P. 1
Strategija Razvoja Turizma Banata

Strategija Razvoja Turizma Banata

|Views: 488|Likes:
Published by Johan Domonji

More info:

Published by: Johan Domonji on Apr 13, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

02/05/2014

pdf

text

original

Dr Snežana Štetić Redovni profesor Prirodno matematički fakultet Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo Univerzitet u Novom Sadu

STRATEGIJA RAZVOJA TURIZMA BANATA
(STUDIJA RAZVOJA TURIZMA BANATA)

Beograd, 2008.

1

UVOD Predmet istraživanja strategije je razvoj turizma i mogućnosti njegovog održivog razvoja na području Banata koje želimo da pozicioniramo kao turističku destinaciju Srbije sa prepoznatljivim brendom. Radi se o primenjenom istraživanju, koje se bazira na prihvaćenom saznanju da turizam predstavlja privrednu granu koja u potpunosti valorizuje sve resurse u prostoru sa ciljem poboljšanja ekonomskog razvoja. U istraživanju su se uvažavali trendovi razvoja turizma u svetu i provodila terenska istraživanja u okviru svake subregije i užih lokaliteta, a sve u cilju definisanja modela razvoja za uspešno pozicioniranje turističke destinacije Banata na međunarodnom tržištu. Pristup ovom istraživanju je u težnji da se postigne viši stepen kvaliteta i zadovoljavajući stepen blagostanja lokalnog stanovništva u XXI veku. U rezultatima istraživanja se naglasak stavlja na preduslove koje treba ispuniti da bi turizam zaista postao jedan od vodećih elemenata sveukupnog razvoja regije, a destinacija Banata postala značajna turistička destinacija u Srbiji i širem okruženju. Važno je zato da se naglasi da je Ugovorom o izradi programa predviđen i monitoring , s intencijom da preraste u trajan kontrolni mehanizam turističkog razvoja i uspešnosti pozicioniranja ove turističke destinacije u okruženju. Polazne osnove Društveno ekonomske i političke promene praćene rizicima, kao i promene u širem okruženju Republike Srbije nametnule su potrebu da se istraži položaj turizma Banata u novim uslovima. Na to utiču i novi sadržaji razvoja društva u celini kao i snažan razvoj tehnologije koji u velikoj meri usmeravaju veličinu i strukturu društvenog proizvoda i novi pristup razvoju turističkih destinacija. Iskorak koji je učinjen u razvoju turizma Banata poslednjih godina, dodatno je nametnuo uslove za njegove buduće pravce razvoja i potrebu da se uporedno teži ostvarenju najviših ekonomskih, ekoloških i socijalnih ciljeva. Ukoliko želimo da pratimo savremene trendove, potrebe lokalnog stanovništva i tržišta, nameće se obaveza definisanja pravca i strategije razvoja. To predstavlja prekretnicu sveukupnog razvoja Banata, kojoj turizam treba da postane značajna pokretačka snaga ukupnog ekonomskog razvoja. U poredjenju sa drugim ekonomskim granama, koje ima ili može imati na ekonomski razvoj i na kvalitet života stanovništva Banata, turizam ima poseban značaj. Upravo ta uloga turizma, i izrazito naglašene promene koje nameće savremeno turističko tržište i sve značajniji uticaj turizma na domicilno stanovništvo, nametnuli su potrebu da se istraže realne mogućnosti njegovog budućeg razvoja, kako bi se definisale smernice, i osigurala odgovarajuća dokumentacijska osnova za savremeni pristup upravljanju turizma na nivou ove turističke destinacije. Ovaj problem je prepoznat od strane svih relevantnih tela Banata, što je u saradnji s timom naučnika i stručnjaka rezultiralo konkretnim projektnim zadatkom da se postavi teorijski utemeljen i praktično izvodljiv model razvoja turizma Banata. Naglasak je stavljen na potrebu da se mnogobrojne

2

komparativne prednosti ove turističke destinacije tržištu ponude na odgovarajući način, i da se preoblikuju u prepoznatljive konkurentske prednosti. U središtu razvoja treba da bude profitabilni turistički proizvod čiji je integralni deo maksimalno očuvana životna sredina, kao i stalno poboljšanje kvaliteta. To je izuzetno značajno jer privlači, turiste sa različitih tržišta. Na taj način se utiče na ukupni ekonomski razvitak i blagostanje lokalnog stanovništva. Istraživanja koja su uradjena u okviru strategije uvažavala su specifične interese svake pojedine destinacije i lokaliteta kao uže destinacije, sa posebnim osvrtom na heterogenost raspoloživih turističkih resursa i atrakcija. Pošlo se od uvažavanja svih relevantnih osnova, na način da se turistički proizvod turističke destinacije Banata oblikovao uz uvažavanje hijerarhije ciljeva a u razvojnom modelu ova destinacija sagledala u jedinstvenom i neponovljivom spoju mogućnosti koje nudi njena okolina a posebno destinacije razvoja specifičnih oblika turizma. Cilj istraživanja Prema urađenoj Strategiji razvoja turizma Srbije očigledno je da Srbija ima komparativne prednosti u turizmu, međutim zaključak je da ona nije ispravno tržišno pozicionirana. Iako poseduje diverzifikovanu strukturu turističkih resursa, dobru saobraćajnu povezanost i poseduje ljudske potencijale njeni turistički proizvodi nisu dovoljno razvijeni pa, ne mogu biti adekvatno plasirani na inostranom turističkom tržištu. Samim tim, naša zemlja ne ostvaruje značajan devizni priliv od turizma. Mali broj smeštajnih kapaciteta i zastareli objeki utiču i na nemogućnost njihovog plasiranja na inostranom tržištu. Dosadašnja ulaganja nisu ni približno dovoljna da bi se ova situacija poboljšala. Zbog zatvorenosti tržišta u Srbiji kasni proces restrukturisanja i privatizacije, kao i inostranih ulaganja što utiče na zaostajanje turističke privrede Srbije u stvaranju modernih oblika ponude kao što su novi tematski hoteli, tematski parkova, golf tereni, wellness centri, ruralni sadržaji, nove infrastrukture za potrebe turista specijalnih interesovanja i dr. Posmatrajući ove zaključke, očigledno je da se ova slika direktno prenela i na područje Banata, čija turistička ponuda ima sve karakteristike globalne turističke ponude Srbije. U želji da u potpunosti sagledamo sve strane turističkog proizvoda Banata urađena su opsežna anketna istraživanja na terenu za potrebe ove studije. Na taj način, sagledali smo situaciju na terenu i dobili podatke kako posluje turistička privreda, koje su jake i slabe tačke, a šta su pretnje i mogućnosti turizma Banata. Cilj ovog istraživanja je da se izradi teorijski utemeljen i praktičan model razvoja turizma Banata, koji će da osigura razvoj konkurentne destinacije, isplativog turističkog proizvoda i rast standarda stanovništva. Plan razvoja mora da da konkretne odgovore na sva otvorena pitanja, što znači da treba imati jasnu viziju, da podržava načelo održivog razvoja, realno proceni potencijale ulaganja i njihove ekonomske efekte. Istraživanjem treba da se dodje do saznanja, kako ponuditi tržištu prepoznatljiv turistički proizvod visokog kvalitet, i da osigura prosperitet i viši kvalitet života građana Banata. To nameće obavezu da se prepozna interes svih učesnika ponude, i da se kroz partnerstvo osigura jedinstveno delovanje svih elemenata razvoja javnog i privatnog sektora. Na taj način će se ovim planom definisati smernice i aktivnosti po nosiocima .

3

da turizam može doprineti kompletnom ekonomskom razvoju. naučno utemeljenim i u praksi dokazanim saznanjima postavi takav model razvoja. istorijske. očuvane prirodne i antropogene resurse kao i uključivanje lokalne zajednice. resursne i kulturne posebnosti kroz jedinstvo različitosti. ali i svesti lokalnog stanovništva koje želi da sačuva autohtone vrednosti. ima osnovu kroz jasno definisane opštih i pojedinačnih ciljeva. Hipoteze U istraživanju se polazi od opšte hipoteze. na način da postane osnovna snaga razvoja drugih delatnosti. U tim okvirima pristupilo se razradi ekonomskih. Vizija Vizija razvoja turističke destinacije Banata. Uslov je da se na novim. Plan pozicioniranja Banata kao jedinstvo različitosti. koji znači prihvatanje održivog razvoja kao koncepcije koja ima polazište u još uvek raspoloživim prirodnim resursima (koje treba čuvati i unapređivati). ekoloških i društvenih ciljeva. kvalitet ponud. podizanju standarda i kvalitet života lokalnog stanovništva Banata.Strategija razvoja turizma Banata je od strane naručioca i izvodjača koncipiran kao osnovni strateški dokument. pri čemu treba uvažavati potrebe ljudi koji žive i rade na prostoru ove turističke destinacije što znači ujedno i povećanje kvalitet života lokalnog stanovništva. ali i potrebi da se uvaže njihove prostorne. posebno onih koji su svoju životnu sudbinu vezali na posredan ili neposredan način za sudbinu razvoja turizma. kojim će se pokrenuti razvoj turizma u Banata. Na taj način plan ima za cilj podizanje turističke ponude na viši nivo kvalitet. Posebno se naglašava cilj očuvanja životne sredine. Osnovni cilj plana je povećanje konkurentnosti turističke ponude ove turističke destinacije uz istovremeni porast blagostanja građana. Turistička destinacija Banata želi da se profilira kao turistička regija čije će različitosti i posebnosti predstavljati njenu komparativnu prednost. znači da treba bolje valorizovati znanje. Ukoliko tome dodamo i ostale pogodnosti. Budući razvoj treba da počiva na tradiciji turističkog razvoja i njegovom budućem razvoju. Cilj je i bolja valorizacija kulturno-istorijskih spomenika i njihova zaštita za generacije kojima to treba ostaviti u nasledje. koje moraju da bude na kvalitetniji način prepoznate na turističkom tržištu. tada možemo da definišemo smernice za realizaciju opštih i posebnih ciljeva turističkog razvoja Banata. koji će da osigura da se Banat pozicionira kao prepoznatljiva i privlačna turistička destinacija. ali i svake pojedine uže turističke destinacije. na način da će se one objediniti u jedinstveno tržišno i prostorno povezanu celinu. Ovako postavljenu hipotezu možemo da dokažemo imajući u vidu sledeća teorijska i praktična saznanja: 4 . čime se značenje plana širi i na druga područja kojima se određuje budućnost i trasiraju mogući pravci daljeg razvoja jasno prepoznatljive turističke destinacije Banata.

na način da delimično ili potpuno nestaju neke delatnosti. tehnoloških. da Srbija u svetu sve više stiče imidž atraktivne turističke destinacije da se ekonomija Banata poslednjih godina suočava sa ozbiljnim strukturnim promenama. političkih i drugih promena. Turistički trendovi se sagledavaju u okvirima kontinuiranog rasta i razvoja turističke ponude i potražnje i u uslovima sve izraženije konkurencije među turističkim destinacijama na svetskom turističkom tržištu. kako bi se došlo do ocene dostignutog stepena teorijskih pretpostavki.) ova kretanja su dostigla nivo od skoro 9oo miliona inostranih turista (UNWTO). kao potencijala koje treba prepoznati. Kroz razvoj malih i srednjih preduzeća u oblasti turizma . kulturnih. i pretvoriti u konkurentske prednosti. Banat dugoročno vidi svoju šansu.Savremena turistička kretanja na globalnom nivou u stalnom su porastu. Plasman ovakvog turističkog proizvoda nameće potrebu izbora optimalnog modela upravljanja destinacijom. metode apstrakcije i konkretizacije. koje se mogu zameniti tercijarnim sektorom u čemu veliki značaj pripada uslužnim delatnostima. Da se turistička destinacija prepoznaje po komparativnim prednostima. Svrha i cilj nove Evropske regionalne i kohezione politike koji se ogleda kroz.g. što znači izgradnju "inteigrisanog menadžmenta kvalitet" Nova evropska politika razvoja ima za cilj povećanje konkurentnosti regiona putem podrške politici boljeg iskorišćenja potencijala – prirodnih. Pri tome je konsultovana brojna savremena naučna i stručna liiratura i mogućnosti praktične primene ovih postavki u praksi kroz mnogobrojna istraživanja na terenu. kao i Poboljšanje korišćenja lokalnih resursa u cilju privlačenja spoljnih resursa (prvenstveno kapitala) koji su teško dostupni na lokalnom nivou. Globalizacija je doprinela velikoj heterogenosti turističke tražnje na svetskom turističkom tržištu usled brzih ekonomskih. Samo inovativni turistički proizvod destinaciji može da osigura viši stepen prepoznatljivosti . Prošle godine (2007. Samo se racionalnom i efikasnom saradnjom odnosno "partnerstvom" svih segmenata značajnih za razvoj turizma može da ostvari konkurentska prednost. antropogenih i ljudskih. Metode istraživanja Priroda istraživanja nametnula je potrebu da se pođe od istorijske metode. Tokom istraživanja i izrade Strategije razvoja primenjivane su metode analize i sinteze. Da su zbog različitih ekonomskih i političkih okolnosti neke konkurentne turističke destinacije osigurale bolje pozicioniranje na turističkom tržištu. valorizovati. 5 . skup predviđenih intervencija u stvaranju uslova poželjnih za razvoj biznisa (jačanje pozitivne spoljašnje snage i unapređenje administrativnih kapaciteta lokalnih samouprava).

korišćen je dijalektički pristup problemima. Metodološka istraživanja u vezi sa ovim projektom rađena su: Kroz primarna i sekundarna istraživanja i direktnim kontaktom sa interesnim subjektima što utiče na stvaranje objektivne slike pretpostavke razvoja turizma Banata. Primenom principa od posebnog ka opštem sagledavajući specifičnosti turističke ponude Banata i uklapanja u Strategiju razvoja turizma Srbije. metoda komparacije. metode generalizacije i specijalizacije. primenjen je logički i analitički postupak analize i sinteze. Primenjeni su uobičajeni metodološki instrumenti tako da su "desk" istraživanja temeljena na raspoloživoj dokumentaciji u koncipiranju relevantnih sadržaja plana strategije razvoja turizma. stepena razvoja i afirmacije užih turističkih destinacija na području jedinstvene turističke destinacije Banata. kao i drugih pretpostavki razvoja turizma. koji će se prezentovati u deskriptivnom i elektronskom obliku. U obradi rezultata prikupljenih na temelju anketnih upitnika i radionica na terenu. Istaknuto mesto pripalo je i delfi metodi kao podlozi za prognoziranje budućeg razvoja. Primenom principa od opšteg ka posebnom sagledavajući razvoj turizma Srbije i mesto turizma Banata. Sa ciljem definisanja upravljačkog mehanizma i obezbeđivanja plana implementacije strategije upravljanja turizmom Banata. Savremeni turista deo je sveopšte homogenizacije tržišta i zahteva 6 . Svaka turistička destinacija je mala geografska celina. Teorijska polazišta Procesi globalizacije u turizmu manifestuju se kroz intraregionalna i interregionalna putovanja. utemeljen na sintetičkoj metodi sagledavanja različitih metodoloških postupaka. Analizom postojećeg stanja turističkih resursa i atrakcija. Rezultat takvog pristupa doveo je do konkretizacije teorijskih saznanja o specifičnim karakteristikama značajnim za razvoj turizma ove destinacije. apstrakcije i generalizacije u otkrivanju zakonitosti ponašanja svih segmenata značajnih za razvoj turizma ove turističke destinacije. Klasifikovana su sva svojstava do kojih se došlo istraživanjem kako bi se ukazalo na bitne veze i odnose.metode indukcije i dedukcije. koristila se induktivna metoda za donošenje sudova o problematici koja se istražuje. Dobijeni rezultati prilikom istraživanja su se primenom deduktivne metode oblikovali u formu modela razvoja. Na osnovu kvantitativnih i kvalitativnih tržišnih istraživanja . Uočavajući mogućnosti razvoja turizma Banata posebno je dat naglasak na analizu klastera i njihovu integraciju u celovitu razvojnu strategiju turizma Banata. a metodom komparacije se došlo do saznanja o željenim ciljevima i pravcima razvoja Banata kao turističke destinacije. a "field" istraživački rad baziran je na proverenim metodama i tehnikama. koja mora da osigura ispunjenje zahteva ciljnih korisnika u okviru globalnih preferencija turista za određenim proizvodima. uslugama ili načinom života. metoda uzorka. metoda klasifikacije. Uvek se polazilo od opštih metodoloških načela koja su uobičajena za ekonomska istraživanja.

i ponude integrisani sadržaji u novoj organizovanoj formi. s obzirom na očuvanost prirodnih resursa i istorijskog nasledja. što dovodi do ujednačavanja potreba i želja kupaca na svetskom nivou. Kako savremeni turisti ne žele da koriste samo osnovnu ponudu turističkog mesta. u kome samo objedinjeni poslovni i drugi subjekti mogu da odgovore na sve izazove na odgovarajući način. koji dominiraju na svetskom turističkom tržištu i koje treba dalje istraživati i oslanjati se na njih. Zbog toga treba da se istraže svi specifični zahtevi potražnje. mora imati jasan imidž i da osigura uslove za stvaranje pozitivnog poslovanja. a i zbog saznanja da za ovu turističku destinaciju turizam ima više pozitivnih no negativnih uticaja. koji odražavaju rezultate sporazuma svih zainteresovanih učesnika privatnog i javnog sektora. značajno je opredjeljenje istraživačkog tima. sa zadatkom uvođenja novih metoda marketinga. opredelila se za održivi razvoj. nove organizacije. ali istovremeno prepoznatljiva po specifičnostima svoje ponude. 7 . a u dokazivanju postavljenih hipoteza. Takav pristup je uslovljen sve većim pritiskom konkurentskog okruženja. pa se od ekonomskih i drugih subjekata u turizmu zahteva njihovo prilagođavanje novim odnosima. Konkurentnost na globalnom turističkom tržištu i strukturne promene onemogućavaju ravnomeran rast svake turističke destinacije. Upravo su na ovim polazištima utemeljen potrebe zahtevi da se Banat definiše kao turistička destinacija koja postaje i poslovna jedinica turističke ponude.sistema opremanja i osiguranje integralnog kvalitet ponude. Težište se pomera od pojedinog subjekta turističke ponude na turističku destinaciju odnosno na stvaranje integralnog proizvoda destinacije kojim upravlja destinacijski menadžment u jednom od prihvaćenih oblika partnerstva. Koncipiranje ponude turističke destinacije mora da uvažava osnovne komparativne prednosti. kojom treba upravljati na novim osnovama i time stvoriti osnovne pretpostavke za pretvaranje komparativnih u konkurentske prednosti. kao polazište za bolje pozicioniranje na nacionalnom i svetskom turističkom tržištu. Turistička destinacija Banata kao značajna turistička regija u Srbiji. za što ima šanse. kako bi se mogla održati konkurentnost destinacije na uvažavanje eko-pristupa i načela održivog turizma. Organizacija istraživanja Na polazištima ciljeva. vizije i prihvaćene metodologije. i da ih uključuje u gotove celine.uvažavanje standarda. to još više naglašava potreba da se ova ponuda integriše. To je integralna celina koja uvažava sve relevantne zahteve prisutne u sistemu globalizacije. Ovu ponudu treba oblikovati uz uvažavanje opštih i posebnih trendova. Turistička destinacija Banata treba da bude strateški definisana poslovna celina. prepoznatljiva po svim relevantnim elementima. da proverava (testira) dostignuti stepen saznanja. već zahtevaju organizovanu ponudu i van njegovih užih granica. Upravo su na ovim polazištima definisani oni elementi modela. koje treba da budu prepoznatljive i prilagodjene potrebama ciljnog tržišta.

za bolje korišinje kapaciita i osigurane očekivane stope povratka ulaganja. 8 . pristup istraživanju koncipiran je od posebnog ka opštem. što se očekuje i tokom njihovog sprovodjenja. a posebno s ciljem da plan razvoja turizma bude prihvaćen od domicilnog stanovništva. Kako obezbediti primenu ovog projekta. Tako se krenulo od elemenata relevantnih za konkretne poslovne sastave. zaposlenih i domicilnog stanovništva. strateškim pitanjima održivog razvoja. Identifikacija područja sa jakom potencijalnom turističkom ponudom. uopštavanja posebnosti. Očekivani rezultat istraživanja Rezultat ovoga istraživanja je izrada Strategije razvoja razvoja turizma Banata od koga se očekuje da pruži jasne i realne odgovore na sva otvorena pitanja definisana projektnim zadatkom. Primena Strategije razvoja pretpostavlja stvaranje "inovativnog destinacijskog menadžmenta". Tokom izrade Strategije razvoja naglasak je stavljen na: timski rad i multidisciplinarnost u organizovanju tima. preko sub-regija. kroz jačanje pozicije međusobno povezanih subjekata u ponudi jedinstvenog turističkog proizvoda destinacije. kao uslova i svrhe njegove izrade i sprovodjenja. s ciljem da se Banat pozicionirana kao prepoznatljiva turistička destinacija. a podržavan je i kroz sinergijsko usuglašavanje strategija. koja su vodila ka ključnim obeležjima "jedinstva različitosti" toliko karakirističnim za turističku destinaciju Banata. odnosno od niže hijerarhije prema višoj. i stalno prisutna terenska i druga izvorna istraživanja. do zahteva turističkog mesta (lokaliteta). Već tokom ugovaranja. za stvaranje povoljnije ulagačke klime za investitore. To je pretpostavka za brže repozicioniranje učesnika turističke ponude. kontinuiranom testiranju rezultata svake faze istraživanja odnosno pojedinih tematskih celina kako bi se sadržaj prilagodio stvarnim potrebama i interesima svih zainteresovanih u lokalnoj zajednici. Pronalaženje sredstava za investiranja u turistički razvoj. a posebno tokom istraživanja postignuta je saglasnost o ključnim.neprofitnih organizacija. Rezultati istraživanja i koristi Strategije razvoja mogu se jasno prepoznati i na polju podizanja kvalitet života lokalnog stanovništva. do turističke destinacije Banata kao celine. Pravci razvoja turističke svesti lokalnog stanovništva Stvaranje pozitivnog imidža o turističkoj ponudi Banata na domaćem i inostranom turističkom tržištu. po čemu se ona izdvaja od mnogih njoj sličnih. Kako banat plasirati na inostranom turističkom tržištu. Izrada ovog projekta treba da ukaže na neka osnovna pitanja i pravce razvoja turizma Banata kao što su: Na koji način Banat treba da poveća konkurentnu sposobnost na domaćem turističkom tržištu .

utemeljeno na reprezentativnom uzorku. a sadržavali su opšta i posebna pitanja za svaku navedenu ciljnu grupu. zaposlenima u turističkim organizacijama. uspostavljenog na načelima partnerstva. i biće organizovan veliki broj prezentacija i radionica za destinaciju Banata kao celinu i za uže turističke destinacije od turističkih mesta do sub-regija. od koga se očekuje da postane lider i pokretač razvoja turizma na novim osnovama. kao i za svaku destinaciju. svima koji turistički razvoj destinacije povezuju s osiguranjem dobrih uslova rada i podizanjem kvalitet života. Jedan od preduslova uspešne primene Strategije razvoja je sprovođenje monitoringa i uključivanje sistema kontinuirane edukacije. Završeni plan treba da bude i podloga i polazište za delovanje destinacijskog menadžmenta. Istraživački tim izvršiće prezentaciju koncepcije izrade Strategije razvoja turizma Banata. ali i užih turističkih destinacija. Pretpostavka za to je da ga kroz hijerarhiju ciljeve prihvate svi stepeni odlučivanja (od najnižeg do najvišeg). ali dati šansu i mladim i drugim kreativnim kadrovima. tj. Tu treba uključivati sve vodeće stručnjake na nivou destinacije. Na taj način svaka anketirana grupa dala je sopstveno mišljenje o elementima turističke ponude Banata. Anketnim upitnicima o stanju u turističkoj destinaciji i mogućnostima za razvoj turizma izvršen je popis sadašnjeg stanja 9 . kao i na celokupnu zainteresovanu javnost. i da se oživotvori u što širem obuhvatu i u realnom vremenu. i ostalim zainiresovanim osobama. Tokom 2008 godine provedeno je obimno empirijsko istraživanje. Istraživanjem su obuhvaćene sledeće ciljne grupe: turistička privreda. na turističke i ostale ekonomske subjeke. Rezultate istraživanja objavićemo na taj način da se prepozna zajedničko i posebno u turističkoj ponudi ove jedinstvene turističke destinacije. na način da ih razumeju i sprovedu u život kao rezultat sopstvenih želja i saznanja. ali i o pitanjima koja su od posebnog interesa samo za tu interesnu grupu. Anketni upitnici provedeni su na reprezentativnom uzorku. Tu se prvenstveno misli na jedinice lokalne samouprave.turističke organizacije i turistički menadžment. a s ciljem ocene postojeće turističke ponude Banata kao jedinstvene destinacije. Menadžeri svih nivoa i profila u turističkim organizacijama moraju da postignu konsenzus na profitnim ili neprofitnim osnovama. čiji je zadatak osposobljavanje ljudi za njegovu primenu. turističke organizacije. treba ugovoriti i brojne radne sastanke sa članovima lokalnih uprava i samouprava.Ovaj plan. i izaberu lidera koji će prema zajedničkoj koncepciji upravljati destinacijom uz uvažavanje svih relevantnih elemenata. Osim toga. ali i na sve ostale direktne i indirektne učesnike u turističkom razvoju. je kao rezultat primenjenog istraživanja koncipiran s ciljem da u praksi osigura visoku aplikativnu vrednost. lokalnog stanovništva. i posebno će se evidentirati lokacije u kojima treba da se ostvari veći stepen prilagođenosti zahtevima turističkog tržišta na koje je turistička destinacija Banata orijentisana. na lokalne turističke organizacije. Koncepcija i dinamika istraživanja U skladu sa prihvaćenom metodologijom izrade Strategije razvoja izvršeno je obimno empirijsko istraživanje stanja turističke ponude Banata. To se prvenstveno odnosi na stvaraoce turističke ponude.

potom mađarsko. shodno svojim karakteristikama. Jedan od ciljeva ove strategije je da se izvrši uravnoteženje turističke ponude čitavog prostora kako bi svi delovi imali podjednake šanse. Srem). Rumunije i Mađarske. od kojih 30 sa više od 5. Izrazito ravničarski predeo sa Deliblatskom peščarom i Vršačkim planinama (641 m). najbrojnije je srpsko stanovništvo (65%). POTENCIJALI I OGRANIČENJA ZA RAZVOJ TURIZMA Distribucija turističkih tokova u okviru destinacija Banata nije ravnomerna u većini slučajeva. Srpski deo Banata je uglavnom lociran u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini. dok druge mnogo veće površine unutar destinacije nisu predmet interesovanja posetilaca.000 stanovnika. Ima 177 naselja panonskog tipa. linijama i površinama. pa rumunsko. dok veoma mali deo Banata administrativno pripada gradu Beogradu. u nastavku ćemo vrlo koncizno prikazati ključne sadržaje istraživanja. administrativno podeljena između Srbije. Istraživanja turističke destinacije Banata ukazuje na činjenicu da se turisti najčešće grupišu i posećuju određene delove ove turističke destinacije. pa samim tim ne predstavljaju značaj prilikom turističke prezentacije. Najveći grad je Zrenjanin. zbog koncentracije turista na pojedinim tačkama. Karta broj 1: Teritorijalni prikaz Banata 10 . na domaćem i inostranom turističkom tržištu.PRILAGOĐAVANJE STRATEGIJE RAZVOJU TURIZMA BANATA Kako je vrlo teško napraviti kratak plan prezentacije svih saznanja do kojih se došlo prilikom izrade Strategije razvoja turizma Banata. STANJE. a ukupno 750 hiljada stanovnika. s posebnim naglaskom na predstojeće zadatke. Backa. Srpski deo Banata najveća je od tri regije koje čine Vojvodinu (Banat. To su centralni lokaliteti i turistička jezgra. POLOŽAJ I PRIRODNE KARAKTERISTIKE BANATA Region Banat je geografska celina.

001). a ostali veći gradovi su: Pančevo (76. Srednjobanatski i Južnobanatski sa ukupno 19 opština. je potencijalna konkurentna prednost koja može učiniti da region postane raskršće značajnih međunarodnih tokova i resursa.830 km² što predstavlja oko 17. broju naselja i broju stanovnika možemo videti u narednoj tabeli: Tabela broj : Teritorija Banata Teritorija CENTRALNA SRBIJA AP VOJVODINA Srednje-banatski okrug Površina. Karta br. Granice prema istoku i severu su političko-administrativne. Kikinda (41.Granice Banata su prema zapadu i jugu jasne i čine ih reka Dunav na jugu. Podaci o površini Banata. Na teritoriji Vojvodine Banat je administrativno podeljen na okruge: Severnobanatski. 2: Administrativna podela Banata 11 .825) i Vršac (36. Njegov geografski položaj. Beograd 2004.56% ukupne površine Srbije (izuzimajući Kosovo) i 45. jer se nalazi između Centralne i Jugo-istočne Evrope i na taj način je povezan sa zapadnom evropom i Bliskim istokom. a do ušća Tise granicu na zapadu čini Tisa. U ovim geografskim granicama Banat zahvata 9. Najveći grad srpskog Banata je Zrenjanin (79.545).110).71% ukupne površine AP Vojvodina. km2 55968 21506 3256 Broj naselja 4239 467 55 50 94 Broj stanovnika prema Broj stanovnika prema popisu 1991 popisu 2002 5611242 1970195 216754 177542 315633 5466009 2031992 208456 165881 313937 Severno-banatski 2329 okrug Južno-banatski okrug 4245 Izvor:Republički zavod za statistiku.

Povoljan prostorni razmeštaj za određeni turistički region znači prednost za razvoj.TURISTIČKO-GEOGRAFSKI POLOŽAJ BANATA Turističko-geografski položaj je izuzetno važan sa aspekta prostornog razmeštaja turističkih znamenitosti.Vatin i kod Kikinde) prelaza za Rumuniju. prilagođenost oscilatornim kretanjima turista. uklopljenost u širu teritorijalnu celinu i dr. Dva prelaza na Dunavu i pet na Tisi čine veze kojima je Banat povezan sa ostalim delovima naše zemlje. Postoje dva drumska prelaza (kod Vatina i Srpske Crnje). motiva područja ili regiona – udaljenost od glavnih putnih pravaca i sredstava za komunikaciju. Od vodenih puteva Dunav i Tisa imaju veći značaj u ostvarivanju veza sa ostalim delovima naše zemlje i drugim zemljama Evrope. 3: Geografski položaj Banata Turističko-geografski položaj Banata je povoljan. Položaj Banata u odnosu na susedne zemlje je povoljan. Karta br. Veze Banata sa Mađarskom nisu razvijene. 12 . i dva železnička (kod Vršca. Jedino je prema Sremu Banat ostao zatvoren a jedan od razloga je da na Banatskoj strani ne postoji nijedno veće naselje na Dunavu. Dunava i Moriša a na istoku do reke Tamiša i Černe. jer predstavlja severoistočni deo Vojvodine. dok nepovoljan položaj može da predstavlja realnu prepreku u razvoju turizma.koji se nalazi između Tise.

ali povlačenjem granica prema Mađarskoj i Rumuniji one su izmenjene i više orjentisane prema Pančevu i Beogradu. Postojeća putna mreža je uvek bila u funkciji proizvodnih potreba Banata.SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA Na teritoriji naše zemlje je značajna raskrsnica međunarodnih puteva i predstavlja most između Evrope i Azije i Evrope i Afrike. Najstarija železnička pruga je od Rešica u Rumuniji preko Jasenova za Bazijaš na Dunavu. prema susednoj Republici Hrvatskoj i dalje ka zapadnoj Evropi.1 kilometar.Vatin – rumunska granica. odnosno Uljma – Bela Crkva. Treći krak autoputa E-70 se u Sremu odvaja na zapad.Uljma –Vršac . Veliki Bečkerek sa Kikindom itd. prema Skoplju i Solunu. gde se račva: jedan pravac vodi na istok ka granici sa Bugarskom. na ovom području. U drugoj polovini XIX veka. Karta br 4: železničkih pruga 13 . zatim Segedin preko velikog Bečkereka sa Pančevom. Ona je bila namenjena izvozu gvozdene rudače iz poznatih rudarskih krajeva. Drumske veze iz XVIII veka. Oko autoputa je razvijena i mreža lokalnih puteva i železničkih pravaca. Skoro svi ovi putevi su zadržali svoje prvobitne i značajne funkcije. drugi na jug. Pre svega autoput E-75 koji ide iz centralne Evrope i Horgoša na granici prema Mađarskoj. Danas je mreža pruga u Banatu duga 439. počele su da se grade železničke pruge. pa preko Novog Sada do Beograda i dalje na jugoistok ka Nišu. Kroz Vojvodinu prolaze mnoge važne saobraćajnice. Preko ovog ravničarskog područja oduvek su vodili najkraći putevi između centralne Evrope i Bliskog Istoka. su bile one koje su povezivale Segedin preko Kikinde sa Temišvarom. Najvažniji drumski putevi su: Beograd – Čenta –Perlez – Zrenjanin-Kikinda – Mokrin i druga linija jeste Beograd – Pančevo – Alibunar. Nešto kasnije je izgrađena pruga Segedin – Kikinda – Temišvar i Temišvar – Vršac – Bela Crkva.

. To ujedno pokazuje i mogućnost potencijalne turističke klijentele u područje Banata. Vojvodina se nalazi na južnom . Sremskoj Mitrovici. U Vojvodini je aktivno i osam sportskih aerodroma i to u Subotici (Bikovo). koji svojom dužinom od 3. Sastavni je deo transevropskog plovidbenog sistema Rajna-Majna-Dunav. Dunav je plovan celom svojom dužinom oko Banata i povezuje Banat sa srednjoevropskim . Kikindi. 5: Plovni putevi Vojvodine Što se tiče vazdušnog saobraćaja. Karta br. Ečkoj. 14 . a nešto manje na Begeju i najmanje na Tamišu. Najveće pristanište je Pančevo . Čeneju. plovnog puta spaja Atlantik i Mediteran povezuje zapad i istok Evrope i samim tim pruža evropljanima skoro neograničene mogućnosti za plovidbu. zapadnoevropskim i istočnim zemljama. Pančevu i Beloj Crkvi.Vodeni saobraćaj se odvija na Tisi i Dunavu.delu Panonske nizije gde je i najveće rečno hidročvorište u Evropi. banatsko područje gravitira ka aerodromu ''Nikola Tesla''. kao i cela Vojvodina.505 km. Na sledećoj karti se može videti udaljenost aerodroma u beogradu od pojedinih gradova (u kilometrima i časovima letenja.

Tabela br 2: Promene u populaciji u periodu od 1991-2002.66 0. u smislu pojačanog pritiska starijeg stanovništva na posao.STANOVNIŠTVO Ukupan broj stanovnika Banata. budući da proizvodi negativne efekte na tržište radne snage . Gustina naseljenosti je 73 stanovnika po km2.2000 PROMENE U POPULACIJI (%) -5. Tabela broj 1: Broj stanovnika i gustina naseljenosti Banata BROJ STANOVNIKA I GUSTINA NASELJENOSTI PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA Republika SRBIJA BROJ STANOVNIKA 1991 2002 179783 170361 221353 214366 328428 332706 729564 717433 2013889 2030992 7822795 7498001 ST/Km2 (2002. i 2002.16 1. prouzrokovan najviše procesom pada stope rođenih tokom sedamdesetih.g. što je sa društveno-ekonomske tačke gledišta veliki problem. Sve manje učešće mladih na tržištu radne snage i sve veći broj starijih stvara ozbiljne ekonomske posledice. što je ispod nacionalnog proseka.24 -3. naročito i zbog promena starosne strukture stanovništva i starenjem populacije.89 4.31% ukupnog broja stanovnika AP Vojvodine. godine je nešto manje od 720 hiljada.) 73 66 78 73 94 85 Izvor: RZS. što približno iznosi 35. 1991. 15 . godine ukazuje na povećanje broja starijih u ukupnom stanovništvu.15 Izvor: Ibid Upoređivanje starosne strukture stanovništva između 1991.30 -1. Popis 2002 Od početka sedamdesetih godina dinamika populacije je negativna. prema rezultatima popisa iz 2002. PROMENE U POPULACIJI 1991 – 2002 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA Republika SRBIJA (*) PODACI ZA PERIOD 1990 .

32343 40076 58879 131298 382655 1404322 % 19.4 22.2 Godine 65+ n. možemo da zaključimo da su pozitivne tačke razvoja: etnička raznovrsnost stanovništva . do sada nije zadovoljavajuće.7 41. 179298 220843 326116 726257 2013889 9696161 Ukupno n.7 % 13.2 Godine 50-64 n. 16 .8 18.6 19.5 16.9 20.4 25. Međutim.Struktura stanovništva prema polu ukazuje na povećanje broja ženske populacije koji nastaje iz nekoliko razloga. Tabela broj 3: Starosna struktura stanovništva. emigraciju.1 12. a pre svega razlike u prosečnom životnom veku polova.9 24.3 18. STAROSNA STRUKTURA STANOVNIŠTVA 1991 Područja Severni Banat Srednji Banat Južni Banat BANAT Vojvodina Republika Srbija 2002 Područja Severni Banat Srednji Banat Južni Banat BANAT Vojvodina Republika Srbija Godine 0-19 n.. 74806 90630 137085 302521 844649 3998227 % 41.2 18.5 13.1 42.2 20.5 15. 68745 87004 132722 288471 865599 3132832 % 41. 36950 46498 71064 154512 459991 1672412 % 22. 44586 55071 84739 184396 517803 2953988 % 24.9 21. koji funkcionišu kao osnova za prodiranje novih tehnologija i kultura.7 30. Turizam kao privredna delatnost kod koje dominira učešće ženskog dela stanovništva mogao bi promeniti broj radno aktivnog stanovništva.5 Godine 20-49 n. 24255 28730 39309 92294 248024 982756 Godine 65+ n.3 10.6 22. Specifične inicijative i akcije koje za cilj imaju podsticanje učešće žena na tržištu rada.0 42.9 19. Zbog toga dolazi i do odliva radne snage prema većim urbanim delovima Vojvodine i ostalog dela Srbije.0 19.0 18.0 12.1 Ukupno n.7 41.0 25.3 22.7 12. što ukazuje na to da veliki deo stanovništva.9 26. Posmatrajući sve odlike stanovništva Banata.4 Godine 20-49 n. 27308 34258 49352 110918 323747 1240505 % 16.6 41.1 Godine 50-64 n. 165346 207836 312017 685199 2031992 7450071 % 100 100 100 100 100 100 % 100 100 100 100 100 100 Godine 0-19 n.5 22.6 42.8 Izvor: Ibid Stepen urbanizacije je relativno nizak i nepromenjen tokom protekle decenije. Slabosti stanovništva se ogledaju kroz: nisku stopu nataliteta.9 16.8 16. nema pristup nekim uslugama što utiče i na nedostatak pokretača razvoja većih naselja.5 42.8 22. 35651 46412 64983 147046 403413 1761190 % 19.9 42. uz pravu politiku razvoja povratka na selo možemo uticati na poboljšanje starosne strukture stanovništva i stvaranje baze za razvoj turizma.0 41.9 41.2 15. visoko procentualno učešće starijeg stanovništva i veliki broj raseljenih lica.

Pri tome. Auto-put u klasičnom smislu u Banatu ne postoji. zbog lošeg održavanja i činjenice da su neki od njih bili izgrađeni još pre više od pedeset godina.INFRASTRUKTURNA OPREMLJENOST BANATA Putna mreža Putna mreža u Banatu je zadovoljavajuća na pravcu sever-jug.044 17 . Zrenjanin-Beograd). problem je i izuzetno loše veze Banata sa Centralnom Srbijom istočno od Beograda. tako da auto-putevi u izgradnji samo delom kod Horgoša dotiču administrativno područje Severnobanatskog okruga (u delu koji se geografski nalazi u Bačkoj). kao i podloge puta. Pored toga relativno dugo treba da se putuje između nekih destinacija u samom Banatu. tako i na kvalitet materijala od kojeg je izrađen. Iako se neki putevi označavaju kao magistralni (na primer. Vršac i Srpska Crnja). Tabela br. Veliki problem je i kvalitet puteva. Makadam je takođe izuzetak i relativno retko se sreće. godine PODRUČJE 1 Srednjebanatski okrug 2 Severnobanatski okrug 3 Južnobanatski okrug 4 BANAT 5 Vojvodina 6 Srbija Izvor: RZS Ukupno u km 733 599 982 2314 6057 37981 Savremeni u km 682 536 772 1990 5221 23709 Dužina puteva kroz Banat iznosi 2.314 kilometara. kao i srednji deo Banata imaju gušću mrežu putnih pravaca od severnog i jugoistočnog Banata. (Kikinda i Vatina. dok se kod lokalnih puteva. prolaze kroz Bačku i Srem.990 kilometara puteva savremeno.Osim toga. od toga je 1. To je odraz činjenice da su pogranični delovi bili zanemareni prilikom gradnje i da nisu izgrađene saobraćajnice koja bi povezale ova područja. Pogranična područja sa Rumunijom nemaju dobru vezu sa unutrašnošću Banata. kvalitet puteva je znatno ispod odgovarajućih . Nedostatak Banata je i to da dva koridora koja prolaze kroz Vojvodinu (koridor X i koridor VII). Zemljani putevi predstavljaju manje od trećine lokalnih puteva. čija ukupna dužina iznosi 1. ali ne zadovoljava potrebe kada je u pitanju pravac istok-zapad. područja Banata bliže Beogradu.4 : Dužina puteva u Banatu 2002. zbog ne postojanja mostova preko Dunava. Ukupno 644 kilometra regionalnih puteva ima savremeni kolovoz. To se odnosi na širinu puta. koja varira.

odnosno Kraljevine Jugoslavije. jer površina Banata obuhvata 45.1 kilometar. građena je još u XIX i početkom XX veka za vreme Austro-ugarske Monarhije. Nakon. Temišvarom u Rumuniji i Segedinom u Mađarskoj.kilometra. Očigledno je da putevi u Banatu nisu bili od prioriteta za razvoj. Pruge su uglavnom jednokolosečne. a potom za vreme Kraljevine SHS.7% površine Vojvodine. sever-jug i zapadistok. Najduža je pruga koja povezuje Pančevo preko Zrenjanina sa Kikindom i graničnim prelazom sa Rumunijom (Žombolja/Jimbolia). II Svetskog rata uglavnom nije bilo značajnije gradnje pruga u Banatu. sa tehničkim 18 . uz 737 kilometara puteva sa savremenim kolovozom. ali zadovoljava trenutnu frekventnost puteva. Najkraća je koja povezuje Zrenjanin (Tomaševac) preko Orlovata sa Perlezom. kako savremenih. Pruge Banata danas u svom najvećem delu ne ispunjavaju zahteve savremenog železničkog saobraćaja. preko Dunava. godine Magistralni putevi Teritorija Br 1 2 3 4 5 6 Srednjebanatski okrug Severnobanatski okrug Južnobanatski okrug BANAT Vojvodina Srbija Izvor: RZS svega 236 135 255 626 1563 4756 savremeni 236 118 255 609 1533 4603 svega 204 225 215 644 1797 10401 savremeni 204 225 215 644 1760 8818 svega 293 239 512 1044 2697 22824 savremeni 242 193 302 737 1928 10288 Regionalni putevi Lokalni putevi Putna mreža u Banatu ređa je nego u ostalom delu Vojvodine. a u funkciji ubrzanog privrednog razvoja i podizanja standarda lokalnog stanovništva. nije optimalna. Osim toga. Novim Sadom. zahvata 38% svih puteva u Vojvodini. Međutim. Mreža pruga u Banatu ukupno je duga 439. ako se planira intenzivan ekonomski razvoj. može naći i 307 kilometara zemljanih ili puteva sa makadamom Tabela 13: Dužina putne mreže Banata po kategorijama 2002. u većem delu. Železnički saobraćaj Mreža železničkih pruga. tako i onih bez sloja asfalta. neophodno je obnoviti i postojeće putne pravce. ali zato dužina puteva kroz Banat. Postojeća putna infrastruktura. ali i sa Jugoistočnom Srbijom. tada mora da se posveti više pažnje ključnim putnim pravcima. Još dve značajne pruge koje Banat povezuju u smeru istok-zapad jesu Zrenjanin-VršacBela Crkva i Pančevo-Vršac-Granica prema Rumuniji (Moravica). pre svega one koji Banat povezuju sa Beogradom. preko Tise ka Bačkoj u smeru Novog Sada.

Bačkog Monoštra. hotela. 19 . bungalovi. Prvi kanali u Vojvodini izgrađeni su još u vreme Marije Tereze i manji deo sistema dovršena je u periodu od 17951870. i male bezbednosti. kao evropski transportni Koridor VII. Uz kanale Hidrosistema nikla su mnoga vikend naselja (kod Šebešfoka. Nema značajniju ulogu u prevozu tereta. takođe i takmičenja veslača. tehnološki zastarelom opremom i po pravilu nedovoljno održavane. motela. Odmah po završetku građenja kanali hidrosistema počeli su da se koriste za sport. Ove aktivnosti treba da prati odgovarajuća propaganda. Sportovi na vodi upražnjavaju se u Zrenjaninu. predstavlja stratešku vezu koja treba da podstakne razvoj trgovine. ali predstavlja i plovni put. Po uzoru na dugu tradiciju korišćenja kanala u Francuskoj. međutim oni nikada nisu korišćeni u turističke svrhe kao u Evropi. Kikinde.419 km (za nosivost do 150 t). zbog znatno smanjenog održavanja poslednjih godina. Novog Bečeja. plivanje. i urešeni priobalni deo. čija je glavna funkcija navodnjavanje i odvođenje suvišnih unutrašnjih voda.elementima iz XIX veka. šetnje. lovačkih domova. Novom Sadu i drugim mestima. Zrenjanina. Vodeni putni pravci U poređenju sa ostalim vidovima saobraćaja. igrališta. motonautika. Stanje unutrašnjih plovnih puteva nije zadovoljavajuće. Ukupna dužina plovnih puteva u Republici Srbiji iznosi 1. sportski rekviziti). izleti). turizam (sportski ribolov. veslanje. svrstanih u pet kategorija. Stajićeva. opremom (npr. Osim toga na kanalima se organizuju razne regate. male brzine. Sastoji se od 12 plovnih kanala Bačke i Banata (ukupne dužine 600. marine. Turizam je potencijalna osnovna delatnost privrede Srbije. pristani i vezovi za čamce.6 km). dok je najveći deo kanalske mreže završen u period posle 1945. Holandiji. kupališta. Hidro sistem „Dunav-Tisa-Dunav” je višenamenski vodoprivredni sistem. Za Republiku Srbiju reka Dunav. a preduslov svega je čista voda u kanalima. Posledice toga su neredovan železnički saobraćaj. a reke čine njenu okosnicu. Za brži razvoj sporta. dok u prevozu putnika uopšte i ne učestvuje. turizma i usluga. više restorana. Vrbasa. rekreaciju. došlo se na ideju da se i ovdašnji izgrađeni resursi inovativno iskoriste i da se na taj način poboljša i unapredi turistička ponuda Srbije. nizak nivo usluge. rekreacije i turizma na vodama i obalama kanala neophodno bi bilo osmisliti i izgraditi odgovarajuće punktove sa potrebnim objektima.godine. rečni saobraćaj je nedovoljno iskorišćen u odnosu na svoje potencijale. gde se uz kanale formirala i lokalna privreda. Velikoj Britaniji. Perleza. izgrađeni kanali su još jedno javno dobro koje je nedovonjno iskorišćeno i eksploatisano. kajakaša i motonautičara. sadržajima.

Jačanjem tržišta krstarenja na rekama. U početku je broj brodova koji pristaju u naše luke minimalan da bi se godinama povećavao. Skandinavske zemlje. dok se u Novom Sadu zaustavilo oko 150 brodova sa 30. Dužina toka Dunava kroz Banat iznosi 148 km.. U 2006.4 plovno za brodove nosivosti do 200 tona.000 putnika. Očekuje se da će 2008g. dok je još 28. zbog carinske kontrole u Bezdanu i Apatinu zadržavaju se 5-6 sati i u tom intervalu treba im ponuditi kvalitetan turistički program sa razgledanjem grada i kulturno-istorijskih znamenitosti što bi uticalo da Vojvodina postane jedan od turističkih brendova Srbije. Statistički podaci broja plovila i broja putnika za 2006-2007 god. daljih 98.godine u Beograd je pristiglo 26 međunarodnih putničkih brodova sa oko 3. SAD. uglavnom pod stranim zastavama i sa velikim brojem putnika.000 putnika.Francuska. od čega 190.. U toku je čišćenje Begeja prema rumunskoj granici. Konkretniji podaci se vide iz tabele koja sledi: 20 .000 stranih turista( Nemačka. godine.000 turista.Tokom 2002. na pristaništu beograd zaustavilo se 300 brodova sa oko 42. odnosno Begej.9 kilometara je plovno za brodove nosivosti do 1000 tona. plovni put Dunava se koristi i u našoj zemlji. rečni saobraćaj je uglavnom služio za transport robe i sirovina. BROJ PLOVILA KOJI SU PROŠLI KROZ NOVI SAD 11 38 80 117 89 87 77 45 9 BROJ PLOVILA KOJI SU PRISTAJALI U NOVOM SADU 4 19 42 58 46 39 39 36 2 MESECI MART APRIL MAJ JUN JUL AVGUST SEPTEMBAR OKTOBAR NOVEMBAR BROJ PUTNIKA 477 1938 4371 6508 6112 4781 5180 4424 286 Izvor: » Lučka Kapetanija « .4 kilometara. Plovne reke su Dunav i Tisa u celom toku kroz ili pored Banata dok su Begej i Tamiš plovni jednim svojim delom.7 kilometara. Tabela 10. Ukupna dužina rečnih tokova kroz Banat je 509 kilometara.godini. dolazi do smanjenja obima neputničkog rečnog saobraćaja na minimalnu meru. od čega je plovno 317. Od manjeg su značaja kanali koji povezuju Dunav i Tisu. Posle 1999.U pogledu broja prevezenih putnika u našoj zemlji. Begeja 75 km i Tamiša 118 km.4 kilometara je plovno za brodove nosivosti do 500 tona. Dunavom doploviti oko 430 brodova. Dunavom godišnje prođe više od 600 putničkih brodova. pa će uskoro biti plovan i do Temišvara u Rumuniji. Prošle godine je takozvanim kruzerima Beograd posetilo oko 50. Ukupna mreža kanala u Banatu je 518. Tise 168 km.Novi Sad Vodeni putni pravci u Banatu obuhvataju rečne i kanalske tokove.). Dunavom sve više plove putnički brodovi. rečni saobraćaj je gotovo zanemarljiv. Do bombardovanja.

ali je potrebno mnogo investicija. ili će se osposobljavati i mreža kanala.4 118 5.4 35 50. Novi Sad. uključujući i Zrenjanin.6 43. Najveći nedostatak su mu odgovarajuće luke.1 43.9 Plovni 500T 98. treba odrediti prioritete.3 32 190. Majna). BANATSKI KANALI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Zlatica Kikindski kanal Banatska Palanka . Rajna. u budućnosti treba računati sa značajnim porastom uloge vodenog transporta.6 31. Beograd. Ako se ima na umu ekonomski razvoj. Bogojevo.Novi Bečej Stari Begej Begej Plovni Begej Tamiš Karašac Brzava 518. koje su praktično na rubovima Banata.4 Plovni 200T 28. a na reci Tisi u Senti. kao i da se posebno osmisle regionalni projekti sa Rumunijom i Mađarskom. Rečni saobraćaj je u pogledu prevoza putnika praktično beznačajan.1 18. pri čemu je potrebno na temelju činjenica odlučiti hoće li se vodeni transport svesti na transport rekama.3 147. Kikindu i druge veće gradove.4 35 147. ali prvenstveno u tranzitu. PRIVREDNI RAZVOJ Za potrebe naših istraživanja pogledaćemo najvažnije indikatore privrednog razvoja Banata : 21 . i u gradovima duž obala Tise i Dunava). jer su postojeće zapuštene i malih kapaciteta (u Zrenjaninu. koji praktično omogućavaju transport robe vodenim putem kroz sam centar Banata. Pančevo.Tabela 5: Kanali u Banatu Dužina u km Plovni 1000T Nr.6 31.9 17.3 10 Moravica 11 Rojga Izvor: Vode Vojvodine Na reci Dunavu kroz Republiku Srbiju smešteno je osam luka međunarodnog značaja: Apatin. Begejom ili Tamišom. Robni transport Tisom.4 10.8 19. Ne bi trebalo zanemariti ni kanale. takođe može da bude interesantan u budućnosti.3 37.4 12. S obzirom da je tok Dunava definisan kao evropski koridor VII. Bačka Palanka.Može se smatrati da je veliki deo Banata potencijalno pogodan da se uključi u mrežu plovnih puteva Evrope (obzirom na kanal Dunav. a u prevozu robe sveden na minimum. Smederevo i Prahovo. koja kapilarno povezuje sve značajnije gradove Banata sa svetom.

godinu kada je preko 60% proizvoda Banata izvoženo u zemlje EU. dok je u zemlje Evropske Unije izvoženo svega 18% proizvoda. a znatno manje u uslugama.5 % ) i usluge ( 2. usluge sa 39%. dok je 2002. Izvoz Banata dominatno je išao u zemlje u tranziciji (50%). što je nešto manji pad nego na nivou Srbije . a 27% u zemlje u tranziciju. do godine opao je na 50%.6%). institucionalni i administrativni faktori još uvek usporavaju poslovanje i razvoj privrede. turizma i finansijskog posredovanja.7%. 22 . dok usluge učestvuju sa 22. pri čemu zaposlenost u uslugama zdravstva i obrazovanja beleže manji pad od usluga trgovine. Iako ima pozitivnih pomaka.• Bruto nacionalni dohodak po glavi stanovnika u Banatu od 1990. s obzirom na visoke negativne stope rasta investicija. Najveće učešće u nacionalnom dohotku Banata beleži industrija sa 51. To je uticalo i na bruto nacionalni dohodak po glavi stanovnika u Banatu koji je 1990. može se konstatovati da industrija prednjači (95. što se negativno odražava i na strukturu njene proizvodnje.8%) simbolično učestvuju u izvozu.god. nešto više u industriji. dok je učešće usluga u nacionalnom dohotku u Srbiji znatno veće nego u Banatu. tako i zbog sporosti i parcijalnih interesa postojeće birokratije u određenim institucijama. Po strukturi zaposlenosti.3%. • • • • • • Posmatrani desetogodišnji period (do 2005. godine iznosio €1.) može se okarakterisati kao period izrazitog dezinvestiranja. Učešće poljoprivrede i industrije je znatno veće nego što je to prosek u Srbiji.2%. kako zbog neuređenih međusobnih odnosa pojedinih organa na različitim nivoima. dok poljoprivreda (1. Ako se izvoz Banata analizira sektorski.927. U odnosu na Srbiju daleko je više zaposlenih u Banatu u poljoprivredi. sledi poljoprivreda sa 26%. To je drastična razlika u odnosu na 1991.464. U uslužnoj sferi zaposlenost beleži drastičan pad. u Banatu dominira industrija sa 47.8%. poljoprivreda sa 13. umesto da doprinose njenoj diverzifikaciji i rastu. To ukazuje i na tehničko-tehnološke zastarelosti privrede Srbije i Vojvodine. godine iznosio €2.

4 100.0 52.0 2500.8 2856.9 50.7 126.8 141. a sfera usluga trenutno ne predstavlja osnov ekonomskog razvoja.8 1296.3 %.0 500. čini 51. učešće poljoprivrede najveće u Srednjem Banatu. industrija sa oko €530 miliona.2 51. a usluge su doprinele sa €229 miliona ili 22.4 131.9 128.3 154. 2002. RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.Srbija 2218. što je uticalo na to da a je Južni Banat lakše podneo krizu.0 42.0 136.0 951.7 1469.8 52.0 1500.da se poljoprivreda koristi kao njena sirovinska baza.6 2926. zatim sektor poljoprivrede.0 3000. To ukazuje da industrija dominira. što čini 26 %.9 1464. po analiziranim teritorijama NACIONALNI DOHODAK 1990/2002 3500. Pri tome.6 % njegove nacionalne ekonomije.9 156.0 0.2 1627.4 171.3 127. Poljoprivreda je doprinela nacionalnog dohotku Banata sa €267 miliona.9 Izvor: RZS. a razlozi tome se moraju tražiti u strukturi privrede. EAG 2006 Možemo uočiti da je jug Banata razvijeniji od severa. 23 .0 2000.Serbia Teritorija 1990 Nacionalni dohodak po glavi stanovnika 2002 Nacionalni dohodak po glavi stanovnika EUR Izvor: RZS. posebno industrije Severnog i Južnog Banata.1 Rep.Tabela 6: Bruto nacionalni dohodak 1990.0 1000.3 45. RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.5 2812. dok je uslužna sfera nešto razvijenija u Južnom Banatu u odnosu na ostale njegove delove. Nacionalni dohodak Južnog Banata jednak je zajedničkom nacionalnom dohotku Severnog i Srednjeg Banata.0 Srednjebanatski Severnobanatski Južnobanatski BANAT Vojvodina Rep. EAG 2006 Pri sektorskoj analizi može se uočiti da je u Banatu dominatan sektor proizvodnje/industrije. Grafikon br 1: Nacionalni dohodak 1990/2002. Učešće industrije je najveće u Severnom Banatu.6 1487.2 100.1 153.2 3135. a na trećem mestu je sektor usluga. 1990 2002 Teritorija Srednje-banatski Severno-banatski Južno-banatski BANAT Vojvodina Nacionalni Nacionalni Nacionalni Nacionalni Indeks dohodak po dohodak po dohodak entiteta dohodak entiteta nacionalnog glavi glavi kada RS=100 kada RS=100 dohotka 2002/90 stanovnika stanovnika 2832.

Ne samo što je opao u apsolutnim vrednostima nego se i više usmeravao na manje zahtevna tržišta zemalja u tranziciji. godine učešće usluga je 2. čije povlačenje sa tržišta Evropske unije nije u toj meri dramatično.000 100.Uporednom analizom se uočava da je učešće poljoprivrede u nacionalnog dohotku Srbije sledeće:Banat 26%.000. Izvoz Banata je nešto više usmeren u zemlje u tranziciji iz okruženja nego što je to privreda Vojvodine u celini. Grafikon br 2: Učešće sektora u izvozu Banata 1991. 2002.000 150.4%. Pri ovim konstatacijama.000. dok je učešće ugostiteljstva i turizma 0.000.5%.000. naravno treba imati na umu rezerve da je najveći deo plasmana u zemlje u tranziciji usmeren prema državama bivše SFRJ.000 400.01% .000. pri čemu trgovina sama participira sa 2.000 INDUSTRIJA POLJOPRIVREDA USLUGE VREDNOST 350. Njen značaj se ogleda kroz doprinos ukupnom zapošljavanju koje je značajno iznad nacionalnog 24 .000 50. prema.3%. a Srbija 21.4%. Taj trend je u Banatu izraženiji nego kod izvoza Vojvodine.7%.000.Sektor usluga znatno je razvijeniji u Srbiji nego u Banatu i Vojvodini. i 2002.000. koja pak više izvozi u zemlje Evropske Unije i vanevropske zemlje.000 250. izvoz Banata u odnosu na izvozna tržišta se izuzetno kolebao tokom poslednje decenije XX veka.000.000 300. pri čemu je i Vojvodina bitno ispred Banata (Banat 22.000. povlačeći se sa tržišta zemalja EU. iz kojih se obavlja reeksport dobrog dela proizvoda koji se izvoze na ta tržišta. EAG 2006 Prema procenama Regionalne privredne komore Banata 2002.8%). godini UČEŠĆE POJEDINIH SEKTORA U IZVOZU BANATA 1991. Očekuje se da će najbrže jačati spoljnotrgovinska saradnja sa zemljama EU.000 19 91 SEKTOR Izvor: Regionalna privredna komora Banata RZS i Integrativni plan društvenoekonomskog razvoja Banata. Poljopivreda i ruralni razvoj Poljoprivreda igra značajnu ulogu u ekonomiji srpskog Banata budući da preko 50% populacije živi u ruralnim oblastima. a Srbija 36.3%. a zatim sa zemljama u tranziciji. Vojvodina 28. Vojvodina 25. GODINE 450.000 200.

0 prinos (t/ha) 1.7 0.80 79.55 0.4 8.55 53. ipak.9 ŠLJIVA proizvod (000 t) 1.79 7.61 1. voćnjacima i vinogradima. istaći da je stabilnost udela zaposlenih u poljoprivredi više poseledica smanjenja zapošljavanja u industriji.07 0. Tabela 7 : Područja prema granama poljoprivredne proizvodnje PODRUČJA PREMA GRANAMA POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE (%) 2002 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA R.3 1.98 IZVOR: RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.73 0. Posebnu pažnju treba usmeriti na razvijanje vrsta sertifikovanog geografskog porekla.07 7.50 6.8 67.0 prinos (t/ha) 4.6 17.13 16.2 4. Proizvodnja grožđa je uglavnom usmerena na proizvodnju vina.91 0.60 1.7 0. što treba iskoristiti u funkciji stvaranja onih vrsta vina koje se traže na tržištu.02 0.6 5.04 0.95 70.0 Izvor: RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.75 79.21 27.02 0.1 0.2 4.2 20.6 1.7 JABUKA proizvod (000 t) 0.15 13.51 0.91 3.03 Ribnjaci 1. nego otvaranja novih radnih mesta u ovom sektoru.15 0.0 95.15 9.8 0.6 prinos (t/ha) 0. EAG 2006 Prema ovim podacima. EAG 2006 25 . Tabela 8 : Stanje vinogradarstva i voćarstva u Banatu VINOGRADARSTVO I VOĆARSTVO 2002 VINOVA LOZA PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA R. Usmeravanje na kvalitet umesto na kvantitet treba da bude osnova u ovoj proizvodnji. SRBIJA proizvod (000 t) 4.4 6.01 13.1 5.35 10.8 3.91 1. Posebno je važan razvoj plantaža pod vinogradima zbog uloge u zapošljavanju i mogućnostima za povećanje prihoda lokalnog stanovništva.Osim toga organska i biološka proizvodnja bi podstakle razvoj sektora.08 0.50 2.93 75.8 1.51 0.1 6.10 Pašnjaci 8. Zanemarljivo male površine su pod šumama. i to šećerna repa i suncokret.62 0.7 23. Prirodni uslovi za poljoprivrednu proizvodnju su uopšteno rečeno povoljni. i analizi korišćenja zemljišta po vrstama useva očigledno je da se na obradivim površinama najviše gaji žito i industrijsko bilje.51 0.5 0.02 Šume 0.6 0. Mora se. koji su usmereni prema ciljnim segmentima tražnje.8 9.40 Voćnjaci 0.9 3.18 11.7 3.0 197.90 Vinogradi 0.proseka. mikro-klimatska situacija i pristup vodi.0 395.57 Neobrađen 13. kao i na uspostavljanje specijalizovanih distributivnih sistema.8 12.67 0. SRBIJA Obradivo zemljište 75. mada unutar regiona postoje odredjene razlike u skladu sa specifičnim lokalnim uslovima kao što su plodnost zemljišta.7 28.6 5.55 1.

Napredak u konkurentnosti je još uvek teško postići. Promocija atraktivnih događaja u ruralnim područjima. Migraciona kretanja su prema velikim gradovima. Nedostatak kapitala je glavni problem u poljoprivredi i ruralnim područjima koji proizvodi negativne efekte u smislu nedovoljnih investicija i progresivnog opadanja konkurentnosti u ovom sektoru. nedostatak sistema za garanciju kvaliteta proizvoda. Novom Sadu.Broj stanovnika koji žive u opštinama sa manje od 50 hiljada stanovnika u Banatu nije drastično opao što ne znači da demografski pad nije uočen. Rezultat toga je da celokupno stanovništvo kao i ruralna i poljoprivredna radna snaga stari. ali i inostranstvu. Na lokalnom nivou se pojavljuje i migracija unutar opštine. To se može učiniti. između ostalog kroz : unapređenje proizvodnje kroz korišćenje bio-đubriva razvoj ruralnog i agro-turizma. ograničene informacije o mogućnostima širenja tržišta. Ukratko. Smanjenje broja stanovnika je bilo karakteristično za veće opštine. To dovodi i do smanjenja proizvodnog kapaciteta i u vezi sa tim smanjenja prihoda budžeta ruralnih opština To dovodi do pogoršavanja životnih uslova. smanjenje mogućnosti da se sačuva stanovništvo i smanjenje mogućnosti da se privuče kapital i kvalifikovano stanovništvo. Poboljšanje kvantiteta i kvaliteta usluga doprinosi sa jedne strane poboljšanju uslova života stanovništva. neadekvatan marketing i tržišni kapaciteti. jer sektor pati i od nedostatka kapitala za neophodne investicije. Osim toga. prekobrojna i nisko osposobljena radna snaga. Ovaj vid turističkih kretanja u stalnom je 26 . Inicijativa diversifikacije zarada poljoprivrednog stanovništva mora biti ohrabrena. izvan ‘regiona’. uglavnom ka glavnom gradu.. Razvoj agro i ruralnog turizma je povezan sa farmama i baziran na upotrebi poljoprivrednih proizvoda sa farme i sa antropogenim elementima zastupljenim u ruralnim sredinama. U ovim migracijama je najviše učestvovalo aktivno stanovništvo. sa sela u gradove. u ruralnim prostorima i poljoprivredi javljaju određeni problemi: orijentacija ka masovnoj proizvodnji. kao što je turistička potrošnja. prioritet u razvoju ovog sektora je i poboljšanje kvaliteta života u ruralnim područjima . Očigledno je da se uprkos velikom potencijalu. kašnjenja u tehnološkim i organizatorskim inovacijama. a stopa aktivnosti u manjim opštinama se usporava. Poboljšanje kvaliteta života u ruralnim oblastima jača osnovu razvoja ruralnog turizma i privlačenju drugih “pokretnih” faktora. a sa druge čini lokalnu sredinu atraktivnijom za kapital koji je neophodan za investicije u modernizaciju ruralne ekonomije. sektor zahteva strukturne promene da bi se podigla produktivnost i pojačala konkurentnost. nerazvijenost lokalne prehrambeno-prerađivačke industrije. resursa strukturalno siromašnog u ovim oblastima. kako bi se poboljšao nivo iskorišćenja resursa povezanih sa poljoprivredom i na taj način pomogao proces akumulacije.

godine znatno je niži nego u Vojvodini i Srbiji (u Banatu on iznosi 22. možemo zaključiti da sektor usluga nije bio razvijen kada se meri standardima evropske unije. Medjutim. Vojvodina je žitnica naše zemlje.porastu što treba iskoristiti i na području Banata. jer se kroz razvoj ove delatnosti i njegovim uklapanjem u ruralni prostor postižu mnogobrojni privredni i neprivredni efekti koji utiču kako na razvoj samih poljoprivrednih gazdinstava. Ljudskih resursa Ne postojanja planskog razvoja ruralnog turizma.6%). u uslužnom sektoru Banata najveća zaposlenost je najveća u podsektorima koji svoj rad ne valorizuju neposredno na tržištu kakav je turizam ( hoteli i restorani samo sa 2. Sektor usluga Prema istraživanjima sprovedenim na tržištu Banata . zbog već poznatih razloga i nedostataka u planiranju na saveznom nivou došlo je do zastoja razvoja ovih delatnosti. komunikacije i administrativne usluge. Nedostatka sredstava. tako i na razvoj celokupne lokalne zajednice. Razvojna politika je očigledno usmeravana u prvom redu na industriju.3%. izuzmu li se usluge finansijskog posredovanja. u Vojvodini 28. kada je iznosilo 37. socijalni rad.8%). Činjenica je da Srbija ima izuzetnu šansu za razvoj poljoprivrede i turizma.67 %). glavni nedostatci se javljaju zbog: Kvaliteta infrastrukture. godine. U Banatu se beleži i padu odnosu na 1992. zdravstvo. 27 .6%). obrazovanje. U Banatu je indeks lokacije skoro kod svih vrsta usluga ispod proseka u Srbiji. skladišta. a manjim delom na poljoprivredu. Doprinos sektora usluga nacionalnom dohotku Banata 2002. Prema podacima iz 2002. između ostalog. i Neadekvatnih kadrova Imajući u vidu prirodne i antropogene resurse Vojvodine očigledno je da se dalji razvoj. transport. Značaj razvoja ruralnog turizma je višestruk. Učešće sektora usluga u broju zaposlenih u Banatu je 2002.međutim kada je razvoj ruralnog turizam u pitanju .4% a u Srbiji 36. treba da bazira na razvoju poljoprivrede i turizma. godine iznosilo 39% (što je porast u odnosu na 1990. Godinu ( 37.

dominantnu ulogu su imali eolski i fluvijalni procesi koji su se neizmenično smenjivali. Ravnica je oivičena niskim planinama i Fruškom gorom u severnom delu Srema. Banat se može podeliti na nekoliko geomorfoloških celina: Vršačke planine. Reljef Banata Reljef Vojvodine krakterističan je po prostranim uzdignutim stepenastim površinama – lesnim zaravnima. lesne zaravni. Značajan turistički potencijal Vojvodine. PRIRODNI POTENCIJALI ZNAČAJNI ZA RAZVOJ TURIZMA Prirodni potencijali Vojvodine su mnogobrojni. po brojnosti se izdvajaju spomenici prirode (78). tako i za inostrane turiste.. Banatski pesak. U južnom Banatu između Tamiša. Deliblatska peščara. kanali. između Dunava i Save i Vršačkim planinama u jugoistočnom Banatu. lesnim terasama i nižim zemljištem – aluvijalnim ravnima. izdvajaju se prostrana lovišta. Turistička valorizavija. Prirodno bogatstvo Vojvodine ogleda se u 112 zaštićenih prirodnih dobara koja čine oko 5. Dunava i Belocrkvanske kotline prostire se Deliblatska peščara.. Kada je reč o turističkim potencijalima Vojvodine. Prema Mađarskoj i na jugu prema Telečkoj je Subotička peščara. PROSTORNO-RAZVOJNE I RESURSNE KARAKTERISTIKE TURIZMA BANATA Prostor se može valorizovati na različite načine. Dunav. adekvatna prezentacija i plasiranje turističkog proizvoda Banata u osnovi ima prostor koji treba iskoristiti u turizmu na pravilan način i kroz održivi razvoj. Palićko jezero. Zato treba pronaći način da se prostor Banata učini dovoljno privlačnim kako za domaće.5 % ukupne teritorije pokrajine. U formiranju nizijskog reljefa Vojvodine. posebno one vrste usluga koje su u direktnoj funkciji proizvodnih grana u kojima se beleži trend rasta. nacionalni park Fruška gora. Zbog toga u narednom periodu treba očekivati brži rast ovog sektora od industrije i poljoprivrede. peščarama. aluvijalne ravni i 28 . pored prirodnog bogatstva i kulturno – istoriskog nasleđa počiva na ponudi autohtonih proizvoda i promovisanja vojvođanskog načina života (multikulturalnosti i gostoljubivosti). Među zaštićenim prirodnim dobrima. kulturno-istorijski spomenici. s obzirom na jačanje ovog sektora svuda u svetu. Obedska bara. pa je mogućnost njihove valorizacije kroz turizam izuzetna. Problem stvaranja atraktivnog prostora za turiste i jeste predmet ovog strateškog plana.Sektor usluga treba da zauzme važno mesto u razvojnim programima Banata. lesnu terasu..

Odlična mesta za posmatranje ovih stena su postojeći kamenolomi i plato na kom je izgrađena Vršačka kula. 29 . a pored šuma ima i raznovrsnog šiblja i prizemne vegetacije sa lekovitim biljem. posebno treba izdvojiti njen najviši deo Dumaču (Zagajačka brda) koja sa 249 m nadmorske visine predstavlja najviši deo nizijskog reljefa Vojvodine. Na profilima otvorenim u površinskim kopovima moguće je posmatrati fosilne ljušturice kopnenih puževa. a fluvijalnom erozijom postale su potočne doline. Ova lesna zaravan predstavlja relativno ravan plato koji uokviruje Banatsku peščaru. Na Vršačkim planinama se nalazi i gusta mreža relativno dobro obeleženih planinarskih staza. Vršačke planine su postale najproduktivnije vinogorje najkvalitetnijeg vina u Banatu. nagnutosti planinskih strana i zbog velike naklonosti okolnog stanovništva prema gajenju vinove loze. One su deo kristalaste mase koja se prostirala pravcem jug – jugoistok –sever – severozapad. One su deo starog kopnenog jezgra Balkanskog poluostrva. Geološku građu čine lesno-paleozemljišni horizonti različite starosti. To je znatno niža. muskovit. Vršačke planine predstavljaju jedini planinski prostor u Banatu. Najviša tačka ove planine je Gudurički vrh sa 641 m nadmorske visine i ujedno predstavlja najveću nadmorsku visinu Vojvodine. Suvozemni fosili u lesu ukazuju na suvo vreme kada je les navejan. Kroz prostor južnobanatske lesne zaravni prolaze brojne drumske i dve železničke saobraćajnice. Ilandžanske i Alibunarske depresije na severoistoku i supodine Vršačkih planina i Belocrkvanske kotline na istoku.Vršačka kula predstavlja i izuzetan vidikovac sa kojeg se pruža odličan pogled na ostali deo masiva i ravničarski prostor jugoistočnog dela Banata. Lesne zaravni su poseban deo reljefa Banata. Abrazioni su stvorili dve terase. dobre podloge. Ove visoko metamorfisane stene u sebi sadrže izrazite i veoma krupne minerale: biotit. liskuni i dr. Ova lesna zaravan zahvata površinu od približno 1000 km2. Geološka građa zaravni se može posmatrati na više površinskih kopova ciglana koje se nalaze na prelazu ka nižim reljefnim jedinicama. Ove stene poseduju izuzetne estetske kvalitete.istočnu Banatsku depresiju. dosta zaravnjena lesna površina s nekoliko lesnih skladova. Vršačkih planina i Tamiša. Površinu lesne zaravni treba shvatiti kao prostranu lesnu kosu na čijoj je sredini Banatski pesak. Zbog dobrih klimatskih prilika. Južna Banatska lesna zaravan ispunjava površinu južnog Banata između Dunava. Dominantno morfološko svojstvo reljefa dela Banata koji pripada Srbiji je mala denivelacija terena. Vršačke planine imaju listopadne šume i četinare. Lesna zaravan od te peščare je nagnuta na sever i na zapad. Do Vršačke kule se dolazi asfaltnim putem iz pravca Vršca. Dunava na jugu. Pored tektonskih procesa na Vršačkim planinama su obavljeni i erozivni procesi: fluvijalni i abrazioni. a svojim karakteristikama se izdvajaju: Južnobanatska lesna zaravan koja se pruža između dolina Tamiša na severu i zapadu. Međutim.

Garmade i izduvine se javljaju tamo gde su dejstvovale lokalne struje vetrova. Tu je visoko drveće lišćara i četinara. Banatska peščara (ovaj prostor naziva se još i Deliblatska peščara. koja se prostire pravcem severozapad – jugoistok u dužini oko 4 km i širini od 500-700 m. dina i izduvina.) predstavlja verovatno najatraktivniji objekat geo-nasleđa Banata. Od tada potiče njen popularan naziv "Evropska Sahara". Dumače. garmada. Na jugozapadu i severoistoku Tamiški lesni plato ograničavaju reliktne doline Petre i Šozova. Dine i depresije su međusobno paralelne i odgovaraju pravcu košave. Banatski pesak je smešten u središnjem delu južne Banatske lesne zaravni. Visinske razlike se kreću u rasponu od 70 do 189 m nadmorske visine. žbunastih i šumskih staništa. koja je ujedno i dobar vidikovac. Ovaj delić pustinje poznat pod imenom Banatska peščara. Bogatstvo flore ovog područja se ogleda u postojanju oko 900 vrsta viših biljaka. Peščara je ostrvo stepe i šumo-stepe. Najviše šume je pod bagremom. između Tamiša i Begeja. što joj daje karakter specijalnog prirodnog rezervata lepih biljnih vrsta i prirodnih retkosti.U severnom Banatu pronađeno je samo na jednom mestu tvorevina koja bi mogla odgovarati lesnoj zaravni. travna i ostala zeljasta vegetacija. Ovako definisana granica. Pravac pružanja je jugoistok – severozapad. Tamiškog lesnog platoa zahvata površinu od približno 26 km2. formiran je tipičan dinski reljef. Površina Banatskog peska je sastavljena od ineterkolinskih depresija. Iako ovaj plato predstavlja najviši deo srednjeg Banata. Mramorka i Deliblata. u odnosu na 30 . Jedino se ovde. Najmarkantniji profili nalaze se uz desnu obalu Tamiša u blizini Orlovata. Banatska peščara je bila najveća zona sa nevezanim peskom u Evropi. Grebenca. Istočnu i južnu granicu lesne zaravni čine lesni odseci uz desnu obalu Tamiša. grmlje. Osim šuma Deliblatska peščara ima raznovrsno šiblje i prizemnu vegetaciju.Tamiška lesna zaravan se nalazi u središnjem delu Banata. Zagajskog brda. topolom i četinarima . Deliblatska peščara ili pesak. Deliblatski pesak. Do početka pošumljavanja tokom prve polovine XIX veka. Tamiški lesni plato . Banatska peščara zahvata površinu od približno 300 km2 pružajući se između: Dubovca. Da nije ovih šuma pesak bi pod naletom vetra dospevao čak do Zrenjanina. Deliblatska peščara ima posebnu. vrlo raznoliku šumsku vegetaciju. koje odlikuje mozaik travnih. Ovaj predeo izgleda kao zasvođena talasasta greda. Babatski pesak i dr. Vladimirovaca. kao i vrste koje su u svom rasprostranjenju ograničene na Panonsku niziju. Zahvaljujući tome. Nalazi se severno od Banatskog Aranđelova. U građi Tamiškog lesnog platoa izdvajaju se dva lesna horizonta koja su međusobno razdvojena fosilnim zemljištem. Kajtasova. Tu se nalazi i kota 99 m koja predstavlja najvišu tačku srednjeg Banata. To je prostrana lesna greda. njegova trouglasta površina se diskretno izdiže u odnosu na okolne terene. od kojih su mnoge relikti i rariteti.

Od stanovnika životinjskog carstva peščare. Ove dublje depresije su Veliki Vršački rit. Svoje stanište ovde je "našlo" i 20 vrsta orhideja.Najvažnija saobraćajnica koja prolazi kroz peščaru je Deliblato – Šušara – Uljma. a pre svega ekološki turuzam. orao krstaš i orao kliktaš. Vredni i za turizam značajni lokaliteti su Srneći gaj. zemljišta Banata su zahvaljujući dugotrajnoj 31 . Najveći diverzitet zemljišta je vezan za oblast Vršačkih planina Zbog visoke produktivne vrednosti. od kojih su neke i lekovite – Rusanda. Prirodne karakteristike i jedinstvenost ovog kraja čine ga pogodnim za rekreaciju. zastupljene su vrste kao što su: banatski soko. Aluvijalna ravan Moriša prostire se u Mađarskoj i Rumuniji. Dunav. šerpet i kockavica Degenova. Lesna terasa je od 5 do 8 metara niža od lesne zaravni. Moriš. stepski božur.).čitav prostor Srbije nalaze: banatski božur. Istočno Banatska depresija pruža se pravcem sever-severozapad-jugjugoistok u obliku blagog ulegnuća koje na jugoistoku postaje sve izrazitije i dublje. Njihovo pojavljivanje uslovljeno je pašnjačkim površinama i prisustvom tekunice.. Karaš i Nera. Devojački bunar i Vrela. Ti stari i lesom zasuti tokovi na mnogim mestima su pretvoreni u slatine. koji se posebno ističu šumskim pejzažima. Iz grupe grabljivica. Kremenjak. Prostor peščare stavljen je pod poseban režim zaštite u okviru specijalnog rezervata prirode "Deliblatska peščara" i u pregledu geomorfološkog nasleđa Srbije. Zbog prisustva velikog broja vrsta ptica. a i same Tise. Sastavljena je od peskovitog i glinovitog materijala. Duga bara . Po njihovoj sredini usečeni su Tisa. pančićev pelen. livadske i ritne crnice. nautički turizam. Tamiš.. Treba istaći i veliki broj poljskih puteva na kojima se preporučuje upotreba terenskih vozila. Aluvijalne ravni su najniža zemljišta u Banatu. jelena. Banatska peščara je uvršćena u svetski nivo reljefnih vrednosti. ovo područje je uvršćeno u najznačajnija staništa ptica u Evropi -IBA područje. U cilju zaštite ovog područja. koje su najugroženije ptice. hidromorfnih i halomorfnih zemljišta. ovom prilikom izdvajamo prisustvo: vuka. Begej. lov i ribolov. Dominantno je rasprostranjenje černomeza. Na njoj Tisa razvija mnogobrojne meandre koji su prirodnim procesima pretvoreni u mrtvaje (Vrbica. srne i divlje svinje. Deliblatska peščara je proglašena za Specijalni rezervat prirode. Lesna terasa je plodna jer ima dosta debelog černozema i zbog svoje veće nadmorske visine mogla je da posluži za formiranje naselja na njenoj površini. od kojih su mnoge retke i ugrožene. dok su samo manji delovi na teritoriji severnog Banata. Na površinu lesne terase pojavljuje se mnogo napuštenih tokova Tisinih levih pritoka.. Pedološki pokrivač Banata odlikuje prisustvo automorfnih. Ilanđarski i Alibunarski. Aluvijalna ravan Tise je dosta široka i dobro zaravnjena. koja predstavlja osnov njihove ishrane. Njihova nadmorska visina kreće se od 80 do 66 metara.

4 5. 0 145.5 Pančevo -0.4 20. Delovi zemljišta se mogu uvrstiti u pedološko nasleđe što predstavlja poseban kvalitet u razvoju turizma. 277. runasti mamut i trogonterejev slon Mammuthus trogontheri.2 11. 193.5 2. pretrpela značajne promene primarnih svojstava.5 75 70 79 150. Skelet mamuta (Mammuthus trogonetherii) star preko 70. 95. 23 vrste ostrakoda. Klima je odredjena njenim geografskim položajem. 9: Osnovni klimatski elementi Banata MESECI Stanice I II III IV V VI VII VIII IX O SREDNJE TEMPERATURE VAZDUHA ( C) Zrenjanin -1. hidrografijom. Klimatske karakteristike Banata Vojvodina zauzima prostor u umerenom klimatskom pojasu. 186. 255.2 6 9 4 3 8 9 3 X 11.1 6.9 77.7 19.8 72. 88. Dosadašnji paleontološki spisak ovog lokaliteta čini više biljaka iz rodova Salix.7 16.2 2. Ova zemljišta imaju reliktno. Betula. Posebno su zanimljiva i terasna zemljišta koja su zastupljena u Malom. Važnost otkrića skeleta Mammuthus trogontheri prevazilazi nacionalne okvire i ubraja se u red najznačajnijih paleontoloških nalaza te vrste u svetu . 255. 231. 212.8 75. Rume i u blizini Stare Pazove i Banatskog Novog sela.1 SREDNJE VREDNOSTI RELATIVNE VLAŽNOSTI VAZDUHA ( U % ) Zrenjanin 86 83 74 70 70 71 68 68 72 Vršac 79 77 68 66 68 69 68 67 68 Pančevo 87 85 76 71 72 73 71 71 74 PROSEČNE SUME OSUNČAVANJA ( časovi ) Zrenjanin 152.8 11.9 17. Tabela br.7 87 81 91 57. Razlog tome su male razlike udaljenosti od Jadranskog mora i Atlanskog okeana i evroazijskog kopna.0 XII 1. Pinus.primeni agrotehničkih i meliorativnih mera.7 21.Površinski kop IGM "Toza Marković" u Kikindi predstavlja najznačajnije gornje pleistoceno paleontološko nalazište na prostoru Vojvodine. 206. Pleistoceno paleontološko nalazište .4 20.6 2 6 0 0 2 5 3 Vršac 147.5 1. ribe i fosilni sisari: vodena voluharica.0 21.000 godina. 224. 285. runasti nosorog.1 7.8 21.6 16.3 16.8 32 . Ipak Banat ima nešto kontinentalniju klimu u odnosu na Bačku.1 Vršac 0.9 1. i Quercus.2 21. biljnim pokrivačem i drugim faktorima prirodne sredine koji utiču na formiranje klime u jednoj oblasti. 1 XI 6.1 17. Gajsko-dubovačkom. 250. Vrlo interesantno je značajno prisustvo slatinastih zemljišta čije je rasprostranjenje vezano za doline banatskih reka i peskovitih zemljišta na prostoru banatske peščare.5 12.9 17. netipično ili fosilno poreklo.3 54. 266.4 19.3 1.1 84 76 84 71.1 6.2 11. 28 vrsta vodenih i kopnenih mekušaca. Takođe treba istaći i prisustvo paleo zemljišta koja se nalaze u sastavu lesnih zaravni.6 20. Deliblatskom i Belocrkvanskom ritu i Banatskoj Peščari. pretežno ravnim reljefom.7 11.1 5. po južnim delovima Srema i Banata. predstavlja svojevrsnu atrakciju Gotovo u potpunosti očuvan skelet trogonterejevogslona je svakako najdragoceniji nalaz kikindske gornje pleistocene paleontološke riznice. Četrdeset i peti uporednik prolazi pored Sremske Mitrovice.

zime i proleća.6m/sec. a najsuvlji su oktobar i mart mesec. severozapadni. Prosečno se javlja 76 dana godišnje. Jul je mesec sa najviše osunčavanja. severoistočni i istočni vetar.8 dana. a najmanji u novembru 0. Najvlažniji mesec je decembar sa prosekom od 86%. Klima je prirodni faktor od koga je u ovim krajevima zavisio način života i izgradnja kuća i okućnica.7h. Košava najčešće duva tokom jeseni. južni. Klima ne predstavlja osnovni faktor razvoja turizma ovog regiona. severni.1h . Srednja godišnja količina taloga je 609 mm. a najsuvlji je avgust sa 69%. Prosečan broj dana sa padanjem snega je 22. Prosečna srednja insolacija je u slivu Tamiša iznosi 2068. zapadni. Od svih vetrova najpoznatiji su košava.5h.SREDNJA OBLAČNOST ( U % ) Zrenjanin 69 66 58 Vršac 71 69 60 Pančevo 69 66 57 VISINA PADAVINA ( U mm ) Zrenjanin 35 38 34 Vršac 40 40 36 Pančevo 41 39 43 Izvor:RZS 56 59 57 47 52 51 55 57 53 63 71 75 52 53 48 79 93 93 42 43 40 57 72 65 37 40 36 51 60 46 42 43 39 38 44 44 48 50 46 35 42 41 69 68 66 50 53 57 72 74 73 55 54 58 Temperatura vazduha se odlikuje izraženim godišnjim kolebanjima. kada su svuda negativne temperature sem u Vršcu. ali duga topla leta 33 . Najvlažniji meseci su jun i decembar. Kada je razvoj turizma u pitanju. ovakva klima odgovara razvoju turizma naročito u periodu od proleća do jeseni. Po vlažnosti Banat ne odstupa mnogo od Bačke. Godišnja relativna vlažnost vazduha u Banatu je 75%. Banat je dosta vetrovita oblast. U proseku snežni pokrivač se pojavljuje 31. Južna polovina Banata pripada vlažnoj zoni.6 dana godišnje. a najmanja u letnjim mesecima. Tihog vremena ima leti i u jesen najviše. Važno je reći da se u Banatu javljaju izrazito sušne i kišne godine. Zimski meseci su oblačniji od letnjih. a najtoplije leto. a najslabija je u leto 4.7.3m/sec. Ako posmatramo srednje temperature po godišnjim dobima zaključujemo da je najhladnija zima. jer su u blizini Vršačke planine. Prosečan broj dana sa snežnim pokrivačem najveći je u januaru 12.5. Košava ima najveću srednju brzinu. Srednja godišnja oblačnost u slivu Tamiša iznosi 57%. Snežne padavine se javljaju od novembra do aprila. Najkraće osunčavanje pokazuje decembar sa 56. Relativna vlažnost vazduha je u zimskim mesecima najveća . U Banatu možemo izdvojiti suvlje i vlažnije zone. kada je prosečno trajanje insolacije 281. Posmatrajući podatke možemo zaključiti da je najhladniji mesec kod svih januar. Suvljoj zoni pripadaju severni i srednji Banat. Temperature ujednačeno rastu sve do jula. Zimi je najjača 6.

Velike reke Dunav. što dovodi prvenstveno inostranu turističku tražnju. kao i njena izrazita kontinentalna klima. Tisa i Sava. niske temperature pogoduju razvoju lovnog turizma.omogućavaju kupališnu sezonu i do tri meseca. Hidrografski turistički motivi Vojvodina ima bogatu hidrografsku mrežu. Bosut i dr. sa veoma čestom pojavom ekstremnih padavina (sušni i vlažni periodi). Tisa i Sava. Tamiš. Karta br 6: Hidrografska mreža Vojvodine Hidrografski potencijali Vojvodine su izuzetni. Čik. Krivaja. sa svojim brojnim pritokama. a to su Dunav. Pored ovih većih reka tu se nalazi i veliki broj manjih kao što su Begej. koje protiču kroz Vojvodinu ili čine njene granice. učinili su da ovo područje spada u 34 . čiju osnovu čine tri velike reke. Tokom zime.

najizrazitije vodoprivredno područje Srbije. Dalje. Između ovih reka prokopana je i razgranata mreža kanala za navodnjavanje. Sava (206 km). Nera. Izvire u Karpatima i kad se spusti u Panonsku niziju ona je izrazita ravničarska reka. Hidrografske karakteristike Banata U Banatu ima dosta malih reka čija su korita zamuljena i pretvorena u baruštine. Zlatica. Tisa. Svojom dužinom od 977 kilometara predstavlja samo 34% od dužine Dunava. Krivaja. Mostonoga i Plazović. Tisino korito na teritoriji Vojvodine usečeno je u čvršćem materijalu ispod kojeg su rastresiti slojevi. pa i Evrope. Zato je ono veće dubine. Od važnijih reka možemo spomenuti: Zlaticu. ima ujednačenu širinu i nema ostrva i rečnih rukavaca. Galacka. Na nekim delovima ona su sasvim isušena i pretvorena u plodna polja. Novokneževački kanal i Karaš. Plovne su i njegove pritoke Tisa (168 km). Nera. Begej (75 km). Pošto izvire u 35 . manje reke kao što su Bosut (u Sremu). Čik. Begej. Kart br 7: Reke Tisa i Dunav Najznačajnija reka u Banatu je Tisa koja se po mnogo čemu razlikuje od Dunava. Najvažnija reka je Dunav koji kroz Srbiju protiče u dužini od 588 km i to pretežno kroz Vojvodinu a celom ovom dužinom je plovan. odvodnjavanje i transport ukupne dužine 939 km od čega je 673 km plovno. Tamiš (u Banatu) i ostale manje rečice: Karaš.Tamiš.

Ovde se nalaze idealna mesta za turizam. U Banatu ima dosta malih reka čija su korita manje-više zamuljena i pretvorena u baruštine. Pojedini odsečeni tokovi Tise su zadržali polumesečaste oblike. tolstolobika i smuda. Kopovo kod Kumana. srna. severno od Kumana. Prilikom regulacije na teritoriji Vojvodine prokopano je 14 kanala i tok je skraćen u našoj zemlji za 76 kilometara. Tu se javlja bujna vegetacija sitnog i krupnog rastinja koja svojim lisnatim bogatstvom čini da ovaj deo u letnjim danima ipak ima dosta svežine. Jaruge. Stari rečni tokovi su i Jaruge. Novokneževački kanal predstavlja staro rečno korito. Sente. Begej. Intezivno zelenilo ukazuje da je u blizini neka reka i da je izdanska voda plitka. Takvih tokova. Ade i Mola. Tisa ima veoma mali pad. od tzv. Za stanovništvo koji su bliže Tisi ove šume pored reke vrlo su atraktivna područja i uglavnom su sastavljene od stabala vrbe i bele i crne topole. Jegdino Kopovo. Protičući kroz ravne delove Vojvodine. jarebica. zec. Okanj i dr. Ostojićeva. fazan i dr. isušeno je i pod kulturnim biljkama. ima kod Horgoša. čije se dno ne suši. Ritsko zemljište oko Tise je ispresecano mnogobrojnim kanalima. U ponekom udubljenju postoji i “živo blato”.Karpatima gde se sneg ranije topi. Sanada. Bečeja. što pogoduje razvoju lovnog turizma. Duž čitave obale protežu se vikend naselja sa improvizovanim marinama i brojnim čardama koje nude ukusne riblje specijalitete . Jedino još uske zone između rečnog korita i izgrađenih nasipa s jedne i s druge strane prikazuju donekle prirodu kakva je bila pre intervencije čoveka. veći broj mrtvaja je otkinut od Tisinog toka. Posebne čari ove reke su u periodu cvetanja Tise. krsturska Duga bara i Ekenda. Karaš i Nera. severno od Elemira. Nadela. kasnije kanalizovano. Ovakva napuštanja tokova bila su vršena i veštačkim putem. koje su ljudi veštačkim putem odvojili od Tise. krsturska Duga bara. Tisa je bogata razlicitom vrstom ribe. bare zapadno i južno od Araca itd. Po svim ostalim osobinama Tisa je veoma slična Dunavu. uz pecanje i plovidbu. severno od Taraša. do šarana. Okanj. tipicna panonska reka Tisa u Srbiju ulazi kod sela Đale i svoj put završava kod Slankamena. Na nekim delovima ona su sasvim isušena i pretvorena u plodna polja. babuški i drugih sitnih primeraka..Široka i samo na izgled spora. između Kanjiže i Sente takođe je dobro vidljiv stari tok. Između Krstura i Kneževca su Vrbica. Taraša. ulivajuci se u Dunav. Važnije i veće reke su: Novokneževački kanal. Tisa ima za mesec dana raniji visoki vodostaj od Dunava. Ekenda. 36 . Uz ovu pojavu se vezuje i manifestacija ''Cvetanje Tise'' koja ima poseban značaj za razvoj turizma. Tu se može naći veliki broj divljači kao sto su jelen. Zlatica. Tamiš. Služi za odvodnjavanje suvišne vode s teritorije atara naselja severnog Banata. Araca i Mošorina. Posledice tako malog pada su velika krivudanja reke. soma. stalno razvijanje njenih okuka i njihovo stalno nizvodno pomeranje. Martonoša. Od starih rečnih tokova možemo spomenuti Vrbicu. Galacka.Sredinom XIX veka regulacijom Tise.

Begej je izgradio čitav niz okuka i prekih tokova te je zaista bilo teško ustanoviti koji je pravi a koji napušten tok. bare i močvare. Kanalizacijom i izgradnjom nasipa ova nestalna reka upućena je pravilnijem oticanju. Begej je postao još važniji jer je po njemu.Zlatica je jedna od najznačajnijih levih pritoka Tise u našoj zemlji. Njen tok u našoj zemlji danas je dug 30 kilometara. Vrlo komplikovana hidrografska slika uslovila je da se na ovom mestu izgradi i sam Zrenjanin. Begej je najznačajnija leva pritoka Tise. Na nešto višem položaju. Duboka bara. zabarene u močvarne površine. Spojnim kanalima u Rumuniji Begej dobija vodu iz Tamiša da bi mu se plovnost povećala. Tisi i Dunavu Banat slao vrlo kvalitetnu starobanatsku pšenicu i brašno do glavnih potrošača u Srednjoj Evropi. prvobitni živi tok Galacke. mrtvaje i aktivni meandri upućuju na to da je ova reka stalno menjala svoje korito. a zatim i ostali delovi naselja. Tamiš je tok južnog Banata. Za vreme Turaka Zrenjanin. Leti obično presuši. Kasnije kada su se poljoprivredni proizvodi počeli tražiti i u Podunavlju. jer je sredinom XVIII veka izvršena regulacija njegovog toka da bi se isušile silne močvare oko Temišvara. zatim jezero a danas bara. Tek kada su izvršene nove regulacije. bio je značajno tržišno i saobraćajno mesto i utvrđenje. Kod Zrenjanina ni regulacioni radovi nisu mogli da izmene hidrografsku sliku Begeja. a neka napuštena i pretvorena u jezera. Kroz Vojvodinu protiče dužinom od 118 kilometara. Blizu njegovog spuštanja u aluvijalnu ravan Tise. koji nije bio plavljen. Prva regulacija Begeja sprovedena je još iz jednog razloga. onda se ona pušta u Tamiš. pa je hranu trebalo transportovati iz udaljenih krajeva. Ti žitorodni predeli bili su oko Zrenjanina i u čitavom zapadnom Banatu. Pojedini delovi ovih ritova imaju i svoja specijalna imena. Galad. Koć i druge. koje su inače dobro služile za odbranu od eventualnih turskih napada. Ove vodoplavne ili močvarne površine stanovnici nazivaju ritovima. Preko Kikinde ona otiče na jugozapad prema Tisi u koju se uliva južno od Mola. a sa 222 km on je na teritoriji 37 . odnosno Bečkerek. Pored ove tu su i druge bare kao što su Valom bara. Količina vode u Begeju je veoma promenljiva. Niže Pančeva spaja se s Dunavom. Temišvar. Kod Kikinde sastavljena je od više paralelnih korita. Galacka ja više zabarena i mestimično kanalizovana rečica koja potiče iz Rumunije i kod Nakova prelazi državnu granicu. izgrađeno je jezgro u vidu tvrđave. Na našoj teritoriji Galacka je duga 68 kilometara. mnoge okuke su pretvorene u starače. neka su zasuta peskom. Na severnoj strani je Oluš. Pri ulazu u našu zemlju Begej ima pravolinijsko oticanje. kao velika vojna baza za južnu Ugarsku. koja leti presušuje. Ona ne zavisi samo od hidrografskih prilika na teritoriji sliva nego još više od hidrografskih prilika na teritoriji Tamiša. Mnogi zastareli tokovi. Protiče kroz srednji Banat i povezuje Temišvar i Zrenjanin s plovnom Tisom. Ali ako se u Begeju pojavi visoka voda. Čitava dužina Begeja u Rumuniji i u našoj zemlji iznosi 255 kilometara. u svojoj bližoj okolini nije imao dovoljno hrane.

Presecanjem preko stotinu okuka. kao i iz alibunarskih i ilindžanskih depresija. Prosečna širina doline iznosi 200 metara. Nadelina dolina je još starija od lesne prašine. plavi je i zabaruje. u stvari. Nadela je dugačka 36 kilometara. Oblici reljefa u ovom delu južne banatske lesne terase izražavaju. To dokazuju njihovi meandri koji su i po veličini i po oblicima istovetni s današnjim meandrima Tamiša. Nizelj i Sibnica predstavljaju napuštene tokove Tamiša. trebalo bi da je Nadela mlađa od terase. Od državne granice pa sve do dunavskih ritova Tamiš je usekao široku dolinu u nešto višoj lesnoj terasi gde se svake godine izlivao i plavio ogromne površine. Tamiš je skraćen za 140 kilometara.Rumunije. ali veliki meandri znatno utiču na odstupanje od ovog pravca (meandar između Kačareva i Jabuke. duga 87 kilometara. istočno od Crepaje. ali i iz Banatskih planina. Celim svojim tokom. velikih žitnih magacina i železničke stanice. koja sa leve strane prima Vršački kanal koji skuplja vodu s Vršačkih planina. Kasnije su mnogi ritovi nasipima odeljeni od rečnog toka. Tamiš ima mali pad. gde se spušta u aluvijalnu ravan Dunava. To je Brzava. Prema tome. Međutim. Karaš u našoj 38 . onda se voda pušta u njen donji deo da bi se osigurale dovoljne količine vode za zalivanje i održavanje ribnjaka. Zbog toga njegov tok mnogo krivuda. Tamiš se snabdeva vodom iz Karpata. Po svojim morfološkim osobinama slična je lesnim dolovima. Od izvorišta do Omoljice. a mestimice uzanim koritom meandrira po dolinskoj ravni. Nadelina dolina. Njenu izvorišnu čelenku ne čine izvori nego više plitkih udubljenja. pa su i poplave bile znatno ređe. a naročito u ravnici. Šebeš i Kalovita reka. gradeći i s jedne i s druge strane mnogobrojne okuke i mrtvaje. nije drugo nego neki stari napušteni prelesni tok Tamiša. Sibnica. od toga u Vojvodini 28. da je ona prelesna. Između sela Čente i Barande Tamiš je probio u dunavski rit. Gornjim i srednjim delom ova reka protiče kroz Rumuniju. a donjim kroz našu zemlju. Tamiš nije bio plovan. Ali prokopavanjem kanala u dužini od 3 kilometra moguće je da i veći plovni objekti dođu do pančevačkog pristaništa. Njena dolina predstavlja neki prelesni Tamišev tok. Tamiš ima jednu važniju pritoku na teritoriji Vojvodine. prema tome. Nadela je usečena u južno banatskoj lesnoj terasi. U Pančevačkom ritu ima više napuštenih rečnih tokova od kojih su najznačajniji: Nizelj. Nadela je najveća rečna dolina na južnoj banatskoj lesnoj terasi. oni su skoro uvek imali podzemnu vodu pa su često bili pokriveni manjim ili većim slojem vode. koji je Tamiš napustio pomerajući se prema severozapadu i zapadu. Od Crepaje Nadela ima uglavnom južni pravac. zatim iz Malog i Velikog vršačkog rita. i jedan istočno od Pančeva. Kada je Dunav visok. bledu sliku prelesnog reljefa. koji je zasut tanjim slojem lesa i koji je kasnije pruzela Nadela za svoju dolinu. kako ni u samim ritovima nije bilo ozbiljnijih melioracionih radova. Šebeš i Kalovita reka su rukavci Dunava. Pri visokom vodostaju Tamiš je plovan sve do Opova. Današnja Nadela mestimično se razliva po dolini. Tu je nasledio neki stari dunavski tok i nastavio po njemu sve do Dunava. Karaš je pretposlednja pritoka koju Dunav prima na teritoriji Vojvodine. Njegova dužina u našoj zemlji iznosi 60 kilometara. iz kojih se povremeno sakupljena voda sliva prema Dunavu. 40 kilometara od ušća.

takođe predstavlja napušteni tok Tamiša. a na severnoj polovini mestimično i do 15 m. Nera svojim gornjim i srednjim tokom protiče kroz Rumuniju. visokim oko 40 metara. Severozapadno i jugozapadno od Uzdina postoje četiri jezera lučnog i uzdužnog oblika koja mnogo podsećaju na napuštene meandre neke reke koja je bila i veća i bogatija vodom od današnjeg Tamiša. Nera prima manje značajne pritoke. a novi koji je kasnije izgraćen. Treba pomenuti i jezero Provalija. Sem ovih manje ili više živih tokova postoji i dosta napuštenih rukavaca. Sibnicu. Vrlo karakterističnu površinu predstavlja Majur bara. korito je nasuto peskom i zato zagušeno. Voda jedva može da otiče. Ali Pančevački rit ima i takvih napuštenih tokova koji su već odavno prirodnim procesima zasuti fluvijalnim materijalom. Dolina se veoma razlikuje od prethodnog dela po tome što nema oštre obalne delove. između Gaja. Kalovitu reku. Šebeš. Provalija je postala 1895. 39 . u čijem podnožju izvire prilično jako Malo i Veliko Vrelo. istočno od Borče itd. Treći deo sve do ušća kod Banatske Palanke prilično je ravna i prostrana dolina u kojoj je Karaš usekao svoje korito. i Krivom barom. izdizanje površine nagomilavanjem lesa išlo sporije nego u drugim suvljim predelima. Sa Lokve u Rumuniji spušta se šest potočića. To je prošireni deo doline koju je Karaš stvorio bočnom erozijom i intezivnom denudacijom malo otpornog jezerskog i lesnog materijala. U Pančevačkom ritu postoji niz napuštenih rečnih tokova. jugoistočno od Glogonja. a svojim donjim ona je naša granična reka u dužini od 19 kilometara. Takve su hidrografske površine. Prve dve su pominjane kao napuštene tokove Taniša. Slično je i sa Baškim ritom. Ostru i Brnovac su u aluvijalnoj ravni Tamiša i svakako su njegove mrtvaje. gde se voda stalno zadržavala. Potamišje ima nekoliko manjih fluvijalnih jezera.zemlji ima tri različita dela. Jezero i Busija. Na teritoriji naše zemlje prima samo jedan potok. Drugi deo je između Velikog i Malog peska. U ovom delu je dolina široka i do 3 km. Prvi je između Vršačkih planina i lesnih naslaga. Svi su oni kratki s velikim padovima i promenljivom količinom vode. sasvim uzan i veoma zasut peščanim materijalom. Ova vrela morala su biti bogata vodom i u vreme kada je stvarana lesna terasa. Ona je na severu oivičena odsekom lesne zaravni. Ravenica.Nerina dolina je prilično stara. koji su se zabarili i prekrili močvarnom i barskom vegetacijom. Prosečna dubina provalije iznosi 7 metara. Tako se sada pri svakom višem vodostaju dunavska voda spaja sa Provalijom. koji je skoro čitav ujezeren. Veliko blato. obilazi Provaliju. Prilikom provale vode stari nasip je odnesen. a Šebeš i Kalovitu reku kao rukavce Dunava. koja je duboko usečena u lesnoj terasi. na primer. Ova bara predstavlja depresiju od 3 do 6 metara nižu od okolnog zemljišta. Otuda je na ovom mestu. godine kada je visoka voda na Dunavu južno od Pločice probila stari nasip i iskopala udubljenje dugačko 350 i široko 50 do 150 metara. ali iz neke starije faze. Karaš ima i s jedne i s druge strane svoje pritoke. Deliblata i Emanuelovaca. Neke su već pominjane kao na primer: Nizelj. jugoistočno od Idvora. Kalda.

istočno od Opova. Novi Sad 40 . Vodene površine su atraktivniji prirodni motivi Banata. bogatstva ribe i razvoja trgovine. Iz istorijskih izvora nam je poznato da su prvi gradovi nastali u dolinama velikih reka. Bela stena je afirmisani lokalitet koji tokom leta poseti veliki broj turista iz okolinih naselja. kao i Mala slatina. istočno od Barande. Rakitaš i Velika slatina. Hidrografija je takođe bila odlučujući faktor prilikom formiranja prvih naseobina. i to pre svega zbog plodnog zemljišta. Karta br.Istočno od Barande i Opova postoji nekoliko bara lučnog oblika. Slatina i Pečena slatina. Otvorene vode sa adama i priobalnim šumama predstavljaju kompletnu prostornu celinu koja pruža raznovrsne mogućnosti rekreiranja. 8: Sistem Dunav-Tisa-Dunav Izvor: Vode Vojvodine. Na primer. predstavljaju veoma različite i velike meandre. boljeg snabdevanja vodom. istočno od Sefkerina. zatim Slana bara. usečene u lesnoj terasi.

5 do 1. mrko-zelena i oseća se na sumpor-vodonik. Slano Kopovo je zaštićeno prirodno dobro. a specifični mikroklimatski uslovi uslovljavaju spektakularne atmosverske pojave: efekat fatamorgane. Leti jezero često presuši. Na jezeru se javljaju velike oscilacije pa sa ovim i različite dubine.5 m. tj. Slano Kopovo takođe predstavlja izuzetnu prirodnu vrednost gledano sa geomorfološkog. Ledničko.Na ovom prostoru je otkriveni značajno neolitsko arheološko nalazište. Takođe.Jezera kao turistički motivi Vojvodina je bogata jezerima: Palićko. Nalazi se 5 km severoistočno od Novog Bečeja u blizini pruge i puta. šaran. Međutim. Basen jezera predstavlja fosilni meandar izdužen pravcem istok – zapad polukružnog oblika. Slano Kopovo spada u grupu slanih jezera koje se nalaze u paleomeandrima Tise na lesnoj terasi. Izuzetno su bogata ribom: amur. Ističu se svojom turističkom atraktivnošću i izraženom sportskorekreativnom funkcijom ističu se Belocrkvanska jezera i Vršačko jezero. Najveća jezera Slatina i Pečena su pretvorena u ribnjake. sedam većih jezera sa kristalo čistom vodom. Veličina jezera iznosi 4 kvadratna kilometra. tako da na dnu jezera ostane nataloženo i po nekoliko santimetara soli. Belocrkvanska jezera. Jezero se snabdeva vodom od atmosferskih taloga i od izdani. a niski kada su suše u letnjem delu godine. štuka. Ovo jezero je prirodna retkost koja predstavlja poznatu ornitološku stanicu. Slana jezera u okolini Opova su po svom postanku i osnovnim morfometrijskim karakteristikama vrlo slična jezerima Slano Kopovo i Rusanda. Slano Kopovo ima površinu od 1. i pravi su izazov za sportske ribolovce. Belocrkvanska jezera. Nalaze se na lesnoj terasi u blizini Tamiša. Severni i južni priobalni delovi izloženi su poplavama. treba istaći i tipična slatinska zemljišta koja su rasprostranjena na okolnom terenu. Ova jezera su važno ribolovno područje. Obedska Bara itd. Otuda su visoki vodostaji u periodima kiša. za sada se i pored značajnih 41 . Slano jezero Rusanda nalazi se neposredno uz severoistočni kraj naselja Melenci. Voda i peloid se više decenija koriste u terapeutske svrhe u lokalnom stacionarnom lečilištu. Najstarje i rekreativnim potrebama prilagođeno jezero je Glavno jezero. Ostalih šest jezera . Ludoško. hidrološkog i mikroklimatskog aspekta. Nastala su u udubljenjima iz kojih se vadio šljunak. Po svojim prirodnim karakterisrikama je slično jezeru Slano Kopovo. a dužina obalske linije iznosi 7 km. som. u jesen i u proleće. Voda u jezeru je mutna. nalaze se u neposrednoj blizini grada Bele Crkve. Ona se ne valorizuju u turizmu koliko bi trebala s obzirom na njihove karakteristike. a najveće je u neposrednoj blizini Bele Crkve. Slano. Različite su veličine i dubine. Banja Rusanda je jedan od najznačajnih balneoloških centara Banata.45 km2. vrtložaste vetrove i sl. smuđ. Krvavo. Jezera su locirana u blizini puta Čenta – Opovo – Pančevo. a dubina od 0. Poseban fenomen među vodenim površinama južnog Banata predstavljaju Belocrkvanska jezera.

Šumske površine zauzimaju značajne delove Rezervata. Carska bara predstavlja specifično fluvijalno jezero koje se nalazi u plavnom međurečju Tise i Begeja. Vode ovih jezera koriste se za navodnjavanje plantažnih voćnjaka i vinograda. barska kornjača. nalaze se dva manja jezera. zelena žaba i šareni daždevnjak. što je uticalo da bude proglašena za specijalni rezervat prirode "Stari Begej – Carska bara". Jaruga – severno od Kumana. Biljni svet Carske bare.turističkih potencijala. koji omogućavaju razvoj rekreativnog turizma na vodi . hrčak. nedovoljno koriste . krtica. Ona su veoma pogodna staništa raznih ribljih vrsta. Brojna stabla u okolini kolonije čaplji i kormorana imaju osušene vrhove. Jezera koja imaju karakter veštačkih akumulacija su locirana širom Banata. Vrbica. pored onih koje se redovno sreću na barskim kompleksima. kao i ribolovnog turizma. barska perunika. Nalazi se u blizini magistralnog puta Zrenjanin – Beograd. sivi gušter. Danas ovaj prostor karakterišu meandri Starog Begeja koji se sužavaju i skraćuju i bare sve više nagnute o odnosu na dno rečnog korita. tekunica.jezera i bara. na sredokraći između Stajićeva i Perleza. slez. hajdučka trava. prostor Carske bare karakteriše gusto izatkan ćilim reka.5 hektara i dubine oko 20 metara. Čenćanska jezera nalaze se na samo kilometar jugozapadno od sela Čenta. pelen. lasica. livadska žalfija i druge. kanala. belouška. predstavljen je brojnim autohtonim vrstama. ježenica. te se koriste za prirodni uzgoj ribe i sportsko – turistički ribolov. Carska bara je bogato stanište močvarnih ptica i retkih biljnih vrsta. pačija trava. Na ovom prostoru nekada se protezalo bezbroj većih i manjih močvara. Ribnjak ima veliki značaj. među kojima veliki broj iz Beograda. i druge. a u močvarnoj vegetaciji: zajednice tršćaka. Najznačajnija su: Ekenda. vodoljub. iđirot i druge. Okanj – severno od Elemira. vodena paprat. šišmiš. za vodosnabdevanje. za zaustavljanje erozije okolnih zemljišta. tvor. U vodama Starog Begeja i Carske bare živi čak 24 vrste riba iz 16 familija. Vikendima tokom leta na jezerima se okupi i preko hiljadu izletnika. srna. u livadskoj vegetaciji prisutni su vranjemil. Svetsku slavu ovom mestu donelo je prisustvo ptičjeg sveta sa oko 240 vrsta. jer se riba izvozi u velike gradove naše zemlje. čineći ih tako pogodnim za osmatračnice i uzletišta za lov ribe u jezeru ili bari. od kojih je veće površine 2. pored magistralnog puta Beograd-Zrenjanin. Po svojoj vrednosti izdvajaju se od vodenih biljaka: vodeni griz. Novog Sada i Zrenjanina. gde se uz dosta sreće mogu pronaći: divlja svinja. ovim stanovnicima bare. jež. Izgradnjom turističkih objekata na obalama jezera podstakao bi se izletnički i sportsko – rekreativni turizam Takodje treba spomenuti i najveće ribnjačko jezero-Belo blato. Carska bara leži između 3 grada: Beograda. Ovaj prostor raspolaže izuzetnim pejzažnim kvalitetima. Ovaj lokalitet obilije biogeografskim motivima i važna je ornitološka stanica. zec. od kojih su neke retke. Za bogatstvom sveta flore ne zaostaje ni fauna. zbog čega je ovo dobro proglašeno za Ramsarsko 42 . bizamski pacov. beli lokvanj i druge. lisica.

područje, tj upisano u UNESCO-vu listu močvarnih područja od međunarodnog značaja. Neke od retkih ptica koje se ovde mogu videti su: orao belorepan, eja močvarica, livadska eja, kobac, mišar, čaplja kašikara i mnoge druge. Na predlog stručnjaka Zavoda za zaštitu prirode Srbije Vlada Republike Srbije proglasila je ovo područje Specijalnim rezervatom prirode Stari Begej - Carska bara. U prostoru postoje tri stepena zaštite. Prvom stepenu zaštite pripadaju lokaliteti: Carska Bara sa Vojtinom mlakom, Perleska Bara, Tiganjica, i deo područja Botoškog Rita sa fragmentima livada i stepa, ukupno 703.7044 ha. Drugom stepenu pripadaju: tok Starog Begeja sa severnim meandrom i pojasom širine 10 m uz levu obalu u nivou Tiganjice i Perleske Bare, zatim područje Zagnjenice, Ravenice, Visoke grede, Male grede i Saračice, ukupno 371.832 ha. U treći stepen zaštite spadaju: deo novog nasipa širine 120 m, Farkadžinski rit (livade, slatine, trščaci, kanali, stari nasip), deo starog nasipa između Farkadžinskog i Botoškog rita sa pojasom širine 50 m (Dudara) i deo Botoškog rita (put, trščaci, severni deo rita, stari nasip), ukupno 600.4650 ha. U monotonoj ravnici Panonske nizije, u Vojvodini, prirodni i antropogeni potencijali područja Carske bare su višestruko atraktivni za više oblika turističkog kretanja. Carska Bara dolazi u red nekoliko naj atraktivnih mesta na turističkoj mapi Vojvodine Prostor Gajsko – dubovačkog rita predstavlja tipičan plavni teren koji je lociran u inudacionoj ravni Dunava. Rit je smešten u zoni između Banatske peščare i samog toka Dunava. Morfologija terena odslikava živu fluvijalnu aktivnost. Kretanje Gajsko – dubovačkim ritom je najefikasnije čamcem duž brojnih rukavaca. Uspor vode u ovom sektoru Dunava je konstantan. Gajsko – dubovački rit se takođe odlikuje velikim biodiverzitetom i predstavlja pravi kontrast terenima peščare Izvori i bunari Na mestima gde se izdanska voda ogoliti obrazuju se izvori. Ogolićenih izdani najviše ima u Fruškoj gori. Treba napomenuti da su usled tektonskih poremećaja ogolićeni i mineralni izvori. U Starom Slankanenu je izvor slane vode nazvan Slanača, i to je jedan od retkih prirodnih izvora mineralne vode u Vojvodini. Utvrđeno je da je voda slana jodna hipoterma, temperature 18,4˚ C. U vodi ima gasova CH1 i CO2. Pored toga voda sadrži jod, kao i jone Sr, Mn i Ba. Stručnjaci smatraju da je voda fosilno morska nešto izmenjena infiltracionim vodama. Za razliku od Fruške gore, Vršačke planine imaju vrlo malo pravih izvora. Na čitavoj površini ima šest do sedam većih izvora, koji daju prosečno svaki 2 do 4 litre vode u minutu. Najjači je izvor u Korkani, severno od sela Sočice, koji daje oko 20 litara u minutu. Jače izvore imaju predeli istočno od

43

Mise, iznad Vršca i u uvali Široko bilo. Ostali izvori nemaju otičuću vodu nego su zatvoreni u male bazene. U ostalim delovima Vojvodine nema pravih izvora. Ponegde, u podnožju Titelskog brega, oko Banatskog peska i nešto oko lesnih zaravni javljaju se izvori s pitkom ili nešto zaslanjenom vodom. Značaj tih izvora je mali. Opšta je odlika vojvođanske ravnice da je siromašna prirodnim izvorskim vodama. Veliki nedostatak izvorske vode stanovništvo nadoknađuje vodom iz običnih ili arteških bunara. Obični bunari su kopane rupe u lesu ili pesku do prve izdani. Voda se iz kopanih bunara izvlači đermovima, koji su sastavni deo vojvođanskog pejzaža. Njih je danas sve manje na vojvođanskim ravnicama. Sem toga, ovaj primitivan, ali vrlo interesantan način izvlačenje vode iz plitkih bunara odavno je zamenjen izvlačenjem vode pumpama na električni ili motorni pogon. Arteški bunari snabdevaju se vodom iz dubokih izdani. Usled hidrostatičkog pritiska voda se izbacuje na površinu tako da se svakog trenutka dobije čista i sveža pitka voda. Na teritoriji Vojvodine ima mnogo arteških bunara. Svako selo je imalo po nekoliko. Termomineralni izvori Pored već nabrojanih prirodnih mineralnih izvora potrebno je pomenuti i bušene mineralne izvore. Posle Drugog svetskog rata vršena su mnogobrojna duboka bušenja radi nafte, pa su se iz tih dubokih bušotina pojavljivale i mineralizovane tople i hladne vode., što je uticalo na to da se hemijski sastav temeljnije prouči i da se uključe u eksploataciju. Zato se vrše ispitivanja podzemnih voda pri svakom značajnijem bušenju. Vojvodina ima izvanredne mogućnosti za razvoj banjskog turizma, jer obiluje termomineralnim vodama. Prema poslednjim podacima raspolaže sa oko 350 nalazišta termomineralnih voda. Od banja se po svojoj uređenosti i lekovitosti voda izdvajaju: Banja Kanjiža, Banjsko rekreativni centar Vrdnik, Bezdanska banja, Banjsko lečilište Rusanda, Banja u Slankamenu, Novosadska banja, Bečejska banja, Banja Junaković – Prigrevica. Na teritoriji Vojvodine ima nekoliko lokaliteta u kojima se koristila lekovita voda ili peloid. To su: Jermenovačke i mineralne toplice; Lemeška banja; Palić Banja; Temerinska Banja; Torda; Narodno kupatilo u Zmajevu i Izvor u Bačkoj Topoli. Rastući broj potreba za banjskim lečenjem i rekreacijom ukazuje na neophodnost konkretnih i organizovanih akcija koje bi doprinele izgradnju, uređenje i revitalizaciju banjskih centara. Svetsko turističko tržište ima izuzetnu potrebu, za kvalitetnim banjama s obzirom na rastući broj oboljenja u svim zemljama sveta. Zbog lekovitosti voda, Vojvodina ima dobre mogućnosti za razvoj ovog segmenta turističke ponude.

44

Pored bogate mreže površinskih voda Banat obiluje i podzemnim vodama. Freatske vode su prisutne u celom Banatu i predstavljaju gornji najplići horizont. Medjutim, česta je zagadjenost freatskih voda usled pretvaranja kopanih bunara u septićke jame i sve veće upotrebe mineralnih đubriva u poljoprivredi. Stoga su za vodosnabdevanje bitnije dubinske podzemne vode tzv. arteške vode. Skoncentrisane su na dubinama većim od 100 metera, dobrog su kvaliteta i mogu da se koriste za piće. U termomineralne izvore možemo da svrstamo: Kanjiža (voda je alkalno kisela hipoterma 27O C) Gorki izvor u Tordi – sadrži natrijum, Vršački mineralni bunar – 22O C, banja Rusanda – poznata po slanoj vodi. Bečejska banja( voda je zemnoalkalno murijatična, slabo kisela hipoterma) Ovi izvori imaju veliki značaj jer su se pored njih razvile veoma poznate banje Vojvodine. Osim toga, oni su i veliki potencijal za razvoj područja u kojima se nalaze. Banja Kanjiža nalazi se na obali reke Tise u Kanjiži, koja je na samoj granici Srbije i Mađarske. Do nje se najlakše dolazi autoputem, udaljenim svega 15 km od banjskog kompleksa. Po svom hemijskom sastavu, ova lekovita voda je natrijum-hidrokarbonantno, jodno, bromidno, sulfidna, alkalna, hiperterma mineralna voda temperature 51°, 64° i 72° C, a sem nje u lečenju reumatskih oboljenja i stanja nakon povrede koštano-zglobonog aparata, koristi se i lekovito blato. Banja raspolaže sa više stotina ležaja u nekoliko objekata.Opština Kanjiža sa okolinom, tokom citave godine pruža razlicite sadržaje, pocev od lova i ribolova na reci Tisi, pa sve do atletsko-plivackog maratona i džez festivala... Rusanda ima alkalno-murijatičnu, slanastu vodu s karakterom bromnih voda. Salinitet vode veći je leti, kada su intenzivna isparavanja, a manji tokom proleća i jeseni, kada padaju kiše. Detaljnijim ispitivanjima utvrđeno je da je salinitet jezera veći u dubljim delovima, gde su ogolićene plitke izdanske vode. Zato na mestima gde ovakva voda izbija, na "žmiravcima", znatno je slanija. Severna polovina jezera, gde su ovi žmiravci česti, pet puta je slanija nego na južnoj polovini. Zbog tako velikog saliniteta Rusanda oskudeva u biljnom i životinjskom svetu. Susedna dva, po genezi ista jezera, Ostrvo i Okanj, zbog manje dubine imaju slatku vodu i bogatiji organski svet. Zbog velike slanosti Rusanda je postala veoma poznata kao kupališno i banjsko mesto. Biogeografski turistički motivi Vojvodina, a pogotovo Bačka je bogato izbrazdana kanalima (DTD,Veliki Bački,Bajski), rukavcima, mrtvajama (stari Dunavac) i naravno sadašnjim

45

vrbe i jasike. Ovu fitocenozu čine dosta trave. 46 . obilje vode i umerena klima privlačili su ljude u vojvođansku ravnicu. Apatinski rit. Šumska zajednica su: šume Vršačkih planina. Šume Vršačkih planina su sastavljene od bagrema. insektima. Šiblje predstavljaju crni glog. Gusta mreža kanala. Lov i ribolov u Vojvodini privlači turiste iz celog sveta. Korišćenje metala počinje oko 3800. štuka i kečiga. Apatinski rit. močvare i stoletne šume bogate su ribljim fondom. Biserno ostrvo i dr. kao i naseljavanja vidre u ovom kraju. Još u starije kameno doba (u paleolitu) ljudi su se spuštali u ovu ravnicu i kratkotrajno zadržavali loveći mamute. divlje guske i plovke. Pašnjačka zajednica se nalazi na celoj teritoriji Banata. Po svom prirodnom bogatstvu najznačajniji su: Nacionalni park Fruška gora. Petrovaradinsko-Koviljski rit i Deliblatska peščara. Između brojnih rukavaca i bara nastaju jedinstvene oaze prirode koje nastanjuju brojne biljne i životinjske vrste. kupine. Velikim zalaganjem ljudi ova fitocenoza je postala biljna zajednica kulturnih biljaka. Prvi zemljoradnici i stočari nastanjuju Vojvodinu u mladje kameno doba (u neolitu). Biljni svet Vojvodine u proteklih 100 godina pretrpeo je velike promene – izvorna vegetacija je zamenjena prirodnom. pračovek se spuštao u ovu ravnicu. Sastavljene su od bele i crne topole. Ovde se sreću retke vrste ptica kao i kapitalni primerci jelena i divljih svinja. divlja ruža. Što se tiče krupne divljači najatraktivniji je lov jelena. smuđ. koja su bogata sitnom i krupnom divljači. srne i divlje svinje. Peščara je pokrivena šumskom vegetacijom. livadska i pašnjačka. Paleolit . fazani. a takodje i keramika ukrašena duboreznom ornamentikom. Izmedju drveća je šiblje. gde nema livadskih trava i šuma. Livadske zajednice se nalaze u aluvijalnim ravnima i po depresijama istočnog Banata. Na dva mesta u Vatinu i Vršcu su nađena oruđa od kamena koja su pripadala paleolitskim lovcima.. koje nisu zaštićene od poplava. beskičmenjacima. Ritske šume su po aluvijalnim ravnima Tise i Dunava. lipe i hrasta. DRUŠTVENO ISTORIJSKE OSOBENOSTI BANATA Plodno zemljište. a među njima je najpoznatiji ribnjak u Ečki kod Zrenjanina. Na mnogim mestima uređeni su veštački ribnjaci. Od bakra su pravljeni ne samo ukrasni predmeti nego i nova vrsta oruđa. Sva mesta u priobalju Dunava u Vojvodini imaju bogat lovni i ribolovni fond. gde se kratko zadržavao loveći irvase i mamute.tokom Dunava. Karađorđevo. Posebnu zanimljivost ove ravničarske oblasti čini ribarstvo i uzgoj raznovrsne ribe. godine pre nove ere. Ima 85 lovišta‫׃‬ Kozara. šiblje i čestari. gde se kvalitetna riba proizvodi u velikim količinama. Subotičke šume. jarebice. Na teritoriji Banata možemo izdvojiti tri biljne zajednice:šumska.U ovom periodu. aluvijalnih ravni i šume Banatskog peska. kao što su šaran. Od sitne divljači se love zečevi. som. Navešćemo neke ostatke iz ovih epoha. Morović.

RudineBanatska Palanka. Skordisci. Banatski Karlovac i dr. Ovde srećemo prve keramičke posude od pečene zemlje. stočarstvom i lovom. i nastanili najveći deo teritorije današnje Vojvodine. Pančeva. koju nazivamo Skordisci. koji u drugoj polovini III veka naseljavaju ovo područje.U doba seobe naroda naselja su podizana u blizini ruševina antičkih gradova. Bela bara-Vatin.Najznačajniji lokaliteti ovog doba su Ludoš-Vršac. Gaj i Kusić. Sva naselja iz ovog razdoblja leže u ravnici. gde su zatekli ostatke Avara. Starijoj fazi gvozdenog doba pripadaju lokaliteti: Breg-Ritiševo. Stari Vinogradi-Banatska Dubica. ali na uzvišenim mestima kraj manjih reka. Izgrađuju privremena ili stalna staništa na peskovitim dinama. kakvo je boli Židovar u jugoistočnom Banatu. Najznačajniji lokaliteti bakarnog doba su Ciglana –Bela Crkva.n. Bronzano doba .p. u Vojvodinu prodiru Rimljani i osvajaju Srem i južne delove Banata. Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni. Iz rimskog perioda registrovano je 25 lokaliteta od kojih su najznačajniji u Staroj Palanci poznat pod nazivom Sapaja. Grad Sirmijum postao je krajem III i pocetkom IV veka metropola Rimskog Carstva. stvarali gradove. čak su na Dunavu i Savi imali i flotu. Graničarska ulica-Vatin itd. Neolit . Bitne promene u društveno-ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka kada su s istoka došli Madjari. Za područje Banata značajniji su i nalazi materijalne kulture Sarmata. Novog 47 . Najznačajnije nalazište mezolitske kulture je Vršac. na lesnim i aluvijalnim naslagama se formiraju šume. u kojima se mezolitske zajednice bave lovom. intenzivirali poljoprivredu.Pod uticajem vlažne klime. U drugoj polovini I v. U mlađem neolitu i na ovom području se stvara Vinčanska kultura. Najznačajniji arheološki lokaliteti su Kozluk kod Vršca. Na prvom mestu treba izdvojiti Vršac u kojem je najpoznatije “Dvorište Eparhije banatske”. Oni su širili pismenost. Židovar-Orešac i dr. Vršac. Karlo Veliki je uništio avarski plemenski savez i Franačka je pomerila svoje granice do Fruške Gore. Vrbasa.e. stalno se naseljava u medjurečju Dunava i Save. Ratničko pleme Kelta.Starija neolitska kultura u južnom Banatu dobila je naziv “Stačevačka grupa”. Naziv je dobila po selu Starčevu kod Pančeva. Hajdučica. a po ilirskom plemenu (Panonci) ovu pokrajinu nazivaju Panonija. Pavliš. Ljudi su stanovali u dobro utvrdjenim naseljima. zatim Kovin. podsticali trgovinu i zanatstvo. Kovin. Trgovina se razvijala i kovao se novac koji je postajao merilo vrednosti robe. Najgušće su bili naseljeni okolina današnjeg Vršca i ceo južni pojas Banata. Najpoznatija nalazišta iz ovog perioda su kod Kovina. uveli vinogradarstvo na Fruškoj Gori. prve alatke od uglačanog kamena i kosti. Tada se formiraju stalna naselja sa nadzemnim staništima a stanovništvo se bavi zemljoradnjom. slovensko i franačko stanovništvo. U mlađoj fazi se formira populacija.Mezolit . gradili puteve. Na našem terenu registrovano je oko 70 lokaliteta koji pripadaju sarmatskoj kulturi. Trgovalo se i izmedju veoma udaljenih područja.

iako bez svoje teritorije. Srpskim feudalcima kralj je delio imanja. godine. pošto se veliki broj stanovnika. godine u Bačku. koji su postali centri pismenosti. Pošto je Vojvodina posle ratova s Turcima bila opustočena a mnoge njive zaparložene. Nastavljeno je i naseljavanje Srba i Hrvata iz Like. u velikoj seobi 1690. Bačku su osvojili 1542. Najviše je naseljeno Nemaca. Plansko naseljavanje Rumuna bilo je u drugoj polovini XVIII veka. Da bi jače vezao Srbe za Ugarsku. ali oni su se i ranije samoinicijativno spuštali u banatsku ravnicu. Jazak. zapadnog i centralnog Srema. Vojvodina je pod Turcima bila privredno i kulturno unazađena Posle poraza Turaka pod Bečom proterani su iz Bačke. dok su kmetovi Srbi bili u istom položaju kao i mađari. a u Banatu Rumuni. koji mu je zauzvrat ustupio Beograd i Mačvu. a pored njih u Bačkoj i Sremu živeli su Bunjevci i Šokci. Banat je bio pod vlašču ugarske države. Turci su posle kosovske bitke upućivali svoje odrede prema severu i upadali u Srem i Banat i pustošili ih. a kasnije i u Banat i Srem. godine. godine stupio u vazalni odnos prema ugarskom kralju Zigmondu. Ade i Čelareva. Slovaci su se doseljavali s Karpata. hiljade Srba prešlo je u Vojvodinu. oko 1740. državna vlast i spahije počeli su da naseljavaju stanovništvo iz Nemačke i severne Ugarske jer su Bačka i Banat bili slabo naseljeni. pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevicem. odnosno Hrvati. Tako je srpska despotovina nastavila da živi. a uz Dunav i Savu Podunavska i Posavska. naterali su Austrijance na povlačenje. Na severu Banata protezala se Pomoriška vojna granica. Srem i Banat su privremeno bili zaštićeni od Turaka odbrambenim pojasom koji je predstavljala srpska despotovina. pretežno madjara. i iz Banata i istočnog Srema. Pošto su Turci reorganizovali vojsku. Zahvaljujući ekonomskom 48 .Turci su učvrstili svoju vlast u Sremu u vreme prvog pohoda na Beč 1529. Srbi nastanjeni u Ugarskoj ostali su privrženi svojoj veri i podigli veliki broj pravoslavnih crkava i manastira (Šišatovac.). U Bačkoj su se u to vreme masovnije naseljavali i Madjari da bi se kasnije mnogi preseljavali u Banat.Kneževca. Kada je srpski despot Stefan Lazarević 1403. Turska vlast u Vojvodini zamenjena je austrijskom. Srbije i Bosne. Rusine je na svoje bačke posede naseljavala komora od kraja 40-tih godina i kasnije do 1765: posle su se oni selili i u Srem. Prema Turskoj je stvoren odbrambeni sistem u vidu Vojne granice. prepisivanja i širenja srpske kulture i pismenosti. U to vreme Srbi su ovde činili glavnu masu stanovništva. Iz vojnih i ekonomskih razloga Turci su u Vojvodini naseljavali srpsko i vlaško stanovništvo. Nadiranje Turaka na Balkan izaziva masovno kretanje Srba s Kosova i iz Pomoravlja prema teritoriji današnje Vojvodine. u Bačoj uz Tisu bila je Potiska. Posle pada srpske despotovine pod tursku vlast Ugarska prihvata izbeglice i koristili ih kao graničare za odbranu južnih granica. Hopovo. dok je Banat konačno pao u njihove ruke 1552. Pred odmazdama Turaka. Dalmatinske zagore. odselio na sever. kralj je prihvatio potomke poslednje srpske vladarske dinastije i čak uveo titulu srpskog despota. Krušedol i dr. koji su bili vični obradi zemlje i poznavali su zanate. Naseljenici su bili neophodni za pretvaranje pustara i močvara u obradivo zemljište i za obnavljanje trgovine i zanatstva. a posle Požarevačkog mira.

Albanci. Gradili su ih bogati zemljoposednici kao svoje letnjikovce utonule u parkovsko zelenilo. Druga polovina XX i početkom XXI veka Vojvodina dobija veoma značajnu ulogu kao deo Srbije. Bačke. odlukom austrijskog cara. Šokci. Početkom XX veka (1918.v. rokokoa i secesije. Banata i Baranje. Tokom Drugog svetskog rata Vojvodina je oslobođena 1944. od čega su najviše Srbi (66%) a zatim Mađari. Slovenci. formirana je zasebna austrijska pokrajina.dvorac porodice Dunđerskih kod Bečeja sa poznatom ergelom. godine. 1849.) velika narodna skupština Srba i drugih naroda Vojvodine.. Interesantni i vredni su njihovi zvonici a još vrednije su ikone i ikonostasi koje su radili najpoznatiji slikari sa 49 . Na ovoj teritoriji živi oko 2 miliona stanovnika. Srbi su držali trgovinu. veoma vredne su pravoslavne crkve u Bečeju. koja se sastojala od Banata. Novom Sadu i Čurugu (sa najvećim crkvenim zvonom). došlo je do jačanja gradjanskog staleža. Makedonci. stočnu i žitarsku. a pokrajina se sastojala od Srema. Između šesnaestog i devetnaestog veka. Crnogorci. i 19. a region je politički obnovljen kao autonomna pokrajina u sastavu Srbije 1945. Istorijski događaji na tlu Vojvodine ostavili su izuzetno veliki broj antropogenih motiva koji se danas mogu valorizovati kroz turizam. Bačke. i dr. Posle poraza Mađarske revolucije. Baranje i Šumadije.g. Romi. KULURNO ISTORIJSKA BAŠTINA VOJVODINE Vojvodina je bogata arheološkim nalazištima čije su iskopine većinom smeštene u muzejima. Između 1929. Nemci. ali kao i kulturna središta. Njena multikulturalnost predstavlja neprocenjivo bogatstvo. veka u Vojvodini je izgrađeno više monumentalnih građevina . verovatno najlepši je Fantast . i 1941. Rusini. Bačke i Srema. zatim dvorac u Kulpinu koji je pretvoren u Muzej poljoprivrede i dvorac Kaštel . Srbi su proglasili Srpsku Vojvodinu na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima 1848. stara gradska jezgra.. stvarajući veliki trgovački kapital. Banata. da pruže pogled na nepregledno bogatstvo ravnice. Stilski i umetnički. Od 18. do 20. godine. proglašava priključenje Vojvodine Kraljevini Srbiji. Dok su Nemci u prvom redu bil nosioci evropskog zanatstva. Slovaci. godine. Glavni grad banovine je bio Novi Sad. neoklasicizma. Beloj Crkvi Vršcu. Gradovi su se razvijali kao centri trgovine i zanatstva. Rumuni. Po lepoti i značaju izdvajaju se još: dvorac kod Čelareva u kojem je danas stalna muzejska postavka stilskog nameštaja i predmeta primenjene umetnosti iz 18. etno-graditeljstvo. godine. Vojvodinu karakterišu veoma značajni kulturno-istorijski spomenici i to iz perioda baroka. koja se sastojala od Srema.. Pančevu. Među 30 –tak dvoraca. godine postojala je kao Dunavska banovina i to kao jedna od pokrajina Kraljevine Jugoslavije.Ečka kod Zrenjanina jednim delom pretvoren u hotel.progresu. Vojvodina je bila kulturno stecište srpskog naroda želeći da ostvare svoja nacionalna prava. koje je pritiskivalo stare balkanske zanate. Hrvati. Graditeljsko nasledje predstavljaju sakralna arhitektura. tvrdjave. nazvana Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat. daleko od gradova. dvorci. Ukrajinci.dvoraca.

Bački Breg. Pančeva. Vojvodinu odlikuju i mnogobrojini muzeji i galerije sa veoma bogatim zbirkama. i 19. Bački Monoštor. Uzdinu i Beloj Crkvi. Njihov značaj ogleda se u veoma dobroj očuvanosti. Petrovaradinu. Nastala su u 18. Bačkoj Topoli. Vršcu. Novom Sadu. Posebne kolekecije predstavljaju materijalnu kulturu i duhovno stvaralaštvo: Srba. orginalne i nadasve vredne su rumunske pravoslavne crkve u Vršcu. Ruski Krstur. i secesije sa elementima tradicionalne arhitekture. u gradskim muzejima Subotice. predstavlja svedočanstvo o nastanku. Zrenjaninu. Sivac. Temerin. Najznačajnija arheološka nalazišta su: 50 . Ovo slično ponavljaš od malopre. Neštin. Posebno su interesantni delovi ulica od kojih su poneki zakonom zaštićeni kao u naseljima Bački Petrovac. katolička katedrala u Subotici i barokna protestantska crkva u Kovačici. Rumuna. Osim ovih pravoslavnih. a među zaštićenim nepokretnim spomenicima su: suvača u Kikindi (1899). Vršca. Arheološka nalazišta U Vojvodini je do danas evidentirano preko 2000 arheoloških lokaliteta iz praistorije. čuvaju se i orginalni čardaci. Sombora i Muzeja Srema u Sremskoj Mitrovici. više od 500 lokaliteta iz perioda antike i preko 200 nalazišta iz srednjeg veka. vetrenjače u Čurugu i Bačkoj Topoli. neoklasicizma. Bogato graditeljsko nasleđe Vojvodine. po raznovrsnosti oblika i stilova. Subotici. Bogate su muzejske zbirke u Muzeju Vojvodine u Novom Sadu. Stapar. Na teritoriji Vojvodine su registrovana 424 nepokretna kulturna dobra koja su : od izuzetnog (65) i velikog značaja (359). Senti i Novom Bečeju. Kupinovo. veku i građena su u stilovima baroka. Zrenjaninu. U etnografskom bogatstvu Vojvodine ističu se karakteristična ušorena sela u kojima neki objekti imaju raritetne vrednosti. Subotici. Kikindi. Najoriginalnija gradska jezgra su u Sremskim Karlovcima. po broju civilizacija iz kojih potiče. Somboru. Tu su i orginalne vojvođanske kuće. prostorne kulturno-istorijske celine (16) i znamenita mesta (10). U muzejima i galerijama Vojvodine čuvaju se pokretni spomenici kojima se reprezentuje polietnička kultura Vojvodine.prema svojim svojstvima su podeljena na: spomenike kulture (318). Rusina. ambari. ambari u Staparu (1847). Bečeju. Posebnu specificnost Vojvodini daju stara gradska jezgra. i drugih. Uz sela i gradove su salaši. Mađara. Slovaka. Pančevu. smenjivanju i uzajamnom prožimanju brojnih civilizacija i različitih ostataka materijalne kulture na ovim prostorima. Vršcu. rimokatoličke crkve u Novom Sadu. veka.ovog područja iz 18. arheološka nalazišta (15). u narodnim muzejima Zrenjanina. i 19. vodenice na nekim rekama u Banatu i na Dunavu.

Početkom 30-ih godina 20. U Sremskoj Mitrovici.Vrdnik. Čelarevo . Grgeteg. verske i kulturne mešovitosti ovog područija. Kuveždin. Prvi episkop ove ujedinjene eparhije 51 .Sirmijum (1-4. Jazak. vek). Somboru. Krušedol. letnjikovci. nadgrobne i dekorativne plastike i drugo. pronađeni su ostaci rimske carske prestonice.u Banatu pravoslavni manastiri Mesić kod Vršca i Vojlovica kod Pančeva. a danas 15 sačuvanih i aktivnih pravoslavnih manastira. veka n. Ovi spomenici kulture danas predstavljaju pravu kulturnu i turističku riznicu Vojvodine. Privina glava. Šišatovac i Petkovica. kao i benediktinski samostan Arača kod Novog Bečeja i franjevački samostan u Pančevu. nastalih u periodu od XV do XVIII veka: Novo i Staro Hopovo. Temišvarska. Posle Velike seobe Srba 1690. Subotici i Baču (ženski i muški). kao i višeslojna nalazišta: Titelski plato. i 17. bečkerečka eparhija je spojena sa temišvarskom.u Bačkoj to su pravoslavni manastiri Kovilj i Bođani. Starčevo kod Pančeva (neolit). FRANJEVAČKI SAMOSTAN U BAČU predstavlja najstariju monašku naseobinu u Vojvodini. veka ujedinjenjem vršačke eparhije i delova temišvarske eparhije u Jugoslaviji nastala je eparhija banatska. Jedinstvenu celinu čini Fruška Gora sa nekada 35. . Basijana kod Rume (antički period). brojni stambeni i privredni objekti.. Beočin.Čibska šuma (8-9. Divša (Đipša). Rakovac. veku na prostoru današnjeg Banata bilo je puno srpskog pravoslavnog stanovništva i postojalo je nekoliko episkopija: Lipovska. ispod samog grada.). Bečkerečka i Karamešebeška ili Vršačka. hramovi i crkve mnoštvo mozaika. Pored fruškogorskih manastira u Vojvodini su i drugi manastiri i samostani zaštićeni kao nepokretna kulturna dobra: . različitih skulptura. ali i van njega još uvek nisu arheološki ispitani do kraja mostovi na Savi. U 16. Mala i Velika Remeta. godine. Prema dokumentimaizgradili su ga vitezovi-templari 1169. kao i katolički samostani u Petrovaradinu. Gomolava kod Hrtkovaca i Židovar kod Vršca.. i predstavljaju sliku nacionalne. Ravanica .e. Mnogi lokaliteti u samom gradu. iz antičkog perioda sa ostacima ruševina impozantne carske palate. Manastiri i samostani Monaške naseobine u Vojvodini nastaju na samom početku širenja hrišćanstva u srednjem veku.

Najznačajnije tvrđave su: Bač iz XIV veka (po ovoj tvrđavi Bačka je dobila ime). Raznovrsan reljef u Banatu je uticao na seosku arhitekturu.Bački Monoštar. Vrdnik (XIV vek). Manastir Svete Trojice u Kikindi. čuvaju se i originalni čardaci. Podrumi su gradjeni od kamena koji se uzimao iz obližnjih majdana. Ovo područje raspolaže velikim brojem raznovrsnih kulturnih dobara koja se mogu staviti u turističku 52 .Povoljan geografski položaj. Mađara. Rusina. Pošto se stanovništvo više bavilo stočarstvom. razvoj kuća i okućnica. ambari. Manastir Svete Melanije u Zrenjaninu. Manastir Vojlovica kod Pančeva. Tvrđave i dvorci . ANTROPOGENI TURISTIČKI MOTIVI BANATA Područje Banata ima veliki broj antropogenih motiva koji mogu biti zanimljivi kako domaćim. od boljeg izolacionog materijala zbog hladnoće. Slovaka.Tu su i originalne vojvođanske kuće. raspored okućnice nije bio toliko bitan. tako i stranim turistima. kao što je u ravničarskim krajevima. i drugih. Neštin. Uz sela i gradove su salaši. Slankamen i Kovin (XI vek). a medu zaštićenim nepokretnim spomenicima su: suvača (mlin) u Kikindi (1899). Manastir Središte kod Vršca i Manastir Hajdučica kod Plandišta. na padinama Vršačkih planina. uglavnom ravničarski teren omogućili su izgradnju različitih fortifikacionih objekata već u srednjem veku. gradjene su kuće nešto manjih dimenzija. a glavna konstrukcija je bila od drveta. velike evropske reke koje su u Vojvodini plovne celom dužnom. Stapar. Sombora i Muzeju Srema. vetrenjača u Čurugu. Morović (iz XIV veka) i druge. U planinskom delu Banata. Petrovaradin. Vršca i Pančeva. U etnografskom bogatstvu Vojvodine ističu se urbanističke celine vojvođanskih ušorenih sela u kojima neki objekti imaju raritetne vrednosti (Bački Petrovac. Ove tvrđave su danas uglavnom u ruševinama. u gradskim muzejima Subotice. Rumuna. Petrovaradinska tvrđava (XVII i XVIII vek). 132 sveštenika u 6 namesništava.bio je Georgije Letić. Manastiri eparhije banatske su Mesić kod Vršca. ambari u Staparu (1847) i vodenice na nekim rekama u Banatu i na Dunavu. Sivac. Bački Breg. Prema podacima iz 2002. Vršac (XV vek). narodnim muzejima Zrenjanina. Manastir Bavanište kod Kovina. Etnografsko bogatstvo Vojvodine – U muzejima Vojvodine čuvaju se mnogobrojni pokretni spomenici kojima se reprezentuje polietnička struktura Pokrajine. Bogate su muzejske zbirke u Muzeju Vojvodine. Ruski Krstur. Posebne kolekcije karakterišu materijalnu kulturu i duhovno stvaralaštvo naroda i narodnosti Vojvodine: Srba. u smislu racionalnog iskorišćenja zemljišta. Temerin). U zavisnosti od ovog prirodnog faktora menjao se tip i oblik kuće. Banatska eparhija ima 158 parohija.

i zauzimaju Srem i južne delove Banata. U to vreme Srbi su ovde činili glavnu masu stanovništva. U drugoj polovini I veka stare ere na područje Vojvodine prodiru Rimljani. Granica Rimske države duž desne obale Dunava. Trajan je Banat naselio isluženim rimskim vojnicima. Početkom V veka Huni.n. rimski car Trajan pokorio je Dačane i najveći deo današnjeg Banata dospeo je pod rimsku vlast. jer je računao na njih kao graničare. veliki uticaj je imao njen geografski položaj. Na severu Banata protezala se Pomoriška vojna granica. Početkom XIV veka. Period između V i VII veka . i bakarnog i gvozdenog doba (Vatin. U drugoj polovini XVII veka je Turska vlast u čitavoj Vojvodini zamenjena austrijskom. prelazi u Banat. Turci konačno zauzimaju Banat gde iz vojnih i ekonomskih razloga naseljavaju srpski i vlaški živalj. Kroz ovaj deo Panonske nizije prolaze najpovoljnije prirodne veze zapadne i severne Evrope sa jugom Starog kontinenta. Na njegovom pobedničkom monumentalnom stubu u mu se i danas mogu videti pognute figure pokorenih banatskih domorodaca. smenjivale i razvijale. Banat je zajedno sa Bačkom predstavljao graničnu teritoriju antičkog sveta. godine. Bečki dvor je pribeglim Srbima garantovao oslobađanje od glavnih feudalnih obaveza. Dupljaja. Na taj način se doprinosi podizanju pojedinačne atraktivnosti dobara uključenih u kulturnu turu Arheološka nalazišta i iskopine iz paleolita (Vršac. hiljade Srba bežeći od turske odmazde. Mesić. Pančevo. kada se sa istoka došli Mađari.e.Na teritoriji Banata tragove su ostavili mnogi narodi. STANOVNIŠTVO BANATA KROZ ISTORIJU Na etničku prošlost Banata. U velikoj seobi 1690. Nemci koji su se doselili iz doline Mozela bili su poznati po zanatstvu i vinogradarstvu. su se naselili između Dunava i Tise. Sloveni. Vršac). a pored njih su živeli i Rumuni. Nadiranje Turaka na Balkan izazvalo je seobu Srba prema ovim prostorima. doba Velike seobe naroda. Godine 1552. Stabilizuje se monetarni sistem. za vreme dinastije Anžujaca. Banat je pod Turcima bio privredno i kulturno unazađen. Omoljica. i dolazi do pojave novih naselja trgovaca. mlađeg neolita (Vršac. pod vođstvom Atile. Bitne promene u društveno – ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka. Prema Turskoj je stvorena Vojna granica. Potporanj).funkciju. što je uticalo na razvoj unutrašnje i spoljašnje trgovine. Banatski Karlovac) predstavljaju dragocena izvorišta i materijale za rekonstrukciju brojnih kultura. presecala je. Orešac. kao i čitave Vojvodine. Jedan od efikasnijih načina za to je formiranje kulturnih ruta (putem klasterovanja) na osnovu grupisanja pojedinih kulturnih dobara. Goti. slobodu veroispovesti i autonomiju u pogledu crkveno-narodnih poslova. starijeg neolita (Starčevo. koje su se na ovom području formirale. u Ugarskoj državi je došlo do ekspanzije privrede. Vandali. državna vlast je odlučila da tu naseli stanovništvo iz Nemačke i severne Ugarske. Početkom II v. Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni. ovim područjem su prolazili Huni. Veštinu sađenja i gajenja vinove loze 53 . Vatin).

. Od 1921. Oni su razmešteni po svim opštinama i naseljima. Aratcu. Slovaci i Rumuni i pored protivljenja austrijskih vlasti su se spuštali sa karpatskih planina u banatsku ravnicu u drugoj polovini XVIII veka. Najbrojniji su Srbi.. Posebne vrednosti predstavljaju arhitektonske celine naseljnih mesta: Zrenjanina. koji su bili nastanjeni i pre pojave Turaka. Posle Srba najviše ima Mađara. godine objavila rat Srbiji. Slovaci su manje zastupljeni. Banatski Karlovac 73. kao što su ulice. vašari. oduvek privlačile razne narode. i 19. Pančevo. Većina ovih celina u Banatu je nastala u 18. ostale ambijentalne celine. Nova naseljavanja Banata posle 1953.Rumuni. Pančevo je bilo primamljivo zbog svoje blizine Beogradu. Banatsko novo selo. Kada je Austro-Ugarska 1914.78%. Nastavljeno je i naseljavanje Srba i Hrvata iz Like. bulevari.Od odmazde je stradalo stanovništvo Banata. Građena su u stilovima baroka i secesije sa elementima tradicionalne arhitekture.Lokve.Kikinda. itd.42%. Kikinda 45. itd..1978). upoznati kulturu mesta. Kovin zbog otvorene šečerane . Najveći porast su imali banatski gradovi. naći prodavnice sa suvenirima. Dalmatinske zagore. trgovi.45% i Vršac 26. Jezgra starih gradova su omiljena mesta brojnih turista jer se u njima mogu.73% (Bukurov. ali ih ima u Kovačici. stvoriti poznanstva. Zrenjanin zbog osnivanja novih industrijskih pogona. ali i kao kulturna sedišta.Vršac i druga mesta koja imaju sačuvane pojedine građevine i čitave ambijentalne celine. godine broj stanovnika je bio u blagom porastu čiji je uzrok velika pogranična zona. Među ovim celinama u 54 .74%. Bela Crkva.). Zatim možemo spomenuti manju etničku grupu . kao i kuće u kojima su živeli poznati ljudi. došlo je do jačanja građanskog staleža. koje je pritiskalo stare balkanske zanate. Nikolinci. predstavljaju zanimljiva mesta na kojima turisti mogu upoznati život običnih ljudi. Belom Blatu. Češkom selu. što predstavlja primere raznih stilova . Gradovi su se razvijali kao centri trgovine i zanatstva. To su: stara jezgra gradova. Kovačica. pijace. zatim Kovin 84.preneli su i ovde. Srbije i Bosne. Prostorne kulturno-istorijske celine Prostorne kulturno-istorijske celine su grupa najbrojnijih kulturnih dobara ne samo ovog područja. Zrenjanin 116. veku. godine bila su izazvana privlačnom silom većih gradova. Zahvaljujući politici austrijske vlasti. tako da je Vršac postao jedan od značajnih evropskih centara za proizvodnju vina.. Banatsko stanovništvo je etnički veoma šaroliko jer su plodne banatske ravnice pogodne za naseljavanje. Prva Rumunska naselja nastala su u istočnom Banatu ( Uzdin. manastirske celine i srednjovekovni gradovi i utvrđenja . Ostale ambijentalne celine. Senta. Srbi su držali trgovinu . i to: Pančevo179. Njihov značaj ogleda se u veoma dobroj očuvanosti. prisustvovati raznim manifestacijama. Vlasti su zatvorile i ukinule sve srpske časopise i listove. u Vojvodini je nasilno prekinuta svaka društveno-politička i kulturna aktivnost. arhitektonske celine naselja.48%. otvaranje novih škola.stočnu i žitarsku. Dok su Nemci bili nosioci evropskog zanatstva.

XIX i početkom XX veka.Banatu najinteresantnije su kuće u kojima su se rodile.). spomen-piramida. Ostaci nekadašnjih srednjovekovnih utvrđenja-gradova su takođe objekti koji imaju veliku istorijsku i kulturnu vrednost. ličnosti i mesta. Vasko Popa. To su specifični spomenici koji ukazuju na značajne istorijske događaje. kulturnog.. živele i stvarale neke od naših najpoznatijih naučnih. sistem dugačkih zemljanih utvrđenja na relaciji Crna bara-DeliblatoMramorak i Parta-Orešac-Grebenac. Nabrojmo samo neke od njih: 55 . praistorijska zemljišna utvrđenja i „rimski šančevi“. istorijskog. spomen-kosturnica. ekonomskog i turističkog nasleđa. pa su i stilovi građenja ovih objekata različiti i pripadaju prelaznom periodu od baroka do klasicizma. godine. već i pečat ukupnog kulturnog stvaralaštva jednog naroda. što je posledica trenutnog stepena očuvanosti ovih objekata. kao što su Grad (kod Dupljaje) i Židovar (kod Orešca). spomen-zgrada i drugih obeležja naroda Banata i njegovog istorijskog postojanja. Dvorci i letnjikovci Vojvodine nastajali su tokom XVIII. Uroš Predić. Znamenita mesta su prostori i objekti od posebnog istorijskog značaja za jedan narod. a Vršački grad – Kula je srednjovekovno strategijsko utvrđenje iz sredine 14. veka i mnogi drugi. Kovinski Stari grad je utvrđenje iz 1073. . Većina ovakvih spomenika u Banatu govori o istorijskim i političkim zbivanjima tokom vekova. javnih i kulturnih ličnosti ( Mihajlo Pupin. zasnovano je na raznovrsnosti kulturnih dobara.. Manastirske celine su podgrupa koja zaslužuje najveću pažnju u turističkoj valorizaciji i prezentaciji jer ne samo da nose pečat umetnosti vremena iz kog potiču. Karta broj 6: Mapa dvoraca i letnjikovaca Vojvodine Posebne turističke potencijale u Banatu predstavljaju dvorci čija valorizacija nije adekvatna. Veliki broj spomen ploča. u čemu dvorci i letnjikovci Vojvodine. Miloš Crnjanski. kao i njihovi parkovi imaju posebno mesto. Bogatstvo graditeljskog. spomen-bista.

i 1757.Konak (XIX). Letnjikovac je evidentirano kulturno dobro.Dvorac "Vladičanski" Vršac .Dvor je izgrađen između 1750. Iako ruiniran. Dvorac "Kapetanovo" . Veliki i mali dvorac "Lazarević" . Dvorac "Bajić" – Bočar Dvorac "Hertelendi" – Bočar Dvorac "Divan Georga" .Stari Lec (XX) Dvorac "Maldeghem" Novi Kneževac Dvorac "Damaskin" Hajdučica (XX).Padej (XX). Dvorci veliki i mali "Danijel" . 56 . Dvorac je spomenik kulture od izuzetnog značaja. za potrebe banatskih episkopa nakon preseljenja eparhije iz Karansebeša u Vršac. Za svaku od ovih prelepih građevina vezana je neka legenda. Oba dvorca u Starom Lecu izgradili su članovi jermenske veleposedničke porodice Danijel i nalaze se u centru sela. koja se može uklopiti u turističku prezentaciju i plasirati kroz adekvatan turistički proizvod. a 2001 g. Dvorac "Danijel" . Dvorac je proglašen za spomenik kulture Dvorac "Marcibanji" Čoka (XIX).Veliko Središte. Dvorac "Bisingen" . dvorac predstavlja spomenik kulture od velikog značaja Dvorac "Jagodić" kod Konaka (XIX). Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja.Vlajkovac. Godine. poznatiji kao Kaštel. Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja Najveći deo ovih dvoraca još uvek nemaju rešenja o zaštiti i sticanje statusa kulturnog dobra.Dvorac. nalazi se u Ečki izgrađen početkom XIX veka. koja govori o mističnom životu plemićkih porodica. je proglašen za spomenik kulture U njemu se nalazi danas hotel. Oba dvorca u Velikom Središtu su spomenici kulture od velikog značaja sagrađeni krajem XIX i početkom XX veka. Dvorac "Lazar" Ečka . Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja. Kuća je evidentirano kulturno dobro.Stari Lec(XIX). PROSTORNI RAZMEŠTAJ TURISTIČKIH ATRAKTIVNOSTI BANATA Radi boljeg sagledavanja turističkih potencijala Banata daćemo primer nekih zaštićenih kulturnih i prirodnih dobara kao i manifestacija koje se održavaju na prostorima pojedinih opština. Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja. Danas je dvorac renoviran i u njemu se nalazi hotel.Padej (XIX). Njihova revitalizacija i uređenje od velikog je značaja da bi se zaustavilo propadanje i omogućila njihova valorizacija kroz turizam . Dvorac "Engelman" Gunaroš Dvorac "Fantast" Bečej (XIX). Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja Dvorac "Servijski" Novi Kneževac (XVIII/XIX) Dvorac "Sokolac" Novi Bečej (XIX). Dvorac "Šulho Vebera" .

Od zaštićenih spomenika kulture tu je crkva Vaznesenja Gospodnjeg od velikog značaja i na Gornjem bregu. U Molu je crkva Sv. Opština Kovin . godine .Od zaštićenih kulturnih dobara u Dobrici je crkva Preobraženja od.Od zaštićenih kulturnih dobara u Kovinu se nalazi crkva Svetog arhanđela Mihajla i Gavrila i ostatci tvrđave – oba spomenici kulture od velikog značaja a u Deliblatu je crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole – spomenik kulture od velikog značaja. stambena zgrada. Nikole u Vladimirovcu bunare od velikog značaja. oba spomenika kulture od velikog značaja. Georgija – spomenik kulture od izuzetnog značaja. Opština Novi Bečej – Od zaštićenih kulturnih dobara u Novom Bečeju su: Kapela manastir – spomenik kulture od velikog značaja. Arača.Zgrada veća. nova katolička crkva Sveti Pavle pored stare crkve izgrađene još u 18. Arhanđela Gavrila 57 . u Idvoru Memorijalni kompleks Mihajla Pupina – znamenito mesto od izuzetnog značaja. u Iđošu Gradište – arheološko nalazište od velikog značaja i u Ruskom Selu grobnicu porodice Čarnojević – spomenik kulture od velikog značaja. Petra i Pavla i Vatrogasni dom. u Novom Miloševu dvorac Karačonji i crkva Sv. Opština Bela Crkva .Od zaštićenih kulturnih dobara tu se nalazi u Dupljaji praistorijski grad – arheološko nalazište od velikog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara je Rimokatolička crkva Sv.Od zaštićenih kulturnih dobara u Kikindi je crkva Sv. Trojstva – spomenik kulture od izuzetnog značaja i pravoslavna crkva Sv. Opština Kovačica -Od zaštićenih kulturnih dobara u Uzdinu je Rumunska pravoslavna crkva Sv. u Mokrinu crkvu arhistratiga Mihaila – spomenik kulture od izuzetnog značaja. izgrađena je 1912.arheološko nalazište od velikog značaja. veku i pravoslavne crkve koja je 1700-tih godina dobila današnji izgled. Opština Čoka . Opština Kikinda . Jovana Preteče – sve spomenici kulture od velikog značaja. Arhanđela – oba spomenici kulture od velikog značaja i u Bočaru crkva Sv. Nikole i suvača – oba spomenici kulture od izuzetnog značaja. Opština Kanjiža . crkva Sv. Opština Alibunar . Nikole – spomenik kulture od velikog značaja i u Crepaji crkva Uspenja Bogorodice – spomenik kulture od velikog značaja. u ataru Ade škola od velikog značaja. u Grebencu Rumunska Pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja a u Beloj Crkvi crkva Sv.Opština Ada . Save od velikog značaja i rodna kuća Novaka Radonjića. crkva Sv. u Samošu crkva Sv. u Vranjevu opštinska zgrada. zatim zgrada Kurije i bogomolja Vodica Ognjene Marije – oba spomenici kulture od velikog značaja. Arhanđela Mihajla – spomenik kulture od izuzetnog značaja. Arhanđela – spomenik kulture velikog značaja. u Ilandži crkva Sv. Matejski brod .

Od zaštićenih kulturnih dobara u Opovu imamo Srpsku pravoslavnu crkvu Sv. Bukovčeva palata. Srpski pravoslavni manastir Sv. Nikole – obe spomenici kulture od velikog značaja. (1839). Osim toga tu se nalaze i poznato pozorište. katedrala sv. u Srpskom Krsturu zgrada stare opštine – spomenik kulture od velikog značaja. imaju kulturna dobra 58 . Opština Sečanj . Opština Opovo . u Šurjanu Srpska pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara u Novom Kneževcu nalazi se crkva Sv Arhanđela. Nikolaja iz 1785. zgrada na Trgu kralja Petra I broj 11. zgrada Narodne pivare. lepo uređenim gradskim trgom.Od zaštićenih kulturnih dobara u Pančevu imamo staro gradsko jezgro – prostorno kulturno-istorijska celina od velikog značaja. gradska biblioteka. Mihajla i Gavrila – spomenik kulture od izuzetnog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara u Srpskoj Crnji je rodna kuća Đure Jakšića i crkva Svetog Prokopija – oba spomenici kulture od velikog značaja. dvorac Servijski-Šulpe i olajnicu – sva tri spomenici kulture od velikog značaja. Vladičanski dvor iz XVIII. (1894). . Opštine Srednjebanatskog okruga.godine. Srpska pravoslavna crkva Preobraženja – spomenik kulture od izuzetnog značaja. zgrada na Trgu kralja Petra I broj 8-10. neolitsko naselje Starčevo . U gradu i okolini postoji 19 kategorisanih i zaštićenih spomenika kulture:. Katedrala. manastir Mesić iz XVI.Opština Nova Crnja . Opština Pančevo . svetionici na ušću Tamiša u Dunav – spomenik kulture od velikog značaja. Srpska pravoslavna Uspenjska crkva. u Konaku dvorac Danijel – spomenik kulture od velikog značaja i u Jarkovcu Srpska pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja.arheološko nalazište od izuzetnog značaj. regionalni muzej.Od zaštićenih kulturnih dobara u Hajdučici je dvorac Lazara Dunđerskog a u Starom Lecu dvorac Jagodić i dvorac Kapetanovo – sva tri dvorca su spomenici kulture od velikog značaja. arh. Pozorište. Gerharda. Opština Novi Kneževac . svih 8 spomenici kulture od velikog značaja. zgrada u ulici JNA 2. zgrada u ulici Nikole Tesle 3. Gimnazija(1846). zgrada Konkordije. najstariji most u gradu.Zrenjanin je grad sa brojnim kulturno-istorijskim spomenicima. Vladičanski dvor i Manastir Mesić su spomenici najviše kategorije. veka. zgrada Magistrata. god. Gradska kuća. Nikole i u Sakulama Srpsku pravoslavnu crkvu Sv. crkva sv. Finansijska palata. Opština Zrenjanin . Sud. najstarija pozorišna zgrada u Srbiji. Opština Vršac . danas Narodni muzej. Vršačka kula iz XIV veka. (1816). zgrada u ulici Dimitrija Tucovića 2. u Banatskom Novom selu staro jezgro – prostorno kulturno-istorijska celina od velikog značaja i u Crepaji Srpska pravoslavna crkva Uspenja Bogorodice – spomenik kulture od velikog značaja.. katedrala sv. Gradska kuća iz XVIII veka. nizom reprezentativnih javnih objekata i spomenika kulture. Uspenska crkva (1746). veka sa bogatom riznicom. Mali most. Gerharda iz 1863. . Opština Plandište .Gradsko područje Vršca se odlikuje.Od zaštićenih kulturnih dobara u Jaši Tomiću je Srpska pravoslavna crkva Sv Nikole – spomenik kulture od velikog značaja.

mreža kanala DTD.). Postoje bogata lovišta i termalni izvori i tri grofovska dvorca.Od zaštićenih prirodnih dobara tu je Stari park u Velikom Gaju – spomenik prirode. Opština Kovin – Glavni prirodni resursi su: Deliblatska peščara – specijalni rezervat prirode (17. hrast lužnjak – spomenik prirode kod Kuman i park u Sokolcu – prirodni spomenik vrtne arhitekture.000 hektara). "Veliki most" itd. Zaštićena prirodna dobra su: Slano Kopovo – specijalni rezervat prirode. Opština Novi Kneževac . i termo mineralnih voda. dva stabla hrasta lužnjaka – sve prirodni spomenici u Velikom Gaju. počev od praistorijske kulture (Govedareva humka kod Jaše Tomića.starog jezgra Zrenjanina. hrast lužnjak – spomenik prirode u Novoj Crnji i sofora – spomenik prirode u Novoj Crnji. koprivić. brojnih istorijskih spomenika etnologije. Opština Novi Bečej .Glavni prirodni i privredni resursi su: poljoprivredno zemljište (oko 42.Od zaštićenih prirodnih dobara tu se nalazi Ponjavica – park prirode kod Banatskog Brestovca i Omoljice. sastojina Juniperus virginijana – strogi prirodni rezervat u okviru Deliblatske peščare. reka Tisa i Aranka. kanali DTD. pa do najznačajnijeg spomen kompleksa . preko 50 km leve obale Dunava. a neki su nepovratno nestali (zgrada "starog" Muzeja. park dvorca u 59 . Opština Nova Crnja -Od zaštićenih prirodnih dobara ovde se nalazi: grupa stabala koprivića – spomenik prirode u Srpskoj Crnji. Opština Plandište . sastojina pitomog oraha – prirodni spomenik u parku oko kaštela u blizini Rumunske granice. Opština Čoka – Glavni prirodni resursi su: vinogradi. i spomen park Kikindsko-mokrinskom partizanskom odredu – memorijalni prirodni spomenik kod Simićevog salaša. Opština Bela crkva – glavni prirodni resursi su poljoprivredno zemljište. Ginko . reka Dunav. 7 Belocrkvanskih jezera. specijalni rezervat prirode.). Od zaštićenih prirodnih dobara su: koprivić (Celtis australis L. DTD kanalska mreža. spomenika slikarstva i primenjene umetnosti i dr. mečja leska . tri stabla belog jasena – spomenik prirode na ulazu u Dolovo iz pravca Pančeva i Omoljička ada. beli jasen. Na teritoriji srednjeg Banata evidentirano je oko tri stotine nepokretnih spomenika kulture. i termalne vode.Od zaštićenih prirodnih dobara je Deliblatska peščara.Od zaštićenih prirodnih dobara imamo: hrast lužnjak – prirodni spomenik na nasipu iza fabrike ambalaže i park u Novom Kneževcu – prirodni spomenik vrtne arhitekture u centru Novog Kneževca Opština Pančevo . reka Tisa. i strogi prirodni rezervat kod Ivanova u okviru Donjeg Podunavlja. Od zaštićenih prirodnih dobara su: pašnjaci velike droplje – specijalni rezervat prirode i stari park u Čoki – spomenik prirode u centru mesta.od izuzetnog značaja.000ha). ZAŠTIĆENA PRIRODNA DOBRA BANATA Opština Alibunar . Matejskog broda kod Novog Bečeja i dr. Deliblatska peščara.) – prirodni spomenik kod Deliblata.

Begej i Tamiš na kojima je formirano više izletničkih lokaliteta. naučni skup u oblasti društvenih nauka "Kikindski dijalozi". tradicionalne manifestacije kulturno umetničkih društava.U blizini Zrenjanina je banja Rusanda.Kod Ečke je zaštićeni rezervat prirode Stari Begej . oko ostrva Okanj i Ostrvo. 60 . Sečanj . "Sabor pčelara" na Devojačkom bunaru. Memorijalni turnir u rukometu.Tradicionalne manifestacije su: Karneval cveća. domaća radinost u Ostojićevu. lov na soma kapitalca. Smotre (recitatorske. turnir u uličnom basketu u Čoki.Tradicionalne manifestacije i takmičenja su: ulične trke školske omladine u Padeju. Ostojićevu i Sanadu. Dani Mađarskog filma. Kovin . Dani ludaje. Botoš na Tamišu. Pesničko veče. međunarodni ribolovački miting "Art" Ada. Festival digitalne umetnosti i fijakerijade zatim u Bavaništu Dani ćirilice.Tradicionalna takmičenja i manifestacije na teritoriji opštine su: Dani Miloša Crnjanskog u Ilandži. kao što su Bobotovo kod Elemira.Carska bara. hrast lužnjak. godine kao park prirode. likovna kolonija "Novak Radonjić". Čoka . Festival "Deca pevaju hitove".Tradicionalne manifestacije i takmičenja su:u Kovinu Oktobarski likovni salon. Opština Vršac . Alibunar . U Kikindi Terra – simpozijum skulpture. su ribolovni tereni.Hajdučici. posebno po lekovitom bilju i blagotvornoj klimi. jedrilišarske regate i smotre negovanja kulture etničkih zajednica. Gudurički vrh sa 641m nadmorske visine. Veći deo šumskog područje ove planine. Opština Zrenjanin . folklorne. plivački miting .Od zaštićenih prirodnih dobara tu je park dvorca u Konaku – prirodni spomenik vrtne arhitekture i staro stablo bresta– memorijalni prirodni spomenik. međunarodni festival kamernih horova "Bardoš Lajoš".Vršačke planine su poznate po raznovrsnoj flori.. površine 4. memorijalni konjički miting . smotra amaterskih kulturno-umetničkih društava. horske i orkestarske i amaterskih pozorišta. najviša je tačka u Vojvodini. Dečiji folklorni kamp i Muzičko-folklorni kamp u Banatskom Monoštoru. turnir u malom fudbalu u Čoki. "Pozorišni dani Rumuna" u Alibunaru. Padeju. Ostojićevu i Čoki. međunarodni ribolovački kup "Mol". Bela Crkva . crni orah. susreti pesnika srednjoškolaca. Memorijal Miroslav Antić u Mokrinu i Festival rumunske muzike i folklora Vojvodine u Banatskom Novom Selu. zaštićeno je 1982..Na teritoriji opštine nalaze se reke Tisa.Ada. MANIFESTACIJE Ada -Tradicionalne manifestacije i takmičenja su: Lingvistički dani "Sarvaš Gabor". crni jasen. Tisa i dva stabla koprivića – svi prirodni spomenici u parku u Hajdučici i park dvorca Jagodić – prirodni spomenik u Starom Lecu. tradicionalni kamp za ručne radove.177 ha. takmičenje u sportskom ribolovu "Zlatna udica" u Janošiku.

Opština Kanjiža . Međunarodno takmičenje kamernih ansambala duvača.Tradicionalne manifestacije su: "Ovčarski dani" u Sakulama. Opština Vršac .Tradicionalne manifestacije su u PančevuInternacionalna umetnička radionica "Staklo".Značajne i čuvene su razne manifestacije: Kolonija književnika koja ima dugu tradiciju. Opština Zrenjanin . Izložba suvog cveća i 61 . manifestacija "Banatske vredne ruke" u junu mesecu.turističke manifestacije koja se u gradu tradicionalno održava od 1986.Velikogospojinski dani i takmičenje solo pevača. U okviru ove manifestacije održava se i takmičenje u ručnoj kosidbi pšenice. Opovo . konkurs recitatora Buna vestire – Blagovesti. a u Omoljici Međunarodni festival amaterskog filma "Žisel". Plandište . "Dani Austrije" u Opovu. dani džeza. Dani Josifa Marinkovića. u Uzdinu Festival zabavne muzike Tineratea canta. Zatim tu je i osmomartovska manifestacija "Poklon ženi" . Festival dramskih amatera sela Vojvodine "FEDRAS) i susreti nacionalnih manjina. Tragom Paje Jovanovića. Pančevo . Memorijal Bore Kostića.Kao najznačajnine i za razvoj kulturnomanifestacionog turizma posebno vredne ističu se sledeće manifestacije: Dani berbe grožđa.krajem septembra. tradicionalni maraton i turnir u malom fudbalu "Aca Radović".Prevodilačka radionica "Zoltan Čuka" i opštinska smotra kulturno umetničkih društava. U Novom Bečeju: Likovna kolonija Tiske akademije akvarela. Atletski i plivački maraton. Internacionalni festival autorskog stripa grrr!!!. Vršačka pozorišna jesen.Poslednja nedelja avgusta u znaku je "Dana piva" . godine. Dani Vaska Pope . U Srpskoj Crnji su: Liparske večeri-Đurini dani i svesrpski turnir u natezanju konopca U Novom Kneževcu su: Međunarodni festival harmonikaša.U Kovačici Kovačički oktobar – likovni salon i svetski dan maternjeg jezika. "Dani žetve" manifestacija posvećena kultu novog hleba. Festival muzike za decu "Raspevano proleće". Letnje sportske igre. Muzički festival dece Vojvodine. Likovna kolonija "Deliblatski pesak" i Stručna konferencija regionalno-univerzalno. u Dolovu Festival muzičkog i folklornog stvaralaštva dece Srbije. Međunarodni simpozijum "Znameniti Banaćani – korak ka Evropi" i međunarodni festival poezije "Putevi klasja" i u Debeljači Festival mađarskih varoških pesama i čardaša – VIVE. Sajam cveća . Festival pozorišne umetnosti "Portret". Smotra recitatora "Pesniče naroda mog". Poetske šetnje parkom i Akordi leta. Vršački venac. a u Banatskom Novom selu Festival Rumunske muzike i folklora Vojvodine. Održava se krajem juna ili početkom jula meseca. Sečanj –Književni susreti "Pisci na granici".

turistička ponuda jedne destinacije nisu samo infrastruktura i kapaciteti. Turistički proizvod je u mnogome zastareo s obzirom na ponudu koja je rađena osamdesetih godina dvadesteog veka. Kao posledica takvog planiranja. koja je saobraćajno dostupna. pa čak ni u domaće turističke tokove. Ovakav zaključak može da se primeni i na posmatrano područje Banata. biti bitno veći nego što je to danas slučaj. a treba očekivati da će izvoz srpske privrede u budućnosti.manifestacije). a s druge strane pravilnim korišćenjem i upravljanjem očuvanih resursa kroz oblikovanje novih proizvoda. koje u mnogome trpi negativne posledice zanemarivanja kontinentalnog dela prilikom razvoja turizma.Srbija je s jedne strane suočena s potrebom ubrzane revitalizacije nasleđene suprastrukture. što se vrednost izvoza roba i usluga iz godine u godinu postepeno povećava. PROSTORNI ELEMENTI RAZVOJA TURIZMA BANATA Prepoznatljiva turistička destinacija je prostorna celina u kojoj postoji određena koncentracija turističkih resursa i kapaciteta. mnogi delovi Srbije se nisu značajno uključivali u inostrane. koji još uvek nisu pronašli svoje mesto u turističkoj ponudi Srbije ’’. Pozitivno je. 62 .sredinom decembra . To bi trebao da bude rezultat rasta interne efikasnosti i međunarodne konkurentnosti većine privatizovanih preduzeća.prazničnih cvetnih aranžmana . kada se proces privatizacije preduzeća privede kraju. U tom kontekstu. međutim. Smeštajni kapaciteti nezadovoljavajućeg kvaliteta za potrebe inostranog tržišta Baziranje ponude na malom broju proizvoda (banje. Proces tranzicije u Srbiji je još u toku što u mnogome utiče i na pravce razvoja turizma. Rezultat ovakve politike razvoja turizma ogleda se kroz: Ne postojanje adekvatne turističke ponude Neizgrađenosti turističke infrastructure Suprastruktura koja je stvorena za potrebe. U Strategiji razvoja turizma Srbije je zaključeno da ’’iako Srbija poseduje raznovrsnu atrakcijsku strukturu. Likovna kolonija u Ečki koja se održava svake druge godine (neparne) u septembru mesecu. planine. Samim tim. To je uslovilo da je kontinentalni deo zemlje bio zapostavljen kada je reč o razvoju turizma. a u bivšoj Jugoslaviji najveći deo investicija se usmeravao prema obalnom području. Zvog toga se pri razvoju turizma Srbije postavlja zadatak efikasnog aktiviranja postojećih resursa i aktiviranje svih kapaciteta za razvoj turizma. već i bezbroj aktivnosti koje je moguće sprovesti u određenom geografskom prostoru . gde postoje lokalne saobraćajnice i koja je u očima turista prepoznatljiva i ima određen imidž. nju ne prati adekvatan profil turističkih proizvoda. uglavno. domaćeg turizma. administrativni centri) Pojava novih proizvoda (ruralni turizam.

ne registruje od strane službene državne statistike.5 83.TURISTIČKI PROMET BANATA Aktuelni problem povezan sa turizmom Srbije.3 3379 16.8% ostvarenih u baznoj 1995.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA INOSTRANI BROJ % 2282 9.8 22.2 76.62% godišnje.5 16. do 2004. godini. Slične tendencije karakterisale su i ukupan broj turista. godine).1 5. a koji.3 49599 17. povezan je sa statističkim praćenjem turizma.7 4.8 23. dostigao je oko 84.6 UKUPNO BROJ % 31105 27826 37264 96195 364199 2562888 100. 63 .6 5. što ni u kom slučaju ne može biti zadovoljavajuće.2 5.1 19 26.7 233238 82. učešće inostranih turista je 13%.2 77.4 35079 94. S obzirom da je broj registrovanih turističkih noćenja u tom periodu samo nastavio negativan trend iz prošlog perioda (1995. ostvarena prosečna stopa pada broja noćenja u visini od -3. Osim toga.0 8933 12. Tabela 10: Ukupan broj turista u Srbiji.9 5.9 2005 DOMAĆI BROJ % 21570 24478 18215 64263 190518 1535790 82.9 345312 94. do 1999. Kada je u pitanju noćenje turista.5 1897612 85. Očigledno je da se ostvareni turistički promet.8 2419204 94.0 63750 87.8 23341 87. broj registrovanih turističkih noćenja u 2004. zapažamo da su domaći turisti zastupljena sa blizu 90% u ukupnom turističkom prometu.9 81 73. Vojvodini i Banatu BROJ DOLAZAKA 1992 DOMAĆI BROJ % PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA 29641 95. je u razdoblju od 2000. godini. u velikoj meri umanjuje značaj turizma u privrednoj strukturi zemlje.2 3272 12.2 INOSTRANI BROJ % 1464 1276 2185 4925 18887 143684 4.503 1988469 100. dobrim delom. Smatra se da je to oko 30% zvaničnog statistički registrovanog turističkog prometa u zemlji.1 91270 94.8 UKUPNO BROJ % 24921 100 26613 100 21149 100 72683 100 282837 100 2209675 100 UKUPNO BROJ % 26161 29438 23668 79267 260. Na području Srbije.3 26550 95.7 17770 84.4 2002 DOMAĆI BROJ % 22639 90.1 INOSTRANI BROJ % 4591 4960 5473 15024 69985 452679 17.5 312063 14.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA Izvor: RZS.

1 13277 21 38213 12.5 581706 79.2 2002 DOMAĆI BROJ % 144437 95.0 22361 8.2 5507604 84. a kao strani u 2002 i 2005.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA INOSTRANI BROJ % 6254 4.8 2005 DOMAĆI BROJ % 136678 91.9 49850 79 267686 87.Turisički promet Banata posmatrali smo u periodu od 1992 do 2005. kako bi uporedili kretanja na turističkom tržištu. sa 5.8 64631 89. Najveći deo turista koji dolaze u Banat su domaći turisti.8 991748 15. godini. godini. Najveći deo turističkih noćenja u Banatu ostvaruju domaći turisti (oko 90%) a znatno manje inostrani turisti.1% u 1992.7 94.9 738231 10. pozitivna dinamika broja noćenja za posledicu ima povećanje prosečne dužine boravaka.5 12319 13.3 UKUPNO BROJ % 150691 100 72496 100 54851 100 278038 100 742095 100 7206704 100 UKUPNO BROJ % 149345 100 93747 100 63127 100 306219 100 734878 100 6499352 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA Izvor: RZS.0 255677 92.4 3. turisti koji dolaze iz republika bivše Jugoslavije računaju se kao domaći u 1992.g.0 110355 14.0% u 2005.6 96.2 7865 10.8 8242 15.0 631740 85. narošito važnih za lokalnu zajednicu gde turisti borave.godine.3 5. Broj noćenja u posmatranom periodu je zabeležio porast. Broj inostranih turista je u posmatranom periodu znatno povećan kako realno tako i procentualno.4 5.5 94. To utiče na povećanje ekonomskih efekata od turizma.5 81428 86.1 6468473 89. i mesto ovog dela Srbije u ukupnom turističkom prometu.5 153172 20. Tabela 11: Ukupan broj noćenja u Srbiji.godini na 19.6 94. Kada je reč o broju dolazaka u posmatranom periodu se beleži značajan pad.4 93.7 4740 3739 6021 14500 49510 339334 4.6 6. Porast procentualnog učešća stranih turista je neznatan.2 INOSTRANI BROJ % 12667 8. dok strani učestvuju sa manje od 30%. što je jasnije izraženo kod inostranih nego domaćih turističkih 64 .5 5.8 TOTAL BROJ 109610 67279 92137 269026 912790 9025279 % 100. Vojvodini i Banatu BROJ NOĆENJA 1992 DOMAĆI INOSTRANI BROJ % BROJ % PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNIBANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA 104870 63540 86116 254526 863280 8685945 95.2 46609 85. Za razliku od toga.

Generalno gledano.8 2.6 3.5  2. može se konstatovati da je početkom XXI veka došlo do određenog smanjivanja prosečne dužine boravka.4  2. odnosno usled promena primarnog motiva dolaska. Dok je broj noćenja domaćih turista smanjen za oko 5%.5  0.2  5. U ukupnom broju noćenja domaći turisti učestvuju sa 87.g.4 2. kao i na ostvarene ekonomske efekte u lokalnim zajednicama.2 3.9 2.5 2.2 dana (2005.7 3.5 UKUPNO 6.8 2.noćenja.6 3.g. prosečna dužina boravka gostiju varirala je u najvećoj meri kao rezultat promena u dominantnim segmentima turističke tražnje.g.4 2.7 2. broj inostranih je povećan za oko 163%.4 4.8 2.3 2.3 3.5 dana (2005.9 dana (1992.0 2. ovakva izmena u dužini boravka turista u mnogome je uticala i na devizni priliv od turizma. Izuzetno povećanje broja noćenja inostranih turista nije ni u kom slučaju povezano samo sa turističkim kretanjima. već i sa poslovnim putovanjima povezanim sa kompletnom političkom situacijom prisutnom na teritoriji Srbije u posmatranom periodu.7 4.5 2.). Tabela 12: Prosečna dužina boravka turista u Srbiji.1 3.5% a inostrani sa 12.) na 4.) na 2. a inostranih turista je smanjena sa 2.5 2.3 UKUPNO 2.7 3.4 2005 DOMAĆI INOSTRANI 6.6 PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA (*) noćenja / dolasci UKUPNO 3.6 2. TR Iako je broj registrovanih turistiČkih noćenja i dolazaka u Srbiju u posmatranom periodu u stalnom opadanju.4 2.4  2.5 2.8 2.5 3. što je samo refleksija 65 .2 2.).g.6 2.7 2.9 1.4 2.6 3.8  2.4 2.2 2.4 2002 DOMAĆI INOSTRANI 6.3 Izvor: RZS.0 2.9 2.2 3.3 3. Ove karakteristike turističkog prometa odrazile su se i na prosečan boravak turista u Banatu.5 3.5%.7 2.8 2.8 dana (1992.5 2. Vojvodini i Banatu PROSEČNO VREME BORAVKA (*) 1992 DOMAĆI INOSTRANI 3. Prosečna dužina boravka domaćih turista povećana je sa 2.

ona je bitno manje izražena nego u slučaju primorskih zemalja. Ove tendencije su se odrazile in a smeštajne kapacitete Banata. Italije i Turske. znatno više posledica slučaja nego ciljanog pozicioniranja i promocije na određenim. Najveći broj noćenja u Srbiji ostvaruje se u periodu maj . Norveške . Međutim.globalnih trendova u savremenom turizmu. što ukazuje na činjenicu da su posete i noćenja inostranih turista. prethodno definisanim i izabranim tržištima tražnje. Upravo zbog toga receptivna baza ne može biti jedini kriterijum u merenju ukupne razvijenosti materijalne baze. poslednjih godina stvari se drastično menjuju usled sve veće potrebe da se razvoj turizma uskladi sa principima održivog razvoja koji se podjednako odnose na ekološke. U Srbiji je registrovano blizu 86. Iako u Srbiji postoji određeni nivo sezonalnosti turističkog prometa. Interesantno je istaći da prvih šest emitivnih tržišta generiše zajedno tek oko 42% ukupnog broja ostvarenih noćenja. sociokulturne i ekonomske elemente životne sredine. dobijamo sliku prostora i njegovih mogućnosti za opsluživanje turističke tražnje. Sagledavanjem saobraćajne i komunalne infrastrukture kao i receptivne baze za razvoj turizma. odnosno nepostojanje klasičnog proizvoda "sunce i more".000 turističkih ležajeva raspoređenih u 700 poslovnih objekata. Nekada je postojala praksa da se ukupna razvijenost materijalne baze turizma nekog prostora meri razvijenošću ponude smeštajnih kapaciteta. što predstavlja negativan trend razvoja turizma ove regije Osim toga. kao i svih prirodnih i antropogenih resursa vezanih za taj prostor. već se podjednako moraju uzeti u obzir i saobraćajna i komunalna infrastruktura. Kao najznačajnija emitivna tržišta za srpski turizam su tržišta Bosne i Hercegovine. Češke. što je zbog bitno drugačije strukture tražnje.000. zadovoljićemo se analizom dostupnih podataka i procenom stanja. Na taj način dolazimo do zaključaka da je: 66 . Razlog postojanja ovakve prakse leži u činjenici da se najveći deo turističke potrošnje odnosi na objekte za smeštaj. Ovo smanjenje nije toliko zabeleženo u osnovnim. Nemačke . dok se u Vojvodini nalazi oko 12% kapaciteta. Ukoliko se ovi podaci uporede sa podacima poslednje decenije XX veka (prema zvaničnim podacima RZS) broj ležajeva je smanjen za oko 5. regiji Beograda (36%). slaba razvijenost smeštajnih kapaciteta na području Banata kao i nedostupnosti podataka koji se odnose na privatni smeštaj. Najveće smanjenje broja ležajeva je zabeleženo u sektoru privatnog smeštaja. pri čemu jul i avgust predstavljaju mesece s najvećim brojem ostvarenih noćenja. već u komplementarsnim smeštajnim kapacitetima.oktobar. što se nije bitno menjalo u poslednjih pet godina. MATERIJALNA BAZA ZA RAZVOJ TURIZMA Materijalna baza je veoma važan element turističke valorizacije nekog prostora. Najveći deo smeštajnih kapaciteta Srbije se nalazi u jugozapadnoj regiji i regiji Kopaonika (39%).

nezadovoljavajuća i zastarela struktura ukupnih smeštajnih kapaciteta. nezadovoljavajuća pristupaćnost atraktivnim delovima Banata . kao i strategija preduzeća u sektoru. aktiviraju turistički potencijal cele zemlje. Dobar znak je povećanje napora koje skoro sve opštine ulažu kako bi osnovale turističke kancelarije koje će pružati daleko veći opseg usluga nego što je informisanje. antropogenih. spontana gostoljubivost stanovništva delimično nadomešta nedostatke u kvalitetu i profesionalizmu. povećaju prosečnu potrošnju i. hitno započne s ulaganjima u podizanje njihovog kvaliteta. osim nedovoljnih kapaciteta. nove usluge). nedostatak raznovrsnih turistiČkih proizvoda koji bi mogli da privuku inostranu tražnju. nizak kvalitet usluga (dobrim delom povezano s današnjim nivoom kategorizacije objekata u privatnom i javnom sektoru). nezadovoljavajuća komunalna infrastruktura. pristup tržištu (naročito međunardnom). tržišna neprilagođenost dela hotelskih i drugih smeštajnih kapaciteta zahtevima savremene tražnje i propulzivnih tržišnih segmenata . proučavanju turizma Banata smo pristupili osim sa aspekta sagledavanja postojećeg stanja. infrastrukturnih. odmaralištima i drugim smeštajnim objektima se upravlja individualno i nisu deo međunarodnih lanaca što za posledicu ima niz negativnih efekata na formiranje cena. Međutim. Hotelima. Pošto turizam zavisi od mnogobrojnih internih i eksternih faktora. dogradnju. S obzirom da razvoj turizma zavisi od kvantiteta i kvaliteta mnogobrojnih resursa: prirodnih. pati i od nedostatka neophodnih investicija (u održavanje. garanciju poštovanja standarda i obezbedjenje profesionalnog osoblja – naročito u menadžmentu. nezavršen proces privatizacije (kao i slučajevi loše sprovedene privatizacije) onemogućava da se. s izuzetno visokim učešćem hotelskih objekata niske kategorije. Posebnu pašnju smo obratili promociji turističke ponude Banata. političkih. kao i od kvaliteta i obima usluga.- - Struktura smeštajnih kapaciteta. renoviranje. Ostale usluge potrebne za turizam su takođe nedovoljne sa izuzetkom restorana čija je koncentracija u regionu prihvatljiva. pre svega smeštaja. u delu hotela i drugih smeštajnih objekata. Proučavanje materijalne baze i razvoja turizma Banata nam ukazuje na sledeće bitne nedostatke: makrodestinacije nedefinisani tržišni položaj Banata kao (nedostatak bilo kakvog strateškog pozicioniranja) i njena opšta neprepoznatljivost na turistiČkoj mapi. i neusklađenost cena i kvaliteta u delu ponude. u njegov razvoj treba da se uključe različite oblasti. 67 . i kroz analizu poslovanja turističke privrede.

Ukratko ćemo dati najinteresantnije odgovore: 1. Južnobanatskom i Srednjebanatskom okrugu. odmorišnog turizma. itd. 68 . Identifikacija modaliteta promovisanja turističke ponude za aktere koji su prisutni na ovom tržištu. Na pitanje ‚Navedite oblik turizma koji praktikuje Vaša jedinica’ najveći broj ispitanika je odgovorio da pruža usluge: poslovnog turizma. Turističke agencije. Prepoznavanje glavnih turističkih proizvoda i usluga u Banatu.ISTRAŽIVANJE U OKVIRU PROJEKTA “BANAT 22” PROMOCIJA 22 TURISTIČKA MESTA I DOGAĐAJA U BANATU Za potrebe projekta “BANAT 22” vršena su anketna istraživanja na terenu. Kako su istraživanja vršena zasebno u sva tri sektora. Južnobanatskom i Srednjebanatskom okrugu. REZULTATI ANKETE PREDSTAVNIKA SMEŠTAJNIH JEDINICA Anketna istraživanja su sprovedena u jedinicama smeštaja u Severnobanatskom. To bi značilo da najveći segment turista u Banatu pripada poslovnim turistima. Anketa je sprovođena na teritoriji čitavog Banata: Severnobanatskom. Predmet istraživanja bile su: Javne institucije i turističke organizacije. I pored velikog napora za sveobuhvatnom analizom 53% distribuiranih anketnih upitnika je vraćeno bez odgovora. kulturnog turizma. aktivnog odmora. ruralnog turizma i banjskog turizma. Opis vrednosnih pogodnosti turističkog potencijala zone. što je malo za verovati. Definisanje poteškoća na koje se nailazi u razvoju turizma i opis rešenja u cilju njihovog otklanjanja. to ćemo i rezultate prikazati posebno za svaki sektor. Jedinice smeštajnih kapaciteta . Identifikacija turističkih destinacija i događaja značajnih za aktere na turističkom tržištu. što ukazuje na nespremnost dela turističke privrede Banata da aktivno učestvuje u izradi strategije razvoja turizma. Tom prilikom je korišćen metod istraživanja javnosti kroz upitnik koji je priložen uz strategiju. Cilj ovih istraživanja je bio: Opšta percepcija o razvoju turizma u Banatu i njegovim specifičnostima.

što se može videti na sledećem grafikonu.00% 73.0% 27.0 % FITN ES SAL A 95. gde su odgovori bili sledeći: 69 . prevoz i fitnes sala.00 % 1 2. zakup vozila i medicinske usluge. usluge parkinga.   IG RA LIŠ TE ZA D EC U 88 . perionica i čistionica. Sledeća 4 pitanja su se odnosila na vrednovanje karakteristika strukture smeštaja gde anketirani rade ili su rukovodioci.00% 19.00% 82. 0% PA R KIN G 7 2.00% 77.0% NE DA 0% 1 0% 2 0% 3 0% 4 0% 5 0% 6 0% 7 0% 8 0% 9 0% *Proc ena ta o d uku pno g broja je din ica sm ešt aja 3.00% 18. Vrednovanje je bilo od ocene 5 (povoljno mišljenje9 do ocene 1 (nepovoljno mišljenje9 sa mogućnošću i izjašnjavanja ’ne znam’ .NE DA BANJSKI TURIZAM 93.00% 23.tom prilikom su se vrednovali: Kapacitet smeštaja. igralište za decu.0% 73.0% PR E VOZ 95 .0% *Procenata od ukupnog broja jedinica smeštaja AKTIVNI TURIZAM RURALNI TURIZAM KULTURNI TURIZAM ODMORIŠNI TURIZAM POSLOVNI TURIZAM 2. odgovori su sledeći: restoranske usluge. 00 % 5. komercijalni prostor. 00% 28 .0 % 48 . 0% RE STOR AN 5 2.00% 7. Na pitanje: koje usluge pruža vaša jedinica smešataja.00% 81.0% 27.0% 5.

7% ne znam 0.7% 3.0% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% **Procenata od ukupnog broja 4.6% zaposlenih.0% ocena 2 0. dok su ocenu 3 dala 26.7% 6.nepovoljno mišljenje ne znam 0% 33. POLOŽAJ ocena 5 .35 je dalo ocenu 5 a ocenu 1 je dalo 6.0 % ocena 1 .nepovoljno m išljenje 6.0% 36. a najniže ocene samo 6. ispitanici su podjednako jedinica socenom ocenili 4 i 5 sa po 33.3% ocena 4 4 0.7% 0.0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% *Procenata od ukupnog broja jedinica sm eštaja 70 .3% 3.3% 26.3%.KAPACITET SMEŠTAJA ocena 5 .3% 0.7% ispitanika.povoljno m išljenje 23. 23. ESTETIKA 33.7% 26.0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% *Procenata od ukupnog br oja jedinica sme Položaj – gde je najveći broj ispitanika dalo ocenu 4 (40%).nepovoljno mišljenje ne znam 0% 30.0% ocena 3 30.povoljno mišljenje ocena 4 ocena 3 ocena 2 ocena 1 . ocenu 3 je dala trećina ispitanika.povoljno mišljenje ocena 4 ocena 3 ocena 2 ocena 1 .7% ispitanika.3% ocena 5 .0% 0. Estetiku objekta u kome rade .

9. kao i o zanimljivim destinacijama okruga u kome se nalazi objekat i objekti/događaji/destinacije sa lokalnom specifičnošću. jesu Vršac i okolina. U objektima gde nije bilo dovoljno materijala zaposleni ne znaju zašto je to tako (59%). Deliblatska peščara. posebno pitanje u anketi se odnosilo na najznačajnije turističke destinacije/događaje/objekte koji imaju specifičnost etničke zajednice od interesa za turiste? Iako 87% od ukupnog broja ispitanika nije dalo nikakav odgovor na ovo pitanje. Gusandijada. dok se među ostalim turističkim objektima/destinacijama/događajima. 8. razlozi su zdravstveni turizam. Iz ovih materijala gosti mogu da saznaju opšte informacije o turističkoj destinaciji i zoni gde borave. ocenom 4 (23. a takođe se ne vrši ni prezentacija destinacija povezanih sa etničkim zajednicama. 11. Ovaj materijal poseduje blizu 70% objekata. dobili smo sledeće odgovore: 71 . kao i: Carska bara. lovišta peščare. turističkim događajima i manifestacijama u Banatu. Razlozi turista za posetu ovih objekata su: odmor i relaksacija. 7. putevi vina. zdravstveni razlozi.65 dalo ocene 2i1 6. ribolov i gurmanluci.6% ispitanika. ređe navodeći događaje lokalnog karaktera kao što su Slaninijada. da su oni kvalitetni ( 70% ) i korisni (70%).7%).7%). poslovni turizam. dok je 6. na činjenicu da postoje dvorci za koje se malo zna i tradicionalne dane vina u Vršcu kao i mogućnost korišćenja ponuda voz Romantika koji vozi na relaciji Beograd-Vršac-Beograd omogućavajući tako jednodnevne ili vikend ture u ovaj grad. kanal DTD. što je manje od ukupnog zbira onih koji su dali ocene 4 ili 5 (ukupno 46. u Severnobanatskom okrugu predstavnici jedinica smeštaja smatraju da je interesovanje turista usmereno posebno prema: Cvetanje Tise u Kanjiži. odmorišni turizam i rekreacija. Banja Rusanda u Melencima. Uviđajući ovaj propust. ocenom 5 (33. kao i Banja Kanjiža. Dani ludaje. za koje turisti pokazuju interesovanje smatraju: Hajka na lisicu u Alibunaru. Obezbeđenost objekta u kome rade ispitanici su ocenili ocenom 3 (36.6%) a opet najmanje ocene daje 6. a materijal je gostima dostupan na recepciji i u hotelskoj sobi.3%).5. pri čemu se vodi računa o obliku turizma koji je tu razvijen. retke životinje i dvorci u opštini Plandište. Na pitanje o najinteresantnijim turističkim destinacijama za turiste na području banata odgovori su bili sledeći: U Južnobanatskom okrugu najtraženije destinacije za koje turisti pokazuju interesovanje. Ispitanici smatraju da je količina ovih materijala dovoljna (6o%). Dani berbe grožđa. 10. itd.3%). Najveći broj ispitanika je komfor objekta ocenio sa ocenom 3(46. u Srednjebanatskom okrugu isticani su objekti koji se odnose na prirodne lepote i manifestaciju Dani piva u Zrenjaninu. Razlozi turističke konzumacije odnose se na oblast zabave i lova kao tradicionalnih aktivnosti sa gostima iz inostranstva naročito Italije. Sledeća grupa pitanja se odnosila na informativno propagandni materijal o objektima. korišćenje potencijala reke Tise.

Ispitanici smatraju da je osoblje zaposleno u smeštajnim jedinicama ljubazno(83.3%). komunikativno (73. Najveći broj zaposlenih govori engleski.4%) i ašurni su (73. nemački. odlično rešavaju nastale problem (93. Dani berbe grožđa. Sledeća grupa pitanja se odnosila na promociju ponude objekata. ipak dobijeni su veoma skromni odgovori na ovo pitanje 12. Put vina. što se poklapa i sa strukturom inostranih gostiju .3%). etno kuće u selima oko Vršačkih planina. 13.3%) 16. Pri oceni kvaliteta zaposlenih u objektima pošlo se od znanja stranih jezika. poznaju dobro turističku ponudu (90%). Aradac.7%) može dati usluge turističkih vodiča svojim klijentima. 15. mađarski i italijanski jezik. stari zanati. 14. Najveći broj smeštajnih jedinica(65. Odgovori su sledeći: Precizirajte koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 80 80 70 60 50 40 68 56 52 48 44 32 da ne 30 20 20 10 0 *Procenata od ukupnog  broja jedinica  smeštaja štampa objavljivanje audio‐ tv spotova propagandni  bilbordi bilbordi   indikatori Precizirajte koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 100 90 92 80 80 71 70 60 50 40 30 52 48 29 20 da ne 20 10 0 8 prospekti katalozi baneri turističke agencije *Procenata od  ukupnog broja 72 jedinica  smeštaja .U Južnobanatskom okrugu sporadično su navedeni neki događaji/objekti: podrumi vina. što ukazuje na dobru obučenost ovog kadra u region. u Severnobanatskom okrugu navedena je činjenica da u ovom delu živi velika madjarska zajednica u Srednjebanatskom okrugu su to Belo Blato. Kao najznačajnije akcije za promociju turističkih destinacija čak 45% njih nije dalo nikakav odgovor. etno kuće i sobe uz moguće predstavljanje razlicčitih nacija. dok je 16% navelo sajmove i izložbe a 11% degustaciju vina i hrane.

Prema odgovorima očigledno je da se promocija objekata vrši preko strukovnih udruženja (36% ). 17. Poteškoće u razvoju turizma mesta i okoline daju nam već poznate rezultate: 90 Na koje poteškoće nailazi razvoj turizma mesta i okoline?  80 83 70 70 70 60 50 40 73 30 30 20 10 0 27 17 30 nedostatak  specijalizovanih  ljudskih resursa  neodgovarajuća  nedostatak  prevoznih  nedostatak  prilazna      sredstava pogodnosti  infrastruktura (voda. što ukazuje na potrebu njihovog što bržeg režavanja sa ciljem unapređenja turističkog razvoja Banata: 73 . Sopstveni sajt ima 32% ispitanika. dok promociju preko interneta koristi 12% njih. filmovi (4%). Sajtovi su najčešće na srpskom i još jednom svetskom jeziku (47%) i smatraju da su efikasni i ažurirani shodno turističkoj ponudi. na sajmovima turizma (32%). kroz informativne centre (28%) ili lokalnu vlast (16%). etničko  finasijskih  uslovljavanje resursa *Procenata od ukupnog  broja jedinica  smeštaja 19. gas. degustacije vina (10%). Sugestije za rešavanje problema su mnogobrojne.vlasti odbojnost  nedovoljno  meštana. 18. električna  struja) da ne *Procenata od kupnog  broja jedinica  meštaja  Na koje poteškoće nailazi razvoj turizma mesta i okoline?   100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 94 73 67 53 47 33 27 da 6 ne 57 43 nedovoljna  promocija nedostatak  uslova   za  rekreaciju neučešće  lok.

Carska bara. Slabo se poznaju turistički proizvodi koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica Banata ili ih gotovo nema.0 *Procenata od ukupnog broja jedinica smeštaja 20. Vecina ispitanika je odgovorila na pitanja o jakim tackama u turizmu u Banatu. događaji ili destinacije sa etničkim specifičnostima.0 6.0 jasne strategije lokalnih vlasti poboljšanje infrastrukture i urbanistickih  planova 11.0 povecanje kapaciteta za seoski  turizam.0 9. Češko selo. Gusanijada i Dani ludaje.proizvoda i saradnja  lokalnih samouprava iz Banata turisticka signalizacija 9. poslovni turizam. nedostatak velike investicije npr.5%. manje lokalne manifestacije kao što je Slaninijada.0 4. . Slabe tačke turističkih zona Banata su: Slaba promocija turističkih proizvoda.0 obuka kadrova. Vršac i Vršačke planine. Dani vina. motivacija  za rad u turizmu 14. Akva parka ili neke jasne specificnosti u turistčkoj ponudi. Primetan je trend ne davanja odgovora ili veoma oskudnih odgovora Primetna je takodje i izvesna doza rezignacije u kontaktu sa turističkim radnicima. što je 45.Koje su vaše sugestije za otklanjanje pomenutih problema? odvajanje politike od turizma strateska edukacija stanovnistva  o  potencijalima regije u kojoj zive povoljno kreditiranje za razvoj turizma nedostaje jedna velika investicija u turizmu u  Banatu 17. dotrajala infrastruktura.0 7. Deliblatska peščara. sa potencijalima i drugih sela su pomenuti kao turistički proizvodi. Evo njihovih odgovora: Jake tačke turističkih zona Banata su: Relativno dobra infrastruktura koja ipak rteba odrzavanje.  kongresni turizam bolja promocija tur. koje je moguće uvezati sa različitim 74 . Veliki broj upitnika nije vraćen (91 od 109. multietnicknost i speificnost obicaja. primetna je istovremeno svesnost o multikutluralnosti Banata ali nema jasnih ideja kako je iskoristiti Mala banatska sela kao što su Belo Blato. Zaključna razmatranja svih ispitanika u anketiranju su sledeća: Najinteresantnije turističke destinacije/događaji/objekti su: Dani piva u Zrenjaninu.0 11. dobar geografski položaj (blizu granice i prestonice. Na kraju ove ankete ispitanici su zamoljeni da daju svoje viđenje jakih i slabih tačaka turističkog proizvoda banata.0 15.

lovni turizam.lov i ribolov. formiranje turističkih organizacija na bazi javno-privatnog partnerstva. dokumentarni filmovi o turističkim zonama. nedostatak kohezivne sile u okviru struke turizmologa i zajedničkog cilja razvoja banatskog turizma-partikularizam. razmeni informacija. degustacije vina. a najmanje su korišćeni rumunski. turističke ekskurzije kulturnog tipa. banatski deo Dunava. neosetljivost za prirodne lepote i kulturno nasleđe. Predmet istraživanja je bio istovetan kao i kod zaposlenih u smeštajnim kapacitetima. nedostatak smeštajnih kapaciteta. pute susreta turističkih radnika. su turističke destinacije ili vrste turizma koje predlažu turistički radnici kao najatraktivnije u Banatu. sportski turizam. uplitanje politike u struku. itd. itd. Slabe tačke turističkih zona Banata su: nedostatak promocije. slabo uvezivanje turističkih proizvoda. nešto manje je poznavanje mađarskog. usmeravanje dela budžetskih sredstava za finansiranje projekata malih i srednjih preduzeća i preduzetništva u oblasti turizma i pokretanje programa za edukaciju i upoznavanje stanovništva sa potencijalima turizma u Banatu. nedostatak ljudskih resursa. novinama i časopisima. Najveće poteškoće koje ima razvoj turizma u Banatu su : nedovoljna promocija turističkih proizvoda Banata. razvoj turističkih zona. nepostojanje strategija razvoja turizma u opštinama i na regionalnom nivou. Vršac. Zrenjanin. biciclizam. slovački. nedostatak većih struktura za rekreaciju koji su modernizovani i koji bi mogli da privuku veći broj turista. regate na Tamišu. stvaranje finansijskih fondova. itd. usavršavanje stručnih kadrova. nemački i ruski. REZULTATI ISTRAŽIVANJA U TURISTIČKIM AGENCIJAMA i TURISTIČKIM INFORMATIVNIM CENTRIMA Druga grupa upitnika je dostavljena zaposlenim u turističkim agencijama i turističko informativnim centrima na teritoriji Banata. zadovoljavajuća infrastruktura.festivalima etničkih zajednica. nepovezanost sa Rumunijom. nedostatak kvalifikovanih ljudskih resursa u ovoj oblasti Najpoznatiji svetski jezici koje govore zaposleni u kontaktu sa turistima su: engleski i italijanski. politički podobnih. promotivni paketi. distribucija prospekata. slabo bavljenje vlasti strategijama turističkog razvoja i korišćenja potencijala Banata u turističke svrhe. Predložene mere za poboljšanje situacije su: saradnja vlasti i investitora. dobrom hranom i čistim prirodnim okruženjem Belocrkvanska jezera. postavljanje nekompetentnih ljudi. pogranična zona. pecanje. dok je metodologija istraživanja bila primerena ispitanicima: 75 . učešće na sajmovima turizma. razvoj ekoturizma. ali ne stručnih. Jake tačke turističkih zona Banata su: Bogatstvo resursa. reklamiranje putem interneta. lepote reke Karaš. Modaliteti za promociju turističkih proizvoda Banata su: publicitet na televiziji.multikulturalizam. politizacije turizma. jednodnevni boravci u Banatu za goste iz Beograda i većih gradova. loše stanje turističkih objekta i prilazna infrastruktura.

11 iz Srednjebanatskog i 18 iz Južnobanatskog). Metod koji je primenjen je upitnik distribuiran preko stručnih organizacija i turističkih informativnih centara Obim uzorka 38 (9 iz Severnobanatskog okruga. naivna umetnost Gastronomske znamentiosti i manifestacije Belocrkvanska jezera Rečni tokovi 5 18 12 7 11 2 6 5 Naznačite tri od najtraženijih turističkih proizvoda Banata koje nudi klijentima Vaša agencija ili info centar i rasporedite prema silaznom redosledu. Tom prilikom najinteresantniji proizvodi za domaće i inostrane turiste su sledeći: Prema Vašem mišljenu.Uzorak je prigodan. koje su glavne destinacije/događaju/objekti u Banatu od interesa za turiste? 8 3 12 6 13 5 18 Dvorci Manifestacije u gradskim jezgrima Zaštićena prirodna dobra Kulturne znamenitosti Ribolovni turizam Banje Dani piva Dani Ludaje Grožđembal Carska bara Deliblatska peščara Kovačica. prema ovim istraživanjima najveći deo turističkih agencija ima turističke aranžmane koji obuhvataju ponudu Banata. od ovog broja 28 agencija i 10 turističkih info centara Broj vraćenih upitnika od ukupnog broja distribuiranih je 41% 1. čini ga zaposleni iz turističkih info centara u različitim banatskim opštinama i turističkih agencija iz sva tri banatska okruga. 12 5 28 Carska bara Dvorci Banata Dani ludaje Dani piva Dani vina Manastir Mesić Banja Melenci 18 6 9 6 13 7 Belocrkvanska jezera Vršac Deliblatska peščara 12 76 *Ukupan broj odgovora . u odnosu na prodaju.

gastronomski specijaliteti. instrumenti .reke. ili pak nije potpun. a zatim . Najveći broj anketiranih turističkih agencija (22) ima turističke proizvode koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica u Banatu. dok njih 6 nema ove proizvode u svojoj ponudi. Odgovori na pitanje o modalitetima za promociju ponude agencije i info centra su sledeći: Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 35 35 30 25 20 34 29 23 15 15 10 5 0 9 da 3 4 ne štampa radio tv oglasi distribucija  brošura. 3. Što se tičepromtivnih materijala za banat. 7. Običaji etničkih zajednica. dane vina . što utiče na mogućnost organizovane ponude ovih usluga na nivou banata. banju Melenci. 5. flajera sajmovi Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu:  30 26 25 26 24 20 15 14 12 12 10 da 5 ne 0 turistički katalozi baneri turistička udruženja  Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 30 29 24 25 20 16 15 14 12 9 10 da 5 ne 77 0 informativni turistički centri veb sajt reklame na internetu . 4.. Drugi turistički proizvodi koji imaju potencijale razvoja i plasiranja na turističkom tržištu su: salaši. krstarenja. multikulturalnost.. ove agencije ih nude ali smatraju da ga nemaju dovoljno. biciklizam. kao i smeštajni kapaciteti mogu obezbediti usluge turističkih vodiča. prirodne retkosti. (18%). pesma folklor. 6. Turističke agencije. manastir mesić (13%). igra..2. carsku baru. Očigledno je da su komercijalni proizvodi turističkih agencija aranžmani za dane piva (28%). što je rezultat udruživanja turističkih vodiča na nivou Zrenjanina.. lov i ribolov.

Skoro sve agencije i info centri imaju u svojoj ponudi usluge turističkog vodiča. oni sadrže malo korisnih podataka koje je potrebno dodatno učiniti atraktivnim. Vršac. distribucijom prospekata i letaka. sportski turizam. lovni turizam. lepote reke Karaš. su turističke destinacije ili vrste turizma koje predlažu turističke agencije. banatski deo Dunava. dokumentarni filmovi o turističkim zonama. frekvencija korišćenja sajtova. 78 . razvoj turističkih zona. kulturni turizam. usmeravanje dela budžetskih sredstava za finansiranje projekata malih i srednjih preduzeća i preduzetništva u oblasti turizma i pokretanje programa za edukaciju i upoznavanje stanovništva sa potencijalima turizma u Banatu. kvantitet i korisnost informacije su povećane. Belocrkvanska jezera. pecanje. formiranje turističkih organizacija na bazi javno-privatnog partnerstva. preko štampe. Zrenjanin. preko informativnih centara itd.8. Najveći broj turističkih agencija i info centara imaju sopstveni sajt preko koga promovišu svoje ponude. regate na Tamišu. poseduje sopstveni web sajt što utiče i na bolju njihovu promociju. Zaključna razmatranja svih ispitanika u anketiranju su sledeća: Približno polovina agencija i info centara ne uključuje u turističku ponudu objekte u Banatu (razlozi su ne postojanje veće potražnje. a prevođene su na najmanje jedan svetski jezik (ovaj zadnji aspekt je navelo skoro polovina agencija) Predložene mere za poboljšanje situacije su: saradnja vlasti i investitora. degustacije vina. jednodnevni boravci u Banatu. preko turističkih kataloga. usavršavanje stručnih kadrova. U najvećem broju slučajeva. postoji slaba zainteresovanost za saradnju i povezivanje događaja i turističkih proizvoda. Veći je broj turističkih agencija koje ne uključuju u svoju ponudu turističke proizvode koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica u Banatu Polovina turističkih agencija ne nudi materijale za promociju turističkih proizvoda Banata. itd. takođe slaba afirmacija banatskog turizma od strane banatskih turističkih agencija) Slabo se poznaju turistički proizvodi koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica Banata. Modaliteti kojima agencije i info centri promovišu turističke ponude su: putem web sajta. stvaranje finansijskih fondova. ukupno 87%. biciklizam. Ako ih agencija ipak nudi. Najveći broj turističkih agencija i infocentara. preko propagandnih bilborda. Glavni krtiterijumi za selekciju turističkih proizvoda za koje agencije i info centri nude informativne materijale su: bolja cena. pored onih koje imaju u tekućoj ponudi. učešćem na sajmovima turizma. uspešnost ponude. zahtevi klijenata. itd. retko su prevedeni na strane jezike.

banatska obala Dunava. srednji. Kao najviše pominjane destinacije u Banatu sa potencijalom izdvajaju se Deliblatska Peščara. odgovori turističkih radnika odražavaju adekvatno dokumentovanje. U pogledu objekata/ događaja/ destinacija sa specifičnostima etničke zajednice.ZAKLJUČCI ANALIZE JAVNIH INSTITUCIJA I TURISTIČKIH ORGANIZACIJA U ovm delu istraživanja su sprovedena u turističkim organizacijama i javnim institucijama koje se bave turizmom. bili smo zadovoljni. 79 . Svi podaci koji su prikupljeni od strane zaposlenih u javnim institucijama i turističkim organizacijama podvrgnuti su kvalitativnoj analizi. sela sa pretežno rumunskim stanovništvom. pojas oko reke Tise i Deliblatska peščara. pogodnih oblika reljefa za sportski i lovni turizam i potencijal za razvoj ovih oblika turizma uz adekvatnu podršku lokalne samouprave. Vršačke planine. prisustvo turističkih objekata. Smatramo da je analiziran uzorak javnih institucija i turističkih organizacija dao relevantne odgovore koji mogu da okarakterišu njihov rad i mišljenje o pitanjima iz oblasti turizma koja pokriva ovaj upitnik. kao i istorijske spomenike i etničku raznolikost. sektora za razvoj Iako broj vraćenih upitnika od ukupnog broja distribuiranih nije 100% veće 55%. predstavnici javnih institucija čini se da imaju slična mišljenja o određenim zonama kao što su južni. aktivnosti vezane za vinske puteve. Kao što se očekivalo. Zaključci analize su sledeći: U odnosu na značaj nekih turističkih destinacija/događaja/objekata u Banati. odnosno opštinska tela i sektori za privredu. njihovu stručnost i poznavanje istražene problematike u osetljivo različitoj i velikoj meri u odnosu na aktere turizma: jedinice smeštaja. potencijal reka za sportski turizam i odmor uz reku Tisu i njene obale. postoje nekoliko tačaka oslonca. jer prilikom nekih prethodnih istraživanja odaziv je bio znatno manji. sela sa mešanim etničkim stanovništvom. razvoj ili turizam (zavisno koji od njih opština ima). svesnost zaštitte prirodnih resursa i naslanjanje na adekvatne vidove preduzetništva. razvoj senzibiliteta za prirodne lepote. Pominju se takođe i festival piva u Zrenjaninu kao i kompletna muzička ponuda ovog grada. dva ili sva tri navedena načina: Preko turističke organizacije na njenoj teritoriji Preko opštinske službe koja se bavi turizmom (sektor za turizam) Preko opštinske službe za razvoj. Od 19 kontaktiranih opština koliko ima ukupno u Banatu 17 opština je odgovorilo na jedan. Kao razlozi što su ovi objekti od interesa za turiste napominju se: specifični pejzaž zone. severni Banat. turističke agencije.

veći deo opštine Ada i Senta. U nekoliko primera iz Banata evidentan je dobra saradnja između opština i turističkih organizacija. organizovani su određeni događaji (promocije knjiga. postoje pokušaji razvijanja programa za marketing koji imaju za cilj specifičnosti svake destinacije. preko sopstvenog web sajta – kojim raspolađu svi turističko informativni centri u određenim opštinama i same opštine ukoliko imaju sektor koji se bavi turizmom u okviru sektora za privredu. predstavnici javnih institucija ocenjuju u dovoljno velikoj meri da su ove informacije korisne ali takodje nedovoljne. Usluge koje su naznačene u ovoj studiji ocenjene su povoljno kad je reč o ljubaznosti. distribucija prospekata i letaka. ažurnosti. učešće na sajmovima turizma. Takođe u nekoliko slučajeva zaposleni govore rumunski i mađarski. u najvećem broju slučajeva oni znaju: engleski. često su samo na srpskom jeziku. geografske karte) Uglavnom sve institucije imaju bar neke informativne materijale o turističkim destinacijama Banata. nedostatak praktičnog pristupa. U najvećem broju slučajeva. kao i ruski. opštine sa pretežno madjarskim stanovništvom (Kanjiža i okolina. a najčešće su: štampa.). dizajnerski neusaglašeni i često samo lokalno prisutni (bez njihove dalje distribucije u Beogradu ili drugim gradovima Banata i Srbije). To se najbolje vidi u zajedničkim projektima koji su uradjeni na osnovu strategija razvoja opštine. fotoizložbe. sposobnosti za rešavanje problema. nedostatak povezanost sa drugim turističkim proizvodima i posebno. sa drugim turističkim organizacijama i jačeg povezivanja turističkih agencija i turističkih organizacija. vizuelno tj. dokumentarni filmovi. itd. Što se tiče akcija za promociju turističkih destinacija/ događaja/ objekata u Banatu. Podeljena su mišljenja oko atraktivnosti/neatraktivnosti grafiike ovih materijala. Načini promocije turističke ponude ove zone su različiti. promocija putem turističkih udruženja. u najvećem broju su to štampani materijali za promociju turističkih objekata u Banatu. U pogledu stranih jezika koje govore zaposleni ovih agencija i info centara. održavanje seminara. nedostatak jasne strategija razvoja turizma u okviru sveobuhvatnog ekonomskog razvoja regiona Banata. znatno manje itallijanski. Ne postoji povezanost promotivnog materijala sa drugim događajima i destinacijama u Banatu. koncipirani su i raspodeljeni su paketi za promociju banatskih objekata (brošure. Istovremeno ukazano je skoro u svakoj anketi da 80 . likovne izložbe. francuski i nemački. komunikativnosti. S druge strane.Češko selo (češko stanovništvo). turističke organizacije i institucije se žale na nedovoljno ljudskih resursa stručnih u oblasti turizma. smatra se da ovi materijali nisu dovoljni. itd).

nedostatak prevoznih sredstava i železničkih veza unutar i preko granice. povoljan gegorafski položaj jer je u granišnom kontaktu sa dve države: Mađarskom i Rumunijom 8. nedostatak struktura za rekreaciju. mogućnost ulaganja u seoski turizam Slabe tačke su: 1. nedostatak stručnih ljudskih resursa. jedinice smeštaja. lokalnim vlastima i akterima iz turističkog sektora – turističke agencije. organizovanje kurseva za usavršavanje i specijalizaciju za zaposlene koje dolaze u kontakt sa turistima. Jake tačke turističkih zona u Banatu su: 1. blizina prestonice Beograda 9. Najveće poteškoće u razvoju turizma su: neodgovarajuća prilazna infrastruktura. 5. slabost smeštajnih kapaciteta i higijenskih uslova u postojećim objektima. nedostatak većih investicija koje bi se vezale za imidž Banata. privredni razvoj Banata. kontinentalna klima sa dužim letom i mogućnost adaptacije turističke ponude na ostala godišnja doba. veliki broj otpada i deponija 3. stvaranje bolje veze sa seoskim domaćinstvima u cilju poboljšanja smeštajnih kapaciteta kao dopuna već postojećim. u samom mestu. kao i na mapama koje se i dalje štampaju sa netačnim ili zastarelim informacijama) 4. stvaranje novih turističkih proizvoda. prirodna okolina. multikulturalizam regije. nedostatak raznovrsnih turističkih proizvoda. veoma loša turistička signalizacija na putu (glavnim i sporednim. Moguća rešenja za otklanjanje gore pomenutih problema su: popravka putne mreže. 5. nedovoljna promocija turističkih proizvoda Banata. gostoprimljivost i nacionalna ranolikost koja nije iskorišćena 3.je edukacija zaposlenih veoma važna i to onih koji dolaze u kontakt sa turistima. poboljšanje saradnje među administratorima turističkih objekata. 2. različitost reljefa. slaba promocija Banata kao turističke destinacije. neuređenost zelenih površina. poboljšanje infrastrukture. izbacivanje političke podobnosti na vodećim mestima u turizmu i postavljanje ljudi iz struke. nedostatak jasne vizije razvoja turizma na osnovu strategije 81 . stvaranje određenih specifičnosti u strukturama za odmor i zabavu koje su specijalizovane u oblasti ekoturizma. usklađivanje vizije razvoja turizma. vraćanje železnice. gastronomija i lokalni specijaliteti 4. 2. 7. vodeni tokovi – reke i kanali 6.

seoski.1 S. Zbog toga smo u ovoj strategiji uradili dublje analize i snimanje celokupnog prostora Banata. pristaništima i marinama. jezerom. kako bi mogli da uputimo sve one koji treba da se bave pozicioniranjem turizma ovog regiona na sve mogućnosti koje on pruža. Sentom. nautičke. Irigom.sa nacionalnim parkom. nautički. donja Tisa i gornja tisa sa pripadajućim teritorijama. Karašom.1. Za ovu regiju se navode sledeće turističke Izletničke. 8. ritovima.banjski.2 C. Dunavom. Backom Topolom.lovni. Dunavom.5 DELIBLATSKA PEŠCARA – sa vršačkim brdima. Tise i kanala DTD. Labudovim oknom. Belocrkvanskim jezerima. kao i za poslove valorizacije i promocije turističkih resursa 10. Velikim Gradištem. graničnim Kaluđerovo i dr.6. nedostatak naglašene specifičnosti regiona koji se može dalje koristiti i razvijati 9.3 i S. Nedovoljna podrška dobrim projektima 12. S. II. ekološke i dr.sa panonskim regijama S. Adom. Smatramo da ovakvo usmeravanje razvoja turizma Banata ni u kom slučaju nije niti dovoljno a ni adekvatno s obzirom na turističke motive kojima raspolaže prostor Banata. Vršcem. adama na Dunavu. mrtvajama Tise. Petrovaradinskom tvrdavom. lukama. nedostatak stručnog kadra iz oblasti turističko ugostiteljske privrede.4 segmentima drumskih pravaca E75 i E660. banjom Slankamen. Vrdnickom banjom. Preklapanje sa zonom C na Dunavu i Kikindom. Prema Prostornom planu Srbije izdvojene su sledeće turističke regije. Nedovoljno izdvajanje sredstava za organizaciju edukacije kadra u turizmu i podsticanje uključivanja radno sposobnog i mlađeg stanovništva u poslove turizma 13. Izletnicke. Sremskim Karlovcima. S.1 FRUŠKA GORA . ekološki. segmentima plovnih pravaca Dunava. Kao turističke aktivnosti na ovim prostorima izdvajaju se sledeći oblici turizma: izletnički. 7. koje pripadaju Banatu ili se pak preklapaju ili dotiču ovu regiju: II. nedovoljna međuopštinska saradnja 11.2. 82 . Nerom. ekološke. Nedovoljno ukazivanje na važnost strateških partnerstava sa privatnim sektorom i stvaranjem privatno javnih aranžmana TURISTIČKE ZONE I REGIJE U SRBIJI Prema prostornom planu razvoja Srbije određene su turističke zone i regije razvoja turizma na prostoru naše zemlje. Belom Crkvom. fruškogorskim manastirima i dr. lovištima i dr. spomenicke i dr. Prema ovom dokumentu na prostoru Banata izdvajaju se Deliblatska peščara. Srebrnim prelazom aktivnosti: S SEVERNA ZONA . preveliki politički uticaji i u suprotnošću sa potrebama struke. nauticke. nedovoljna povezanost sa drugim turističkim proizvodima. Backom Palankom. Novim Sadom.

Novim Bečejem. nauticke. Za područje Banata je istaknut Tranzitni turistički pravac . Zrenjaninom. Politikom disperzivnog turističkog razvoja vrši se prezentacijai nove. Tom prilikom se javlja koncentracija turista na pojedinim tačkama. Zbog toga razvojnom politikom treba omogućiti ravnomerniju prostornu distribuciju turista unutar destinacije. Ovakva politika je važna zbog sledećeg: Smanjuje se pritisak na kritična područja u kojima su locirani ključni turistički motivi. time bi trebalo da se detalno pozabavi tim stručnjaka.II. lovištima i dr.2 S. Uspešna politika disperzivnog turističkog razvoja zasniva se na razumevanju motivacije posetilaca. linijama i površinama. Praksa ukazuje na činjenicu da se turisti najčešće grupišu i posećuju određene delove turističkih destinacija koji se odnose na centralne lokalitete i turistička jezgra. USKLAĐIVANJE PROSTORNOG RAZVOJA TURIZMA BANATA Prilikom razvoja turizma distribucija turističkih tokova u okviru destinacija nije ravnomerna. Prirodni resursi. Stanovništvo. doprinosi privrednom razvoju perifernih delova destinacije i povećava zaposlenost domicilnog stanovništva.4 DONJA TISA . pri čemu turistička kretanja treba usmeriti ka njenim perifernim delovima. lovne i dr. Bečejem. Shodno tome treba definisati i makro i mikro prostorne zone na osnovu brojnih analiza i inventarizacije i ocene turističke ponude. dok druge mnogo veće površine unutar destinacija nisu predmet interesovanja posetilaca. Za ovu regiju se navode sledeće turističke aktivnosti: Izletnicke. koji bi mogao da koristi rezultate ovog Strategijskog plana razvoja turizma. Tom prilikom kategorije važne za definisanje makro prostornih zona bile bi sledeće: Geografski položaj.Auto-put E-70 Beograd-Vršac-rumunska granica.sa Tisom. Ovim planom je takođe predviđen razvoj i ulaganja u infrastrukturne objekte kao što su tranzitni turistički pravci. Banjom Rusandom. Postojeća turistička infrastruktura. kanalima. čime se otvaraju nove poslovne mogućnosti. Titelom. kao i razvoju i 83 . Podstiče se turistička potrošnja u novim zonama i lokalitetima. temeljnoj analizi načina na koji različite grupe turista koriste dati prostor. Žabljem. neotkrivene ili nedovoljno valorizovane vrednosti i osobenosti destinacije. Pošto je ovo pitanje prostornog plana i trasiranja turističkog razvoja.

treba precizno identifikovati lokacije za: izgradnju hotela i drugih smeštajnih kapaciteta. neprimerenog kapacitetu prostora. ekološki. sa ciljem da se omoguće što veće koristi lokalnoj zajednici. Brojne su mogućnosti za razvoj različitih vidova turizma: tranzitni. neophodno je njegov dalji razvoj staviti pod rigoroznu kontrolu. izletnički. uz minimalne negativne efekte. saobraćajnu i ostalu infrastrukturu. kulturnomanifestacioni. kao i konflikta između različitog tipa njenih korisnika. orijentacija na veliki broj lokaliteta ima i svoje negativne strane: povećana erozija tla prilikom izgradnje objekata. ribolovni . ekonomski. kanalizacija). Adekvatnim vrednovanjem svih činilaca koji deluju na datom prostoru treba na samom početku sprečiti mogućnost predimenzioniranog turističkog razvoja. Ukoliko turizam prouzrokuje visok stepen saturacije prostora. kongresni. rekreativne zone. seoski. tj. zanatskih i drugih uslužnih objekata. U svetu je teško naći regije relativno malog prostornog obuhvata sa ovako sadržajnom turističkom ponudom kao što je region Banata što bi uz efektan marketinški program mogao biti veoma interesantan ''turistički proizvod'' za inostrano tržište. Disperzivan prostorni razvoj mora biti dobro planiran i organizovan da ne bi došlo do zagušenja i saturacije date destinacije. preduzeti mere za povećanje nosećeg 84 . neracionalno širenje saobraćajnica. Sa aspekta razvoja turizma. lovni.promociji različitih atrakcija koje će odvući turiste od postojećih turističkih centara i lokaliteta i usmeriti ih ka novim oblastima. eko-turizam. sportsko-rekreativni. Usitnjenost kapaciteta i ponude. trgovinskih. Zbog toga domicilno stanovništvo mora biti aktivno uključeno u sve faze donošenja i realizacije planova prostornog razvoja date sredine. Npr. Najbolji pristup je da se intenzitet turističkog razvoja planira na osnovu procene nosećeg kapaciteta date sredine. Trebalo bi pratiti razvoj turizma u svetu i iz konkretnih primera doneti zaključke kako na pravi način razvijati turizam Organizacija. parkove i druge zelene površine. zaštićene oblasti i objekte. različitih navika. ponašanja i potreba. sociokulturni i sl). izraženi problemi vezani za obezbeđenje dodatne infrastrukture (vodovod. izuzetno bogatu i reprezentativnu ponudu Banata moguće je proširivati i na taj način ostvariti ravnomerniji prostorni razvoj turizma. i dr. kao i angažovanje većih zemljišnih površina po jedinici smeštajnih kapaciteta. uređenje i opremanje prostora turističkih destinacija Prilikom organizacije i uređenja prostora turističkih destinacija treba podjednako uvažavati više kriterijuma (motivski.

kapaciteta ili se orijentisati na razvoj drugih turističkih lokaliteta u bližem okruženju. Dosadašnji nivo razvoja turizma doprineo je stvaranju fizionomije pojedinih delova Banata na turističkom tržištu. visinu i spratnost objekta. zabavni i etno 85 . Zrenjanin. Tom prilikom treba da vodimo računa o kriterijumima po kojima ćemo vršiti izbor. Na osnovu prisustva kompleksa motiva i postojećih uslova različitog karaktera. izgradnjom novih i adekvatnom opemljenošću i uređenošću turističkog centra (sale. proporciju između izgrađenih i slobodnih površina/pejzažnih predela. a shodno potrebama potrošača. Kulturni turizam se razvija na potezu Pančevo. prateći rekreativni. Turistički poslenici Banata treba da prepoznaju sve postojeće šanse i udruženi postignu zadovoljavajući nivo razvoja turizma ovog podrušja. oni mogu biti: prostorni. a uvažavajući utvrđene kriterijume. Generalno posmatrano. Pre svega . kulturno istorijskih spomenika i zaštićenih dobara. uređenje parking prostora i sl. ipak možemo reći da kao i na drugim tržištima. Raznovrsnost prirodnih i antropogenih turističkih motiva i njihova koncentracija u nekoliko disperzivnih centara imaju značajnu i komparativnu prednost. podizanje zaštitnih pojaseva oko izgrađenih kapaciteta. Tom prilikom treba voditi računa o standardima razvoja i dizajna turističkih kapaciteta. ekonomski. nabrojaćemo neke od najprikladnijih oblika turizma na prostoru Banata koji mogu da valorizuju njegove turističke vrednosti. i ovde marketing ima ulogu da omogući plasman proizvoda i usluga. Vršac. Uslovi za realizaciju ovog vida turizma Banata su izuzetni s obzirom na veliki broj arheoloških lokaliteta. Shodno tome dosadašnji razvoj turizma kretao se u sledećim pravcima: 1. turistički najatraktivnije lokalitete Banata treba valorizovati kroz oblike turizma za koje njihova aktivnost predstavlja integralni turistički motiv. ugostiteljski kapaciteti. O svim ovim standardima više će biti reči prilikom izrade lokalnih strategioja razvoja turizma. ekološki ili funkcionalni. IZBOR MOGUĆIH OBLIKA TURIZMA NA PROSTORU BANATA Na osonovu analize turističkih resursa Banata može se zaključiti da postoje povoljni uslovi za stvaranje konkurentnih turističkih proizvoda ostvarivanjem postojećih komparativnih prednosti. Kikinda. motivski. marketing potpuno uvažava koncept održivog razvoja. Turistička tražnja se zadovoljava poboljšanjem i diverzifikacijom postojećih smeštajnih kapaciteta. Uvažavajući brojne specifičnosti turizma. a na svom razvojnom putu. Postoji više tipova standarda koji se primenjuju u kontroli i usmeravanju razvoja turističkih kapaciteta i oni se odnose na gustinu razvoja.

folklorno oživljavanje sela). zabavni. određivanje mogućih lokacija i sadržaja informativnih punktova prema specifičnostima.). kao i obogaćivanje ukupnog doživljaja turiste o određenim prostorima. Seoski turizam ima izuzetne mogućnosti u posmatranoj regiji. razvoj pratećih kulturno-zabavnih sadržaja i programa. eko kampovi. seoski turizam. neophodno je izvršiti kategorizaciju objekata. Takođe.. etno. S obzirom na postojeće hidro potencijale Banata. žetva. Manifestacije su deo turističke ponude koje svojim programima i vrstama utiču na poboljšanje kvaliteta turističke ponude. Manifestacioni turizam dobija sve važniju ulogu u turističkoj ponudi u svetu.programi i sadržaji).. Osim toga treba razvijati i prateće sadržaje. kao i na svetske turističke trendove.. 4. prezentacija objekata i celina od kulturnog i istorijskog značaja uz preduzimanje neophodnih mera za uređivanje njihove okoline..) što podstiče razvoj ekskurzione turističke ponude (uređenjem izletišta i mreža rekreativnih staza). Ukoliko želimo da se ovaj vid turizma i dalje razvija moraju se izgraditi novi i rekonstruisati postojeći smeštajni kapaciteti. eko kampovi. 6. Treba posebno napraviti plan podsticajnih mera za razvoj ovog vida turizma. razvoj saobraćajne infrastrukture.. 5. Ono na čemu treba da se radi je aktiviranje sela Banata . ovaj vid turizma Banat treba da prepozna kao svoju razvojnu šansu i shodno tome treba napraviti planove revitalizacije i valorizacije određenih vodenih puteva i površina i uređenje priobalja sa ciljem razvoja ovog vida turizma.. svedbe. razvoja specifičnih oblika privremenih i stacionarnih kapaciteta (etno.) programa ugostiteljstva.. slave. edukativni. razni običaji. razvoj specifičnih ekoloških programa ugostiteljstva i usluga. razvoj specifičnih oblika privremenih i stacionarnih smeštajnih kapaciteta (etno. rekreacija) i omogućavanje njihovog funkcionisanja u toku cele godine Na taj način se omogućava bogatija ponuda različitih turističko-rekreativnih programa i sadržaja (kulturni. Pre svega treba raditi na turističkom i komunalnom opremanju sela kao i na aktivnostima razvoja specifičnih (ekoloških.). to predstavlja nov kvalitet za turističku prezentaciju zemlje kao i obogaćivanje već postojeće stereotipne turističke ponude.. komunikacije. pa i Banata u pitanju. Neophodno je da se izgradnja i rekonstrukcija ugostiteljskih 86 . posela. usluga i proizvodnje. Postojanje velikog broja manifestacija na području Banata predstavlja izuzetan potencijal za razvoj ovog vida turizma. Boravišni turizam na području većih gradskih centara i. 3. (usluge. 2. jer sadržaji mogu biti i događaji iz svakodnevnih radova: kosidba.Seoski turizam ima skoro neograničene mogućnosti u pogledu obogaćivanja ponude. razvoj specifičnih manifestacija vezanih za selo (kampovi. seoski turizam. setva. Eko turizam može da se razvija na čitavom prostoru Banata s obzirom na postojeće prirodne potencijale. vašari. sve u cilju popularizacije eko turizma. Nautički turizam je zaboravljeni segment turizma kada su planovi razvoja Srbije. Naročito se mora voditi računa o razvoju rekreativno-edukativnih programa kojima se afirmišu prirodne i stvorene vrednosti područja. razvoj ekološke poljoprivrede. edukacija domaćina. sportsko-rekreativni.

7. Da bi se zadovoljila zahtevna turistička tražnja. 10. radionice i likovne kolonije.. uvođenje i razvoj rekreativno-edukativnih programa kojima se afirmišu prirodne i stvorene atraktivnosti. prateći rekreativni. formiranje mreže ugostiteljskih objekata prema kategorijama opremljenosti i specifičnosti turističke ponude. Banjski. Uslovi za realizaciju: Adekvatnom opremljenošću i uređenošću banjskog centra (zdravstveni centri. Sportsko-rekreativni turizam obiluje potencijalima za razvoj na području Banata.Vršački breg. etno-programi). 9. poboljšanje i diverzifikacija postojećih smeštajnih kapaciteta. opravke i održavanje motornih vozila. sportskih i ekokampova. Izletnički turizam je deo turističke tražnje koja ima velike mogućnosti za razvoj u okviru Banata. To su. Dečji i omladinski turizam može da se razvija na čitavom području Banata.). 87 .objekata izvrši prema kategorijama opremljenosti i specifičnosti turističke ponude. uređenje sportskih i eko kampova. Neophodna je izgradnja novih. sportskih. Kikinda). s tim da se u Banatu nalazi mali broj posebnih smeštajnih objeakta za ovaj segment turističke tražnje (u Čardaku. čine neophodnu turističku ponudu. uređenje centara slobodnog vremena kao polifunkcionalnih celina sa koncentracijom različitih rekreativnih sadržaja. rekreacionih i drugih sadržaja) kao i uređenje prostora za lov i ribolov.. Uslovi za dalji razvoj ovog dela tržišta je izgradnja novih. 11. zdravstveno-lečilišni turizam na postojećim lokacijama: Kanjiža. Tranzitni turisti se odlikuju specifičnim zahtevima što otežava mogućnost za organizovanje adekvatne turističke ponude. suveniri. uređenjem mesta i okruženja pruža se kompletna usluga postojećim i potencijalnim turistima. ponuda za tranzitne turiste mora biti raznovrsna.. Uslovi za njegovu realizaciju je obezbeđenje rekreativnih prostora koji omogućavaju korišćenje sezonski i u toku cele godine (uređenje i izgradnja kupališta . mesta rođenja znamenitih ličnosti i lokacije brojnih kulturno-istorijskih spomenika. smeštajni i ugostiteljski kapaciteti. uvećanje i diverzifikacija postojećih smeštajnih kapaciteta.. Svi veći gradovi banata poseduju sportsko rekreativne kapacitete za razvoj ovog vida turizma. bela crkva. snabdevanje kamp i turističkom opremom. Treba posebno napraviti plan uređenja pojedinih objekata i izgradnju novih u funkciji poboljšanja kvaliteta ovog vida turizma. prostora za škole. Rusanda. izgradnja ugostiteljskih sadržaja. Zrenjanin.Vršac. snabdevanje rezervnim delovima. sve u funkciji kvalitetnije turističke ponude. određivanje mogućih lokacija i sadržaja informativnih punktova za pojedine delove prema specifičnostima. Tranzitni turizam se razvija shodno geografskoj i saobraćajnoj povezanosti područja Banata prema granici sa Rumunijom. zabavni sadržaji. 8.gradski centri (Pančevo. sve u cilju uvećanja turističke atraktivnosti područja. pre svega. Uslovi za realizaciju su uređivanje i opremanje izletišta i rekreativnih staza. uređenje destinacija i unapređenje informativne službe.

Ovaj vid putovanja je u stalnom porastu. okolina Kikinde). Industrijsko nasleđe na teritoriji Banata je još uvek neiskorišćena šansa za razvoj turizma.. 17. Crne bare. uređivanje i opremanje izletišta. uređivanje i opremanje izletišta. labudovo okno. Konfiguracija terena Banata je povoljna i postoje idealne mogućnosti za opremanje ovih prostora za potrebe razvoja ovog vida turizma. kao I njegove resurse. Osim toga treba napraviti planove za uređenje posebnih staza i povezati se sa postojećim biciklističkim stazama u drugim delovima srbije i Rumunije. Lovište "Vršačke planine" . Senćanski most na Tisi. postrojenja olajnica. do sada nisu odgovarajući valorizovani. bez obzira na stvaranje novih vidova turizma. Posebno obeležavanje pešačkih staza je osnova daljeg razvoja ovog vida aktivnosti turista. 15. kako bi se napravio idealan odnos prirode i turizma. Ribolovni turizam zahteva izradu programa posebnih mera zaštite. Francuska…).Imajući u vidu turističko geografski položaj Banata. Kako Banat ima mogućnosti za razvoj ovog 88 . Banatska ravnica i njeni zaštićeni prostori su dobar osnov za stvaranje i obeležavanje posebnih pešačkih staza koji bi povezivali interesantna mesta za turiste. svilara. Veliki potencijali koji postoje na području Banata bogatog vinogorjem. Biciklizam je u svetskim razmerama izuzetno razvijen. utvrđivanje posebnih ribolovnih režima . 19. Banat poseduje već uređenja lovišta koja treba koristiti (Lovište "Deliblatska peščara" . Italija. ukazuju nam da je ovaj vid turizma u porastu id a se od ovog segmenta ubira izuzetno veliki devizni priliv. mlinovi. "Dragićev Hat". Lovni turizam zahteva izradu programa posebnih mera zaštite. Pešačenje je izuzetno razvijen deo turističke tražnje kako na domaćem tako i na inostranom turističkom tržištu. stvaranje posebnih programa kružnih tura po banatu u mnogome bi doprinelo turističkoj valorizaciji ovog područja. 16. Bird watching kao deo specifičnih oblika turizma ima izuzetne potencijale za razvoj na području Carske bare. primer zemalja visokorazvijenog turizma (Španija. Deliblatske peščare. uređivanje i opremanje prostora za ribolov. izgradnje i uređivanje lovačkih domova i lovačkih čeka. ovo može postati prepoznatljiv proizvod turizma Banata.mlin na konjski pogon 18. Lovište "Donje Podunavlje". Tu se nalazi izuzetno vredno nasleđe (Kule svetionici u Pančevu. prevodnica Šlajz u Kleku. "Labudovo okno". Suvaca .. S tim u vezi treba urediti postojeće saobraćajnice i staze za ovaj vid transporta. Kružna putovanja predstavljaju način da se u kratkom roku obiđu turistički potencijali neke regije.12. pašnjaci velike droplje.Treba uraditi poseban program razvoja šumskog gazdinstva Banat radi njegovog uključivanja u razvoj lovnog turizma. S obzirom na obilje vodotokova i različitih hidrografskih potencijala banata. Vinske ture predstavljaju deo turističke tražnje za specifičnim oblicim turizma. 13. izgradnju.) 14. ustave na Tisi u Novom Bečeju.

vide i dožive njihovu razlišitost. Pored toga. Multikulturalnost I različite konfesije koje žive na prostoru Banata daju osnovu za mogućnost razvoja ovog vida turizma. kakvih na području Banata može biti izuzetno puno. veliki broj sakralnih građevina koje su nastale kroz vekove življenja različitih zajednica na ovom prostoru. folklora. a nama i našim pokolenjima na znanje treba staviti u upotrebu njihove domove i mesta boravka. uzbuđenje. osnov su za razvoj ovog vida turizma. 24. 23. Education). muzike i gastronomije predstavljaju osnov za formiranje raznolikih turističkih proizvoda i turističkih programa kako za domaće. 22. Na ovom području su rođeni. Tematski turizam koji se bazira na principu ‘’3-E’’ : zabava. Zrenjaninu i Kikindi. Neki od veoma bitnih uslova za upravljanjem održivog razvoja destinacije su iniciranje i sprovođenje Agende 21 i Lokalnog ekološkog akcionog plana. Excitement. tu su boravili i stvarali mnogi učeni ljudi naše istorije i sadašnjosti. 26. 20. Putevima znamenitih ljudi je turistička ponuda koja ima izuzetne mogućnosti na tlu banata. Uključujući se u takvu potragu stvaramo nove mogućnosti za razvoj turizma Banata. Avanturistički turizam još uvek čini mali deo turističke tražnje.obrazovanje (Entertainment . Danas se u turizmu traži ono što je novo i što je neobično. ova tržišna niša se stalno povećava i predstavlja izuzetnu mogućnost za proširivanje turističke ponude Banata. Posete i upoznavanje sa različitim kulturama. i uključuju turističku ponudu I sadržaje koji zadovoljavaju ove principe. omogućuju turistima da se upoznaju. boravak u različitim kulturnim sredinama su neponovljivi doživljaj. Multikulturalnost ovog područja koje naseljava veliki broj naroda i narodnosti. utvrđivanje strategije i sprovođenje akcija. ukoliko njegova načela budu uključena u proces stategijskog planiranja razvoja turizma i ukoliko se ovaj koncept postavi i kao jedan od strategijskih ciljeva razvoja.vida turizma kroz manifestacije posvećene berbama (Vržac). Međutim. procenu stanja životne sredine. Uslovi za realizaciju ovog vida turizma je adekvatna opremljenost i 89 . Njima u čast.Bogatstvo. Kongresni turizam delimično je razvijen u Vršcu. To je proces zasnovan na širokom učešću lokalne zajednice koji obuhvata viziju lokalne zajednice. tako i za inostrane goste. Verski turizam ima izuzetnu osnovu za svoj razvoj na teritoriji Banata. 25. to se ovaj turistički proizvod mora posebno da osmisli i plasira na adekvatna tržišta. poludnevne. 21. utvrđivanje prioriteta. običaja.Koncept održivog razvoja može postati osnova razvoja turizma u jednoj zemlji. Banat može svoje prirodne I antropogene motive da kombinuje na bezbroj načina I time omogući stvaranje različitih turističkih proizvoda za ovu vrstu turizma. Turizam običaja može biti izuzetno profitabilan na području Banata. Održivi turizam . jednodnevne i višednevne izlete.

sociopsihološkom i funkcionalnom razvoju ovog regiona. već se sve više traži vredno novo iskustvo (Experience for Money). To dovodi do disproporcije onoga što turista želi i traži i onoga što mu se nudi u turističkoj destinaciji. što je kvalitetno planiranje prostora jedan od najvažnijih preduslova za dugoročni i održivi razvoj turizma. Nekadašnja potreba da turistički proizvod ima povoljnu cenu (Value for Money) sada nije dovoljna. Zbog toga. tehničke uređaje i opremu. neotkrivene ili nedovoljno valorizovane vrednosti Banata Politika disperzivnog turističkog razvoja zasniva se na razumevanju motivacije turista. Politikom disperzivnog turističkog razvoja mogu se promovisati nove.uređenost centara sa akcentom na: kongresne prostore. To nije nimalo lako. odnosno nove vredne emocije (Emotion for Money) koje se mogu doživeti u određenoj turističkoj destinaciji. uporediti sa svetskim i domaćim turističkim kretanjima. želje lokalnih planera i mogućnosti prostora za prihvat određenog broja posetilaca. analizi korišćenja prostora od strane turista. Na ovaj način mogu se ostvariti: Smanjenje pritiska na određena područja u kojima su locirani ključni turistički motivi što može dovesti do niza ekoloških problema . ekološkom. Zbog toga se mora voditi računa o uspostavljanju ravnoteže između potrebe turista. 90 . Turistička tražnja je izuzetno heterogena a za razliku od toga. saobraćajne uslove. Iako turizam u banatu nije dovoljno razvijen. i razvijati one vidove turizma koji se mogu plasirati na određena tržišta. dalji razvoj turizma Banata treba usmeriti na brojne atraktivne lokalitete kako bi se prostorno razvio turizam u svim delovima regiona Podstiče se turistička potrošnja u novim zonama i lokalitetima. pri čemu turistička kretanja treba pravilno rasporediti po čitavoj teritoriji Banata shodno postojećim kapacitetima. Ovaj vid turizma zahteva izuzetno velika ulaganja što znači da na njegov intenzivan razvoj treba vremenom uticati i uključivati one objekte koji za to imaju sve potencijale.ekonomskom motivskom. čime se otvaraju nove poslovne mogućnosti. to u neku ruku predstavlja dobru osnovu. ali nije i neizvodljivo.Tim pre. Upravo zbog toga treba dobro sagledati sve potencijale. Današnji turisti imaju više saznanja i samim tim više zahteva prema turističkim destinacijama i organizatorima turističkih putovanja. To je i jedan od osnovnih razloga neuspeha mnogih turističkih destinacija da plasiraju svoje turističke proizvode na turističkom tržištu. kongresne biroe). doprinosi privrednom razvoju novih destinacija Banata i povećava zaposlenost domicilnog stanovništva. PROGRAMI TURISTIČKOG RAZVOЈA BANATA Pri planiranju i izboru programa za razvoj turizma Banata mora se voditi računa o prostornom. turistička ponuda je često vrlo kruta i neelastična. jer nisu pravljene grečke tipa promaćenih investicija i pogrećnog razvoja turizma. Razvojnom politikom treba omogućiti ravnomerniju prostornu distribuciju turista unutar destinacije. Drugim rečima. treba definisati upotrebu prostora za potrebe turizma na nacionalnom i regionalnom nivou.

kanala i jezera za turističke svrhe prirodni resursi kulturno nasleđe gastronomija gostoljubivost povoljna klima iskustvo u starim zanatima ŠANSE renoviranje istorijskih zgrada porast korišćenja termalnih izvorišta porast tražnje za bio-proizvodima porast tražnje za eko-turizmom novi zakoni o zaštiti životnesredine porast interesovanja iz dijaspore plovni putevi (reka i kanali) valorizacija salaša SLABOSTI nedovoljna briga za okruženje zapuštenost reka i jezera nedostatak šuma • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • PRETNJE zapostavljanje prirodnih resursa Nezadovoljavajuća zaštita od poplava nedostatak prostornih i regulacionih planova i nedefinisani imovinsko pravni odnosi 91 . ribolovni tranzitni. Važno je da se u početnoj fazi razvoja destinacija pravilno pozicionira. je pozicioniranje turističkog proizvoda . lovni. a mere za postizanje treba da budu uključene u plan koji će se detaljnije baviti tim pitanjima. izletnički. Tabela 13: SWOT analiza resursa Banata SNAGE multikulturalnost postojanje mreže reka. Aktivnost koja treba da se preduzme pre nego što se započne sa promotivnom kampanjom. U ostvarivanju prihoda od turizma geografska blizina područjima sa visokim nacionalnim dohotkom po glavi stanovnika jesu odlučujuća prednost. kulturno-manifestacioni. koje su od suštinskog značaja. TRŽIŠNO POZICIONIRANJE I SMERNICE Različite destinacije. koje će je razlikovati od drugih destinacija bilo jasno na tržištu.Posebno značajan je pristup razvoju promocija i iskorišćavanja resursa od strane lokalne zajednice sa ciljem privlačenja turista prema destinaciji Banata Ovakvom politikom korišćenja prostora nastaju mogućnosti za razvoj različitih vidova turizma: eko-turizam. kongresn i dr. sportsko-rekreativni. kako bi njen imidž i mesto.Zbog toga treba stvoriti posebne programe konkurentnosti koji imaju za cilj stvaranje uslova za pomoć turističkom razvoju. Stvaranje spoljnih faktora i korisno investiranje u turizmu su glavni ciljevi. u međusobnom takmičenju za privlačenje turista. i. seoski. ostvariće prednost u zavisnosti od lokacije i pristupačnosti.

Ukoliko se porast potražnje za smeštajnim kapacitetima ostvari u skladu sa predvidjanjima. naročito radna snaga. 92 . kulturne.Lokacija i dostupnost SNAGE • raskrsnica evropskih puteva • blizina granica • blizina emitivnih područja • • • • • • • • • • • • ŠANSE hidrografski potencijali tranzitni turizam blizina velikih gradova i metropola blizina zemalja evropske unije nove rute blizina rastućih industrijskih centara SLABOSTI putevi u lošem stanju nezadovoljavajuća gustina i kvalitet pruga i puteva vizni režim nedostatak lokalnih aerodroma udaljenost od turističkih puteva PRETNJE nepostojanje mera vlade Ponuda smeštaja i pratećih usluga na prvi pogled može zadovoljiti potražnju individualnih turista. kulture. Geografski položaj Banata je povoljan. antropološke. religije. Karakteristični smeštajni kapaciteti ovog regiona su niske ili srednje-niske kategorije (jedna. kao i poboljšanje sistema smeštaja (kvaliteta i kvantiteta) pomoći će poboljšanju konkurentske sposobnosti Banata. pre nego izgradnja novih objekata. Troškovi u turizmu. jer je Banat mesto gde različite nacije.prirodne. dve i tri zvezdice). razvoj turizma može se osloniti na ni malo zanemarljive resurse . istorijske. najznačajnija komparativna prednost i jeste u specifičnim socio-kulturnim karakteristikama. Medjutim. za koje se može reći da su “sinteza Evrope”. velikih generatora turističke tražnje i zemalja koje ulaze u red bogatih. su niži u poređenju sa područjima koja imaju sličnu ponudu. Banat nije tradicionalna turistička destinacija. jezici i životni stilovi od srednjeevropskog do balkanskog koegzistiraju na relativno malom prostoru. Region se nalazi u blizini najbogatijih svetskih područja.Stvaranje uslova u kojima će se povećati stepen konkurentnosti na nacionalnom i međunarodnom nivou. Optimizacija stope zauzetosti). sa stanovišta resursa. naročito ne za inostrane turiste. Tabela 14: SWOT analiza . arhitektonske. sa nedostatkom internacionalnih standarda kvaliteta što utiče na njenu celokupnu konkurentnost turističkog sektora. preporučuje se izrada strategije boljeg iskorišćenja postojeće ponude (tj. Uopšteno gledano. tako da su turistička preduzeća relativno konkurentna u pogledu cena.

tako i u Banatu treba da bude cilj poboljšanje kvaliteta. Osim toga. mogućnosti i pretnje budućem razvoju turizma Banata. kao ključni faktor uspeha za budući razvoj turizma. a u skladu sa tim i konkurentska prednost. što znači da se prava potrošača iz stranih zemalja. U okviru turizma.potrebne su nove mogućnosti za razvoj i izgradnju novih smeštajnih kapaciteta za domaću i međunarodnu tražnju. Na osnovu analize turističkog potencijala Banata. pravo na reklamacije u slučaju nezadovoljstva uslugom ili proizvodom. jednako kao i domaćih potrošača. pravo na zadovoljenje osnovnih potreba.Smeštajni kapaciteti i usluga SNAGE • • • zadovoljavajući ugostiteljski kapaciteti (u kvantitativnom smislu) izvori termalne vode (bazeni) početak gradnje novih kapaciteta • • • • • • • • • • • • SLABOSTI nedostatak kvaliteta u turističkoj ponudi nedostatak profesionalnih kadrova siromašan imidž nedostatak komplementarnih usluga neodgovarajući kapaciteti nedostatak informacionih tehnologija PRETNJE nezadovoljavajući kriterijumi za kategorizaciju nedostatak kapitala za investiranje pod povoljnim uslovima nedostatak adekvatnog marketinga nedostatak adekvatne konkurentne ponude nedostatak podrške od strane države ne postojanje prostornih planova • • • • • ŠANSE Gastronomski potencijali mogućnosti lokacija za izgradnju smeštajnih kapaciteta gostoprimstvo pojačanja tražnja za selektivnim oblicima turizma pojava Banata kao nove destinacije PRIORITETNE TEME TURISTIČKIH PROIZVODA BANATA Kako je kvalitet usluga osnovni uslov za nivo konkurentnosti svake turističke destinacije. sve više pažnje se daje takozvanim prekograničnim problemima zbog rastuće globalne dimenzije turizma. dostupnost informacija. stepena razvoja turizma Srbije . pravo na zdravu okolinu… Potreba koordinacije javne i privatne inicijative za razvoj turizma veoma je važna kako bi se postigla efikasnost i stvorile prednosti za razvoj turizmaunutar Banata. svetskih turističkih trendova i upoređivanja sa svetskom turističkom ponudom izdvojene su osnovne prednosti. U turizmu je veoma važno da svi proizvodi i usluge zadovoljavaju standarde kvaliteta. trebaju adekvatno da zaštite. slabosti. pravo izražavanja. Osnovna prava potrošača u turizmu odnose se na sigurnost.Tabela 15: SWOT analiza . 93 . a da su pri tome potrošači i njihova prava adekvatno zaštićeni. mogućnost i pravo izbora. kao i izgradnja novih sadržaja i kapaciteta za određena ciljna tržišta i tržišne grupe u različitim delovima Banata .

JAKE TAČKE Prirodne lepote i turistički potencijali (termalni izvori, dvorci, zaštićena područja i dr.) Ekološki čisto prirodno okruženje Geografski položaj Banata koji omogućava brzu dostupnost glavnim evropskim emitivnim tržištima Sigurnost boravka, kako u smeštajnim objektima, tako i u destinacijama Bogatstvo kulturno-istorijskih spomenika

SLABE TAČKE Nedovršen proces privatizacije hotela Koncepcijska i tehnološka zastarelost Niska prosečna stopa kvalitete smeštajnih kapaciteta nepostojanje međunarodnih brendova Nezadovoljavajući izbor kvalitetnih sadržaja i raznovrsnih usluga i nedovoljna gostoljubivost i šarm Loša saobraćajna infrastruktura i neadekvatna saobraćajna povezanost na svim nivoima Nizak stepen popunjenosti kapaciteta, izrazita sezonalnost i niže prosečne cene u odnosu na međunarodnu konkurenciju Nelikvidnost i prezaduženost velikog dela turističkih preduzeća Nedostatak profesionalnog managementa PRETNJE Konfliktne razvojne opcije Nestimulativni makroekonomski okvir Zagađenje šivotne sredine Prirodni potencijal ugrožen je zbog šumskih požara, zbog nedovoljnog zbrinjavanja otpadnih voda i divljih deponija smeća, nekontrolisanog lovnog turizma Intenzivan razvoj međunarodne konkurencije u smislu novih koncepata, više kvalitete i boljih performansi operativnog poslovanja Zbog nepovoljnog demografskog i celokupnog ekonomskog razvoja u zapadnoj Europi moguća stagnacija potražnje na visokom nivou Neefikasnost implementacije prostornih planova i nepoštovanje prostorno-planske regulative Neplansko korišćenje i špekulacija pri kupovini zemlje mogu da podignu cene zemljišta, što deluje destimulativno na potencijalne investitore Mogući nedostatak uske saradnje na svim političkim, administrativnim,privrednim i društvenim nivoima Predugi proces privatizacije odgađa početak investicijskog procesa

MOGUĆNOSTI Kontinuirani rast interesa emitivnih tržišta za ekološke destinacije, kulturni, seoski turizam i nautički turizam Zahvaljujući svom prirodnom potencijalu Banat ima predispozicije da privuče značajni segment potražnje za selektivnim oblicima turizma Raspoloživost kvalitetnog prostora koji nije preterano izgrađen pa se u velikoj meri sačuvala lepota i čistoća prirode Zahvaljujući svom geografskom položaju, uz adekvatnu saobraćajnu infrastrukturu, Banat može povećati udeo individualnih gostiju u selektivnim oblicima turizma Idealni prirodni preduslovi (termalni izvori) za formiranje kvalitetne ponude wellness programa i sadržaja i razvoj zdravstvenog i zabavnog turizma saobraćajnice prolaze kroz područje bogato zaštićenim prirodnim područjima, pogodno za kreiranje kvalitetne ponude kao mikroregije Obnova i promocija starih puteva velike kulturne, panoramske vrednosti koje će dodatno obogatiti turističku ponudu Banata Razvoj održivog lovnog turizma u Banatu, na područjima bogatim životinjskim vrstama Veliki broj dvoraca predstavlja neiskorišćeni potencijal Mogućnost za razvoj sportskog turizma Turizam može podstaći brži rast proizvodnje i trgovine, tako da turistička preduzeća nude Banatske proizvode, autentičnosti turističke ponude konkurentskom cenom i kvalitetom može uticati na kvalitet boravka Nezagađeno zemljište pogodno za proizvodnju zdrave hrane

Cilj strategije banatskog turizma je da se stvori okvir za razvoj kvalitetne turističke ponude i konkurentnosti banatskog turističkog tržišta. Održivim razvojem turizma ispunjava se preduslov za ravnotežu, i stvara vrednost za sve učesnike na tržištu. Za postizanje postavljenih ciljeva, akteri na svim nivoima, od lokalnog do regionalnog, moraju da postupaju u skladu sa principima

94

održivog razvoja. Za ispunjenje tog cilja i postizanje dugoročne održivosti razvoja turizma Banata, neophodno je da se: • razumeju, prepoznaju i zadovolje potrebe turista, jer ukoliko se ne ispune njihova očekivanja, svoje nezadovoljstvo podeliće sa svima iz svog okruženja, što nanosi štetu imidžu destinacije; • osiguraju preduslovi za profitabilno poslovanje subjekata na tržištu, jer stvaranjem pozitivne poslovne klime osiguravaju se uslovi za dolazak novih investitora i razvoj turizma u budućnosti; • investira u obrazovanje i edukaciju zaposlenih u turizmu na svim nivoima, kao i pronalaženje i stvaranje kvalitetnog menadžmenta; • insistira na zaštiti i obnovi prirodnog i antropogenog bogatstva, kao primarnog resursa banatskog turizma; • poštuju kulturne vrednosti i različitosti lokalnog stanovništva, lokaliteta i destinacija koji direktno imaju koristi od razvoja turizma. Njihov odnos prema turizmu i turistima vitalan je za sliku koju region ostavlja, utiče na zadovoljstvo gosta i na ekonomske efekte od turizma; • osigura kontinuirana aktivna uloga države koja kroz razvoj infrastrukture, izmenu zakonske regulative i drugim radnjama, utiče na turistički potencijal zemlje, a dugoročno ima velike koristi od njegovog razvoja. Samo ravnotežom u međusobnom odnosu i ispunjavanju potreba odnosno ciljeva različitih učesnika na turističkom tržištu, moćiće da se stvori stabilan i dugoročno održiv turistički razvoj. STRATEGIJSKA AGENDA U TURIZMU BANATA Pri izradi ove strategije postavili smo nekoliko elemenata za razvoj strategijske agende u turizmu za područje Banata: zaokruživanje postojeće turističke ponude,i intenziviranje njenog korišćenja aktiviranje novih područja sa dominantnim prirodnim i (ili) antropogenim turističkim resursima definisanje održivog razvoja turizma u regionu stvaranje preduslova za upravljanje turizmom i povećanje njegove strategijske pozicije definisanje prioritetnih turistickih prostora definisanje strategije razvoja i omogućiti unapredivanje uslova za intervencij države i lokalne zajednice Pristup razvoja turizma Banata će se koncentrisati po principu postepene intervencije koja ojačava sektor turizma. Tom prilikom treba da se sagledaju i sve mogućnosti za rastrazvoja turizma i saradnju na regionalnom nivou sa podrškom lokalnih vlasti.

95

VIZIJA TURIZMA U REGIONU BANATA Pri stvaranju vizije razvoja turizma Banata treba preporučiti mesta u kojima je turizam već razvijen kao i potencijalna turistička mesta kojima treba pomoći u daljem razvoju, a to su mesta gde je: održivi razvoj turizma visokog kvaliteta koji privlače domaće i inostrane turiste, diverzifikovana turistička ponuda, kvalitetna komunikacija, turistička tražnja usmerena ka postojećim turističkim resursima, lokalna turistička privreda usmerena prema zadovoljenu turističke tražnje, razvijena infrastruktura koja zadovoljava tržišni potencijal, promoviše veze, utiče na stvaranje ekonomskih efekatai koja poboljšava životni standard lokalne zajednice prepoznat značaj i uticaj turizma na zapošljavanje i ekonomske efekte. Stvaranje strategije razvoja predpostavlja i neka vodeća pravila kojih treba da se pridržavaju svi zainteresovani. Ključne poruke razvoja se mogu sagledati kao: borba za kvalitetnije poslovanje u turizmu jačanje privatnog sektora u turizmu intervenisanje tamo gde je najveće povećanje ekonomskih efekata kroz turizam, sagledavanje turizma kao integralnog dela razvoja turističkih destinacija, regiona i zemlje u celini, dalja strategija razvoja pojedinih opština i Banata u celini. Bazirajući se na viziji razvoja, turizam ima vrlo važnu ulogu u postizanju regionalne strategije razvoja i povećanja blagostanja lokalnog stanovništva. Ključni elementi strategije razvoja turizma u području Banata su: Investiranje u turističku infrastrukturu na nivou regiona Promovisanje biznis mreža, privatnog sektora, kvalitetnije i bolje poslovne podrške, uključujući menadžment promene u turističkoj industriji Unutrašnja strategijska ulaganja u turizam Razvoj i obuhvatanje potpune ekonomske i tržišne analize turizma Investiranje u razvoj regionalnog tržišnog brenda za turizam Prepoznavanje potencijala u turizmu u ruralnim i urbanim programima Provera turističkih veština zaposlenih u turizmu i lokalnog stanovništva Razvoj turizma kroz pograničnu saradnju i saradnju sa ostalim regionima Srbije sa ciljem kvalitetnog turističkog proizvoda. Banat je oblast sa specifičnim ekonomskim regionalnim razvojem koji je identifikovan kroz ovu strategiju i prihvaćen za dalja razmatranja. Zbog toga ćemo u narednim segmentima sumirati uslove za razvoj turizma koji pokreću prioritetne akcije koje treba što pre preduzeti. Uzimajući u obzir veliko bogatstvo različitosti turističke ponude Banata, lokalne specifičnosti i različite stepene razvoja turizma u pojedinim njegovim delovima možemo izdvojiti pojedine mikro destinacije razvijenog turizma i potencijalne mikroturističke

96

97 . 6. predstavljaju posebnu snagu i potencijal razvoja turizma Banata. Centri kulturno istorijske baštine regiona sa mnogobrojnim sakralnim građevinama od izuzetne važnosti nalaze se na teritoriji čitavog Banata (manastiri..industrijska zona Pančeva. Na taj način se utiče na ekonomski razvoj i blagostanje lokalnog stanovništva. Židovar.. pokušali da damo odgovore na sledeća pitanja: 1. Pančevo.). Fantast. Marcibanji . 2.Miroslav Antić. Tom prilikom smo . Sokolac.. Pošlo se od uvažavanja svih relevantnih osnova. Šta poseduje Banat za razvoj turizma? Zaštićene prirodne resurse Antropogene resurse 1. Seoska naselja. Uzdin. Carska bara. 9. 4. Dosadašnjim razvojem turizma izdvojili su se pojedini centri i lokaliteti kao što su: Gradovi :(Vršac.mlin na konjski pogon …) U središtu razvoja Banata treba da bude profitabilni turistički proizvod čiji je integralni deo maksimalno očuvana životna sredina. Posebno važni su znameniti ljudi koji su se rodili ili živeli na području Banata (Mihajlo Pupin. Zrenjanin..Lazarević. Dvorci i stare palate nastale u periodu XVIII i XIX veka predstavljaju poseban potencijal za razvoj turizma Banata (Vladičanski dvor. svilara. Dupljaja. ustave na Tisi u Novom Bečeju. Crna bara. Senćanski most na Tisi. Starčevo. Biserno ostrvo.. crkve. Uroš Predić. mlinovi. Vasko Popa . Rusanda. .) Arheološki lokaliteti (Vinča. Danijel.. ponjavica. zaštićeni prostori i parkovi (Deliblatska peščara. Jagodić. Lazar.) 5. Seoski turizam predstavlja snagu i šansu turističkog razvoja Banata. kao i stalno poboljšanje kvalitet turističkih usluga. Ovi objekti se nalaze na teritoriji čitavog banata. turiste sa ekosenzibilnih tržišta koja su sve šira. Prirodne retkosti. centri razvoja seoskog turizma. Spomenimo samo neke (Kule svetionici u pančevu. Vatin. sa posebnim osvrtom na heterogenost raspoloživih turističkih resursa i atrakcija... 10. To je izuzetno značajno jer privlači. prevodnica Šlajz u Kleku. Zbog toga se razvoju seoskog turizma mora pristupiti planski i vrlo odgovorno.) 8. Istraživanja koja su urađena u okviru Prostornog plana uvažavala su specifične interese svake pojedine destinacije i lokaliteta kao uže destinacije. Spomenici industrijskog nasleđa su u ovom području najčešće zaboravljeni potencijal kome tek treba dati šansu.) 7.) Centri narodnog stvaralaštva i razvoja kulture lokalnog stanovništva (Kovačica. Đura Jakšić. Kikinda. Belo Blato. Pašnjaci velike droplje). Bela Crkva) Banje (Kanjiža. 3. na način da se turistički proizvod turističke destinacije Banatoblikovao uz uvažavanje hijerarhije ciljeva a u razvojnom modelu i ova destinacija sagledala u jedinstvenom i neponovljivom spoju mogućnosti koje nudi njena okolina a posebno značaj zaštićenih područja... predlažući koncept razvoja turizma. Slano kopovo.destinacije. Suvađa .

Navedeni ciljevi će se najlakše postići kroz javno-privatnu inicijativu i partnerstvo koje se bazira na: • turizmu kao strateškom i razvojnom prioritetu sa pozitivnim uticajem na intenzitet ekonomske aktivnosti. izgradnju novih (prema potrebi) i stvaranju klastera koji će da dominiraju u turističkoj ponudi Banata. modernizaciju infrastrukture i podsticanje investicija i izvoza. Šta ne želimo da se dogodi razvojem turizma u Banatu? Nekontrolisani razvoj turizma Nekontrolisana izgradnja Gubljenje lokalnog identiteta Uvođenje masovnog turizma nižeg kvaliteta Stvaranje nelojalne konkurencije među regijama Uništavanje životne sredine Da bi smo pravilno pozicionirali turističke proizvode Banata moramo imati na umu da pojedini lokaliteti i turistički centri u ovom prostoru ne budu konkurenti međusobno već da svojom turističkom ponudom daju celovitu sliku kvalitetnog prostora za razvoj turizma. Tom prilikom će se posebno voditi računa o održivosti razvoja turizma.GODINE Ono što je izuzetno važno prilikom vizije razvoja turizma Banata je da se shvati veliki potencijal turizma za prosperitet regionalne ekonomije i stvaranje velikog broja novih radnih mesta. rast zapošljavanja. 98 .Ljudske potencijale Blizinu emitivnih tržišta Sačuvanu kulturu i običaje Smeštajne kapacitete prosečnog kvaliteta 2. Zbog toga budući razvoj treba bazirati na podizanju kvaliteta postojećih objekata. Šta nema Banat? Smeštajne objekte više kategorije Kvalitetnu infrastruturu Kvalitetnu zabavu Sadržaje kvalitetne rekreacije 3. Šta želimo da postignemo razvojem turizma u Banatu? Da sačuvamo kvalitetnu životnu sredinu Da stvorimo materijalnu bazu za razvoj turizma Da izgradimo adekvatne smeštajne kapacitete Da stvorimo nova radna mesta Da poboljšamo kvalitet života lokalnog stanovništva Da sačuvamo lokalni identite i kulturu Da privučemo privatni kapital Da stvorimo destinaciju nezaboravnog odmora 4. VIZIJA I STRATEŠKI CILJEVI BANATSKOG TURIZMA DO 2015.

a naročito na polju lokalne infrastrukture. • insistiranju na održivom razvoju. Razvoj kvalitetne ponude turističke destinacije 8. • • 99 . sa neophodnom saradnjom na nacionalnom. Godine 1. regionalnom i lokalnom nivou. i investiranje u edukaciju. Uređenje vlasničkih odnosa i okončanje procesa privatizacije hotela 4. oslobđanje od plaćanja komunalnih dažbina. 5. Trajna zaštita. Efikasnija distribucija i korišćenje savremenih trendova komunikacije i marketinga Ovi ciljevi. Ulazak poznatih međunarodnih hotelskih brendova na banatsko tržište 11. bazirajući se na održivom korištenju prostornih. Izgradnja saobraćajne infrastrukture i optimalna organizacija saobraćaja u službi turizma i stvaranje kvalitetnih pratećih sadržaja na tranzitnim pravcima. implementacija i poštovanje visokih ekoloških standarda i dugoročno održiva valorizacija turističkih potencijala. dodatno oslobađanje poreza na dobit u zavisnosti odbroja novih radnih mesta i sl. nacionalnom i međunarodnom tržištu. Edukacija managementa i svih zaposlenih u turizmu 10.pokretača razvoja održivog razvoja turizma 2. prirodnih i antropogenih potencijala aktivno stvarajući okruženje privlačno za investitore.. formulisanje dodatnih programa podsticaja za investitore. • eliminaciji razvojnih prepreka kroz prilagođavanje zakonske regulative. treba da se realizuju na sledeći način • • • priprema lokalnih Master planova za sve ključne turističke destinacije i projekte. Konkurentnost Banata na međunarodnom tržištu kapitala 3. • implementaciji prostornih i ekoloških standarda uz postojanje jasne strategije. poreznog opterećenja.nastojanju da se formira otvoreno i konkurentno tržište kroz liberalizaciju propisa u delatnostima koje su povezane sa turizmom i uticaj na financiranje projekata u turizmu. Prilagođavanje kriterijuma kvalitete međunarodnim standardima 7. priprema investicionih prospekata za najvažnije projekte i njihova ponuda investitorima na lokalnom i internacionalnom tržištu. Donošenje prostornog plana razvoja banatskog turizma u celini i pojedinih destinacija sa ciljem očuvanja atraktivnih prirodnih resursa . Strateški ciljevi banatskog turizma do 2015. Turizam značajno doprinosi ekonomskom rastu Banata i blagostanju njenih građana. Podizanje nivoa kvaliteta smeštajnih kapaciteta kako osnovnih tako i komplementarnih 6. 9. i ovaj program takođe ima visoku hitnost konačnog definisanja i promocije na lokalnom.

kako osnovnih tako i komplementarnih. • UMESTO ZAKLJUČKA Ova strategija. treba da se shvati kao osnova za stvaranje konkurentske prednosti turizma Banata i kao koncept koji obuhvata aktivnosti ujedinjavanja turističke ponude celog regiona. • Podizanje nivoa kvaliteta svih smeštajnih kapaciteta. • prilagođavanje kriterijuma kvaliteta međunarodnim standardima • Edukacija managementa i svih zaposlenih u turizmu • Efikasnija distribucija i korišćenje savremenih trendova komunikacije i marketinga • podsticanje proizvodnje organske hrane i njen plasman kroz turističku infrastrukturu • Trajna zaštita. Osim toga. ona vodi i ka 100 . određeni procesi moraju da budu stalno prisutni id a prate i unapređuju rast i razvoj turizma u regionu.Vremenski okvir realizacije strateških ciljeva banatskog turizam Da bi ostvarili sve zacrtane strateške ciljeve razvoja turizma u Banatu. To su: Kontinuirani procesi za realizaciju strateških ciljeva: • Razvoj kompletne ponude turističke destinacije Banata.pokretača održivog razvoja turizma. pre svega. implementacija i poštovanje visokih ekoloških standarda i dugoročno održiva valorizacija turističkih potencijala Etapni procesi za realizaciju strateških ciljeva : 2008-2010 Donošenje prostornog plana razvoja banatskog turizma u svrhu očuvanja atraktivnih turističkih resursa . • Stvaranje prepoznatljivih proizvoda turističke destinacije Banata • Stvaranje prepoznatljivog imidža turističke destinacije Banata • Povezivanje turističke ponude na regionalnom planu • aktiviranje novih područja sa dominantnim prirodnim turističkim resursima • davanje većih ovlašćenja lokalnim zajednicama za aktivnosti povezane sa aktiviranjem njihovih turističkih potencijala 2010-2015 • Ulazak poznatih međunarodnih hotelskih brendova na tržište • Uređenje vlasničkih odnosa i okončanje procesa privatizacije • Postizanje konkurentnosti Banata na međunarodnom tržištu kapitala • Izgradnja saobraćajne infrastrukture i optimalna organizacija saobraćaja u službi turizma i podizanje kvaliteta pratećih sadržaja na tranzitnim pravcima .

projekata i aktivnosti. povezanog s formulisanjem planova konkurentnosti. Zbog toga ćemo u ovom izveštaju navesti samo neke od ključnih zadataka i s željom da upozorimo na potrebu obezbeđenja politike razvoja i ekonomskih mera sa ciljem poboljšanja standard lokalnog stanovništva kroz razvoj turizma Banata. 101 . koje takođe traže određene aktivnosti u cilju njihovog održavanja na postojećem nivou. Detaljna operacionalizacija strategije u formi zadataka. odnosno daljnjem unapređenju. zavisiće i uspeh u razvoju turizma Banata. analiza je ukazala i na snage banatskog turizma. Reč je o procesu preduzimanja koraka ka promeni trenutnog stanja nerazvijenog ili slabo razvijenog turizma u buduće stanje razvijenog turizma u Banatu.pograničnoj saradnji sa ciljem stvaranja zajedničkog turističkog proizvoda koji se može plasirati na domaćem i inostranom tržištu. gde je potrebno odmah započeti sa procesima brzih promena. investicija i marketinga banatskog turizma. U zavisnosti od brzine i efikasnosti strateškog delovanja. može biti predmet sledećeg izveštaja. Izvedena SWOT analiza ukazala je na područja internih slabosti. Istovremeno.

.) Marketing u turizmu. 2003. (2004): Performance Measurement and Adoption of Balanced Scorecards – A Survey of Municipal Governments in the USA and Canada. Čigoja 20.) Odgovorni i održivi razvoj turizma. Kaplan and D. D. 18. Espasa Calpe..php (08. Ekonomski fakultet. CenORT (2001.: http://www. brok 118. Đuričin. str. Madrid. Beograd.. Kaplan. Beograd. „Banato“ in Marisol Palés Castro: Nuevo Espasa Ilustrado. (1998): Automating the Balanced Scorecard. 2007 25. Beograd. Beograd. Harvard Business Review. 4. URL. Norton (2004): Strategy maps. OECD (2004): Best Practices in Local Development. Beograd. 9.2007. Loznica. 7. David Rule 21. & Norton. (2006. Beograd. (2002. Strategija lokalnog ekonomskog razvoj Pančeva.. S.) Tourism managment. 71-79. 2. Weaver D.) 22. (2004. Birks Sinclair & Associates Ltd. & Norton. 13. Finalni izveštaj. broj 138.P. Grupa autora:Srbija drumovima. OSCE Mision to Serbia and Montenegro (2004): Liber Perpetum: The Book of Renewable Energy in Serbia and Montenegro. 3. 11. rekama. Akcioni plan za zaštitu životne sredine Pančeva.S. SIA „KSE-NA“. R. 5. Broj 17.expeditio. D. Bakić O.S. (2006. Harvard Business School. (1996): Using the Balanced Scorecard as a Strategic Management System. 12. (2005): Menadžment i strategija. 102 . Održivi ruralni turizam kao način poboljšanja upravljanja prirodom u donjem Podunavlju 23. Princip Bonart Pres. Štetić S. Čigoja 15. R. 1995 24. S. 2004. Saobraćajni Institut CIP. Menno H. Čigoja 17. 75-85. 10. R.) Strategija održivog razvoja u Evropskoj uniji. Silk. D.org. Zaštita u praksi. Republički Statistički zavod. Unković S. Diccionario enciclopédico. str. Ekonomski fakultet 16. Jevtić M. Broj 80.) Održivi razvoj u lokalnoj zajednici. Projekat promocije zapošljavanja: Osnovna studija o lokalnim socio-ekonomskim uslovima i stanju na tržištu rada u četiri pilot opštine: Srbija. The International Journal of Public Sector Management. Harvard Business Review. (2007.P. January-February. Milton Old. Kaplan.) Posebni oblici turizma. January-February. Zaštita u praksi. Durham. 19. Beograd. Management Accounting. Decembar 2003. prugama. 8. (1992): The Balanced Scorecard – Measures that Drive Performance. Jovanović P.Literatura: 1. Yee-Chin.) Savremena kretanja na turističkom tržištu. Čačić K. Opštine u Srbiji u 2000/07. & Janošević. Dr Slobodan Ristanović: Kroz Srbiju i Crnu Goru.C. Bakić O.srp/odrziva. Intervjui sa interesnim grupama u Banatu 14. (2007. L. 6.06.

„Tourism 2020 Vision". Ministry for Health and Environmental Protection. http://www.php?lng=en&dest=bd ac det&id=00000723 www. „2020 Vision": World Tourism Organization.iso.php?ID=3791 103 . A New Forecast.org/iso/en/ISOOnline.gr. www. Executive Summary Updated.svanen.ch/iso/en/iso9000-14000 13. www. www. Madrid 2007 33. Madrid 1999 32. WTO „Global Tourism Forecasts": World Tourism Organization.iso. WTO „Tourism Generating Markets": World Tourism Organization.culture-routes. World Tourism Organization. WTO "Tourism Market Trends .fairtrade. Executive Summary.eco-tour.org 14.adac. Madrid 2005 35. Ministry for Science . Yearbook of Tourism Statistics.Serbia towards sustainable development 28. DRAFT submitted for inter-ministerial consultation 27.jp 5. „2020 Vision": World Tourism Organization.int/ecolabel 6. World Tourism Organization. Natalija Bogdanov (2002).org 3.Directorate for Environmental Protection and European Agency for Reconstruction Environment (2005) National Environmental Strategy of the Republic of Serbia.nu 4.gen.Framework and Actions for Transition. www. Madrid 1998 34.net 11.org 9. Microsoft Encarta World Atlas. www. www.culturescope. 2007 Edition" : World Tourism Organization. Directorate for Environmental Protection (2001)-National assessment . „Global Tourism Forecasts to the Year 2000 and beyond: Europe".eu.life. Yearbook 2006: World Tourism Organization.Europe.eu. www. www. Intenet izvori: 1.it 8. www. „Overview and Country Profiles".Agriculture of Serbia .europa.26.sustainable-tourism. „Tourism 2020 Vision".eco-tip. 55/05 i 71/05 (2005) Strategija razvoja poljoprivrede Srbije 30. World Tourism Organization. SCEPP and EAR 29.icte. Volume! .es 7. www.de 12.touringclub.europa.int/ecolabel 10. A New Forecast.ca/ev fr.frontpage 2. Sluzbeni glasnik RS br.lu/php/fo index. Volume 5. www. www. www. Madrid 2007 36. Madrid 1994 31.

201&ID2=DO TOPIC www.org/lang en/awards 2004/gr servia.LocID-008013002003004.uk/ 21. 18.aspx.worldaboutus.gov/visitors/tourism.org.yu 104 .atec.uk/Default.edu.pancevac.htm http://www.html www. 17.asp http://assembly.au/urbrev.com.surrey.com/ 24.htm www. 19.p4ps.com/tourism.greentourism.ac. www.yu 23.ns.sopancevo.htm http://www.uq. www.org.ca/ http://www.au/ http://www.com. www.ac. 20.gov.htm http://www2.org.int/Documents/Workin gDocs/doc03/EDOC9980.top.uk/schools/mcrg/stnati on.ca/dtc/heritage/heritage heritageproperty.edu/ 22.rgu.html http://www.15. http://www. 16.nh.coe.europanostra.au/tasind/attractions/ http://www.cornell.tourismtasmania.htm http://www.

............................................................................. PROSTORNO-RAZVOJNE I RESURSNE KARAKTERISTIKE TURIZMA BANATA ....................................................SADRŽAJ UVOD ....................................................................................... POLJOPRIVREDA I RURALNI RAZVOJ ........... 9 ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................... HIPOTEZE .......................................................................................................................................................... 7 OČEKIVANI REZULTAT ISTRAŽIVANJA ......................... TURISTIČKO GEOGRAFSKI POLOŽAJ BANATA ........ 12 SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA ................. 13 15 17 21 24 28 28 46 52 PRIRODNI POTENCIJALI ZNAČAJNI ZA RAZVOJ TURIZMA ........ 62 63 66 68 105 .. 5 METODE ISTRAŽIVANJA TEORIJSKA POLAZIŠTA ....... 1 2 3 4 ...................................................................................... .......................... ANTROPOGENI TURISTIČKI MOTIVI BANATA ...........…… 56 PROSTORNI ELEMENTI RAZVOJA TURIZMA BANATA ................................................................................................................................................................. 4 ............................................................... 8 KONCEPCIJA I DINAMIKA ISTRAŽIVANJA ............................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................. ISTRAŽIVANJE U OKVIRU PROJEKTA “BANAT 22” PROMOCIJA 22 TURISTIČKA MESTA I DOGAĐAJA U BANATU ............. POLAZNE OSNOVE CILJ ISTRAŽIVANJA VIZIJA .. PRIVREDNI RAZVOJ .......................... TURISTIČKI PROMET BANATA ..................................................................... INFRASTRUKTURNA OPREMLJENOST BANATA . MATERIJALNA BAZA ZA RAZVOJ TURIZMA ... PROSTORNI RAZMEŠTAJ TURISTIČKIH ATRAKTIVNOSTI BANATA ….................... STANOVNIŠTVO ............................................................. 6 ORANIZACIJA ISTRAŽIVANJA .... DRUŠTVENO ISTORIJSKE OSOBENOSTI BANATA .. 10 10 PRILAGOĐAVANJE STRATEGIJE RAZVOJU TURIZMA BANATA POLOŽAJ I PRIRODNE KARAKTERISTIKE BANATA .................................................

................ VIZIJA TURIZMA U REGIONU BANATA .................................. SADRŽAJ ............................... VIZIJA I STRATEŠKI CILJEVI BANATSKOG TURIZMA DO 2015.............................. 75 ZAKLJUČCI ANALIZE JAVNIH INSTITUCIJA I TURISTIČKIH ORGANIZACIJA ................................... 68 REZULTATI ISTRAŽIVANJA U TURISTIČKIM AGENCIJAMA i TURISTIČKIM INFORMATIVNIM CENTRIMA ................................ 100 LITERATURA ............. 79 TURISTIČKE ZONE I REGIJE U SRBIJI ........GODINE …… UMESTO ZAKLJUČKA ......................................................................................................................................................... 82 USKLAĐIVANJE PROSTORNOG RAZVOJA TURIZMA BANATA ………………… 83 IZBOR MOGUĆIH OBLIKA TURIZMA NA PROSTORU BANATA ..........REZULTATI ANKETE PREDSTAVNIKA SMEŠTAJNIH JEDINICA ......................................................................................................................... PROGRAMI TURISTIČKOG RAZVOЈA BANATA ............................... …………………………… 85 90 91 93 95 96 98 PRIORITETNE TEME TURISTIČKIH PROIZVODA BANATA STRATEGIJSKA AGENDA U TURIZMU BANATA ............................................................ 101 105 106 .............................................................................................. TRŽIŠNO POZICIONIRANJE I SMERNICE .........

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->