.

Njihova nadmorska visina kreće se od 80 do 66 metara. zastupljene su vrste kao što su: banatski soko.). koji se posebno ističu šumskim pejzažima. Najveći diverzitet zemljišta je vezan za oblast Vršačkih planina Zbog visoke produktivne vrednosti. šerpet i kockavica Degenova. Sastavljena je od peskovitog i glinovitog materijala. livadske i ritne crnice. a pre svega ekološki turuzam. Iz grupe grabljivica. U cilju zaštite ovog područja. Duga bara . Aluvijalne ravni su najniža zemljišta u Banatu. Pedološki pokrivač Banata odlikuje prisustvo automorfnih. dok su samo manji delovi na teritoriji severnog Banata. Devojački bunar i Vrela. Dominantno je rasprostranjenje černomeza. Tamiš. Prirodne karakteristike i jedinstvenost ovog kraja čine ga pogodnim za rekreaciju. Lesna terasa je plodna jer ima dosta debelog černozema i zbog svoje veće nadmorske visine mogla je da posluži za formiranje naselja na njenoj površini.. a i same Tise. stepski božur. orao krstaš i orao kliktaš. pančićev pelen.. ovom prilikom izdvajamo prisustvo: vuka.čitav prostor Srbije nalaze: banatski božur. Na površinu lesne terase pojavljuje se mnogo napuštenih tokova Tisinih levih pritoka. Ilanđarski i Alibunarski. hidromorfnih i halomorfnih zemljišta. Ti stari i lesom zasuti tokovi na mnogim mestima su pretvoreni u slatine. Karaš i Nera. koja predstavlja osnov njihove ishrane. Na njoj Tisa razvija mnogobrojne meandre koji su prirodnim procesima pretvoreni u mrtvaje (Vrbica. Prostor peščare stavljen je pod poseban režim zaštite u okviru specijalnog rezervata prirode "Deliblatska peščara" i u pregledu geomorfološkog nasleđa Srbije. zemljišta Banata su zahvaljujući dugotrajnoj 31 .. od kojih su mnoge retke i ugrožene. Banatska peščara je uvršćena u svetski nivo reljefnih vrednosti. Istočno Banatska depresija pruža se pravcem sever-severozapad-jugjugoistok u obliku blagog ulegnuća koje na jugoistoku postaje sve izrazitije i dublje. Zbog prisustva velikog broja vrsta ptica. srne i divlje svinje.Najvažnija saobraćajnica koja prolazi kroz peščaru je Deliblato – Šušara – Uljma. Lesna terasa je od 5 do 8 metara niža od lesne zaravni. Kremenjak. ovo područje je uvršćeno u najznačajnija staništa ptica u Evropi -IBA područje. jelena. Po njihovoj sredini usečeni su Tisa. lov i ribolov. Svoje stanište ovde je "našlo" i 20 vrsta orhideja. Njihovo pojavljivanje uslovljeno je pašnjačkim površinama i prisustvom tekunice. koje su najugroženije ptice. od kojih su neke i lekovite – Rusanda. Od stanovnika životinjskog carstva peščare. Aluvijalna ravan Tise je dosta široka i dobro zaravnjena. Moriš. Ove dublje depresije su Veliki Vršački rit. Deliblatska peščara je proglašena za Specijalni rezervat prirode. Begej. Treba istaći i veliki broj poljskih puteva na kojima se preporučuje upotreba terenskih vozila. nautički turizam. Dunav. Vredni i za turizam značajni lokaliteti su Srneći gaj. Aluvijalna ravan Moriša prostire se u Mađarskoj i Rumuniji.

7 16.1 6. Klima je odredjena njenim geografskim položajem. 23 vrste ostrakoda.6 2 6 0 0 2 5 3 Vršac 147. 1 XI 6.1 Vršac 0. 231. 206. 285. Delovi zemljišta se mogu uvrstiti u pedološko nasleđe što predstavlja poseban kvalitet u razvoju turizma.4 20.0 21.8 75.4 5.7 11. Ova zemljišta imaju reliktno. po južnim delovima Srema i Banata.2 6 9 4 3 8 9 3 X 11.5 12.2 21.3 54.9 17. Deliblatskom i Belocrkvanskom ritu i Banatskoj Peščari.1 6. Takođe treba istaći i prisustvo paleo zemljišta koja se nalaze u sastavu lesnih zaravni. 0 145.primeni agrotehničkih i meliorativnih mera.5 2. Skelet mamuta (Mammuthus trogonetherii) star preko 70. i Quercus. Vrlo interesantno je značajno prisustvo slatinastih zemljišta čije je rasprostranjenje vezano za doline banatskih reka i peskovitih zemljišta na prostoru banatske peščare. Gajsko-dubovačkom. 255. 250.2 11.2 2. Četrdeset i peti uporednik prolazi pored Sremske Mitrovice.5 Pančevo -0. Betula. ribe i fosilni sisari: vodena voluharica.1 7.7 19.8 72.9 77.1 84 76 84 71.3 1. Posebno su zanimljiva i terasna zemljišta koja su zastupljena u Malom. Razlog tome su male razlike udaljenosti od Jadranskog mora i Atlanskog okeana i evroazijskog kopna. pretrpela značajne promene primarnih svojstava. 277. Rume i u blizini Stare Pazove i Banatskog Novog sela.8 32 . runasti mamut i trogonterejev slon Mammuthus trogontheri.8 21.000 godina.9 17.1 5. 9: Osnovni klimatski elementi Banata MESECI Stanice I II III IV V VI VII VIII IX O SREDNJE TEMPERATURE VAZDUHA ( C) Zrenjanin -1.7 87 81 91 57.9 1.8 11.6 20.0 XII 1.Površinski kop IGM "Toza Marković" u Kikindi predstavlja najznačajnije gornje pleistoceno paleontološko nalazište na prostoru Vojvodine.5 75 70 79 150. netipično ili fosilno poreklo.2 11. Važnost otkrića skeleta Mammuthus trogontheri prevazilazi nacionalne okvire i ubraja se u red najznačajnijih paleontoloških nalaza te vrste u svetu . 186.4 19. predstavlja svojevrsnu atrakciju Gotovo u potpunosti očuvan skelet trogonterejevogslona je svakako najdragoceniji nalaz kikindske gornje pleistocene paleontološke riznice. Dosadašnji paleontološki spisak ovog lokaliteta čini više biljaka iz rodova Salix. 95.5 1. 212. Klimatske karakteristike Banata Vojvodina zauzima prostor u umerenom klimatskom pojasu. hidrografijom. biljnim pokrivačem i drugim faktorima prirodne sredine koji utiču na formiranje klime u jednoj oblasti. Pleistoceno paleontološko nalazište . pretežno ravnim reljefom. 193.1 17. Tabela br. Pinus. 88. Ipak Banat ima nešto kontinentalniju klimu u odnosu na Bačku. 255. 28 vrsta vodenih i kopnenih mekušaca.4 20. runasti nosorog. 224. 266.6 16.3 16.1 SREDNJE VREDNOSTI RELATIVNE VLAŽNOSTI VAZDUHA ( U % ) Zrenjanin 86 83 74 70 70 71 68 68 72 Vršac 79 77 68 66 68 69 68 67 68 Pančevo 87 85 76 71 72 73 71 71 74 PROSEČNE SUME OSUNČAVANJA ( časovi ) Zrenjanin 152.7 21.

7h.8 dana. Po vlažnosti Banat ne odstupa mnogo od Bačke. Posmatrajući podatke možemo zaključiti da je najhladniji mesec kod svih januar.1h . U proseku snežni pokrivač se pojavljuje 31. severoistočni i istočni vetar. Prosečna srednja insolacija je u slivu Tamiša iznosi 2068. Prosečan broj dana sa padanjem snega je 22. a najslabija je u leto 4.3m/sec. Ako posmatramo srednje temperature po godišnjim dobima zaključujemo da je najhladnija zima. a najsuvlji je avgust sa 69%. Najvlažniji mesec je decembar sa prosekom od 86%. Tihog vremena ima leti i u jesen najviše. Suvljoj zoni pripadaju severni i srednji Banat. Godišnja relativna vlažnost vazduha u Banatu je 75%. Prosečno se javlja 76 dana godišnje. kada su svuda negativne temperature sem u Vršcu. Južna polovina Banata pripada vlažnoj zoni. zapadni. Od svih vetrova najpoznatiji su košava. jer su u blizini Vršačke planine.6 dana godišnje. Klima je prirodni faktor od koga je u ovim krajevima zavisio način života i izgradnja kuća i okućnica. Temperature ujednačeno rastu sve do jula. Važno je reći da se u Banatu javljaju izrazito sušne i kišne godine. Košava najčešće duva tokom jeseni. Jul je mesec sa najviše osunčavanja. Zimi je najjača 6. a najmanji u novembru 0. Zimski meseci su oblačniji od letnjih.SREDNJA OBLAČNOST ( U % ) Zrenjanin 69 66 58 Vršac 71 69 60 Pančevo 69 66 57 VISINA PADAVINA ( U mm ) Zrenjanin 35 38 34 Vršac 40 40 36 Pančevo 41 39 43 Izvor:RZS 56 59 57 47 52 51 55 57 53 63 71 75 52 53 48 79 93 93 42 43 40 57 72 65 37 40 36 51 60 46 42 43 39 38 44 44 48 50 46 35 42 41 69 68 66 50 53 57 72 74 73 55 54 58 Temperatura vazduha se odlikuje izraženim godišnjim kolebanjima. kada je prosečno trajanje insolacije 281. U Banatu možemo izdvojiti suvlje i vlažnije zone.6m/sec. Košava ima najveću srednju brzinu. Srednja godišnja količina taloga je 609 mm. južni.7. Relativna vlažnost vazduha je u zimskim mesecima najveća . Najvlažniji meseci su jun i decembar. a najtoplije leto. Srednja godišnja oblačnost u slivu Tamiša iznosi 57%. Kada je razvoj turizma u pitanju. Najkraće osunčavanje pokazuje decembar sa 56. zime i proleća. ali duga topla leta 33 .5. a najmanja u letnjim mesecima. Banat je dosta vetrovita oblast.5h. Snežne padavine se javljaju od novembra do aprila. ovakva klima odgovara razvoju turizma naročito u periodu od proleća do jeseni. severni. a najsuvlji su oktobar i mart mesec. Klima ne predstavlja osnovni faktor razvoja turizma ovog regiona. Prosečan broj dana sa snežnim pokrivačem najveći je u januaru 12. severozapadni.

Pored ovih većih reka tu se nalazi i veliki broj manjih kao što su Begej. sa svojim brojnim pritokama. Tisa i Sava. što dovodi prvenstveno inostranu turističku tražnju.omogućavaju kupališnu sezonu i do tri meseca. Tamiš. sa veoma čestom pojavom ekstremnih padavina (sušni i vlažni periodi). Bosut i dr. Tokom zime. a to su Dunav. Čik. Hidrografski turistički motivi Vojvodina ima bogatu hidrografsku mrežu. Velike reke Dunav. učinili su da ovo područje spada u 34 . Krivaja. niske temperature pogoduju razvoju lovnog turizma. koje protiču kroz Vojvodinu ili čine njene granice. kao i njena izrazita kontinentalna klima. čiju osnovu čine tri velike reke. Karta br 6: Hidrografska mreža Vojvodine Hidrografski potencijali Vojvodine su izuzetni. Tisa i Sava.

Čik. ima ujednačenu širinu i nema ostrva i rečnih rukavaca. Izvire u Karpatima i kad se spusti u Panonsku niziju ona je izrazita ravničarska reka.najizrazitije vodoprivredno područje Srbije. Najvažnija reka je Dunav koji kroz Srbiju protiče u dužini od 588 km i to pretežno kroz Vojvodinu a celom ovom dužinom je plovan. odvodnjavanje i transport ukupne dužine 939 km od čega je 673 km plovno. Sava (206 km). Tisino korito na teritoriji Vojvodine usečeno je u čvršćem materijalu ispod kojeg su rastresiti slojevi. Pošto izvire u 35 . Krivaja. Hidrografske karakteristike Banata U Banatu ima dosta malih reka čija su korita zamuljena i pretvorena u baruštine. Novokneževački kanal i Karaš. Zlatica. Nera. Nera. Svojom dužinom od 977 kilometara predstavlja samo 34% od dužine Dunava. Od važnijih reka možemo spomenuti: Zlaticu. Tisa. Zato je ono veće dubine. Begej. Kart br 7: Reke Tisa i Dunav Najznačajnija reka u Banatu je Tisa koja se po mnogo čemu razlikuje od Dunava. Na nekim delovima ona su sasvim isušena i pretvorena u plodna polja. Begej (75 km).Tamiš. Plovne su i njegove pritoke Tisa (168 km). Galacka. manje reke kao što su Bosut (u Sremu). Mostonoga i Plazović. Tamiš (u Banatu) i ostale manje rečice: Karaš. Dalje. Između ovih reka prokopana je i razgranata mreža kanala za navodnjavanje. pa i Evrope.

Jegdino Kopovo. isušeno je i pod kulturnim biljkama.Karpatima gde se sneg ranije topi. Nadela. uz pecanje i plovidbu. srna. Između Krstura i Kneževca su Vrbica. Važnije i veće reke su: Novokneževački kanal.Sredinom XIX veka regulacijom Tise. Sanada. Stari rečni tokovi su i Jaruge. Ekenda. između Kanjiže i Sente takođe je dobro vidljiv stari tok. Jedino još uske zone između rečnog korita i izgrađenih nasipa s jedne i s druge strane prikazuju donekle prirodu kakva je bila pre intervencije čoveka. babuški i drugih sitnih primeraka. koje su ljudi veštačkim putem odvojili od Tise. krsturska Duga bara i Ekenda.Široka i samo na izgled spora. ulivajuci se u Dunav. 36 . Araca i Mošorina. Okanj i dr. Ovde se nalaze idealna mesta za turizam. fazan i dr. Tisa ima za mesec dana raniji visoki vodostaj od Dunava. Posebne čari ove reke su u periodu cvetanja Tise. Pojedini odsečeni tokovi Tise su zadržali polumesečaste oblike. tipicna panonska reka Tisa u Srbiju ulazi kod sela Đale i svoj put završava kod Slankamena. Za stanovništvo koji su bliže Tisi ove šume pored reke vrlo su atraktivna područja i uglavnom su sastavljene od stabala vrbe i bele i crne topole. Galacka. Tamiš. Tu se može naći veliki broj divljači kao sto su jelen. Sente. kasnije kanalizovano. zec. Kopovo kod Kumana. do šarana. Takvih tokova. Taraša. Novokneževački kanal predstavlja staro rečno korito. od tzv. Ade i Mola. soma. stalno razvijanje njenih okuka i njihovo stalno nizvodno pomeranje. severno od Elemira. Po svim ostalim osobinama Tisa je veoma slična Dunavu. Ovakva napuštanja tokova bila su vršena i veštačkim putem. Martonoša. ima kod Horgoša. veći broj mrtvaja je otkinut od Tisinog toka. Od starih rečnih tokova možemo spomenuti Vrbicu. Uz ovu pojavu se vezuje i manifestacija ''Cvetanje Tise'' koja ima poseban značaj za razvoj turizma. tolstolobika i smuda. Ritsko zemljište oko Tise je ispresecano mnogobrojnim kanalima. Posledice tako malog pada su velika krivudanja reke. Karaš i Nera.. jarebica. Okanj. Protičući kroz ravne delove Vojvodine. Duž čitave obale protežu se vikend naselja sa improvizovanim marinama i brojnim čardama koje nude ukusne riblje specijalitete . Intezivno zelenilo ukazuje da je u blizini neka reka i da je izdanska voda plitka. Prilikom regulacije na teritoriji Vojvodine prokopano je 14 kanala i tok je skraćen u našoj zemlji za 76 kilometara. Bečeja. Na nekim delovima ona su sasvim isušena i pretvorena u plodna polja. Tu se javlja bujna vegetacija sitnog i krupnog rastinja koja svojim lisnatim bogatstvom čini da ovaj deo u letnjim danima ipak ima dosta svežine. čije se dno ne suši. bare zapadno i južno od Araca itd. što pogoduje razvoju lovnog turizma. Služi za odvodnjavanje suvišne vode s teritorije atara naselja severnog Banata. Zlatica. Tisa je bogata razlicitom vrstom ribe. severno od Taraša. krsturska Duga bara. Tisa ima veoma mali pad. U ponekom udubljenju postoji i “živo blato”. Jaruge. Begej. severno od Kumana. U Banatu ima dosta malih reka čija su korita manje-više zamuljena i pretvorena u baruštine. Ostojićeva.

Kasnije kada su se poljoprivredni proizvodi počeli tražiti i u Podunavlju. Begej je postao još važniji jer je po njemu. a sa 222 km on je na teritoriji 37 . Čitava dužina Begeja u Rumuniji i u našoj zemlji iznosi 255 kilometara. Tisi i Dunavu Banat slao vrlo kvalitetnu starobanatsku pšenicu i brašno do glavnih potrošača u Srednjoj Evropi. u svojoj bližoj okolini nije imao dovoljno hrane. mnoge okuke su pretvorene u starače. kao velika vojna baza za južnu Ugarsku. Ove vodoplavne ili močvarne površine stanovnici nazivaju ritovima. Vrlo komplikovana hidrografska slika uslovila je da se na ovom mestu izgradi i sam Zrenjanin. Za vreme Turaka Zrenjanin. Kanalizacijom i izgradnjom nasipa ova nestalna reka upućena je pravilnijem oticanju. Blizu njegovog spuštanja u aluvijalnu ravan Tise. mrtvaje i aktivni meandri upućuju na to da je ova reka stalno menjala svoje korito. zabarene u močvarne površine. Duboka bara. Pojedini delovi ovih ritova imaju i svoja specijalna imena. Kroz Vojvodinu protiče dužinom od 118 kilometara. Ali ako se u Begeju pojavi visoka voda. neka su zasuta peskom. a zatim i ostali delovi naselja. Begej je najznačajnija leva pritoka Tise. Temišvar. Galad. Spojnim kanalima u Rumuniji Begej dobija vodu iz Tamiša da bi mu se plovnost povećala. Ona ne zavisi samo od hidrografskih prilika na teritoriji sliva nego još više od hidrografskih prilika na teritoriji Tamiša. koje su inače dobro služile za odbranu od eventualnih turskih napada.Zlatica je jedna od najznačajnijih levih pritoka Tise u našoj zemlji. zatim jezero a danas bara. Kod Kikinde sastavljena je od više paralelnih korita. Pri ulazu u našu zemlju Begej ima pravolinijsko oticanje. Mnogi zastareli tokovi. izgrađeno je jezgro u vidu tvrđave. Na našoj teritoriji Galacka je duga 68 kilometara. odnosno Bečkerek. onda se ona pušta u Tamiš. koja leti presušuje. Leti obično presuši. Tamiš je tok južnog Banata. Pored ove tu su i druge bare kao što su Valom bara. bio je značajno tržišno i saobraćajno mesto i utvrđenje. bare i močvare. Galacka ja više zabarena i mestimično kanalizovana rečica koja potiče iz Rumunije i kod Nakova prelazi državnu granicu. Koć i druge. Begej je izgradio čitav niz okuka i prekih tokova te je zaista bilo teško ustanoviti koji je pravi a koji napušten tok. Na nešto višem položaju. koji nije bio plavljen. Preko Kikinde ona otiče na jugozapad prema Tisi u koju se uliva južno od Mola. Niže Pančeva spaja se s Dunavom. jer je sredinom XVIII veka izvršena regulacija njegovog toka da bi se isušile silne močvare oko Temišvara. pa je hranu trebalo transportovati iz udaljenih krajeva. Ti žitorodni predeli bili su oko Zrenjanina i u čitavom zapadnom Banatu. Prva regulacija Begeja sprovedena je još iz jednog razloga. prvobitni živi tok Galacke. Na severnoj strani je Oluš. Tek kada su izvršene nove regulacije. a neka napuštena i pretvorena u jezera. Protiče kroz srednji Banat i povezuje Temišvar i Zrenjanin s plovnom Tisom. Kod Zrenjanina ni regulacioni radovi nisu mogli da izmene hidrografsku sliku Begeja. Količina vode u Begeju je veoma promenljiva. Njen tok u našoj zemlji danas je dug 30 kilometara.

velikih žitnih magacina i železničke stanice. i jedan istočno od Pančeva. Pri visokom vodostaju Tamiš je plovan sve do Opova. Nadela je najveća rečna dolina na južnoj banatskoj lesnoj terasi. u stvari. Sibnica. Gornjim i srednjim delom ova reka protiče kroz Rumuniju. Celim svojim tokom. Ali prokopavanjem kanala u dužini od 3 kilometra moguće je da i veći plovni objekti dođu do pančevačkog pristaništa. Nadela je dugačka 36 kilometara.Rumunije. Nizelj i Sibnica predstavljaju napuštene tokove Tamiša. koja sa leve strane prima Vršački kanal koji skuplja vodu s Vršačkih planina. iz kojih se povremeno sakupljena voda sliva prema Dunavu. pa su i poplave bile znatno ređe. gradeći i s jedne i s druge strane mnogobrojne okuke i mrtvaje. Njegova dužina u našoj zemlji iznosi 60 kilometara. istočno od Crepaje. zatim iz Malog i Velikog vršačkog rita. ali veliki meandri znatno utiču na odstupanje od ovog pravca (meandar između Kačareva i Jabuke. trebalo bi da je Nadela mlađa od terase. Kada je Dunav visok. Prosečna širina doline iznosi 200 metara. U Pančevačkom ritu ima više napuštenih rečnih tokova od kojih su najznačajniji: Nizelj. To dokazuju njihovi meandri koji su i po veličini i po oblicima istovetni s današnjim meandrima Tamiša. kako ni u samim ritovima nije bilo ozbiljnijih melioracionih radova. Međutim. prema tome. Šebeš i Kalovita reka. od toga u Vojvodini 28. Tamiš ima jednu važniju pritoku na teritoriji Vojvodine. Nadelina dolina je još starija od lesne prašine. 40 kilometara od ušća. Tamiš nije bio plovan. Tu je nasledio neki stari dunavski tok i nastavio po njemu sve do Dunava. da je ona prelesna. nije drugo nego neki stari napušteni prelesni tok Tamiša. oni su skoro uvek imali podzemnu vodu pa su često bili pokriveni manjim ili većim slojem vode. Njena dolina predstavlja neki prelesni Tamišev tok. Od državne granice pa sve do dunavskih ritova Tamiš je usekao široku dolinu u nešto višoj lesnoj terasi gde se svake godine izlivao i plavio ogromne površine. Nadelina dolina. onda se voda pušta u njen donji deo da bi se osigurale dovoljne količine vode za zalivanje i održavanje ribnjaka. koji je Tamiš napustio pomerajući se prema severozapadu i zapadu. Od Crepaje Nadela ima uglavnom južni pravac. Karaš je pretposlednja pritoka koju Dunav prima na teritoriji Vojvodine. ali i iz Banatskih planina. Po svojim morfološkim osobinama slična je lesnim dolovima. Njenu izvorišnu čelenku ne čine izvori nego više plitkih udubljenja. gde se spušta u aluvijalnu ravan Dunava. duga 87 kilometara. Zbog toga njegov tok mnogo krivuda. Nadela je usečena u južno banatskoj lesnoj terasi. Tamiš je skraćen za 140 kilometara. Oblici reljefa u ovom delu južne banatske lesne terase izražavaju. To je Brzava. plavi je i zabaruje. Karaš u našoj 38 . Prema tome. Između sela Čente i Barande Tamiš je probio u dunavski rit. a donjim kroz našu zemlju. Tamiš se snabdeva vodom iz Karpata. koji je zasut tanjim slojem lesa i koji je kasnije pruzela Nadela za svoju dolinu. a mestimice uzanim koritom meandrira po dolinskoj ravni. Tamiš ima mali pad. Kasnije su mnogi ritovi nasipima odeljeni od rečnog toka. Od izvorišta do Omoljice. kao i iz alibunarskih i ilindžanskih depresija. a naročito u ravnici. Šebeš i Kalovita reka su rukavci Dunava. Današnja Nadela mestimično se razliva po dolini. Presecanjem preko stotinu okuka. bledu sliku prelesnog reljefa.

visokim oko 40 metara. koja je duboko usečena u lesnoj terasi. Ova vrela morala su biti bogata vodom i u vreme kada je stvarana lesna terasa. Ona je na severu oivičena odsekom lesne zaravni. Ali Pančevački rit ima i takvih napuštenih tokova koji su već odavno prirodnim procesima zasuti fluvijalnim materijalom. Kalda. Neke su već pominjane kao na primer: Nizelj. izdizanje površine nagomilavanjem lesa išlo sporije nego u drugim suvljim predelima. Svi su oni kratki s velikim padovima i promenljivom količinom vode. između Gaja. Veliko blato. godine kada je visoka voda na Dunavu južno od Pločice probila stari nasip i iskopala udubljenje dugačko 350 i široko 50 do 150 metara. Sem ovih manje ili više živih tokova postoji i dosta napuštenih rukavaca. Nera prima manje značajne pritoke. gde se voda stalno zadržavala. istočno od Borče itd. koji su se zabarili i prekrili močvarnom i barskom vegetacijom. a Šebeš i Kalovitu reku kao rukavce Dunava. na primer. ali iz neke starije faze. Nera svojim gornjim i srednjim tokom protiče kroz Rumuniju. koji je skoro čitav ujezeren. Vrlo karakterističnu površinu predstavlja Majur bara. Severozapadno i jugozapadno od Uzdina postoje četiri jezera lučnog i uzdužnog oblika koja mnogo podsećaju na napuštene meandre neke reke koja je bila i veća i bogatija vodom od današnjeg Tamiša. Prvi je između Vršačkih planina i lesnih naslaga. Dolina se veoma razlikuje od prethodnog dela po tome što nema oštre obalne delove.zemlji ima tri različita dela. Jezero i Busija. obilazi Provaliju. Takve su hidrografske površine. U Pančevačkom ritu postoji niz napuštenih rečnih tokova. Šebeš. U ovom delu je dolina široka i do 3 km. Ova bara predstavlja depresiju od 3 do 6 metara nižu od okolnog zemljišta. Kalovitu reku. To je prošireni deo doline koju je Karaš stvorio bočnom erozijom i intezivnom denudacijom malo otpornog jezerskog i lesnog materijala. a svojim donjim ona je naša granična reka u dužini od 19 kilometara. sasvim uzan i veoma zasut peščanim materijalom. Sibnicu. Otuda je na ovom mestu. Ostru i Brnovac su u aluvijalnoj ravni Tamiša i svakako su njegove mrtvaje. Deliblata i Emanuelovaca. Prve dve su pominjane kao napuštene tokove Taniša. Potamišje ima nekoliko manjih fluvijalnih jezera. Karaš ima i s jedne i s druge strane svoje pritoke. Na teritoriji naše zemlje prima samo jedan potok. Drugi deo je između Velikog i Malog peska. Tako se sada pri svakom višem vodostaju dunavska voda spaja sa Provalijom. Treći deo sve do ušća kod Banatske Palanke prilično je ravna i prostrana dolina u kojoj je Karaš usekao svoje korito. Ravenica. korito je nasuto peskom i zato zagušeno. takođe predstavlja napušteni tok Tamiša. jugoistočno od Idvora. Prilikom provale vode stari nasip je odnesen. 39 .Nerina dolina je prilično stara. a novi koji je kasnije izgraćen. Treba pomenuti i jezero Provalija. u čijem podnožju izvire prilično jako Malo i Veliko Vrelo. i Krivom barom. Provalija je postala 1895. Slično je i sa Baškim ritom. Prosečna dubina provalije iznosi 7 metara. a na severnoj polovini mestimično i do 15 m. jugoistočno od Glogonja. Voda jedva može da otiče. Sa Lokve u Rumuniji spušta se šest potočića.

Iz istorijskih izvora nam je poznato da su prvi gradovi nastali u dolinama velikih reka. Hidrografija je takođe bila odlučujući faktor prilikom formiranja prvih naseobina. Novi Sad 40 . istočno od Barande. istočno od Opova. bogatstva ribe i razvoja trgovine. kao i Mala slatina. Na primer. usečene u lesnoj terasi. Karta br. zatim Slana bara. predstavljaju veoma različite i velike meandre. 8: Sistem Dunav-Tisa-Dunav Izvor: Vode Vojvodine. i to pre svega zbog plodnog zemljišta. Vodene površine su atraktivniji prirodni motivi Banata.Istočno od Barande i Opova postoji nekoliko bara lučnog oblika. boljeg snabdevanja vodom. Rakitaš i Velika slatina. Bela stena je afirmisani lokalitet koji tokom leta poseti veliki broj turista iz okolinih naselja. istočno od Sefkerina. Slatina i Pečena slatina. Otvorene vode sa adama i priobalnim šumama predstavljaju kompletnu prostornu celinu koja pruža raznovrsne mogućnosti rekreiranja.

Obedska Bara itd. Ovo jezero je prirodna retkost koja predstavlja poznatu ornitološku stanicu. Jezera su locirana u blizini puta Čenta – Opovo – Pančevo. Slano jezero Rusanda nalazi se neposredno uz severoistočni kraj naselja Melenci. tako da na dnu jezera ostane nataloženo i po nekoliko santimetara soli. Poseban fenomen među vodenim površinama južnog Banata predstavljaju Belocrkvanska jezera. Slano Kopovo spada u grupu slanih jezera koje se nalaze u paleomeandrima Tise na lesnoj terasi. Najstarje i rekreativnim potrebama prilagođeno jezero je Glavno jezero. tj. u jesen i u proleće. Ova jezera su važno ribolovno područje. Ostalih šest jezera . šaran. Najveća jezera Slatina i Pečena su pretvorena u ribnjake. Basen jezera predstavlja fosilni meandar izdužen pravcem istok – zapad polukružnog oblika. Nastala su u udubljenjima iz kojih se vadio šljunak. Slano. Ludoško. Slano Kopovo ima površinu od 1. a dužina obalske linije iznosi 7 km. a dubina od 0. Nalazi se 5 km severoistočno od Novog Bečeja u blizini pruge i puta. Krvavo. smuđ. štuka.5 do 1. a specifični mikroklimatski uslovi uslovljavaju spektakularne atmosverske pojave: efekat fatamorgane. a najveće je u neposrednoj blizini Bele Crkve. sedam većih jezera sa kristalo čistom vodom. Belocrkvanska jezera. za sada se i pored značajnih 41 . Leti jezero često presuši. i pravi su izazov za sportske ribolovce.Jezera kao turistički motivi Vojvodina je bogata jezerima: Palićko. Veličina jezera iznosi 4 kvadratna kilometra. mrko-zelena i oseća se na sumpor-vodonik. Ona se ne valorizuju u turizmu koliko bi trebala s obzirom na njihove karakteristike. Međutim. Banja Rusanda je jedan od najznačajnih balneoloških centara Banata. Ledničko. Otuda su visoki vodostaji u periodima kiša. hidrološkog i mikroklimatskog aspekta. Slano Kopovo takođe predstavlja izuzetnu prirodnu vrednost gledano sa geomorfološkog. Severni i južni priobalni delovi izloženi su poplavama.Na ovom prostoru je otkriveni značajno neolitsko arheološko nalazište. Slano Kopovo je zaštićeno prirodno dobro. Voda i peloid se više decenija koriste u terapeutske svrhe u lokalnom stacionarnom lečilištu. Različite su veličine i dubine. treba istaći i tipična slatinska zemljišta koja su rasprostranjena na okolnom terenu. nalaze se u neposrednoj blizini grada Bele Crkve. Izuzetno su bogata ribom: amur. Po svojim prirodnim karakterisrikama je slično jezeru Slano Kopovo. Na jezeru se javljaju velike oscilacije pa sa ovim i različite dubine. Ističu se svojom turističkom atraktivnošću i izraženom sportskorekreativnom funkcijom ističu se Belocrkvanska jezera i Vršačko jezero. Nalaze se na lesnoj terasi u blizini Tamiša. Slana jezera u okolini Opova su po svom postanku i osnovnim morfometrijskim karakteristikama vrlo slična jezerima Slano Kopovo i Rusanda. Voda u jezeru je mutna.5 m. Jezero se snabdeva vodom od atmosferskih taloga i od izdani.45 km2. vrtložaste vetrove i sl. Takođe. som. a niski kada su suše u letnjem delu godine. Belocrkvanska jezera.

Svetsku slavu ovom mestu donelo je prisustvo ptičjeg sveta sa oko 240 vrsta. Vikendima tokom leta na jezerima se okupi i preko hiljadu izletnika. Carska bara predstavlja specifično fluvijalno jezero koje se nalazi u plavnom međurečju Tise i Begeja. pačija trava. pored onih koje se redovno sreću na barskim kompleksima. Ona su veoma pogodna staništa raznih ribljih vrsta. Carska bara je bogato stanište močvarnih ptica i retkih biljnih vrsta. od kojih je veće površine 2. ježenica. tvor. od kojih su neke retke. a u močvarnoj vegetaciji: zajednice tršćaka. te se koriste za prirodni uzgoj ribe i sportsko – turistički ribolov. Jezera koja imaju karakter veštačkih akumulacija su locirana širom Banata. što je uticalo da bude proglašena za specijalni rezervat prirode "Stari Begej – Carska bara". hajdučka trava. Vode ovih jezera koriste se za navodnjavanje plantažnih voćnjaka i vinograda. barska perunika. Ribnjak ima veliki značaj. vodoljub. zbog čega je ovo dobro proglašeno za Ramsarsko 42 . srna. Brojna stabla u okolini kolonije čaplji i kormorana imaju osušene vrhove. pelen.jezera i bara. Ovaj prostor raspolaže izuzetnim pejzažnim kvalitetima. zec. za zaustavljanje erozije okolnih zemljišta. nalaze se dva manja jezera. Carska bara leži između 3 grada: Beograda. barska kornjača. Novog Sada i Zrenjanina. Nalazi se u blizini magistralnog puta Zrenjanin – Beograd. hrčak. prostor Carske bare karakteriše gusto izatkan ćilim reka. Vrbica. za vodosnabdevanje. među kojima veliki broj iz Beograda. šišmiš. u livadskoj vegetaciji prisutni su vranjemil. belouška. Na ovom prostoru nekada se protezalo bezbroj većih i manjih močvara.turističkih potencijala.5 hektara i dubine oko 20 metara. Šumske površine zauzimaju značajne delove Rezervata. Čenćanska jezera nalaze se na samo kilometar jugozapadno od sela Čenta. tekunica. Jaruga – severno od Kumana. Po svojoj vrednosti izdvajaju se od vodenih biljaka: vodeni griz. Za bogatstvom sveta flore ne zaostaje ni fauna. zelena žaba i šareni daždevnjak. ovim stanovnicima bare. vodena paprat. nedovoljno koriste . Ovaj lokalitet obilije biogeografskim motivima i važna je ornitološka stanica. Danas ovaj prostor karakterišu meandri Starog Begeja koji se sužavaju i skraćuju i bare sve više nagnute o odnosu na dno rečnog korita. livadska žalfija i druge. na sredokraći između Stajićeva i Perleza. predstavljen je brojnim autohtonim vrstama. jer se riba izvozi u velike gradove naše zemlje. iđirot i druge. gde se uz dosta sreće mogu pronaći: divlja svinja. bizamski pacov. koji omogućavaju razvoj rekreativnog turizma na vodi . pored magistralnog puta Beograd-Zrenjanin. Izgradnjom turističkih objekata na obalama jezera podstakao bi se izletnički i sportsko – rekreativni turizam Takodje treba spomenuti i najveće ribnjačko jezero-Belo blato. krtica. lisica. beli lokvanj i druge. slez. jež. kanala. Okanj – severno od Elemira. Najznačajnija su: Ekenda. U vodama Starog Begeja i Carske bare živi čak 24 vrste riba iz 16 familija. kao i ribolovnog turizma. i druge. sivi gušter. čineći ih tako pogodnim za osmatračnice i uzletišta za lov ribe u jezeru ili bari. Biljni svet Carske bare. lasica.

područje, tj upisano u UNESCO-vu listu močvarnih područja od međunarodnog značaja. Neke od retkih ptica koje se ovde mogu videti su: orao belorepan, eja močvarica, livadska eja, kobac, mišar, čaplja kašikara i mnoge druge. Na predlog stručnjaka Zavoda za zaštitu prirode Srbije Vlada Republike Srbije proglasila je ovo područje Specijalnim rezervatom prirode Stari Begej - Carska bara. U prostoru postoje tri stepena zaštite. Prvom stepenu zaštite pripadaju lokaliteti: Carska Bara sa Vojtinom mlakom, Perleska Bara, Tiganjica, i deo područja Botoškog Rita sa fragmentima livada i stepa, ukupno 703.7044 ha. Drugom stepenu pripadaju: tok Starog Begeja sa severnim meandrom i pojasom širine 10 m uz levu obalu u nivou Tiganjice i Perleske Bare, zatim područje Zagnjenice, Ravenice, Visoke grede, Male grede i Saračice, ukupno 371.832 ha. U treći stepen zaštite spadaju: deo novog nasipa širine 120 m, Farkadžinski rit (livade, slatine, trščaci, kanali, stari nasip), deo starog nasipa između Farkadžinskog i Botoškog rita sa pojasom širine 50 m (Dudara) i deo Botoškog rita (put, trščaci, severni deo rita, stari nasip), ukupno 600.4650 ha. U monotonoj ravnici Panonske nizije, u Vojvodini, prirodni i antropogeni potencijali područja Carske bare su višestruko atraktivni za više oblika turističkog kretanja. Carska Bara dolazi u red nekoliko naj atraktivnih mesta na turističkoj mapi Vojvodine Prostor Gajsko – dubovačkog rita predstavlja tipičan plavni teren koji je lociran u inudacionoj ravni Dunava. Rit je smešten u zoni između Banatske peščare i samog toka Dunava. Morfologija terena odslikava živu fluvijalnu aktivnost. Kretanje Gajsko – dubovačkim ritom je najefikasnije čamcem duž brojnih rukavaca. Uspor vode u ovom sektoru Dunava je konstantan. Gajsko – dubovački rit se takođe odlikuje velikim biodiverzitetom i predstavlja pravi kontrast terenima peščare Izvori i bunari Na mestima gde se izdanska voda ogoliti obrazuju se izvori. Ogolićenih izdani najviše ima u Fruškoj gori. Treba napomenuti da su usled tektonskih poremećaja ogolićeni i mineralni izvori. U Starom Slankanenu je izvor slane vode nazvan Slanača, i to je jedan od retkih prirodnih izvora mineralne vode u Vojvodini. Utvrđeno je da je voda slana jodna hipoterma, temperature 18,4˚ C. U vodi ima gasova CH1 i CO2. Pored toga voda sadrži jod, kao i jone Sr, Mn i Ba. Stručnjaci smatraju da je voda fosilno morska nešto izmenjena infiltracionim vodama. Za razliku od Fruške gore, Vršačke planine imaju vrlo malo pravih izvora. Na čitavoj površini ima šest do sedam većih izvora, koji daju prosečno svaki 2 do 4 litre vode u minutu. Najjači je izvor u Korkani, severno od sela Sočice, koji daje oko 20 litara u minutu. Jače izvore imaju predeli istočno od

43

Mise, iznad Vršca i u uvali Široko bilo. Ostali izvori nemaju otičuću vodu nego su zatvoreni u male bazene. U ostalim delovima Vojvodine nema pravih izvora. Ponegde, u podnožju Titelskog brega, oko Banatskog peska i nešto oko lesnih zaravni javljaju se izvori s pitkom ili nešto zaslanjenom vodom. Značaj tih izvora je mali. Opšta je odlika vojvođanske ravnice da je siromašna prirodnim izvorskim vodama. Veliki nedostatak izvorske vode stanovništvo nadoknađuje vodom iz običnih ili arteških bunara. Obični bunari su kopane rupe u lesu ili pesku do prve izdani. Voda se iz kopanih bunara izvlači đermovima, koji su sastavni deo vojvođanskog pejzaža. Njih je danas sve manje na vojvođanskim ravnicama. Sem toga, ovaj primitivan, ali vrlo interesantan način izvlačenje vode iz plitkih bunara odavno je zamenjen izvlačenjem vode pumpama na električni ili motorni pogon. Arteški bunari snabdevaju se vodom iz dubokih izdani. Usled hidrostatičkog pritiska voda se izbacuje na površinu tako da se svakog trenutka dobije čista i sveža pitka voda. Na teritoriji Vojvodine ima mnogo arteških bunara. Svako selo je imalo po nekoliko. Termomineralni izvori Pored već nabrojanih prirodnih mineralnih izvora potrebno je pomenuti i bušene mineralne izvore. Posle Drugog svetskog rata vršena su mnogobrojna duboka bušenja radi nafte, pa su se iz tih dubokih bušotina pojavljivale i mineralizovane tople i hladne vode., što je uticalo na to da se hemijski sastav temeljnije prouči i da se uključe u eksploataciju. Zato se vrše ispitivanja podzemnih voda pri svakom značajnijem bušenju. Vojvodina ima izvanredne mogućnosti za razvoj banjskog turizma, jer obiluje termomineralnim vodama. Prema poslednjim podacima raspolaže sa oko 350 nalazišta termomineralnih voda. Od banja se po svojoj uređenosti i lekovitosti voda izdvajaju: Banja Kanjiža, Banjsko rekreativni centar Vrdnik, Bezdanska banja, Banjsko lečilište Rusanda, Banja u Slankamenu, Novosadska banja, Bečejska banja, Banja Junaković – Prigrevica. Na teritoriji Vojvodine ima nekoliko lokaliteta u kojima se koristila lekovita voda ili peloid. To su: Jermenovačke i mineralne toplice; Lemeška banja; Palić Banja; Temerinska Banja; Torda; Narodno kupatilo u Zmajevu i Izvor u Bačkoj Topoli. Rastući broj potreba za banjskim lečenjem i rekreacijom ukazuje na neophodnost konkretnih i organizovanih akcija koje bi doprinele izgradnju, uređenje i revitalizaciju banjskih centara. Svetsko turističko tržište ima izuzetnu potrebu, za kvalitetnim banjama s obzirom na rastući broj oboljenja u svim zemljama sveta. Zbog lekovitosti voda, Vojvodina ima dobre mogućnosti za razvoj ovog segmenta turističke ponude.

44

Pored bogate mreže površinskih voda Banat obiluje i podzemnim vodama. Freatske vode su prisutne u celom Banatu i predstavljaju gornji najplići horizont. Medjutim, česta je zagadjenost freatskih voda usled pretvaranja kopanih bunara u septićke jame i sve veće upotrebe mineralnih đubriva u poljoprivredi. Stoga su za vodosnabdevanje bitnije dubinske podzemne vode tzv. arteške vode. Skoncentrisane su na dubinama većim od 100 metera, dobrog su kvaliteta i mogu da se koriste za piće. U termomineralne izvore možemo da svrstamo: Kanjiža (voda je alkalno kisela hipoterma 27O C) Gorki izvor u Tordi – sadrži natrijum, Vršački mineralni bunar – 22O C, banja Rusanda – poznata po slanoj vodi. Bečejska banja( voda je zemnoalkalno murijatična, slabo kisela hipoterma) Ovi izvori imaju veliki značaj jer su se pored njih razvile veoma poznate banje Vojvodine. Osim toga, oni su i veliki potencijal za razvoj područja u kojima se nalaze. Banja Kanjiža nalazi se na obali reke Tise u Kanjiži, koja je na samoj granici Srbije i Mađarske. Do nje se najlakše dolazi autoputem, udaljenim svega 15 km od banjskog kompleksa. Po svom hemijskom sastavu, ova lekovita voda je natrijum-hidrokarbonantno, jodno, bromidno, sulfidna, alkalna, hiperterma mineralna voda temperature 51°, 64° i 72° C, a sem nje u lečenju reumatskih oboljenja i stanja nakon povrede koštano-zglobonog aparata, koristi se i lekovito blato. Banja raspolaže sa više stotina ležaja u nekoliko objekata.Opština Kanjiža sa okolinom, tokom citave godine pruža razlicite sadržaje, pocev od lova i ribolova na reci Tisi, pa sve do atletsko-plivackog maratona i džez festivala... Rusanda ima alkalno-murijatičnu, slanastu vodu s karakterom bromnih voda. Salinitet vode veći je leti, kada su intenzivna isparavanja, a manji tokom proleća i jeseni, kada padaju kiše. Detaljnijim ispitivanjima utvrđeno je da je salinitet jezera veći u dubljim delovima, gde su ogolićene plitke izdanske vode. Zato na mestima gde ovakva voda izbija, na "žmiravcima", znatno je slanija. Severna polovina jezera, gde su ovi žmiravci česti, pet puta je slanija nego na južnoj polovini. Zbog tako velikog saliniteta Rusanda oskudeva u biljnom i životinjskom svetu. Susedna dva, po genezi ista jezera, Ostrvo i Okanj, zbog manje dubine imaju slatku vodu i bogatiji organski svet. Zbog velike slanosti Rusanda je postala veoma poznata kao kupališno i banjsko mesto. Biogeografski turistički motivi Vojvodina, a pogotovo Bačka je bogato izbrazdana kanalima (DTD,Veliki Bački,Bajski), rukavcima, mrtvajama (stari Dunavac) i naravno sadašnjim

45

DRUŠTVENO ISTORIJSKE OSOBENOSTI BANATA Plodno zemljište. Ritske šume su po aluvijalnim ravnima Tise i Dunava. Što se tiče krupne divljači najatraktivniji je lov jelena. Lov i ribolov u Vojvodini privlači turiste iz celog sveta.tokom Dunava. Korišćenje metala počinje oko 3800. gde nema livadskih trava i šuma. koja su bogata sitnom i krupnom divljači. Petrovaradinsko-Koviljski rit i Deliblatska peščara. pračovek se spuštao u ovu ravnicu.. Karađorđevo. Ovu fitocenozu čine dosta trave. Subotičke šume. Izmedju drveća je šiblje. srne i divlje svinje. 46 . godine pre nove ere. Na mnogim mestima uređeni su veštački ribnjaci. kao i naseljavanja vidre u ovom kraju. Na dva mesta u Vatinu i Vršcu su nađena oruđa od kamena koja su pripadala paleolitskim lovcima. močvare i stoletne šume bogate su ribljim fondom. Pašnjačka zajednica se nalazi na celoj teritoriji Banata. Još u starije kameno doba (u paleolitu) ljudi su se spuštali u ovu ravnicu i kratkotrajno zadržavali loveći mamute. Na teritoriji Banata možemo izdvojiti tri biljne zajednice:šumska.U ovom periodu. gde se kratko zadržavao loveći irvase i mamute. lipe i hrasta. Šumska zajednica su: šume Vršačkih planina. Navešćemo neke ostatke iz ovih epoha. koje nisu zaštićene od poplava. Posebnu zanimljivost ove ravničarske oblasti čini ribarstvo i uzgoj raznovrsne ribe. vrbe i jasike. Ovde se sreću retke vrste ptica kao i kapitalni primerci jelena i divljih svinja. livadska i pašnjačka. a takodje i keramika ukrašena duboreznom ornamentikom. Livadske zajednice se nalaze u aluvijalnim ravnima i po depresijama istočnog Banata. Apatinski rit. som. Peščara je pokrivena šumskom vegetacijom. fazani. kupine. beskičmenjacima. Paleolit . divlja ruža. smuđ. Morović. Sva mesta u priobalju Dunava u Vojvodini imaju bogat lovni i ribolovni fond. kao što su šaran. Gusta mreža kanala. insektima. Po svom prirodnom bogatstvu najznačajniji su: Nacionalni park Fruška gora. Biljni svet Vojvodine u proteklih 100 godina pretrpeo je velike promene – izvorna vegetacija je zamenjena prirodnom. jarebice. aluvijalnih ravni i šume Banatskog peska. a među njima je najpoznatiji ribnjak u Ečki kod Zrenjanina. Šiblje predstavljaju crni glog. Sastavljene su od bele i crne topole. šiblje i čestari. Između brojnih rukavaca i bara nastaju jedinstvene oaze prirode koje nastanjuju brojne biljne i životinjske vrste. Od sitne divljači se love zečevi. Od bakra su pravljeni ne samo ukrasni predmeti nego i nova vrsta oruđa. Velikim zalaganjem ljudi ova fitocenoza je postala biljna zajednica kulturnih biljaka. divlje guske i plovke. Šume Vršačkih planina su sastavljene od bagrema. Biserno ostrvo i dr. Ima 85 lovišta‫׃‬ Kozara. gde se kvalitetna riba proizvodi u velikim količinama. obilje vode i umerena klima privlačili su ljude u vojvođansku ravnicu. štuka i kečiga. Apatinski rit. Prvi zemljoradnici i stočari nastanjuju Vojvodinu u mladje kameno doba (u neolitu).

U mlađem neolitu i na ovom području se stvara Vinčanska kultura. Ratničko pleme Kelta. zatim Kovin. Skordisci. Najznačajnije nalazište mezolitske kulture je Vršac. i nastanili najveći deo teritorije današnje Vojvodine. Oni su širili pismenost. Izgrađuju privremena ili stalna staništa na peskovitim dinama. Grad Sirmijum postao je krajem III i pocetkom IV veka metropola Rimskog Carstva. Pavliš. Bela bara-Vatin. Iz rimskog perioda registrovano je 25 lokaliteta od kojih su najznačajniji u Staroj Palanci poznat pod nazivom Sapaja. gradili puteve. Najznačajniji arheološki lokaliteti su Kozluk kod Vršca. Najznačajniji lokaliteti bakarnog doba su Ciglana –Bela Crkva. čak su na Dunavu i Savi imali i flotu. koji u drugoj polovini III veka naseljavaju ovo područje. stočarstvom i lovom. kakvo je boli Židovar u jugoistočnom Banatu.p. Novog 47 . Najgušće su bili naseljeni okolina današnjeg Vršca i ceo južni pojas Banata. Ljudi su stanovali u dobro utvrdjenim naseljima.n.Pod uticajem vlažne klime. Vršac. Gaj i Kusić. U mlađoj fazi se formira populacija. Karlo Veliki je uništio avarski plemenski savez i Franačka je pomerila svoje granice do Fruške Gore. Ovde srećemo prve keramičke posude od pečene zemlje. Stari Vinogradi-Banatska Dubica. na lesnim i aluvijalnim naslagama se formiraju šume. u Vojvodinu prodiru Rimljani i osvajaju Srem i južne delove Banata. Na našem terenu registrovano je oko 70 lokaliteta koji pripadaju sarmatskoj kulturi. podsticali trgovinu i zanatstvo.e.Starija neolitska kultura u južnom Banatu dobila je naziv “Stačevačka grupa”. koju nazivamo Skordisci. Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni. Najpoznatija nalazišta iz ovog perioda su kod Kovina. Tada se formiraju stalna naselja sa nadzemnim staništima a stanovništvo se bavi zemljoradnjom. u kojima se mezolitske zajednice bave lovom.Mezolit . uveli vinogradarstvo na Fruškoj Gori. Graničarska ulica-Vatin itd. stvarali gradove. a po ilirskom plemenu (Panonci) ovu pokrajinu nazivaju Panonija. stalno se naseljava u medjurečju Dunava i Save. Sva naselja iz ovog razdoblja leže u ravnici. Kovin. Na prvom mestu treba izdvojiti Vršac u kojem je najpoznatije “Dvorište Eparhije banatske”. Banatski Karlovac i dr. gde su zatekli ostatke Avara. Naziv je dobila po selu Starčevu kod Pančeva.U doba seobe naroda naselja su podizana u blizini ruševina antičkih gradova. slovensko i franačko stanovništvo. Židovar-Orešac i dr. intenzivirali poljoprivredu.Najznačajniji lokaliteti ovog doba su Ludoš-Vršac. ali na uzvišenim mestima kraj manjih reka. prve alatke od uglačanog kamena i kosti. Vrbasa. Hajdučica. Pančeva. RudineBanatska Palanka. U drugoj polovini I v. Neolit . Starijoj fazi gvozdenog doba pripadaju lokaliteti: Breg-Ritiševo. Bronzano doba . Bitne promene u društveno-ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka kada su s istoka došli Madjari. Trgovalo se i izmedju veoma udaljenih područja. Trgovina se razvijala i kovao se novac koji je postajao merilo vrednosti robe. Za područje Banata značajniji su i nalazi materijalne kulture Sarmata.

Na severu Banata protezala se Pomoriška vojna granica. iako bez svoje teritorije. odnosno Hrvati. Rusine je na svoje bačke posede naseljavala komora od kraja 40-tih godina i kasnije do 1765: posle su se oni selili i u Srem. Srbije i Bosne. pretežno madjara. Pošto su Turci reorganizovali vojsku. Pred odmazdama Turaka. Jazak. Posle pada srpske despotovine pod tursku vlast Ugarska prihvata izbeglice i koristili ih kao graničare za odbranu južnih granica. hiljade Srba prešlo je u Vojvodinu. ali oni su se i ranije samoinicijativno spuštali u banatsku ravnicu.Turci su učvrstili svoju vlast u Sremu u vreme prvog pohoda na Beč 1529. koji su bili vični obradi zemlje i poznavali su zanate. u velikoj seobi 1690.). Srpskim feudalcima kralj je delio imanja. prepisivanja i širenja srpske kulture i pismenosti. godine stupio u vazalni odnos prema ugarskom kralju Zigmondu. koji su postali centri pismenosti. a kasnije i u Banat i Srem. a uz Dunav i Savu Podunavska i Posavska. Kada je srpski despot Stefan Lazarević 1403. a pored njih u Bačkoj i Sremu živeli su Bunjevci i Šokci. dok su kmetovi Srbi bili u istom položaju kao i mađari. godine u Bačku. Iz vojnih i ekonomskih razloga Turci su u Vojvodini naseljavali srpsko i vlaško stanovništvo. a u Banatu Rumuni. Tako je srpska despotovina nastavila da živi. Bačku su osvojili 1542. Najviše je naseljeno Nemaca. Nastavljeno je i naseljavanje Srba i Hrvata iz Like.Kneževca. godine. pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevicem. Nadiranje Turaka na Balkan izaziva masovno kretanje Srba s Kosova i iz Pomoravlja prema teritoriji današnje Vojvodine. a posle Požarevačkog mira. Naseljenici su bili neophodni za pretvaranje pustara i močvara u obradivo zemljište i za obnavljanje trgovine i zanatstva. Turci su posle kosovske bitke upućivali svoje odrede prema severu i upadali u Srem i Banat i pustošili ih. Srem i Banat su privremeno bili zaštićeni od Turaka odbrambenim pojasom koji je predstavljala srpska despotovina. koji mu je zauzvrat ustupio Beograd i Mačvu. pošto se veliki broj stanovnika. godine. Ade i Čelareva. U Bačkoj su se u to vreme masovnije naseljavali i Madjari da bi se kasnije mnogi preseljavali u Banat. dok je Banat konačno pao u njihove ruke 1552. Slovaci su se doseljavali s Karpata. Plansko naseljavanje Rumuna bilo je u drugoj polovini XVIII veka. Da bi jače vezao Srbe za Ugarsku. naterali su Austrijance na povlačenje. Zahvaljujući ekonomskom 48 . kralj je prihvatio potomke poslednje srpske vladarske dinastije i čak uveo titulu srpskog despota. Banat je bio pod vlašču ugarske države. u Bačoj uz Tisu bila je Potiska. odselio na sever. Turska vlast u Vojvodini zamenjena je austrijskom. Vojvodina je pod Turcima bila privredno i kulturno unazađena Posle poraza Turaka pod Bečom proterani su iz Bačke. zapadnog i centralnog Srema. državna vlast i spahije počeli su da naseljavaju stanovništvo iz Nemačke i severne Ugarske jer su Bačka i Banat bili slabo naseljeni. Srbi nastanjeni u Ugarskoj ostali su privrženi svojoj veri i podigli veliki broj pravoslavnih crkava i manastira (Šišatovac. oko 1740. Dalmatinske zagore. Pošto je Vojvodina posle ratova s Turcima bila opustočena a mnoge njive zaparložene. Prema Turskoj je stvoren odbrambeni sistem u vidu Vojne granice. Krušedol i dr. U to vreme Srbi su ovde činili glavnu masu stanovništva. Hopovo. i iz Banata i istočnog Srema.

ali kao i kulturna središta.. došlo je do jačanja gradjanskog staleža.progresu. tvrdjave. Vojvodina je bila kulturno stecište srpskog naroda želeći da ostvare svoja nacionalna prava. Gradovi su se razvijali kao centri trgovine i zanatstva. Na ovoj teritoriji živi oko 2 miliona stanovnika. Između 1929. Beloj Crkvi Vršcu. godine. godine. koje je pritiskivalo stare balkanske zanate. a pokrajina se sastojala od Srema. Bačke. Srbi su proglasili Srpsku Vojvodinu na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima 1848. etno-graditeljstvo. stočnu i žitarsku. Srbi su držali trgovinu. da pruže pogled na nepregledno bogatstvo ravnice. koja se sastojala od Srema. Banata...g.) velika narodna skupština Srba i drugih naroda Vojvodine. nazvana Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat. KULURNO ISTORIJSKA BAŠTINA VOJVODINE Vojvodina je bogata arheološkim nalazištima čije su iskopine većinom smeštene u muzejima. Rusini. Tokom Drugog svetskog rata Vojvodina je oslobođena 1944. 1849. veka u Vojvodini je izgrađeno više monumentalnih građevina . Druga polovina XX i početkom XXI veka Vojvodina dobija veoma značajnu ulogu kao deo Srbije. godine. Bačke. Makedonci. Po lepoti i značaju izdvajaju se još: dvorac kod Čelareva u kojem je danas stalna muzejska postavka stilskog nameštaja i predmeta primenjene umetnosti iz 18. Baranje i Šumadije. proglašava priključenje Vojvodine Kraljevini Srbiji. godine. Posle poraza Mađarske revolucije. rokokoa i secesije. Istorijski događaji na tlu Vojvodine ostavili su izuzetno veliki broj antropogenih motiva koji se danas mogu valorizovati kroz turizam. i 1941. Gradili su ih bogati zemljoposednici kao svoje letnjikovce utonule u parkovsko zelenilo. Pančevu. Crnogorci.dvoraca. Rumuni. godine postojala je kao Dunavska banovina i to kao jedna od pokrajina Kraljevine Jugoslavije. Romi. daleko od gradova. koja se sastojala od Banata. veoma vredne su pravoslavne crkve u Bečeju. stvarajući veliki trgovački kapital. Albanci. Dok su Nemci u prvom redu bil nosioci evropskog zanatstva. zatim dvorac u Kulpinu koji je pretvoren u Muzej poljoprivrede i dvorac Kaštel . Slovaci. dvorci. Ukrajinci. Banata i Baranje. Graditeljsko nasledje predstavljaju sakralna arhitektura. Stilski i umetnički. Nemci. Od 18. Hrvati. Glavni grad banovine je bio Novi Sad. do 20. Novom Sadu i Čurugu (sa najvećim crkvenim zvonom).Ečka kod Zrenjanina jednim delom pretvoren u hotel. odlukom austrijskog cara. Između šesnaestog i devetnaestog veka. Interesantni i vredni su njihovi zvonici a još vrednije su ikone i ikonostasi koje su radili najpoznatiji slikari sa 49 .v. Slovenci. neoklasicizma. Njena multikulturalnost predstavlja neprocenjivo bogatstvo. Bačke i Srema. Početkom XX veka (1918. stara gradska jezgra. i 19. Vojvodinu karakterišu veoma značajni kulturno-istorijski spomenici i to iz perioda baroka. Među 30 –tak dvoraca.dvorac porodice Dunđerskih kod Bečeja sa poznatom ergelom. i dr. Šokci. formirana je zasebna austrijska pokrajina. a region je politički obnovljen kao autonomna pokrajina u sastavu Srbije 1945. od čega su najviše Srbi (66%) a zatim Mađari. verovatno najlepši je Fantast .

i 19. ambari u Staparu (1847). Neštin. po raznovrsnosti oblika i stilova. Senti i Novom Bečeju. Posebne kolekecije predstavljaju materijalnu kulturu i duhovno stvaralaštvo: Srba. vodenice na nekim rekama u Banatu i na Dunavu. Kupinovo. Rumuna. smenjivanju i uzajamnom prožimanju brojnih civilizacija i različitih ostataka materijalne kulture na ovim prostorima. neoklasicizma. Vojvodinu odlikuju i mnogobrojini muzeji i galerije sa veoma bogatim zbirkama. Novom Sadu. Ruski Krstur. Na teritoriji Vojvodine su registrovana 424 nepokretna kulturna dobra koja su : od izuzetnog (65) i velikog značaja (359). Vršca. Stapar. po broju civilizacija iz kojih potiče. Vršcu. Pančeva. a među zaštićenim nepokretnim spomenicima su: suvača u Kikindi (1899). Bačkoj Topoli. i drugih. Bački Breg. Slovaka. Posebno su interesantni delovi ulica od kojih su poneki zakonom zaštićeni kao u naseljima Bački Petrovac. u gradskim muzejima Subotice. Ovo slično ponavljaš od malopre. U etnografskom bogatstvu Vojvodine ističu se karakteristična ušorena sela u kojima neki objekti imaju raritetne vrednosti. i 19. orginalne i nadasve vredne su rumunske pravoslavne crkve u Vršcu. Zrenjaninu. Petrovaradinu. Najoriginalnija gradska jezgra su u Sremskim Karlovcima.ovog područja iz 18. i secesije sa elementima tradicionalne arhitekture. veku i građena su u stilovima baroka. Kikindi. Posebnu specificnost Vojvodini daju stara gradska jezgra. prostorne kulturno-istorijske celine (16) i znamenita mesta (10). U muzejima i galerijama Vojvodine čuvaju se pokretni spomenici kojima se reprezentuje polietnička kultura Vojvodine. Vršcu.prema svojim svojstvima su podeljena na: spomenike kulture (318). Bogato graditeljsko nasleđe Vojvodine. više od 500 lokaliteta iz perioda antike i preko 200 nalazišta iz srednjeg veka. Rusina. čuvaju se i orginalni čardaci. Sombora i Muzeja Srema u Sremskoj Mitrovici. Pančevu. Tu su i orginalne vojvođanske kuće. Zrenjaninu. Temerin. Najznačajnija arheološka nalazišta su: 50 . Arheološka nalazišta U Vojvodini je do danas evidentirano preko 2000 arheoloških lokaliteta iz praistorije. u narodnim muzejima Zrenjanina. Subotici. Osim ovih pravoslavnih. Bački Monoštor. Somboru. ambari. predstavlja svedočanstvo o nastanku. Nastala su u 18. arheološka nalazišta (15). Subotici. Uz sela i gradove su salaši. Mađara. Uzdinu i Beloj Crkvi. veka. rimokatoličke crkve u Novom Sadu. katolička katedrala u Subotici i barokna protestantska crkva u Kovačici. Bečeju. Njihov značaj ogleda se u veoma dobroj očuvanosti. Bogate su muzejske zbirke u Muzeju Vojvodine u Novom Sadu. vetrenjače u Čurugu i Bačkoj Topoli. Sivac.

hramovi i crkve mnoštvo mozaika. Starčevo kod Pančeva (neolit). Mala i Velika Remeta. Ovi spomenici kulture danas predstavljaju pravu kulturnu i turističku riznicu Vojvodine. nastalih u periodu od XV do XVIII veka: Novo i Staro Hopovo. kao i katolički samostani u Petrovaradinu. Šišatovac i Petkovica. veka n. kao i višeslojna nalazišta: Titelski plato. vek). Pored fruškogorskih manastira u Vojvodini su i drugi manastiri i samostani zaštićeni kao nepokretna kulturna dobra: . Bečkerečka i Karamešebeška ili Vršačka. različitih skulptura. Jedinstvenu celinu čini Fruška Gora sa nekada 35. Početkom 30-ih godina 20. veka ujedinjenjem vršačke eparhije i delova temišvarske eparhije u Jugoslaviji nastala je eparhija banatska.Čibska šuma (8-9. Privina glava.e. Subotici i Baču (ženski i muški). Grgeteg. . U Sremskoj Mitrovici.Vrdnik. U 16. godine. Prema dokumentimaizgradili su ga vitezovi-templari 1169.). Jazak.u Banatu pravoslavni manastiri Mesić kod Vršca i Vojlovica kod Pančeva. Čelarevo . ispod samog grada. bečkerečka eparhija je spojena sa temišvarskom. Basijana kod Rume (antički period). FRANJEVAČKI SAMOSTAN U BAČU predstavlja najstariju monašku naseobinu u Vojvodini.. Kuveždin. i 17. Posle Velike seobe Srba 1690. letnjikovci. pronađeni su ostaci rimske carske prestonice. Prvi episkop ove ujedinjene eparhije 51 . iz antičkog perioda sa ostacima ruševina impozantne carske palate. i predstavljaju sliku nacionalne.Sirmijum (1-4. brojni stambeni i privredni objekti.. Manastiri i samostani Monaške naseobine u Vojvodini nastaju na samom početku širenja hrišćanstva u srednjem veku. Rakovac. Gomolava kod Hrtkovaca i Židovar kod Vršca. kao i benediktinski samostan Arača kod Novog Bečeja i franjevački samostan u Pančevu. Somboru.u Bačkoj to su pravoslavni manastiri Kovilj i Bođani. veku na prostoru današnjeg Banata bilo je puno srpskog pravoslavnog stanovništva i postojalo je nekoliko episkopija: Lipovska. verske i kulturne mešovitosti ovog područija. ali i van njega još uvek nisu arheološki ispitani do kraja mostovi na Savi. Divša (Đipša). Temišvarska. Beočin. a danas 15 sačuvanih i aktivnih pravoslavnih manastira. Mnogi lokaliteti u samom gradu. Ravanica . Krušedol. nadgrobne i dekorativne plastike i drugo.

Podrumi su gradjeni od kamena koji se uzimao iz obližnjih majdana. Rumuna. raspored okućnice nije bio toliko bitan. ambari u Staparu (1847) i vodenice na nekim rekama u Banatu i na Dunavu. Slovaka. narodnim muzejima Zrenjanina. Neštin. Mađara.Povoljan geografski položaj. Petrovaradinska tvrđava (XVII i XVIII vek). vetrenjača u Čurugu. i drugih.Bački Monoštar. Raznovrsan reljef u Banatu je uticao na seosku arhitekturu. Bogate su muzejske zbirke u Muzeju Vojvodine. u gradskim muzejima Subotice. Stapar. velike evropske reke koje su u Vojvodini plovne celom dužnom. Ovo područje raspolaže velikim brojem raznovrsnih kulturnih dobara koja se mogu staviti u turističku 52 . Etnografsko bogatstvo Vojvodine – U muzejima Vojvodine čuvaju se mnogobrojni pokretni spomenici kojima se reprezentuje polietnička struktura Pokrajine. razvoj kuća i okućnica. Najznačajnije tvrđave su: Bač iz XIV veka (po ovoj tvrđavi Bačka je dobila ime). U zavisnosti od ovog prirodnog faktora menjao se tip i oblik kuće. ANTROPOGENI TURISTIČKI MOTIVI BANATA Područje Banata ima veliki broj antropogenih motiva koji mogu biti zanimljivi kako domaćim. Sombora i Muzeju Srema. Manastir Vojlovica kod Pančeva. Ruski Krstur. Temerin). a medu zaštićenim nepokretnim spomenicima su: suvača (mlin) u Kikindi (1899). ambari. Manastir Svete Melanije u Zrenjaninu. U planinskom delu Banata. Sivac. 132 sveštenika u 6 namesništava. Petrovaradin. čuvaju se i originalni čardaci. Prema podacima iz 2002. gradjene su kuće nešto manjih dimenzija. a glavna konstrukcija je bila od drveta. Vrdnik (XIV vek). U etnografskom bogatstvu Vojvodine ističu se urbanističke celine vojvođanskih ušorenih sela u kojima neki objekti imaju raritetne vrednosti (Bački Petrovac. Vršca i Pančeva. na padinama Vršačkih planina. Manastir Svete Trojice u Kikindi. Tvrđave i dvorci . Pošto se stanovništvo više bavilo stočarstvom. Vršac (XV vek). Uz sela i gradove su salaši.bio je Georgije Letić. od boljeg izolacionog materijala zbog hladnoće. Bački Breg. tako i stranim turistima. kao što je u ravničarskim krajevima. Manastir Bavanište kod Kovina. Posebne kolekcije karakterišu materijalnu kulturu i duhovno stvaralaštvo naroda i narodnosti Vojvodine: Srba. Morović (iz XIV veka) i druge. Manastir Središte kod Vršca i Manastir Hajdučica kod Plandišta. uglavnom ravničarski teren omogućili su izgradnju različitih fortifikacionih objekata već u srednjem veku. Manastiri eparhije banatske su Mesić kod Vršca. Rusina. Slankamen i Kovin (XI vek).Tu su i originalne vojvođanske kuće. u smislu racionalnog iskorišćenja zemljišta. Ove tvrđave su danas uglavnom u ruševinama. Banatska eparhija ima 158 parohija.

Na severu Banata protezala se Pomoriška vojna granica. za vreme dinastije Anžujaca. državna vlast je odlučila da tu naseli stanovništvo iz Nemačke i severne Ugarske. u Ugarskoj državi je došlo do ekspanzije privrede. Omoljica. Banat je pod Turcima bio privredno i kulturno unazađen. prelazi u Banat. Period između V i VII veka . slobodu veroispovesti i autonomiju u pogledu crkveno-narodnih poslova. kao i čitave Vojvodine. Goti. Jedan od efikasnijih načina za to je formiranje kulturnih ruta (putem klasterovanja) na osnovu grupisanja pojedinih kulturnih dobara. Potporanj). Početkom V veka Huni. i dolazi do pojave novih naselja trgovaca. Banatski Karlovac) predstavljaju dragocena izvorišta i materijale za rekonstrukciju brojnih kultura. starijeg neolita (Starčevo.Na teritoriji Banata tragove su ostavili mnogi narodi. Mesić. U drugoj polovini XVII veka je Turska vlast u čitavoj Vojvodini zamenjena austrijskom. Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni.n. a pored njih su živeli i Rumuni. Godine 1552. Na taj način se doprinosi podizanju pojedinačne atraktivnosti dobara uključenih u kulturnu turu Arheološka nalazišta i iskopine iz paleolita (Vršac. U drugoj polovini I veka stare ere na područje Vojvodine prodiru Rimljani. Banat je zajedno sa Bačkom predstavljao graničnu teritoriju antičkog sveta. Vandali. ovim područjem su prolazili Huni. Bečki dvor je pribeglim Srbima garantovao oslobađanje od glavnih feudalnih obaveza. Veštinu sađenja i gajenja vinove loze 53 . Granica Rimske države duž desne obale Dunava. Vatin). Prema Turskoj je stvorena Vojna granica. jer je računao na njih kao graničare. i zauzimaju Srem i južne delove Banata. Pančevo. Bitne promene u društveno – ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka. presecala je. Stabilizuje se monetarni sistem. U to vreme Srbi su ovde činili glavnu masu stanovništva. Nadiranje Turaka na Balkan izazvalo je seobu Srba prema ovim prostorima. Trajan je Banat naselio isluženim rimskim vojnicima. Nemci koji su se doselili iz doline Mozela bili su poznati po zanatstvu i vinogradarstvu. su se naselili između Dunava i Tise. Kroz ovaj deo Panonske nizije prolaze najpovoljnije prirodne veze zapadne i severne Evrope sa jugom Starog kontinenta. kada se sa istoka došli Mađari.funkciju. pod vođstvom Atile. Početkom XIV veka. mlađeg neolita (Vršac. doba Velike seobe naroda. hiljade Srba bežeći od turske odmazde. Sloveni. rimski car Trajan pokorio je Dačane i najveći deo današnjeg Banata dospeo je pod rimsku vlast. Na njegovom pobedničkom monumentalnom stubu u mu se i danas mogu videti pognute figure pokorenih banatskih domorodaca. U velikoj seobi 1690.e. STANOVNIŠTVO BANATA KROZ ISTORIJU Na etničku prošlost Banata. Orešac. što je uticalo na razvoj unutrašnje i spoljašnje trgovine. Dupljaja. smenjivale i razvijale. godine. veliki uticaj je imao njen geografski položaj. Turci konačno zauzimaju Banat gde iz vojnih i ekonomskih razloga naseljavaju srpski i vlaški živalj. Vršac). Početkom II v. koje su se na ovom području formirale. i bakarnog i gvozdenog doba (Vatin.

otvaranje novih škola. vašari. Njihov značaj ogleda se u veoma dobroj očuvanosti. koje je pritiskalo stare balkanske zanate. Zatim možemo spomenuti manju etničku grupu . oduvek privlačile razne narode. Kovin zbog otvorene šečerane . Ostale ambijentalne celine. Posle Srba najviše ima Mađara. veku. prisustvovati raznim manifestacijama. pijace.Lokve. Kovačica. Slovaci i Rumuni i pored protivljenja austrijskih vlasti su se spuštali sa karpatskih planina u banatsku ravnicu u drugoj polovini XVIII veka. Među ovim celinama u 54 . zatim Kovin 84. Oni su razmešteni po svim opštinama i naseljima. predstavljaju zanimljiva mesta na kojima turisti mogu upoznati život običnih ljudi.Od odmazde je stradalo stanovništvo Banata. ostale ambijentalne celine.. To su: stara jezgra gradova. Nastavljeno je i naseljavanje Srba i Hrvata iz Like..). Dok su Nemci bili nosioci evropskog zanatstva. Prva Rumunska naselja nastala su u istočnom Banatu ( Uzdin. Slovaci su manje zastupljeni.45% i Vršac 26. Zrenjanin zbog osnivanja novih industrijskih pogona. itd. trgovi. Zrenjanin 116.stočnu i žitarsku. došlo je do jačanja građanskog staleža. Banatsko novo selo. Zahvaljujući politici austrijske vlasti. u Vojvodini je nasilno prekinuta svaka društveno-politička i kulturna aktivnost.48%. Najveći porast su imali banatski gradovi. Nikolinci. stvoriti poznanstva. godine objavila rat Srbiji.42%. godine bila su izazvana privlačnom silom većih gradova. Banatski Karlovac 73. itd. ali ih ima u Kovačici. Pančevo. Dalmatinske zagore. Kada je Austro-Ugarska 1914. Najbrojniji su Srbi. što predstavlja primere raznih stilova . Nova naseljavanja Banata posle 1953. manastirske celine i srednjovekovni gradovi i utvrđenja . Banatsko stanovništvo je etnički veoma šaroliko jer su plodne banatske ravnice pogodne za naseljavanje. Češkom selu.. koji su bili nastanjeni i pre pojave Turaka. Srbi su držali trgovinu . Prostorne kulturno-istorijske celine Prostorne kulturno-istorijske celine su grupa najbrojnijih kulturnih dobara ne samo ovog područja. Gradovi su se razvijali kao centri trgovine i zanatstva. ali i kao kulturna sedišta. Srbije i Bosne.78%.74%. Od 1921.Rumuni. Građena su u stilovima baroka i secesije sa elementima tradicionalne arhitekture. godine broj stanovnika je bio u blagom porastu čiji je uzrok velika pogranična zona.. naći prodavnice sa suvenirima.Vršac i druga mesta koja imaju sačuvane pojedine građevine i čitave ambijentalne celine. i to: Pančevo179. kao što su ulice. Vlasti su zatvorile i ukinule sve srpske časopise i listove. bulevari. Senta.73% (Bukurov. Većina ovih celina u Banatu je nastala u 18. kao i kuće u kojima su živeli poznati ljudi. upoznati kulturu mesta. Bela Crkva.Kikinda. i 19. Aratcu. Kikinda 45. arhitektonske celine naselja. Jezgra starih gradova su omiljena mesta brojnih turista jer se u njima mogu. Belom Blatu. tako da je Vršac postao jedan od značajnih evropskih centara za proizvodnju vina.preneli su i ovde.1978). Pančevo je bilo primamljivo zbog svoje blizine Beogradu. Posebne vrednosti predstavljaju arhitektonske celine naseljnih mesta: Zrenjanina.

To su specifični spomenici koji ukazuju na značajne istorijske događaje.. veka i mnogi drugi. kao što su Grad (kod Dupljaje) i Židovar (kod Orešca). XIX i početkom XX veka. spomen-piramida. Nabrojmo samo neke od njih: 55 . spomen-bista. Karta broj 6: Mapa dvoraca i letnjikovaca Vojvodine Posebne turističke potencijale u Banatu predstavljaju dvorci čija valorizacija nije adekvatna. praistorijska zemljišna utvrđenja i „rimski šančevi“. Bogatstvo graditeljskog. zasnovano je na raznovrsnosti kulturnih dobara. Veliki broj spomen ploča.Banatu najinteresantnije su kuće u kojima su se rodile. .. ličnosti i mesta. spomen-kosturnica. godine. Ostaci nekadašnjih srednjovekovnih utvrđenja-gradova su takođe objekti koji imaju veliku istorijsku i kulturnu vrednost. što je posledica trenutnog stepena očuvanosti ovih objekata. Miloš Crnjanski. a Vršački grad – Kula je srednjovekovno strategijsko utvrđenje iz sredine 14. Dvorci i letnjikovci Vojvodine nastajali su tokom XVIII. kao i njihovi parkovi imaju posebno mesto. u čemu dvorci i letnjikovci Vojvodine. Uroš Predić. Vasko Popa. Kovinski Stari grad je utvrđenje iz 1073. istorijskog. već i pečat ukupnog kulturnog stvaralaštva jednog naroda. javnih i kulturnih ličnosti ( Mihajlo Pupin. Većina ovakvih spomenika u Banatu govori o istorijskim i političkim zbivanjima tokom vekova.). spomen-zgrada i drugih obeležja naroda Banata i njegovog istorijskog postojanja. živele i stvarale neke od naših najpoznatijih naučnih. kulturnog. Znamenita mesta su prostori i objekti od posebnog istorijskog značaja za jedan narod. ekonomskog i turističkog nasleđa. pa su i stilovi građenja ovih objekata različiti i pripadaju prelaznom periodu od baroka do klasicizma. Manastirske celine su podgrupa koja zaslužuje najveću pažnju u turističkoj valorizaciji i prezentaciji jer ne samo da nose pečat umetnosti vremena iz kog potiču. sistem dugačkih zemljanih utvrđenja na relaciji Crna bara-DeliblatoMramorak i Parta-Orešac-Grebenac.

Stari Lec(XIX). Za svaku od ovih prelepih građevina vezana je neka legenda. Dvorac "Lazar" Ečka . 56 . dvorac predstavlja spomenik kulture od velikog značaja Dvorac "Jagodić" kod Konaka (XIX). Njihova revitalizacija i uređenje od velikog je značaja da bi se zaustavilo propadanje i omogućila njihova valorizacija kroz turizam . Kuća je evidentirano kulturno dobro. Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja Dvorac "Servijski" Novi Kneževac (XVIII/XIX) Dvorac "Sokolac" Novi Bečej (XIX). Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja.Padej (XIX). je proglašen za spomenik kulture U njemu se nalazi danas hotel. Iako ruiniran. Dvorac "Danijel" . Danas je dvorac renoviran i u njemu se nalazi hotel. Dvorac je spomenik kulture od izuzetnog značaja. Dvorac je proglašen za spomenik kulture Dvorac "Marcibanji" Čoka (XIX). Godine. Dvorci veliki i mali "Danijel" . i 1757. PROSTORNI RAZMEŠTAJ TURISTIČKIH ATRAKTIVNOSTI BANATA Radi boljeg sagledavanja turističkih potencijala Banata daćemo primer nekih zaštićenih kulturnih i prirodnih dobara kao i manifestacija koje se održavaju na prostorima pojedinih opština. poznatiji kao Kaštel.Dvor je izgrađen između 1750. koja govori o mističnom životu plemićkih porodica.Veliko Središte. Letnjikovac je evidentirano kulturno dobro. Oba dvorca u Starom Lecu izgradili su članovi jermenske veleposedničke porodice Danijel i nalaze se u centru sela. Dvorac "Kapetanovo" . Veliki i mali dvorac "Lazarević" . Dvorac "Bajić" – Bočar Dvorac "Hertelendi" – Bočar Dvorac "Divan Georga" . nalazi se u Ečki izgrađen početkom XIX veka. Oba dvorca u Velikom Središtu su spomenici kulture od velikog značaja sagrađeni krajem XIX i početkom XX veka. za potrebe banatskih episkopa nakon preseljenja eparhije iz Karansebeša u Vršac.Vlajkovac. a 2001 g. Dvorac "Šulho Vebera" .Dvorac. Dvorac "Bisingen" . Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja.Padej (XX). Dvorac "Engelman" Gunaroš Dvorac "Fantast" Bečej (XIX).Konak (XIX).Stari Lec (XX) Dvorac "Maldeghem" Novi Kneževac Dvorac "Damaskin" Hajdučica (XX). Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja Najveći deo ovih dvoraca još uvek nemaju rešenja o zaštiti i sticanje statusa kulturnog dobra.Dvorac "Vladičanski" Vršac . koja se može uklopiti u turističku prezentaciju i plasirati kroz adekvatan turistički proizvod. Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja.

Zgrada veća.Od zaštićenih kulturnih dobara u Kikindi je crkva Sv.Od zaštićenih kulturnih dobara je Rimokatolička crkva Sv. Nikole u Vladimirovcu bunare od velikog značaja.arheološko nalazište od velikog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara u Dobrici je crkva Preobraženja od. Opština Kanjiža . u Mokrinu crkvu arhistratiga Mihaila – spomenik kulture od izuzetnog značaja. Opština Kovačica -Od zaštićenih kulturnih dobara u Uzdinu je Rumunska pravoslavna crkva Sv. Arhanđela – oba spomenici kulture od velikog značaja i u Bočaru crkva Sv. Arača. Opština Kikinda . u Novom Miloševu dvorac Karačonji i crkva Sv. u Iđošu Gradište – arheološko nalazište od velikog značaja i u Ruskom Selu grobnicu porodice Čarnojević – spomenik kulture od velikog značaja. nova katolička crkva Sveti Pavle pored stare crkve izgrađene još u 18.Od zaštićenih kulturnih dobara u Kovinu se nalazi crkva Svetog arhanđela Mihajla i Gavrila i ostatci tvrđave – oba spomenici kulture od velikog značaja a u Deliblatu je crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole – spomenik kulture od velikog značaja. stambena zgrada. zatim zgrada Kurije i bogomolja Vodica Ognjene Marije – oba spomenici kulture od velikog značaja. Opština Alibunar . Arhanđela Mihajla – spomenik kulture od izuzetnog značaja. Trojstva – spomenik kulture od izuzetnog značaja i pravoslavna crkva Sv. Opština Bela Crkva .Od zaštićenih kulturnih dobara tu se nalazi u Dupljaji praistorijski grad – arheološko nalazište od velikog značaja. Matejski brod . veku i pravoslavne crkve koja je 1700-tih godina dobila današnji izgled. oba spomenika kulture od velikog značaja. Nikole i suvača – oba spomenici kulture od izuzetnog značaja. Arhanđela – spomenik kulture velikog značaja. u Samošu crkva Sv. godine . Opština Čoka . Arhanđela Gavrila 57 . Petra i Pavla i Vatrogasni dom. crkva Sv. u Vranjevu opštinska zgrada.Opština Ada . u Grebencu Rumunska Pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja a u Beloj Crkvi crkva Sv. Save od velikog značaja i rodna kuća Novaka Radonjića. Opština Novi Bečej – Od zaštićenih kulturnih dobara u Novom Bečeju su: Kapela manastir – spomenik kulture od velikog značaja. u ataru Ade škola od velikog značaja. Jovana Preteče – sve spomenici kulture od velikog značaja. izgrađena je 1912. crkva Sv.Od zaštićenih spomenika kulture tu je crkva Vaznesenja Gospodnjeg od velikog značaja i na Gornjem bregu. u Ilandži crkva Sv. U Molu je crkva Sv. Nikole – spomenik kulture od velikog značaja i u Crepaji crkva Uspenja Bogorodice – spomenik kulture od velikog značaja. Opština Kovin . u Idvoru Memorijalni kompleks Mihajla Pupina – znamenito mesto od izuzetnog značaja. Georgija – spomenik kulture od izuzetnog značaja.

Sud. katedrala sv. zgrada na Trgu kralja Petra I broj 8-10. Katedrala. zgrada Narodne pivare. zgrada u ulici JNA 2. imaju kulturna dobra 58 . U gradu i okolini postoji 19 kategorisanih i zaštićenih spomenika kulture:. Srpska pravoslavna crkva Preobraženja – spomenik kulture od izuzetnog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara u Novom Kneževcu nalazi se crkva Sv Arhanđela.Gradsko područje Vršca se odlikuje. Uspenska crkva (1746). Nikole i u Sakulama Srpsku pravoslavnu crkvu Sv. regionalni muzej. . katedrala sv. Vladičanski dvor iz XVIII. god. svetionici na ušću Tamiša u Dunav – spomenik kulture od velikog značaja. manastir Mesić iz XVI. Nikole – obe spomenici kulture od velikog značaja. Opština Zrenjanin . najstarija pozorišna zgrada u Srbiji. Osim toga tu se nalaze i poznato pozorište. Opština Vršac . Opština Pančevo . Finansijska palata. arh. (1839).arheološko nalazište od izuzetnog značaj. Srpski pravoslavni manastir Sv. Pozorište. Opština Opovo . Mihajla i Gavrila – spomenik kulture od izuzetnog značaja. u Srpskom Krsturu zgrada stare opštine – spomenik kulture od velikog značaja. u Šurjanu Srpska pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja. (1816). neolitsko naselje Starčevo . Opštine Srednjebanatskog okruga. lepo uređenim gradskim trgom. (1894). Vladičanski dvor i Manastir Mesić su spomenici najviše kategorije. Bukovčeva palata.godine.Od zaštićenih kulturnih dobara u Srpskoj Crnji je rodna kuća Đure Jakšića i crkva Svetog Prokopija – oba spomenici kulture od velikog značaja. Gradska kuća. Nikolaja iz 1785. Vršačka kula iz XIV veka.Od zaštićenih kulturnih dobara u Jaši Tomiću je Srpska pravoslavna crkva Sv Nikole – spomenik kulture od velikog značaja. . veka. svih 8 spomenici kulture od velikog značaja. Opština Sečanj . Gerharda. zgrada u ulici Dimitrija Tucovića 2.Zrenjanin je grad sa brojnim kulturno-istorijskim spomenicima. crkva sv. nizom reprezentativnih javnih objekata i spomenika kulture. Srpska pravoslavna Uspenjska crkva. Mali most. gradska biblioteka. danas Narodni muzej. zgrada Magistrata. Gimnazija(1846).Od zaštićenih kulturnih dobara u Pančevu imamo staro gradsko jezgro – prostorno kulturno-istorijska celina od velikog značaja. zgrada Konkordije. u Konaku dvorac Danijel – spomenik kulture od velikog značaja i u Jarkovcu Srpska pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja. zgrada u ulici Nikole Tesle 3..Od zaštićenih kulturnih dobara u Hajdučici je dvorac Lazara Dunđerskog a u Starom Lecu dvorac Jagodić i dvorac Kapetanovo – sva tri dvorca su spomenici kulture od velikog značaja. Gradska kuća iz XVIII veka. zgrada na Trgu kralja Petra I broj 11. najstariji most u gradu.Opština Nova Crnja . Gerharda iz 1863. u Banatskom Novom selu staro jezgro – prostorno kulturno-istorijska celina od velikog značaja i u Crepaji Srpska pravoslavna crkva Uspenja Bogorodice – spomenik kulture od velikog značaja. Opština Novi Kneževac . Opština Plandište .Od zaštićenih kulturnih dobara u Opovu imamo Srpsku pravoslavnu crkvu Sv. dvorac Servijski-Šulpe i olajnicu – sva tri spomenici kulture od velikog značaja. veka sa bogatom riznicom.

Opština Čoka – Glavni prirodni resursi su: vinogradi. sastojina pitomog oraha – prirodni spomenik u parku oko kaštela u blizini Rumunske granice. Opština Nova Crnja -Od zaštićenih prirodnih dobara ovde se nalazi: grupa stabala koprivića – spomenik prirode u Srpskoj Crnji. i termo mineralnih voda. ZAŠTIĆENA PRIRODNA DOBRA BANATA Opština Alibunar . Matejskog broda kod Novog Bečeja i dr. Na teritoriji srednjeg Banata evidentirano je oko tri stotine nepokretnih spomenika kulture. i spomen park Kikindsko-mokrinskom partizanskom odredu – memorijalni prirodni spomenik kod Simićevog salaša. brojnih istorijskih spomenika etnologije. hrast lužnjak – spomenik prirode kod Kuman i park u Sokolcu – prirodni spomenik vrtne arhitekture. Postoje bogata lovišta i termalni izvori i tri grofovska dvorca. hrast lužnjak – spomenik prirode u Novoj Crnji i sofora – spomenik prirode u Novoj Crnji. specijalni rezervat prirode. a neki su nepovratno nestali (zgrada "starog" Muzeja. Zaštićena prirodna dobra su: Slano Kopovo – specijalni rezervat prirode. Opština Kovin – Glavni prirodni resursi su: Deliblatska peščara – specijalni rezervat prirode (17.Od zaštićenih prirodnih dobara je Deliblatska peščara. preko 50 km leve obale Dunava. kanali DTD.000 hektara).000ha). mečja leska . Ginko .Od zaštićenih prirodnih dobara tu je Stari park u Velikom Gaju – spomenik prirode. Opština Plandište . reka Tisa. sastojina Juniperus virginijana – strogi prirodni rezervat u okviru Deliblatske peščare. beli jasen. Opština Novi Kneževac . i termalne vode. Deliblatska peščara. počev od praistorijske kulture (Govedareva humka kod Jaše Tomića. i strogi prirodni rezervat kod Ivanova u okviru Donjeg Podunavlja. mreža kanala DTD. reka Tisa i Aranka. 7 Belocrkvanskih jezera.od izuzetnog značaja.). Od zaštićenih prirodnih dobara su: koprivić (Celtis australis L.starog jezgra Zrenjanina.Od zaštićenih prirodnih dobara imamo: hrast lužnjak – prirodni spomenik na nasipu iza fabrike ambalaže i park u Novom Kneževcu – prirodni spomenik vrtne arhitekture u centru Novog Kneževca Opština Pančevo . spomenika slikarstva i primenjene umetnosti i dr.Od zaštićenih prirodnih dobara tu se nalazi Ponjavica – park prirode kod Banatskog Brestovca i Omoljice. tri stabla belog jasena – spomenik prirode na ulazu u Dolovo iz pravca Pančeva i Omoljička ada. Opština Bela crkva – glavni prirodni resursi su poljoprivredno zemljište. park dvorca u 59 . pa do najznačajnijeg spomen kompleksa .). "Veliki most" itd. Opština Novi Bečej .Glavni prirodni i privredni resursi su: poljoprivredno zemljište (oko 42. reka Dunav. DTD kanalska mreža. koprivić.) – prirodni spomenik kod Deliblata. Od zaštićenih prirodnih dobara su: pašnjaci velike droplje – specijalni rezervat prirode i stari park u Čoki – spomenik prirode u centru mesta. dva stabla hrasta lužnjaka – sve prirodni spomenici u Velikom Gaju.

zaštićeno je 1982.Tradicionalne manifestacije i takmičenja su: ulične trke školske omladine u Padeju. Ostojićevu i Čoki. lov na soma kapitalca. hrast lužnjak. crni orah. Padeju. međunarodni ribolovački miting "Art" Ada. takmičenje u sportskom ribolovu "Zlatna udica" u Janošiku. turnir u uličnom basketu u Čoki. Sečanj . folklorne. Begej i Tamiš na kojima je formirano više izletničkih lokaliteta.Od zaštićenih prirodnih dobara tu je park dvorca u Konaku – prirodni spomenik vrtne arhitekture i staro stablo bresta– memorijalni prirodni spomenik.U blizini Zrenjanina je banja Rusanda. Veći deo šumskog područje ove planine. Opština Zrenjanin . su ribolovni tereni.. međunarodni ribolovački kup "Mol".Kod Ečke je zaštićeni rezervat prirode Stari Begej . smotra amaterskih kulturno-umetničkih društava. Kovin .177 ha. tradicionalne manifestacije kulturno umetničkih društava.Vršačke planine su poznate po raznovrsnoj flori. Čoka . Smotre (recitatorske. susreti pesnika srednjoškolaca. najviša je tačka u Vojvodini. oko ostrva Okanj i Ostrvo.Tradicionalne manifestacije su: Karneval cveća. Opština Vršac . Festival "Deca pevaju hitove". Dečiji folklorni kamp i Muzičko-folklorni kamp u Banatskom Monoštoru. horske i orkestarske i amaterskih pozorišta. Alibunar . 60 . Tisa i dva stabla koprivića – svi prirodni spomenici u parku u Hajdučici i park dvorca Jagodić – prirodni spomenik u Starom Lecu. Dani ludaje..Tradicionalna takmičenja i manifestacije na teritoriji opštine su: Dani Miloša Crnjanskog u Ilandži. površine 4.Na teritoriji opštine nalaze se reke Tisa.Tradicionalne manifestacije i takmičenja su:u Kovinu Oktobarski likovni salon. tradicionalni kamp za ručne radove. međunarodni festival kamernih horova "Bardoš Lajoš". posebno po lekovitom bilju i blagotvornoj klimi. MANIFESTACIJE Ada -Tradicionalne manifestacije i takmičenja su: Lingvistički dani "Sarvaš Gabor". Bela Crkva . Memorijal Miroslav Antić u Mokrinu i Festival rumunske muzike i folklora Vojvodine u Banatskom Novom Selu. U Kikindi Terra – simpozijum skulpture.Ada. Botoš na Tamišu. Pesničko veče. memorijalni konjički miting . plivački miting . crni jasen. Memorijalni turnir u rukometu. likovna kolonija "Novak Radonjić". kao što su Bobotovo kod Elemira. naučni skup u oblasti društvenih nauka "Kikindski dijalozi". godine kao park prirode. Gudurički vrh sa 641m nadmorske visine.Hajdučici. Festival digitalne umetnosti i fijakerijade zatim u Bavaništu Dani ćirilice. domaća radinost u Ostojićevu. jedrilišarske regate i smotre negovanja kulture etničkih zajednica. "Sabor pčelara" na Devojačkom bunaru. turnir u malom fudbalu u Čoki. Dani Mađarskog filma. Ostojićevu i Sanadu. "Pozorišni dani Rumuna" u Alibunaru.Carska bara.

Tradicionalne manifestacije su u PančevuInternacionalna umetnička radionica "Staklo". u Uzdinu Festival zabavne muzike Tineratea canta. Dani Josifa Marinkovića.turističke manifestacije koja se u gradu tradicionalno održava od 1986. "Dani Austrije" u Opovu. Vršački venac.Poslednja nedelja avgusta u znaku je "Dana piva" .Kao najznačajnine i za razvoj kulturnomanifestacionog turizma posebno vredne ističu se sledeće manifestacije: Dani berbe grožđa. godine. Memorijal Bore Kostića. Muzički festival dece Vojvodine. Tragom Paje Jovanovića. Festival pozorišne umetnosti "Portret". Sajam cveća . Opovo . Plandište . Opština Vršac . Dani Vaska Pope . Međunarodni simpozijum "Znameniti Banaćani – korak ka Evropi" i međunarodni festival poezije "Putevi klasja" i u Debeljači Festival mađarskih varoških pesama i čardaša – VIVE.Prevodilačka radionica "Zoltan Čuka" i opštinska smotra kulturno umetničkih društava. a u Omoljici Međunarodni festival amaterskog filma "Žisel". U Novom Bečeju: Likovna kolonija Tiske akademije akvarela. konkurs recitatora Buna vestire – Blagovesti. Sečanj –Književni susreti "Pisci na granici". manifestacija "Banatske vredne ruke" u junu mesecu. Smotra recitatora "Pesniče naroda mog". Izložba suvog cveća i 61 . u Dolovu Festival muzičkog i folklornog stvaralaštva dece Srbije. dani džeza. "Dani žetve" manifestacija posvećena kultu novog hleba. Opština Kanjiža .krajem septembra. a u Banatskom Novom selu Festival Rumunske muzike i folklora Vojvodine. tradicionalni maraton i turnir u malom fudbalu "Aca Radović".Velikogospojinski dani i takmičenje solo pevača.Značajne i čuvene su razne manifestacije: Kolonija književnika koja ima dugu tradiciju.U Kovačici Kovačički oktobar – likovni salon i svetski dan maternjeg jezika. Međunarodno takmičenje kamernih ansambala duvača. Zatim tu je i osmomartovska manifestacija "Poklon ženi" . Poetske šetnje parkom i Akordi leta. Pančevo . Atletski i plivački maraton. Internacionalni festival autorskog stripa grrr!!!. Festival dramskih amatera sela Vojvodine "FEDRAS) i susreti nacionalnih manjina. U okviru ove manifestacije održava se i takmičenje u ručnoj kosidbi pšenice. Održava se krajem juna ili početkom jula meseca. Letnje sportske igre. Likovna kolonija "Deliblatski pesak" i Stručna konferencija regionalno-univerzalno. Vršačka pozorišna jesen. Festival muzike za decu "Raspevano proleće".Tradicionalne manifestacije su: "Ovčarski dani" u Sakulama. U Srpskoj Crnji su: Liparske večeri-Đurini dani i svesrpski turnir u natezanju konopca U Novom Kneževcu su: Međunarodni festival harmonikaša. Opština Zrenjanin .

turistička ponuda jedne destinacije nisu samo infrastruktura i kapaciteti.manifestacije). kada se proces privatizacije preduzeća privede kraju. U tom kontekstu. Rezultat ovakve politike razvoja turizma ogleda se kroz: Ne postojanje adekvatne turističke ponude Neizgrađenosti turističke infrastructure Suprastruktura koja je stvorena za potrebe. Samim tim. Turistički proizvod je u mnogome zastareo s obzirom na ponudu koja je rađena osamdesetih godina dvadesteog veka. U Strategiji razvoja turizma Srbije je zaključeno da ’’iako Srbija poseduje raznovrsnu atrakcijsku strukturu. administrativni centri) Pojava novih proizvoda (ruralni turizam. Likovna kolonija u Ečki koja se održava svake druge godine (neparne) u septembru mesecu. Smeštajni kapaciteti nezadovoljavajućeg kvaliteta za potrebe inostranog tržišta Baziranje ponude na malom broju proizvoda (banje. koja je saobraćajno dostupna. Zvog toga se pri razvoju turizma Srbije postavlja zadatak efikasnog aktiviranja postojećih resursa i aktiviranje svih kapaciteta za razvoj turizma. a s druge strane pravilnim korišćenjem i upravljanjem očuvanih resursa kroz oblikovanje novih proizvoda. PROSTORNI ELEMENTI RAZVOJA TURIZMA BANATA Prepoznatljiva turistička destinacija je prostorna celina u kojoj postoji određena koncentracija turističkih resursa i kapaciteta.Srbija je s jedne strane suočena s potrebom ubrzane revitalizacije nasleđene suprastrukture. a u bivšoj Jugoslaviji najveći deo investicija se usmeravao prema obalnom području. koje u mnogome trpi negativne posledice zanemarivanja kontinentalnog dela prilikom razvoja turizma. nju ne prati adekvatan profil turističkih proizvoda. 62 . To je uslovilo da je kontinentalni deo zemlje bio zapostavljen kada je reč o razvoju turizma. pa čak ni u domaće turističke tokove. domaćeg turizma. uglavno. već i bezbroj aktivnosti koje je moguće sprovesti u određenom geografskom prostoru . biti bitno veći nego što je to danas slučaj. Kao posledica takvog planiranja. koji još uvek nisu pronašli svoje mesto u turističkoj ponudi Srbije ’’. gde postoje lokalne saobraćajnice i koja je u očima turista prepoznatljiva i ima određen imidž.prazničnih cvetnih aranžmana . međutim. što se vrednost izvoza roba i usluga iz godine u godinu postepeno povećava. To bi trebao da bude rezultat rasta interne efikasnosti i međunarodne konkurentnosti većine privatizovanih preduzeća. Ovakav zaključak može da se primeni i na posmatrano područje Banata. a treba očekivati da će izvoz srpske privrede u budućnosti. Pozitivno je. Proces tranzicije u Srbiji je još u toku što u mnogome utiče i na pravce razvoja turizma. mnogi delovi Srbije se nisu značajno uključivali u inostrane. planine.sredinom decembra .

6 5. godine).0 63750 87. Smatra se da je to oko 30% zvaničnog statistički registrovanog turističkog prometa u zemlji.2 INOSTRANI BROJ % 1464 1276 2185 4925 18887 143684 4. povezan je sa statističkim praćenjem turizma.8 23341 87.7 4.TURISTIČKI PROMET BANATA Aktuelni problem povezan sa turizmom Srbije.8 UKUPNO BROJ % 24921 100 26613 100 21149 100 72683 100 282837 100 2209675 100 UKUPNO BROJ % 26161 29438 23668 79267 260.8 22.9 5.5 312063 14.3 3379 16. u velikoj meri umanjuje značaj turizma u privrednoj strukturi zemlje.2 3272 12. S obzirom da je broj registrovanih turističkih noćenja u tom periodu samo nastavio negativan trend iz prošlog perioda (1995.7 17770 84. Slične tendencije karakterisale su i ukupan broj turista. Osim toga. do 2004. a koji.1 5.2 76.3 49599 17.6 UKUPNO BROJ % 31105 27826 37264 96195 364199 2562888 100. Kada je u pitanju noćenje turista.9 81 73. Tabela 10: Ukupan broj turista u Srbiji.5 83. Na području Srbije. ne registruje od strane službene državne statistike.1 91270 94.4 35079 94. godini. zapažamo da su domaći turisti zastupljena sa blizu 90% u ukupnom turističkom prometu. što ni u kom slučaju ne može biti zadovoljavajuće.8 23. 63 .3 26550 95. ostvarena prosečna stopa pada broja noćenja u visini od -3. Očigledno je da se ostvareni turistički promet.62% godišnje. Vojvodini i Banatu BROJ DOLAZAKA 1992 DOMAĆI BROJ % PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA 29641 95.4 2002 DOMAĆI BROJ % 22639 90. učešće inostranih turista je 13%. je u razdoblju od 2000. dobrim delom.503 1988469 100.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA Izvor: RZS.8% ostvarenih u baznoj 1995.9 345312 94.8 2419204 94.1 19 26.2 77.7 233238 82.1 INOSTRANI BROJ % 4591 4960 5473 15024 69985 452679 17. broj registrovanih turističkih noćenja u 2004.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA INOSTRANI BROJ % 2282 9.5 16.9 2005 DOMAĆI BROJ % 21570 24478 18215 64263 190518 1535790 82. dostigao je oko 84.5 1897612 85. godini.0 8933 12. do 1999.2 5.

8 2005 DOMAĆI BROJ % 136678 91.4 93.2 INOSTRANI BROJ % 12667 8.2 46609 85. Tabela 11: Ukupan broj noćenja u Srbiji.1 6468473 89.8 8242 15. što je jasnije izraženo kod inostranih nego domaćih turističkih 64 . kako bi uporedili kretanja na turističkom tržištu. Za razliku od toga.6 96. Broj inostranih turista je u posmatranom periodu znatno povećan kako realno tako i procentualno.5 81428 86.7 94.0% u 2005.5 5.5 94.1% u 1992.8 991748 15.8 64631 89.7 4740 3739 6021 14500 49510 339334 4. godini. i mesto ovog dela Srbije u ukupnom turističkom prometu.3 UKUPNO BROJ % 150691 100 72496 100 54851 100 278038 100 742095 100 7206704 100 UKUPNO BROJ % 149345 100 93747 100 63127 100 306219 100 734878 100 6499352 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA Izvor: RZS.0 22361 8.2 7865 10.godine. turisti koji dolaze iz republika bivše Jugoslavije računaju se kao domaći u 1992.9 49850 79 267686 87.9 738231 10.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA INOSTRANI BROJ % 6254 4. Broj noćenja u posmatranom periodu je zabeležio porast.1 13277 21 38213 12.8 TOTAL BROJ 109610 67279 92137 269026 912790 9025279 % 100.5 581706 79. pozitivna dinamika broja noćenja za posledicu ima povećanje prosečne dužine boravaka.0 255677 92.0 631740 85.4 5. dok strani učestvuju sa manje od 30%.5 153172 20. a kao strani u 2002 i 2005.0 110355 14.6 94. Porast procentualnog učešća stranih turista je neznatan.5 12319 13.2 2002 DOMAĆI BROJ % 144437 95. Vojvodini i Banatu BROJ NOĆENJA 1992 DOMAĆI INOSTRANI BROJ % BROJ % PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNIBANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA 104870 63540 86116 254526 863280 8685945 95.6 6.g. Najveći deo turista koji dolaze u Banat su domaći turisti. narošito važnih za lokalnu zajednicu gde turisti borave. sa 5. Kada je reč o broju dolazaka u posmatranom periodu se beleži značajan pad.2 5507604 84.4 3.Turisički promet Banata posmatrali smo u periodu od 1992 do 2005. godini.godini na 19. To utiče na povećanje ekonomskih efekata od turizma. Najveći deo turističkih noćenja u Banatu ostvaruju domaći turisti (oko 90%) a znatno manje inostrani turisti.3 5.

g.1 3.6 2.8 dana (1992.2  5.2 2.7 2. broj inostranih je povećan za oko 163%.5%. TR Iako je broj registrovanih turistiČkih noćenja i dolazaka u Srbiju u posmatranom periodu u stalnom opadanju.5 dana (2005.9 1. Prosečna dužina boravka domaćih turista povećana je sa 2.6 3.8 2.4  2.5 2.).5 2.5  2. Tabela 12: Prosečna dužina boravka turista u Srbiji.6 2. Ove karakteristike turističkog prometa odrazile su se i na prosečan boravak turista u Banatu.9 2.0 2.2 3.9 dana (1992.8  2.8 2.).4 2005 DOMAĆI INOSTRANI 6.3 Izvor: RZS. Dok je broj noćenja domaćih turista smanjen za oko 5%.5 2.) na 4.7 2.3 UKUPNO 2.g.6 3.2 3.2 2. odnosno usled promena primarnog motiva dolaska.4  2.3 3.7 3.2 dana (2005.g. Generalno gledano. prosečna dužina boravka gostiju varirala je u najvećoj meri kao rezultat promena u dominantnim segmentima turističke tražnje. kao i na ostvarene ekonomske efekte u lokalnim zajednicama.5 3.6 PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA (*) noćenja / dolasci UKUPNO 3. već i sa poslovnim putovanjima povezanim sa kompletnom političkom situacijom prisutnom na teritoriji Srbije u posmatranom periodu.8 2.5  0.6 3.0 2.9 2.5 2. Izuzetno povećanje broja noćenja inostranih turista nije ni u kom slučaju povezano samo sa turističkim kretanjima.5 2.7 4. što je samo refleksija 65 . može se konstatovati da je početkom XXI veka došlo do određenog smanjivanja prosečne dužine boravka.3 2.8 2.4 2.4 2.4 2.4 4.7 3.) na 2. ovakva izmena u dužini boravka turista u mnogome je uticala i na devizni priliv od turizma.4 2.8 2.4 2. U ukupnom broju noćenja domaći turisti učestvuju sa 87.5 3.noćenja.5% a inostrani sa 12.g. a inostranih turista je smanjena sa 2.3 3.7 2.4 2002 DOMAĆI INOSTRANI 6. Vojvodini i Banatu PROSEČNO VREME BORAVKA (*) 1992 DOMAĆI INOSTRANI 3.5 UKUPNO 6.

što se nije bitno menjalo u poslednjih pet godina. Sagledavanjem saobraćajne i komunalne infrastrukture kao i receptivne baze za razvoj turizma. prethodno definisanim i izabranim tržištima tražnje.globalnih trendova u savremenom turizmu. već u komplementarsnim smeštajnim kapacitetima. Najveće smanjenje broja ležajeva je zabeleženo u sektoru privatnog smeštaja. što predstavlja negativan trend razvoja turizma ove regije Osim toga. što je zbog bitno drugačije strukture tražnje. Norveške . Najveći broj noćenja u Srbiji ostvaruje se u periodu maj . Nekada je postojala praksa da se ukupna razvijenost materijalne baze turizma nekog prostora meri razvijenošću ponude smeštajnih kapaciteta. poslednjih godina stvari se drastično menjuju usled sve veće potrebe da se razvoj turizma uskladi sa principima održivog razvoja koji se podjednako odnose na ekološke. već se podjednako moraju uzeti u obzir i saobraćajna i komunalna infrastruktura. Ukoliko se ovi podaci uporede sa podacima poslednje decenije XX veka (prema zvaničnim podacima RZS) broj ležajeva je smanjen za oko 5. što ukazuje na činjenicu da su posete i noćenja inostranih turista. pri čemu jul i avgust predstavljaju mesece s najvećim brojem ostvarenih noćenja. zadovoljićemo se analizom dostupnih podataka i procenom stanja. Nemačke . U Srbiji je registrovano blizu 86. sociokulturne i ekonomske elemente životne sredine. dok se u Vojvodini nalazi oko 12% kapaciteta. Upravo zbog toga receptivna baza ne može biti jedini kriterijum u merenju ukupne razvijenosti materijalne baze. Ovo smanjenje nije toliko zabeleženo u osnovnim. Najveći deo smeštajnih kapaciteta Srbije se nalazi u jugozapadnoj regiji i regiji Kopaonika (39%).oktobar. Razlog postojanja ovakve prakse leži u činjenici da se najveći deo turističke potrošnje odnosi na objekte za smeštaj. ona je bitno manje izražena nego u slučaju primorskih zemalja. slaba razvijenost smeštajnih kapaciteta na području Banata kao i nedostupnosti podataka koji se odnose na privatni smeštaj. Interesantno je istaći da prvih šest emitivnih tržišta generiše zajedno tek oko 42% ukupnog broja ostvarenih noćenja.000. kao i svih prirodnih i antropogenih resursa vezanih za taj prostor.000 turističkih ležajeva raspoređenih u 700 poslovnih objekata. Italije i Turske. MATERIJALNA BAZA ZA RAZVOJ TURIZMA Materijalna baza je veoma važan element turističke valorizacije nekog prostora. znatno više posledica slučaja nego ciljanog pozicioniranja i promocije na određenim. Međutim. Iako u Srbiji postoji određeni nivo sezonalnosti turističkog prometa. odnosno nepostojanje klasičnog proizvoda "sunce i more". Češke. Kao najznačajnija emitivna tržišta za srpski turizam su tržišta Bosne i Hercegovine. regiji Beograda (36%). Na taj način dolazimo do zaključaka da je: 66 . dobijamo sliku prostora i njegovih mogućnosti za opsluživanje turističke tražnje. Ove tendencije su se odrazile in a smeštajne kapacitete Banata.

garanciju poštovanja standarda i obezbedjenje profesionalnog osoblja – naročito u menadžmentu. pre svega smeštaja. S obzirom da razvoj turizma zavisi od kvantiteta i kvaliteta mnogobrojnih resursa: prirodnih. nizak kvalitet usluga (dobrim delom povezano s današnjim nivoom kategorizacije objekata u privatnom i javnom sektoru). pristup tržištu (naročito međunardnom). pati i od nedostatka neophodnih investicija (u održavanje. osim nedovoljnih kapaciteta. Hotelima. dogradnju. Dobar znak je povećanje napora koje skoro sve opštine ulažu kako bi osnovale turističke kancelarije koje će pružati daleko veći opseg usluga nego što je informisanje. proučavanju turizma Banata smo pristupili osim sa aspekta sagledavanja postojećeg stanja. Pošto turizam zavisi od mnogobrojnih internih i eksternih faktora. Međutim. kao i od kvaliteta i obima usluga. odmaralištima i drugim smeštajnim objektima se upravlja individualno i nisu deo međunarodnih lanaca što za posledicu ima niz negativnih efekata na formiranje cena. kao i strategija preduzeća u sektoru. nezadovoljavajuća komunalna infrastruktura. 67 . i kroz analizu poslovanja turističke privrede. u delu hotela i drugih smeštajnih objekata. Ostale usluge potrebne za turizam su takođe nedovoljne sa izuzetkom restorana čija je koncentracija u regionu prihvatljiva. tržišna neprilagođenost dela hotelskih i drugih smeštajnih kapaciteta zahtevima savremene tražnje i propulzivnih tržišnih segmenata . u njegov razvoj treba da se uključe različite oblasti. infrastrukturnih.- - Struktura smeštajnih kapaciteta. aktiviraju turistički potencijal cele zemlje. hitno započne s ulaganjima u podizanje njihovog kvaliteta. nezavršen proces privatizacije (kao i slučajevi loše sprovedene privatizacije) onemogućava da se. nezadovoljavajuća pristupaćnost atraktivnim delovima Banata . političkih. nedostatak raznovrsnih turistiČkih proizvoda koji bi mogli da privuku inostranu tražnju. antropogenih. povećaju prosečnu potrošnju i. Posebnu pašnju smo obratili promociji turističke ponude Banata. nezadovoljavajuća i zastarela struktura ukupnih smeštajnih kapaciteta. i neusklađenost cena i kvaliteta u delu ponude. spontana gostoljubivost stanovništva delimično nadomešta nedostatke u kvalitetu i profesionalizmu. nove usluge). Proučavanje materijalne baze i razvoja turizma Banata nam ukazuje na sledeće bitne nedostatke: makrodestinacije nedefinisani tržišni položaj Banata kao (nedostatak bilo kakvog strateškog pozicioniranja) i njena opšta neprepoznatljivost na turistiČkoj mapi. s izuzetno visokim učešćem hotelskih objekata niske kategorije. renoviranje.

Identifikacija turističkih destinacija i događaja značajnih za aktere na turističkom tržištu. Turističke agencije. I pored velikog napora za sveobuhvatnom analizom 53% distribuiranih anketnih upitnika je vraćeno bez odgovora. Identifikacija modaliteta promovisanja turističke ponude za aktere koji su prisutni na ovom tržištu. odmorišnog turizma. Kako su istraživanja vršena zasebno u sva tri sektora. Prepoznavanje glavnih turističkih proizvoda i usluga u Banatu. Cilj ovih istraživanja je bio: Opšta percepcija o razvoju turizma u Banatu i njegovim specifičnostima. Na pitanje ‚Navedite oblik turizma koji praktikuje Vaša jedinica’ najveći broj ispitanika je odgovorio da pruža usluge: poslovnog turizma. Opis vrednosnih pogodnosti turističkog potencijala zone. Tom prilikom je korišćen metod istraživanja javnosti kroz upitnik koji je priložen uz strategiju.ISTRAŽIVANJE U OKVIRU PROJEKTA “BANAT 22” PROMOCIJA 22 TURISTIČKA MESTA I DOGAĐAJA U BANATU Za potrebe projekta “BANAT 22” vršena su anketna istraživanja na terenu. što ukazuje na nespremnost dela turističke privrede Banata da aktivno učestvuje u izradi strategije razvoja turizma. aktivnog odmora. REZULTATI ANKETE PREDSTAVNIKA SMEŠTAJNIH JEDINICA Anketna istraživanja su sprovedena u jedinicama smeštaja u Severnobanatskom. Predmet istraživanja bile su: Javne institucije i turističke organizacije. Južnobanatskom i Srednjebanatskom okrugu. ruralnog turizma i banjskog turizma. kulturnog turizma. itd. 68 . to ćemo i rezultate prikazati posebno za svaki sektor. Anketa je sprovođena na teritoriji čitavog Banata: Severnobanatskom. Južnobanatskom i Srednjebanatskom okrugu. Jedinice smeštajnih kapaciteta . To bi značilo da najveći segment turista u Banatu pripada poslovnim turistima. Definisanje poteškoća na koje se nailazi u razvoju turizma i opis rešenja u cilju njihovog otklanjanja. Ukratko ćemo dati najinteresantnije odgovore: 1. što je malo za verovati.

što se može videti na sledećem grafikonu. 0% PA R KIN G 7 2.00% 77.0 % FITN ES SAL A 95. usluge parkinga.00% 7. 0% RE STOR AN 5 2.0% 73. igralište za decu.0% PR E VOZ 95 .00% 81. 00% 28 . prevoz i fitnes sala.0% NE DA 0% 1 0% 2 0% 3 0% 4 0% 5 0% 6 0% 7 0% 8 0% 9 0% *Proc ena ta o d uku pno g broja je din ica sm ešt aja 3.0 % 48 . perionica i čistionica. Na pitanje: koje usluge pruža vaša jedinica smešataja.   IG RA LIŠ TE ZA D EC U 88 .00% 82.0% 5. odgovori su sledeći: restoranske usluge.00% 18. zakup vozila i medicinske usluge.tom prilikom su se vrednovali: Kapacitet smeštaja.00% 73. komercijalni prostor. Vrednovanje je bilo od ocene 5 (povoljno mišljenje9 do ocene 1 (nepovoljno mišljenje9 sa mogućnošću i izjašnjavanja ’ne znam’ .00% 23.0% 27. gde su odgovori bili sledeći: 69 .00 % 1 2.00% 19.NE DA BANJSKI TURIZAM 93. Sledeća 4 pitanja su se odnosila na vrednovanje karakteristika strukture smeštaja gde anketirani rade ili su rukovodioci. 00 % 5.0% *Procenata od ukupnog broja jedinica smeštaja AKTIVNI TURIZAM RURALNI TURIZAM KULTURNI TURIZAM ODMORIŠNI TURIZAM POSLOVNI TURIZAM 2.0% 27.

nepovoljno mišljenje ne znam 0% 30.povoljno mišljenje ocena 4 ocena 3 ocena 2 ocena 1 .3% ocena 5 .3% ocena 4 4 0. POLOŽAJ ocena 5 .7% 26. a najniže ocene samo 6.povoljno m išljenje 23.0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% *Procenata od ukupnog br oja jedinica sme Položaj – gde je najveći broj ispitanika dalo ocenu 4 (40%).nepovoljno m išljenje 6.0% 36.0% 0.0% ocena 2 0. ESTETIKA 33.6% zaposlenih.0% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% **Procenata od ukupnog broja 4.0 % ocena 1 .7% ispitanika.3% 0.35 je dalo ocenu 5 a ocenu 1 je dalo 6.7% ispitanika.povoljno mišljenje ocena 4 ocena 3 ocena 2 ocena 1 .nepovoljno mišljenje ne znam 0% 33.3%. ispitanici su podjednako jedinica socenom ocenili 4 i 5 sa po 33.3% 26.0% ocena 3 30.7% ne znam 0.7% 0.7% 3.3% 3. dok su ocenu 3 dala 26. ocenu 3 je dala trećina ispitanika. Estetiku objekta u kome rade .KAPACITET SMEŠTAJA ocena 5 . 23.0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% *Procenata od ukupnog broja jedinica sm eštaja 70 .7% 6.

8. a takođe se ne vrši ni prezentacija destinacija povezanih sa etničkim zajednicama. poslovni turizam. U objektima gde nije bilo dovoljno materijala zaposleni ne znaju zašto je to tako (59%). odmorišni turizam i rekreacija.7%). pri čemu se vodi računa o obliku turizma koji je tu razvijen. Gusandijada. u Srednjebanatskom okrugu isticani su objekti koji se odnose na prirodne lepote i manifestaciju Dani piva u Zrenjaninu.5. a materijal je gostima dostupan na recepciji i u hotelskoj sobi.6% ispitanika. Sledeća grupa pitanja se odnosila na informativno propagandni materijal o objektima. Ispitanici smatraju da je količina ovih materijala dovoljna (6o%). kao i o zanimljivim destinacijama okruga u kome se nalazi objekat i objekti/događaji/destinacije sa lokalnom specifičnošću. Dani ludaje. Obezbeđenost objekta u kome rade ispitanici su ocenili ocenom 3 (36.3%). 11. jesu Vršac i okolina. dok je 6.6%) a opet najmanje ocene daje 6. na činjenicu da postoje dvorci za koje se malo zna i tradicionalne dane vina u Vršcu kao i mogućnost korišćenja ponuda voz Romantika koji vozi na relaciji Beograd-Vršac-Beograd omogućavajući tako jednodnevne ili vikend ture u ovaj grad. kao i Banja Kanjiža. dok se među ostalim turističkim objektima/destinacijama/događajima. 7. Dani berbe grožđa. Najveći broj ispitanika je komfor objekta ocenio sa ocenom 3(46. Na pitanje o najinteresantnijim turističkim destinacijama za turiste na području banata odgovori su bili sledeći: U Južnobanatskom okrugu najtraženije destinacije za koje turisti pokazuju interesovanje. Iz ovih materijala gosti mogu da saznaju opšte informacije o turističkoj destinaciji i zoni gde borave. u Severnobanatskom okrugu predstavnici jedinica smeštaja smatraju da je interesovanje turista usmereno posebno prema: Cvetanje Tise u Kanjiži. za koje turisti pokazuju interesovanje smatraju: Hajka na lisicu u Alibunaru.65 dalo ocene 2i1 6. što je manje od ukupnog zbira onih koji su dali ocene 4 ili 5 (ukupno 46. turističkim događajima i manifestacijama u Banatu. zdravstveni razlozi. Razlozi turista za posetu ovih objekata su: odmor i relaksacija. 10. retke životinje i dvorci u opštini Plandište.7%). ređe navodeći događaje lokalnog karaktera kao što su Slaninijada. ribolov i gurmanluci. putevi vina. lovišta peščare. Razlozi turističke konzumacije odnose se na oblast zabave i lova kao tradicionalnih aktivnosti sa gostima iz inostranstva naročito Italije. ocenom 4 (23.3%). Ovaj materijal poseduje blizu 70% objekata. itd. kanal DTD. kao i: Carska bara. posebno pitanje u anketi se odnosilo na najznačajnije turističke destinacije/događaje/objekte koji imaju specifičnost etničke zajednice od interesa za turiste? Iako 87% od ukupnog broja ispitanika nije dalo nikakav odgovor na ovo pitanje. Uviđajući ovaj propust. ocenom 5 (33. da su oni kvalitetni ( 70% ) i korisni (70%). korišćenje potencijala reke Tise. razlozi su zdravstveni turizam. dobili smo sledeće odgovore: 71 . 9. Banja Rusanda u Melencima. Deliblatska peščara.

odlično rešavaju nastale problem (93.4%) i ašurni su (73. 15. komunikativno (73. Najveći broj zaposlenih govori engleski. Dani berbe grožđa. mađarski i italijanski jezik.7%) može dati usluge turističkih vodiča svojim klijentima. što se poklapa i sa strukturom inostranih gostiju . Pri oceni kvaliteta zaposlenih u objektima pošlo se od znanja stranih jezika. dok je 16% navelo sajmove i izložbe a 11% degustaciju vina i hrane. 14. Sledeća grupa pitanja se odnosila na promociju ponude objekata. Odgovori su sledeći: Precizirajte koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 80 80 70 60 50 40 68 56 52 48 44 32 da ne 30 20 20 10 0 *Procenata od ukupnog  broja jedinica  smeštaja štampa objavljivanje audio‐ tv spotova propagandni  bilbordi bilbordi   indikatori Precizirajte koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 100 90 92 80 80 71 70 60 50 40 30 52 48 29 20 da ne 20 10 0 8 prospekti katalozi baneri turističke agencije *Procenata od  ukupnog broja 72 jedinica  smeštaja . poznaju dobro turističku ponudu (90%). Put vina. Najveći broj smeštajnih jedinica(65. etno kuće i sobe uz moguće predstavljanje razlicčitih nacija. Kao najznačajnije akcije za promociju turističkih destinacija čak 45% njih nije dalo nikakav odgovor. ipak dobijeni su veoma skromni odgovori na ovo pitanje 12. u Severnobanatskom okrugu navedena je činjenica da u ovom delu živi velika madjarska zajednica u Srednjebanatskom okrugu su to Belo Blato.3%). Aradac.3%). nemački. etno kuće u selima oko Vršačkih planina. stari zanati. 13. što ukazuje na dobru obučenost ovog kadra u region.3%) 16. Ispitanici smatraju da je osoblje zaposleno u smeštajnim jedinicama ljubazno(83.U Južnobanatskom okrugu sporadično su navedeni neki događaji/objekti: podrumi vina.

vlasti odbojnost  nedovoljno  meštana. degustacije vina (10%). Poteškoće u razvoju turizma mesta i okoline daju nam već poznate rezultate: 90 Na koje poteškoće nailazi razvoj turizma mesta i okoline?  80 83 70 70 70 60 50 40 73 30 30 20 10 0 27 17 30 nedostatak  specijalizovanih  ljudskih resursa  neodgovarajuća  nedostatak  prevoznih  nedostatak  prilazna      sredstava pogodnosti  infrastruktura (voda. dok promociju preko interneta koristi 12% njih. gas. Sajtovi su najčešće na srpskom i još jednom svetskom jeziku (47%) i smatraju da su efikasni i ažurirani shodno turističkoj ponudi.Prema odgovorima očigledno je da se promocija objekata vrši preko strukovnih udruženja (36% ). Sopstveni sajt ima 32% ispitanika. filmovi (4%). što ukazuje na potrebu njihovog što bržeg režavanja sa ciljem unapređenja turističkog razvoja Banata: 73 . 17. na sajmovima turizma (32%). 18. kroz informativne centre (28%) ili lokalnu vlast (16%). električna  struja) da ne *Procenata od kupnog  broja jedinica  meštaja  Na koje poteškoće nailazi razvoj turizma mesta i okoline?   100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 94 73 67 53 47 33 27 da 6 ne 57 43 nedovoljna  promocija nedostatak  uslova   za  rekreaciju neučešće  lok. etničko  finasijskih  uslovljavanje resursa *Procenata od ukupnog  broja jedinica  smeštaja 19. Sugestije za rešavanje problema su mnogobrojne.

 motivacija  za rad u turizmu 14.0 9.0 obuka kadrova. Dani vina.Koje su vaše sugestije za otklanjanje pomenutih problema? odvajanje politike od turizma strateska edukacija stanovnistva  o  potencijalima regije u kojoj zive povoljno kreditiranje za razvoj turizma nedostaje jedna velika investicija u turizmu u  Banatu 17.0 7. Primetan je trend ne davanja odgovora ili veoma oskudnih odgovora Primetna je takodje i izvesna doza rezignacije u kontaktu sa turističkim radnicima. što je 45. koje je moguće uvezati sa različitim 74 . Zaključna razmatranja svih ispitanika u anketiranju su sledeća: Najinteresantnije turističke destinacije/događaji/objekti su: Dani piva u Zrenjaninu. manje lokalne manifestacije kao što je Slaninijada. primetna je istovremeno svesnost o multikutluralnosti Banata ali nema jasnih ideja kako je iskoristiti Mala banatska sela kao što su Belo Blato. sa potencijalima i drugih sela su pomenuti kao turistički proizvodi.0 povecanje kapaciteta za seoski  turizam. Na kraju ove ankete ispitanici su zamoljeni da daju svoje viđenje jakih i slabih tačaka turističkog proizvoda banata.5%. dobar geografski položaj (blizu granice i prestonice. dotrajala infrastruktura. Vecina ispitanika je odgovorila na pitanja o jakim tackama u turizmu u Banatu.  kongresni turizam bolja promocija tur.0 4. Akva parka ili neke jasne specificnosti u turistčkoj ponudi. . poslovni turizam. Gusanijada i Dani ludaje. Veliki broj upitnika nije vraćen (91 od 109.proizvoda i saradnja  lokalnih samouprava iz Banata turisticka signalizacija 9. multietnicknost i speificnost obicaja. Slabe tačke turističkih zona Banata su: Slaba promocija turističkih proizvoda.0 jasne strategije lokalnih vlasti poboljšanje infrastrukture i urbanistickih  planova 11.0 6. Carska bara. Češko selo. događaji ili destinacije sa etničkim specifičnostima. Slabo se poznaju turistički proizvodi koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica Banata ili ih gotovo nema. nedostatak velike investicije npr.0 *Procenata od ukupnog broja jedinica smeštaja 20.0 11.0 15. Deliblatska peščara. Evo njihovih odgovora: Jake tačke turističkih zona Banata su: Relativno dobra infrastruktura koja ipak rteba odrzavanje. Vršac i Vršačke planine.

ali ne stručnih. pogranična zona. nedostatak kvalifikovanih ljudskih resursa u ovoj oblasti Najpoznatiji svetski jezici koje govore zaposleni u kontaktu sa turistima su: engleski i italijanski. REZULTATI ISTRAŽIVANJA U TURISTIČKIM AGENCIJAMA i TURISTIČKIM INFORMATIVNIM CENTRIMA Druga grupa upitnika je dostavljena zaposlenim u turističkim agencijama i turističko informativnim centrima na teritoriji Banata. distribucija prospekata.lov i ribolov. turističke ekskurzije kulturnog tipa. dobrom hranom i čistim prirodnim okruženjem Belocrkvanska jezera.multikulturalizam. pecanje. loše stanje turističkih objekta i prilazna infrastruktura. novinama i časopisima. uplitanje politike u struku. reklamiranje putem interneta. slabo uvezivanje turističkih proizvoda. dok je metodologija istraživanja bila primerena ispitanicima: 75 . politički podobnih. stvaranje finansijskih fondova.festivalima etničkih zajednica. razvoj ekoturizma. nešto manje je poznavanje mađarskog. postavljanje nekompetentnih ljudi. jednodnevni boravci u Banatu za goste iz Beograda i većih gradova. Slabe tačke turističkih zona Banata su: nedostatak promocije. politizacije turizma. nepovezanost sa Rumunijom. nedostatak smeštajnih kapaciteta. itd. slabo bavljenje vlasti strategijama turističkog razvoja i korišćenja potencijala Banata u turističke svrhe. neosetljivost za prirodne lepote i kulturno nasleđe. nemački i ruski. banatski deo Dunava. nepostojanje strategija razvoja turizma u opštinama i na regionalnom nivou. degustacije vina. razvoj turističkih zona. regate na Tamišu. Vršac. Predmet istraživanja je bio istovetan kao i kod zaposlenih u smeštajnim kapacitetima. biciclizam. su turističke destinacije ili vrste turizma koje predlažu turistički radnici kao najatraktivnije u Banatu. sportski turizam. lepote reke Karaš. razmeni informacija. nedostatak ljudskih resursa. usmeravanje dela budžetskih sredstava za finansiranje projekata malih i srednjih preduzeća i preduzetništva u oblasti turizma i pokretanje programa za edukaciju i upoznavanje stanovništva sa potencijalima turizma u Banatu. a najmanje su korišćeni rumunski. itd. usavršavanje stručnih kadrova. lovni turizam. zadovoljavajuća infrastruktura. Najveće poteškoće koje ima razvoj turizma u Banatu su : nedovoljna promocija turističkih proizvoda Banata. nedostatak većih struktura za rekreaciju koji su modernizovani i koji bi mogli da privuku veći broj turista. Zrenjanin. Predložene mere za poboljšanje situacije su: saradnja vlasti i investitora. slovački. Jake tačke turističkih zona Banata su: Bogatstvo resursa. pute susreta turističkih radnika. promotivni paketi. dokumentarni filmovi o turističkim zonama. itd. Modaliteti za promociju turističkih proizvoda Banata su: publicitet na televiziji. nedostatak kohezivne sile u okviru struke turizmologa i zajedničkog cilja razvoja banatskog turizma-partikularizam. formiranje turističkih organizacija na bazi javno-privatnog partnerstva. učešće na sajmovima turizma.

Tom prilikom najinteresantniji proizvodi za domaće i inostrane turiste su sledeći: Prema Vašem mišljenu. 11 iz Srednjebanatskog i 18 iz Južnobanatskog). koje su glavne destinacije/događaju/objekti u Banatu od interesa za turiste? 8 3 12 6 13 5 18 Dvorci Manifestacije u gradskim jezgrima Zaštićena prirodna dobra Kulturne znamenitosti Ribolovni turizam Banje Dani piva Dani Ludaje Grožđembal Carska bara Deliblatska peščara Kovačica. Metod koji je primenjen je upitnik distribuiran preko stručnih organizacija i turističkih informativnih centara Obim uzorka 38 (9 iz Severnobanatskog okruga.Uzorak je prigodan. prema ovim istraživanjima najveći deo turističkih agencija ima turističke aranžmane koji obuhvataju ponudu Banata. od ovog broja 28 agencija i 10 turističkih info centara Broj vraćenih upitnika od ukupnog broja distribuiranih je 41% 1. naivna umetnost Gastronomske znamentiosti i manifestacije Belocrkvanska jezera Rečni tokovi 5 18 12 7 11 2 6 5 Naznačite tri od najtraženijih turističkih proizvoda Banata koje nudi klijentima Vaša agencija ili info centar i rasporedite prema silaznom redosledu. čini ga zaposleni iz turističkih info centara u različitim banatskim opštinama i turističkih agencija iz sva tri banatska okruga. 12 5 28 Carska bara Dvorci Banata Dani ludaje Dani piva Dani vina Manastir Mesić Banja Melenci 18 6 9 6 13 7 Belocrkvanska jezera Vršac Deliblatska peščara 12 76 *Ukupan broj odgovora . u odnosu na prodaju.

. multikulturalnost. krstarenja. ili pak nije potpun. Drugi turistički proizvodi koji imaju potencijale razvoja i plasiranja na turističkom tržištu su: salaši. (18%). instrumenti . Odgovori na pitanje o modalitetima za promociju ponude agencije i info centra su sledeći: Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 35 35 30 25 20 34 29 23 15 15 10 5 0 9 da 3 4 ne štampa radio tv oglasi distribucija  brošura. flajera sajmovi Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu:  30 26 25 26 24 20 15 14 12 12 10 da 5 ne 0 turistički katalozi baneri turistička udruženja  Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 30 29 24 25 20 16 15 14 12 9 10 da 5 ne 77 0 informativni turistički centri veb sajt reklame na internetu . Turističke agencije. 3.. igra.. što utiče na mogućnost organizovane ponude ovih usluga na nivou banata. Najveći broj anketiranih turističkih agencija (22) ima turističke proizvode koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica u Banatu.. 4. 6. manastir mesić (13%). Običaji etničkih zajednica. a zatim . pesma folklor. gastronomski specijaliteti. lov i ribolov. carsku baru. 7. Što se tičepromtivnih materijala za banat. što je rezultat udruživanja turističkih vodiča na nivou Zrenjanina. 5. Očigledno je da su komercijalni proizvodi turističkih agencija aranžmani za dane piva (28%). prirodne retkosti. dok njih 6 nema ove proizvode u svojoj ponudi. kao i smeštajni kapaciteti mogu obezbediti usluge turističkih vodiča. ove agencije ih nude ali smatraju da ga nemaju dovoljno.reke.2. biciklizam. banju Melenci. dane vina .

zahtevi klijenata. frekvencija korišćenja sajtova. a prevođene su na najmanje jedan svetski jezik (ovaj zadnji aspekt je navelo skoro polovina agencija) Predložene mere za poboljšanje situacije su: saradnja vlasti i investitora. degustacije vina. Glavni krtiterijumi za selekciju turističkih proizvoda za koje agencije i info centri nude informativne materijale su: bolja cena. regate na Tamišu. jednodnevni boravci u Banatu. učešćem na sajmovima turizma. stvaranje finansijskih fondova. Veći je broj turističkih agencija koje ne uključuju u svoju ponudu turističke proizvode koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica u Banatu Polovina turističkih agencija ne nudi materijale za promociju turističkih proizvoda Banata. itd. Modaliteti kojima agencije i info centri promovišu turističke ponude su: putem web sajta. usavršavanje stručnih kadrova. razvoj turističkih zona. ukupno 87%. preko turističkih kataloga. formiranje turističkih organizacija na bazi javno-privatnog partnerstva. Belocrkvanska jezera. Zaključna razmatranja svih ispitanika u anketiranju su sledeća: Približno polovina agencija i info centara ne uključuje u turističku ponudu objekte u Banatu (razlozi su ne postojanje veće potražnje. Ako ih agencija ipak nudi. lovni turizam. lepote reke Karaš. Vršac.8. kvantitet i korisnost informacije su povećane. Skoro sve agencije i info centri imaju u svojoj ponudi usluge turističkog vodiča. Zrenjanin. preko informativnih centara itd. U najvećem broju slučajeva. takođe slaba afirmacija banatskog turizma od strane banatskih turističkih agencija) Slabo se poznaju turistički proizvodi koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica Banata. usmeravanje dela budžetskih sredstava za finansiranje projekata malih i srednjih preduzeća i preduzetništva u oblasti turizma i pokretanje programa za edukaciju i upoznavanje stanovništva sa potencijalima turizma u Banatu. oni sadrže malo korisnih podataka koje je potrebno dodatno učiniti atraktivnim. poseduje sopstveni web sajt što utiče i na bolju njihovu promociju. Najveći broj turističkih agencija i infocentara. postoji slaba zainteresovanost za saradnju i povezivanje događaja i turističkih proizvoda. distribucijom prospekata i letaka. 78 . pecanje. biciklizam. banatski deo Dunava. retko su prevedeni na strane jezike. dokumentarni filmovi o turističkim zonama. su turističke destinacije ili vrste turizma koje predlažu turističke agencije. uspešnost ponude. sportski turizam. preko propagandnih bilborda. pored onih koje imaju u tekućoj ponudi. kulturni turizam. Najveći broj turističkih agencija i info centara imaju sopstveni sajt preko koga promovišu svoje ponude. itd. preko štampe.

banatska obala Dunava.ZAKLJUČCI ANALIZE JAVNIH INSTITUCIJA I TURISTIČKIH ORGANIZACIJA U ovm delu istraživanja su sprovedena u turističkim organizacijama i javnim institucijama koje se bave turizmom. Svi podaci koji su prikupljeni od strane zaposlenih u javnim institucijama i turističkim organizacijama podvrgnuti su kvalitativnoj analizi. jer prilikom nekih prethodnih istraživanja odaziv je bio znatno manji. svesnost zaštitte prirodnih resursa i naslanjanje na adekvatne vidove preduzetništva. aktivnosti vezane za vinske puteve. prisustvo turističkih objekata. njihovu stručnost i poznavanje istražene problematike u osetljivo različitoj i velikoj meri u odnosu na aktere turizma: jedinice smeštaja. severni Banat. kao i istorijske spomenike i etničku raznolikost. bili smo zadovoljni. 79 . razvoj ili turizam (zavisno koji od njih opština ima). razvoj senzibiliteta za prirodne lepote. Od 19 kontaktiranih opština koliko ima ukupno u Banatu 17 opština je odgovorilo na jedan. potencijal reka za sportski turizam i odmor uz reku Tisu i njene obale. srednji. turističke agencije. Kao najviše pominjane destinacije u Banatu sa potencijalom izdvajaju se Deliblatska Peščara. predstavnici javnih institucija čini se da imaju slična mišljenja o određenim zonama kao što su južni. Smatramo da je analiziran uzorak javnih institucija i turističkih organizacija dao relevantne odgovore koji mogu da okarakterišu njihov rad i mišljenje o pitanjima iz oblasti turizma koja pokriva ovaj upitnik. sektora za razvoj Iako broj vraćenih upitnika od ukupnog broja distribuiranih nije 100% veće 55%. dva ili sva tri navedena načina: Preko turističke organizacije na njenoj teritoriji Preko opštinske službe koja se bavi turizmom (sektor za turizam) Preko opštinske službe za razvoj. odgovori turističkih radnika odražavaju adekvatno dokumentovanje. U pogledu objekata/ događaja/ destinacija sa specifičnostima etničke zajednice. postoje nekoliko tačaka oslonca. sela sa pretežno rumunskim stanovništvom. Vršačke planine. pogodnih oblika reljefa za sportski i lovni turizam i potencijal za razvoj ovih oblika turizma uz adekvatnu podršku lokalne samouprave. sela sa mešanim etničkim stanovništvom. odnosno opštinska tela i sektori za privredu. pojas oko reke Tise i Deliblatska peščara. Zaključci analize su sledeći: U odnosu na značaj nekih turističkih destinacija/događaja/objekata u Banati. Pominju se takođe i festival piva u Zrenjaninu kao i kompletna muzička ponuda ovog grada. Kao što se očekivalo. Kao razlozi što su ovi objekti od interesa za turiste napominju se: specifični pejzaž zone.

distribucija prospekata i letaka. ažurnosti. Takođe u nekoliko slučajeva zaposleni govore rumunski i mađarski. turističke organizacije i institucije se žale na nedovoljno ljudskih resursa stručnih u oblasti turizma. S druge strane. Ne postoji povezanost promotivnog materijala sa drugim događajima i destinacijama u Banatu. dizajnerski neusaglašeni i često samo lokalno prisutni (bez njihove dalje distribucije u Beogradu ili drugim gradovima Banata i Srbije). veći deo opštine Ada i Senta. u najvećem broju su to štampani materijali za promociju turističkih objekata u Banatu. a najčešće su: štampa. francuski i nemački. u najvećem broju slučajeva oni znaju: engleski. Načini promocije turističke ponude ove zone su različiti. U pogledu stranih jezika koje govore zaposleni ovih agencija i info centara. znatno manje itallijanski. vizuelno tj. učešće na sajmovima turizma. komunikativnosti. smatra se da ovi materijali nisu dovoljni. opštine sa pretežno madjarskim stanovništvom (Kanjiža i okolina. Podeljena su mišljenja oko atraktivnosti/neatraktivnosti grafiike ovih materijala. sposobnosti za rešavanje problema. koncipirani su i raspodeljeni su paketi za promociju banatskih objekata (brošure. nedostatak povezanost sa drugim turističkim proizvodima i posebno. itd). U najvećem broju slučajeva. kao i ruski. Istovremeno ukazano je skoro u svakoj anketi da 80 . postoje pokušaji razvijanja programa za marketing koji imaju za cilj specifičnosti svake destinacije. itd. geografske karte) Uglavnom sve institucije imaju bar neke informativne materijale o turističkim destinacijama Banata. predstavnici javnih institucija ocenjuju u dovoljno velikoj meri da su ove informacije korisne ali takodje nedovoljne. U nekoliko primera iz Banata evidentan je dobra saradnja između opština i turističkih organizacija. To se najbolje vidi u zajedničkim projektima koji su uradjeni na osnovu strategija razvoja opštine. održavanje seminara. nedostatak jasne strategija razvoja turizma u okviru sveobuhvatnog ekonomskog razvoja regiona Banata. dokumentarni filmovi. nedostatak praktičnog pristupa. organizovani su određeni događaji (promocije knjiga. fotoizložbe. preko sopstvenog web sajta – kojim raspolađu svi turističko informativni centri u određenim opštinama i same opštine ukoliko imaju sektor koji se bavi turizmom u okviru sektora za privredu. likovne izložbe.Češko selo (češko stanovništvo). promocija putem turističkih udruženja. Što se tiče akcija za promociju turističkih destinacija/ događaja/ objekata u Banatu. Usluge koje su naznačene u ovoj studiji ocenjene su povoljno kad je reč o ljubaznosti. sa drugim turističkim organizacijama i jačeg povezivanja turističkih agencija i turističkih organizacija.). često su samo na srpskom jeziku.

nedostatak jasne vizije razvoja turizma na osnovu strategije 81 . jedinice smeštaja. privredni razvoj Banata. poboljšanje infrastrukture. slaba promocija Banata kao turističke destinacije. različitost reljefa. nedostatak struktura za rekreaciju. 2. poboljšanje saradnje među administratorima turističkih objekata. lokalnim vlastima i akterima iz turističkog sektora – turističke agencije. 5. vraćanje železnice. stvaranje određenih specifičnosti u strukturama za odmor i zabavu koje su specijalizovane u oblasti ekoturizma. 2. vodeni tokovi – reke i kanali 6. stvaranje novih turističkih proizvoda. mogućnost ulaganja u seoski turizam Slabe tačke su: 1. nedostatak stručnih ljudskih resursa. nedostatak većih investicija koje bi se vezale za imidž Banata. veoma loša turistička signalizacija na putu (glavnim i sporednim. Moguća rešenja za otklanjanje gore pomenutih problema su: popravka putne mreže. prirodna okolina. kao i na mapama koje se i dalje štampaju sa netačnim ili zastarelim informacijama) 4. usklađivanje vizije razvoja turizma. 5. neuređenost zelenih površina. nedovoljna promocija turističkih proizvoda Banata. organizovanje kurseva za usavršavanje i specijalizaciju za zaposlene koje dolaze u kontakt sa turistima. izbacivanje političke podobnosti na vodećim mestima u turizmu i postavljanje ljudi iz struke. Najveće poteškoće u razvoju turizma su: neodgovarajuća prilazna infrastruktura. gastronomija i lokalni specijaliteti 4. 7. slabost smeštajnih kapaciteta i higijenskih uslova u postojećim objektima.je edukacija zaposlenih veoma važna i to onih koji dolaze u kontakt sa turistima. Jake tačke turističkih zona u Banatu su: 1. nedostatak raznovrsnih turističkih proizvoda. blizina prestonice Beograda 9. povoljan gegorafski položaj jer je u granišnom kontaktu sa dve države: Mađarskom i Rumunijom 8. stvaranje bolje veze sa seoskim domaćinstvima u cilju poboljšanja smeštajnih kapaciteta kao dopuna već postojećim. u samom mestu. kontinentalna klima sa dužim letom i mogućnost adaptacije turističke ponude na ostala godišnja doba. multikulturalizam regije. nedostatak prevoznih sredstava i železničkih veza unutar i preko granice. gostoprimljivost i nacionalna ranolikost koja nije iskorišćena 3. veliki broj otpada i deponija 3.

kako bi mogli da uputimo sve one koji treba da se bave pozicioniranjem turizma ovog regiona na sve mogućnosti koje on pruža. ekološke i dr.5 DELIBLATSKA PEŠCARA – sa vršačkim brdima. Izletnicke. Novim Sadom.2.banjski. Zbog toga smo u ovoj strategiji uradili dublje analize i snimanje celokupnog prostora Banata. graničnim Kaluđerovo i dr. spomenicke i dr. Velikim Gradištem. lovištima i dr. Smatramo da ovakvo usmeravanje razvoja turizma Banata ni u kom slučaju nije niti dovoljno a ni adekvatno s obzirom na turističke motive kojima raspolaže prostor Banata. S. ritovima. Belocrkvanskim jezerima. lukama. nautičke. II. Nedovoljna podrška dobrim projektima 12. nedovoljna međuopštinska saradnja 11. preveliki politički uticaji i u suprotnošću sa potrebama struke. Petrovaradinskom tvrdavom. Prema Prostornom planu Srbije izdvojene su sledeće turističke regije. Tise i kanala DTD.1 FRUŠKA GORA . Backom Palankom. nedostatak stručnog kadra iz oblasti turističko ugostiteljske privrede. Karašom. Vršcem. Dunavom.2 C. segmentima plovnih pravaca Dunava. Nedovoljno ukazivanje na važnost strateških partnerstava sa privatnim sektorom i stvaranjem privatno javnih aranžmana TURISTIČKE ZONE I REGIJE U SRBIJI Prema prostornom planu razvoja Srbije određene su turističke zone i regije razvoja turizma na prostoru naše zemlje. adama na Dunavu. Sentom. nauticke.lovni. S. pristaništima i marinama. mrtvajama Tise.1. 7.3 i S. Adom.sa nacionalnim parkom. 82 . Prema ovom dokumentu na prostoru Banata izdvajaju se Deliblatska peščara. donja Tisa i gornja tisa sa pripadajućim teritorijama. banjom Slankamen. Za ovu regiju se navode sledeće turističke Izletničke. Dunavom. nedostatak naglašene specifičnosti regiona koji se može dalje koristiti i razvijati 9. Srebrnim prelazom aktivnosti: S SEVERNA ZONA . seoski. ekološke. Nerom. Vrdnickom banjom. ekološki. nedovoljna povezanost sa drugim turističkim proizvodima. Labudovim oknom. Nedovoljno izdvajanje sredstava za organizaciju edukacije kadra u turizmu i podsticanje uključivanja radno sposobnog i mlađeg stanovništva u poslove turizma 13. Sremskim Karlovcima. kao i za poslove valorizacije i promocije turističkih resursa 10. fruškogorskim manastirima i dr. nautički.1 S. Backom Topolom.4 segmentima drumskih pravaca E75 i E660.sa panonskim regijama S. Belom Crkvom.6. koje pripadaju Banatu ili se pak preklapaju ili dotiču ovu regiju: II. Preklapanje sa zonom C na Dunavu i Kikindom. Irigom. Kao turističke aktivnosti na ovim prostorima izdvajaju se sledeći oblici turizma: izletnički. jezerom. 8.

Podstiče se turistička potrošnja u novim zonama i lokalitetima. Žabljem. čime se otvaraju nove poslovne mogućnosti. Banjom Rusandom. Postojeća turistička infrastruktura. pri čemu turistička kretanja treba usmeriti ka njenim perifernim delovima. Za ovu regiju se navode sledeće turističke aktivnosti: Izletnicke. Shodno tome treba definisati i makro i mikro prostorne zone na osnovu brojnih analiza i inventarizacije i ocene turističke ponude. Tom prilikom kategorije važne za definisanje makro prostornih zona bile bi sledeće: Geografski položaj. Zrenjaninom. Ovakva politika je važna zbog sledećeg: Smanjuje se pritisak na kritična područja u kojima su locirani ključni turistički motivi.II. Praksa ukazuje na činjenicu da se turisti najčešće grupišu i posećuju određene delove turističkih destinacija koji se odnose na centralne lokalitete i turistička jezgra.2 S. Titelom. koji bi mogao da koristi rezultate ovog Strategijskog plana razvoja turizma. Novim Bečejem. Uspešna politika disperzivnog turističkog razvoja zasniva se na razumevanju motivacije posetilaca. kao i razvoju i 83 . neotkrivene ili nedovoljno valorizovane vrednosti i osobenosti destinacije. Pošto je ovo pitanje prostornog plana i trasiranja turističkog razvoja. doprinosi privrednom razvoju perifernih delova destinacije i povećava zaposlenost domicilnog stanovništva. Prirodni resursi. nauticke. kanalima.sa Tisom. Tom prilikom se javlja koncentracija turista na pojedinim tačkama. Zbog toga razvojnom politikom treba omogućiti ravnomerniju prostornu distribuciju turista unutar destinacije.Auto-put E-70 Beograd-Vršac-rumunska granica. linijama i površinama. dok druge mnogo veće površine unutar destinacija nisu predmet interesovanja posetilaca. lovne i dr. Za područje Banata je istaknut Tranzitni turistički pravac . Bečejem. temeljnoj analizi načina na koji različite grupe turista koriste dati prostor. Stanovništvo. Ovim planom je takođe predviđen razvoj i ulaganja u infrastrukturne objekte kao što su tranzitni turistički pravci.4 DONJA TISA . Politikom disperzivnog turističkog razvoja vrši se prezentacijai nove. lovištima i dr. USKLAĐIVANJE PROSTORNOG RAZVOJA TURIZMA BANATA Prilikom razvoja turizma distribucija turističkih tokova u okviru destinacija nije ravnomerna. time bi trebalo da se detalno pozabavi tim stručnjaka.

kao i konflikta između različitog tipa njenih korisnika. Sa aspekta razvoja turizma. neprimerenog kapacitetu prostora. različitih navika. ribolovni . rekreativne zone. trgovinskih. parkove i druge zelene površine. Usitnjenost kapaciteta i ponude. Trebalo bi pratiti razvoj turizma u svetu i iz konkretnih primera doneti zaključke kako na pravi način razvijati turizam Organizacija. Npr. U svetu je teško naći regije relativno malog prostornog obuhvata sa ovako sadržajnom turističkom ponudom kao što je region Banata što bi uz efektan marketinški program mogao biti veoma interesantan ''turistički proizvod'' za inostrano tržište. sa ciljem da se omoguće što veće koristi lokalnoj zajednici. neophodno je njegov dalji razvoj staviti pod rigoroznu kontrolu. preduzeti mere za povećanje nosećeg 84 . Zbog toga domicilno stanovništvo mora biti aktivno uključeno u sve faze donošenja i realizacije planova prostornog razvoja date sredine. izraženi problemi vezani za obezbeđenje dodatne infrastrukture (vodovod. zanatskih i drugih uslužnih objekata. orijentacija na veliki broj lokaliteta ima i svoje negativne strane: povećana erozija tla prilikom izgradnje objekata.promociji različitih atrakcija koje će odvući turiste od postojećih turističkih centara i lokaliteta i usmeriti ih ka novim oblastima. izuzetno bogatu i reprezentativnu ponudu Banata moguće je proširivati i na taj način ostvariti ravnomerniji prostorni razvoj turizma. saobraćajnu i ostalu infrastrukturu. eko-turizam. i dr. ekološki. lovni. kao i angažovanje većih zemljišnih površina po jedinici smeštajnih kapaciteta. kulturnomanifestacioni. izletnički. ekonomski. kongresni. sportsko-rekreativni. seoski. Disperzivan prostorni razvoj mora biti dobro planiran i organizovan da ne bi došlo do zagušenja i saturacije date destinacije. tj. Adekvatnim vrednovanjem svih činilaca koji deluju na datom prostoru treba na samom početku sprečiti mogućnost predimenzioniranog turističkog razvoja. treba precizno identifikovati lokacije za: izgradnju hotela i drugih smeštajnih kapaciteta. uz minimalne negativne efekte. uređenje i opremanje prostora turističkih destinacija Prilikom organizacije i uređenja prostora turističkih destinacija treba podjednako uvažavati više kriterijuma (motivski. Ukoliko turizam prouzrokuje visok stepen saturacije prostora. ponašanja i potreba. kanalizacija). zaštićene oblasti i objekte. Brojne su mogućnosti za razvoj različitih vidova turizma: tranzitni. neracionalno širenje saobraćajnica. sociokulturni i sl). Najbolji pristup je da se intenzitet turističkog razvoja planira na osnovu procene nosećeg kapaciteta date sredine.

zabavni i etno 85 . Kulturni turizam se razvija na potezu Pančevo. Vršac. i ovde marketing ima ulogu da omogući plasman proizvoda i usluga. a na svom razvojnom putu. a shodno potrebama potrošača. Pre svega . ipak možemo reći da kao i na drugim tržištima. ekološki ili funkcionalni. ekonomski. Uslovi za realizaciju ovog vida turizma Banata su izuzetni s obzirom na veliki broj arheoloških lokaliteta. Na osnovu prisustva kompleksa motiva i postojećih uslova različitog karaktera. kulturno istorijskih spomenika i zaštićenih dobara. Kikinda. turistički najatraktivnije lokalitete Banata treba valorizovati kroz oblike turizma za koje njihova aktivnost predstavlja integralni turistički motiv. marketing potpuno uvažava koncept održivog razvoja. Uvažavajući brojne specifičnosti turizma. Postoji više tipova standarda koji se primenjuju u kontroli i usmeravanju razvoja turističkih kapaciteta i oni se odnose na gustinu razvoja. Raznovrsnost prirodnih i antropogenih turističkih motiva i njihova koncentracija u nekoliko disperzivnih centara imaju značajnu i komparativnu prednost. izgradnjom novih i adekvatnom opemljenošću i uređenošću turističkog centra (sale. ugostiteljski kapaciteti. a uvažavajući utvrđene kriterijume. IZBOR MOGUĆIH OBLIKA TURIZMA NA PROSTORU BANATA Na osonovu analize turističkih resursa Banata može se zaključiti da postoje povoljni uslovi za stvaranje konkurentnih turističkih proizvoda ostvarivanjem postojećih komparativnih prednosti. visinu i spratnost objekta. O svim ovim standardima više će biti reči prilikom izrade lokalnih strategioja razvoja turizma. Dosadašnji nivo razvoja turizma doprineo je stvaranju fizionomije pojedinih delova Banata na turističkom tržištu. Tom prilikom treba da vodimo računa o kriterijumima po kojima ćemo vršiti izbor. prateći rekreativni. oni mogu biti: prostorni. proporciju između izgrađenih i slobodnih površina/pejzažnih predela. Generalno posmatrano. nabrojaćemo neke od najprikladnijih oblika turizma na prostoru Banata koji mogu da valorizuju njegove turističke vrednosti. podizanje zaštitnih pojaseva oko izgrađenih kapaciteta.kapaciteta ili se orijentisati na razvoj drugih turističkih lokaliteta u bližem okruženju. Turistički poslenici Banata treba da prepoznaju sve postojeće šanse i udruženi postignu zadovoljavajući nivo razvoja turizma ovog podrušja. Zrenjanin. uređenje parking prostora i sl. Tom prilikom treba voditi računa o standardima razvoja i dizajna turističkih kapaciteta. Turistička tražnja se zadovoljava poboljšanjem i diverzifikacijom postojećih smeštajnih kapaciteta. Shodno tome dosadašnji razvoj turizma kretao se u sledećim pravcima: 1. motivski.

folklorno oživljavanje sela). posela. kao i na svetske turističke trendove. sve u cilju popularizacije eko turizma. određivanje mogućih lokacija i sadržaja informativnih punktova prema specifičnostima. 6.) što podstiče razvoj ekskurzione turističke ponude (uređenjem izletišta i mreža rekreativnih staza). 5. Ukoliko želimo da se ovaj vid turizma i dalje razvija moraju se izgraditi novi i rekonstruisati postojeći smeštajni kapaciteti. prezentacija objekata i celina od kulturnog i istorijskog značaja uz preduzimanje neophodnih mera za uređivanje njihove okoline. Pre svega treba raditi na turističkom i komunalnom opremanju sela kao i na aktivnostima razvoja specifičnih (ekoloških. Ono na čemu treba da se radi je aktiviranje sela Banata . sportsko-rekreativni. rekreacija) i omogućavanje njihovog funkcionisanja u toku cele godine Na taj način se omogućava bogatija ponuda različitih turističko-rekreativnih programa i sadržaja (kulturni. slave.programi i sadržaji).. 2... edukacija domaćina. razvoj pratećih kulturno-zabavnih sadržaja i programa. usluga i proizvodnje.).) programa ugostiteljstva. zabavni. pa i Banata u pitanju. komunikacije. Treba posebno napraviti plan podsticajnih mera za razvoj ovog vida turizma. žetva. razvoja specifičnih oblika privremenih i stacionarnih kapaciteta (etno. seoski turizam. seoski turizam. svedbe. Nautički turizam je zaboravljeni segment turizma kada su planovi razvoja Srbije. jer sadržaji mogu biti i događaji iz svakodnevnih radova: kosidba.. Seoski turizam ima izuzetne mogućnosti u posmatranoj regiji. Manifestacioni turizam dobija sve važniju ulogu u turističkoj ponudi u svetu. neophodno je izvršiti kategorizaciju objekata. razvoj ekološke poljoprivrede. eko kampovi. razvoj specifičnih ekoloških programa ugostiteljstva i usluga.. etno. ovaj vid turizma Banat treba da prepozna kao svoju razvojnu šansu i shodno tome treba napraviti planove revitalizacije i valorizacije određenih vodenih puteva i površina i uređenje priobalja sa ciljem razvoja ovog vida turizma. Osim toga treba razvijati i prateće sadržaje. Manifestacije su deo turističke ponude koje svojim programima i vrstama utiču na poboljšanje kvaliteta turističke ponude. Neophodno je da se izgradnja i rekonstrukcija ugostiteljskih 86 . Takođe. eko kampovi. razni običaji. Boravišni turizam na području većih gradskih centara i. razvoj specifičnih oblika privremenih i stacionarnih smeštajnih kapaciteta (etno. 3. Naročito se mora voditi računa o razvoju rekreativno-edukativnih programa kojima se afirmišu prirodne i stvorene vrednosti područja..). setva.. razvoj saobraćajne infrastrukture.. edukativni. vašari. (usluge. Postojanje velikog broja manifestacija na području Banata predstavlja izuzetan potencijal za razvoj ovog vida turizma. razvoj specifičnih manifestacija vezanih za selo (kampovi. 4.Seoski turizam ima skoro neograničene mogućnosti u pogledu obogaćivanja ponude. kao i obogaćivanje ukupnog doživljaja turiste o određenim prostorima. to predstavlja nov kvalitet za turističku prezentaciju zemlje kao i obogaćivanje već postojeće stereotipne turističke ponude. S obzirom na postojeće hidro potencijale Banata. Eko turizam može da se razvija na čitavom prostoru Banata s obzirom na postojeće prirodne potencijale.

sportskih i ekokampova. sve u funkciji kvalitetnije turističke ponude. etno-programi). uređenje centara slobodnog vremena kao polifunkcionalnih celina sa koncentracijom različitih rekreativnih sadržaja. poboljšanje i diverzifikacija postojećih smeštajnih kapaciteta. To su. smeštajni i ugostiteljski kapaciteti. prostora za škole.objekata izvrši prema kategorijama opremljenosti i specifičnosti turističke ponude. Kikinda). Uslovi za realizaciju: Adekvatnom opremljenošću i uređenošću banjskog centra (zdravstveni centri. sportskih. Svi veći gradovi banata poseduju sportsko rekreativne kapacitete za razvoj ovog vida turizma.gradski centri (Pančevo. Uslovi za njegovu realizaciju je obezbeđenje rekreativnih prostora koji omogućavaju korišćenje sezonski i u toku cele godine (uređenje i izgradnja kupališta .). izgradnja ugostiteljskih sadržaja. Treba posebno napraviti plan uređenja pojedinih objekata i izgradnju novih u funkciji poboljšanja kvaliteta ovog vida turizma. 9. Tranzitni turizam se razvija shodno geografskoj i saobraćajnoj povezanosti područja Banata prema granici sa Rumunijom.Vršac.. uvođenje i razvoj rekreativno-edukativnih programa kojima se afirmišu prirodne i stvorene atraktivnosti. Uslovi za dalji razvoj ovog dela tržišta je izgradnja novih. 11. određivanje mogućih lokacija i sadržaja informativnih punktova za pojedine delove prema specifičnostima. opravke i održavanje motornih vozila. bela crkva. ponuda za tranzitne turiste mora biti raznovrsna. snabdevanje kamp i turističkom opremom. uvećanje i diverzifikacija postojećih smeštajnih kapaciteta. zdravstveno-lečilišni turizam na postojećim lokacijama: Kanjiža. formiranje mreže ugostiteljskih objekata prema kategorijama opremljenosti i specifičnosti turističke ponude. čine neophodnu turističku ponudu. Izletnički turizam je deo turističke tražnje koja ima velike mogućnosti za razvoj u okviru Banata. Uslovi za realizaciju su uređivanje i opremanje izletišta i rekreativnih staza. Zrenjanin. Rusanda. 8. uređenjem mesta i okruženja pruža se kompletna usluga postojećim i potencijalnim turistima. Da bi se zadovoljila zahtevna turistička tražnja. Banjski.. Neophodna je izgradnja novih. pre svega. suveniri. zabavni sadržaji. sve u cilju uvećanja turističke atraktivnosti područja. uređenje sportskih i eko kampova. 10.Vršački breg. mesta rođenja znamenitih ličnosti i lokacije brojnih kulturno-istorijskih spomenika. prateći rekreativni. radionice i likovne kolonije. Tranzitni turisti se odlikuju specifičnim zahtevima što otežava mogućnost za organizovanje adekvatne turističke ponude. Dečji i omladinski turizam može da se razvija na čitavom području Banata. 87 . uređenje destinacija i unapređenje informativne službe.. Sportsko-rekreativni turizam obiluje potencijalima za razvoj na području Banata. snabdevanje rezervnim delovima.. 7. rekreacionih i drugih sadržaja) kao i uređenje prostora za lov i ribolov. s tim da se u Banatu nalazi mali broj posebnih smeštajnih objeakta za ovaj segment turističke tražnje (u Čardaku.

pašnjaci velike droplje.12. ukazuju nam da je ovaj vid turizma u porastu id a se od ovog segmenta ubira izuzetno veliki devizni priliv. Ribolovni turizam zahteva izradu programa posebnih mera zaštite. ovo može postati prepoznatljiv proizvod turizma Banata. Deliblatske peščare. "Dragićev Hat". Lovište "Vršačke planine" .. bez obzira na stvaranje novih vidova turizma. Senćanski most na Tisi. Veliki potencijali koji postoje na području Banata bogatog vinogorjem. Crne bare. Pešačenje je izuzetno razvijen deo turističke tražnje kako na domaćem tako i na inostranom turističkom tržištu. 15. Italija.Imajući u vidu turističko geografski položaj Banata.mlin na konjski pogon 18. Osim toga treba napraviti planove za uređenje posebnih staza i povezati se sa postojećim biciklističkim stazama u drugim delovima srbije i Rumunije. Vinske ture predstavljaju deo turističke tražnje za specifičnim oblicim turizma. ustave na Tisi u Novom Bečeju. "Labudovo okno". utvrđivanje posebnih ribolovnih režima . Lovište "Donje Podunavlje". Lovni turizam zahteva izradu programa posebnih mera zaštite. labudovo okno. postrojenja olajnica. Suvaca . mlinovi. Banatska ravnica i njeni zaštićeni prostori su dobar osnov za stvaranje i obeležavanje posebnih pešačkih staza koji bi povezivali interesantna mesta za turiste. Biciklizam je u svetskim razmerama izuzetno razvijen. do sada nisu odgovarajući valorizovani. uređivanje i opremanje prostora za ribolov.) 14.. izgradnje i uređivanje lovačkih domova i lovačkih čeka. Kako Banat ima mogućnosti za razvoj ovog 88 . prevodnica Šlajz u Kleku. Kružna putovanja predstavljaju način da se u kratkom roku obiđu turistički potencijali neke regije. S obzirom na obilje vodotokova i različitih hidrografskih potencijala banata. primer zemalja visokorazvijenog turizma (Španija. Banat poseduje već uređenja lovišta koja treba koristiti (Lovište "Deliblatska peščara" . Francuska…). svilara.Treba uraditi poseban program razvoja šumskog gazdinstva Banat radi njegovog uključivanja u razvoj lovnog turizma. Konfiguracija terena Banata je povoljna i postoje idealne mogućnosti za opremanje ovih prostora za potrebe razvoja ovog vida turizma. Posebno obeležavanje pešačkih staza je osnova daljeg razvoja ovog vida aktivnosti turista. kao I njegove resurse. kako bi se napravio idealan odnos prirode i turizma. 16. 17. 13. Industrijsko nasleđe na teritoriji Banata je još uvek neiskorišćena šansa za razvoj turizma. uređivanje i opremanje izletišta. Tu se nalazi izuzetno vredno nasleđe (Kule svetionici u Pančevu. uređivanje i opremanje izletišta. Ovaj vid putovanja je u stalnom porastu. stvaranje posebnih programa kružnih tura po banatu u mnogome bi doprinelo turističkoj valorizaciji ovog područja. S tim u vezi treba urediti postojeće saobraćajnice i staze za ovaj vid transporta. Bird watching kao deo specifičnih oblika turizma ima izuzetne potencijale za razvoj na području Carske bare. 19. izgradnju. okolina Kikinde).

To je proces zasnovan na širokom učešću lokalne zajednice koji obuhvata viziju lokalne zajednice.vida turizma kroz manifestacije posvećene berbama (Vržac). veliki broj sakralnih građevina koje su nastale kroz vekove življenja različitih zajednica na ovom prostoru. i uključuju turističku ponudu I sadržaje koji zadovoljavaju ove principe. 26. Međutim. 24. utvrđivanje strategije i sprovođenje akcija. folklora. Multikulturalnost I različite konfesije koje žive na prostoru Banata daju osnovu za mogućnost razvoja ovog vida turizma. Uključujući se u takvu potragu stvaramo nove mogućnosti za razvoj turizma Banata. Putevima znamenitih ljudi je turistička ponuda koja ima izuzetne mogućnosti na tlu banata. to se ovaj turistički proizvod mora posebno da osmisli i plasira na adekvatna tržišta. Excitement. običaja. tako i za inostrane goste. kakvih na području Banata može biti izuzetno puno. ukoliko njegova načela budu uključena u proces stategijskog planiranja razvoja turizma i ukoliko se ovaj koncept postavi i kao jedan od strategijskih ciljeva razvoja. Njima u čast. 22. Uslovi za realizaciju ovog vida turizma je adekvatna opremljenost i 89 . Kongresni turizam delimično je razvijen u Vršcu. 23. utvrđivanje prioriteta. Banat može svoje prirodne I antropogene motive da kombinuje na bezbroj načina I time omogući stvaranje različitih turističkih proizvoda za ovu vrstu turizma. boravak u različitim kulturnim sredinama su neponovljivi doživljaj. Verski turizam ima izuzetnu osnovu za svoj razvoj na teritoriji Banata.Koncept održivog razvoja može postati osnova razvoja turizma u jednoj zemlji. muzike i gastronomije predstavljaju osnov za formiranje raznolikih turističkih proizvoda i turističkih programa kako za domaće. procenu stanja životne sredine. tu su boravili i stvarali mnogi učeni ljudi naše istorije i sadašnjosti. Na ovom području su rođeni. Turizam običaja može biti izuzetno profitabilan na području Banata. 25. jednodnevne i višednevne izlete. a nama i našim pokolenjima na znanje treba staviti u upotrebu njihove domove i mesta boravka. omogućuju turistima da se upoznaju.obrazovanje (Entertainment . Avanturistički turizam još uvek čini mali deo turističke tražnje. Zrenjaninu i Kikindi. Neki od veoma bitnih uslova za upravljanjem održivog razvoja destinacije su iniciranje i sprovođenje Agende 21 i Lokalnog ekološkog akcionog plana. vide i dožive njihovu razlišitost. Pored toga. Danas se u turizmu traži ono što je novo i što je neobično. Održivi turizam . Tematski turizam koji se bazira na principu ‘’3-E’’ : zabava. Education). osnov su za razvoj ovog vida turizma.Bogatstvo. uzbuđenje. ova tržišna niša se stalno povećava i predstavlja izuzetnu mogućnost za proširivanje turističke ponude Banata. 21. Multikulturalnost ovog područja koje naseljava veliki broj naroda i narodnosti. poludnevne. Posete i upoznavanje sa različitim kulturama. 20.

to u neku ruku predstavlja dobru osnovu. Turistička tražnja je izuzetno heterogena a za razliku od toga.Tim pre. Iako turizam u banatu nije dovoljno razvijen. tehničke uređaje i opremu.ekonomskom motivskom. doprinosi privrednom razvoju novih destinacija Banata i povećava zaposlenost domicilnog stanovništva. sociopsihološkom i funkcionalnom razvoju ovog regiona. Zbog toga se mora voditi računa o uspostavljanju ravnoteže između potrebe turista. već se sve više traži vredno novo iskustvo (Experience for Money). želje lokalnih planera i mogućnosti prostora za prihvat određenog broja posetilaca. turistička ponuda je često vrlo kruta i neelastična. treba definisati upotrebu prostora za potrebe turizma na nacionalnom i regionalnom nivou. Drugim rečima. Upravo zbog toga treba dobro sagledati sve potencijale. saobraćajne uslove. dalji razvoj turizma Banata treba usmeriti na brojne atraktivne lokalitete kako bi se prostorno razvio turizam u svim delovima regiona Podstiče se turistička potrošnja u novim zonama i lokalitetima. Zbog toga. Na ovaj način mogu se ostvariti: Smanjenje pritiska na određena područja u kojima su locirani ključni turistički motivi što može dovesti do niza ekoloških problema . čime se otvaraju nove poslovne mogućnosti. pri čemu turistička kretanja treba pravilno rasporediti po čitavoj teritoriji Banata shodno postojećim kapacitetima. To nije nimalo lako. neotkrivene ili nedovoljno valorizovane vrednosti Banata Politika disperzivnog turističkog razvoja zasniva se na razumevanju motivacije turista. PROGRAMI TURISTIČKOG RAZVOЈA BANATA Pri planiranju i izboru programa za razvoj turizma Banata mora se voditi računa o prostornom. Današnji turisti imaju više saznanja i samim tim više zahteva prema turističkim destinacijama i organizatorima turističkih putovanja. Nekadašnja potreba da turistički proizvod ima povoljnu cenu (Value for Money) sada nije dovoljna. To dovodi do disproporcije onoga što turista želi i traži i onoga što mu se nudi u turističkoj destinaciji. Ovaj vid turizma zahteva izuzetno velika ulaganja što znači da na njegov intenzivan razvoj treba vremenom uticati i uključivati one objekte koji za to imaju sve potencijale. 90 . jer nisu pravljene grečke tipa promaćenih investicija i pogrećnog razvoja turizma. što je kvalitetno planiranje prostora jedan od najvažnijih preduslova za dugoročni i održivi razvoj turizma. analizi korišćenja prostora od strane turista. Politikom disperzivnog turističkog razvoja mogu se promovisati nove. Razvojnom politikom treba omogućiti ravnomerniju prostornu distribuciju turista unutar destinacije. i razvijati one vidove turizma koji se mogu plasirati na određena tržišta.uređenost centara sa akcentom na: kongresne prostore. ali nije i neizvodljivo. odnosno nove vredne emocije (Emotion for Money) koje se mogu doživeti u određenoj turističkoj destinaciji. uporediti sa svetskim i domaćim turističkim kretanjima. kongresne biroe). ekološkom. To je i jedan od osnovnih razloga neuspeha mnogih turističkih destinacija da plasiraju svoje turističke proizvode na turističkom tržištu.

koje su od suštinskog značaja. koje će je razlikovati od drugih destinacija bilo jasno na tržištu. kulturno-manifestacioni. TRŽIŠNO POZICIONIRANJE I SMERNICE Različite destinacije. je pozicioniranje turističkog proizvoda . kongresn i dr. ribolovni tranzitni. a mere za postizanje treba da budu uključene u plan koji će se detaljnije baviti tim pitanjima. Tabela 13: SWOT analiza resursa Banata SNAGE multikulturalnost postojanje mreže reka. u međusobnom takmičenju za privlačenje turista. seoski. i. Važno je da se u početnoj fazi razvoja destinacija pravilno pozicionira. Aktivnost koja treba da se preduzme pre nego što se započne sa promotivnom kampanjom. izletnički. lovni. U ostvarivanju prihoda od turizma geografska blizina područjima sa visokim nacionalnim dohotkom po glavi stanovnika jesu odlučujuća prednost. Stvaranje spoljnih faktora i korisno investiranje u turizmu su glavni ciljevi. kanala i jezera za turističke svrhe prirodni resursi kulturno nasleđe gastronomija gostoljubivost povoljna klima iskustvo u starim zanatima ŠANSE renoviranje istorijskih zgrada porast korišćenja termalnih izvorišta porast tražnje za bio-proizvodima porast tražnje za eko-turizmom novi zakoni o zaštiti životnesredine porast interesovanja iz dijaspore plovni putevi (reka i kanali) valorizacija salaša SLABOSTI nedovoljna briga za okruženje zapuštenost reka i jezera nedostatak šuma • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • PRETNJE zapostavljanje prirodnih resursa Nezadovoljavajuća zaštita od poplava nedostatak prostornih i regulacionih planova i nedefinisani imovinsko pravni odnosi 91 . sportsko-rekreativni. kako bi njen imidž i mesto. ostvariće prednost u zavisnosti od lokacije i pristupačnosti.Posebno značajan je pristup razvoju promocija i iskorišćavanja resursa od strane lokalne zajednice sa ciljem privlačenja turista prema destinaciji Banata Ovakvom politikom korišćenja prostora nastaju mogućnosti za razvoj različitih vidova turizma: eko-turizam.Zbog toga treba stvoriti posebne programe konkurentnosti koji imaju za cilj stvaranje uslova za pomoć turističkom razvoju.

arhitektonske. istorijske. preporučuje se izrada strategije boljeg iskorišćenja postojeće ponude (tj. Ukoliko se porast potražnje za smeštajnim kapacitetima ostvari u skladu sa predvidjanjima. naročito ne za inostrane turiste. kulturne. Geografski položaj Banata je povoljan. tako da su turistička preduzeća relativno konkurentna u pogledu cena. za koje se može reći da su “sinteza Evrope”. sa nedostatkom internacionalnih standarda kvaliteta što utiče na njenu celokupnu konkurentnost turističkog sektora. pre nego izgradnja novih objekata. jezici i životni stilovi od srednjeevropskog do balkanskog koegzistiraju na relativno malom prostoru. su niži u poređenju sa područjima koja imaju sličnu ponudu. Banat nije tradicionalna turistička destinacija. kulture.prirodne. razvoj turizma može se osloniti na ni malo zanemarljive resurse . antropološke. Troškovi u turizmu. 92 . Uopšteno gledano.Lokacija i dostupnost SNAGE • raskrsnica evropskih puteva • blizina granica • blizina emitivnih područja • • • • • • • • • • • • ŠANSE hidrografski potencijali tranzitni turizam blizina velikih gradova i metropola blizina zemalja evropske unije nove rute blizina rastućih industrijskih centara SLABOSTI putevi u lošem stanju nezadovoljavajuća gustina i kvalitet pruga i puteva vizni režim nedostatak lokalnih aerodroma udaljenost od turističkih puteva PRETNJE nepostojanje mera vlade Ponuda smeštaja i pratećih usluga na prvi pogled može zadovoljiti potražnju individualnih turista. najznačajnija komparativna prednost i jeste u specifičnim socio-kulturnim karakteristikama.Stvaranje uslova u kojima će se povećati stepen konkurentnosti na nacionalnom i međunarodnom nivou. Medjutim. Region se nalazi u blizini najbogatijih svetskih područja. kao i poboljšanje sistema smeštaja (kvaliteta i kvantiteta) pomoći će poboljšanju konkurentske sposobnosti Banata. naročito radna snaga. Tabela 14: SWOT analiza . velikih generatora turističke tražnje i zemalja koje ulaze u red bogatih. Optimizacija stope zauzetosti). jer je Banat mesto gde različite nacije. religije. sa stanovišta resursa. Karakteristični smeštajni kapaciteti ovog regiona su niske ili srednje-niske kategorije (jedna. dve i tri zvezdice).

pravo na zdravu okolinu… Potreba koordinacije javne i privatne inicijative za razvoj turizma veoma je važna kako bi se postigla efikasnost i stvorile prednosti za razvoj turizmaunutar Banata. 93 . mogućnost i pravo izbora. pravo na reklamacije u slučaju nezadovoljstva uslugom ili proizvodom. Osnovna prava potrošača u turizmu odnose se na sigurnost. što znači da se prava potrošača iz stranih zemalja.Tabela 15: SWOT analiza . U turizmu je veoma važno da svi proizvodi i usluge zadovoljavaju standarde kvaliteta. a u skladu sa tim i konkurentska prednost. tako i u Banatu treba da bude cilj poboljšanje kvaliteta. U okviru turizma.Smeštajni kapaciteti i usluga SNAGE • • • zadovoljavajući ugostiteljski kapaciteti (u kvantitativnom smislu) izvori termalne vode (bazeni) početak gradnje novih kapaciteta • • • • • • • • • • • • SLABOSTI nedostatak kvaliteta u turističkoj ponudi nedostatak profesionalnih kadrova siromašan imidž nedostatak komplementarnih usluga neodgovarajući kapaciteti nedostatak informacionih tehnologija PRETNJE nezadovoljavajući kriterijumi za kategorizaciju nedostatak kapitala za investiranje pod povoljnim uslovima nedostatak adekvatnog marketinga nedostatak adekvatne konkurentne ponude nedostatak podrške od strane države ne postojanje prostornih planova • • • • • ŠANSE Gastronomski potencijali mogućnosti lokacija za izgradnju smeštajnih kapaciteta gostoprimstvo pojačanja tražnja za selektivnim oblicima turizma pojava Banata kao nove destinacije PRIORITETNE TEME TURISTIČKIH PROIZVODA BANATA Kako je kvalitet usluga osnovni uslov za nivo konkurentnosti svake turističke destinacije. dostupnost informacija. slabosti. pravo izražavanja.potrebne su nove mogućnosti za razvoj i izgradnju novih smeštajnih kapaciteta za domaću i međunarodnu tražnju. Osim toga. pravo na zadovoljenje osnovnih potreba. kao ključni faktor uspeha za budući razvoj turizma. a da su pri tome potrošači i njihova prava adekvatno zaštićeni. Na osnovu analize turističkog potencijala Banata. trebaju adekvatno da zaštite. stepena razvoja turizma Srbije . mogućnosti i pretnje budućem razvoju turizma Banata. sve više pažnje se daje takozvanim prekograničnim problemima zbog rastuće globalne dimenzije turizma. kao i izgradnja novih sadržaja i kapaciteta za određena ciljna tržišta i tržišne grupe u različitim delovima Banata . svetskih turističkih trendova i upoređivanja sa svetskom turističkom ponudom izdvojene su osnovne prednosti. jednako kao i domaćih potrošača.

JAKE TAČKE Prirodne lepote i turistički potencijali (termalni izvori, dvorci, zaštićena područja i dr.) Ekološki čisto prirodno okruženje Geografski položaj Banata koji omogućava brzu dostupnost glavnim evropskim emitivnim tržištima Sigurnost boravka, kako u smeštajnim objektima, tako i u destinacijama Bogatstvo kulturno-istorijskih spomenika

SLABE TAČKE Nedovršen proces privatizacije hotela Koncepcijska i tehnološka zastarelost Niska prosečna stopa kvalitete smeštajnih kapaciteta nepostojanje međunarodnih brendova Nezadovoljavajući izbor kvalitetnih sadržaja i raznovrsnih usluga i nedovoljna gostoljubivost i šarm Loša saobraćajna infrastruktura i neadekvatna saobraćajna povezanost na svim nivoima Nizak stepen popunjenosti kapaciteta, izrazita sezonalnost i niže prosečne cene u odnosu na međunarodnu konkurenciju Nelikvidnost i prezaduženost velikog dela turističkih preduzeća Nedostatak profesionalnog managementa PRETNJE Konfliktne razvojne opcije Nestimulativni makroekonomski okvir Zagađenje šivotne sredine Prirodni potencijal ugrožen je zbog šumskih požara, zbog nedovoljnog zbrinjavanja otpadnih voda i divljih deponija smeća, nekontrolisanog lovnog turizma Intenzivan razvoj međunarodne konkurencije u smislu novih koncepata, više kvalitete i boljih performansi operativnog poslovanja Zbog nepovoljnog demografskog i celokupnog ekonomskog razvoja u zapadnoj Europi moguća stagnacija potražnje na visokom nivou Neefikasnost implementacije prostornih planova i nepoštovanje prostorno-planske regulative Neplansko korišćenje i špekulacija pri kupovini zemlje mogu da podignu cene zemljišta, što deluje destimulativno na potencijalne investitore Mogući nedostatak uske saradnje na svim političkim, administrativnim,privrednim i društvenim nivoima Predugi proces privatizacije odgađa početak investicijskog procesa

MOGUĆNOSTI Kontinuirani rast interesa emitivnih tržišta za ekološke destinacije, kulturni, seoski turizam i nautički turizam Zahvaljujući svom prirodnom potencijalu Banat ima predispozicije da privuče značajni segment potražnje za selektivnim oblicima turizma Raspoloživost kvalitetnog prostora koji nije preterano izgrađen pa se u velikoj meri sačuvala lepota i čistoća prirode Zahvaljujući svom geografskom položaju, uz adekvatnu saobraćajnu infrastrukturu, Banat može povećati udeo individualnih gostiju u selektivnim oblicima turizma Idealni prirodni preduslovi (termalni izvori) za formiranje kvalitetne ponude wellness programa i sadržaja i razvoj zdravstvenog i zabavnog turizma saobraćajnice prolaze kroz područje bogato zaštićenim prirodnim područjima, pogodno za kreiranje kvalitetne ponude kao mikroregije Obnova i promocija starih puteva velike kulturne, panoramske vrednosti koje će dodatno obogatiti turističku ponudu Banata Razvoj održivog lovnog turizma u Banatu, na područjima bogatim životinjskim vrstama Veliki broj dvoraca predstavlja neiskorišćeni potencijal Mogućnost za razvoj sportskog turizma Turizam može podstaći brži rast proizvodnje i trgovine, tako da turistička preduzeća nude Banatske proizvode, autentičnosti turističke ponude konkurentskom cenom i kvalitetom može uticati na kvalitet boravka Nezagađeno zemljište pogodno za proizvodnju zdrave hrane

Cilj strategije banatskog turizma je da se stvori okvir za razvoj kvalitetne turističke ponude i konkurentnosti banatskog turističkog tržišta. Održivim razvojem turizma ispunjava se preduslov za ravnotežu, i stvara vrednost za sve učesnike na tržištu. Za postizanje postavljenih ciljeva, akteri na svim nivoima, od lokalnog do regionalnog, moraju da postupaju u skladu sa principima

94

održivog razvoja. Za ispunjenje tog cilja i postizanje dugoročne održivosti razvoja turizma Banata, neophodno je da se: • razumeju, prepoznaju i zadovolje potrebe turista, jer ukoliko se ne ispune njihova očekivanja, svoje nezadovoljstvo podeliće sa svima iz svog okruženja, što nanosi štetu imidžu destinacije; • osiguraju preduslovi za profitabilno poslovanje subjekata na tržištu, jer stvaranjem pozitivne poslovne klime osiguravaju se uslovi za dolazak novih investitora i razvoj turizma u budućnosti; • investira u obrazovanje i edukaciju zaposlenih u turizmu na svim nivoima, kao i pronalaženje i stvaranje kvalitetnog menadžmenta; • insistira na zaštiti i obnovi prirodnog i antropogenog bogatstva, kao primarnog resursa banatskog turizma; • poštuju kulturne vrednosti i različitosti lokalnog stanovništva, lokaliteta i destinacija koji direktno imaju koristi od razvoja turizma. Njihov odnos prema turizmu i turistima vitalan je za sliku koju region ostavlja, utiče na zadovoljstvo gosta i na ekonomske efekte od turizma; • osigura kontinuirana aktivna uloga države koja kroz razvoj infrastrukture, izmenu zakonske regulative i drugim radnjama, utiče na turistički potencijal zemlje, a dugoročno ima velike koristi od njegovog razvoja. Samo ravnotežom u međusobnom odnosu i ispunjavanju potreba odnosno ciljeva različitih učesnika na turističkom tržištu, moćiće da se stvori stabilan i dugoročno održiv turistički razvoj. STRATEGIJSKA AGENDA U TURIZMU BANATA Pri izradi ove strategije postavili smo nekoliko elemenata za razvoj strategijske agende u turizmu za područje Banata: zaokruživanje postojeće turističke ponude,i intenziviranje njenog korišćenja aktiviranje novih područja sa dominantnim prirodnim i (ili) antropogenim turističkim resursima definisanje održivog razvoja turizma u regionu stvaranje preduslova za upravljanje turizmom i povećanje njegove strategijske pozicije definisanje prioritetnih turistickih prostora definisanje strategije razvoja i omogućiti unapredivanje uslova za intervencij države i lokalne zajednice Pristup razvoja turizma Banata će se koncentrisati po principu postepene intervencije koja ojačava sektor turizma. Tom prilikom treba da se sagledaju i sve mogućnosti za rastrazvoja turizma i saradnju na regionalnom nivou sa podrškom lokalnih vlasti.

95

VIZIJA TURIZMA U REGIONU BANATA Pri stvaranju vizije razvoja turizma Banata treba preporučiti mesta u kojima je turizam već razvijen kao i potencijalna turistička mesta kojima treba pomoći u daljem razvoju, a to su mesta gde je: održivi razvoj turizma visokog kvaliteta koji privlače domaće i inostrane turiste, diverzifikovana turistička ponuda, kvalitetna komunikacija, turistička tražnja usmerena ka postojećim turističkim resursima, lokalna turistička privreda usmerena prema zadovoljenu turističke tražnje, razvijena infrastruktura koja zadovoljava tržišni potencijal, promoviše veze, utiče na stvaranje ekonomskih efekatai koja poboljšava životni standard lokalne zajednice prepoznat značaj i uticaj turizma na zapošljavanje i ekonomske efekte. Stvaranje strategije razvoja predpostavlja i neka vodeća pravila kojih treba da se pridržavaju svi zainteresovani. Ključne poruke razvoja se mogu sagledati kao: borba za kvalitetnije poslovanje u turizmu jačanje privatnog sektora u turizmu intervenisanje tamo gde je najveće povećanje ekonomskih efekata kroz turizam, sagledavanje turizma kao integralnog dela razvoja turističkih destinacija, regiona i zemlje u celini, dalja strategija razvoja pojedinih opština i Banata u celini. Bazirajući se na viziji razvoja, turizam ima vrlo važnu ulogu u postizanju regionalne strategije razvoja i povećanja blagostanja lokalnog stanovništva. Ključni elementi strategije razvoja turizma u području Banata su: Investiranje u turističku infrastrukturu na nivou regiona Promovisanje biznis mreža, privatnog sektora, kvalitetnije i bolje poslovne podrške, uključujući menadžment promene u turističkoj industriji Unutrašnja strategijska ulaganja u turizam Razvoj i obuhvatanje potpune ekonomske i tržišne analize turizma Investiranje u razvoj regionalnog tržišnog brenda za turizam Prepoznavanje potencijala u turizmu u ruralnim i urbanim programima Provera turističkih veština zaposlenih u turizmu i lokalnog stanovništva Razvoj turizma kroz pograničnu saradnju i saradnju sa ostalim regionima Srbije sa ciljem kvalitetnog turističkog proizvoda. Banat je oblast sa specifičnim ekonomskim regionalnim razvojem koji je identifikovan kroz ovu strategiju i prihvaćen za dalja razmatranja. Zbog toga ćemo u narednim segmentima sumirati uslove za razvoj turizma koji pokreću prioritetne akcije koje treba što pre preduzeti. Uzimajući u obzir veliko bogatstvo različitosti turističke ponude Banata, lokalne specifičnosti i različite stepene razvoja turizma u pojedinim njegovim delovima možemo izdvojiti pojedine mikro destinacije razvijenog turizma i potencijalne mikroturističke

96

. turiste sa ekosenzibilnih tržišta koja su sve šira. svilara. 2. Spomenici industrijskog nasleđa su u ovom području najčešće zaboravljeni potencijal kome tek treba dati šansu. Slano kopovo. Jagodić. Dupljaja. Vatin. mlinovi.) 5. Belo Blato. Biserno ostrvo. Bela Crkva) Banje (Kanjiža. prevodnica Šlajz u Kleku. Dvorci i stare palate nastale u periodu XVIII i XIX veka predstavljaju poseban potencijal za razvoj turizma Banata (Vladičanski dvor. Đura Jakšić. Seoska naselja. Crna bara. sa posebnim osvrtom na heterogenost raspoloživih turističkih resursa i atrakcija.) 7. Ovi objekti se nalaze na teritoriji čitavog banata. 10. 4. Danijel. 9. predstavljaju posebnu snagu i potencijal razvoja turizma Banata. Na taj način se utiče na ekonomski razvoj i blagostanje lokalnog stanovništva.industrijska zona Pančeva. Senćanski most na Tisi. Centri kulturno istorijske baštine regiona sa mnogobrojnim sakralnim građevinama od izuzetne važnosti nalaze se na teritoriji čitavog Banata (manastiri. Carska bara.. Lazar... zaštićeni prostori i parkovi (Deliblatska peščara. Tom prilikom smo . 97 . Istraživanja koja su urađena u okviru Prostornog plana uvažavala su specifične interese svake pojedine destinacije i lokaliteta kao uže destinacije. Posebno važni su znameniti ljudi koji su se rodili ili živeli na području Banata (Mihajlo Pupin. Uroš Predić.) Centri narodnog stvaralaštva i razvoja kulture lokalnog stanovništva (Kovačica.Miroslav Antić.). Zbog toga se razvoju seoskog turizma mora pristupiti planski i vrlo odgovorno. na način da se turistički proizvod turističke destinacije Banatoblikovao uz uvažavanje hijerarhije ciljeva a u razvojnom modelu i ova destinacija sagledala u jedinstvenom i neponovljivom spoju mogućnosti koje nudi njena okolina a posebno značaj zaštićenih područja.) Arheološki lokaliteti (Vinča. To je izuzetno značajno jer privlači. Spomenimo samo neke (Kule svetionici u pančevu.. Kikinda.. kao i stalno poboljšanje kvalitet turističkih usluga. 3.destinacije.) 8. Seoski turizam predstavlja snagu i šansu turističkog razvoja Banata. ustave na Tisi u Novom Bečeju.. Pašnjaci velike droplje). Suvađa . Uzdin. pokušali da damo odgovore na sledeća pitanja: 1.. Pančevo. Starčevo. Židovar. predlažući koncept razvoja turizma. Fantast. Dosadašnjim razvojem turizma izdvojili su se pojedini centri i lokaliteti kao što su: Gradovi :(Vršac.Lazarević. ...mlin na konjski pogon …) U središtu razvoja Banata treba da bude profitabilni turistički proizvod čiji je integralni deo maksimalno očuvana životna sredina. centri razvoja seoskog turizma. Rusanda. 6. crkve. Pošlo se od uvažavanja svih relevantnih osnova. Prirodne retkosti. Vasko Popa . Zrenjanin. Sokolac. Šta poseduje Banat za razvoj turizma? Zaštićene prirodne resurse Antropogene resurse 1. ponjavica. Marcibanji .

GODINE Ono što je izuzetno važno prilikom vizije razvoja turizma Banata je da se shvati veliki potencijal turizma za prosperitet regionalne ekonomije i stvaranje velikog broja novih radnih mesta. Šta nema Banat? Smeštajne objekte više kategorije Kvalitetnu infrastruturu Kvalitetnu zabavu Sadržaje kvalitetne rekreacije 3. Tom prilikom će se posebno voditi računa o održivosti razvoja turizma. izgradnju novih (prema potrebi) i stvaranju klastera koji će da dominiraju u turističkoj ponudi Banata. Zbog toga budući razvoj treba bazirati na podizanju kvaliteta postojećih objekata. rast zapošljavanja. Šta ne želimo da se dogodi razvojem turizma u Banatu? Nekontrolisani razvoj turizma Nekontrolisana izgradnja Gubljenje lokalnog identiteta Uvođenje masovnog turizma nižeg kvaliteta Stvaranje nelojalne konkurencije među regijama Uništavanje životne sredine Da bi smo pravilno pozicionirali turističke proizvode Banata moramo imati na umu da pojedini lokaliteti i turistički centri u ovom prostoru ne budu konkurenti međusobno već da svojom turističkom ponudom daju celovitu sliku kvalitetnog prostora za razvoj turizma. VIZIJA I STRATEŠKI CILJEVI BANATSKOG TURIZMA DO 2015. Šta želimo da postignemo razvojem turizma u Banatu? Da sačuvamo kvalitetnu životnu sredinu Da stvorimo materijalnu bazu za razvoj turizma Da izgradimo adekvatne smeštajne kapacitete Da stvorimo nova radna mesta Da poboljšamo kvalitet života lokalnog stanovništva Da sačuvamo lokalni identite i kulturu Da privučemo privatni kapital Da stvorimo destinaciju nezaboravnog odmora 4. modernizaciju infrastrukture i podsticanje investicija i izvoza.Ljudske potencijale Blizinu emitivnih tržišta Sačuvanu kulturu i običaje Smeštajne kapacitete prosečnog kvaliteta 2. Navedeni ciljevi će se najlakše postići kroz javno-privatnu inicijativu i partnerstvo koje se bazira na: • turizmu kao strateškom i razvojnom prioritetu sa pozitivnim uticajem na intenzitet ekonomske aktivnosti. 98 .

oslobđanje od plaćanja komunalnih dažbina. Strateški ciljevi banatskog turizma do 2015. • insistiranju na održivom razvoju. prirodnih i antropogenih potencijala aktivno stvarajući okruženje privlačno za investitore. sa neophodnom saradnjom na nacionalnom. • eliminaciji razvojnih prepreka kroz prilagođavanje zakonske regulative. Podizanje nivoa kvaliteta smeštajnih kapaciteta kako osnovnih tako i komplementarnih 6. regionalnom i lokalnom nivou. 5. Uređenje vlasničkih odnosa i okončanje procesa privatizacije hotela 4. i ovaj program takođe ima visoku hitnost konačnog definisanja i promocije na lokalnom. implementacija i poštovanje visokih ekoloških standarda i dugoročno održiva valorizacija turističkih potencijala. i investiranje u edukaciju. bazirajući se na održivom korištenju prostornih. Edukacija managementa i svih zaposlenih u turizmu 10. Efikasnija distribucija i korišćenje savremenih trendova komunikacije i marketinga Ovi ciljevi. dodatno oslobađanje poreza na dobit u zavisnosti odbroja novih radnih mesta i sl.nastojanju da se formira otvoreno i konkurentno tržište kroz liberalizaciju propisa u delatnostima koje su povezane sa turizmom i uticaj na financiranje projekata u turizmu. Ulazak poznatih međunarodnih hotelskih brendova na banatsko tržište 11. Turizam značajno doprinosi ekonomskom rastu Banata i blagostanju njenih građana. Godine 1. 9. Donošenje prostornog plana razvoja banatskog turizma u celini i pojedinih destinacija sa ciljem očuvanja atraktivnih prirodnih resursa . treba da se realizuju na sledeći način • • • priprema lokalnih Master planova za sve ključne turističke destinacije i projekte.. formulisanje dodatnih programa podsticaja za investitore. Konkurentnost Banata na međunarodnom tržištu kapitala 3. poreznog opterećenja. • implementaciji prostornih i ekoloških standarda uz postojanje jasne strategije. priprema investicionih prospekata za najvažnije projekte i njihova ponuda investitorima na lokalnom i internacionalnom tržištu. Trajna zaštita.pokretača razvoja održivog razvoja turizma 2. a naročito na polju lokalne infrastrukture. • • 99 . Izgradnja saobraćajne infrastrukture i optimalna organizacija saobraćaja u službi turizma i stvaranje kvalitetnih pratećih sadržaja na tranzitnim pravcima. Razvoj kvalitetne ponude turističke destinacije 8. Prilagođavanje kriterijuma kvalitete međunarodnim standardima 7. nacionalnom i međunarodnom tržištu.

određeni procesi moraju da budu stalno prisutni id a prate i unapređuju rast i razvoj turizma u regionu. treba da se shvati kao osnova za stvaranje konkurentske prednosti turizma Banata i kao koncept koji obuhvata aktivnosti ujedinjavanja turističke ponude celog regiona. • Stvaranje prepoznatljivih proizvoda turističke destinacije Banata • Stvaranje prepoznatljivog imidža turističke destinacije Banata • Povezivanje turističke ponude na regionalnom planu • aktiviranje novih područja sa dominantnim prirodnim turističkim resursima • davanje većih ovlašćenja lokalnim zajednicama za aktivnosti povezane sa aktiviranjem njihovih turističkih potencijala 2010-2015 • Ulazak poznatih međunarodnih hotelskih brendova na tržište • Uređenje vlasničkih odnosa i okončanje procesa privatizacije • Postizanje konkurentnosti Banata na međunarodnom tržištu kapitala • Izgradnja saobraćajne infrastrukture i optimalna organizacija saobraćaja u službi turizma i podizanje kvaliteta pratećih sadržaja na tranzitnim pravcima . pre svega.Vremenski okvir realizacije strateških ciljeva banatskog turizam Da bi ostvarili sve zacrtane strateške ciljeve razvoja turizma u Banatu. Osim toga. ona vodi i ka 100 .pokretača održivog razvoja turizma. To su: Kontinuirani procesi za realizaciju strateških ciljeva: • Razvoj kompletne ponude turističke destinacije Banata. • Podizanje nivoa kvaliteta svih smeštajnih kapaciteta. kako osnovnih tako i komplementarnih. • UMESTO ZAKLJUČKA Ova strategija. implementacija i poštovanje visokih ekoloških standarda i dugoročno održiva valorizacija turističkih potencijala Etapni procesi za realizaciju strateških ciljeva : 2008-2010 Donošenje prostornog plana razvoja banatskog turizma u svrhu očuvanja atraktivnih turističkih resursa . • prilagođavanje kriterijuma kvaliteta međunarodnim standardima • Edukacija managementa i svih zaposlenih u turizmu • Efikasnija distribucija i korišćenje savremenih trendova komunikacije i marketinga • podsticanje proizvodnje organske hrane i njen plasman kroz turističku infrastrukturu • Trajna zaštita.

U zavisnosti od brzine i efikasnosti strateškog delovanja. Izvedena SWOT analiza ukazala je na područja internih slabosti. može biti predmet sledećeg izveštaja. odnosno daljnjem unapređenju.pograničnoj saradnji sa ciljem stvaranja zajedničkog turističkog proizvoda koji se može plasirati na domaćem i inostranom tržištu. investicija i marketinga banatskog turizma. Zbog toga ćemo u ovom izveštaju navesti samo neke od ključnih zadataka i s željom da upozorimo na potrebu obezbeđenja politike razvoja i ekonomskih mera sa ciljem poboljšanja standard lokalnog stanovništva kroz razvoj turizma Banata. projekata i aktivnosti. analiza je ukazala i na snage banatskog turizma. zavisiće i uspeh u razvoju turizma Banata. 101 . Istovremeno. Reč je o procesu preduzimanja koraka ka promeni trenutnog stanja nerazvijenog ili slabo razvijenog turizma u buduće stanje razvijenog turizma u Banatu. Detaljna operacionalizacija strategije u formi zadataka. gde je potrebno odmah započeti sa procesima brzih promena. koje takođe traže određene aktivnosti u cilju njihovog održavanja na postojećem nivou. povezanog s formulisanjem planova konkurentnosti.

7.) Marketing u turizmu. Jovanović P. Intervjui sa interesnim grupama u Banatu 14. R.) Održivi razvoj u lokalnoj zajednici. 4. (2007. 10. 2007 25.org. Birks Sinclair & Associates Ltd. 2003. Saobraćajni Institut CIP. 11. 102 . R. & Norton. 2. OECD (2004): Best Practices in Local Development. (2006. S. 13. Republički Statistički zavod. „Banato“ in Marisol Palés Castro: Nuevo Espasa Ilustrado. Kaplan and D. prugama. Kaplan. Diccionario enciclopédico. Zaštita u praksi. & Norton. Beograd.php (08. 8. Madrid. David Rule 21. Ekonomski fakultet.. str.. Čigoja 20. R. Čigoja 15. (2004. Beograd.) Savremena kretanja na turističkom tržištu. (2004): Performance Measurement and Adoption of Balanced Scorecards – A Survey of Municipal Governments in the USA and Canada.. Održivi ruralni turizam kao način poboljšanja upravljanja prirodom u donjem Podunavlju 23. Beograd. 2004. Štetić S. January-February. (2006. Unković S. Dr Slobodan Ristanović: Kroz Srbiju i Crnu Goru. Đuričin.P. str. Projekat promocije zapošljavanja: Osnovna studija o lokalnim socio-ekonomskim uslovima i stanju na tržištu rada u četiri pilot opštine: Srbija. Beograd. Beograd. Bakić O. 1995 24. Opštine u Srbiji u 2000/07. 9. Čačić K. Broj 17. Grupa autora:Srbija drumovima. 12. 5. 71-79.) 22. 19. OSCE Mision to Serbia and Montenegro (2004): Liber Perpetum: The Book of Renewable Energy in Serbia and Montenegro. Kaplan. Milton Old.Literatura: 1.. Bakić O. (2007. Strategija lokalnog ekonomskog razvoj Pančeva. January-February. D.S. Decembar 2003. Silk. Akcioni plan za zaštitu životne sredine Pančeva. Espasa Calpe. 18.) Odgovorni i održivi razvoj turizma.expeditio. 3.) Strategija održivog razvoja u Evropskoj uniji.P. (2005): Menadžment i strategija. S. Beograd. Finalni izveštaj. Harvard Business Review. Čigoja 17.S. & Janošević. Broj 80. The International Journal of Public Sector Management.: http://www. Jevtić M. CenORT (2001. Norton (2004): Strategy maps. D. Ekonomski fakultet 16. Management Accounting. (2002. Harvard Business Review. brok 118. (1992): The Balanced Scorecard – Measures that Drive Performance. broj 138. Zaštita u praksi. Menno H. L. Beograd. rekama.C.) Posebni oblici turizma. Harvard Business School. 6.2007. (1996): Using the Balanced Scorecard as a Strategic Management System.srp/odrziva. D. (1998): Automating the Balanced Scorecard. Weaver D. 75-85.) Tourism managment. Durham.06. Princip Bonart Pres. Loznica. Yee-Chin. URL. SIA „KSE-NA“.

fairtrade. Sluzbeni glasnik RS br.gr.touringclub.lu/php/fo index. Madrid 2007 36. DRAFT submitted for inter-ministerial consultation 27. Madrid 2005 35. „Tourism 2020 Vision".int/ecolabel 10.org/iso/en/ISOOnline. „2020 Vision": World Tourism Organization.Directorate for Environmental Protection and European Agency for Reconstruction Environment (2005) National Environmental Strategy of the Republic of Serbia.ch/iso/en/iso9000-14000 13.svanen.php?lng=en&dest=bd ac det&id=00000723 www. www.frontpage 2. Natalija Bogdanov (2002). „Overview and Country Profiles".Framework and Actions for Transition. World Tourism Organization. Volume 5. 2007 Edition" : World Tourism Organization.net 11. A New Forecast. Madrid 1999 32.europa. World Tourism Organization.eco-tip.iso.sustainable-tourism. Volume! . www.gen. www. Microsoft Encarta World Atlas.php?ID=3791 103 . SCEPP and EAR 29.icte.culture-routes.nu 4.Europe. Ministry for Science .culturescope. „2020 Vision": World Tourism Organization. www. WTO "Tourism Market Trends .int/ecolabel 6.eu. www. A New Forecast.es 7. www.org 3. www. www. www. www.org 9. 55/05 i 71/05 (2005) Strategija razvoja poljoprivrede Srbije 30. Directorate for Environmental Protection (2001)-National assessment .de 12.iso.jp 5. www. World Tourism Organization. Madrid 1994 31.eu. WTO „Global Tourism Forecasts": World Tourism Organization. WTO „Tourism Generating Markets": World Tourism Organization.Agriculture of Serbia . „Tourism 2020 Vision".life.26. www. „Global Tourism Forecasts to the Year 2000 and beyond: Europe". Intenet izvori: 1.Serbia towards sustainable development 28. Yearbook 2006: World Tourism Organization.europa. www. Yearbook of Tourism Statistics.ca/ev fr.adac. Ministry for Health and Environmental Protection. Madrid 2007 33. Madrid 1998 34. Executive Summary. http://www.eco-tour.it 8.org 14. Executive Summary Updated.

com.yu 104 .au/urbrev. 18.ns.ca/ http://www.com/ 24. http://www.gov/visitors/tourism. www.tourismtasmania.pancevac.htm http://www2.int/Documents/Workin gDocs/doc03/EDOC9980.coe.asp http://assembly.atec.LocID-008013002003004.greentourism.uk/Default.uk/schools/mcrg/stnati on.html www. 20. 16.europanostra.rgu.ac. 201&ID2=DO TOPIC www.sopancevo.surrey. www.p4ps. 19.htm http://www.edu/ 22.htm www.worldaboutus.yu 23.gov.com.ac.edu.top.cornell.nh.htm http://www.org.15.uq.org.org/lang en/awards 2004/gr servia. www.uk/ 21.au/tasind/attractions/ http://www.org.htm http://www.ca/dtc/heritage/heritage heritageproperty.html http://www. 17.com/tourism.au/ http://www.aspx.

............................................................................................ 7 OČEKIVANI REZULTAT ISTRAŽIVANJA ............................................................... 4 ....................... 12 SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA ........................................................................................... STANOVNIŠTVO .................................. 1 2 3 4 .................................................................................................. HIPOTEZE .................. PRIVREDNI RAZVOJ ........................................ 9 ................................................................... MATERIJALNA BAZA ZA RAZVOJ TURIZMA ............................................... ISTRAŽIVANJE U OKVIRU PROJEKTA “BANAT 22” PROMOCIJA 22 TURISTIČKA MESTA I DOGAĐAJA U BANATU ........... 10 10 PRILAGOĐAVANJE STRATEGIJE RAZVOJU TURIZMA BANATA POLOŽAJ I PRIRODNE KARAKTERISTIKE BANATA ............................................. 5 METODE ISTRAŽIVANJA TEORIJSKA POLAZIŠTA ............................. 6 ORANIZACIJA ISTRAŽIVANJA ................................................... POLAZNE OSNOVE CILJ ISTRAŽIVANJA VIZIJA ......................................................................... TURISTIČKO GEOGRAFSKI POLOŽAJ BANATA ........................................................................... TURISTIČKI PROMET BANATA ...................................... PROSTORNI RAZMEŠTAJ TURISTIČKIH ATRAKTIVNOSTI BANATA …..........................…… 56 PROSTORNI ELEMENTI RAZVOJA TURIZMA BANATA ................................ 62 63 66 68 105 ................................................... ANTROPOGENI TURISTIČKI MOTIVI BANATA ............................................................................................................................................................................................... ........................................................................................................ PROSTORNO-RAZVOJNE I RESURSNE KARAKTERISTIKE TURIZMA BANATA ..... 8 KONCEPCIJA I DINAMIKA ISTRAŽIVANJA ..................................................SADRŽAJ UVOD .................................................................................................................. 13 15 17 21 24 28 28 46 52 PRIRODNI POTENCIJALI ZNAČAJNI ZA RAZVOJ TURIZMA ................................ INFRASTRUKTURNA OPREMLJENOST BANATA ...................................... DRUŠTVENO ISTORIJSKE OSOBENOSTI BANATA ............................................................................................................................. POLJOPRIVREDA I RURALNI RAZVOJ ..........

......................................... 79 TURISTIČKE ZONE I REGIJE U SRBIJI ...................................................... 100 LITERATURA ........................... 101 105 106 ............... 75 ZAKLJUČCI ANALIZE JAVNIH INSTITUCIJA I TURISTIČKIH ORGANIZACIJA ............. 68 REZULTATI ISTRAŽIVANJA U TURISTIČKIM AGENCIJAMA i TURISTIČKIM INFORMATIVNIM CENTRIMA ................GODINE …… UMESTO ZAKLJUČKA ............... 82 USKLAĐIVANJE PROSTORNOG RAZVOJA TURIZMA BANATA ………………… 83 IZBOR MOGUĆIH OBLIKA TURIZMA NA PROSTORU BANATA .................................................................................................................................. SADRŽAJ .......... TRŽIŠNO POZICIONIRANJE I SMERNICE ................................................. VIZIJA I STRATEŠKI CILJEVI BANATSKOG TURIZMA DO 2015.......... VIZIJA TURIZMA U REGIONU BANATA ..................................................................................................................................REZULTATI ANKETE PREDSTAVNIKA SMEŠTAJNIH JEDINICA ...................................................................... …………………………… 85 90 91 93 95 96 98 PRIORITETNE TEME TURISTIČKIH PROIZVODA BANATA STRATEGIJSKA AGENDA U TURIZMU BANATA ......................................................................................... PROGRAMI TURISTIČKOG RAZVOЈA BANATA ........

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful