Dr Snežana Štetić Redovni profesor Prirodno matematički fakultet Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo Univerzitet u Novom Sadu

STRATEGIJA RAZVOJA TURIZMA BANATA
(STUDIJA RAZVOJA TURIZMA BANATA)

Beograd, 2008.

1

UVOD Predmet istraživanja strategije je razvoj turizma i mogućnosti njegovog održivog razvoja na području Banata koje želimo da pozicioniramo kao turističku destinaciju Srbije sa prepoznatljivim brendom. Radi se o primenjenom istraživanju, koje se bazira na prihvaćenom saznanju da turizam predstavlja privrednu granu koja u potpunosti valorizuje sve resurse u prostoru sa ciljem poboljšanja ekonomskog razvoja. U istraživanju su se uvažavali trendovi razvoja turizma u svetu i provodila terenska istraživanja u okviru svake subregije i užih lokaliteta, a sve u cilju definisanja modela razvoja za uspešno pozicioniranje turističke destinacije Banata na međunarodnom tržištu. Pristup ovom istraživanju je u težnji da se postigne viši stepen kvaliteta i zadovoljavajući stepen blagostanja lokalnog stanovništva u XXI veku. U rezultatima istraživanja se naglasak stavlja na preduslove koje treba ispuniti da bi turizam zaista postao jedan od vodećih elemenata sveukupnog razvoja regije, a destinacija Banata postala značajna turistička destinacija u Srbiji i širem okruženju. Važno je zato da se naglasi da je Ugovorom o izradi programa predviđen i monitoring , s intencijom da preraste u trajan kontrolni mehanizam turističkog razvoja i uspešnosti pozicioniranja ove turističke destinacije u okruženju. Polazne osnove Društveno ekonomske i političke promene praćene rizicima, kao i promene u širem okruženju Republike Srbije nametnule su potrebu da se istraži položaj turizma Banata u novim uslovima. Na to utiču i novi sadržaji razvoja društva u celini kao i snažan razvoj tehnologije koji u velikoj meri usmeravaju veličinu i strukturu društvenog proizvoda i novi pristup razvoju turističkih destinacija. Iskorak koji je učinjen u razvoju turizma Banata poslednjih godina, dodatno je nametnuo uslove za njegove buduće pravce razvoja i potrebu da se uporedno teži ostvarenju najviših ekonomskih, ekoloških i socijalnih ciljeva. Ukoliko želimo da pratimo savremene trendove, potrebe lokalnog stanovništva i tržišta, nameće se obaveza definisanja pravca i strategije razvoja. To predstavlja prekretnicu sveukupnog razvoja Banata, kojoj turizam treba da postane značajna pokretačka snaga ukupnog ekonomskog razvoja. U poredjenju sa drugim ekonomskim granama, koje ima ili može imati na ekonomski razvoj i na kvalitet života stanovništva Banata, turizam ima poseban značaj. Upravo ta uloga turizma, i izrazito naglašene promene koje nameće savremeno turističko tržište i sve značajniji uticaj turizma na domicilno stanovništvo, nametnuli su potrebu da se istraže realne mogućnosti njegovog budućeg razvoja, kako bi se definisale smernice, i osigurala odgovarajuća dokumentacijska osnova za savremeni pristup upravljanju turizma na nivou ove turističke destinacije. Ovaj problem je prepoznat od strane svih relevantnih tela Banata, što je u saradnji s timom naučnika i stručnjaka rezultiralo konkretnim projektnim zadatkom da se postavi teorijski utemeljen i praktično izvodljiv model razvoja turizma Banata. Naglasak je stavljen na potrebu da se mnogobrojne

2

komparativne prednosti ove turističke destinacije tržištu ponude na odgovarajući način, i da se preoblikuju u prepoznatljive konkurentske prednosti. U središtu razvoja treba da bude profitabilni turistički proizvod čiji je integralni deo maksimalno očuvana životna sredina, kao i stalno poboljšanje kvaliteta. To je izuzetno značajno jer privlači, turiste sa različitih tržišta. Na taj način se utiče na ukupni ekonomski razvitak i blagostanje lokalnog stanovništva. Istraživanja koja su uradjena u okviru strategije uvažavala su specifične interese svake pojedine destinacije i lokaliteta kao uže destinacije, sa posebnim osvrtom na heterogenost raspoloživih turističkih resursa i atrakcija. Pošlo se od uvažavanja svih relevantnih osnova, na način da se turistički proizvod turističke destinacije Banata oblikovao uz uvažavanje hijerarhije ciljeva a u razvojnom modelu ova destinacija sagledala u jedinstvenom i neponovljivom spoju mogućnosti koje nudi njena okolina a posebno destinacije razvoja specifičnih oblika turizma. Cilj istraživanja Prema urađenoj Strategiji razvoja turizma Srbije očigledno je da Srbija ima komparativne prednosti u turizmu, međutim zaključak je da ona nije ispravno tržišno pozicionirana. Iako poseduje diverzifikovanu strukturu turističkih resursa, dobru saobraćajnu povezanost i poseduje ljudske potencijale njeni turistički proizvodi nisu dovoljno razvijeni pa, ne mogu biti adekvatno plasirani na inostranom turističkom tržištu. Samim tim, naša zemlja ne ostvaruje značajan devizni priliv od turizma. Mali broj smeštajnih kapaciteta i zastareli objeki utiču i na nemogućnost njihovog plasiranja na inostranom tržištu. Dosadašnja ulaganja nisu ni približno dovoljna da bi se ova situacija poboljšala. Zbog zatvorenosti tržišta u Srbiji kasni proces restrukturisanja i privatizacije, kao i inostranih ulaganja što utiče na zaostajanje turističke privrede Srbije u stvaranju modernih oblika ponude kao što su novi tematski hoteli, tematski parkova, golf tereni, wellness centri, ruralni sadržaji, nove infrastrukture za potrebe turista specijalnih interesovanja i dr. Posmatrajući ove zaključke, očigledno je da se ova slika direktno prenela i na područje Banata, čija turistička ponuda ima sve karakteristike globalne turističke ponude Srbije. U želji da u potpunosti sagledamo sve strane turističkog proizvoda Banata urađena su opsežna anketna istraživanja na terenu za potrebe ove studije. Na taj način, sagledali smo situaciju na terenu i dobili podatke kako posluje turistička privreda, koje su jake i slabe tačke, a šta su pretnje i mogućnosti turizma Banata. Cilj ovog istraživanja je da se izradi teorijski utemeljen i praktičan model razvoja turizma Banata, koji će da osigura razvoj konkurentne destinacije, isplativog turističkog proizvoda i rast standarda stanovništva. Plan razvoja mora da da konkretne odgovore na sva otvorena pitanja, što znači da treba imati jasnu viziju, da podržava načelo održivog razvoja, realno proceni potencijale ulaganja i njihove ekonomske efekte. Istraživanjem treba da se dodje do saznanja, kako ponuditi tržištu prepoznatljiv turistički proizvod visokog kvalitet, i da osigura prosperitet i viši kvalitet života građana Banata. To nameće obavezu da se prepozna interes svih učesnika ponude, i da se kroz partnerstvo osigura jedinstveno delovanje svih elemenata razvoja javnog i privatnog sektora. Na taj način će se ovim planom definisati smernice i aktivnosti po nosiocima .

3

znači da treba bolje valorizovati znanje. ali i svesti lokalnog stanovništva koje želi da sačuva autohtone vrednosti. ali i svake pojedine uže turističke destinacije. istorijske. posebno onih koji su svoju životnu sudbinu vezali na posredan ili neposredan način za sudbinu razvoja turizma. Posebno se naglašava cilj očuvanja životne sredine. resursne i kulturne posebnosti kroz jedinstvo različitosti. čime se značenje plana širi i na druga područja kojima se određuje budućnost i trasiraju mogući pravci daljeg razvoja jasno prepoznatljive turističke destinacije Banata. Na taj način plan ima za cilj podizanje turističke ponude na viši nivo kvalitet. tada možemo da definišemo smernice za realizaciju opštih i posebnih ciljeva turističkog razvoja Banata. na način da postane osnovna snaga razvoja drugih delatnosti. U tim okvirima pristupilo se razradi ekonomskih. Vizija Vizija razvoja turističke destinacije Banata. Budući razvoj treba da počiva na tradiciji turističkog razvoja i njegovom budućem razvoju. koji će da osigura da se Banat pozicionira kao prepoznatljiva i privlačna turistička destinacija. da turizam može doprineti kompletnom ekonomskom razvoju. ima osnovu kroz jasno definisane opštih i pojedinačnih ciljeva. koji znači prihvatanje održivog razvoja kao koncepcije koja ima polazište u još uvek raspoloživim prirodnim resursima (koje treba čuvati i unapređivati). ekoloških i društvenih ciljeva. Uslov je da se na novim.Strategija razvoja turizma Banata je od strane naručioca i izvodjača koncipiran kao osnovni strateški dokument. Osnovni cilj plana je povećanje konkurentnosti turističke ponude ove turističke destinacije uz istovremeni porast blagostanja građana. Ukoliko tome dodamo i ostale pogodnosti. očuvane prirodne i antropogene resurse kao i uključivanje lokalne zajednice. Plan pozicioniranja Banata kao jedinstvo različitosti. na način da će se one objediniti u jedinstveno tržišno i prostorno povezanu celinu. naučno utemeljenim i u praksi dokazanim saznanjima postavi takav model razvoja. Cilj je i bolja valorizacija kulturno-istorijskih spomenika i njihova zaštita za generacije kojima to treba ostaviti u nasledje. ali i potrebi da se uvaže njihove prostorne. kojim će se pokrenuti razvoj turizma u Banata. Turistička destinacija Banata želi da se profilira kao turistička regija čije će različitosti i posebnosti predstavljati njenu komparativnu prednost. Hipoteze U istraživanju se polazi od opšte hipoteze. kvalitet ponud. podizanju standarda i kvalitet života lokalnog stanovništva Banata. koje moraju da bude na kvalitetniji način prepoznate na turističkom tržištu. pri čemu treba uvažavati potrebe ljudi koji žive i rade na prostoru ove turističke destinacije što znači ujedno i povećanje kvalitet života lokalnog stanovništva. Ovako postavljenu hipotezu možemo da dokažemo imajući u vidu sledeća teorijska i praktična saznanja: 4 .

što znači izgradnju "inteigrisanog menadžmenta kvalitet" Nova evropska politika razvoja ima za cilj povećanje konkurentnosti regiona putem podrške politici boljeg iskorišćenja potencijala – prirodnih. na način da delimično ili potpuno nestaju neke delatnosti. kulturnih. Banat dugoročno vidi svoju šansu. kao potencijala koje treba prepoznati. Pri tome je konsultovana brojna savremena naučna i stručna liiratura i mogućnosti praktične primene ovih postavki u praksi kroz mnogobrojna istraživanja na terenu. Da su zbog različitih ekonomskih i političkih okolnosti neke konkurentne turističke destinacije osigurale bolje pozicioniranje na turističkom tržištu. političkih i drugih promena. da Srbija u svetu sve više stiče imidž atraktivne turističke destinacije da se ekonomija Banata poslednjih godina suočava sa ozbiljnim strukturnim promenama. Da se turistička destinacija prepoznaje po komparativnim prednostima. metode apstrakcije i konkretizacije. skup predviđenih intervencija u stvaranju uslova poželjnih za razvoj biznisa (jačanje pozitivne spoljašnje snage i unapređenje administrativnih kapaciteta lokalnih samouprava). kako bi se došlo do ocene dostignutog stepena teorijskih pretpostavki. Globalizacija je doprinela velikoj heterogenosti turističke tražnje na svetskom turističkom tržištu usled brzih ekonomskih. Metode istraživanja Priroda istraživanja nametnula je potrebu da se pođe od istorijske metode. koje se mogu zameniti tercijarnim sektorom u čemu veliki značaj pripada uslužnim delatnostima. valorizovati. Tokom istraživanja i izrade Strategije razvoja primenjivane su metode analize i sinteze. Plasman ovakvog turističkog proizvoda nameće potrebu izbora optimalnog modela upravljanja destinacijom. 5 . Svrha i cilj nove Evropske regionalne i kohezione politike koji se ogleda kroz. Samo se racionalnom i efikasnom saradnjom odnosno "partnerstvom" svih segmenata značajnih za razvoj turizma može da ostvari konkurentska prednost. Prošle godine (2007. Kroz razvoj malih i srednjih preduzeća u oblasti turizma . kao i Poboljšanje korišćenja lokalnih resursa u cilju privlačenja spoljnih resursa (prvenstveno kapitala) koji su teško dostupni na lokalnom nivou.Savremena turistička kretanja na globalnom nivou u stalnom su porastu. i pretvoriti u konkurentske prednosti.) ova kretanja su dostigla nivo od skoro 9oo miliona inostranih turista (UNWTO). tehnoloških. antropogenih i ljudskih. Turistički trendovi se sagledavaju u okvirima kontinuiranog rasta i razvoja turističke ponude i potražnje i u uslovima sve izraženije konkurencije među turističkim destinacijama na svetskom turističkom tržištu.g. Samo inovativni turistički proizvod destinaciji može da osigura viši stepen prepoznatljivosti .

Teorijska polazišta Procesi globalizacije u turizmu manifestuju se kroz intraregionalna i interregionalna putovanja. Metodološka istraživanja u vezi sa ovim projektom rađena su: Kroz primarna i sekundarna istraživanja i direktnim kontaktom sa interesnim subjektima što utiče na stvaranje objektivne slike pretpostavke razvoja turizma Banata. Svaka turistička destinacija je mala geografska celina. Rezultat takvog pristupa doveo je do konkretizacije teorijskih saznanja o specifičnim karakteristikama značajnim za razvoj turizma ove destinacije. kao i drugih pretpostavki razvoja turizma. Primenjeni su uobičajeni metodološki instrumenti tako da su "desk" istraživanja temeljena na raspoloživoj dokumentaciji u koncipiranju relevantnih sadržaja plana strategije razvoja turizma. stepena razvoja i afirmacije užih turističkih destinacija na području jedinstvene turističke destinacije Banata. koja mora da osigura ispunjenje zahteva ciljnih korisnika u okviru globalnih preferencija turista za određenim proizvodima. metoda komparacije. metode generalizacije i specijalizacije. U obradi rezultata prikupljenih na temelju anketnih upitnika i radionica na terenu. Savremeni turista deo je sveopšte homogenizacije tržišta i zahteva 6 . Dobijeni rezultati prilikom istraživanja su se primenom deduktivne metode oblikovali u formu modela razvoja. koji će se prezentovati u deskriptivnom i elektronskom obliku. a "field" istraživački rad baziran je na proverenim metodama i tehnikama. Istaknuto mesto pripalo je i delfi metodi kao podlozi za prognoziranje budućeg razvoja. Analizom postojećeg stanja turističkih resursa i atrakcija. apstrakcije i generalizacije u otkrivanju zakonitosti ponašanja svih segmenata značajnih za razvoj turizma ove turističke destinacije. metoda uzorka. Uočavajući mogućnosti razvoja turizma Banata posebno je dat naglasak na analizu klastera i njihovu integraciju u celovitu razvojnu strategiju turizma Banata. Sa ciljem definisanja upravljačkog mehanizma i obezbeđivanja plana implementacije strategije upravljanja turizmom Banata. koristila se induktivna metoda za donošenje sudova o problematici koja se istražuje.metode indukcije i dedukcije. Uvek se polazilo od opštih metodoloških načela koja su uobičajena za ekonomska istraživanja. Primenom principa od opšteg ka posebnom sagledavajući razvoj turizma Srbije i mesto turizma Banata. uslugama ili načinom života. primenjen je logički i analitički postupak analize i sinteze. korišćen je dijalektički pristup problemima. Primenom principa od posebnog ka opštem sagledavajući specifičnosti turističke ponude Banata i uklapanja u Strategiju razvoja turizma Srbije. a metodom komparacije se došlo do saznanja o željenim ciljevima i pravcima razvoja Banata kao turističke destinacije. metoda klasifikacije. Klasifikovana su sva svojstava do kojih se došlo istraživanjem kako bi se ukazalo na bitne veze i odnose. Na osnovu kvantitativnih i kvalitativnih tržišnih istraživanja . utemeljen na sintetičkoj metodi sagledavanja različitih metodoloških postupaka.

u kome samo objedinjeni poslovni i drugi subjekti mogu da odgovore na sve izazove na odgovarajući način. a u dokazivanju postavljenih hipoteza. kao polazište za bolje pozicioniranje na nacionalnom i svetskom turističkom tržištu. koje treba da budu prepoznatljive i prilagodjene potrebama ciljnog tržišta. Turistička destinacija Banata kao značajna turistička regija u Srbiji. sa zadatkom uvođenja novih metoda marketinga. Koncipiranje ponude turističke destinacije mora da uvažava osnovne komparativne prednosti. nove organizacije. vizije i prihvaćene metodologije. Ovu ponudu treba oblikovati uz uvažavanje opštih i posebnih trendova. a i zbog saznanja da za ovu turističku destinaciju turizam ima više pozitivnih no negativnih uticaja. Turistička destinacija Banata treba da bude strateški definisana poslovna celina. pa se od ekonomskih i drugih subjekata u turizmu zahteva njihovo prilagođavanje novim odnosima. Upravo su na ovim polazištima definisani oni elementi modela. ali istovremeno prepoznatljiva po specifičnostima svoje ponude. Organizacija istraživanja Na polazištima ciljeva. 7 . to još više naglašava potreba da se ova ponuda integriše. za što ima šanse. Težište se pomera od pojedinog subjekta turističke ponude na turističku destinaciju odnosno na stvaranje integralnog proizvoda destinacije kojim upravlja destinacijski menadžment u jednom od prihvaćenih oblika partnerstva. kako bi se mogla održati konkurentnost destinacije na uvažavanje eko-pristupa i načela održivog turizma. i da ih uključuje u gotove celine. Takav pristup je uslovljen sve većim pritiskom konkurentskog okruženja. i ponude integrisani sadržaji u novoj organizovanoj formi. s obzirom na očuvanost prirodnih resursa i istorijskog nasledja. koji odražavaju rezultate sporazuma svih zainteresovanih učesnika privatnog i javnog sektora. Kako savremeni turisti ne žele da koriste samo osnovnu ponudu turističkog mesta. To je integralna celina koja uvažava sve relevantne zahteve prisutne u sistemu globalizacije. da proverava (testira) dostignuti stepen saznanja. koji dominiraju na svetskom turističkom tržištu i koje treba dalje istraživati i oslanjati se na njih. mora imati jasan imidž i da osigura uslove za stvaranje pozitivnog poslovanja. prepoznatljiva po svim relevantnim elementima. značajno je opredjeljenje istraživačkog tima. Konkurentnost na globalnom turističkom tržištu i strukturne promene onemogućavaju ravnomeran rast svake turističke destinacije. već zahtevaju organizovanu ponudu i van njegovih užih granica. kojom treba upravljati na novim osnovama i time stvoriti osnovne pretpostavke za pretvaranje komparativnih u konkurentske prednosti.sistema opremanja i osiguranje integralnog kvalitet ponude. Upravo su na ovim polazištima utemeljen potrebe zahtevi da se Banat definiše kao turistička destinacija koja postaje i poslovna jedinica turističke ponude. opredelila se za održivi razvoj.uvažavanje standarda. Zbog toga treba da se istraže svi specifični zahtevi potražnje. što dovodi do ujednačavanja potreba i želja kupaca na svetskom nivou.

neprofitnih organizacija. kontinuiranom testiranju rezultata svake faze istraživanja odnosno pojedinih tematskih celina kako bi se sadržaj prilagodio stvarnim potrebama i interesima svih zainteresovanih u lokalnoj zajednici. za stvaranje povoljnije ulagačke klime za investitore. Pravci razvoja turističke svesti lokalnog stanovništva Stvaranje pozitivnog imidža o turističkoj ponudi Banata na domaćem i inostranom turističkom tržištu. po čemu se ona izdvaja od mnogih njoj sličnih. Identifikacija područja sa jakom potencijalnom turističkom ponudom. Tokom izrade Strategije razvoja naglasak je stavljen na: timski rad i multidisciplinarnost u organizovanju tima. koja su vodila ka ključnim obeležjima "jedinstva različitosti" toliko karakirističnim za turističku destinaciju Banata. Kako banat plasirati na inostranom turističkom tržištu. Primena Strategije razvoja pretpostavlja stvaranje "inovativnog destinacijskog menadžmenta". odnosno od niže hijerarhije prema višoj. do turističke destinacije Banata kao celine. a posebno s ciljem da plan razvoja turizma bude prihvaćen od domicilnog stanovništva. uopštavanja posebnosti. pristup istraživanju koncipiran je od posebnog ka opštem. Tako se krenulo od elemenata relevantnih za konkretne poslovne sastave. Izrada ovog projekta treba da ukaže na neka osnovna pitanja i pravce razvoja turizma Banata kao što su: Na koji način Banat treba da poveća konkurentnu sposobnost na domaćem turističkom tržištu . Kako obezbediti primenu ovog projekta. Pronalaženje sredstava za investiranja u turistički razvoj. kao uslova i svrhe njegove izrade i sprovodjenja. što se očekuje i tokom njihovog sprovodjenja. Već tokom ugovaranja. Rezultati istraživanja i koristi Strategije razvoja mogu se jasno prepoznati i na polju podizanja kvalitet života lokalnog stanovništva. za bolje korišinje kapaciita i osigurane očekivane stope povratka ulaganja. strateškim pitanjima održivog razvoja. 8 . do zahteva turističkog mesta (lokaliteta). To je pretpostavka za brže repozicioniranje učesnika turističke ponude. a podržavan je i kroz sinergijsko usuglašavanje strategija. zaposlenih i domicilnog stanovništva. kroz jačanje pozicije međusobno povezanih subjekata u ponudi jedinstvenog turističkog proizvoda destinacije. Očekivani rezultat istraživanja Rezultat ovoga istraživanja je izrada Strategije razvoja razvoja turizma Banata od koga se očekuje da pruži jasne i realne odgovore na sva otvorena pitanja definisana projektnim zadatkom. preko sub-regija. s ciljem da se Banat pozicionirana kao prepoznatljiva turistička destinacija. i stalno prisutna terenska i druga izvorna istraživanja. a posebno tokom istraživanja postignuta je saglasnost o ključnim.

čiji je zadatak osposobljavanje ljudi za njegovu primenu. uspostavljenog na načelima partnerstva. na lokalne turističke organizacije. kao i za svaku destinaciju. tj. treba ugovoriti i brojne radne sastanke sa članovima lokalnih uprava i samouprava. je kao rezultat primenjenog istraživanja koncipiran s ciljem da u praksi osigura visoku aplikativnu vrednost.Ovaj plan. Osim toga. ali i užih turističkih destinacija. i da se oživotvori u što širem obuhvatu i u realnom vremenu. na turističke i ostale ekonomske subjeke. Anketni upitnici provedeni su na reprezentativnom uzorku. Istraživanjem su obuhvaćene sledeće ciljne grupe: turistička privreda. Tokom 2008 godine provedeno je obimno empirijsko istraživanje. Koncepcija i dinamika istraživanja U skladu sa prihvaćenom metodologijom izrade Strategije razvoja izvršeno je obimno empirijsko istraživanje stanja turističke ponude Banata. i izaberu lidera koji će prema zajedničkoj koncepciji upravljati destinacijom uz uvažavanje svih relevantnih elemenata. od koga se očekuje da postane lider i pokretač razvoja turizma na novim osnovama. utemeljeno na reprezentativnom uzorku. Istraživački tim izvršiće prezentaciju koncepcije izrade Strategije razvoja turizma Banata. kao i na celokupnu zainteresovanu javnost. turističke organizacije. Jedan od preduslova uspešne primene Strategije razvoja je sprovođenje monitoringa i uključivanje sistema kontinuirane edukacije. lokalnog stanovništva. Anketnim upitnicima o stanju u turističkoj destinaciji i mogućnostima za razvoj turizma izvršen je popis sadašnjeg stanja 9 . Menadžeri svih nivoa i profila u turističkim organizacijama moraju da postignu konsenzus na profitnim ili neprofitnim osnovama. a sadržavali su opšta i posebna pitanja za svaku navedenu ciljnu grupu. Pretpostavka za to je da ga kroz hijerarhiju ciljeve prihvate svi stepeni odlučivanja (od najnižeg do najvišeg).turističke organizacije i turistički menadžment. ali i o pitanjima koja su od posebnog interesa samo za tu interesnu grupu. i ostalim zainiresovanim osobama. i biće organizovan veliki broj prezentacija i radionica za destinaciju Banata kao celinu i za uže turističke destinacije od turističkih mesta do sub-regija. ali i na sve ostale direktne i indirektne učesnike u turističkom razvoju. Tu treba uključivati sve vodeće stručnjake na nivou destinacije. zaposlenima u turističkim organizacijama. To se prvenstveno odnosi na stvaraoce turističke ponude. na način da ih razumeju i sprovedu u život kao rezultat sopstvenih želja i saznanja. ali dati šansu i mladim i drugim kreativnim kadrovima. svima koji turistički razvoj destinacije povezuju s osiguranjem dobrih uslova rada i podizanjem kvalitet života. Tu se prvenstveno misli na jedinice lokalne samouprave. Rezultate istraživanja objavićemo na taj način da se prepozna zajedničko i posebno u turističkoj ponudi ove jedinstvene turističke destinacije. i posebno će se evidentirati lokacije u kojima treba da se ostvari veći stepen prilagođenosti zahtevima turističkog tržišta na koje je turistička destinacija Banata orijentisana. a s ciljem ocene postojeće turističke ponude Banata kao jedinstvene destinacije. Na taj način svaka anketirana grupa dala je sopstveno mišljenje o elementima turističke ponude Banata. Završeni plan treba da bude i podloga i polazište za delovanje destinacijskog menadžmenta.

Izrazito ravničarski predeo sa Deliblatskom peščarom i Vršačkim planinama (641 m). Ima 177 naselja panonskog tipa. dok veoma mali deo Banata administrativno pripada gradu Beogradu. Srpski deo Banata je uglavnom lociran u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini. Istraživanja turističke destinacije Banata ukazuje na činjenicu da se turisti najčešće grupišu i posećuju određene delove ove turističke destinacije. dok druge mnogo veće površine unutar destinacije nisu predmet interesovanja posetilaca. potom mađarsko. na domaćem i inostranom turističkom tržištu. a ukupno 750 hiljada stanovnika. POLOŽAJ I PRIRODNE KARAKTERISTIKE BANATA Region Banat je geografska celina. Backa. shodno svojim karakteristikama. Jedan od ciljeva ove strategije je da se izvrši uravnoteženje turističke ponude čitavog prostora kako bi svi delovi imali podjednake šanse.000 stanovnika. Najveći grad je Zrenjanin. najbrojnije je srpsko stanovništvo (65%). Srpski deo Banata najveća je od tri regije koje čine Vojvodinu (Banat. s posebnim naglaskom na predstojeće zadatke. administrativno podeljena između Srbije.PRILAGOĐAVANJE STRATEGIJE RAZVOJU TURIZMA BANATA Kako je vrlo teško napraviti kratak plan prezentacije svih saznanja do kojih se došlo prilikom izrade Strategije razvoja turizma Banata. STANJE. u nastavku ćemo vrlo koncizno prikazati ključne sadržaje istraživanja. pa rumunsko. Rumunije i Mađarske. zbog koncentracije turista na pojedinim tačkama. od kojih 30 sa više od 5. linijama i površinama. Srem). Karta broj 1: Teritorijalni prikaz Banata 10 . To su centralni lokaliteti i turistička jezgra. POTENCIJALI I OGRANIČENJA ZA RAZVOJ TURIZMA Distribucija turističkih tokova u okviru destinacija Banata nije ravnomerna u većini slučajeva. pa samim tim ne predstavljaju značaj prilikom turističke prezentacije.

830 km² što predstavlja oko 17. a do ušća Tise granicu na zapadu čini Tisa.825) i Vršac (36.110). Njegov geografski položaj.56% ukupne površine Srbije (izuzimajući Kosovo) i 45. Beograd 2004. Podaci o površini Banata. Na teritoriji Vojvodine Banat je administrativno podeljen na okruge: Severnobanatski. 2: Administrativna podela Banata 11 . a ostali veći gradovi su: Pančevo (76. Srednjobanatski i Južnobanatski sa ukupno 19 opština.001). Granice prema istoku i severu su političko-administrativne.545). je potencijalna konkurentna prednost koja može učiniti da region postane raskršće značajnih međunarodnih tokova i resursa. broju naselja i broju stanovnika možemo videti u narednoj tabeli: Tabela broj : Teritorija Banata Teritorija CENTRALNA SRBIJA AP VOJVODINA Srednje-banatski okrug Površina. U ovim geografskim granicama Banat zahvata 9.71% ukupne površine AP Vojvodina. km2 55968 21506 3256 Broj naselja 4239 467 55 50 94 Broj stanovnika prema Broj stanovnika prema popisu 1991 popisu 2002 5611242 1970195 216754 177542 315633 5466009 2031992 208456 165881 313937 Severno-banatski 2329 okrug Južno-banatski okrug 4245 Izvor:Republički zavod za statistiku. Karta br. Kikinda (41. Najveći grad srpskog Banata je Zrenjanin (79. jer se nalazi između Centralne i Jugo-istočne Evrope i na taj način je povezan sa zapadnom evropom i Bliskim istokom.Granice Banata su prema zapadu i jugu jasne i čine ih reka Dunav na jugu.

uklopljenost u širu teritorijalnu celinu i dr. 12 . dok nepovoljan položaj može da predstavlja realnu prepreku u razvoju turizma. prilagođenost oscilatornim kretanjima turista. Veze Banata sa Mađarskom nisu razvijene. Od vodenih puteva Dunav i Tisa imaju veći značaj u ostvarivanju veza sa ostalim delovima naše zemlje i drugim zemljama Evrope. Dva prelaza na Dunavu i pet na Tisi čine veze kojima je Banat povezan sa ostalim delovima naše zemlje. Položaj Banata u odnosu na susedne zemlje je povoljan.koji se nalazi između Tise.Vatin i kod Kikinde) prelaza za Rumuniju. motiva područja ili regiona – udaljenost od glavnih putnih pravaca i sredstava za komunikaciju. Postoje dva drumska prelaza (kod Vatina i Srpske Crnje). Jedino je prema Sremu Banat ostao zatvoren a jedan od razloga je da na Banatskoj strani ne postoji nijedno veće naselje na Dunavu. 3: Geografski položaj Banata Turističko-geografski položaj Banata je povoljan. Povoljan prostorni razmeštaj za određeni turistički region znači prednost za razvoj. i dva železnička (kod Vršca.TURISTIČKO-GEOGRAFSKI POLOŽAJ BANATA Turističko-geografski položaj je izuzetno važan sa aspekta prostornog razmeštaja turističkih znamenitosti. Dunava i Moriša a na istoku do reke Tamiša i Černe. jer predstavlja severoistočni deo Vojvodine. Karta br.

Karta br 4: železničkih pruga 13 . Pre svega autoput E-75 koji ide iz centralne Evrope i Horgoša na granici prema Mađarskoj. Skoro svi ovi putevi su zadržali svoje prvobitne i značajne funkcije. Ona je bila namenjena izvozu gvozdene rudače iz poznatih rudarskih krajeva. Preko ovog ravničarskog područja oduvek su vodili najkraći putevi između centralne Evrope i Bliskog Istoka. gde se račva: jedan pravac vodi na istok ka granici sa Bugarskom.Vatin – rumunska granica. na ovom području. pa preko Novog Sada do Beograda i dalje na jugoistok ka Nišu. Danas je mreža pruga u Banatu duga 439. Postojeća putna mreža je uvek bila u funkciji proizvodnih potreba Banata. Oko autoputa je razvijena i mreža lokalnih puteva i železničkih pravaca. zatim Segedin preko velikog Bečkereka sa Pančevom. Kroz Vojvodinu prolaze mnoge važne saobraćajnice. U drugoj polovini XIX veka. su bile one koje su povezivale Segedin preko Kikinde sa Temišvarom. prema Skoplju i Solunu. ali povlačenjem granica prema Mađarskoj i Rumuniji one su izmenjene i više orjentisane prema Pančevu i Beogradu. drugi na jug. Najvažniji drumski putevi su: Beograd – Čenta –Perlez – Zrenjanin-Kikinda – Mokrin i druga linija jeste Beograd – Pančevo – Alibunar.SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA Na teritoriji naše zemlje je značajna raskrsnica međunarodnih puteva i predstavlja most između Evrope i Azije i Evrope i Afrike. odnosno Uljma – Bela Crkva. Veliki Bečkerek sa Kikindom itd.1 kilometar. Treći krak autoputa E-70 se u Sremu odvaja na zapad.Uljma –Vršac . počele su da se grade železničke pruge. Drumske veze iz XVIII veka. Najstarija železnička pruga je od Rešica u Rumuniji preko Jasenova za Bazijaš na Dunavu. Nešto kasnije je izgrađena pruga Segedin – Kikinda – Temišvar i Temišvar – Vršac – Bela Crkva. prema susednoj Republici Hrvatskoj i dalje ka zapadnoj Evropi.

zapadnoevropskim i istočnim zemljama. koji svojom dužinom od 3. Pančevu i Beloj Crkvi. banatsko područje gravitira ka aerodromu ''Nikola Tesla''.delu Panonske nizije gde je i najveće rečno hidročvorište u Evropi. Karta br. kao i cela Vojvodina. 14 . Sastavni je deo transevropskog plovidbenog sistema Rajna-Majna-Dunav. Čeneju. Ečkoj. Na sledećoj karti se može videti udaljenost aerodroma u beogradu od pojedinih gradova (u kilometrima i časovima letenja. Kikindi.. Sremskoj Mitrovici. U Vojvodini je aktivno i osam sportskih aerodroma i to u Subotici (Bikovo). a nešto manje na Begeju i najmanje na Tamišu. To ujedno pokazuje i mogućnost potencijalne turističke klijentele u područje Banata.505 km.Vodeni saobraćaj se odvija na Tisi i Dunavu. plovnog puta spaja Atlantik i Mediteran povezuje zapad i istok Evrope i samim tim pruža evropljanima skoro neograničene mogućnosti za plovidbu. Najveće pristanište je Pančevo . 5: Plovni putevi Vojvodine Što se tiče vazdušnog saobraćaja. Vojvodina se nalazi na južnom . Dunav je plovan celom svojom dužinom oko Banata i povezuje Banat sa srednjoevropskim .

g. Tabela broj 1: Broj stanovnika i gustina naseljenosti Banata BROJ STANOVNIKA I GUSTINA NASELJENOSTI PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA Republika SRBIJA BROJ STANOVNIKA 1991 2002 179783 170361 221353 214366 328428 332706 729564 717433 2013889 2030992 7822795 7498001 ST/Km2 (2002. godine je nešto manje od 720 hiljada. Popis 2002 Od početka sedamdesetih godina dinamika populacije je negativna. godine ukazuje na povećanje broja starijih u ukupnom stanovništvu. što je sa društveno-ekonomske tačke gledišta veliki problem.30 -1.16 1.66 0. Tabela br 2: Promene u populaciji u periodu od 1991-2002.24 -3. prouzrokovan najviše procesom pada stope rođenih tokom sedamdesetih.15 Izvor: Ibid Upoređivanje starosne strukture stanovništva između 1991. Sve manje učešće mladih na tržištu radne snage i sve veći broj starijih stvara ozbiljne ekonomske posledice. 1991.STANOVNIŠTVO Ukupan broj stanovnika Banata. PROMENE U POPULACIJI 1991 – 2002 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA Republika SRBIJA (*) PODACI ZA PERIOD 1990 .2000 PROMENE U POPULACIJI (%) -5. Gustina naseljenosti je 73 stanovnika po km2. budući da proizvodi negativne efekte na tržište radne snage . prema rezultatima popisa iz 2002. i 2002. što približno iznosi 35. 15 .89 4.31% ukupnog broja stanovnika AP Vojvodine. u smislu pojačanog pritiska starijeg stanovništva na posao. što je ispod nacionalnog proseka.) 73 66 78 73 94 85 Izvor: RZS. naročito i zbog promena starosne strukture stanovništva i starenjem populacije.

9 21.8 16.4 25.8 18.8 Izvor: Ibid Stepen urbanizacije je relativno nizak i nepromenjen tokom protekle decenije. što ukazuje na to da veliki deo stanovništva.2 Godine 50-64 n.7 % 13.4 22..6 41. Posmatrajući sve odlike stanovništva Banata. a pre svega razlike u prosečnom životnom veku polova.9 26.2 18.3 22. Međutim. 35651 46412 64983 147046 403413 1761190 % 19.3 10.5 13.6 42.0 42.0 18.5 15.5 42.9 42. možemo da zaključimo da su pozitivne tačke razvoja: etnička raznovrsnost stanovništva .3 18.2 20. 16 .6 19. uz pravu politiku razvoja povratka na selo možemo uticati na poboljšanje starosne strukture stanovništva i stvaranje baze za razvoj turizma.1 12. Slabosti stanovništva se ogledaju kroz: nisku stopu nataliteta.9 20.6 22. Tabela broj 3: Starosna struktura stanovništva.0 25. visoko procentualno učešće starijeg stanovništva i veliki broj raseljenih lica.5 Godine 20-49 n.0 41.2 Godine 65+ n.7 30. Zbog toga dolazi i do odliva radne snage prema većim urbanim delovima Vojvodine i ostalog dela Srbije.2 15. 44586 55071 84739 184396 517803 2953988 % 24. STAROSNA STRUKTURA STANOVNIŠTVA 1991 Područja Severni Banat Srednji Banat Južni Banat BANAT Vojvodina Republika Srbija 2002 Područja Severni Banat Srednji Banat Južni Banat BANAT Vojvodina Republika Srbija Godine 0-19 n. do sada nije zadovoljavajuće. 74806 90630 137085 302521 844649 3998227 % 41. 36950 46498 71064 154512 459991 1672412 % 22. 24255 28730 39309 92294 248024 982756 Godine 65+ n. nema pristup nekim uslugama što utiče i na nedostatak pokretača razvoja većih naselja.5 16. Specifične inicijative i akcije koje za cilj imaju podsticanje učešće žena na tržištu rada.8 22.7 41.1 Godine 50-64 n.9 24.4 Godine 20-49 n.9 19.0 19.9 16.7 41.5 22. 165346 207836 312017 685199 2031992 7450071 % 100 100 100 100 100 100 % 100 100 100 100 100 100 Godine 0-19 n.9 41. 32343 40076 58879 131298 382655 1404322 % 19. emigraciju. 68745 87004 132722 288471 865599 3132832 % 41.7 12. koji funkcionišu kao osnova za prodiranje novih tehnologija i kultura. Turizam kao privredna delatnost kod koje dominira učešće ženskog dela stanovništva mogao bi promeniti broj radno aktivnog stanovništva. 179298 220843 326116 726257 2013889 9696161 Ukupno n. 27308 34258 49352 110918 323747 1240505 % 16.1 42.1 Ukupno n.Struktura stanovništva prema polu ukazuje na povećanje broja ženske populacije koji nastaje iz nekoliko razloga.0 12.

Pri tome.INFRASTRUKTURNA OPREMLJENOST BANATA Putna mreža Putna mreža u Banatu je zadovoljavajuća na pravcu sever-jug. Ukupno 644 kilometra regionalnih puteva ima savremeni kolovoz. Pored toga relativno dugo treba da se putuje između nekih destinacija u samom Banatu.044 17 . To je odraz činjenice da su pogranični delovi bili zanemareni prilikom gradnje i da nisu izgrađene saobraćajnice koja bi povezale ova područja. To se odnosi na širinu puta. Makadam je takođe izuzetak i relativno retko se sreće. Zrenjanin-Beograd). kao i podloge puta.4 : Dužina puteva u Banatu 2002. koja varira. zbog lošeg održavanja i činjenice da su neki od njih bili izgrađeni još pre više od pedeset godina. Vršac i Srpska Crnja). Nedostatak Banata je i to da dva koridora koja prolaze kroz Vojvodinu (koridor X i koridor VII). čija ukupna dužina iznosi 1.990 kilometara puteva savremeno. Iako se neki putevi označavaju kao magistralni (na primer. problem je i izuzetno loše veze Banata sa Centralnom Srbijom istočno od Beograda. godine PODRUČJE 1 Srednjebanatski okrug 2 Severnobanatski okrug 3 Južnobanatski okrug 4 BANAT 5 Vojvodina 6 Srbija Izvor: RZS Ukupno u km 733 599 982 2314 6057 37981 Savremeni u km 682 536 772 1990 5221 23709 Dužina puteva kroz Banat iznosi 2. Tabela br. tako i na kvalitet materijala od kojeg je izrađen.314 kilometara. od toga je 1. Auto-put u klasičnom smislu u Banatu ne postoji. Zemljani putevi predstavljaju manje od trećine lokalnih puteva. tako da auto-putevi u izgradnji samo delom kod Horgoša dotiču administrativno područje Severnobanatskog okruga (u delu koji se geografski nalazi u Bačkoj). kao i srednji deo Banata imaju gušću mrežu putnih pravaca od severnog i jugoistočnog Banata.Osim toga. kvalitet puteva je znatno ispod odgovarajućih . Pogranična područja sa Rumunijom nemaju dobru vezu sa unutrašnošću Banata. prolaze kroz Bačku i Srem. (Kikinda i Vatina. područja Banata bliže Beogradu. ali ne zadovoljava potrebe kada je u pitanju pravac istok-zapad. dok se kod lokalnih puteva. zbog ne postojanja mostova preko Dunava. Veliki problem je i kvalitet puteva.

Mreža pruga u Banatu ukupno je duga 439. Međutim. kako savremenih. Novim Sadom. preko Dunava. građena je još u XIX i početkom XX veka za vreme Austro-ugarske Monarhije. u većem delu.7% površine Vojvodine. zahvata 38% svih puteva u Vojvodini. neophodno je obnoviti i postojeće putne pravce. tada mora da se posveti više pažnje ključnim putnim pravcima. tako i onih bez sloja asfalta. a u funkciji ubrzanog privrednog razvoja i podizanja standarda lokalnog stanovništva. Još dve značajne pruge koje Banat povezuju u smeru istok-zapad jesu Zrenjanin-VršacBela Crkva i Pančevo-Vršac-Granica prema Rumuniji (Moravica). uz 737 kilometara puteva sa savremenim kolovozom. Postojeća putna infrastruktura. II Svetskog rata uglavnom nije bilo značajnije gradnje pruga u Banatu.1 kilometar. sever-jug i zapadistok. odnosno Kraljevine Jugoslavije. nije optimalna. Železnički saobraćaj Mreža železničkih pruga. Pruge Banata danas u svom najvećem delu ne ispunjavaju zahteve savremenog železničkog saobraćaja. Nakon. a potom za vreme Kraljevine SHS. sa tehničkim 18 . Najduža je pruga koja povezuje Pančevo preko Zrenjanina sa Kikindom i graničnim prelazom sa Rumunijom (Žombolja/Jimbolia). ali i sa Jugoistočnom Srbijom. ali zadovoljava trenutnu frekventnost puteva. Temišvarom u Rumuniji i Segedinom u Mađarskoj. Očigledno je da putevi u Banatu nisu bili od prioriteta za razvoj. godine Magistralni putevi Teritorija Br 1 2 3 4 5 6 Srednjebanatski okrug Severnobanatski okrug Južnobanatski okrug BANAT Vojvodina Srbija Izvor: RZS svega 236 135 255 626 1563 4756 savremeni 236 118 255 609 1533 4603 svega 204 225 215 644 1797 10401 savremeni 204 225 215 644 1760 8818 svega 293 239 512 1044 2697 22824 savremeni 242 193 302 737 1928 10288 Regionalni putevi Lokalni putevi Putna mreža u Banatu ređa je nego u ostalom delu Vojvodine. Osim toga. Najkraća je koja povezuje Zrenjanin (Tomaševac) preko Orlovata sa Perlezom. ako se planira intenzivan ekonomski razvoj. preko Tise ka Bačkoj u smeru Novog Sada.kilometra. Pruge su uglavnom jednokolosečne. jer površina Banata obuhvata 45. može naći i 307 kilometara zemljanih ili puteva sa makadamom Tabela 13: Dužina putne mreže Banata po kategorijama 2002. ali zato dužina puteva kroz Banat. pre svega one koji Banat povezuju sa Beogradom.

Perleza. više restorana. međutim oni nikada nisu korišćeni u turističke svrhe kao u Evropi. Prvi kanali u Vojvodini izgrađeni su još u vreme Marije Tereze i manji deo sistema dovršena je u periodu od 17951870. Uz kanale Hidrosistema nikla su mnoga vikend naselja (kod Šebešfoka. Osim toga na kanalima se organizuju razne regate. Velikoj Britaniji. čija je glavna funkcija navodnjavanje i odvođenje suvišnih unutrašnjih voda. šetnje. bungalovi. motonautika. Sastoji se od 12 plovnih kanala Bačke i Banata (ukupne dužine 600. Bačkog Monoštra. Posledice toga su neredovan železnički saobraćaj. kupališta. a reke čine njenu okosnicu. turizam (sportski ribolov. predstavlja stratešku vezu koja treba da podstakne razvoj trgovine. veslanje. 19 . rekreacije i turizma na vodama i obalama kanala neophodno bi bilo osmisliti i izgraditi odgovarajuće punktove sa potrebnim objektima. Odmah po završetku građenja kanali hidrosistema počeli su da se koriste za sport. Po uzoru na dugu tradiciju korišćenja kanala u Francuskoj. Holandiji. hotela. dok u prevozu putnika uopšte i ne učestvuje. i male bezbednosti. rekreaciju. došlo se na ideju da se i ovdašnji izgrađeni resursi inovativno iskoriste i da se na taj način poboljša i unapredi turistička ponuda Srbije. gde se uz kanale formirala i lokalna privreda.elementima iz XIX veka. Nema značajniju ulogu u prevozu tereta.419 km (za nosivost do 150 t). sportski rekviziti). Zrenjanina. zbog znatno smanjenog održavanja poslednjih godina.6 km). kajakaša i motonautičara. Stanje unutrašnjih plovnih puteva nije zadovoljavajuće. takođe i takmičenja veslača. ali predstavlja i plovni put. turizma i usluga. i urešeni priobalni deo. svrstanih u pet kategorija. pristani i vezovi za čamce. Novog Bečeja. sadržajima. Vodeni putni pravci U poređenju sa ostalim vidovima saobraćaja. rečni saobraćaj je nedovoljno iskorišćen u odnosu na svoje potencijale. Za brži razvoj sporta. izleti). marine. Ukupna dužina plovnih puteva u Republici Srbiji iznosi 1.godine. Hidro sistem „Dunav-Tisa-Dunav” je višenamenski vodoprivredni sistem. Kikinde. opremom (npr. dok je najveći deo kanalske mreže završen u period posle 1945. izgrađeni kanali su još jedno javno dobro koje je nedovonjno iskorišćeno i eksploatisano. Sportovi na vodi upražnjavaju se u Zrenjaninu. Novom Sadu i drugim mestima. Ove aktivnosti treba da prati odgovarajuća propaganda. lovačkih domova. a preduslov svega je čista voda u kanalima. Vrbasa. nizak nivo usluge. kao evropski transportni Koridor VII. igrališta. Stajićeva. tehnološki zastarelom opremom i po pravilu nedovoljno održavane. Turizam je potencijalna osnovna delatnost privrede Srbije. Za Republiku Srbiju reka Dunav. motela. male brzine. plivanje.

U pogledu broja prevezenih putnika u našoj zemlji. Dunavom sve više plove putnički brodovi.. daljih 98. Dunavom doploviti oko 430 brodova.. rečni saobraćaj je uglavnom služio za transport robe i sirovina.godini. Ukupna mreža kanala u Banatu je 518. Ukupna dužina rečnih tokova kroz Banat je 509 kilometara.000 turista. U početku je broj brodova koji pristaju u naše luke minimalan da bi se godinama povećavao. plovni put Dunava se koristi i u našoj zemlji. Tise 168 km.4 plovno za brodove nosivosti do 200 tona. Od manjeg su značaja kanali koji povezuju Dunav i Tisu. U toku je čišćenje Begeja prema rumunskoj granici. odnosno Begej. Očekuje se da će 2008g. Skandinavske zemlje. od čega 190.4 kilometara je plovno za brodove nosivosti do 500 tona. uglavnom pod stranim zastavama i sa velikim brojem putnika. Posle 1999.4 kilometara. od čega je plovno 317. Dunavom godišnje prođe više od 600 putničkih brodova. Statistički podaci broja plovila i broja putnika za 2006-2007 god. zbog carinske kontrole u Bezdanu i Apatinu zadržavaju se 5-6 sati i u tom intervalu treba im ponuditi kvalitetan turistički program sa razgledanjem grada i kulturno-istorijskih znamenitosti što bi uticalo da Vojvodina postane jedan od turističkih brendova Srbije.9 kilometara je plovno za brodove nosivosti do 1000 tona. SAD. U 2006.).godine u Beograd je pristiglo 26 međunarodnih putničkih brodova sa oko 3. Dužina toka Dunava kroz Banat iznosi 148 km. na pristaništu beograd zaustavilo se 300 brodova sa oko 42.Francuska. BROJ PLOVILA KOJI SU PROŠLI KROZ NOVI SAD 11 38 80 117 89 87 77 45 9 BROJ PLOVILA KOJI SU PRISTAJALI U NOVOM SADU 4 19 42 58 46 39 39 36 2 MESECI MART APRIL MAJ JUN JUL AVGUST SEPTEMBAR OKTOBAR NOVEMBAR BROJ PUTNIKA 477 1938 4371 6508 6112 4781 5180 4424 286 Izvor: » Lučka Kapetanija « . Do bombardovanja. dok se u Novom Sadu zaustavilo oko 150 brodova sa 30. rečni saobraćaj je gotovo zanemarljiv. Konkretniji podaci se vide iz tabele koja sledi: 20 . Jačanjem tržišta krstarenja na rekama. dok je još 28.000 putnika. Tabela 10.Tokom 2002. Plovne reke su Dunav i Tisa u celom toku kroz ili pored Banata dok su Begej i Tamiš plovni jednim svojim delom.000 putnika.Novi Sad Vodeni putni pravci u Banatu obuhvataju rečne i kanalske tokove. dolazi do smanjenja obima neputničkog rečnog saobraćaja na minimalnu meru. Prošle godine je takozvanim kruzerima Beograd posetilo oko 50.000 stranih turista( Nemačka.7 kilometara. Begeja 75 km i Tamiša 118 km. pa će uskoro biti plovan i do Temišvara u Rumuniji. godine.

3 147. ali prvenstveno u tranzitu.9 Plovni 500T 98.Novi Bečej Stari Begej Begej Plovni Begej Tamiš Karašac Brzava 518. Novi Sad.4 12. Robni transport Tisom. pri čemu je potrebno na temelju činjenica odlučiti hoće li se vodeni transport svesti na transport rekama. Bačka Palanka. ali je potrebno mnogo investicija. Rajna.3 32 190.Može se smatrati da je veliki deo Banata potencijalno pogodan da se uključi u mrežu plovnih puteva Evrope (obzirom na kanal Dunav. uključujući i Zrenjanin. koji praktično omogućavaju transport robe vodenim putem kroz sam centar Banata.1 18.4 118 5.1 43.6 43.3 37.8 19. jer su postojeće zapuštene i malih kapaciteta (u Zrenjaninu. a u prevozu robe sveden na minimum. koja kapilarno povezuje sve značajnije gradove Banata sa svetom. ili će se osposobljavati i mreža kanala. Ako se ima na umu ekonomski razvoj. Rečni saobraćaj je u pogledu prevoza putnika praktično beznačajan. u budućnosti treba računati sa značajnim porastom uloge vodenog transporta.6 31.Tabela 5: Kanali u Banatu Dužina u km Plovni 1000T Nr. Kikindu i druge veće gradove. Ne bi trebalo zanemariti ni kanale.9 17. Pančevo. PRIVREDNI RAZVOJ Za potrebe naših istraživanja pogledaćemo najvažnije indikatore privrednog razvoja Banata : 21 . Beograd.3 10 Moravica 11 Rojga Izvor: Vode Vojvodine Na reci Dunavu kroz Republiku Srbiju smešteno je osam luka međunarodnog značaja: Apatin. Begejom ili Tamišom.6 31. kao i da se posebno osmisle regionalni projekti sa Rumunijom i Mađarskom. Majna). treba odrediti prioritete. Bogojevo.4 10.4 35 147. i u gradovima duž obala Tise i Dunava). a na reci Tisi u Senti. takođe može da bude interesantan u budućnosti.4 35 50. S obzirom da je tok Dunava definisan kao evropski koridor VII.4 Plovni 200T 28. Najveći nedostatak su mu odgovarajuće luke. koje su praktično na rubovima Banata. Smederevo i Prahovo. BANATSKI KANALI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Zlatica Kikindski kanal Banatska Palanka .

nešto više u industriji.6%). do godine opao je na 50%. Izvoz Banata dominatno je išao u zemlje u tranziciji (50%). Po strukturi zaposlenosti. • • • • • • Posmatrani desetogodišnji period (do 2005. godinu kada je preko 60% proizvoda Banata izvoženo u zemlje EU. a znatno manje u uslugama. kako zbog neuređenih međusobnih odnosa pojedinih organa na različitim nivoima. dok je u zemlje Evropske Unije izvoženo svega 18% proizvoda. u Banatu dominira industrija sa 47.927. umesto da doprinose njenoj diverzifikaciji i rastu. dok usluge učestvuju sa 22. turizma i finansijskog posredovanja. U uslužnoj sferi zaposlenost beleži drastičan pad. To je uticalo i na bruto nacionalni dohodak po glavi stanovnika u Banatu koji je 1990. dok je 2002. dok poljoprivreda (1. tako i zbog sporosti i parcijalnih interesa postojeće birokratije u određenim institucijama. godine iznosio €1. što je nešto manji pad nego na nivou Srbije .3%. može se konstatovati da industrija prednjači (95. pri čemu zaposlenost u uslugama zdravstva i obrazovanja beleže manji pad od usluga trgovine. 22 . sledi poljoprivreda sa 26%. Ako se izvoz Banata analizira sektorski.8%) simbolično učestvuju u izvozu.god.• Bruto nacionalni dohodak po glavi stanovnika u Banatu od 1990. a 27% u zemlje u tranziciju.5 % ) i usluge ( 2.2%. To ukazuje i na tehničko-tehnološke zastarelosti privrede Srbije i Vojvodine. To je drastična razlika u odnosu na 1991. Učešće poljoprivrede i industrije je znatno veće nego što je to prosek u Srbiji.7%. usluge sa 39%. što se negativno odražava i na strukturu njene proizvodnje. institucionalni i administrativni faktori još uvek usporavaju poslovanje i razvoj privrede.8%.) može se okarakterisati kao period izrazitog dezinvestiranja. dok je učešće usluga u nacionalnom dohotku u Srbiji znatno veće nego u Banatu.464. s obzirom na visoke negativne stope rasta investicija. U odnosu na Srbiju daleko je više zaposlenih u Banatu u poljoprivredi. Iako ima pozitivnih pomaka. Najveće učešće u nacionalnom dohotku Banata beleži industrija sa 51. poljoprivreda sa 13. godine iznosio €2.

što je uticalo na to da a je Južni Banat lakše podneo krizu.4 131. industrija sa oko €530 miliona.4 171.0 3000. Poljoprivreda je doprinela nacionalnog dohotku Banata sa €267 miliona.9 Izvor: RZS.3 127.9 50.3 45.0 2500.0 0. To ukazuje da industrija dominira.0 500.8 52.2 100. Grafikon br 1: Nacionalni dohodak 1990/2002.9 1464.2 51.0 951. a sfera usluga trenutno ne predstavlja osnov ekonomskog razvoja.6 1487. zatim sektor poljoprivrede.7 1469.0 Srednjebanatski Severnobanatski Južnobanatski BANAT Vojvodina Rep.Srbija 2218.4 100.2 1627. dok je uslužna sfera nešto razvijenija u Južnom Banatu u odnosu na ostale njegove delove.Serbia Teritorija 1990 Nacionalni dohodak po glavi stanovnika 2002 Nacionalni dohodak po glavi stanovnika EUR Izvor: RZS. a usluge su doprinele sa €229 miliona ili 22.2 3135.8 141. učešće poljoprivrede najveće u Srednjem Banatu. što čini 26 %. 1990 2002 Teritorija Srednje-banatski Severno-banatski Južno-banatski BANAT Vojvodina Nacionalni Nacionalni Nacionalni Nacionalni Indeks dohodak po dohodak po dohodak entiteta dohodak entiteta nacionalnog glavi glavi kada RS=100 kada RS=100 dohotka 2002/90 stanovnika stanovnika 2832. Nacionalni dohodak Južnog Banata jednak je zajedničkom nacionalnom dohotku Severnog i Srednjeg Banata. čini 51.0 1500.6 2926.5 2812.1 Rep.0 2000.Tabela 6: Bruto nacionalni dohodak 1990. po analiziranim teritorijama NACIONALNI DOHODAK 1990/2002 3500. Učešće industrije je najveće u Severnom Banatu.8 2856.9 156. RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.3 154.8 1296. posebno industrije Severnog i Južnog Banata.9 128.1 153. 2002. Pri tome.0 1000. EAG 2006 Pri sektorskoj analizi može se uočiti da je u Banatu dominatan sektor proizvodnje/industrije.0 136.3 %.da se poljoprivreda koristi kao njena sirovinska baza. RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.6 % njegove nacionalne ekonomije.7 126. EAG 2006 Možemo uočiti da je jug Banata razvijeniji od severa.0 42. 23 . a na trećem mestu je sektor usluga.0 52. a razlozi tome se moraju tražiti u strukturi privrede.

000.000.5%. povlačeći se sa tržišta zemalja EU.000 200. a Srbija 36.000 400. Izvoz Banata je nešto više usmeren u zemlje u tranziciji iz okruženja nego što je to privreda Vojvodine u celini. 2002. a Srbija 21.000.8%). Ne samo što je opao u apsolutnim vrednostima nego se i više usmeravao na manje zahtevna tržišta zemalja u tranziciji.3%.Uporednom analizom se uočava da je učešće poljoprivrede u nacionalnog dohotku Srbije sledeće:Banat 26%. Vojvodina 28.000. godini UČEŠĆE POJEDINIH SEKTORA U IZVOZU BANATA 1991. godine učešće usluga je 2. iz kojih se obavlja reeksport dobrog dela proizvoda koji se izvoze na ta tržišta. Pri ovim konstatacijama.000 100.3%.000 INDUSTRIJA POLJOPRIVREDA USLUGE VREDNOST 350. a zatim sa zemljama u tranziciji. i 2002. naravno treba imati na umu rezerve da je najveći deo plasmana u zemlje u tranziciji usmeren prema državama bivše SFRJ.7%.000.Sektor usluga znatno je razvijeniji u Srbiji nego u Banatu i Vojvodini.01% . pri čemu trgovina sama participira sa 2.000.000 19 91 SEKTOR Izvor: Regionalna privredna komora Banata RZS i Integrativni plan društvenoekonomskog razvoja Banata. dok je učešće ugostiteljstva i turizma 0.000 150. izvoz Banata u odnosu na izvozna tržišta se izuzetno kolebao tokom poslednje decenije XX veka. pri čemu je i Vojvodina bitno ispred Banata (Banat 22.000. čije povlačenje sa tržišta Evropske unije nije u toj meri dramatično.000. Grafikon br 2: Učešće sektora u izvozu Banata 1991.000 50. Vojvodina 25.4%.000 300.000. Poljopivreda i ruralni razvoj Poljoprivreda igra značajnu ulogu u ekonomiji srpskog Banata budući da preko 50% populacije živi u ruralnim oblastima. GODINE 450.4%.000 250. Očekuje se da će najbrže jačati spoljnotrgovinska saradnja sa zemljama EU. Njen značaj se ogleda kroz doprinos ukupnom zapošljavanju koje je značajno iznad nacionalnog 24 . EAG 2006 Prema procenama Regionalne privredne komore Banata 2002. prema. koja pak više izvozi u zemlje Evropske Unije i vanevropske zemlje. Taj trend je u Banatu izraženiji nego kod izvoza Vojvodine.

91 1.1 6. Posebnu pažnju treba usmeriti na razvijanje vrsta sertifikovanog geografskog porekla.4 8. mikro-klimatska situacija i pristup vodi.7 JABUKA proizvod (000 t) 0.57 Neobrađen 13.2 4. Usmeravanje na kvalitet umesto na kvantitet treba da bude osnova u ovoj proizvodnji.4 6.62 0. i to šećerna repa i suncokret.55 53.0 prinos (t/ha) 1. Proizvodnja grožđa je uglavnom usmerena na proizvodnju vina.07 0.51 0.5 0.18 11.51 0.7 0.60 1.0 95.51 0.proseka.0 Izvor: RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.1 5.04 0.21 27. Prirodni uslovi za poljoprivrednu proizvodnju su uopšteno rečeno povoljni.40 Voćnjaci 0.02 Šume 0.9 3.02 0.2 4.55 1.91 0.02 0. istaći da je stabilnost udela zaposlenih u poljoprivredi više poseledica smanjenja zapošljavanja u industriji. Posebno je važan razvoj plantaža pod vinogradima zbog uloge u zapošljavanju i mogućnostima za povećanje prihoda lokalnog stanovništva. ipak. EAG 2006 25 .61 1.73 0.0 395.10 Pašnjaci 8. voćnjacima i vinogradima.15 9. EAG 2006 Prema ovim podacima. koji su usmereni prema ciljnim segmentima tražnje. kao i na uspostavljanje specijalizovanih distributivnih sistema.6 5.6 17.8 0.7 28. SRBIJA Obradivo zemljište 75.8 1.08 0. Tabela 7 : Područja prema granama poljoprivredne proizvodnje PODRUČJA PREMA GRANAMA POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE (%) 2002 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA R. Mora se.15 13.8 67.07 7.6 1.98 IZVOR: RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.75 79.50 2.01 13.0 197.35 10. mada unutar regiona postoje odredjene razlike u skladu sa specifičnim lokalnim uslovima kao što su plodnost zemljišta.91 3.80 79.2 20.90 Vinogradi 0.6 prinos (t/ha) 0.50 6.13 16. Tabela 8 : Stanje vinogradarstva i voćarstva u Banatu VINOGRADARSTVO I VOĆARSTVO 2002 VINOVA LOZA PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA R. SRBIJA proizvod (000 t) 4. nego otvaranja novih radnih mesta u ovom sektoru.93 75.7 0.7 23.6 5.9 ŠLJIVA proizvod (000 t) 1.79 7.95 70.8 3.15 0.7 3.0 prinos (t/ha) 4.6 0.55 0.03 Ribnjaci 1.1 0. što treba iskoristiti u funkciji stvaranja onih vrsta vina koje se traže na tržištu. Zanemarljivo male površine su pod šumama.67 0.8 12.3 1.Osim toga organska i biološka proizvodnja bi podstakle razvoj sektora.8 9. i analizi korišćenja zemljišta po vrstama useva očigledno je da se na obradivim površinama najviše gaji žito i industrijsko bilje.

Na lokalnom nivou se pojavljuje i migracija unutar opštine. nerazvijenost lokalne prehrambeno-prerađivačke industrije. izvan ‘regiona’. a stopa aktivnosti u manjim opštinama se usporava. ograničene informacije o mogućnostima širenja tržišta. jer sektor pati i od nedostatka kapitala za neophodne investicije. Očigledno je da se uprkos velikom potencijalu. To se može učiniti. resursa strukturalno siromašnog u ovim oblastima. Ovaj vid turističkih kretanja u stalnom je 26 . uglavnom ka glavnom gradu. Poboljšanje kvaliteta života u ruralnim oblastima jača osnovu razvoja ruralnog turizma i privlačenju drugih “pokretnih” faktora. nedostatak sistema za garanciju kvaliteta proizvoda. smanjenje mogućnosti da se sačuva stanovništvo i smanjenje mogućnosti da se privuče kapital i kvalifikovano stanovništvo. Razvoj agro i ruralnog turizma je povezan sa farmama i baziran na upotrebi poljoprivrednih proizvoda sa farme i sa antropogenim elementima zastupljenim u ruralnim sredinama. kašnjenja u tehnološkim i organizatorskim inovacijama. Novom Sadu. a sa druge čini lokalnu sredinu atraktivnijom za kapital koji je neophodan za investicije u modernizaciju ruralne ekonomije. Nedostatak kapitala je glavni problem u poljoprivredi i ruralnim područjima koji proizvodi negativne efekte u smislu nedovoljnih investicija i progresivnog opadanja konkurentnosti u ovom sektoru. Inicijativa diversifikacije zarada poljoprivrednog stanovništva mora biti ohrabrena. Osim toga. Rezultat toga je da celokupno stanovništvo kao i ruralna i poljoprivredna radna snaga stari. kao što je turistička potrošnja. Napredak u konkurentnosti je još uvek teško postići. To dovodi i do smanjenja proizvodnog kapaciteta i u vezi sa tim smanjenja prihoda budžeta ruralnih opština To dovodi do pogoršavanja životnih uslova.. ali i inostranstvu. prekobrojna i nisko osposobljena radna snaga. Poboljšanje kvantiteta i kvaliteta usluga doprinosi sa jedne strane poboljšanju uslova života stanovništva. neadekvatan marketing i tržišni kapaciteti. sektor zahteva strukturne promene da bi se podigla produktivnost i pojačala konkurentnost. Ukratko. sa sela u gradove. između ostalog kroz : unapređenje proizvodnje kroz korišćenje bio-đubriva razvoj ruralnog i agro-turizma.Broj stanovnika koji žive u opštinama sa manje od 50 hiljada stanovnika u Banatu nije drastično opao što ne znači da demografski pad nije uočen. Smanjenje broja stanovnika je bilo karakteristično za veće opštine. u ruralnim prostorima i poljoprivredi javljaju određeni problemi: orijentacija ka masovnoj proizvodnji. Promocija atraktivnih događaja u ruralnim područjima. prioritet u razvoju ovog sektora je i poboljšanje kvaliteta života u ruralnim područjima . U ovim migracijama je najviše učestvovalo aktivno stanovništvo. kako bi se poboljšao nivo iskorišćenja resursa povezanih sa poljoprivredom i na taj način pomogao proces akumulacije. Migraciona kretanja su prema velikim gradovima.

godine. Sektor usluga Prema istraživanjima sprovedenim na tržištu Banata . zdravstvo. Značaj razvoja ruralnog turizma je višestruk. treba da bazira na razvoju poljoprivrede i turizma. u uslužnom sektoru Banata najveća zaposlenost je najveća u podsektorima koji svoj rad ne valorizuju neposredno na tržištu kakav je turizam ( hoteli i restorani samo sa 2. Doprinos sektora usluga nacionalnom dohotku Banata 2002. Učešće sektora usluga u broju zaposlenih u Banatu je 2002.međutim kada je razvoj ruralnog turizam u pitanju . transport. Prema podacima iz 2002. komunikacije i administrativne usluge. Razvojna politika je očigledno usmeravana u prvom redu na industriju.6%). skladišta. Nedostatka sredstava. možemo zaključiti da sektor usluga nije bio razvijen kada se meri standardima evropske unije.8%). izuzmu li se usluge finansijskog posredovanja. i Neadekvatnih kadrova Imajući u vidu prirodne i antropogene resurse Vojvodine očigledno je da se dalji razvoj. Ljudskih resursa Ne postojanja planskog razvoja ruralnog turizma. kada je iznosilo 37. 27 . glavni nedostatci se javljaju zbog: Kvaliteta infrastrukture.4% a u Srbiji 36.3%. U Banatu je indeks lokacije skoro kod svih vrsta usluga ispod proseka u Srbiji. tako i na razvoj celokupne lokalne zajednice. U Banatu se beleži i padu odnosu na 1992. zbog već poznatih razloga i nedostataka u planiranju na saveznom nivou došlo je do zastoja razvoja ovih delatnosti.67 %).porastu što treba iskoristiti i na području Banata.6%). Medjutim. Godinu ( 37. između ostalog. socijalni rad. jer se kroz razvoj ove delatnosti i njegovim uklapanjem u ruralni prostor postižu mnogobrojni privredni i neprivredni efekti koji utiču kako na razvoj samih poljoprivrednih gazdinstava. Činjenica je da Srbija ima izuzetnu šansu za razvoj poljoprivrede i turizma. godine znatno je niži nego u Vojvodini i Srbiji (u Banatu on iznosi 22. godine iznosilo 39% (što je porast u odnosu na 1990. Vojvodina je žitnica naše zemlje. obrazovanje. u Vojvodini 28. a manjim delom na poljoprivredu.

po brojnosti se izdvajaju spomenici prirode (78). aluvijalne ravni i 28 . Među zaštićenim prirodnim dobrima. Palićko jezero. Reljef Banata Reljef Vojvodine krakterističan je po prostranim uzdignutim stepenastim površinama – lesnim zaravnima. Obedska bara. adekvatna prezentacija i plasiranje turističkog proizvoda Banata u osnovi ima prostor koji treba iskoristiti u turizmu na pravilan način i kroz održivi razvoj. Prirodno bogatstvo Vojvodine ogleda se u 112 zaštićenih prirodnih dobara koja čine oko 5. s obzirom na jačanje ovog sektora svuda u svetu. pa je mogućnost njihove valorizacije kroz turizam izuzetna. kanali. Značajan turistički potencijal Vojvodine. izdvajaju se prostrana lovišta. PRIRODNI POTENCIJALI ZNAČAJNI ZA RAZVOJ TURIZMA Prirodni potencijali Vojvodine su mnogobrojni. Banatski pesak. dominantnu ulogu su imali eolski i fluvijalni procesi koji su se neizmenično smenjivali.. Dunav. lesnim terasama i nižim zemljištem – aluvijalnim ravnima. peščarama. pored prirodnog bogatstva i kulturno – istoriskog nasleđa počiva na ponudi autohtonih proizvoda i promovisanja vojvođanskog načina života (multikulturalnosti i gostoljubivosti). kulturno-istorijski spomenici. posebno one vrste usluga koje su u direktnoj funkciji proizvodnih grana u kojima se beleži trend rasta. Banat se može podeliti na nekoliko geomorfoloških celina: Vršačke planine. tako i za inostrane turiste. Deliblatska peščara. Dunava i Belocrkvanske kotline prostire se Deliblatska peščara. nacionalni park Fruška gora.Sektor usluga treba da zauzme važno mesto u razvojnim programima Banata. između Dunava i Save i Vršačkim planinama u jugoistočnom Banatu. Prema Mađarskoj i na jugu prema Telečkoj je Subotička peščara. Turistička valorizavija.. PROSTORNO-RAZVOJNE I RESURSNE KARAKTERISTIKE TURIZMA BANATA Prostor se može valorizovati na različite načine. U formiranju nizijskog reljefa Vojvodine. lesne zaravni. Ravnica je oivičena niskim planinama i Fruškom gorom u severnom delu Srema. U južnom Banatu između Tamiša. Kada je reč o turističkim potencijalima Vojvodine. lesnu terasu.. Zato treba pronaći način da se prostor Banata učini dovoljno privlačnim kako za domaće. Problem stvaranja atraktivnog prostora za turiste i jeste predmet ovog strateškog plana.5 % ukupne teritorije pokrajine. Zbog toga u narednom periodu treba očekivati brži rast ovog sektora od industrije i poljoprivrede.

Vršačke planine imaju listopadne šume i četinare. Suvozemni fosili u lesu ukazuju na suvo vreme kada je les navejan. nagnutosti planinskih strana i zbog velike naklonosti okolnog stanovništva prema gajenju vinove loze. Međutim. dosta zaravnjena lesna površina s nekoliko lesnih skladova. Geološka građa zaravni se može posmatrati na više površinskih kopova ciglana koje se nalaze na prelazu ka nižim reljefnim jedinicama. liskuni i dr. Pored tektonskih procesa na Vršačkim planinama su obavljeni i erozivni procesi: fluvijalni i abrazioni. Kroz prostor južnobanatske lesne zaravni prolaze brojne drumske i dve železničke saobraćajnice. Južna Banatska lesna zaravan ispunjava površinu južnog Banata između Dunava. Geološku građu čine lesno-paleozemljišni horizonti različite starosti. Ova lesna zaravan predstavlja relativno ravan plato koji uokviruje Banatsku peščaru. Ilandžanske i Alibunarske depresije na severoistoku i supodine Vršačkih planina i Belocrkvanske kotline na istoku. Najviša tačka ove planine je Gudurički vrh sa 641 m nadmorske visine i ujedno predstavlja najveću nadmorsku visinu Vojvodine. a pored šuma ima i raznovrsnog šiblja i prizemne vegetacije sa lekovitim biljem. To je znatno niža. Do Vršačke kule se dolazi asfaltnim putem iz pravca Vršca. Vršačkih planina i Tamiša. One su deo kristalaste mase koja se prostirala pravcem jug – jugoistok –sever – severozapad. Zbog dobrih klimatskih prilika. a fluvijalnom erozijom postale su potočne doline. Ove visoko metamorfisane stene u sebi sadrže izrazite i veoma krupne minerale: biotit. dobre podloge. Na Vršačkim planinama se nalazi i gusta mreža relativno dobro obeleženih planinarskih staza. posebno treba izdvojiti njen najviši deo Dumaču (Zagajačka brda) koja sa 249 m nadmorske visine predstavlja najviši deo nizijskog reljefa Vojvodine. Odlična mesta za posmatranje ovih stena su postojeći kamenolomi i plato na kom je izgrađena Vršačka kula.Vršačka kula predstavlja i izuzetan vidikovac sa kojeg se pruža odličan pogled na ostali deo masiva i ravničarski prostor jugoistočnog dela Banata. Površinu lesne zaravni treba shvatiti kao prostranu lesnu kosu na čijoj je sredini Banatski pesak. 29 . Dominantno morfološko svojstvo reljefa dela Banata koji pripada Srbiji je mala denivelacija terena. Na profilima otvorenim u površinskim kopovima moguće je posmatrati fosilne ljušturice kopnenih puževa. muskovit. Vršačke planine predstavljaju jedini planinski prostor u Banatu. Ova lesna zaravan zahvata površinu od približno 1000 km2. Lesna zaravan od te peščare je nagnuta na sever i na zapad. One su deo starog kopnenog jezgra Balkanskog poluostrva. Vršačke planine su postale najproduktivnije vinogorje najkvalitetnijeg vina u Banatu. Dunava na jugu. Abrazioni su stvorili dve terase. Ove stene poseduju izuzetne estetske kvalitete.istočnu Banatsku depresiju. Lesne zaravni su poseban deo reljefa Banata. a svojim karakteristikama se izdvajaju: Južnobanatska lesna zaravan koja se pruža između dolina Tamiša na severu i zapadu.

njegova trouglasta površina se diskretno izdiže u odnosu na okolne terene. žbunastih i šumskih staništa. Tu je visoko drveće lišćara i četinara. Tamiškog lesnog platoa zahvata površinu od približno 26 km2. grmlje. To je prostrana lesna greda. Bogatstvo flore ovog područja se ogleda u postojanju oko 900 vrsta viših biljaka. Površina Banatskog peska je sastavljena od ineterkolinskih depresija. garmada. Ovako definisana granica. Da nije ovih šuma pesak bi pod naletom vetra dospevao čak do Zrenjanina. između Tamiša i Begeja. Tu se nalazi i kota 99 m koja predstavlja najvišu tačku srednjeg Banata. što joj daje karakter specijalnog prirodnog rezervata lepih biljnih vrsta i prirodnih retkosti. Jedino se ovde. Vladimirovaca. Ovaj delić pustinje poznat pod imenom Banatska peščara. Zagajskog brda. Dumače. Banatska peščara je bila najveća zona sa nevezanim peskom u Evropi. Pravac pružanja je jugoistok – severozapad. Osim šuma Deliblatska peščara ima raznovrsno šiblje i prizemnu vegetaciju. Nalazi se severno od Banatskog Aranđelova. Do početka pošumljavanja tokom prve polovine XIX veka. Od tada potiče njen popularan naziv "Evropska Sahara". Mramorka i Deliblata. Deliblatska peščara ima posebnu. travna i ostala zeljasta vegetacija. Zahvaljujući tome. u odnosu na 30 . Najmarkantniji profili nalaze se uz desnu obalu Tamiša u blizini Orlovata. Iako ovaj plato predstavlja najviši deo srednjeg Banata. Visinske razlike se kreću u rasponu od 70 do 189 m nadmorske visine.) predstavlja verovatno najatraktivniji objekat geo-nasleđa Banata. vrlo raznoliku šumsku vegetaciju. Banatska peščara zahvata površinu od približno 300 km2 pružajući se između: Dubovca. Deliblatska peščara ili pesak. U građi Tamiškog lesnog platoa izdvajaju se dva lesna horizonta koja su međusobno razdvojena fosilnim zemljištem. Istočnu i južnu granicu lesne zaravni čine lesni odseci uz desnu obalu Tamiša. Grebenca. Tamiški lesni plato . Peščara je ostrvo stepe i šumo-stepe. topolom i četinarima . od kojih su mnoge relikti i rariteti. Dine i depresije su međusobno paralelne i odgovaraju pravcu košave. Garmade i izduvine se javljaju tamo gde su dejstvovale lokalne struje vetrova. Kajtasova. koje odlikuje mozaik travnih. koja je ujedno i dobar vidikovac. Na jugozapadu i severoistoku Tamiški lesni plato ograničavaju reliktne doline Petre i Šozova. Banatska peščara (ovaj prostor naziva se još i Deliblatska peščara. koja se prostire pravcem severozapad – jugoistok u dužini oko 4 km i širini od 500-700 m. Ovaj predeo izgleda kao zasvođena talasasta greda.Tamiška lesna zaravan se nalazi u središnjem delu Banata. Banatski pesak je smešten u središnjem delu južne Banatske lesne zaravni. Babatski pesak i dr. formiran je tipičan dinski reljef. kao i vrste koje su u svom rasprostranjenju ograničene na Panonsku niziju. dina i izduvina. Najviše šume je pod bagremom.U severnom Banatu pronađeno je samo na jednom mestu tvorevina koja bi mogla odgovarati lesnoj zaravni. Deliblatski pesak.

ovom prilikom izdvajamo prisustvo: vuka. Po njihovoj sredini usečeni su Tisa. Moriš. Iz grupe grabljivica. Devojački bunar i Vrela. koji se posebno ističu šumskim pejzažima. Treba istaći i veliki broj poljskih puteva na kojima se preporučuje upotreba terenskih vozila. orao krstaš i orao kliktaš. Dominantno je rasprostranjenje černomeza. od kojih su neke i lekovite – Rusanda. Aluvijalne ravni su najniža zemljišta u Banatu. Duga bara . koje su najugroženije ptice. Vredni i za turizam značajni lokaliteti su Srneći gaj. Prostor peščare stavljen je pod poseban režim zaštite u okviru specijalnog rezervata prirode "Deliblatska peščara" i u pregledu geomorfološkog nasleđa Srbije. a i same Tise. hidromorfnih i halomorfnih zemljišta. dok su samo manji delovi na teritoriji severnog Banata... jelena. zemljišta Banata su zahvaljujući dugotrajnoj 31 . Prirodne karakteristike i jedinstvenost ovog kraja čine ga pogodnim za rekreaciju. Pedološki pokrivač Banata odlikuje prisustvo automorfnih. zastupljene su vrste kao što su: banatski soko. Istočno Banatska depresija pruža se pravcem sever-severozapad-jugjugoistok u obliku blagog ulegnuća koje na jugoistoku postaje sve izrazitije i dublje. Od stanovnika životinjskog carstva peščare. lov i ribolov. Na njoj Tisa razvija mnogobrojne meandre koji su prirodnim procesima pretvoreni u mrtvaje (Vrbica.. Ove dublje depresije su Veliki Vršački rit. Deliblatska peščara je proglašena za Specijalni rezervat prirode. livadske i ritne crnice. Tamiš. pančićev pelen. Aluvijalna ravan Tise je dosta široka i dobro zaravnjena. srne i divlje svinje. Lesna terasa je od 5 do 8 metara niža od lesne zaravni. ovo područje je uvršćeno u najznačajnija staništa ptica u Evropi -IBA područje. Njihova nadmorska visina kreće se od 80 do 66 metara. U cilju zaštite ovog područja. stepski božur. nautički turizam. Ti stari i lesom zasuti tokovi na mnogim mestima su pretvoreni u slatine. Aluvijalna ravan Moriša prostire se u Mađarskoj i Rumuniji. Banatska peščara je uvršćena u svetski nivo reljefnih vrednosti. Sastavljena je od peskovitog i glinovitog materijala. Kremenjak. Zbog prisustva velikog broja vrsta ptica. koja predstavlja osnov njihove ishrane.). Dunav. Begej. Na površinu lesne terase pojavljuje se mnogo napuštenih tokova Tisinih levih pritoka. Lesna terasa je plodna jer ima dosta debelog černozema i zbog svoje veće nadmorske visine mogla je da posluži za formiranje naselja na njenoj površini.čitav prostor Srbije nalaze: banatski božur. Najveći diverzitet zemljišta je vezan za oblast Vršačkih planina Zbog visoke produktivne vrednosti. Ilanđarski i Alibunarski. od kojih su mnoge retke i ugrožene.Najvažnija saobraćajnica koja prolazi kroz peščaru je Deliblato – Šušara – Uljma. Svoje stanište ovde je "našlo" i 20 vrsta orhideja. Njihovo pojavljivanje uslovljeno je pašnjačkim površinama i prisustvom tekunice. šerpet i kockavica Degenova. Karaš i Nera. a pre svega ekološki turuzam.

4 20. 95. 255. 212.4 19.3 54. 88. Gajsko-dubovačkom. 266. Rume i u blizini Stare Pazove i Banatskog Novog sela. i Quercus.1 SREDNJE VREDNOSTI RELATIVNE VLAŽNOSTI VAZDUHA ( U % ) Zrenjanin 86 83 74 70 70 71 68 68 72 Vršac 79 77 68 66 68 69 68 67 68 Pančevo 87 85 76 71 72 73 71 71 74 PROSEČNE SUME OSUNČAVANJA ( časovi ) Zrenjanin 152.1 7. 250. pretrpela značajne promene primarnih svojstava.2 6 9 4 3 8 9 3 X 11. Četrdeset i peti uporednik prolazi pored Sremske Mitrovice.0 21. Pleistoceno paleontološko nalazište . Klimatske karakteristike Banata Vojvodina zauzima prostor u umerenom klimatskom pojasu. Deliblatskom i Belocrkvanskom ritu i Banatskoj Peščari. netipično ili fosilno poreklo. biljnim pokrivačem i drugim faktorima prirodne sredine koji utiču na formiranje klime u jednoj oblasti.6 16. pretežno ravnim reljefom.8 75.3 16.9 17. runasti mamut i trogonterejev slon Mammuthus trogontheri.1 6. Posebno su zanimljiva i terasna zemljišta koja su zastupljena u Malom. 193.7 16.7 87 81 91 57.5 12.7 11.5 75 70 79 150.8 32 . 9: Osnovni klimatski elementi Banata MESECI Stanice I II III IV V VI VII VIII IX O SREDNJE TEMPERATURE VAZDUHA ( C) Zrenjanin -1. Pinus.5 Pančevo -0.8 11.3 1.7 21. hidrografijom.5 1.1 Vršac 0.1 6.8 72. predstavlja svojevrsnu atrakciju Gotovo u potpunosti očuvan skelet trogonterejevogslona je svakako najdragoceniji nalaz kikindske gornje pleistocene paleontološke riznice. Vrlo interesantno je značajno prisustvo slatinastih zemljišta čije je rasprostranjenje vezano za doline banatskih reka i peskovitih zemljišta na prostoru banatske peščare.9 17.1 84 76 84 71. Tabela br.5 2. 277. 23 vrste ostrakoda.2 21. Takođe treba istaći i prisustvo paleo zemljišta koja se nalaze u sastavu lesnih zaravni. Betula.000 godina.9 77. 28 vrsta vodenih i kopnenih mekušaca.2 2.2 11.9 1.1 17. 206.Površinski kop IGM "Toza Marković" u Kikindi predstavlja najznačajnije gornje pleistoceno paleontološko nalazište na prostoru Vojvodine.primeni agrotehničkih i meliorativnih mera. runasti nosorog. 186. 231. Razlog tome su male razlike udaljenosti od Jadranskog mora i Atlanskog okeana i evroazijskog kopna. 285. 0 145.4 5. Skelet mamuta (Mammuthus trogonetherii) star preko 70.4 20.0 XII 1.7 19. Ova zemljišta imaju reliktno.6 20. 255. Važnost otkrića skeleta Mammuthus trogontheri prevazilazi nacionalne okvire i ubraja se u red najznačajnijih paleontoloških nalaza te vrste u svetu . po južnim delovima Srema i Banata.1 5.6 2 6 0 0 2 5 3 Vršac 147. 224. Klima je odredjena njenim geografskim položajem. Ipak Banat ima nešto kontinentalniju klimu u odnosu na Bačku. Delovi zemljišta se mogu uvrstiti u pedološko nasleđe što predstavlja poseban kvalitet u razvoju turizma.8 21. ribe i fosilni sisari: vodena voluharica. 1 XI 6.2 11. Dosadašnji paleontološki spisak ovog lokaliteta čini više biljaka iz rodova Salix.

Košava ima najveću srednju brzinu. Relativna vlažnost vazduha je u zimskim mesecima najveća . Temperature ujednačeno rastu sve do jula. a najtoplije leto. Najvlažniji mesec je decembar sa prosekom od 86%. Tihog vremena ima leti i u jesen najviše.7h. kada je prosečno trajanje insolacije 281. a najsuvlji je avgust sa 69%. Prosečan broj dana sa snežnim pokrivačem najveći je u januaru 12.7.6m/sec. Prosečna srednja insolacija je u slivu Tamiša iznosi 2068. Prosečan broj dana sa padanjem snega je 22. Srednja godišnja oblačnost u slivu Tamiša iznosi 57%. U Banatu možemo izdvojiti suvlje i vlažnije zone. Jul je mesec sa najviše osunčavanja. Zimski meseci su oblačniji od letnjih.5h.8 dana. Kada je razvoj turizma u pitanju. jer su u blizini Vršačke planine. severni. Po vlažnosti Banat ne odstupa mnogo od Bačke. zapadni. Zimi je najjača 6. Godišnja relativna vlažnost vazduha u Banatu je 75%. Snežne padavine se javljaju od novembra do aprila.3m/sec. ali duga topla leta 33 . Najvlažniji meseci su jun i decembar. Najkraće osunčavanje pokazuje decembar sa 56. Banat je dosta vetrovita oblast. Ako posmatramo srednje temperature po godišnjim dobima zaključujemo da je najhladnija zima.5. zime i proleća. a najslabija je u leto 4. a najmanja u letnjim mesecima. Južna polovina Banata pripada vlažnoj zoni. Klima ne predstavlja osnovni faktor razvoja turizma ovog regiona.1h . južni. kada su svuda negativne temperature sem u Vršcu. Suvljoj zoni pripadaju severni i srednji Banat. a najsuvlji su oktobar i mart mesec. ovakva klima odgovara razvoju turizma naročito u periodu od proleća do jeseni. Srednja godišnja količina taloga je 609 mm. severozapadni. a najmanji u novembru 0. U proseku snežni pokrivač se pojavljuje 31.6 dana godišnje. Posmatrajući podatke možemo zaključiti da je najhladniji mesec kod svih januar.SREDNJA OBLAČNOST ( U % ) Zrenjanin 69 66 58 Vršac 71 69 60 Pančevo 69 66 57 VISINA PADAVINA ( U mm ) Zrenjanin 35 38 34 Vršac 40 40 36 Pančevo 41 39 43 Izvor:RZS 56 59 57 47 52 51 55 57 53 63 71 75 52 53 48 79 93 93 42 43 40 57 72 65 37 40 36 51 60 46 42 43 39 38 44 44 48 50 46 35 42 41 69 68 66 50 53 57 72 74 73 55 54 58 Temperatura vazduha se odlikuje izraženim godišnjim kolebanjima. Košava najčešće duva tokom jeseni. Važno je reći da se u Banatu javljaju izrazito sušne i kišne godine. Prosečno se javlja 76 dana godišnje. Od svih vetrova najpoznatiji su košava. Klima je prirodni faktor od koga je u ovim krajevima zavisio način života i izgradnja kuća i okućnica. severoistočni i istočni vetar.

Tisa i Sava. niske temperature pogoduju razvoju lovnog turizma. sa veoma čestom pojavom ekstremnih padavina (sušni i vlažni periodi). Karta br 6: Hidrografska mreža Vojvodine Hidrografski potencijali Vojvodine su izuzetni. čiju osnovu čine tri velike reke. Tamiš. Pored ovih većih reka tu se nalazi i veliki broj manjih kao što su Begej. što dovodi prvenstveno inostranu turističku tražnju. koje protiču kroz Vojvodinu ili čine njene granice.omogućavaju kupališnu sezonu i do tri meseca. Čik. Tisa i Sava. Krivaja. kao i njena izrazita kontinentalna klima. učinili su da ovo područje spada u 34 . Velike reke Dunav. Tokom zime. sa svojim brojnim pritokama. Hidrografski turistički motivi Vojvodina ima bogatu hidrografsku mrežu. a to su Dunav. Bosut i dr.

Zato je ono veće dubine. Čik. Između ovih reka prokopana je i razgranata mreža kanala za navodnjavanje. ima ujednačenu širinu i nema ostrva i rečnih rukavaca. Pošto izvire u 35 . Kart br 7: Reke Tisa i Dunav Najznačajnija reka u Banatu je Tisa koja se po mnogo čemu razlikuje od Dunava. Galacka. Sava (206 km). odvodnjavanje i transport ukupne dužine 939 km od čega je 673 km plovno. Plovne su i njegove pritoke Tisa (168 km). Nera. Nera. Novokneževački kanal i Karaš. Na nekim delovima ona su sasvim isušena i pretvorena u plodna polja. Tisa. Begej (75 km). Svojom dužinom od 977 kilometara predstavlja samo 34% od dužine Dunava. Zlatica. Izvire u Karpatima i kad se spusti u Panonsku niziju ona je izrazita ravničarska reka. Mostonoga i Plazović. Tisino korito na teritoriji Vojvodine usečeno je u čvršćem materijalu ispod kojeg su rastresiti slojevi. Krivaja. manje reke kao što su Bosut (u Sremu). Begej. Od važnijih reka možemo spomenuti: Zlaticu. Tamiš (u Banatu) i ostale manje rečice: Karaš. Dalje.najizrazitije vodoprivredno područje Srbije. Hidrografske karakteristike Banata U Banatu ima dosta malih reka čija su korita zamuljena i pretvorena u baruštine. pa i Evrope.Tamiš. Najvažnija reka je Dunav koji kroz Srbiju protiče u dužini od 588 km i to pretežno kroz Vojvodinu a celom ovom dužinom je plovan.

. Ovde se nalaze idealna mesta za turizam. Uz ovu pojavu se vezuje i manifestacija ''Cvetanje Tise'' koja ima poseban značaj za razvoj turizma. Bečeja. 36 . uz pecanje i plovidbu. bare zapadno i južno od Araca itd. ulivajuci se u Dunav. Ritsko zemljište oko Tise je ispresecano mnogobrojnim kanalima. Takvih tokova. Karaš i Nera. Novokneževački kanal predstavlja staro rečno korito. između Kanjiže i Sente takođe je dobro vidljiv stari tok. Tamiš. Između Krstura i Kneževca su Vrbica. Stari rečni tokovi su i Jaruge. Ovakva napuštanja tokova bila su vršena i veštačkim putem. čije se dno ne suši. severno od Taraša.Karpatima gde se sneg ranije topi. do šarana.Sredinom XIX veka regulacijom Tise. Posebne čari ove reke su u periodu cvetanja Tise. Tisa ima za mesec dana raniji visoki vodostaj od Dunava. Duž čitave obale protežu se vikend naselja sa improvizovanim marinama i brojnim čardama koje nude ukusne riblje specijalitete . stalno razvijanje njenih okuka i njihovo stalno nizvodno pomeranje. krsturska Duga bara i Ekenda. Tisa ima veoma mali pad. Begej. isušeno je i pod kulturnim biljkama. ima kod Horgoša. Na nekim delovima ona su sasvim isušena i pretvorena u plodna polja. U ponekom udubljenju postoji i “živo blato”. Po svim ostalim osobinama Tisa je veoma slična Dunavu. soma. Taraša. fazan i dr. srna. Intezivno zelenilo ukazuje da je u blizini neka reka i da je izdanska voda plitka. Okanj i dr. Prilikom regulacije na teritoriji Vojvodine prokopano je 14 kanala i tok je skraćen u našoj zemlji za 76 kilometara. severno od Elemira. Zlatica. Nadela.Široka i samo na izgled spora. Martonoša. Tisa je bogata razlicitom vrstom ribe. Jedino još uske zone između rečnog korita i izgrađenih nasipa s jedne i s druge strane prikazuju donekle prirodu kakva je bila pre intervencije čoveka. kasnije kanalizovano. Tu se može naći veliki broj divljači kao sto su jelen. veći broj mrtvaja je otkinut od Tisinog toka. Okanj. Jaruge. Pojedini odsečeni tokovi Tise su zadržali polumesečaste oblike. koje su ljudi veštačkim putem odvojili od Tise. Galacka. tolstolobika i smuda. od tzv. zec. Služi za odvodnjavanje suvišne vode s teritorije atara naselja severnog Banata. Kopovo kod Kumana. Tu se javlja bujna vegetacija sitnog i krupnog rastinja koja svojim lisnatim bogatstvom čini da ovaj deo u letnjim danima ipak ima dosta svežine. Za stanovništvo koji su bliže Tisi ove šume pored reke vrlo su atraktivna područja i uglavnom su sastavljene od stabala vrbe i bele i crne topole. jarebica. Araca i Mošorina. Posledice tako malog pada su velika krivudanja reke. Jegdino Kopovo. Ade i Mola. krsturska Duga bara. Važnije i veće reke su: Novokneževački kanal. Sente. Ekenda. babuški i drugih sitnih primeraka. Ostojićeva. U Banatu ima dosta malih reka čija su korita manje-više zamuljena i pretvorena u baruštine. Protičući kroz ravne delove Vojvodine. Od starih rečnih tokova možemo spomenuti Vrbicu. što pogoduje razvoju lovnog turizma. tipicna panonska reka Tisa u Srbiju ulazi kod sela Đale i svoj put završava kod Slankamena. severno od Kumana. Sanada.

prvobitni živi tok Galacke. zatim jezero a danas bara. Begej je najznačajnija leva pritoka Tise. Temišvar. Ona ne zavisi samo od hidrografskih prilika na teritoriji sliva nego još više od hidrografskih prilika na teritoriji Tamiša. Begej je izgradio čitav niz okuka i prekih tokova te je zaista bilo teško ustanoviti koji je pravi a koji napušten tok. Čitava dužina Begeja u Rumuniji i u našoj zemlji iznosi 255 kilometara. Duboka bara. neka su zasuta peskom. Pri ulazu u našu zemlju Begej ima pravolinijsko oticanje. Pored ove tu su i druge bare kao što su Valom bara. koja leti presušuje. Koć i druge. Galacka ja više zabarena i mestimično kanalizovana rečica koja potiče iz Rumunije i kod Nakova prelazi državnu granicu. Ti žitorodni predeli bili su oko Zrenjanina i u čitavom zapadnom Banatu. jer je sredinom XVIII veka izvršena regulacija njegovog toka da bi se isušile silne močvare oko Temišvara. Pojedini delovi ovih ritova imaju i svoja specijalna imena. Ove vodoplavne ili močvarne površine stanovnici nazivaju ritovima. a sa 222 km on je na teritoriji 37 . bare i močvare. Tisi i Dunavu Banat slao vrlo kvalitetnu starobanatsku pšenicu i brašno do glavnih potrošača u Srednjoj Evropi. Na nešto višem položaju. Mnogi zastareli tokovi. koji nije bio plavljen. Begej je postao još važniji jer je po njemu. Kanalizacijom i izgradnjom nasipa ova nestalna reka upućena je pravilnijem oticanju. pa je hranu trebalo transportovati iz udaljenih krajeva. Spojnim kanalima u Rumuniji Begej dobija vodu iz Tamiša da bi mu se plovnost povećala. onda se ona pušta u Tamiš. koje su inače dobro služile za odbranu od eventualnih turskih napada. Blizu njegovog spuštanja u aluvijalnu ravan Tise. Kod Zrenjanina ni regulacioni radovi nisu mogli da izmene hidrografsku sliku Begeja. Leti obično presuši. Ali ako se u Begeju pojavi visoka voda. Niže Pančeva spaja se s Dunavom. odnosno Bečkerek. Kroz Vojvodinu protiče dužinom od 118 kilometara. Njen tok u našoj zemlji danas je dug 30 kilometara. mrtvaje i aktivni meandri upućuju na to da je ova reka stalno menjala svoje korito. Kasnije kada su se poljoprivredni proizvodi počeli tražiti i u Podunavlju. Galad. Količina vode u Begeju je veoma promenljiva.Zlatica je jedna od najznačajnijih levih pritoka Tise u našoj zemlji. Na severnoj strani je Oluš. Prva regulacija Begeja sprovedena je još iz jednog razloga. mnoge okuke su pretvorene u starače. Za vreme Turaka Zrenjanin. a zatim i ostali delovi naselja. izgrađeno je jezgro u vidu tvrđave. bio je značajno tržišno i saobraćajno mesto i utvrđenje. Preko Kikinde ona otiče na jugozapad prema Tisi u koju se uliva južno od Mola. u svojoj bližoj okolini nije imao dovoljno hrane. Kod Kikinde sastavljena je od više paralelnih korita. Vrlo komplikovana hidrografska slika uslovila je da se na ovom mestu izgradi i sam Zrenjanin. zabarene u močvarne površine. kao velika vojna baza za južnu Ugarsku. Tamiš je tok južnog Banata. a neka napuštena i pretvorena u jezera. Protiče kroz srednji Banat i povezuje Temišvar i Zrenjanin s plovnom Tisom. Tek kada su izvršene nove regulacije. Na našoj teritoriji Galacka je duga 68 kilometara.

Tamiš ima jednu važniju pritoku na teritoriji Vojvodine. od toga u Vojvodini 28. oni su skoro uvek imali podzemnu vodu pa su često bili pokriveni manjim ili većim slojem vode. gde se spušta u aluvijalnu ravan Dunava. Tamiš je skraćen za 140 kilometara. koji je zasut tanjim slojem lesa i koji je kasnije pruzela Nadela za svoju dolinu. a mestimice uzanim koritom meandrira po dolinskoj ravni.Rumunije. duga 87 kilometara. Presecanjem preko stotinu okuka. ali veliki meandri znatno utiču na odstupanje od ovog pravca (meandar između Kačareva i Jabuke. Oblici reljefa u ovom delu južne banatske lesne terase izražavaju. Nadelina dolina. Prosečna širina doline iznosi 200 metara. Gornjim i srednjim delom ova reka protiče kroz Rumuniju. Tamiš nije bio plovan. prema tome. Zbog toga njegov tok mnogo krivuda. Između sela Čente i Barande Tamiš je probio u dunavski rit. a donjim kroz našu zemlju. Kada je Dunav visok. iz kojih se povremeno sakupljena voda sliva prema Dunavu. Prema tome. Od izvorišta do Omoljice. Karaš je pretposlednja pritoka koju Dunav prima na teritoriji Vojvodine. U Pančevačkom ritu ima više napuštenih rečnih tokova od kojih su najznačajniji: Nizelj. Od državne granice pa sve do dunavskih ritova Tamiš je usekao široku dolinu u nešto višoj lesnoj terasi gde se svake godine izlivao i plavio ogromne površine. Tamiš ima mali pad. i jedan istočno od Pančeva. Od Crepaje Nadela ima uglavnom južni pravac. Sibnica. trebalo bi da je Nadela mlađa od terase. ali i iz Banatskih planina. Današnja Nadela mestimično se razliva po dolini. koja sa leve strane prima Vršački kanal koji skuplja vodu s Vršačkih planina. gradeći i s jedne i s druge strane mnogobrojne okuke i mrtvaje. Nadela je dugačka 36 kilometara. Nizelj i Sibnica predstavljaju napuštene tokove Tamiša. Nadela je najveća rečna dolina na južnoj banatskoj lesnoj terasi. Tu je nasledio neki stari dunavski tok i nastavio po njemu sve do Dunava. Nadela je usečena u južno banatskoj lesnoj terasi. Tamiš se snabdeva vodom iz Karpata. 40 kilometara od ušća. kako ni u samim ritovima nije bilo ozbiljnijih melioracionih radova. To je Brzava. a naročito u ravnici. koji je Tamiš napustio pomerajući se prema severozapadu i zapadu. Šebeš i Kalovita reka. Njena dolina predstavlja neki prelesni Tamišev tok. Ali prokopavanjem kanala u dužini od 3 kilometra moguće je da i veći plovni objekti dođu do pančevačkog pristaništa. u stvari. Njenu izvorišnu čelenku ne čine izvori nego više plitkih udubljenja. Karaš u našoj 38 . onda se voda pušta u njen donji deo da bi se osigurale dovoljne količine vode za zalivanje i održavanje ribnjaka. plavi je i zabaruje. Njegova dužina u našoj zemlji iznosi 60 kilometara. kao i iz alibunarskih i ilindžanskih depresija. pa su i poplave bile znatno ređe. nije drugo nego neki stari napušteni prelesni tok Tamiša. Celim svojim tokom. To dokazuju njihovi meandri koji su i po veličini i po oblicima istovetni s današnjim meandrima Tamiša. zatim iz Malog i Velikog vršačkog rita. da je ona prelesna. Nadelina dolina je još starija od lesne prašine. Šebeš i Kalovita reka su rukavci Dunava. Kasnije su mnogi ritovi nasipima odeljeni od rečnog toka. Pri visokom vodostaju Tamiš je plovan sve do Opova. Po svojim morfološkim osobinama slična je lesnim dolovima. bledu sliku prelesnog reljefa. Međutim. velikih žitnih magacina i železničke stanice. istočno od Crepaje.

koji je skoro čitav ujezeren. takođe predstavlja napušteni tok Tamiša. Kalovitu reku. U Pančevačkom ritu postoji niz napuštenih rečnih tokova. jugoistočno od Glogonja. Drugi deo je između Velikog i Malog peska. koja je duboko usečena u lesnoj terasi. obilazi Provaliju. Vrlo karakterističnu površinu predstavlja Majur bara.zemlji ima tri različita dela. Neke su već pominjane kao na primer: Nizelj. Prosečna dubina provalije iznosi 7 metara. Otuda je na ovom mestu. Voda jedva može da otiče. Sa Lokve u Rumuniji spušta se šest potočića. u čijem podnožju izvire prilično jako Malo i Veliko Vrelo. Sibnicu. Potamišje ima nekoliko manjih fluvijalnih jezera. Ostru i Brnovac su u aluvijalnoj ravni Tamiša i svakako su njegove mrtvaje. To je prošireni deo doline koju je Karaš stvorio bočnom erozijom i intezivnom denudacijom malo otpornog jezerskog i lesnog materijala. na primer. ali iz neke starije faze. Karaš ima i s jedne i s druge strane svoje pritoke. a svojim donjim ona je naša granična reka u dužini od 19 kilometara. U ovom delu je dolina široka i do 3 km. Kalda. izdizanje površine nagomilavanjem lesa išlo sporije nego u drugim suvljim predelima. Veliko blato. godine kada je visoka voda na Dunavu južno od Pločice probila stari nasip i iskopala udubljenje dugačko 350 i široko 50 do 150 metara. Takve su hidrografske površine. Na teritoriji naše zemlje prima samo jedan potok. a novi koji je kasnije izgraćen. Prvi je između Vršačkih planina i lesnih naslaga. i Krivom barom. Sem ovih manje ili više živih tokova postoji i dosta napuštenih rukavaca. Svi su oni kratki s velikim padovima i promenljivom količinom vode. 39 . Provalija je postala 1895. Slično je i sa Baškim ritom. koji su se zabarili i prekrili močvarnom i barskom vegetacijom. Tako se sada pri svakom višem vodostaju dunavska voda spaja sa Provalijom. gde se voda stalno zadržavala. Severozapadno i jugozapadno od Uzdina postoje četiri jezera lučnog i uzdužnog oblika koja mnogo podsećaju na napuštene meandre neke reke koja je bila i veća i bogatija vodom od današnjeg Tamiša. između Gaja. Nera prima manje značajne pritoke. Prilikom provale vode stari nasip je odnesen. Nera svojim gornjim i srednjim tokom protiče kroz Rumuniju. korito je nasuto peskom i zato zagušeno. Treći deo sve do ušća kod Banatske Palanke prilično je ravna i prostrana dolina u kojoj je Karaš usekao svoje korito. Ona je na severu oivičena odsekom lesne zaravni. Treba pomenuti i jezero Provalija. sasvim uzan i veoma zasut peščanim materijalom. Jezero i Busija. Ali Pančevački rit ima i takvih napuštenih tokova koji su već odavno prirodnim procesima zasuti fluvijalnim materijalom. a na severnoj polovini mestimično i do 15 m. visokim oko 40 metara. Prve dve su pominjane kao napuštene tokove Taniša.Nerina dolina je prilično stara. a Šebeš i Kalovitu reku kao rukavce Dunava. istočno od Borče itd. Dolina se veoma razlikuje od prethodnog dela po tome što nema oštre obalne delove. Ova vrela morala su biti bogata vodom i u vreme kada je stvarana lesna terasa. Šebeš. jugoistočno od Idvora. Deliblata i Emanuelovaca. Ova bara predstavlja depresiju od 3 do 6 metara nižu od okolnog zemljišta. Ravenica.

istočno od Barande. istočno od Opova. i to pre svega zbog plodnog zemljišta. Novi Sad 40 . Vodene površine su atraktivniji prirodni motivi Banata. 8: Sistem Dunav-Tisa-Dunav Izvor: Vode Vojvodine. Karta br. bogatstva ribe i razvoja trgovine. Otvorene vode sa adama i priobalnim šumama predstavljaju kompletnu prostornu celinu koja pruža raznovrsne mogućnosti rekreiranja. Hidrografija je takođe bila odlučujući faktor prilikom formiranja prvih naseobina. Na primer. predstavljaju veoma različite i velike meandre. Rakitaš i Velika slatina. Iz istorijskih izvora nam je poznato da su prvi gradovi nastali u dolinama velikih reka. Slatina i Pečena slatina.Istočno od Barande i Opova postoji nekoliko bara lučnog oblika. kao i Mala slatina. usečene u lesnoj terasi. boljeg snabdevanja vodom. zatim Slana bara. Bela stena je afirmisani lokalitet koji tokom leta poseti veliki broj turista iz okolinih naselja. istočno od Sefkerina.

a dužina obalske linije iznosi 7 km. tako da na dnu jezera ostane nataloženo i po nekoliko santimetara soli. Slano Kopovo spada u grupu slanih jezera koje se nalaze u paleomeandrima Tise na lesnoj terasi. a dubina od 0.Na ovom prostoru je otkriveni značajno neolitsko arheološko nalazište. Ističu se svojom turističkom atraktivnošću i izraženom sportskorekreativnom funkcijom ističu se Belocrkvanska jezera i Vršačko jezero. a specifični mikroklimatski uslovi uslovljavaju spektakularne atmosverske pojave: efekat fatamorgane. Leti jezero često presuši. Na jezeru se javljaju velike oscilacije pa sa ovim i različite dubine. nalaze se u neposrednoj blizini grada Bele Crkve. Voda u jezeru je mutna. Severni i južni priobalni delovi izloženi su poplavama. Slano. Ova jezera su važno ribolovno područje. Jezero se snabdeva vodom od atmosferskih taloga i od izdani. Basen jezera predstavlja fosilni meandar izdužen pravcem istok – zapad polukružnog oblika. Belocrkvanska jezera. vrtložaste vetrove i sl.Jezera kao turistički motivi Vojvodina je bogata jezerima: Palićko. i pravi su izazov za sportske ribolovce.45 km2. Najveća jezera Slatina i Pečena su pretvorena u ribnjake. smuđ. Poseban fenomen među vodenim površinama južnog Banata predstavljaju Belocrkvanska jezera. Voda i peloid se više decenija koriste u terapeutske svrhe u lokalnom stacionarnom lečilištu. šaran. Slano Kopovo ima površinu od 1. Veličina jezera iznosi 4 kvadratna kilometra.5 do 1. Takođe. Otuda su visoki vodostaji u periodima kiša. Krvavo. Belocrkvanska jezera. Ovo jezero je prirodna retkost koja predstavlja poznatu ornitološku stanicu. Jezera su locirana u blizini puta Čenta – Opovo – Pančevo. za sada se i pored značajnih 41 . Nastala su u udubljenjima iz kojih se vadio šljunak. som. Ludoško. Slano Kopovo je zaštićeno prirodno dobro. Nalazi se 5 km severoistočno od Novog Bečeja u blizini pruge i puta. a najveće je u neposrednoj blizini Bele Crkve. Ledničko. mrko-zelena i oseća se na sumpor-vodonik. Ona se ne valorizuju u turizmu koliko bi trebala s obzirom na njihove karakteristike. štuka. a niski kada su suše u letnjem delu godine. Ostalih šest jezera . Slano jezero Rusanda nalazi se neposredno uz severoistočni kraj naselja Melenci. hidrološkog i mikroklimatskog aspekta. Slano Kopovo takođe predstavlja izuzetnu prirodnu vrednost gledano sa geomorfološkog. Međutim. Izuzetno su bogata ribom: amur. u jesen i u proleće. tj. Banja Rusanda je jedan od najznačajnih balneoloških centara Banata. Nalaze se na lesnoj terasi u blizini Tamiša. Po svojim prirodnim karakterisrikama je slično jezeru Slano Kopovo. Različite su veličine i dubine. sedam većih jezera sa kristalo čistom vodom. Najstarje i rekreativnim potrebama prilagođeno jezero je Glavno jezero. treba istaći i tipična slatinska zemljišta koja su rasprostranjena na okolnom terenu.5 m. Slana jezera u okolini Opova su po svom postanku i osnovnim morfometrijskim karakteristikama vrlo slična jezerima Slano Kopovo i Rusanda. Obedska Bara itd.

prostor Carske bare karakteriše gusto izatkan ćilim reka. Vikendima tokom leta na jezerima se okupi i preko hiljadu izletnika. krtica. barska perunika. na sredokraći između Stajićeva i Perleza. Brojna stabla u okolini kolonije čaplji i kormorana imaju osušene vrhove. čineći ih tako pogodnim za osmatračnice i uzletišta za lov ribe u jezeru ili bari. pored magistralnog puta Beograd-Zrenjanin. a u močvarnoj vegetaciji: zajednice tršćaka. ovim stanovnicima bare. Šumske površine zauzimaju značajne delove Rezervata. tvor. Ona su veoma pogodna staništa raznih ribljih vrsta. pored onih koje se redovno sreću na barskim kompleksima. lisica. za vodosnabdevanje. belouška. kanala. što je uticalo da bude proglašena za specijalni rezervat prirode "Stari Begej – Carska bara". Carska bara je bogato stanište močvarnih ptica i retkih biljnih vrsta. među kojima veliki broj iz Beograda. i druge. hrčak. jež.5 hektara i dubine oko 20 metara. barska kornjača. Izgradnjom turističkih objekata na obalama jezera podstakao bi se izletnički i sportsko – rekreativni turizam Takodje treba spomenuti i najveće ribnjačko jezero-Belo blato. zelena žaba i šareni daždevnjak. kao i ribolovnog turizma. Vode ovih jezera koriste se za navodnjavanje plantažnih voćnjaka i vinograda. Čenćanska jezera nalaze se na samo kilometar jugozapadno od sela Čenta. lasica. Ovaj lokalitet obilije biogeografskim motivima i važna je ornitološka stanica. Okanj – severno od Elemira. Za bogatstvom sveta flore ne zaostaje ni fauna. livadska žalfija i druge. od kojih je veće površine 2. iđirot i druge. predstavljen je brojnim autohtonim vrstama. pelen. Ovaj prostor raspolaže izuzetnim pejzažnim kvalitetima.jezera i bara. Na ovom prostoru nekada se protezalo bezbroj većih i manjih močvara. Biljni svet Carske bare. jer se riba izvozi u velike gradove naše zemlje. pačija trava. šišmiš. Novog Sada i Zrenjanina. Vrbica. vodena paprat. za zaustavljanje erozije okolnih zemljišta. beli lokvanj i druge. nalaze se dva manja jezera. nedovoljno koriste . zec. srna. te se koriste za prirodni uzgoj ribe i sportsko – turistički ribolov. zbog čega je ovo dobro proglašeno za Ramsarsko 42 . bizamski pacov. Carska bara predstavlja specifično fluvijalno jezero koje se nalazi u plavnom međurečju Tise i Begeja. Carska bara leži između 3 grada: Beograda. gde se uz dosta sreće mogu pronaći: divlja svinja. U vodama Starog Begeja i Carske bare živi čak 24 vrste riba iz 16 familija. Danas ovaj prostor karakterišu meandri Starog Begeja koji se sužavaju i skraćuju i bare sve više nagnute o odnosu na dno rečnog korita.turističkih potencijala. hajdučka trava. sivi gušter. Svetsku slavu ovom mestu donelo je prisustvo ptičjeg sveta sa oko 240 vrsta. Po svojoj vrednosti izdvajaju se od vodenih biljaka: vodeni griz. ježenica. tekunica. od kojih su neke retke. koji omogućavaju razvoj rekreativnog turizma na vodi . vodoljub. Jezera koja imaju karakter veštačkih akumulacija su locirana širom Banata. Najznačajnija su: Ekenda. Jaruga – severno od Kumana. slez. Ribnjak ima veliki značaj. Nalazi se u blizini magistralnog puta Zrenjanin – Beograd. u livadskoj vegetaciji prisutni su vranjemil.

područje, tj upisano u UNESCO-vu listu močvarnih područja od međunarodnog značaja. Neke od retkih ptica koje se ovde mogu videti su: orao belorepan, eja močvarica, livadska eja, kobac, mišar, čaplja kašikara i mnoge druge. Na predlog stručnjaka Zavoda za zaštitu prirode Srbije Vlada Republike Srbije proglasila je ovo područje Specijalnim rezervatom prirode Stari Begej - Carska bara. U prostoru postoje tri stepena zaštite. Prvom stepenu zaštite pripadaju lokaliteti: Carska Bara sa Vojtinom mlakom, Perleska Bara, Tiganjica, i deo područja Botoškog Rita sa fragmentima livada i stepa, ukupno 703.7044 ha. Drugom stepenu pripadaju: tok Starog Begeja sa severnim meandrom i pojasom širine 10 m uz levu obalu u nivou Tiganjice i Perleske Bare, zatim područje Zagnjenice, Ravenice, Visoke grede, Male grede i Saračice, ukupno 371.832 ha. U treći stepen zaštite spadaju: deo novog nasipa širine 120 m, Farkadžinski rit (livade, slatine, trščaci, kanali, stari nasip), deo starog nasipa između Farkadžinskog i Botoškog rita sa pojasom širine 50 m (Dudara) i deo Botoškog rita (put, trščaci, severni deo rita, stari nasip), ukupno 600.4650 ha. U monotonoj ravnici Panonske nizije, u Vojvodini, prirodni i antropogeni potencijali područja Carske bare su višestruko atraktivni za više oblika turističkog kretanja. Carska Bara dolazi u red nekoliko naj atraktivnih mesta na turističkoj mapi Vojvodine Prostor Gajsko – dubovačkog rita predstavlja tipičan plavni teren koji je lociran u inudacionoj ravni Dunava. Rit je smešten u zoni između Banatske peščare i samog toka Dunava. Morfologija terena odslikava živu fluvijalnu aktivnost. Kretanje Gajsko – dubovačkim ritom je najefikasnije čamcem duž brojnih rukavaca. Uspor vode u ovom sektoru Dunava je konstantan. Gajsko – dubovački rit se takođe odlikuje velikim biodiverzitetom i predstavlja pravi kontrast terenima peščare Izvori i bunari Na mestima gde se izdanska voda ogoliti obrazuju se izvori. Ogolićenih izdani najviše ima u Fruškoj gori. Treba napomenuti da su usled tektonskih poremećaja ogolićeni i mineralni izvori. U Starom Slankanenu je izvor slane vode nazvan Slanača, i to je jedan od retkih prirodnih izvora mineralne vode u Vojvodini. Utvrđeno je da je voda slana jodna hipoterma, temperature 18,4˚ C. U vodi ima gasova CH1 i CO2. Pored toga voda sadrži jod, kao i jone Sr, Mn i Ba. Stručnjaci smatraju da je voda fosilno morska nešto izmenjena infiltracionim vodama. Za razliku od Fruške gore, Vršačke planine imaju vrlo malo pravih izvora. Na čitavoj površini ima šest do sedam većih izvora, koji daju prosečno svaki 2 do 4 litre vode u minutu. Najjači je izvor u Korkani, severno od sela Sočice, koji daje oko 20 litara u minutu. Jače izvore imaju predeli istočno od

43

Mise, iznad Vršca i u uvali Široko bilo. Ostali izvori nemaju otičuću vodu nego su zatvoreni u male bazene. U ostalim delovima Vojvodine nema pravih izvora. Ponegde, u podnožju Titelskog brega, oko Banatskog peska i nešto oko lesnih zaravni javljaju se izvori s pitkom ili nešto zaslanjenom vodom. Značaj tih izvora je mali. Opšta je odlika vojvođanske ravnice da je siromašna prirodnim izvorskim vodama. Veliki nedostatak izvorske vode stanovništvo nadoknađuje vodom iz običnih ili arteških bunara. Obični bunari su kopane rupe u lesu ili pesku do prve izdani. Voda se iz kopanih bunara izvlači đermovima, koji su sastavni deo vojvođanskog pejzaža. Njih je danas sve manje na vojvođanskim ravnicama. Sem toga, ovaj primitivan, ali vrlo interesantan način izvlačenje vode iz plitkih bunara odavno je zamenjen izvlačenjem vode pumpama na električni ili motorni pogon. Arteški bunari snabdevaju se vodom iz dubokih izdani. Usled hidrostatičkog pritiska voda se izbacuje na površinu tako da se svakog trenutka dobije čista i sveža pitka voda. Na teritoriji Vojvodine ima mnogo arteških bunara. Svako selo je imalo po nekoliko. Termomineralni izvori Pored već nabrojanih prirodnih mineralnih izvora potrebno je pomenuti i bušene mineralne izvore. Posle Drugog svetskog rata vršena su mnogobrojna duboka bušenja radi nafte, pa su se iz tih dubokih bušotina pojavljivale i mineralizovane tople i hladne vode., što je uticalo na to da se hemijski sastav temeljnije prouči i da se uključe u eksploataciju. Zato se vrše ispitivanja podzemnih voda pri svakom značajnijem bušenju. Vojvodina ima izvanredne mogućnosti za razvoj banjskog turizma, jer obiluje termomineralnim vodama. Prema poslednjim podacima raspolaže sa oko 350 nalazišta termomineralnih voda. Od banja se po svojoj uređenosti i lekovitosti voda izdvajaju: Banja Kanjiža, Banjsko rekreativni centar Vrdnik, Bezdanska banja, Banjsko lečilište Rusanda, Banja u Slankamenu, Novosadska banja, Bečejska banja, Banja Junaković – Prigrevica. Na teritoriji Vojvodine ima nekoliko lokaliteta u kojima se koristila lekovita voda ili peloid. To su: Jermenovačke i mineralne toplice; Lemeška banja; Palić Banja; Temerinska Banja; Torda; Narodno kupatilo u Zmajevu i Izvor u Bačkoj Topoli. Rastući broj potreba za banjskim lečenjem i rekreacijom ukazuje na neophodnost konkretnih i organizovanih akcija koje bi doprinele izgradnju, uređenje i revitalizaciju banjskih centara. Svetsko turističko tržište ima izuzetnu potrebu, za kvalitetnim banjama s obzirom na rastući broj oboljenja u svim zemljama sveta. Zbog lekovitosti voda, Vojvodina ima dobre mogućnosti za razvoj ovog segmenta turističke ponude.

44

Pored bogate mreže površinskih voda Banat obiluje i podzemnim vodama. Freatske vode su prisutne u celom Banatu i predstavljaju gornji najplići horizont. Medjutim, česta je zagadjenost freatskih voda usled pretvaranja kopanih bunara u septićke jame i sve veće upotrebe mineralnih đubriva u poljoprivredi. Stoga su za vodosnabdevanje bitnije dubinske podzemne vode tzv. arteške vode. Skoncentrisane su na dubinama većim od 100 metera, dobrog su kvaliteta i mogu da se koriste za piće. U termomineralne izvore možemo da svrstamo: Kanjiža (voda je alkalno kisela hipoterma 27O C) Gorki izvor u Tordi – sadrži natrijum, Vršački mineralni bunar – 22O C, banja Rusanda – poznata po slanoj vodi. Bečejska banja( voda je zemnoalkalno murijatična, slabo kisela hipoterma) Ovi izvori imaju veliki značaj jer su se pored njih razvile veoma poznate banje Vojvodine. Osim toga, oni su i veliki potencijal za razvoj područja u kojima se nalaze. Banja Kanjiža nalazi se na obali reke Tise u Kanjiži, koja je na samoj granici Srbije i Mađarske. Do nje se najlakše dolazi autoputem, udaljenim svega 15 km od banjskog kompleksa. Po svom hemijskom sastavu, ova lekovita voda je natrijum-hidrokarbonantno, jodno, bromidno, sulfidna, alkalna, hiperterma mineralna voda temperature 51°, 64° i 72° C, a sem nje u lečenju reumatskih oboljenja i stanja nakon povrede koštano-zglobonog aparata, koristi se i lekovito blato. Banja raspolaže sa više stotina ležaja u nekoliko objekata.Opština Kanjiža sa okolinom, tokom citave godine pruža razlicite sadržaje, pocev od lova i ribolova na reci Tisi, pa sve do atletsko-plivackog maratona i džez festivala... Rusanda ima alkalno-murijatičnu, slanastu vodu s karakterom bromnih voda. Salinitet vode veći je leti, kada su intenzivna isparavanja, a manji tokom proleća i jeseni, kada padaju kiše. Detaljnijim ispitivanjima utvrđeno je da je salinitet jezera veći u dubljim delovima, gde su ogolićene plitke izdanske vode. Zato na mestima gde ovakva voda izbija, na "žmiravcima", znatno je slanija. Severna polovina jezera, gde su ovi žmiravci česti, pet puta je slanija nego na južnoj polovini. Zbog tako velikog saliniteta Rusanda oskudeva u biljnom i životinjskom svetu. Susedna dva, po genezi ista jezera, Ostrvo i Okanj, zbog manje dubine imaju slatku vodu i bogatiji organski svet. Zbog velike slanosti Rusanda je postala veoma poznata kao kupališno i banjsko mesto. Biogeografski turistički motivi Vojvodina, a pogotovo Bačka je bogato izbrazdana kanalima (DTD,Veliki Bački,Bajski), rukavcima, mrtvajama (stari Dunavac) i naravno sadašnjim

45

Apatinski rit. Peščara je pokrivena šumskom vegetacijom. Lov i ribolov u Vojvodini privlači turiste iz celog sveta. Karađorđevo. godine pre nove ere. Biljni svet Vojvodine u proteklih 100 godina pretrpeo je velike promene – izvorna vegetacija je zamenjena prirodnom. obilje vode i umerena klima privlačili su ljude u vojvođansku ravnicu. jarebice. gde nema livadskih trava i šuma. Na teritoriji Banata možemo izdvojiti tri biljne zajednice:šumska. koje nisu zaštićene od poplava. livadska i pašnjačka. Subotičke šume. Po svom prirodnom bogatstvu najznačajniji su: Nacionalni park Fruška gora. Sastavljene su od bele i crne topole.tokom Dunava. Korišćenje metala počinje oko 3800. a među njima je najpoznatiji ribnjak u Ečki kod Zrenjanina. beskičmenjacima. Paleolit . Ovde se sreću retke vrste ptica kao i kapitalni primerci jelena i divljih svinja. koja su bogata sitnom i krupnom divljači. kao i naseljavanja vidre u ovom kraju. divlja ruža. DRUŠTVENO ISTORIJSKE OSOBENOSTI BANATA Plodno zemljište. srne i divlje svinje. štuka i kečiga. Šiblje predstavljaju crni glog. insektima. Od sitne divljači se love zečevi. kao što su šaran.U ovom periodu. Izmedju drveća je šiblje. 46 . Što se tiče krupne divljači najatraktivniji je lov jelena. šiblje i čestari. divlje guske i plovke. fazani. kupine. pračovek se spuštao u ovu ravnicu. gde se kvalitetna riba proizvodi u velikim količinama. lipe i hrasta. a takodje i keramika ukrašena duboreznom ornamentikom. Gusta mreža kanala. Velikim zalaganjem ljudi ova fitocenoza je postala biljna zajednica kulturnih biljaka. som. Šume Vršačkih planina su sastavljene od bagrema. aluvijalnih ravni i šume Banatskog peska. Navešćemo neke ostatke iz ovih epoha. Na dva mesta u Vatinu i Vršcu su nađena oruđa od kamena koja su pripadala paleolitskim lovcima. Apatinski rit. Morović. vrbe i jasike. Ovu fitocenozu čine dosta trave. Sva mesta u priobalju Dunava u Vojvodini imaju bogat lovni i ribolovni fond. Šumska zajednica su: šume Vršačkih planina. Pašnjačka zajednica se nalazi na celoj teritoriji Banata. Prvi zemljoradnici i stočari nastanjuju Vojvodinu u mladje kameno doba (u neolitu). Od bakra su pravljeni ne samo ukrasni predmeti nego i nova vrsta oruđa. Na mnogim mestima uređeni su veštački ribnjaci. smuđ.. Petrovaradinsko-Koviljski rit i Deliblatska peščara. Livadske zajednice se nalaze u aluvijalnim ravnima i po depresijama istočnog Banata. gde se kratko zadržavao loveći irvase i mamute. Između brojnih rukavaca i bara nastaju jedinstvene oaze prirode koje nastanjuju brojne biljne i životinjske vrste. Biserno ostrvo i dr. Ritske šume su po aluvijalnim ravnima Tise i Dunava. Još u starije kameno doba (u paleolitu) ljudi su se spuštali u ovu ravnicu i kratkotrajno zadržavali loveći mamute. Posebnu zanimljivost ove ravničarske oblasti čini ribarstvo i uzgoj raznovrsne ribe. Ima 85 lovišta‫׃‬ Kozara. močvare i stoletne šume bogate su ribljim fondom.

kakvo je boli Židovar u jugoistočnom Banatu.Najznačajniji lokaliteti ovog doba su Ludoš-Vršac. koji u drugoj polovini III veka naseljavaju ovo područje. Pavliš. Sva naselja iz ovog razdoblja leže u ravnici.Pod uticajem vlažne klime. Najznačajniji arheološki lokaliteti su Kozluk kod Vršca. Za područje Banata značajniji su i nalazi materijalne kulture Sarmata. Najgušće su bili naseljeni okolina današnjeg Vršca i ceo južni pojas Banata. Starijoj fazi gvozdenog doba pripadaju lokaliteti: Breg-Ritiševo. Tada se formiraju stalna naselja sa nadzemnim staništima a stanovništvo se bavi zemljoradnjom. Najznačajnije nalazište mezolitske kulture je Vršac. Ratničko pleme Kelta. Graničarska ulica-Vatin itd. Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni. Gaj i Kusić. Najznačajniji lokaliteti bakarnog doba su Ciglana –Bela Crkva. Vršac. stvarali gradove. stočarstvom i lovom. čak su na Dunavu i Savi imali i flotu. Ljudi su stanovali u dobro utvrdjenim naseljima. Kovin. koju nazivamo Skordisci. Bitne promene u društveno-ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka kada su s istoka došli Madjari. ali na uzvišenim mestima kraj manjih reka. Bronzano doba .Starija neolitska kultura u južnom Banatu dobila je naziv “Stačevačka grupa”. U mlađem neolitu i na ovom području se stvara Vinčanska kultura. U mlađoj fazi se formira populacija. Karlo Veliki je uništio avarski plemenski savez i Franačka je pomerila svoje granice do Fruške Gore. Skordisci. gradili puteve.Mezolit . Židovar-Orešac i dr. Na prvom mestu treba izdvojiti Vršac u kojem je najpoznatije “Dvorište Eparhije banatske”. Neolit . uveli vinogradarstvo na Fruškoj Gori. Najpoznatija nalazišta iz ovog perioda su kod Kovina. stalno se naseljava u medjurečju Dunava i Save. na lesnim i aluvijalnim naslagama se formiraju šume. Iz rimskog perioda registrovano je 25 lokaliteta od kojih su najznačajniji u Staroj Palanci poznat pod nazivom Sapaja. i nastanili najveći deo teritorije današnje Vojvodine.U doba seobe naroda naselja su podizana u blizini ruševina antičkih gradova. prve alatke od uglačanog kamena i kosti. Izgrađuju privremena ili stalna staništa na peskovitim dinama. u kojima se mezolitske zajednice bave lovom. a po ilirskom plemenu (Panonci) ovu pokrajinu nazivaju Panonija. u Vojvodinu prodiru Rimljani i osvajaju Srem i južne delove Banata. Na našem terenu registrovano je oko 70 lokaliteta koji pripadaju sarmatskoj kulturi. Ovde srećemo prve keramičke posude od pečene zemlje. Oni su širili pismenost. Bela bara-Vatin. Banatski Karlovac i dr. Novog 47 . Pančeva. slovensko i franačko stanovništvo.n. Naziv je dobila po selu Starčevu kod Pančeva. Hajdučica. intenzivirali poljoprivredu. gde su zatekli ostatke Avara. Trgovalo se i izmedju veoma udaljenih područja. Grad Sirmijum postao je krajem III i pocetkom IV veka metropola Rimskog Carstva. U drugoj polovini I v. zatim Kovin. Stari Vinogradi-Banatska Dubica. podsticali trgovinu i zanatstvo. Vrbasa. Trgovina se razvijala i kovao se novac koji je postajao merilo vrednosti robe. RudineBanatska Palanka.e.p.

Rusine je na svoje bačke posede naseljavala komora od kraja 40-tih godina i kasnije do 1765: posle su se oni selili i u Srem. Krušedol i dr. koji su bili vični obradi zemlje i poznavali su zanate. u Bačoj uz Tisu bila je Potiska. u velikoj seobi 1690. koji mu je zauzvrat ustupio Beograd i Mačvu. Nadiranje Turaka na Balkan izaziva masovno kretanje Srba s Kosova i iz Pomoravlja prema teritoriji današnje Vojvodine. Slovaci su se doseljavali s Karpata. dok su kmetovi Srbi bili u istom položaju kao i mađari. iako bez svoje teritorije. Turci su posle kosovske bitke upućivali svoje odrede prema severu i upadali u Srem i Banat i pustošili ih. U to vreme Srbi su ovde činili glavnu masu stanovništva. Srem i Banat su privremeno bili zaštićeni od Turaka odbrambenim pojasom koji je predstavljala srpska despotovina. U Bačkoj su se u to vreme masovnije naseljavali i Madjari da bi se kasnije mnogi preseljavali u Banat. Pred odmazdama Turaka. dok je Banat konačno pao u njihove ruke 1552. Srbije i Bosne. koji su postali centri pismenosti.Turci su učvrstili svoju vlast u Sremu u vreme prvog pohoda na Beč 1529. Najviše je naseljeno Nemaca. Vojvodina je pod Turcima bila privredno i kulturno unazađena Posle poraza Turaka pod Bečom proterani su iz Bačke. naterali su Austrijance na povlačenje. godine stupio u vazalni odnos prema ugarskom kralju Zigmondu. Srpskim feudalcima kralj je delio imanja. i iz Banata i istočnog Srema. Dalmatinske zagore. Plansko naseljavanje Rumuna bilo je u drugoj polovini XVIII veka. oko 1740. Kada je srpski despot Stefan Lazarević 1403. godine. zapadnog i centralnog Srema. Zahvaljujući ekonomskom 48 . pretežno madjara. Naseljenici su bili neophodni za pretvaranje pustara i močvara u obradivo zemljište i za obnavljanje trgovine i zanatstva. a uz Dunav i Savu Podunavska i Posavska. ali oni su se i ranije samoinicijativno spuštali u banatsku ravnicu. prepisivanja i širenja srpske kulture i pismenosti. a pored njih u Bačkoj i Sremu živeli su Bunjevci i Šokci.). Posle pada srpske despotovine pod tursku vlast Ugarska prihvata izbeglice i koristili ih kao graničare za odbranu južnih granica. Jazak. državna vlast i spahije počeli su da naseljavaju stanovništvo iz Nemačke i severne Ugarske jer su Bačka i Banat bili slabo naseljeni. Tako je srpska despotovina nastavila da živi. Pošto je Vojvodina posle ratova s Turcima bila opustočena a mnoge njive zaparložene. hiljade Srba prešlo je u Vojvodinu. pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevicem. Iz vojnih i ekonomskih razloga Turci su u Vojvodini naseljavali srpsko i vlaško stanovništvo. Hopovo.Kneževca. Prema Turskoj je stvoren odbrambeni sistem u vidu Vojne granice. Bačku su osvojili 1542. Nastavljeno je i naseljavanje Srba i Hrvata iz Like. Na severu Banata protezala se Pomoriška vojna granica. odnosno Hrvati. a posle Požarevačkog mira. Banat je bio pod vlašču ugarske države. pošto se veliki broj stanovnika. a u Banatu Rumuni. Ade i Čelareva. Srbi nastanjeni u Ugarskoj ostali su privrženi svojoj veri i podigli veliki broj pravoslavnih crkava i manastira (Šišatovac. Da bi jače vezao Srbe za Ugarsku. godine u Bačku. Turska vlast u Vojvodini zamenjena je austrijskom. a kasnije i u Banat i Srem. Pošto su Turci reorganizovali vojsku. odselio na sever. godine. kralj je prihvatio potomke poslednje srpske vladarske dinastije i čak uveo titulu srpskog despota.

do 20.Ečka kod Zrenjanina jednim delom pretvoren u hotel. KULURNO ISTORIJSKA BAŠTINA VOJVODINE Vojvodina je bogata arheološkim nalazištima čije su iskopine većinom smeštene u muzejima. Banata i Baranje. došlo je do jačanja gradjanskog staleža. stočnu i žitarsku. i 19. Tokom Drugog svetskog rata Vojvodina je oslobođena 1944. Novom Sadu i Čurugu (sa najvećim crkvenim zvonom). formirana je zasebna austrijska pokrajina. 1849.) velika narodna skupština Srba i drugih naroda Vojvodine... Gradovi su se razvijali kao centri trgovine i zanatstva. Baranje i Šumadije. Bačke.g. veka u Vojvodini je izgrađeno više monumentalnih građevina . Posle poraza Mađarske revolucije. Beloj Crkvi Vršcu. i 1941. Vojvodina je bila kulturno stecište srpskog naroda želeći da ostvare svoja nacionalna prava. Početkom XX veka (1918. od čega su najviše Srbi (66%) a zatim Mađari. Bačke. Od 18. Albanci. Stilski i umetnički.dvorac porodice Dunđerskih kod Bečeja sa poznatom ergelom. rokokoa i secesije.. Interesantni i vredni su njihovi zvonici a još vrednije su ikone i ikonostasi koje su radili najpoznatiji slikari sa 49 .v. a pokrajina se sastojala od Srema. Između 1929. Makedonci. Banata. Glavni grad banovine je bio Novi Sad. Na ovoj teritoriji živi oko 2 miliona stanovnika. nazvana Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat. a region je politički obnovljen kao autonomna pokrajina u sastavu Srbije 1945. daleko od gradova. etno-graditeljstvo. veoma vredne su pravoslavne crkve u Bečeju. koja se sastojala od Banata. godine postojala je kao Dunavska banovina i to kao jedna od pokrajina Kraljevine Jugoslavije. Među 30 –tak dvoraca. Šokci. Dok su Nemci u prvom redu bil nosioci evropskog zanatstva. godine. Vojvodinu karakterišu veoma značajni kulturno-istorijski spomenici i to iz perioda baroka. Rusini. odlukom austrijskog cara. neoklasicizma. Druga polovina XX i početkom XXI veka Vojvodina dobija veoma značajnu ulogu kao deo Srbije. Romi. Gradili su ih bogati zemljoposednici kao svoje letnjikovce utonule u parkovsko zelenilo. i dr. Bačke i Srema. Nemci. Crnogorci. verovatno najlepši je Fantast . Slovenci. godine. ali kao i kulturna središta. dvorci. Slovaci. koja se sastojala od Srema. Njena multikulturalnost predstavlja neprocenjivo bogatstvo. koje je pritiskivalo stare balkanske zanate.progresu. Hrvati. stvarajući veliki trgovački kapital. Rumuni. Srbi su proglasili Srpsku Vojvodinu na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima 1848. Ukrajinci. godine. tvrdjave. Pančevu. Graditeljsko nasledje predstavljaju sakralna arhitektura. zatim dvorac u Kulpinu koji je pretvoren u Muzej poljoprivrede i dvorac Kaštel . proglašava priključenje Vojvodine Kraljevini Srbiji. Između šesnaestog i devetnaestog veka. Srbi su držali trgovinu. Istorijski događaji na tlu Vojvodine ostavili su izuzetno veliki broj antropogenih motiva koji se danas mogu valorizovati kroz turizam.dvoraca. godine. stara gradska jezgra. Po lepoti i značaju izdvajaju se još: dvorac kod Čelareva u kojem je danas stalna muzejska postavka stilskog nameštaja i predmeta primenjene umetnosti iz 18. da pruže pogled na nepregledno bogatstvo ravnice.

vetrenjače u Čurugu i Bačkoj Topoli. Zrenjaninu. U muzejima i galerijama Vojvodine čuvaju se pokretni spomenici kojima se reprezentuje polietnička kultura Vojvodine. i drugih. Bogato graditeljsko nasleđe Vojvodine. Vršca. u narodnim muzejima Zrenjanina. Sivac. Bački Breg. Nastala su u 18. Petrovaradinu. i 19. Somboru. Bačkoj Topoli. Bogate su muzejske zbirke u Muzeju Vojvodine u Novom Sadu. Posebno su interesantni delovi ulica od kojih su poneki zakonom zaštićeni kao u naseljima Bački Petrovac. Mađara. Najoriginalnija gradska jezgra su u Sremskim Karlovcima. Ruski Krstur. Uzdinu i Beloj Crkvi. Neštin. vodenice na nekim rekama u Banatu i na Dunavu. U etnografskom bogatstvu Vojvodine ističu se karakteristična ušorena sela u kojima neki objekti imaju raritetne vrednosti. Stapar. Njihov značaj ogleda se u veoma dobroj očuvanosti. Osim ovih pravoslavnih. Na teritoriji Vojvodine su registrovana 424 nepokretna kulturna dobra koja su : od izuzetnog (65) i velikog značaja (359). Novom Sadu. Temerin. Rumuna. i 19. Vršcu. a među zaštićenim nepokretnim spomenicima su: suvača u Kikindi (1899).ovog područja iz 18. Arheološka nalazišta U Vojvodini je do danas evidentirano preko 2000 arheoloških lokaliteta iz praistorije. Vojvodinu odlikuju i mnogobrojini muzeji i galerije sa veoma bogatim zbirkama. čuvaju se i orginalni čardaci. predstavlja svedočanstvo o nastanku.prema svojim svojstvima su podeljena na: spomenike kulture (318). više od 500 lokaliteta iz perioda antike i preko 200 nalazišta iz srednjeg veka. Sombora i Muzeja Srema u Sremskoj Mitrovici. smenjivanju i uzajamnom prožimanju brojnih civilizacija i različitih ostataka materijalne kulture na ovim prostorima. Kikindi. Zrenjaninu. u gradskim muzejima Subotice. Posebnu specificnost Vojvodini daju stara gradska jezgra. rimokatoličke crkve u Novom Sadu. Uz sela i gradove su salaši. veku i građena su u stilovima baroka. Subotici. Bački Monoštor. katolička katedrala u Subotici i barokna protestantska crkva u Kovačici. Najznačajnija arheološka nalazišta su: 50 . Ovo slično ponavljaš od malopre. orginalne i nadasve vredne su rumunske pravoslavne crkve u Vršcu. arheološka nalazišta (15). Pančeva. Posebne kolekecije predstavljaju materijalnu kulturu i duhovno stvaralaštvo: Srba. Tu su i orginalne vojvođanske kuće. po broju civilizacija iz kojih potiče. po raznovrsnosti oblika i stilova. ambari u Staparu (1847). Subotici. ambari. prostorne kulturno-istorijske celine (16) i znamenita mesta (10). Rusina. Vršcu. Pančevu. neoklasicizma. Senti i Novom Bečeju. veka. Kupinovo. Slovaka. Bečeju. i secesije sa elementima tradicionalne arhitekture.

Manastiri i samostani Monaške naseobine u Vojvodini nastaju na samom početku širenja hrišćanstva u srednjem veku. i 17. nastalih u periodu od XV do XVIII veka: Novo i Staro Hopovo. Divša (Đipša). Subotici i Baču (ženski i muški).e. bečkerečka eparhija je spojena sa temišvarskom. Šišatovac i Petkovica. Starčevo kod Pančeva (neolit). pronađeni su ostaci rimske carske prestonice. Početkom 30-ih godina 20. letnjikovci. Grgeteg. Basijana kod Rume (antički period). nadgrobne i dekorativne plastike i drugo.Vrdnik. Prvi episkop ove ujedinjene eparhije 51 . Mala i Velika Remeta. a danas 15 sačuvanih i aktivnih pravoslavnih manastira.Čibska šuma (8-9. kao i višeslojna nalazišta: Titelski plato. Krušedol. ispod samog grada. Mnogi lokaliteti u samom gradu. različitih skulptura. veku na prostoru današnjeg Banata bilo je puno srpskog pravoslavnog stanovništva i postojalo je nekoliko episkopija: Lipovska.Sirmijum (1-4. Ovi spomenici kulture danas predstavljaju pravu kulturnu i turističku riznicu Vojvodine. Pored fruškogorskih manastira u Vojvodini su i drugi manastiri i samostani zaštićeni kao nepokretna kulturna dobra: . U 16. Privina glava. Somboru.). Prema dokumentimaizgradili su ga vitezovi-templari 1169. Beočin. Čelarevo .u Banatu pravoslavni manastiri Mesić kod Vršca i Vojlovica kod Pančeva. U Sremskoj Mitrovici. Posle Velike seobe Srba 1690. verske i kulturne mešovitosti ovog područija. FRANJEVAČKI SAMOSTAN U BAČU predstavlja najstariju monašku naseobinu u Vojvodini. Jedinstvenu celinu čini Fruška Gora sa nekada 35. brojni stambeni i privredni objekti.. Kuveždin. kao i benediktinski samostan Arača kod Novog Bečeja i franjevački samostan u Pančevu.u Bačkoj to su pravoslavni manastiri Kovilj i Bođani. Jazak. Temišvarska.. hramovi i crkve mnoštvo mozaika. veka n. Ravanica . iz antičkog perioda sa ostacima ruševina impozantne carske palate. kao i katolički samostani u Petrovaradinu. . vek). veka ujedinjenjem vršačke eparhije i delova temišvarske eparhije u Jugoslaviji nastala je eparhija banatska. Gomolava kod Hrtkovaca i Židovar kod Vršca. i predstavljaju sliku nacionalne. ali i van njega još uvek nisu arheološki ispitani do kraja mostovi na Savi. Rakovac. Bečkerečka i Karamešebeška ili Vršačka. godine.

Bogate su muzejske zbirke u Muzeju Vojvodine. Posebne kolekcije karakterišu materijalnu kulturu i duhovno stvaralaštvo naroda i narodnosti Vojvodine: Srba. Temerin). Manastiri eparhije banatske su Mesić kod Vršca. Petrovaradin. Prema podacima iz 2002. Manastir Bavanište kod Kovina. Mađara. Morović (iz XIV veka) i druge. Neštin. Banatska eparhija ima 158 parohija. Rumuna. Rusina. ANTROPOGENI TURISTIČKI MOTIVI BANATA Područje Banata ima veliki broj antropogenih motiva koji mogu biti zanimljivi kako domaćim. velike evropske reke koje su u Vojvodini plovne celom dužnom. kao što je u ravničarskim krajevima.bio je Georgije Letić. Manastir Svete Trojice u Kikindi. Manastir Svete Melanije u Zrenjaninu. čuvaju se i originalni čardaci. Slovaka. Raznovrsan reljef u Banatu je uticao na seosku arhitekturu. Vrdnik (XIV vek). vetrenjača u Čurugu. ambari. u gradskim muzejima Subotice. a glavna konstrukcija je bila od drveta.Tu su i originalne vojvođanske kuće. Slankamen i Kovin (XI vek). narodnim muzejima Zrenjanina. Podrumi su gradjeni od kamena koji se uzimao iz obližnjih majdana. Etnografsko bogatstvo Vojvodine – U muzejima Vojvodine čuvaju se mnogobrojni pokretni spomenici kojima se reprezentuje polietnička struktura Pokrajine. Pošto se stanovništvo više bavilo stočarstvom. Bački Breg. Petrovaradinska tvrđava (XVII i XVIII vek). Manastir Vojlovica kod Pančeva. Ovo područje raspolaže velikim brojem raznovrsnih kulturnih dobara koja se mogu staviti u turističku 52 . Vršca i Pančeva. Najznačajnije tvrđave su: Bač iz XIV veka (po ovoj tvrđavi Bačka je dobila ime). U etnografskom bogatstvu Vojvodine ističu se urbanističke celine vojvođanskih ušorenih sela u kojima neki objekti imaju raritetne vrednosti (Bački Petrovac. i drugih. u smislu racionalnog iskorišćenja zemljišta. na padinama Vršačkih planina. od boljeg izolacionog materijala zbog hladnoće. Stapar. raspored okućnice nije bio toliko bitan.Povoljan geografski položaj. razvoj kuća i okućnica. ambari u Staparu (1847) i vodenice na nekim rekama u Banatu i na Dunavu. Vršac (XV vek).Bački Monoštar. Manastir Središte kod Vršca i Manastir Hajdučica kod Plandišta. U planinskom delu Banata. Sivac. Ove tvrđave su danas uglavnom u ruševinama. gradjene su kuće nešto manjih dimenzija. tako i stranim turistima. Uz sela i gradove su salaši. Tvrđave i dvorci . Sombora i Muzeju Srema. Ruski Krstur. a medu zaštićenim nepokretnim spomenicima su: suvača (mlin) u Kikindi (1899). U zavisnosti od ovog prirodnog faktora menjao se tip i oblik kuće. 132 sveštenika u 6 namesništava. uglavnom ravničarski teren omogućili su izgradnju različitih fortifikacionih objekata već u srednjem veku.

slobodu veroispovesti i autonomiju u pogledu crkveno-narodnih poslova. Na taj način se doprinosi podizanju pojedinačne atraktivnosti dobara uključenih u kulturnu turu Arheološka nalazišta i iskopine iz paleolita (Vršac. U velikoj seobi 1690. Dupljaja. Vandali. su se naselili između Dunava i Tise. u Ugarskoj državi je došlo do ekspanzije privrede. pod vođstvom Atile. Omoljica. Banat je zajedno sa Bačkom predstavljao graničnu teritoriju antičkog sveta.e. U drugoj polovini XVII veka je Turska vlast u čitavoj Vojvodini zamenjena austrijskom.funkciju. Goti. Mesić. Bečki dvor je pribeglim Srbima garantovao oslobađanje od glavnih feudalnih obaveza. za vreme dinastije Anžujaca. Jedan od efikasnijih načina za to je formiranje kulturnih ruta (putem klasterovanja) na osnovu grupisanja pojedinih kulturnih dobara. koje su se na ovom području formirale. Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni. i dolazi do pojave novih naselja trgovaca. starijeg neolita (Starčevo. STANOVNIŠTVO BANATA KROZ ISTORIJU Na etničku prošlost Banata. hiljade Srba bežeći od turske odmazde. Turci konačno zauzimaju Banat gde iz vojnih i ekonomskih razloga naseljavaju srpski i vlaški živalj. Godine 1552. Vatin). i bakarnog i gvozdenog doba (Vatin. jer je računao na njih kao graničare. Sloveni. Vršac). Trajan je Banat naselio isluženim rimskim vojnicima. Na njegovom pobedničkom monumentalnom stubu u mu se i danas mogu videti pognute figure pokorenih banatskih domorodaca. Banat je pod Turcima bio privredno i kulturno unazađen. Pančevo. U to vreme Srbi su ovde činili glavnu masu stanovništva. Period između V i VII veka . Veštinu sađenja i gajenja vinove loze 53 . Kroz ovaj deo Panonske nizije prolaze najpovoljnije prirodne veze zapadne i severne Evrope sa jugom Starog kontinenta. i zauzimaju Srem i južne delove Banata. U drugoj polovini I veka stare ere na područje Vojvodine prodiru Rimljani. smenjivale i razvijale. Početkom XIV veka. mlađeg neolita (Vršac. Potporanj). što je uticalo na razvoj unutrašnje i spoljašnje trgovine. prelazi u Banat. a pored njih su živeli i Rumuni. Početkom II v. kada se sa istoka došli Mađari.Na teritoriji Banata tragove su ostavili mnogi narodi. Na severu Banata protezala se Pomoriška vojna granica. Stabilizuje se monetarni sistem. doba Velike seobe naroda. Prema Turskoj je stvorena Vojna granica. veliki uticaj je imao njen geografski položaj. rimski car Trajan pokorio je Dačane i najveći deo današnjeg Banata dospeo je pod rimsku vlast. ovim područjem su prolazili Huni. Orešac. Nadiranje Turaka na Balkan izazvalo je seobu Srba prema ovim prostorima. Nemci koji su se doselili iz doline Mozela bili su poznati po zanatstvu i vinogradarstvu.n. kao i čitave Vojvodine. Bitne promene u društveno – ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka. Banatski Karlovac) predstavljaju dragocena izvorišta i materijale za rekonstrukciju brojnih kultura. presecala je. državna vlast je odlučila da tu naseli stanovništvo iz Nemačke i severne Ugarske. Granica Rimske države duž desne obale Dunava. Početkom V veka Huni. godine.

Banatsko novo selo.stočnu i žitarsku. Oni su razmešteni po svim opštinama i naseljima. Kovačica. Banatski Karlovac 73. koji su bili nastanjeni i pre pojave Turaka.. itd. Zrenjanin 116. manastirske celine i srednjovekovni gradovi i utvrđenja . predstavljaju zanimljiva mesta na kojima turisti mogu upoznati život običnih ljudi. Zatim možemo spomenuti manju etničku grupu . trgovi. došlo je do jačanja građanskog staleža.. Njihov značaj ogleda se u veoma dobroj očuvanosti. godine broj stanovnika je bio u blagom porastu čiji je uzrok velika pogranična zona. Nikolinci. godine objavila rat Srbiji. ostale ambijentalne celine. naći prodavnice sa suvenirima. Nastavljeno je i naseljavanje Srba i Hrvata iz Like. i to: Pančevo179. Posle Srba najviše ima Mađara. veku.42%.Rumuni.1978).78%. bulevari. Slovaci su manje zastupljeni. Najbrojniji su Srbi. koje je pritiskalo stare balkanske zanate. kao i kuće u kojima su živeli poznati ljudi. Pančevo je bilo primamljivo zbog svoje blizine Beogradu. Najveći porast su imali banatski gradovi.). itd. Pančevo.Vršac i druga mesta koja imaju sačuvane pojedine građevine i čitave ambijentalne celine. Slovaci i Rumuni i pored protivljenja austrijskih vlasti su se spuštali sa karpatskih planina u banatsku ravnicu u drugoj polovini XVIII veka. oduvek privlačile razne narode. To su: stara jezgra gradova. Od 1921. Češkom selu. Banatsko stanovništvo je etnički veoma šaroliko jer su plodne banatske ravnice pogodne za naseljavanje. Kovin zbog otvorene šečerane . u Vojvodini je nasilno prekinuta svaka društveno-politička i kulturna aktivnost. kao što su ulice. Zahvaljujući politici austrijske vlasti.Kikinda. ali ih ima u Kovačici. Srbije i Bosne. tako da je Vršac postao jedan od značajnih evropskih centara za proizvodnju vina. prisustvovati raznim manifestacijama. Srbi su držali trgovinu . Kikinda 45. ali i kao kulturna sedišta. vašari. Posebne vrednosti predstavljaju arhitektonske celine naseljnih mesta: Zrenjanina.73% (Bukurov. upoznati kulturu mesta. Zrenjanin zbog osnivanja novih industrijskih pogona. otvaranje novih škola. i 19. Jezgra starih gradova su omiljena mesta brojnih turista jer se u njima mogu. Dalmatinske zagore. arhitektonske celine naselja. Senta.Od odmazde je stradalo stanovništvo Banata. Bela Crkva.48%. zatim Kovin 84. Među ovim celinama u 54 . Većina ovih celina u Banatu je nastala u 18. što predstavlja primere raznih stilova . Dok su Nemci bili nosioci evropskog zanatstva.74%. Belom Blatu. Nova naseljavanja Banata posle 1953.Lokve. stvoriti poznanstva.45% i Vršac 26. pijace. Ostale ambijentalne celine.preneli su i ovde. Prva Rumunska naselja nastala su u istočnom Banatu ( Uzdin. Aratcu... Vlasti su zatvorile i ukinule sve srpske časopise i listove. Gradovi su se razvijali kao centri trgovine i zanatstva. Građena su u stilovima baroka i secesije sa elementima tradicionalne arhitekture. Prostorne kulturno-istorijske celine Prostorne kulturno-istorijske celine su grupa najbrojnijih kulturnih dobara ne samo ovog područja. godine bila su izazvana privlačnom silom većih gradova. Kada je Austro-Ugarska 1914.

kao i njihovi parkovi imaju posebno mesto. Nabrojmo samo neke od njih: 55 . već i pečat ukupnog kulturnog stvaralaštva jednog naroda. spomen-zgrada i drugih obeležja naroda Banata i njegovog istorijskog postojanja. Miloš Crnjanski.. u čemu dvorci i letnjikovci Vojvodine. XIX i početkom XX veka.). zasnovano je na raznovrsnosti kulturnih dobara. spomen-bista. kao što su Grad (kod Dupljaje) i Židovar (kod Orešca). To su specifični spomenici koji ukazuju na značajne istorijske događaje. Uroš Predić. javnih i kulturnih ličnosti ( Mihajlo Pupin. Bogatstvo graditeljskog. ličnosti i mesta. Većina ovakvih spomenika u Banatu govori o istorijskim i političkim zbivanjima tokom vekova. kulturnog.. sistem dugačkih zemljanih utvrđenja na relaciji Crna bara-DeliblatoMramorak i Parta-Orešac-Grebenac. pa su i stilovi građenja ovih objekata različiti i pripadaju prelaznom periodu od baroka do klasicizma. Vasko Popa. spomen-piramida. . Ostaci nekadašnjih srednjovekovnih utvrđenja-gradova su takođe objekti koji imaju veliku istorijsku i kulturnu vrednost. Znamenita mesta su prostori i objekti od posebnog istorijskog značaja za jedan narod. Dvorci i letnjikovci Vojvodine nastajali su tokom XVIII. Kovinski Stari grad je utvrđenje iz 1073. što je posledica trenutnog stepena očuvanosti ovih objekata. godine. Veliki broj spomen ploča. istorijskog. veka i mnogi drugi. živele i stvarale neke od naših najpoznatijih naučnih. Manastirske celine su podgrupa koja zaslužuje najveću pažnju u turističkoj valorizaciji i prezentaciji jer ne samo da nose pečat umetnosti vremena iz kog potiču. Karta broj 6: Mapa dvoraca i letnjikovaca Vojvodine Posebne turističke potencijale u Banatu predstavljaju dvorci čija valorizacija nije adekvatna. praistorijska zemljišna utvrđenja i „rimski šančevi“. ekonomskog i turističkog nasleđa.Banatu najinteresantnije su kuće u kojima su se rodile. a Vršački grad – Kula je srednjovekovno strategijsko utvrđenje iz sredine 14. spomen-kosturnica.

Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja Najveći deo ovih dvoraca još uvek nemaju rešenja o zaštiti i sticanje statusa kulturnog dobra. 56 . Letnjikovac je evidentirano kulturno dobro.Stari Lec(XIX). a 2001 g.Vlajkovac. Dvorac "Šulho Vebera" . Dvorac "Bajić" – Bočar Dvorac "Hertelendi" – Bočar Dvorac "Divan Georga" .Stari Lec (XX) Dvorac "Maldeghem" Novi Kneževac Dvorac "Damaskin" Hajdučica (XX). Dvorac "Kapetanovo" .Dvorac. Iako ruiniran. za potrebe banatskih episkopa nakon preseljenja eparhije iz Karansebeša u Vršac. Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja. Dvorci veliki i mali "Danijel" . Dvorac "Danijel" .Padej (XX).Konak (XIX). Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja Dvorac "Servijski" Novi Kneževac (XVIII/XIX) Dvorac "Sokolac" Novi Bečej (XIX). Dvorac "Lazar" Ečka . PROSTORNI RAZMEŠTAJ TURISTIČKIH ATRAKTIVNOSTI BANATA Radi boljeg sagledavanja turističkih potencijala Banata daćemo primer nekih zaštićenih kulturnih i prirodnih dobara kao i manifestacija koje se održavaju na prostorima pojedinih opština. Njihova revitalizacija i uređenje od velikog je značaja da bi se zaustavilo propadanje i omogućila njihova valorizacija kroz turizam . Veliki i mali dvorac "Lazarević" . Oba dvorca u Velikom Središtu su spomenici kulture od velikog značaja sagrađeni krajem XIX i početkom XX veka. poznatiji kao Kaštel. dvorac predstavlja spomenik kulture od velikog značaja Dvorac "Jagodić" kod Konaka (XIX). Dvorac je proglašen za spomenik kulture Dvorac "Marcibanji" Čoka (XIX). Za svaku od ovih prelepih građevina vezana je neka legenda. je proglašen za spomenik kulture U njemu se nalazi danas hotel. Kuća je evidentirano kulturno dobro. Oba dvorca u Starom Lecu izgradili su članovi jermenske veleposedničke porodice Danijel i nalaze se u centru sela. i 1757. Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja.Veliko Središte. Dvorac je spomenik kulture od izuzetnog značaja.Dvor je izgrađen između 1750. Dvorac "Bisingen" . Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja. Dvorac "Engelman" Gunaroš Dvorac "Fantast" Bečej (XIX).Padej (XIX). nalazi se u Ečki izgrađen početkom XIX veka. Godine. koja govori o mističnom životu plemićkih porodica. koja se može uklopiti u turističku prezentaciju i plasirati kroz adekvatan turistički proizvod. Danas je dvorac renoviran i u njemu se nalazi hotel.Dvorac "Vladičanski" Vršac .

crkva Sv. Opština Kanjiža . Matejski brod .Od zaštićenih kulturnih dobara u Dobrici je crkva Preobraženja od.Od zaštićenih kulturnih dobara je Rimokatolička crkva Sv. Opština Čoka . Arača. Arhanđela – spomenik kulture velikog značaja. u ataru Ade škola od velikog značaja. Arhanđela Gavrila 57 . Opština Kovačica -Od zaštićenih kulturnih dobara u Uzdinu je Rumunska pravoslavna crkva Sv. Georgija – spomenik kulture od izuzetnog značaja. Opština Kikinda . Arhanđela – oba spomenici kulture od velikog značaja i u Bočaru crkva Sv. u Idvoru Memorijalni kompleks Mihajla Pupina – znamenito mesto od izuzetnog značaja. Save od velikog značaja i rodna kuća Novaka Radonjića. U Molu je crkva Sv. u Iđošu Gradište – arheološko nalazište od velikog značaja i u Ruskom Selu grobnicu porodice Čarnojević – spomenik kulture od velikog značaja. u Vranjevu opštinska zgrada. oba spomenika kulture od velikog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara u Kikindi je crkva Sv. Opština Bela Crkva . u Samošu crkva Sv. u Novom Miloševu dvorac Karačonji i crkva Sv.Od zaštićenih kulturnih dobara u Kovinu se nalazi crkva Svetog arhanđela Mihajla i Gavrila i ostatci tvrđave – oba spomenici kulture od velikog značaja a u Deliblatu je crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole – spomenik kulture od velikog značaja. u Mokrinu crkvu arhistratiga Mihaila – spomenik kulture od izuzetnog značaja. veku i pravoslavne crkve koja je 1700-tih godina dobila današnji izgled. Opština Novi Bečej – Od zaštićenih kulturnih dobara u Novom Bečeju su: Kapela manastir – spomenik kulture od velikog značaja. godine .Od zaštićenih spomenika kulture tu je crkva Vaznesenja Gospodnjeg od velikog značaja i na Gornjem bregu. Nikole i suvača – oba spomenici kulture od izuzetnog značaja. Arhanđela Mihajla – spomenik kulture od izuzetnog značaja.Opština Ada .Od zaštićenih kulturnih dobara tu se nalazi u Dupljaji praistorijski grad – arheološko nalazište od velikog značaja. Petra i Pavla i Vatrogasni dom.Zgrada veća. Jovana Preteče – sve spomenici kulture od velikog značaja. stambena zgrada. u Ilandži crkva Sv. Nikole u Vladimirovcu bunare od velikog značaja. izgrađena je 1912. crkva Sv.arheološko nalazište od velikog značaja. nova katolička crkva Sveti Pavle pored stare crkve izgrađene još u 18. zatim zgrada Kurije i bogomolja Vodica Ognjene Marije – oba spomenici kulture od velikog značaja. Opština Alibunar . Trojstva – spomenik kulture od izuzetnog značaja i pravoslavna crkva Sv. u Grebencu Rumunska Pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja a u Beloj Crkvi crkva Sv. Opština Kovin . Nikole – spomenik kulture od velikog značaja i u Crepaji crkva Uspenja Bogorodice – spomenik kulture od velikog značaja.

Gradska kuća iz XVIII veka. Vršačka kula iz XIV veka.Opština Nova Crnja . veka. Mihajla i Gavrila – spomenik kulture od izuzetnog značaja. Katedrala. lepo uređenim gradskim trgom. Vladičanski dvor iz XVIII. zgrada na Trgu kralja Petra I broj 11.Od zaštićenih kulturnih dobara u Srpskoj Crnji je rodna kuća Đure Jakšića i crkva Svetog Prokopija – oba spomenici kulture od velikog značaja. U gradu i okolini postoji 19 kategorisanih i zaštićenih spomenika kulture:.Od zaštićenih kulturnih dobara u Hajdučici je dvorac Lazara Dunđerskog a u Starom Lecu dvorac Jagodić i dvorac Kapetanovo – sva tri dvorca su spomenici kulture od velikog značaja. . svetionici na ušću Tamiša u Dunav – spomenik kulture od velikog značaja. crkva sv. Gerharda. zgrada Magistrata. u Srpskom Krsturu zgrada stare opštine – spomenik kulture od velikog značaja. Finansijska palata. zgrada Narodne pivare.arheološko nalazište od izuzetnog značaj. Nikole i u Sakulama Srpsku pravoslavnu crkvu Sv. Opština Pančevo . Opština Opovo . regionalni muzej. Opština Novi Kneževac . Vladičanski dvor i Manastir Mesić su spomenici najviše kategorije.Od zaštićenih kulturnih dobara u Opovu imamo Srpsku pravoslavnu crkvu Sv.godine.Zrenjanin je grad sa brojnim kulturno-istorijskim spomenicima.Gradsko područje Vršca se odlikuje. Bukovčeva palata. zgrada u ulici Dimitrija Tucovića 2. danas Narodni muzej. zgrada u ulici Nikole Tesle 3. najstariji most u gradu. Srpska pravoslavna crkva Preobraženja – spomenik kulture od izuzetnog značaja. nizom reprezentativnih javnih objekata i spomenika kulture.. u Šurjanu Srpska pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja. Nikole – obe spomenici kulture od velikog značaja. zgrada na Trgu kralja Petra I broj 8-10. u Konaku dvorac Danijel – spomenik kulture od velikog značaja i u Jarkovcu Srpska pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja. Opština Vršac . (1894). Sud. Gradska kuća. gradska biblioteka. Nikolaja iz 1785. Osim toga tu se nalaze i poznato pozorište. . dvorac Servijski-Šulpe i olajnicu – sva tri spomenici kulture od velikog značaja. imaju kulturna dobra 58 . u Banatskom Novom selu staro jezgro – prostorno kulturno-istorijska celina od velikog značaja i u Crepaji Srpska pravoslavna crkva Uspenja Bogorodice – spomenik kulture od velikog značaja. Opština Zrenjanin .Od zaštićenih kulturnih dobara u Pančevu imamo staro gradsko jezgro – prostorno kulturno-istorijska celina od velikog značaja. Pozorište. Opština Sečanj . zgrada u ulici JNA 2. Mali most. arh. katedrala sv. najstarija pozorišna zgrada u Srbiji. (1816). Opština Plandište . Gerharda iz 1863. zgrada Konkordije. manastir Mesić iz XVI. (1839). Gimnazija(1846). Uspenska crkva (1746). veka sa bogatom riznicom. neolitsko naselje Starčevo .Od zaštićenih kulturnih dobara u Jaši Tomiću je Srpska pravoslavna crkva Sv Nikole – spomenik kulture od velikog značaja. Opštine Srednjebanatskog okruga. god.Od zaštićenih kulturnih dobara u Novom Kneževcu nalazi se crkva Sv Arhanđela. svih 8 spomenici kulture od velikog značaja. katedrala sv. Srpski pravoslavni manastir Sv. Srpska pravoslavna Uspenjska crkva.

Opština Kovin – Glavni prirodni resursi su: Deliblatska peščara – specijalni rezervat prirode (17. Od zaštićenih prirodnih dobara su: koprivić (Celtis australis L. a neki su nepovratno nestali (zgrada "starog" Muzeja. sastojina Juniperus virginijana – strogi prirodni rezervat u okviru Deliblatske peščare. pa do najznačajnijeg spomen kompleksa . i spomen park Kikindsko-mokrinskom partizanskom odredu – memorijalni prirodni spomenik kod Simićevog salaša. reka Dunav. kanali DTD. Ginko . dva stabla hrasta lužnjaka – sve prirodni spomenici u Velikom Gaju. reka Tisa i Aranka.000 hektara). Opština Bela crkva – glavni prirodni resursi su poljoprivredno zemljište. DTD kanalska mreža. koprivić.od izuzetnog značaja.000ha). tri stabla belog jasena – spomenik prirode na ulazu u Dolovo iz pravca Pančeva i Omoljička ada.) – prirodni spomenik kod Deliblata. i strogi prirodni rezervat kod Ivanova u okviru Donjeg Podunavlja. brojnih istorijskih spomenika etnologije. sastojina pitomog oraha – prirodni spomenik u parku oko kaštela u blizini Rumunske granice.Glavni prirodni i privredni resursi su: poljoprivredno zemljište (oko 42. počev od praistorijske kulture (Govedareva humka kod Jaše Tomića. mečja leska . reka Tisa. Od zaštićenih prirodnih dobara su: pašnjaci velike droplje – specijalni rezervat prirode i stari park u Čoki – spomenik prirode u centru mesta. Deliblatska peščara. beli jasen.Od zaštićenih prirodnih dobara tu se nalazi Ponjavica – park prirode kod Banatskog Brestovca i Omoljice. Na teritoriji srednjeg Banata evidentirano je oko tri stotine nepokretnih spomenika kulture.). spomenika slikarstva i primenjene umetnosti i dr.Od zaštićenih prirodnih dobara tu je Stari park u Velikom Gaju – spomenik prirode. preko 50 km leve obale Dunava. Matejskog broda kod Novog Bečeja i dr. Opština Čoka – Glavni prirodni resursi su: vinogradi. Opština Novi Bečej . Zaštićena prirodna dobra su: Slano Kopovo – specijalni rezervat prirode.Od zaštićenih prirodnih dobara imamo: hrast lužnjak – prirodni spomenik na nasipu iza fabrike ambalaže i park u Novom Kneževcu – prirodni spomenik vrtne arhitekture u centru Novog Kneževca Opština Pančevo . Opština Novi Kneževac . ZAŠTIĆENA PRIRODNA DOBRA BANATA Opština Alibunar . Opština Plandište .starog jezgra Zrenjanina. park dvorca u 59 . mreža kanala DTD. Opština Nova Crnja -Od zaštićenih prirodnih dobara ovde se nalazi: grupa stabala koprivića – spomenik prirode u Srpskoj Crnji. hrast lužnjak – spomenik prirode kod Kuman i park u Sokolcu – prirodni spomenik vrtne arhitekture. hrast lužnjak – spomenik prirode u Novoj Crnji i sofora – spomenik prirode u Novoj Crnji. i termalne vode.Od zaštićenih prirodnih dobara je Deliblatska peščara. "Veliki most" itd. 7 Belocrkvanskih jezera. Postoje bogata lovišta i termalni izvori i tri grofovska dvorca. specijalni rezervat prirode.). i termo mineralnih voda.

Kovin . Festival digitalne umetnosti i fijakerijade zatim u Bavaništu Dani ćirilice. "Sabor pčelara" na Devojačkom bunaru. U Kikindi Terra – simpozijum skulpture. Dani ludaje. domaća radinost u Ostojićevu. turnir u uličnom basketu u Čoki. Alibunar . zaštićeno je 1982. Dani Mađarskog filma.Kod Ečke je zaštićeni rezervat prirode Stari Begej . najviša je tačka u Vojvodini.. Padeju. Pesničko veče.Vršačke planine su poznate po raznovrsnoj flori. Dečiji folklorni kamp i Muzičko-folklorni kamp u Banatskom Monoštoru. međunarodni ribolovački kup "Mol". Ostojićevu i Sanadu. Veći deo šumskog područje ove planine. susreti pesnika srednjoškolaca. Begej i Tamiš na kojima je formirano više izletničkih lokaliteta. Smotre (recitatorske. memorijalni konjički miting . Bela Crkva . Botoš na Tamišu. tradicionalne manifestacije kulturno umetničkih društava.Hajdučici. crni orah. Festival "Deca pevaju hitove". Čoka . smotra amaterskih kulturno-umetničkih društava.Tradicionalna takmičenja i manifestacije na teritoriji opštine su: Dani Miloša Crnjanskog u Ilandži. naučni skup u oblasti društvenih nauka "Kikindski dijalozi". tradicionalni kamp za ručne radove. plivački miting . su ribolovni tereni.Na teritoriji opštine nalaze se reke Tisa. horske i orkestarske i amaterskih pozorišta.Tradicionalne manifestacije su: Karneval cveća.Carska bara. Tisa i dva stabla koprivića – svi prirodni spomenici u parku u Hajdučici i park dvorca Jagodić – prirodni spomenik u Starom Lecu. međunarodni ribolovački miting "Art" Ada. "Pozorišni dani Rumuna" u Alibunaru. 60 . Sečanj .Od zaštićenih prirodnih dobara tu je park dvorca u Konaku – prirodni spomenik vrtne arhitekture i staro stablo bresta– memorijalni prirodni spomenik. Gudurički vrh sa 641m nadmorske visine. hrast lužnjak. godine kao park prirode. Opština Zrenjanin .Ada. Memorijalni turnir u rukometu. jedrilišarske regate i smotre negovanja kulture etničkih zajednica. Ostojićevu i Čoki.U blizini Zrenjanina je banja Rusanda. turnir u malom fudbalu u Čoki. kao što su Bobotovo kod Elemira. površine 4.177 ha. takmičenje u sportskom ribolovu "Zlatna udica" u Janošiku. likovna kolonija "Novak Radonjić"..Tradicionalne manifestacije i takmičenja su: ulične trke školske omladine u Padeju. posebno po lekovitom bilju i blagotvornoj klimi.Tradicionalne manifestacije i takmičenja su:u Kovinu Oktobarski likovni salon. međunarodni festival kamernih horova "Bardoš Lajoš". Memorijal Miroslav Antić u Mokrinu i Festival rumunske muzike i folklora Vojvodine u Banatskom Novom Selu. MANIFESTACIJE Ada -Tradicionalne manifestacije i takmičenja su: Lingvistički dani "Sarvaš Gabor". crni jasen. Opština Vršac . folklorne. lov na soma kapitalca. oko ostrva Okanj i Ostrvo.

Međunarodni simpozijum "Znameniti Banaćani – korak ka Evropi" i međunarodni festival poezije "Putevi klasja" i u Debeljači Festival mađarskih varoških pesama i čardaša – VIVE. Festival pozorišne umetnosti "Portret".krajem septembra.Velikogospojinski dani i takmičenje solo pevača. a u Banatskom Novom selu Festival Rumunske muzike i folklora Vojvodine. Atletski i plivački maraton. Zatim tu je i osmomartovska manifestacija "Poklon ženi" . Opština Zrenjanin .Tradicionalne manifestacije su: "Ovčarski dani" u Sakulama. Dani Vaska Pope . "Dani žetve" manifestacija posvećena kultu novog hleba. Likovna kolonija "Deliblatski pesak" i Stručna konferencija regionalno-univerzalno. manifestacija "Banatske vredne ruke" u junu mesecu.Značajne i čuvene su razne manifestacije: Kolonija književnika koja ima dugu tradiciju. dani džeza. Vršački venac. Vršačka pozorišna jesen. a u Omoljici Međunarodni festival amaterskog filma "Žisel". Sajam cveća . Poetske šetnje parkom i Akordi leta. Dani Josifa Marinkovića. Festival dramskih amatera sela Vojvodine "FEDRAS) i susreti nacionalnih manjina. Letnje sportske igre. Sečanj –Književni susreti "Pisci na granici". "Dani Austrije" u Opovu. Izložba suvog cveća i 61 .Prevodilačka radionica "Zoltan Čuka" i opštinska smotra kulturno umetničkih društava. Memorijal Bore Kostića. Opovo . Opština Vršac . Plandište . U Srpskoj Crnji su: Liparske večeri-Đurini dani i svesrpski turnir u natezanju konopca U Novom Kneževcu su: Međunarodni festival harmonikaša. tradicionalni maraton i turnir u malom fudbalu "Aca Radović". Međunarodno takmičenje kamernih ansambala duvača. Opština Kanjiža .Tradicionalne manifestacije su u PančevuInternacionalna umetnička radionica "Staklo". Održava se krajem juna ili početkom jula meseca. konkurs recitatora Buna vestire – Blagovesti. U Novom Bečeju: Likovna kolonija Tiske akademije akvarela.turističke manifestacije koja se u gradu tradicionalno održava od 1986. Smotra recitatora "Pesniče naroda mog".Kao najznačajnine i za razvoj kulturnomanifestacionog turizma posebno vredne ističu se sledeće manifestacije: Dani berbe grožđa.Poslednja nedelja avgusta u znaku je "Dana piva" . u Uzdinu Festival zabavne muzike Tineratea canta. godine. Festival muzike za decu "Raspevano proleće". Internacionalni festival autorskog stripa grrr!!!.U Kovačici Kovačički oktobar – likovni salon i svetski dan maternjeg jezika. U okviru ove manifestacije održava se i takmičenje u ručnoj kosidbi pšenice. Tragom Paje Jovanovića. Pančevo . u Dolovu Festival muzičkog i folklornog stvaralaštva dece Srbije. Muzički festival dece Vojvodine.

To je uslovilo da je kontinentalni deo zemlje bio zapostavljen kada je reč o razvoju turizma. administrativni centri) Pojava novih proizvoda (ruralni turizam. To bi trebao da bude rezultat rasta interne efikasnosti i međunarodne konkurentnosti većine privatizovanih preduzeća. 62 . Proces tranzicije u Srbiji je još u toku što u mnogome utiče i na pravce razvoja turizma. Zvog toga se pri razvoju turizma Srbije postavlja zadatak efikasnog aktiviranja postojećih resursa i aktiviranje svih kapaciteta za razvoj turizma. turistička ponuda jedne destinacije nisu samo infrastruktura i kapaciteti. koja je saobraćajno dostupna. U tom kontekstu. gde postoje lokalne saobraćajnice i koja je u očima turista prepoznatljiva i ima određen imidž. nju ne prati adekvatan profil turističkih proizvoda. već i bezbroj aktivnosti koje je moguće sprovesti u određenom geografskom prostoru . Turistički proizvod je u mnogome zastareo s obzirom na ponudu koja je rađena osamdesetih godina dvadesteog veka. uglavno. Likovna kolonija u Ečki koja se održava svake druge godine (neparne) u septembru mesecu. Ovakav zaključak može da se primeni i na posmatrano područje Banata. međutim. Smeštajni kapaciteti nezadovoljavajućeg kvaliteta za potrebe inostranog tržišta Baziranje ponude na malom broju proizvoda (banje. koje u mnogome trpi negativne posledice zanemarivanja kontinentalnog dela prilikom razvoja turizma.prazničnih cvetnih aranžmana . mnogi delovi Srbije se nisu značajno uključivali u inostrane. a u bivšoj Jugoslaviji najveći deo investicija se usmeravao prema obalnom području. što se vrednost izvoza roba i usluga iz godine u godinu postepeno povećava. a treba očekivati da će izvoz srpske privrede u budućnosti. domaćeg turizma.manifestacije). U Strategiji razvoja turizma Srbije je zaključeno da ’’iako Srbija poseduje raznovrsnu atrakcijsku strukturu. PROSTORNI ELEMENTI RAZVOJA TURIZMA BANATA Prepoznatljiva turistička destinacija je prostorna celina u kojoj postoji određena koncentracija turističkih resursa i kapaciteta. Samim tim.sredinom decembra . pa čak ni u domaće turističke tokove. koji još uvek nisu pronašli svoje mesto u turističkoj ponudi Srbije ’’. a s druge strane pravilnim korišćenjem i upravljanjem očuvanih resursa kroz oblikovanje novih proizvoda. kada se proces privatizacije preduzeća privede kraju. planine. Kao posledica takvog planiranja. Pozitivno je. biti bitno veći nego što je to danas slučaj.Srbija je s jedne strane suočena s potrebom ubrzane revitalizacije nasleđene suprastrukture. Rezultat ovakve politike razvoja turizma ogleda se kroz: Ne postojanje adekvatne turističke ponude Neizgrađenosti turističke infrastructure Suprastruktura koja je stvorena za potrebe.

8 UKUPNO BROJ % 24921 100 26613 100 21149 100 72683 100 282837 100 2209675 100 UKUPNO BROJ % 26161 29438 23668 79267 260.9 2005 DOMAĆI BROJ % 21570 24478 18215 64263 190518 1535790 82. ne registruje od strane službene državne statistike. dobrim delom.8 22. učešće inostranih turista je 13%.9 81 73.8 23341 87.4 35079 94. je u razdoblju od 2000. Kada je u pitanju noćenje turista.3 26550 95. ostvarena prosečna stopa pada broja noćenja u visini od -3.8 23. godini.2 3272 12.9 345312 94.3 3379 16.2 77. Slične tendencije karakterisale su i ukupan broj turista. broj registrovanih turističkih noćenja u 2004. Tabela 10: Ukupan broj turista u Srbiji.6 UKUPNO BROJ % 31105 27826 37264 96195 364199 2562888 100. dostigao je oko 84.5 83. zapažamo da su domaći turisti zastupljena sa blizu 90% u ukupnom turističkom prometu.2 76. u velikoj meri umanjuje značaj turizma u privrednoj strukturi zemlje.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA Izvor: RZS.8 2419204 94.TURISTIČKI PROMET BANATA Aktuelni problem povezan sa turizmom Srbije.2 INOSTRANI BROJ % 1464 1276 2185 4925 18887 143684 4. S obzirom da je broj registrovanih turističkih noćenja u tom periodu samo nastavio negativan trend iz prošlog perioda (1995.1 5.3 49599 17.6 5.2 5. Očigledno je da se ostvareni turistički promet. do 1999. što ni u kom slučaju ne može biti zadovoljavajuće.1 INOSTRANI BROJ % 4591 4960 5473 15024 69985 452679 17.0 63750 87. do 2004. povezan je sa statističkim praćenjem turizma.5 1897612 85. a koji.7 4. 63 . Vojvodini i Banatu BROJ DOLAZAKA 1992 DOMAĆI BROJ % PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA 29641 95.62% godišnje.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA INOSTRANI BROJ % 2282 9.7 233238 82. Na području Srbije.503 1988469 100.1 19 26.4 2002 DOMAĆI BROJ % 22639 90. godine).7 17770 84.9 5.1 91270 94.5 312063 14.5 16.8% ostvarenih u baznoj 1995.0 8933 12. Osim toga. Smatra se da je to oko 30% zvaničnog statistički registrovanog turističkog prometa u zemlji. godini.

1 13277 21 38213 12. a kao strani u 2002 i 2005.2 5507604 84.7 94.2 46609 85. Broj inostranih turista je u posmatranom periodu znatno povećan kako realno tako i procentualno. Tabela 11: Ukupan broj noćenja u Srbiji. i mesto ovog dela Srbije u ukupnom turističkom prometu. Najveći deo turističkih noćenja u Banatu ostvaruju domaći turisti (oko 90%) a znatno manje inostrani turisti.5 5. Najveći deo turista koji dolaze u Banat su domaći turisti. dok strani učestvuju sa manje od 30%. kako bi uporedili kretanja na turističkom tržištu.godine. Broj noćenja u posmatranom periodu je zabeležio porast.6 94.5 81428 86.0 631740 85.0 110355 14. godini. što je jasnije izraženo kod inostranih nego domaćih turističkih 64 .7 4740 3739 6021 14500 49510 339334 4.0% u 2005. To utiče na povećanje ekonomskih efekata od turizma. Porast procentualnog učešća stranih turista je neznatan.4 5.2 7865 10.5 581706 79.4 93. Kada je reč o broju dolazaka u posmatranom periodu se beleži značajan pad.8 2005 DOMAĆI BROJ % 136678 91.0 255677 92.5 153172 20.4 3.6 6.0 22361 8.8 991748 15.3 5. narošito važnih za lokalnu zajednicu gde turisti borave.6 96.godini na 19.2 2002 DOMAĆI BROJ % 144437 95.Turisički promet Banata posmatrali smo u periodu od 1992 do 2005. Vojvodini i Banatu BROJ NOĆENJA 1992 DOMAĆI INOSTRANI BROJ % BROJ % PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNIBANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA 104870 63540 86116 254526 863280 8685945 95.5 12319 13. pozitivna dinamika broja noćenja za posledicu ima povećanje prosečne dužine boravaka.5 94. turisti koji dolaze iz republika bivše Jugoslavije računaju se kao domaći u 1992.9 738231 10.8 64631 89.8 TOTAL BROJ 109610 67279 92137 269026 912790 9025279 % 100.3 UKUPNO BROJ % 150691 100 72496 100 54851 100 278038 100 742095 100 7206704 100 UKUPNO BROJ % 149345 100 93747 100 63127 100 306219 100 734878 100 6499352 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA Izvor: RZS.g.1 6468473 89.1% u 1992.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA INOSTRANI BROJ % 6254 4.8 8242 15. Za razliku od toga. godini.9 49850 79 267686 87.2 INOSTRANI BROJ % 12667 8. sa 5.

4 2002 DOMAĆI INOSTRANI 6.5 dana (2005. U ukupnom broju noćenja domaći turisti učestvuju sa 87.8 2.7 2.4 2.2 3.9 dana (1992.7 3.5 3.g.7 4.8 2. kao i na ostvarene ekonomske efekte u lokalnim zajednicama.g.g.4  2.4 2.9 1.5 2.4 4.) na 2. Ove karakteristike turističkog prometa odrazile su se i na prosečan boravak turista u Banatu.9 2.6 2.5 2. Dok je broj noćenja domaćih turista smanjen za oko 5%.5 2.6 3. Izuzetno povećanje broja noćenja inostranih turista nije ni u kom slučaju povezano samo sa turističkim kretanjima.4 2005 DOMAĆI INOSTRANI 6.).8  2.3 UKUPNO 2.5 3.7 3. prosečna dužina boravka gostiju varirala je u najvećoj meri kao rezultat promena u dominantnim segmentima turističke tražnje.6 3. odnosno usled promena primarnog motiva dolaska.8 2.3 2.4  2.5%.5 UKUPNO 6.5 2. Prosečna dužina boravka domaćih turista povećana je sa 2.5  2.4 2.3 3. Vojvodini i Banatu PROSEČNO VREME BORAVKA (*) 1992 DOMAĆI INOSTRANI 3.3 Izvor: RZS.g.0 2.3 3.8 2.1 3. Tabela 12: Prosečna dužina boravka turista u Srbiji.). već i sa poslovnim putovanjima povezanim sa kompletnom političkom situacijom prisutnom na teritoriji Srbije u posmatranom periodu.6 3.) na 4.6 2.4 2.5 2.6 PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA (*) noćenja / dolasci UKUPNO 3.5% a inostrani sa 12.9 2.noćenja.0 2. broj inostranih je povećan za oko 163%. što je samo refleksija 65 .2  5. TR Iako je broj registrovanih turistiČkih noćenja i dolazaka u Srbiju u posmatranom periodu u stalnom opadanju.2 2.2 2. ovakva izmena u dužini boravka turista u mnogome je uticala i na devizni priliv od turizma. može se konstatovati da je početkom XXI veka došlo do određenog smanjivanja prosečne dužine boravka.2 3.8 dana (1992.4 2. Generalno gledano.7 2.8 2.7 2.2 dana (2005.5  0. a inostranih turista je smanjena sa 2.

Italije i Turske. ona je bitno manje izražena nego u slučaju primorskih zemalja. što se nije bitno menjalo u poslednjih pet godina. odnosno nepostojanje klasičnog proizvoda "sunce i more". već se podjednako moraju uzeti u obzir i saobraćajna i komunalna infrastruktura. sociokulturne i ekonomske elemente životne sredine.000 turističkih ležajeva raspoređenih u 700 poslovnih objekata. Najveći deo smeštajnih kapaciteta Srbije se nalazi u jugozapadnoj regiji i regiji Kopaonika (39%). Sagledavanjem saobraćajne i komunalne infrastrukture kao i receptivne baze za razvoj turizma.000. Ukoliko se ovi podaci uporede sa podacima poslednje decenije XX veka (prema zvaničnim podacima RZS) broj ležajeva je smanjen za oko 5. prethodno definisanim i izabranim tržištima tražnje. Ove tendencije su se odrazile in a smeštajne kapacitete Banata. Nekada je postojala praksa da se ukupna razvijenost materijalne baze turizma nekog prostora meri razvijenošću ponude smeštajnih kapaciteta. MATERIJALNA BAZA ZA RAZVOJ TURIZMA Materijalna baza je veoma važan element turističke valorizacije nekog prostora. Na taj način dolazimo do zaključaka da je: 66 . zadovoljićemo se analizom dostupnih podataka i procenom stanja. dok se u Vojvodini nalazi oko 12% kapaciteta. Ovo smanjenje nije toliko zabeleženo u osnovnim. pri čemu jul i avgust predstavljaju mesece s najvećim brojem ostvarenih noćenja. Iako u Srbiji postoji određeni nivo sezonalnosti turističkog prometa. Najveći broj noćenja u Srbiji ostvaruje se u periodu maj .globalnih trendova u savremenom turizmu.oktobar. znatno više posledica slučaja nego ciljanog pozicioniranja i promocije na određenim. U Srbiji je registrovano blizu 86. Upravo zbog toga receptivna baza ne može biti jedini kriterijum u merenju ukupne razvijenosti materijalne baze. Razlog postojanja ovakve prakse leži u činjenici da se najveći deo turističke potrošnje odnosi na objekte za smeštaj. Kao najznačajnija emitivna tržišta za srpski turizam su tržišta Bosne i Hercegovine. kao i svih prirodnih i antropogenih resursa vezanih za taj prostor. Interesantno je istaći da prvih šest emitivnih tržišta generiše zajedno tek oko 42% ukupnog broja ostvarenih noćenja. što predstavlja negativan trend razvoja turizma ove regije Osim toga. već u komplementarsnim smeštajnim kapacitetima. slaba razvijenost smeštajnih kapaciteta na području Banata kao i nedostupnosti podataka koji se odnose na privatni smeštaj. Norveške . Najveće smanjenje broja ležajeva je zabeleženo u sektoru privatnog smeštaja. što ukazuje na činjenicu da su posete i noćenja inostranih turista. regiji Beograda (36%). poslednjih godina stvari se drastično menjuju usled sve veće potrebe da se razvoj turizma uskladi sa principima održivog razvoja koji se podjednako odnose na ekološke. Nemačke . što je zbog bitno drugačije strukture tražnje. Međutim. dobijamo sliku prostora i njegovih mogućnosti za opsluživanje turističke tražnje. Češke.

spontana gostoljubivost stanovništva delimično nadomešta nedostatke u kvalitetu i profesionalizmu. Proučavanje materijalne baze i razvoja turizma Banata nam ukazuje na sledeće bitne nedostatke: makrodestinacije nedefinisani tržišni položaj Banata kao (nedostatak bilo kakvog strateškog pozicioniranja) i njena opšta neprepoznatljivost na turistiČkoj mapi. s izuzetno visokim učešćem hotelskih objekata niske kategorije. kao i strategija preduzeća u sektoru. dogradnju. povećaju prosečnu potrošnju i. 67 . kao i od kvaliteta i obima usluga. Pošto turizam zavisi od mnogobrojnih internih i eksternih faktora. nedostatak raznovrsnih turistiČkih proizvoda koji bi mogli da privuku inostranu tražnju. Ostale usluge potrebne za turizam su takođe nedovoljne sa izuzetkom restorana čija je koncentracija u regionu prihvatljiva. političkih.- - Struktura smeštajnih kapaciteta. hitno započne s ulaganjima u podizanje njihovog kvaliteta. tržišna neprilagođenost dela hotelskih i drugih smeštajnih kapaciteta zahtevima savremene tražnje i propulzivnih tržišnih segmenata . Hotelima. proučavanju turizma Banata smo pristupili osim sa aspekta sagledavanja postojećeg stanja. Dobar znak je povećanje napora koje skoro sve opštine ulažu kako bi osnovale turističke kancelarije koje će pružati daleko veći opseg usluga nego što je informisanje. pristup tržištu (naročito međunardnom). odmaralištima i drugim smeštajnim objektima se upravlja individualno i nisu deo međunarodnih lanaca što za posledicu ima niz negativnih efekata na formiranje cena. u njegov razvoj treba da se uključe različite oblasti. i neusklađenost cena i kvaliteta u delu ponude. renoviranje. infrastrukturnih. antropogenih. nove usluge). osim nedovoljnih kapaciteta. Posebnu pašnju smo obratili promociji turističke ponude Banata. nezavršen proces privatizacije (kao i slučajevi loše sprovedene privatizacije) onemogućava da se. Međutim. nezadovoljavajuća komunalna infrastruktura. pati i od nedostatka neophodnih investicija (u održavanje. S obzirom da razvoj turizma zavisi od kvantiteta i kvaliteta mnogobrojnih resursa: prirodnih. garanciju poštovanja standarda i obezbedjenje profesionalnog osoblja – naročito u menadžmentu. u delu hotela i drugih smeštajnih objekata. aktiviraju turistički potencijal cele zemlje. nezadovoljavajuća pristupaćnost atraktivnim delovima Banata . nezadovoljavajuća i zastarela struktura ukupnih smeštajnih kapaciteta. nizak kvalitet usluga (dobrim delom povezano s današnjim nivoom kategorizacije objekata u privatnom i javnom sektoru). pre svega smeštaja. i kroz analizu poslovanja turističke privrede.

to ćemo i rezultate prikazati posebno za svaki sektor. 68 . I pored velikog napora za sveobuhvatnom analizom 53% distribuiranih anketnih upitnika je vraćeno bez odgovora. Opis vrednosnih pogodnosti turističkog potencijala zone. aktivnog odmora. Jedinice smeštajnih kapaciteta . REZULTATI ANKETE PREDSTAVNIKA SMEŠTAJNIH JEDINICA Anketna istraživanja su sprovedena u jedinicama smeštaja u Severnobanatskom. što ukazuje na nespremnost dela turističke privrede Banata da aktivno učestvuje u izradi strategije razvoja turizma. Na pitanje ‚Navedite oblik turizma koji praktikuje Vaša jedinica’ najveći broj ispitanika je odgovorio da pruža usluge: poslovnog turizma. Identifikacija turističkih destinacija i događaja značajnih za aktere na turističkom tržištu. Definisanje poteškoća na koje se nailazi u razvoju turizma i opis rešenja u cilju njihovog otklanjanja. ruralnog turizma i banjskog turizma. Kako su istraživanja vršena zasebno u sva tri sektora. Identifikacija modaliteta promovisanja turističke ponude za aktere koji su prisutni na ovom tržištu. itd. Ukratko ćemo dati najinteresantnije odgovore: 1. odmorišnog turizma. Južnobanatskom i Srednjebanatskom okrugu. Anketa je sprovođena na teritoriji čitavog Banata: Severnobanatskom. To bi značilo da najveći segment turista u Banatu pripada poslovnim turistima. Južnobanatskom i Srednjebanatskom okrugu. Prepoznavanje glavnih turističkih proizvoda i usluga u Banatu. Cilj ovih istraživanja je bio: Opšta percepcija o razvoju turizma u Banatu i njegovim specifičnostima.ISTRAŽIVANJE U OKVIRU PROJEKTA “BANAT 22” PROMOCIJA 22 TURISTIČKA MESTA I DOGAĐAJA U BANATU Za potrebe projekta “BANAT 22” vršena su anketna istraživanja na terenu. Tom prilikom je korišćen metod istraživanja javnosti kroz upitnik koji je priložen uz strategiju. Predmet istraživanja bile su: Javne institucije i turističke organizacije. što je malo za verovati. Turističke agencije. kulturnog turizma.

00% 73. 00% 28 .tom prilikom su se vrednovali: Kapacitet smeštaja.0 % 48 . 0% RE STOR AN 5 2. komercijalni prostor.0% 5.00% 82. perionica i čistionica.NE DA BANJSKI TURIZAM 93.   IG RA LIŠ TE ZA D EC U 88 .00% 19.00% 7. Na pitanje: koje usluge pruža vaša jedinica smešataja.0% NE DA 0% 1 0% 2 0% 3 0% 4 0% 5 0% 6 0% 7 0% 8 0% 9 0% *Proc ena ta o d uku pno g broja je din ica sm ešt aja 3. usluge parkinga. igralište za decu. gde su odgovori bili sledeći: 69 .0% 27.00 % 1 2.00% 77.0% 73. 00 % 5. što se može videti na sledećem grafikonu. prevoz i fitnes sala.00% 23. 0% PA R KIN G 7 2.0 % FITN ES SAL A 95. Vrednovanje je bilo od ocene 5 (povoljno mišljenje9 do ocene 1 (nepovoljno mišljenje9 sa mogućnošću i izjašnjavanja ’ne znam’ . zakup vozila i medicinske usluge.0% *Procenata od ukupnog broja jedinica smeštaja AKTIVNI TURIZAM RURALNI TURIZAM KULTURNI TURIZAM ODMORIŠNI TURIZAM POSLOVNI TURIZAM 2.00% 18. Sledeća 4 pitanja su se odnosila na vrednovanje karakteristika strukture smeštaja gde anketirani rade ili su rukovodioci.0% 27.00% 81. odgovori su sledeći: restoranske usluge.0% PR E VOZ 95 .

3% 0.nepovoljno mišljenje ne znam 0% 30. a najniže ocene samo 6.KAPACITET SMEŠTAJA ocena 5 .0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% *Procenata od ukupnog broja jedinica sm eštaja 70 .povoljno mišljenje ocena 4 ocena 3 ocena 2 ocena 1 .3% ocena 5 .3%.3% 3.3% 26. dok su ocenu 3 dala 26.0% 0.0 % ocena 1 .povoljno mišljenje ocena 4 ocena 3 ocena 2 ocena 1 . Estetiku objekta u kome rade .0% ocena 3 30.7% 26. POLOŽAJ ocena 5 .6% zaposlenih.7% 6. ispitanici su podjednako jedinica socenom ocenili 4 i 5 sa po 33.7% ispitanika. ESTETIKA 33.0% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% **Procenata od ukupnog broja 4.0% 36.7% ispitanika.nepovoljno m išljenje 6.7% ne znam 0.povoljno m išljenje 23.7% 3.35 je dalo ocenu 5 a ocenu 1 je dalo 6.7% 0.3% ocena 4 4 0. 23.0% ocena 2 0.0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% *Procenata od ukupnog br oja jedinica sme Položaj – gde je najveći broj ispitanika dalo ocenu 4 (40%).nepovoljno mišljenje ne znam 0% 33. ocenu 3 je dala trećina ispitanika.

9. a takođe se ne vrši ni prezentacija destinacija povezanih sa etničkim zajednicama. Obezbeđenost objekta u kome rade ispitanici su ocenili ocenom 3 (36. retke životinje i dvorci u opštini Plandište.65 dalo ocene 2i1 6.7%). lovišta peščare.3%). Dani berbe grožđa. turističkim događajima i manifestacijama u Banatu.5. u Srednjebanatskom okrugu isticani su objekti koji se odnose na prirodne lepote i manifestaciju Dani piva u Zrenjaninu. kao i o zanimljivim destinacijama okruga u kome se nalazi objekat i objekti/događaji/destinacije sa lokalnom specifičnošću. 11. Na pitanje o najinteresantnijim turističkim destinacijama za turiste na području banata odgovori su bili sledeći: U Južnobanatskom okrugu najtraženije destinacije za koje turisti pokazuju interesovanje. posebno pitanje u anketi se odnosilo na najznačajnije turističke destinacije/događaje/objekte koji imaju specifičnost etničke zajednice od interesa za turiste? Iako 87% od ukupnog broja ispitanika nije dalo nikakav odgovor na ovo pitanje. kao i: Carska bara. putevi vina. Razlozi turista za posetu ovih objekata su: odmor i relaksacija. 7.3%). Ispitanici smatraju da je količina ovih materijala dovoljna (6o%). poslovni turizam. a materijal je gostima dostupan na recepciji i u hotelskoj sobi.6% ispitanika. ocenom 5 (33. pri čemu se vodi računa o obliku turizma koji je tu razvijen. što je manje od ukupnog zbira onih koji su dali ocene 4 ili 5 (ukupno 46. Dani ludaje. u Severnobanatskom okrugu predstavnici jedinica smeštaja smatraju da je interesovanje turista usmereno posebno prema: Cvetanje Tise u Kanjiži. Deliblatska peščara. korišćenje potencijala reke Tise.7%). U objektima gde nije bilo dovoljno materijala zaposleni ne znaju zašto je to tako (59%). Gusandijada.6%) a opet najmanje ocene daje 6. itd. Banja Rusanda u Melencima. jesu Vršac i okolina. odmorišni turizam i rekreacija. kanal DTD. Razlozi turističke konzumacije odnose se na oblast zabave i lova kao tradicionalnih aktivnosti sa gostima iz inostranstva naročito Italije. kao i Banja Kanjiža. Ovaj materijal poseduje blizu 70% objekata. Iz ovih materijala gosti mogu da saznaju opšte informacije o turističkoj destinaciji i zoni gde borave. na činjenicu da postoje dvorci za koje se malo zna i tradicionalne dane vina u Vršcu kao i mogućnost korišćenja ponuda voz Romantika koji vozi na relaciji Beograd-Vršac-Beograd omogućavajući tako jednodnevne ili vikend ture u ovaj grad. dok je 6. za koje turisti pokazuju interesovanje smatraju: Hajka na lisicu u Alibunaru. da su oni kvalitetni ( 70% ) i korisni (70%). Uviđajući ovaj propust. dobili smo sledeće odgovore: 71 . ocenom 4 (23. zdravstveni razlozi. Najveći broj ispitanika je komfor objekta ocenio sa ocenom 3(46. ribolov i gurmanluci. ređe navodeći događaje lokalnog karaktera kao što su Slaninijada. Sledeća grupa pitanja se odnosila na informativno propagandni materijal o objektima. dok se među ostalim turističkim objektima/destinacijama/događajima. razlozi su zdravstveni turizam. 10. 8.

nemački. Pri oceni kvaliteta zaposlenih u objektima pošlo se od znanja stranih jezika. poznaju dobro turističku ponudu (90%). stari zanati. Najveći broj smeštajnih jedinica(65. Sledeća grupa pitanja se odnosila na promociju ponude objekata. Dani berbe grožđa. etno kuće u selima oko Vršačkih planina.4%) i ašurni su (73. Aradac.U Južnobanatskom okrugu sporadično su navedeni neki događaji/objekti: podrumi vina.7%) može dati usluge turističkih vodiča svojim klijentima. 14.3%). Put vina. dok je 16% navelo sajmove i izložbe a 11% degustaciju vina i hrane. u Severnobanatskom okrugu navedena je činjenica da u ovom delu živi velika madjarska zajednica u Srednjebanatskom okrugu su to Belo Blato. ipak dobijeni su veoma skromni odgovori na ovo pitanje 12. što ukazuje na dobru obučenost ovog kadra u region.3%) 16. Kao najznačajnije akcije za promociju turističkih destinacija čak 45% njih nije dalo nikakav odgovor. što se poklapa i sa strukturom inostranih gostiju . Najveći broj zaposlenih govori engleski. etno kuće i sobe uz moguće predstavljanje razlicčitih nacija. odlično rešavaju nastale problem (93. 13. komunikativno (73. 15. Ispitanici smatraju da je osoblje zaposleno u smeštajnim jedinicama ljubazno(83. Odgovori su sledeći: Precizirajte koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 80 80 70 60 50 40 68 56 52 48 44 32 da ne 30 20 20 10 0 *Procenata od ukupnog  broja jedinica  smeštaja štampa objavljivanje audio‐ tv spotova propagandni  bilbordi bilbordi   indikatori Precizirajte koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 100 90 92 80 80 71 70 60 50 40 30 52 48 29 20 da ne 20 10 0 8 prospekti katalozi baneri turističke agencije *Procenata od  ukupnog broja 72 jedinica  smeštaja . mađarski i italijanski jezik.3%).

18. kroz informativne centre (28%) ili lokalnu vlast (16%). na sajmovima turizma (32%). etničko  finasijskih  uslovljavanje resursa *Procenata od ukupnog  broja jedinica  smeštaja 19. filmovi (4%).Prema odgovorima očigledno je da se promocija objekata vrši preko strukovnih udruženja (36% ). što ukazuje na potrebu njihovog što bržeg režavanja sa ciljem unapređenja turističkog razvoja Banata: 73 . električna  struja) da ne *Procenata od kupnog  broja jedinica  meštaja  Na koje poteškoće nailazi razvoj turizma mesta i okoline?   100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 94 73 67 53 47 33 27 da 6 ne 57 43 nedovoljna  promocija nedostatak  uslova   za  rekreaciju neučešće  lok. Sugestije za rešavanje problema su mnogobrojne. Sopstveni sajt ima 32% ispitanika. Sajtovi su najčešće na srpskom i još jednom svetskom jeziku (47%) i smatraju da su efikasni i ažurirani shodno turističkoj ponudi.vlasti odbojnost  nedovoljno  meštana. dok promociju preko interneta koristi 12% njih. 17. Poteškoće u razvoju turizma mesta i okoline daju nam već poznate rezultate: 90 Na koje poteškoće nailazi razvoj turizma mesta i okoline?  80 83 70 70 70 60 50 40 73 30 30 20 10 0 27 17 30 nedostatak  specijalizovanih  ljudskih resursa  neodgovarajuća  nedostatak  prevoznih  nedostatak  prilazna      sredstava pogodnosti  infrastruktura (voda. gas. degustacije vina (10%).

0 9. dotrajala infrastruktura. sa potencijalima i drugih sela su pomenuti kao turistički proizvodi. motivacija  za rad u turizmu 14.0 7. Zaključna razmatranja svih ispitanika u anketiranju su sledeća: Najinteresantnije turističke destinacije/događaji/objekti su: Dani piva u Zrenjaninu.0 jasne strategije lokalnih vlasti poboljšanje infrastrukture i urbanistickih  planova 11. .0 4.0 obuka kadrova. Evo njihovih odgovora: Jake tačke turističkih zona Banata su: Relativno dobra infrastruktura koja ipak rteba odrzavanje. Dani vina. Akva parka ili neke jasne specificnosti u turistčkoj ponudi.0 6. što je 45.0 *Procenata od ukupnog broja jedinica smeštaja 20.  kongresni turizam bolja promocija tur.0 povecanje kapaciteta za seoski  turizam. Na kraju ove ankete ispitanici su zamoljeni da daju svoje viđenje jakih i slabih tačaka turističkog proizvoda banata. primetna je istovremeno svesnost o multikutluralnosti Banata ali nema jasnih ideja kako je iskoristiti Mala banatska sela kao što su Belo Blato. Deliblatska peščara.proizvoda i saradnja  lokalnih samouprava iz Banata turisticka signalizacija 9.Koje su vaše sugestije za otklanjanje pomenutih problema? odvajanje politike od turizma strateska edukacija stanovnistva  o  potencijalima regije u kojoj zive povoljno kreditiranje za razvoj turizma nedostaje jedna velika investicija u turizmu u  Banatu 17. Veliki broj upitnika nije vraćen (91 od 109. koje je moguće uvezati sa različitim 74 . Primetan je trend ne davanja odgovora ili veoma oskudnih odgovora Primetna je takodje i izvesna doza rezignacije u kontaktu sa turističkim radnicima. nedostatak velike investicije npr. Carska bara.0 15.5%. dobar geografski položaj (blizu granice i prestonice. Slabo se poznaju turistički proizvodi koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica Banata ili ih gotovo nema. multietnicknost i speificnost obicaja. događaji ili destinacije sa etničkim specifičnostima. Vršac i Vršačke planine. Vecina ispitanika je odgovorila na pitanja o jakim tackama u turizmu u Banatu. Slabe tačke turističkih zona Banata su: Slaba promocija turističkih proizvoda.0 11. manje lokalne manifestacije kao što je Slaninijada. Češko selo. Gusanijada i Dani ludaje. poslovni turizam.

reklamiranje putem interneta. dokumentarni filmovi o turističkim zonama. učešće na sajmovima turizma. nepovezanost sa Rumunijom. a najmanje su korišćeni rumunski. slabo uvezivanje turističkih proizvoda. nešto manje je poznavanje mađarskog.lov i ribolov. itd. Predložene mere za poboljšanje situacije su: saradnja vlasti i investitora. Slabe tačke turističkih zona Banata su: nedostatak promocije. ali ne stručnih. distribucija prospekata. politizacije turizma. dobrom hranom i čistim prirodnim okruženjem Belocrkvanska jezera. nemački i ruski. zadovoljavajuća infrastruktura. itd. politički podobnih. Najveće poteškoće koje ima razvoj turizma u Banatu su : nedovoljna promocija turističkih proizvoda Banata. nepostojanje strategija razvoja turizma u opštinama i na regionalnom nivou. Zrenjanin. loše stanje turističkih objekta i prilazna infrastruktura. nedostatak smeštajnih kapaciteta. novinama i časopisima.multikulturalizam. razvoj turističkih zona. lovni turizam. razvoj ekoturizma. degustacije vina. razmeni informacija. Jake tačke turističkih zona Banata su: Bogatstvo resursa. slovački. formiranje turističkih organizacija na bazi javno-privatnog partnerstva. pute susreta turističkih radnika. promotivni paketi. usavršavanje stručnih kadrova. usmeravanje dela budžetskih sredstava za finansiranje projekata malih i srednjih preduzeća i preduzetništva u oblasti turizma i pokretanje programa za edukaciju i upoznavanje stanovništva sa potencijalima turizma u Banatu. itd. banatski deo Dunava. postavljanje nekompetentnih ljudi. su turističke destinacije ili vrste turizma koje predlažu turistički radnici kao najatraktivnije u Banatu. slabo bavljenje vlasti strategijama turističkog razvoja i korišćenja potencijala Banata u turističke svrhe. nedostatak ljudskih resursa. REZULTATI ISTRAŽIVANJA U TURISTIČKIM AGENCIJAMA i TURISTIČKIM INFORMATIVNIM CENTRIMA Druga grupa upitnika je dostavljena zaposlenim u turističkim agencijama i turističko informativnim centrima na teritoriji Banata. dok je metodologija istraživanja bila primerena ispitanicima: 75 . biciclizam. Predmet istraživanja je bio istovetan kao i kod zaposlenih u smeštajnim kapacitetima. lepote reke Karaš. neosetljivost za prirodne lepote i kulturno nasleđe. nedostatak kohezivne sile u okviru struke turizmologa i zajedničkog cilja razvoja banatskog turizma-partikularizam. pogranična zona. Vršac. turističke ekskurzije kulturnog tipa. Modaliteti za promociju turističkih proizvoda Banata su: publicitet na televiziji. jednodnevni boravci u Banatu za goste iz Beograda i većih gradova. uplitanje politike u struku. regate na Tamišu. sportski turizam.festivalima etničkih zajednica. stvaranje finansijskih fondova. pecanje. nedostatak kvalifikovanih ljudskih resursa u ovoj oblasti Najpoznatiji svetski jezici koje govore zaposleni u kontaktu sa turistima su: engleski i italijanski. nedostatak većih struktura za rekreaciju koji su modernizovani i koji bi mogli da privuku veći broj turista.

čini ga zaposleni iz turističkih info centara u različitim banatskim opštinama i turističkih agencija iz sva tri banatska okruga. 11 iz Srednjebanatskog i 18 iz Južnobanatskog). prema ovim istraživanjima najveći deo turističkih agencija ima turističke aranžmane koji obuhvataju ponudu Banata. od ovog broja 28 agencija i 10 turističkih info centara Broj vraćenih upitnika od ukupnog broja distribuiranih je 41% 1. 12 5 28 Carska bara Dvorci Banata Dani ludaje Dani piva Dani vina Manastir Mesić Banja Melenci 18 6 9 6 13 7 Belocrkvanska jezera Vršac Deliblatska peščara 12 76 *Ukupan broj odgovora . koje su glavne destinacije/događaju/objekti u Banatu od interesa za turiste? 8 3 12 6 13 5 18 Dvorci Manifestacije u gradskim jezgrima Zaštićena prirodna dobra Kulturne znamenitosti Ribolovni turizam Banje Dani piva Dani Ludaje Grožđembal Carska bara Deliblatska peščara Kovačica.Uzorak je prigodan. Metod koji je primenjen je upitnik distribuiran preko stručnih organizacija i turističkih informativnih centara Obim uzorka 38 (9 iz Severnobanatskog okruga. u odnosu na prodaju. Tom prilikom najinteresantniji proizvodi za domaće i inostrane turiste su sledeći: Prema Vašem mišljenu. naivna umetnost Gastronomske znamentiosti i manifestacije Belocrkvanska jezera Rečni tokovi 5 18 12 7 11 2 6 5 Naznačite tri od najtraženijih turističkih proizvoda Banata koje nudi klijentima Vaša agencija ili info centar i rasporedite prema silaznom redosledu.

ili pak nije potpun. prirodne retkosti. multikulturalnost. pesma folklor. kao i smeštajni kapaciteti mogu obezbediti usluge turističkih vodiča. carsku baru.. što je rezultat udruživanja turističkih vodiča na nivou Zrenjanina.reke. gastronomski specijaliteti. 5. Što se tičepromtivnih materijala za banat. Turističke agencije. Očigledno je da su komercijalni proizvodi turističkih agencija aranžmani za dane piva (28%). Odgovori na pitanje o modalitetima za promociju ponude agencije i info centra su sledeći: Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 35 35 30 25 20 34 29 23 15 15 10 5 0 9 da 3 4 ne štampa radio tv oglasi distribucija  brošura. 4. 3. flajera sajmovi Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu:  30 26 25 26 24 20 15 14 12 12 10 da 5 ne 0 turistički katalozi baneri turistička udruženja  Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 30 29 24 25 20 16 15 14 12 9 10 da 5 ne 77 0 informativni turistički centri veb sajt reklame na internetu . ove agencije ih nude ali smatraju da ga nemaju dovoljno. (18%). 7. a zatim .2. dok njih 6 nema ove proizvode u svojoj ponudi.. 6. lov i ribolov. Drugi turistički proizvodi koji imaju potencijale razvoja i plasiranja na turističkom tržištu su: salaši. biciklizam.. Običaji etničkih zajednica. Najveći broj anketiranih turističkih agencija (22) ima turističke proizvode koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica u Banatu. krstarenja. igra.. instrumenti . što utiče na mogućnost organizovane ponude ovih usluga na nivou banata. dane vina . manastir mesić (13%). banju Melenci.

Zaključna razmatranja svih ispitanika u anketiranju su sledeća: Približno polovina agencija i info centara ne uključuje u turističku ponudu objekte u Banatu (razlozi su ne postojanje veće potražnje. Zrenjanin. biciklizam. uspešnost ponude. sportski turizam. usmeravanje dela budžetskih sredstava za finansiranje projekata malih i srednjih preduzeća i preduzetništva u oblasti turizma i pokretanje programa za edukaciju i upoznavanje stanovništva sa potencijalima turizma u Banatu. Skoro sve agencije i info centri imaju u svojoj ponudi usluge turističkog vodiča. takođe slaba afirmacija banatskog turizma od strane banatskih turističkih agencija) Slabo se poznaju turistički proizvodi koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica Banata. razvoj turističkih zona. Najveći broj turističkih agencija i infocentara. Belocrkvanska jezera. frekvencija korišćenja sajtova. pored onih koje imaju u tekućoj ponudi. jednodnevni boravci u Banatu. retko su prevedeni na strane jezike. Ako ih agencija ipak nudi. lovni turizam. kvantitet i korisnost informacije su povećane. Glavni krtiterijumi za selekciju turističkih proizvoda za koje agencije i info centri nude informativne materijale su: bolja cena. usavršavanje stručnih kadrova. Modaliteti kojima agencije i info centri promovišu turističke ponude su: putem web sajta. 78 . stvaranje finansijskih fondova. postoji slaba zainteresovanost za saradnju i povezivanje događaja i turističkih proizvoda. U najvećem broju slučajeva. učešćem na sajmovima turizma. dokumentarni filmovi o turističkim zonama. banatski deo Dunava. Vršac. a prevođene su na najmanje jedan svetski jezik (ovaj zadnji aspekt je navelo skoro polovina agencija) Predložene mere za poboljšanje situacije su: saradnja vlasti i investitora. kulturni turizam. Najveći broj turističkih agencija i info centara imaju sopstveni sajt preko koga promovišu svoje ponude. preko propagandnih bilborda.8. poseduje sopstveni web sajt što utiče i na bolju njihovu promociju. ukupno 87%. preko štampe. regate na Tamišu. distribucijom prospekata i letaka. itd. formiranje turističkih organizacija na bazi javno-privatnog partnerstva. preko informativnih centara itd. pecanje. oni sadrže malo korisnih podataka koje je potrebno dodatno učiniti atraktivnim. Veći je broj turističkih agencija koje ne uključuju u svoju ponudu turističke proizvode koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica u Banatu Polovina turističkih agencija ne nudi materijale za promociju turističkih proizvoda Banata. preko turističkih kataloga. lepote reke Karaš. itd. degustacije vina. zahtevi klijenata. su turističke destinacije ili vrste turizma koje predlažu turističke agencije.

dva ili sva tri navedena načina: Preko turističke organizacije na njenoj teritoriji Preko opštinske službe koja se bavi turizmom (sektor za turizam) Preko opštinske službe za razvoj. Vršačke planine. potencijal reka za sportski turizam i odmor uz reku Tisu i njene obale. banatska obala Dunava. kao i istorijske spomenike i etničku raznolikost. razvoj senzibiliteta za prirodne lepote. predstavnici javnih institucija čini se da imaju slična mišljenja o određenim zonama kao što su južni. bili smo zadovoljni.ZAKLJUČCI ANALIZE JAVNIH INSTITUCIJA I TURISTIČKIH ORGANIZACIJA U ovm delu istraživanja su sprovedena u turističkim organizacijama i javnim institucijama koje se bave turizmom. razvoj ili turizam (zavisno koji od njih opština ima). turističke agencije. postoje nekoliko tačaka oslonca. pojas oko reke Tise i Deliblatska peščara. Svi podaci koji su prikupljeni od strane zaposlenih u javnim institucijama i turističkim organizacijama podvrgnuti su kvalitativnoj analizi. Kao najviše pominjane destinacije u Banatu sa potencijalom izdvajaju se Deliblatska Peščara. severni Banat. pogodnih oblika reljefa za sportski i lovni turizam i potencijal za razvoj ovih oblika turizma uz adekvatnu podršku lokalne samouprave. sela sa mešanim etničkim stanovništvom. Zaključci analize su sledeći: U odnosu na značaj nekih turističkih destinacija/događaja/objekata u Banati. Smatramo da je analiziran uzorak javnih institucija i turističkih organizacija dao relevantne odgovore koji mogu da okarakterišu njihov rad i mišljenje o pitanjima iz oblasti turizma koja pokriva ovaj upitnik. jer prilikom nekih prethodnih istraživanja odaziv je bio znatno manji. U pogledu objekata/ događaja/ destinacija sa specifičnostima etničke zajednice. odgovori turističkih radnika odražavaju adekvatno dokumentovanje. 79 . Od 19 kontaktiranih opština koliko ima ukupno u Banatu 17 opština je odgovorilo na jedan. aktivnosti vezane za vinske puteve. Kao razlozi što su ovi objekti od interesa za turiste napominju se: specifični pejzaž zone. sela sa pretežno rumunskim stanovništvom. prisustvo turističkih objekata. srednji. Pominju se takođe i festival piva u Zrenjaninu kao i kompletna muzička ponuda ovog grada. njihovu stručnost i poznavanje istražene problematike u osetljivo različitoj i velikoj meri u odnosu na aktere turizma: jedinice smeštaja. odnosno opštinska tela i sektori za privredu. Kao što se očekivalo. sektora za razvoj Iako broj vraćenih upitnika od ukupnog broja distribuiranih nije 100% veće 55%. svesnost zaštitte prirodnih resursa i naslanjanje na adekvatne vidove preduzetništva.

sa drugim turističkim organizacijama i jačeg povezivanja turističkih agencija i turističkih organizacija. fotoizložbe. Usluge koje su naznačene u ovoj studiji ocenjene su povoljno kad je reč o ljubaznosti.Češko selo (češko stanovništvo). Načini promocije turističke ponude ove zone su različiti. geografske karte) Uglavnom sve institucije imaju bar neke informativne materijale o turističkim destinacijama Banata. likovne izložbe. itd. Takođe u nekoliko slučajeva zaposleni govore rumunski i mađarski. u najvećem broju slučajeva oni znaju: engleski. postoje pokušaji razvijanja programa za marketing koji imaju za cilj specifičnosti svake destinacije. vizuelno tj. znatno manje itallijanski. nedostatak povezanost sa drugim turističkim proizvodima i posebno. preko sopstvenog web sajta – kojim raspolađu svi turističko informativni centri u određenim opštinama i same opštine ukoliko imaju sektor koji se bavi turizmom u okviru sektora za privredu. a najčešće su: štampa. Podeljena su mišljenja oko atraktivnosti/neatraktivnosti grafiike ovih materijala. učešće na sajmovima turizma. smatra se da ovi materijali nisu dovoljni.). dizajnerski neusaglašeni i često samo lokalno prisutni (bez njihove dalje distribucije u Beogradu ili drugim gradovima Banata i Srbije). U pogledu stranih jezika koje govore zaposleni ovih agencija i info centara. održavanje seminara. ažurnosti. nedostatak jasne strategija razvoja turizma u okviru sveobuhvatnog ekonomskog razvoja regiona Banata. veći deo opštine Ada i Senta. turističke organizacije i institucije se žale na nedovoljno ljudskih resursa stručnih u oblasti turizma. francuski i nemački. predstavnici javnih institucija ocenjuju u dovoljno velikoj meri da su ove informacije korisne ali takodje nedovoljne. U nekoliko primera iz Banata evidentan je dobra saradnja između opština i turističkih organizacija. Što se tiče akcija za promociju turističkih destinacija/ događaja/ objekata u Banatu. S druge strane. koncipirani su i raspodeljeni su paketi za promociju banatskih objekata (brošure. nedostatak praktičnog pristupa. promocija putem turističkih udruženja. Ne postoji povezanost promotivnog materijala sa drugim događajima i destinacijama u Banatu. sposobnosti za rešavanje problema. Istovremeno ukazano je skoro u svakoj anketi da 80 . kao i ruski. itd). komunikativnosti. opštine sa pretežno madjarskim stanovništvom (Kanjiža i okolina. dokumentarni filmovi. organizovani su određeni događaji (promocije knjiga. često su samo na srpskom jeziku. U najvećem broju slučajeva. distribucija prospekata i letaka. u najvećem broju su to štampani materijali za promociju turističkih objekata u Banatu. To se najbolje vidi u zajedničkim projektima koji su uradjeni na osnovu strategija razvoja opštine.

gastronomija i lokalni specijaliteti 4. gostoprimljivost i nacionalna ranolikost koja nije iskorišćena 3. multikulturalizam regije. nedostatak raznovrsnih turističkih proizvoda. privredni razvoj Banata. veoma loša turistička signalizacija na putu (glavnim i sporednim. izbacivanje političke podobnosti na vodećim mestima u turizmu i postavljanje ljudi iz struke. Moguća rešenja za otklanjanje gore pomenutih problema su: popravka putne mreže. 7. stvaranje novih turističkih proizvoda. 5.je edukacija zaposlenih veoma važna i to onih koji dolaze u kontakt sa turistima. kao i na mapama koje se i dalje štampaju sa netačnim ili zastarelim informacijama) 4. 2. stvaranje bolje veze sa seoskim domaćinstvima u cilju poboljšanja smeštajnih kapaciteta kao dopuna već postojećim. kontinentalna klima sa dužim letom i mogućnost adaptacije turističke ponude na ostala godišnja doba. jedinice smeštaja. poboljšanje saradnje među administratorima turističkih objekata. veliki broj otpada i deponija 3. poboljšanje infrastrukture. nedostatak prevoznih sredstava i železničkih veza unutar i preko granice. mogućnost ulaganja u seoski turizam Slabe tačke su: 1. nedostatak većih investicija koje bi se vezale za imidž Banata. nedostatak jasne vizije razvoja turizma na osnovu strategije 81 . prirodna okolina. povoljan gegorafski položaj jer je u granišnom kontaktu sa dve države: Mađarskom i Rumunijom 8. nedostatak struktura za rekreaciju. 5. različitost reljefa. blizina prestonice Beograda 9. Jake tačke turističkih zona u Banatu su: 1. vodeni tokovi – reke i kanali 6. nedostatak stručnih ljudskih resursa. slabost smeštajnih kapaciteta i higijenskih uslova u postojećim objektima. vraćanje železnice. 2. Najveće poteškoće u razvoju turizma su: neodgovarajuća prilazna infrastruktura. u samom mestu. stvaranje određenih specifičnosti u strukturama za odmor i zabavu koje su specijalizovane u oblasti ekoturizma. lokalnim vlastima i akterima iz turističkog sektora – turističke agencije. nedovoljna promocija turističkih proizvoda Banata. neuređenost zelenih površina. usklađivanje vizije razvoja turizma. slaba promocija Banata kao turističke destinacije. organizovanje kurseva za usavršavanje i specijalizaciju za zaposlene koje dolaze u kontakt sa turistima.

Adom. S. donja Tisa i gornja tisa sa pripadajućim teritorijama. Petrovaradinskom tvrdavom. Nedovoljno izdvajanje sredstava za organizaciju edukacije kadra u turizmu i podsticanje uključivanja radno sposobnog i mlađeg stanovništva u poslove turizma 13. Vršcem. Labudovim oknom. Prema ovom dokumentu na prostoru Banata izdvajaju se Deliblatska peščara. lovištima i dr. kao i za poslove valorizacije i promocije turističkih resursa 10. nedostatak naglašene specifičnosti regiona koji se može dalje koristiti i razvijati 9.1. Smatramo da ovakvo usmeravanje razvoja turizma Banata ni u kom slučaju nije niti dovoljno a ni adekvatno s obzirom na turističke motive kojima raspolaže prostor Banata. Nedovoljna podrška dobrim projektima 12. segmentima plovnih pravaca Dunava. Sentom. nedovoljna međuopštinska saradnja 11. Sremskim Karlovcima.5 DELIBLATSKA PEŠCARA – sa vršačkim brdima. Backom Topolom. Dunavom. Nerom. kako bi mogli da uputimo sve one koji treba da se bave pozicioniranjem turizma ovog regiona na sve mogućnosti koje on pruža. banjom Slankamen.6. koje pripadaju Banatu ili se pak preklapaju ili dotiču ovu regiju: II. 82 . 7. nedovoljna povezanost sa drugim turističkim proizvodima. Tise i kanala DTD.1 FRUŠKA GORA .sa nacionalnim parkom. Izletnicke. pristaništima i marinama. S. 8. Belocrkvanskim jezerima. nedostatak stručnog kadra iz oblasti turističko ugostiteljske privrede. Za ovu regiju se navode sledeće turističke Izletničke.lovni. Kao turističke aktivnosti na ovim prostorima izdvajaju se sledeći oblici turizma: izletnički. preveliki politički uticaji i u suprotnošću sa potrebama struke. ekološke.4 segmentima drumskih pravaca E75 i E660. mrtvajama Tise. Belom Crkvom.2. Zbog toga smo u ovoj strategiji uradili dublje analize i snimanje celokupnog prostora Banata. Preklapanje sa zonom C na Dunavu i Kikindom. Vrdnickom banjom. Nedovoljno ukazivanje na važnost strateških partnerstava sa privatnim sektorom i stvaranjem privatno javnih aranžmana TURISTIČKE ZONE I REGIJE U SRBIJI Prema prostornom planu razvoja Srbije određene su turističke zone i regije razvoja turizma na prostoru naše zemlje. nauticke. Backom Palankom. fruškogorskim manastirima i dr. graničnim Kaluđerovo i dr.1 S.2 C. ritovima. II. spomenicke i dr. lukama. nautički. ekološki. Velikim Gradištem.sa panonskim regijama S. Karašom. Irigom. seoski. adama na Dunavu.3 i S. ekološke i dr. Prema Prostornom planu Srbije izdvojene su sledeće turističke regije. jezerom. Novim Sadom. nautičke. Dunavom.banjski. Srebrnim prelazom aktivnosti: S SEVERNA ZONA .

lovne i dr. Stanovništvo. Uspešna politika disperzivnog turističkog razvoja zasniva se na razumevanju motivacije posetilaca. pri čemu turistička kretanja treba usmeriti ka njenim perifernim delovima. Prirodni resursi. dok druge mnogo veće površine unutar destinacija nisu predmet interesovanja posetilaca. Shodno tome treba definisati i makro i mikro prostorne zone na osnovu brojnih analiza i inventarizacije i ocene turističke ponude. Titelom. time bi trebalo da se detalno pozabavi tim stručnjaka. Podstiče se turistička potrošnja u novim zonama i lokalitetima. Ovim planom je takođe predviđen razvoj i ulaganja u infrastrukturne objekte kao što su tranzitni turistički pravci. USKLAĐIVANJE PROSTORNOG RAZVOJA TURIZMA BANATA Prilikom razvoja turizma distribucija turističkih tokova u okviru destinacija nije ravnomerna. Bečejem. lovištima i dr. Tom prilikom kategorije važne za definisanje makro prostornih zona bile bi sledeće: Geografski položaj. linijama i površinama. temeljnoj analizi načina na koji različite grupe turista koriste dati prostor.II. doprinosi privrednom razvoju perifernih delova destinacije i povećava zaposlenost domicilnog stanovništva. Praksa ukazuje na činjenicu da se turisti najčešće grupišu i posećuju određene delove turističkih destinacija koji se odnose na centralne lokalitete i turistička jezgra. Tom prilikom se javlja koncentracija turista na pojedinim tačkama. kao i razvoju i 83 . Žabljem. Zbog toga razvojnom politikom treba omogućiti ravnomerniju prostornu distribuciju turista unutar destinacije. Banjom Rusandom.Auto-put E-70 Beograd-Vršac-rumunska granica. Pošto je ovo pitanje prostornog plana i trasiranja turističkog razvoja. Politikom disperzivnog turističkog razvoja vrši se prezentacijai nove. neotkrivene ili nedovoljno valorizovane vrednosti i osobenosti destinacije. Za ovu regiju se navode sledeće turističke aktivnosti: Izletnicke.2 S. čime se otvaraju nove poslovne mogućnosti. Novim Bečejem. Za područje Banata je istaknut Tranzitni turistički pravac . koji bi mogao da koristi rezultate ovog Strategijskog plana razvoja turizma.sa Tisom. Zrenjaninom.4 DONJA TISA . kanalima. Postojeća turistička infrastruktura. nauticke. Ovakva politika je važna zbog sledećeg: Smanjuje se pritisak na kritična područja u kojima su locirani ključni turistički motivi.

eko-turizam. Brojne su mogućnosti za razvoj različitih vidova turizma: tranzitni. zaštićene oblasti i objekte.promociji različitih atrakcija koje će odvući turiste od postojećih turističkih centara i lokaliteta i usmeriti ih ka novim oblastima. parkove i druge zelene površine. Disperzivan prostorni razvoj mora biti dobro planiran i organizovan da ne bi došlo do zagušenja i saturacije date destinacije. ribolovni . Najbolji pristup je da se intenzitet turističkog razvoja planira na osnovu procene nosećeg kapaciteta date sredine. Sa aspekta razvoja turizma. kao i konflikta između različitog tipa njenih korisnika. i dr. Adekvatnim vrednovanjem svih činilaca koji deluju na datom prostoru treba na samom početku sprečiti mogućnost predimenzioniranog turističkog razvoja. tj. orijentacija na veliki broj lokaliteta ima i svoje negativne strane: povećana erozija tla prilikom izgradnje objekata. ekonomski. lovni. trgovinskih. kulturnomanifestacioni. Zbog toga domicilno stanovništvo mora biti aktivno uključeno u sve faze donošenja i realizacije planova prostornog razvoja date sredine. kao i angažovanje većih zemljišnih površina po jedinici smeštajnih kapaciteta. izraženi problemi vezani za obezbeđenje dodatne infrastrukture (vodovod. sociokulturni i sl). Usitnjenost kapaciteta i ponude. ponašanja i potreba. kongresni. treba precizno identifikovati lokacije za: izgradnju hotela i drugih smeštajnih kapaciteta. sportsko-rekreativni. neracionalno širenje saobraćajnica. Trebalo bi pratiti razvoj turizma u svetu i iz konkretnih primera doneti zaključke kako na pravi način razvijati turizam Organizacija. ekološki. preduzeti mere za povećanje nosećeg 84 . seoski. kanalizacija). saobraćajnu i ostalu infrastrukturu. Npr. izuzetno bogatu i reprezentativnu ponudu Banata moguće je proširivati i na taj način ostvariti ravnomerniji prostorni razvoj turizma. Ukoliko turizam prouzrokuje visok stepen saturacije prostora. rekreativne zone. neophodno je njegov dalji razvoj staviti pod rigoroznu kontrolu. uz minimalne negativne efekte. različitih navika. neprimerenog kapacitetu prostora. izletnički. uređenje i opremanje prostora turističkih destinacija Prilikom organizacije i uređenja prostora turističkih destinacija treba podjednako uvažavati više kriterijuma (motivski. sa ciljem da se omoguće što veće koristi lokalnoj zajednici. zanatskih i drugih uslužnih objekata. U svetu je teško naći regije relativno malog prostornog obuhvata sa ovako sadržajnom turističkom ponudom kao što je region Banata što bi uz efektan marketinški program mogao biti veoma interesantan ''turistički proizvod'' za inostrano tržište.

zabavni i etno 85 . Turistička tražnja se zadovoljava poboljšanjem i diverzifikacijom postojećih smeštajnih kapaciteta. a shodno potrebama potrošača. Raznovrsnost prirodnih i antropogenih turističkih motiva i njihova koncentracija u nekoliko disperzivnih centara imaju značajnu i komparativnu prednost. O svim ovim standardima više će biti reči prilikom izrade lokalnih strategioja razvoja turizma. IZBOR MOGUĆIH OBLIKA TURIZMA NA PROSTORU BANATA Na osonovu analize turističkih resursa Banata može se zaključiti da postoje povoljni uslovi za stvaranje konkurentnih turističkih proizvoda ostvarivanjem postojećih komparativnih prednosti. Dosadašnji nivo razvoja turizma doprineo je stvaranju fizionomije pojedinih delova Banata na turističkom tržištu. turistički najatraktivnije lokalitete Banata treba valorizovati kroz oblike turizma za koje njihova aktivnost predstavlja integralni turistički motiv. Shodno tome dosadašnji razvoj turizma kretao se u sledećim pravcima: 1. Pre svega . Tom prilikom treba da vodimo računa o kriterijumima po kojima ćemo vršiti izbor. ugostiteljski kapaciteti. Zrenjanin. Na osnovu prisustva kompleksa motiva i postojećih uslova različitog karaktera. motivski. kulturno istorijskih spomenika i zaštićenih dobara. ekonomski. Uslovi za realizaciju ovog vida turizma Banata su izuzetni s obzirom na veliki broj arheoloških lokaliteta. ekološki ili funkcionalni. a na svom razvojnom putu. Generalno posmatrano. visinu i spratnost objekta. Tom prilikom treba voditi računa o standardima razvoja i dizajna turističkih kapaciteta. Kikinda. Uvažavajući brojne specifičnosti turizma. podizanje zaštitnih pojaseva oko izgrađenih kapaciteta. ipak možemo reći da kao i na drugim tržištima. Vršac. a uvažavajući utvrđene kriterijume. izgradnjom novih i adekvatnom opemljenošću i uređenošću turističkog centra (sale. Turistički poslenici Banata treba da prepoznaju sve postojeće šanse i udruženi postignu zadovoljavajući nivo razvoja turizma ovog podrušja. prateći rekreativni. marketing potpuno uvažava koncept održivog razvoja. nabrojaćemo neke od najprikladnijih oblika turizma na prostoru Banata koji mogu da valorizuju njegove turističke vrednosti. oni mogu biti: prostorni. Kulturni turizam se razvija na potezu Pančevo. uređenje parking prostora i sl. proporciju između izgrađenih i slobodnih površina/pejzažnih predela. i ovde marketing ima ulogu da omogući plasman proizvoda i usluga.kapaciteta ili se orijentisati na razvoj drugih turističkih lokaliteta u bližem okruženju. Postoji više tipova standarda koji se primenjuju u kontroli i usmeravanju razvoja turističkih kapaciteta i oni se odnose na gustinu razvoja.

Manifestacije su deo turističke ponude koje svojim programima i vrstama utiču na poboljšanje kvaliteta turističke ponude.. 3. seoski turizam. 5. slave. Postojanje velikog broja manifestacija na području Banata predstavlja izuzetan potencijal za razvoj ovog vida turizma. to predstavlja nov kvalitet za turističku prezentaciju zemlje kao i obogaćivanje već postojeće stereotipne turističke ponude... kao i na svetske turističke trendove. posela. razni običaji. etno. razvoj saobraćajne infrastrukture. 4.. razvoja specifičnih oblika privremenih i stacionarnih kapaciteta (etno. Nautički turizam je zaboravljeni segment turizma kada su planovi razvoja Srbije. seoski turizam. eko kampovi. Boravišni turizam na području većih gradskih centara i. edukativni. Naročito se mora voditi računa o razvoju rekreativno-edukativnih programa kojima se afirmišu prirodne i stvorene vrednosti područja. jer sadržaji mogu biti i događaji iz svakodnevnih radova: kosidba. razvoj specifičnih ekoloških programa ugostiteljstva i usluga. 2. Neophodno je da se izgradnja i rekonstrukcija ugostiteljskih 86 . razvoj ekološke poljoprivrede. Ono na čemu treba da se radi je aktiviranje sela Banata . razvoj pratećih kulturno-zabavnih sadržaja i programa. Treba posebno napraviti plan podsticajnih mera za razvoj ovog vida turizma.) što podstiče razvoj ekskurzione turističke ponude (uređenjem izletišta i mreža rekreativnih staza). vašari. komunikacije. Seoski turizam ima izuzetne mogućnosti u posmatranoj regiji. rekreacija) i omogućavanje njihovog funkcionisanja u toku cele godine Na taj način se omogućava bogatija ponuda različitih turističko-rekreativnih programa i sadržaja (kulturni. kao i obogaćivanje ukupnog doživljaja turiste o određenim prostorima..Seoski turizam ima skoro neograničene mogućnosti u pogledu obogaćivanja ponude. pa i Banata u pitanju..programi i sadržaji).). žetva. folklorno oživljavanje sela). eko kampovi. razvoj specifičnih manifestacija vezanih za selo (kampovi. Manifestacioni turizam dobija sve važniju ulogu u turističkoj ponudi u svetu. određivanje mogućih lokacija i sadržaja informativnih punktova prema specifičnostima. zabavni. setva. ovaj vid turizma Banat treba da prepozna kao svoju razvojnu šansu i shodno tome treba napraviti planove revitalizacije i valorizacije određenih vodenih puteva i površina i uređenje priobalja sa ciljem razvoja ovog vida turizma. sportsko-rekreativni. svedbe. razvoj specifičnih oblika privremenih i stacionarnih smeštajnih kapaciteta (etno. Pre svega treba raditi na turističkom i komunalnom opremanju sela kao i na aktivnostima razvoja specifičnih (ekoloških. edukacija domaćina. Eko turizam može da se razvija na čitavom prostoru Banata s obzirom na postojeće prirodne potencijale... usluga i proizvodnje. S obzirom na postojeće hidro potencijale Banata. Osim toga treba razvijati i prateće sadržaje. Takođe. 6. prezentacija objekata i celina od kulturnog i istorijskog značaja uz preduzimanje neophodnih mera za uređivanje njihove okoline. sve u cilju popularizacije eko turizma. Ukoliko želimo da se ovaj vid turizma i dalje razvija moraju se izgraditi novi i rekonstruisati postojeći smeštajni kapaciteti.). neophodno je izvršiti kategorizaciju objekata.) programa ugostiteljstva. (usluge.

). zabavni sadržaji. opravke i održavanje motornih vozila. etno-programi). 7. sportskih. prateći rekreativni. ponuda za tranzitne turiste mora biti raznovrsna. Rusanda.Vršac. Neophodna je izgradnja novih.gradski centri (Pančevo. Tranzitni turizam se razvija shodno geografskoj i saobraćajnoj povezanosti područja Banata prema granici sa Rumunijom. sve u cilju uvećanja turističke atraktivnosti područja. Uslovi za njegovu realizaciju je obezbeđenje rekreativnih prostora koji omogućavaju korišćenje sezonski i u toku cele godine (uređenje i izgradnja kupališta . Svi veći gradovi banata poseduju sportsko rekreativne kapacitete za razvoj ovog vida turizma. uvećanje i diverzifikacija postojećih smeštajnih kapaciteta. Uslovi za dalji razvoj ovog dela tržišta je izgradnja novih.objekata izvrši prema kategorijama opremljenosti i specifičnosti turističke ponude. bela crkva. Tranzitni turisti se odlikuju specifičnim zahtevima što otežava mogućnost za organizovanje adekvatne turističke ponude. s tim da se u Banatu nalazi mali broj posebnih smeštajnih objeakta za ovaj segment turističke tražnje (u Čardaku. Zrenjanin. Uslovi za realizaciju: Adekvatnom opremljenošću i uređenošću banjskog centra (zdravstveni centri. 11. Da bi se zadovoljila zahtevna turistička tražnja.. Dečji i omladinski turizam može da se razvija na čitavom području Banata. 8. Treba posebno napraviti plan uređenja pojedinih objekata i izgradnju novih u funkciji poboljšanja kvaliteta ovog vida turizma. snabdevanje rezervnim delovima.Vršački breg. smeštajni i ugostiteljski kapaciteti. snabdevanje kamp i turističkom opremom. poboljšanje i diverzifikacija postojećih smeštajnih kapaciteta. formiranje mreže ugostiteljskih objekata prema kategorijama opremljenosti i specifičnosti turističke ponude. čine neophodnu turističku ponudu. uređenje destinacija i unapređenje informativne službe. prostora za škole. suveniri. Banjski. Uslovi za realizaciju su uređivanje i opremanje izletišta i rekreativnih staza. zdravstveno-lečilišni turizam na postojećim lokacijama: Kanjiža. Kikinda). Izletnički turizam je deo turističke tražnje koja ima velike mogućnosti za razvoj u okviru Banata. sve u funkciji kvalitetnije turističke ponude. izgradnja ugostiteljskih sadržaja. sportskih i ekokampova. rekreacionih i drugih sadržaja) kao i uređenje prostora za lov i ribolov. uređenje centara slobodnog vremena kao polifunkcionalnih celina sa koncentracijom različitih rekreativnih sadržaja. mesta rođenja znamenitih ličnosti i lokacije brojnih kulturno-istorijskih spomenika.. 9. pre svega. Sportsko-rekreativni turizam obiluje potencijalima za razvoj na području Banata. 87 .. određivanje mogućih lokacija i sadržaja informativnih punktova za pojedine delove prema specifičnostima. To su. uvođenje i razvoj rekreativno-edukativnih programa kojima se afirmišu prirodne i stvorene atraktivnosti. 10. radionice i likovne kolonije. uređenjem mesta i okruženja pruža se kompletna usluga postojećim i potencijalnim turistima.. uređenje sportskih i eko kampova.

prevodnica Šlajz u Kleku. postrojenja olajnica. Kako Banat ima mogućnosti za razvoj ovog 88 . Kružna putovanja predstavljaju način da se u kratkom roku obiđu turistički potencijali neke regije. utvrđivanje posebnih ribolovnih režima . izgradnju.12. Italija. Suvaca . Lovište "Donje Podunavlje". Industrijsko nasleđe na teritoriji Banata je još uvek neiskorišćena šansa za razvoj turizma. Osim toga treba napraviti planove za uređenje posebnih staza i povezati se sa postojećim biciklističkim stazama u drugim delovima srbije i Rumunije.) 14. 16. Banat poseduje već uređenja lovišta koja treba koristiti (Lovište "Deliblatska peščara" . uređivanje i opremanje prostora za ribolov. stvaranje posebnih programa kružnih tura po banatu u mnogome bi doprinelo turističkoj valorizaciji ovog područja. Banatska ravnica i njeni zaštićeni prostori su dobar osnov za stvaranje i obeležavanje posebnih pešačkih staza koji bi povezivali interesantna mesta za turiste. Deliblatske peščare. uređivanje i opremanje izletišta. ustave na Tisi u Novom Bečeju. mlinovi. Ovaj vid putovanja je u stalnom porastu. kao I njegove resurse. primer zemalja visokorazvijenog turizma (Španija. Pešačenje je izuzetno razvijen deo turističke tražnje kako na domaćem tako i na inostranom turističkom tržištu. Vinske ture predstavljaju deo turističke tražnje za specifičnim oblicim turizma. 19. bez obzira na stvaranje novih vidova turizma. Lovište "Vršačke planine" . Konfiguracija terena Banata je povoljna i postoje idealne mogućnosti za opremanje ovih prostora za potrebe razvoja ovog vida turizma. Ribolovni turizam zahteva izradu programa posebnih mera zaštite. Francuska…). Posebno obeležavanje pešačkih staza je osnova daljeg razvoja ovog vida aktivnosti turista. Biciklizam je u svetskim razmerama izuzetno razvijen. 17. S tim u vezi treba urediti postojeće saobraćajnice i staze za ovaj vid transporta. okolina Kikinde). S obzirom na obilje vodotokova i različitih hidrografskih potencijala banata. "Dragićev Hat". Veliki potencijali koji postoje na području Banata bogatog vinogorjem. kako bi se napravio idealan odnos prirode i turizma. Tu se nalazi izuzetno vredno nasleđe (Kule svetionici u Pančevu. Bird watching kao deo specifičnih oblika turizma ima izuzetne potencijale za razvoj na području Carske bare.. 13. 15. "Labudovo okno". uređivanje i opremanje izletišta.mlin na konjski pogon 18.. Lovni turizam zahteva izradu programa posebnih mera zaštite. ukazuju nam da je ovaj vid turizma u porastu id a se od ovog segmenta ubira izuzetno veliki devizni priliv.Imajući u vidu turističko geografski položaj Banata. labudovo okno. svilara. do sada nisu odgovarajući valorizovani. pašnjaci velike droplje. ovo može postati prepoznatljiv proizvod turizma Banata. izgradnje i uređivanje lovačkih domova i lovačkih čeka. Senćanski most na Tisi. Crne bare.Treba uraditi poseban program razvoja šumskog gazdinstva Banat radi njegovog uključivanja u razvoj lovnog turizma.

tako i za inostrane goste. Neki od veoma bitnih uslova za upravljanjem održivog razvoja destinacije su iniciranje i sprovođenje Agende 21 i Lokalnog ekološkog akcionog plana. a nama i našim pokolenjima na znanje treba staviti u upotrebu njihove domove i mesta boravka. 21. veliki broj sakralnih građevina koje su nastale kroz vekove življenja različitih zajednica na ovom prostoru. omogućuju turistima da se upoznaju. uzbuđenje. Avanturistički turizam još uvek čini mali deo turističke tražnje. Excitement. 24. Pored toga. Uslovi za realizaciju ovog vida turizma je adekvatna opremljenost i 89 . jednodnevne i višednevne izlete. Multikulturalnost I različite konfesije koje žive na prostoru Banata daju osnovu za mogućnost razvoja ovog vida turizma. Kongresni turizam delimično je razvijen u Vršcu. običaja. boravak u različitim kulturnim sredinama su neponovljivi doživljaj.Koncept održivog razvoja može postati osnova razvoja turizma u jednoj zemlji. utvrđivanje prioriteta.obrazovanje (Entertainment .vida turizma kroz manifestacije posvećene berbama (Vržac). vide i dožive njihovu razlišitost. 26. Na ovom području su rođeni. poludnevne. Održivi turizam . Zrenjaninu i Kikindi. Education). procenu stanja životne sredine. Putevima znamenitih ljudi je turistička ponuda koja ima izuzetne mogućnosti na tlu banata. Banat može svoje prirodne I antropogene motive da kombinuje na bezbroj načina I time omogući stvaranje različitih turističkih proizvoda za ovu vrstu turizma. 25. tu su boravili i stvarali mnogi učeni ljudi naše istorije i sadašnjosti. Tematski turizam koji se bazira na principu ‘’3-E’’ : zabava. Verski turizam ima izuzetnu osnovu za svoj razvoj na teritoriji Banata. osnov su za razvoj ovog vida turizma. utvrđivanje strategije i sprovođenje akcija. Turizam običaja može biti izuzetno profitabilan na području Banata. Multikulturalnost ovog područja koje naseljava veliki broj naroda i narodnosti. Uključujući se u takvu potragu stvaramo nove mogućnosti za razvoj turizma Banata. Međutim. i uključuju turističku ponudu I sadržaje koji zadovoljavaju ove principe. 23. To je proces zasnovan na širokom učešću lokalne zajednice koji obuhvata viziju lokalne zajednice. Njima u čast. muzike i gastronomije predstavljaju osnov za formiranje raznolikih turističkih proizvoda i turističkih programa kako za domaće. kakvih na području Banata može biti izuzetno puno. to se ovaj turistički proizvod mora posebno da osmisli i plasira na adekvatna tržišta. 22.Bogatstvo. 20. folklora. ova tržišna niša se stalno povećava i predstavlja izuzetnu mogućnost za proširivanje turističke ponude Banata. ukoliko njegova načela budu uključena u proces stategijskog planiranja razvoja turizma i ukoliko se ovaj koncept postavi i kao jedan od strategijskih ciljeva razvoja. Posete i upoznavanje sa različitim kulturama. Danas se u turizmu traži ono što je novo i što je neobično.

Tim pre.ekonomskom motivskom. Razvojnom politikom treba omogućiti ravnomerniju prostornu distribuciju turista unutar destinacije. i razvijati one vidove turizma koji se mogu plasirati na određena tržišta. to u neku ruku predstavlja dobru osnovu. saobraćajne uslove.uređenost centara sa akcentom na: kongresne prostore. želje lokalnih planera i mogućnosti prostora za prihvat određenog broja posetilaca. treba definisati upotrebu prostora za potrebe turizma na nacionalnom i regionalnom nivou. Zbog toga. pri čemu turistička kretanja treba pravilno rasporediti po čitavoj teritoriji Banata shodno postojećim kapacitetima. što je kvalitetno planiranje prostora jedan od najvažnijih preduslova za dugoročni i održivi razvoj turizma. analizi korišćenja prostora od strane turista. kongresne biroe). jer nisu pravljene grečke tipa promaćenih investicija i pogrećnog razvoja turizma. To dovodi do disproporcije onoga što turista želi i traži i onoga što mu se nudi u turističkoj destinaciji. PROGRAMI TURISTIČKOG RAZVOЈA BANATA Pri planiranju i izboru programa za razvoj turizma Banata mora se voditi računa o prostornom. Politikom disperzivnog turističkog razvoja mogu se promovisati nove. čime se otvaraju nove poslovne mogućnosti. To je i jedan od osnovnih razloga neuspeha mnogih turističkih destinacija da plasiraju svoje turističke proizvode na turističkom tržištu. uporediti sa svetskim i domaćim turističkim kretanjima. Iako turizam u banatu nije dovoljno razvijen. Današnji turisti imaju više saznanja i samim tim više zahteva prema turističkim destinacijama i organizatorima turističkih putovanja. Nekadašnja potreba da turistički proizvod ima povoljnu cenu (Value for Money) sada nije dovoljna. doprinosi privrednom razvoju novih destinacija Banata i povećava zaposlenost domicilnog stanovništva. ekološkom. ali nije i neizvodljivo. Na ovaj način mogu se ostvariti: Smanjenje pritiska na određena područja u kojima su locirani ključni turistički motivi što može dovesti do niza ekoloških problema . To nije nimalo lako. Ovaj vid turizma zahteva izuzetno velika ulaganja što znači da na njegov intenzivan razvoj treba vremenom uticati i uključivati one objekte koji za to imaju sve potencijale. 90 . već se sve više traži vredno novo iskustvo (Experience for Money). neotkrivene ili nedovoljno valorizovane vrednosti Banata Politika disperzivnog turističkog razvoja zasniva se na razumevanju motivacije turista. Drugim rečima. Turistička tražnja je izuzetno heterogena a za razliku od toga. dalji razvoj turizma Banata treba usmeriti na brojne atraktivne lokalitete kako bi se prostorno razvio turizam u svim delovima regiona Podstiče se turistička potrošnja u novim zonama i lokalitetima. Zbog toga se mora voditi računa o uspostavljanju ravnoteže između potrebe turista. tehničke uređaje i opremu. Upravo zbog toga treba dobro sagledati sve potencijale. turistička ponuda je često vrlo kruta i neelastična. odnosno nove vredne emocije (Emotion for Money) koje se mogu doživeti u određenoj turističkoj destinaciji. sociopsihološkom i funkcionalnom razvoju ovog regiona.

izletnički. Važno je da se u početnoj fazi razvoja destinacija pravilno pozicionira. lovni. koje će je razlikovati od drugih destinacija bilo jasno na tržištu. ostvariće prednost u zavisnosti od lokacije i pristupačnosti. Tabela 13: SWOT analiza resursa Banata SNAGE multikulturalnost postojanje mreže reka. kulturno-manifestacioni. sportsko-rekreativni. kongresn i dr. je pozicioniranje turističkog proizvoda . TRŽIŠNO POZICIONIRANJE I SMERNICE Različite destinacije. a mere za postizanje treba da budu uključene u plan koji će se detaljnije baviti tim pitanjima. koje su od suštinskog značaja. Aktivnost koja treba da se preduzme pre nego što se započne sa promotivnom kampanjom.Zbog toga treba stvoriti posebne programe konkurentnosti koji imaju za cilj stvaranje uslova za pomoć turističkom razvoju. kako bi njen imidž i mesto. i. u međusobnom takmičenju za privlačenje turista. U ostvarivanju prihoda od turizma geografska blizina područjima sa visokim nacionalnim dohotkom po glavi stanovnika jesu odlučujuća prednost. kanala i jezera za turističke svrhe prirodni resursi kulturno nasleđe gastronomija gostoljubivost povoljna klima iskustvo u starim zanatima ŠANSE renoviranje istorijskih zgrada porast korišćenja termalnih izvorišta porast tražnje za bio-proizvodima porast tražnje za eko-turizmom novi zakoni o zaštiti životnesredine porast interesovanja iz dijaspore plovni putevi (reka i kanali) valorizacija salaša SLABOSTI nedovoljna briga za okruženje zapuštenost reka i jezera nedostatak šuma • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • PRETNJE zapostavljanje prirodnih resursa Nezadovoljavajuća zaštita od poplava nedostatak prostornih i regulacionih planova i nedefinisani imovinsko pravni odnosi 91 . Stvaranje spoljnih faktora i korisno investiranje u turizmu su glavni ciljevi.Posebno značajan je pristup razvoju promocija i iskorišćavanja resursa od strane lokalne zajednice sa ciljem privlačenja turista prema destinaciji Banata Ovakvom politikom korišćenja prostora nastaju mogućnosti za razvoj različitih vidova turizma: eko-turizam. seoski. ribolovni tranzitni.

92 . jezici i životni stilovi od srednjeevropskog do balkanskog koegzistiraju na relativno malom prostoru. Troškovi u turizmu. za koje se može reći da su “sinteza Evrope”. Geografski položaj Banata je povoljan. naročito radna snaga. Ukoliko se porast potražnje za smeštajnim kapacitetima ostvari u skladu sa predvidjanjima. Karakteristični smeštajni kapaciteti ovog regiona su niske ili srednje-niske kategorije (jedna. velikih generatora turističke tražnje i zemalja koje ulaze u red bogatih. Uopšteno gledano. Region se nalazi u blizini najbogatijih svetskih područja. kulture. naročito ne za inostrane turiste. su niži u poređenju sa područjima koja imaju sličnu ponudu. Optimizacija stope zauzetosti). antropološke. najznačajnija komparativna prednost i jeste u specifičnim socio-kulturnim karakteristikama. Medjutim. istorijske. religije. jer je Banat mesto gde različite nacije. sa stanovišta resursa.Stvaranje uslova u kojima će se povećati stepen konkurentnosti na nacionalnom i međunarodnom nivou. tako da su turistička preduzeća relativno konkurentna u pogledu cena. sa nedostatkom internacionalnih standarda kvaliteta što utiče na njenu celokupnu konkurentnost turističkog sektora. dve i tri zvezdice).Lokacija i dostupnost SNAGE • raskrsnica evropskih puteva • blizina granica • blizina emitivnih područja • • • • • • • • • • • • ŠANSE hidrografski potencijali tranzitni turizam blizina velikih gradova i metropola blizina zemalja evropske unije nove rute blizina rastućih industrijskih centara SLABOSTI putevi u lošem stanju nezadovoljavajuća gustina i kvalitet pruga i puteva vizni režim nedostatak lokalnih aerodroma udaljenost od turističkih puteva PRETNJE nepostojanje mera vlade Ponuda smeštaja i pratećih usluga na prvi pogled može zadovoljiti potražnju individualnih turista. kulturne. arhitektonske.prirodne. razvoj turizma može se osloniti na ni malo zanemarljive resurse . Tabela 14: SWOT analiza . kao i poboljšanje sistema smeštaja (kvaliteta i kvantiteta) pomoći će poboljšanju konkurentske sposobnosti Banata. pre nego izgradnja novih objekata. Banat nije tradicionalna turistička destinacija. preporučuje se izrada strategije boljeg iskorišćenja postojeće ponude (tj.

a da su pri tome potrošači i njihova prava adekvatno zaštićeni. tako i u Banatu treba da bude cilj poboljšanje kvaliteta. slabosti. mogućnost i pravo izbora. Na osnovu analize turističkog potencijala Banata. dostupnost informacija. trebaju adekvatno da zaštite.Tabela 15: SWOT analiza . jednako kao i domaćih potrošača. a u skladu sa tim i konkurentska prednost. pravo na zadovoljenje osnovnih potreba. pravo na zdravu okolinu… Potreba koordinacije javne i privatne inicijative za razvoj turizma veoma je važna kako bi se postigla efikasnost i stvorile prednosti za razvoj turizmaunutar Banata. U turizmu je veoma važno da svi proizvodi i usluge zadovoljavaju standarde kvaliteta. što znači da se prava potrošača iz stranih zemalja. kao i izgradnja novih sadržaja i kapaciteta za određena ciljna tržišta i tržišne grupe u različitim delovima Banata .Smeštajni kapaciteti i usluga SNAGE • • • zadovoljavajući ugostiteljski kapaciteti (u kvantitativnom smislu) izvori termalne vode (bazeni) početak gradnje novih kapaciteta • • • • • • • • • • • • SLABOSTI nedostatak kvaliteta u turističkoj ponudi nedostatak profesionalnih kadrova siromašan imidž nedostatak komplementarnih usluga neodgovarajući kapaciteti nedostatak informacionih tehnologija PRETNJE nezadovoljavajući kriterijumi za kategorizaciju nedostatak kapitala za investiranje pod povoljnim uslovima nedostatak adekvatnog marketinga nedostatak adekvatne konkurentne ponude nedostatak podrške od strane države ne postojanje prostornih planova • • • • • ŠANSE Gastronomski potencijali mogućnosti lokacija za izgradnju smeštajnih kapaciteta gostoprimstvo pojačanja tražnja za selektivnim oblicima turizma pojava Banata kao nove destinacije PRIORITETNE TEME TURISTIČKIH PROIZVODA BANATA Kako je kvalitet usluga osnovni uslov za nivo konkurentnosti svake turističke destinacije. 93 . stepena razvoja turizma Srbije . mogućnosti i pretnje budućem razvoju turizma Banata. pravo na reklamacije u slučaju nezadovoljstva uslugom ili proizvodom. Osnovna prava potrošača u turizmu odnose se na sigurnost. Osim toga. pravo izražavanja. svetskih turističkih trendova i upoređivanja sa svetskom turističkom ponudom izdvojene su osnovne prednosti. U okviru turizma. kao ključni faktor uspeha za budući razvoj turizma.potrebne su nove mogućnosti za razvoj i izgradnju novih smeštajnih kapaciteta za domaću i međunarodnu tražnju. sve više pažnje se daje takozvanim prekograničnim problemima zbog rastuće globalne dimenzije turizma.

JAKE TAČKE Prirodne lepote i turistički potencijali (termalni izvori, dvorci, zaštićena područja i dr.) Ekološki čisto prirodno okruženje Geografski položaj Banata koji omogućava brzu dostupnost glavnim evropskim emitivnim tržištima Sigurnost boravka, kako u smeštajnim objektima, tako i u destinacijama Bogatstvo kulturno-istorijskih spomenika

SLABE TAČKE Nedovršen proces privatizacije hotela Koncepcijska i tehnološka zastarelost Niska prosečna stopa kvalitete smeštajnih kapaciteta nepostojanje međunarodnih brendova Nezadovoljavajući izbor kvalitetnih sadržaja i raznovrsnih usluga i nedovoljna gostoljubivost i šarm Loša saobraćajna infrastruktura i neadekvatna saobraćajna povezanost na svim nivoima Nizak stepen popunjenosti kapaciteta, izrazita sezonalnost i niže prosečne cene u odnosu na međunarodnu konkurenciju Nelikvidnost i prezaduženost velikog dela turističkih preduzeća Nedostatak profesionalnog managementa PRETNJE Konfliktne razvojne opcije Nestimulativni makroekonomski okvir Zagađenje šivotne sredine Prirodni potencijal ugrožen je zbog šumskih požara, zbog nedovoljnog zbrinjavanja otpadnih voda i divljih deponija smeća, nekontrolisanog lovnog turizma Intenzivan razvoj međunarodne konkurencije u smislu novih koncepata, više kvalitete i boljih performansi operativnog poslovanja Zbog nepovoljnog demografskog i celokupnog ekonomskog razvoja u zapadnoj Europi moguća stagnacija potražnje na visokom nivou Neefikasnost implementacije prostornih planova i nepoštovanje prostorno-planske regulative Neplansko korišćenje i špekulacija pri kupovini zemlje mogu da podignu cene zemljišta, što deluje destimulativno na potencijalne investitore Mogući nedostatak uske saradnje na svim političkim, administrativnim,privrednim i društvenim nivoima Predugi proces privatizacije odgađa početak investicijskog procesa

MOGUĆNOSTI Kontinuirani rast interesa emitivnih tržišta za ekološke destinacije, kulturni, seoski turizam i nautički turizam Zahvaljujući svom prirodnom potencijalu Banat ima predispozicije da privuče značajni segment potražnje za selektivnim oblicima turizma Raspoloživost kvalitetnog prostora koji nije preterano izgrađen pa se u velikoj meri sačuvala lepota i čistoća prirode Zahvaljujući svom geografskom položaju, uz adekvatnu saobraćajnu infrastrukturu, Banat može povećati udeo individualnih gostiju u selektivnim oblicima turizma Idealni prirodni preduslovi (termalni izvori) za formiranje kvalitetne ponude wellness programa i sadržaja i razvoj zdravstvenog i zabavnog turizma saobraćajnice prolaze kroz područje bogato zaštićenim prirodnim područjima, pogodno za kreiranje kvalitetne ponude kao mikroregije Obnova i promocija starih puteva velike kulturne, panoramske vrednosti koje će dodatno obogatiti turističku ponudu Banata Razvoj održivog lovnog turizma u Banatu, na područjima bogatim životinjskim vrstama Veliki broj dvoraca predstavlja neiskorišćeni potencijal Mogućnost za razvoj sportskog turizma Turizam može podstaći brži rast proizvodnje i trgovine, tako da turistička preduzeća nude Banatske proizvode, autentičnosti turističke ponude konkurentskom cenom i kvalitetom može uticati na kvalitet boravka Nezagađeno zemljište pogodno za proizvodnju zdrave hrane

Cilj strategije banatskog turizma je da se stvori okvir za razvoj kvalitetne turističke ponude i konkurentnosti banatskog turističkog tržišta. Održivim razvojem turizma ispunjava se preduslov za ravnotežu, i stvara vrednost za sve učesnike na tržištu. Za postizanje postavljenih ciljeva, akteri na svim nivoima, od lokalnog do regionalnog, moraju da postupaju u skladu sa principima

94

održivog razvoja. Za ispunjenje tog cilja i postizanje dugoročne održivosti razvoja turizma Banata, neophodno je da se: • razumeju, prepoznaju i zadovolje potrebe turista, jer ukoliko se ne ispune njihova očekivanja, svoje nezadovoljstvo podeliće sa svima iz svog okruženja, što nanosi štetu imidžu destinacije; • osiguraju preduslovi za profitabilno poslovanje subjekata na tržištu, jer stvaranjem pozitivne poslovne klime osiguravaju se uslovi za dolazak novih investitora i razvoj turizma u budućnosti; • investira u obrazovanje i edukaciju zaposlenih u turizmu na svim nivoima, kao i pronalaženje i stvaranje kvalitetnog menadžmenta; • insistira na zaštiti i obnovi prirodnog i antropogenog bogatstva, kao primarnog resursa banatskog turizma; • poštuju kulturne vrednosti i različitosti lokalnog stanovništva, lokaliteta i destinacija koji direktno imaju koristi od razvoja turizma. Njihov odnos prema turizmu i turistima vitalan je za sliku koju region ostavlja, utiče na zadovoljstvo gosta i na ekonomske efekte od turizma; • osigura kontinuirana aktivna uloga države koja kroz razvoj infrastrukture, izmenu zakonske regulative i drugim radnjama, utiče na turistički potencijal zemlje, a dugoročno ima velike koristi od njegovog razvoja. Samo ravnotežom u međusobnom odnosu i ispunjavanju potreba odnosno ciljeva različitih učesnika na turističkom tržištu, moćiće da se stvori stabilan i dugoročno održiv turistički razvoj. STRATEGIJSKA AGENDA U TURIZMU BANATA Pri izradi ove strategije postavili smo nekoliko elemenata za razvoj strategijske agende u turizmu za područje Banata: zaokruživanje postojeće turističke ponude,i intenziviranje njenog korišćenja aktiviranje novih područja sa dominantnim prirodnim i (ili) antropogenim turističkim resursima definisanje održivog razvoja turizma u regionu stvaranje preduslova za upravljanje turizmom i povećanje njegove strategijske pozicije definisanje prioritetnih turistickih prostora definisanje strategije razvoja i omogućiti unapredivanje uslova za intervencij države i lokalne zajednice Pristup razvoja turizma Banata će se koncentrisati po principu postepene intervencije koja ojačava sektor turizma. Tom prilikom treba da se sagledaju i sve mogućnosti za rastrazvoja turizma i saradnju na regionalnom nivou sa podrškom lokalnih vlasti.

95

VIZIJA TURIZMA U REGIONU BANATA Pri stvaranju vizije razvoja turizma Banata treba preporučiti mesta u kojima je turizam već razvijen kao i potencijalna turistička mesta kojima treba pomoći u daljem razvoju, a to su mesta gde je: održivi razvoj turizma visokog kvaliteta koji privlače domaće i inostrane turiste, diverzifikovana turistička ponuda, kvalitetna komunikacija, turistička tražnja usmerena ka postojećim turističkim resursima, lokalna turistička privreda usmerena prema zadovoljenu turističke tražnje, razvijena infrastruktura koja zadovoljava tržišni potencijal, promoviše veze, utiče na stvaranje ekonomskih efekatai koja poboljšava životni standard lokalne zajednice prepoznat značaj i uticaj turizma na zapošljavanje i ekonomske efekte. Stvaranje strategije razvoja predpostavlja i neka vodeća pravila kojih treba da se pridržavaju svi zainteresovani. Ključne poruke razvoja se mogu sagledati kao: borba za kvalitetnije poslovanje u turizmu jačanje privatnog sektora u turizmu intervenisanje tamo gde je najveće povećanje ekonomskih efekata kroz turizam, sagledavanje turizma kao integralnog dela razvoja turističkih destinacija, regiona i zemlje u celini, dalja strategija razvoja pojedinih opština i Banata u celini. Bazirajući se na viziji razvoja, turizam ima vrlo važnu ulogu u postizanju regionalne strategije razvoja i povećanja blagostanja lokalnog stanovništva. Ključni elementi strategije razvoja turizma u području Banata su: Investiranje u turističku infrastrukturu na nivou regiona Promovisanje biznis mreža, privatnog sektora, kvalitetnije i bolje poslovne podrške, uključujući menadžment promene u turističkoj industriji Unutrašnja strategijska ulaganja u turizam Razvoj i obuhvatanje potpune ekonomske i tržišne analize turizma Investiranje u razvoj regionalnog tržišnog brenda za turizam Prepoznavanje potencijala u turizmu u ruralnim i urbanim programima Provera turističkih veština zaposlenih u turizmu i lokalnog stanovništva Razvoj turizma kroz pograničnu saradnju i saradnju sa ostalim regionima Srbije sa ciljem kvalitetnog turističkog proizvoda. Banat je oblast sa specifičnim ekonomskim regionalnim razvojem koji je identifikovan kroz ovu strategiju i prihvaćen za dalja razmatranja. Zbog toga ćemo u narednim segmentima sumirati uslove za razvoj turizma koji pokreću prioritetne akcije koje treba što pre preduzeti. Uzimajući u obzir veliko bogatstvo različitosti turističke ponude Banata, lokalne specifičnosti i različite stepene razvoja turizma u pojedinim njegovim delovima možemo izdvojiti pojedine mikro destinacije razvijenog turizma i potencijalne mikroturističke

96

predlažući koncept razvoja turizma. Seoski turizam predstavlja snagu i šansu turističkog razvoja Banata. Vatin. Na taj način se utiče na ekonomski razvoj i blagostanje lokalnog stanovništva.. Fantast. zaštićeni prostori i parkovi (Deliblatska peščara. 2. 10.mlin na konjski pogon …) U središtu razvoja Banata treba da bude profitabilni turistički proizvod čiji je integralni deo maksimalno očuvana životna sredina. Tom prilikom smo . Posebno važni su znameniti ljudi koji su se rodili ili živeli na području Banata (Mihajlo Pupin. Vasko Popa . Đura Jakšić. Šta poseduje Banat za razvoj turizma? Zaštićene prirodne resurse Antropogene resurse 1.) 7. na način da se turistički proizvod turističke destinacije Banatoblikovao uz uvažavanje hijerarhije ciljeva a u razvojnom modelu i ova destinacija sagledala u jedinstvenom i neponovljivom spoju mogućnosti koje nudi njena okolina a posebno značaj zaštićenih područja. Dupljaja. Bela Crkva) Banje (Kanjiža.) 5. mlinovi. Zbog toga se razvoju seoskog turizma mora pristupiti planski i vrlo odgovorno. Lazar. sa posebnim osvrtom na heterogenost raspoloživih turističkih resursa i atrakcija.). Marcibanji . 9.. 4. svilara.. Pančevo.. . Spomenici industrijskog nasleđa su u ovom području najčešće zaboravljeni potencijal kome tek treba dati šansu. Ovi objekti se nalaze na teritoriji čitavog banata. Dosadašnjim razvojem turizma izdvojili su se pojedini centri i lokaliteti kao što su: Gradovi :(Vršac. Carska bara.) 8. Belo Blato.) Centri narodnog stvaralaštva i razvoja kulture lokalnog stanovništva (Kovačica. Spomenimo samo neke (Kule svetionici u pančevu.. Prirodne retkosti. Centri kulturno istorijske baštine regiona sa mnogobrojnim sakralnim građevinama od izuzetne važnosti nalaze se na teritoriji čitavog Banata (manastiri.. turiste sa ekosenzibilnih tržišta koja su sve šira. Uzdin. Starčevo. Biserno ostrvo. 97 . crkve.. Suvađa .Miroslav Antić. Jagodić. Senćanski most na Tisi. Danijel. pokušali da damo odgovore na sledeća pitanja: 1. kao i stalno poboljšanje kvalitet turističkih usluga. To je izuzetno značajno jer privlači.. ustave na Tisi u Novom Bečeju. 3. prevodnica Šlajz u Kleku. Židovar. Sokolac. centri razvoja seoskog turizma. Pašnjaci velike droplje). Istraživanja koja su urađena u okviru Prostornog plana uvažavala su specifične interese svake pojedine destinacije i lokaliteta kao uže destinacije. Slano kopovo.industrijska zona Pančeva.) Arheološki lokaliteti (Vinča.destinacije. Uroš Predić. Kikinda.. 6. Pošlo se od uvažavanja svih relevantnih osnova. predstavljaju posebnu snagu i potencijal razvoja turizma Banata. Zrenjanin. Seoska naselja. Rusanda. Dvorci i stare palate nastale u periodu XVIII i XIX veka predstavljaju poseban potencijal za razvoj turizma Banata (Vladičanski dvor. Crna bara.Lazarević.. ponjavica.

Tom prilikom će se posebno voditi računa o održivosti razvoja turizma. rast zapošljavanja. Šta ne želimo da se dogodi razvojem turizma u Banatu? Nekontrolisani razvoj turizma Nekontrolisana izgradnja Gubljenje lokalnog identiteta Uvođenje masovnog turizma nižeg kvaliteta Stvaranje nelojalne konkurencije među regijama Uništavanje životne sredine Da bi smo pravilno pozicionirali turističke proizvode Banata moramo imati na umu da pojedini lokaliteti i turistički centri u ovom prostoru ne budu konkurenti međusobno već da svojom turističkom ponudom daju celovitu sliku kvalitetnog prostora za razvoj turizma. Navedeni ciljevi će se najlakše postići kroz javno-privatnu inicijativu i partnerstvo koje se bazira na: • turizmu kao strateškom i razvojnom prioritetu sa pozitivnim uticajem na intenzitet ekonomske aktivnosti.Ljudske potencijale Blizinu emitivnih tržišta Sačuvanu kulturu i običaje Smeštajne kapacitete prosečnog kvaliteta 2. izgradnju novih (prema potrebi) i stvaranju klastera koji će da dominiraju u turističkoj ponudi Banata. Šta nema Banat? Smeštajne objekte više kategorije Kvalitetnu infrastruturu Kvalitetnu zabavu Sadržaje kvalitetne rekreacije 3. modernizaciju infrastrukture i podsticanje investicija i izvoza. Šta želimo da postignemo razvojem turizma u Banatu? Da sačuvamo kvalitetnu životnu sredinu Da stvorimo materijalnu bazu za razvoj turizma Da izgradimo adekvatne smeštajne kapacitete Da stvorimo nova radna mesta Da poboljšamo kvalitet života lokalnog stanovništva Da sačuvamo lokalni identite i kulturu Da privučemo privatni kapital Da stvorimo destinaciju nezaboravnog odmora 4. VIZIJA I STRATEŠKI CILJEVI BANATSKOG TURIZMA DO 2015. Zbog toga budući razvoj treba bazirati na podizanju kvaliteta postojećih objekata. 98 .GODINE Ono što je izuzetno važno prilikom vizije razvoja turizma Banata je da se shvati veliki potencijal turizma za prosperitet regionalne ekonomije i stvaranje velikog broja novih radnih mesta.

Konkurentnost Banata na međunarodnom tržištu kapitala 3. 9. Podizanje nivoa kvaliteta smeštajnih kapaciteta kako osnovnih tako i komplementarnih 6. Prilagođavanje kriterijuma kvalitete međunarodnim standardima 7. Donošenje prostornog plana razvoja banatskog turizma u celini i pojedinih destinacija sa ciljem očuvanja atraktivnih prirodnih resursa . Strateški ciljevi banatskog turizma do 2015. oslobđanje od plaćanja komunalnih dažbina. Efikasnija distribucija i korišćenje savremenih trendova komunikacije i marketinga Ovi ciljevi. nacionalnom i međunarodnom tržištu. Edukacija managementa i svih zaposlenih u turizmu 10. i ovaj program takođe ima visoku hitnost konačnog definisanja i promocije na lokalnom. regionalnom i lokalnom nivou. formulisanje dodatnih programa podsticaja za investitore. poreznog opterećenja. • • 99 . • insistiranju na održivom razvoju. 5. a naročito na polju lokalne infrastrukture. Izgradnja saobraćajne infrastrukture i optimalna organizacija saobraćaja u službi turizma i stvaranje kvalitetnih pratećih sadržaja na tranzitnim pravcima. prirodnih i antropogenih potencijala aktivno stvarajući okruženje privlačno za investitore. Uređenje vlasničkih odnosa i okončanje procesa privatizacije hotela 4. treba da se realizuju na sledeći način • • • priprema lokalnih Master planova za sve ključne turističke destinacije i projekte. sa neophodnom saradnjom na nacionalnom. Trajna zaštita. i investiranje u edukaciju. Turizam značajno doprinosi ekonomskom rastu Banata i blagostanju njenih građana. Razvoj kvalitetne ponude turističke destinacije 8. dodatno oslobađanje poreza na dobit u zavisnosti odbroja novih radnih mesta i sl. implementacija i poštovanje visokih ekoloških standarda i dugoročno održiva valorizacija turističkih potencijala. bazirajući se na održivom korištenju prostornih. priprema investicionih prospekata za najvažnije projekte i njihova ponuda investitorima na lokalnom i internacionalnom tržištu.nastojanju da se formira otvoreno i konkurentno tržište kroz liberalizaciju propisa u delatnostima koje su povezane sa turizmom i uticaj na financiranje projekata u turizmu. Ulazak poznatih međunarodnih hotelskih brendova na banatsko tržište 11. • eliminaciji razvojnih prepreka kroz prilagođavanje zakonske regulative.. • implementaciji prostornih i ekoloških standarda uz postojanje jasne strategije. Godine 1.pokretača razvoja održivog razvoja turizma 2.

• prilagođavanje kriterijuma kvaliteta međunarodnim standardima • Edukacija managementa i svih zaposlenih u turizmu • Efikasnija distribucija i korišćenje savremenih trendova komunikacije i marketinga • podsticanje proizvodnje organske hrane i njen plasman kroz turističku infrastrukturu • Trajna zaštita. • Podizanje nivoa kvaliteta svih smeštajnih kapaciteta.Vremenski okvir realizacije strateških ciljeva banatskog turizam Da bi ostvarili sve zacrtane strateške ciljeve razvoja turizma u Banatu. ona vodi i ka 100 . Osim toga. kako osnovnih tako i komplementarnih. pre svega. To su: Kontinuirani procesi za realizaciju strateških ciljeva: • Razvoj kompletne ponude turističke destinacije Banata. određeni procesi moraju da budu stalno prisutni id a prate i unapređuju rast i razvoj turizma u regionu. • Stvaranje prepoznatljivih proizvoda turističke destinacije Banata • Stvaranje prepoznatljivog imidža turističke destinacije Banata • Povezivanje turističke ponude na regionalnom planu • aktiviranje novih područja sa dominantnim prirodnim turističkim resursima • davanje većih ovlašćenja lokalnim zajednicama za aktivnosti povezane sa aktiviranjem njihovih turističkih potencijala 2010-2015 • Ulazak poznatih međunarodnih hotelskih brendova na tržište • Uređenje vlasničkih odnosa i okončanje procesa privatizacije • Postizanje konkurentnosti Banata na međunarodnom tržištu kapitala • Izgradnja saobraćajne infrastrukture i optimalna organizacija saobraćaja u službi turizma i podizanje kvaliteta pratećih sadržaja na tranzitnim pravcima . • UMESTO ZAKLJUČKA Ova strategija. implementacija i poštovanje visokih ekoloških standarda i dugoročno održiva valorizacija turističkih potencijala Etapni procesi za realizaciju strateških ciljeva : 2008-2010 Donošenje prostornog plana razvoja banatskog turizma u svrhu očuvanja atraktivnih turističkih resursa . treba da se shvati kao osnova za stvaranje konkurentske prednosti turizma Banata i kao koncept koji obuhvata aktivnosti ujedinjavanja turističke ponude celog regiona.pokretača održivog razvoja turizma.

gde je potrebno odmah započeti sa procesima brzih promena. Reč je o procesu preduzimanja koraka ka promeni trenutnog stanja nerazvijenog ili slabo razvijenog turizma u buduće stanje razvijenog turizma u Banatu. može biti predmet sledećeg izveštaja. Zbog toga ćemo u ovom izveštaju navesti samo neke od ključnih zadataka i s željom da upozorimo na potrebu obezbeđenja politike razvoja i ekonomskih mera sa ciljem poboljšanja standard lokalnog stanovništva kroz razvoj turizma Banata. investicija i marketinga banatskog turizma. Izvedena SWOT analiza ukazala je na područja internih slabosti. zavisiće i uspeh u razvoju turizma Banata. Detaljna operacionalizacija strategije u formi zadataka. koje takođe traže određene aktivnosti u cilju njihovog održavanja na postojećem nivou. 101 . analiza je ukazala i na snage banatskog turizma. povezanog s formulisanjem planova konkurentnosti.pograničnoj saradnji sa ciljem stvaranja zajedničkog turističkog proizvoda koji se može plasirati na domaćem i inostranom tržištu. U zavisnosti od brzine i efikasnosti strateškog delovanja. Istovremeno. odnosno daljnjem unapređenju. projekata i aktivnosti.

S. Zaštita u praksi.php (08.06. Kaplan and D. 1995 24. & Janošević. D. Durham.) Savremena kretanja na turističkom tržištu. Broj 17. brok 118. Diccionario enciclopédico. 2004. 11. 2007 25. S.) Strategija održivog razvoja u Evropskoj uniji. Dr Slobodan Ristanović: Kroz Srbiju i Crnu Goru. 2. (2006. L.: http://www. Yee-Chin. & Norton. S. Birks Sinclair & Associates Ltd. Kaplan. Finalni izveštaj. 12. Beograd.) Tourism managment. R. Norton (2004): Strategy maps. Strategija lokalnog ekonomskog razvoj Pančeva. Loznica. broj 138.) Održivi razvoj u lokalnoj zajednici. Princip Bonart Pres. Decembar 2003.Literatura: 1.S. Čigoja 15. Kaplan. Zaštita u praksi. R. str. Harvard Business Review. Beograd. (2004. Bakić O.P. & Norton. Weaver D. Grupa autora:Srbija drumovima. (1998): Automating the Balanced Scorecard. Unković S. 9.org. Čačić K. January-February. Beograd.) Posebni oblici turizma. (2005): Menadžment i strategija. (1992): The Balanced Scorecard – Measures that Drive Performance. Jovanović P. Ekonomski fakultet 16. Beograd. 3. The International Journal of Public Sector Management. 7..srp/odrziva. Silk.C. 75-85.P. (2002. 10. rekama. SIA „KSE-NA“.) 22. Čigoja 17. Management Accounting. (2007. (1996): Using the Balanced Scorecard as a Strategic Management System. Štetić S. Ekonomski fakultet. D.expeditio. OECD (2004): Best Practices in Local Development. Saobraćajni Institut CIP. Broj 80. R. 6. CenORT (2001. Intervjui sa interesnim grupama u Banatu 14. Projekat promocije zapošljavanja: Osnovna studija o lokalnim socio-ekonomskim uslovima i stanju na tržištu rada u četiri pilot opštine: Srbija. D.. Opštine u Srbiji u 2000/07. Menno H. 102 . Bakić O.2007. 5. Harvard Business Review. Čigoja 20. prugama. Beograd. Harvard Business School. Održivi ruralni turizam kao način poboljšanja upravljanja prirodom u donjem Podunavlju 23.) Odgovorni i održivi razvoj turizma.. URL. Madrid. 18. (2006. Beograd. OSCE Mision to Serbia and Montenegro (2004): Liber Perpetum: The Book of Renewable Energy in Serbia and Montenegro. „Banato“ in Marisol Palés Castro: Nuevo Espasa Ilustrado. January-February. Milton Old. (2004): Performance Measurement and Adoption of Balanced Scorecards – A Survey of Municipal Governments in the USA and Canada. 13. Beograd.) Marketing u turizmu. 2003. 4. Jevtić M. (2007. Republički Statistički zavod. str. Espasa Calpe. Akcioni plan za zaštitu životne sredine Pančeva. 8. 19. Đuričin.. David Rule 21. 71-79.

culture-routes. Ministry for Health and Environmental Protection. Volume! . „2020 Vision": World Tourism Organization. „Tourism 2020 Vision".europa.de 12. Ministry for Science . Madrid 1998 34. www. www.php?ID=3791 103 . World Tourism Organization. SCEPP and EAR 29.php?lng=en&dest=bd ac det&id=00000723 www. DRAFT submitted for inter-ministerial consultation 27. www. „Global Tourism Forecasts to the Year 2000 and beyond: Europe".org/iso/en/ISOOnline. World Tourism Organization. 55/05 i 71/05 (2005) Strategija razvoja poljoprivrede Srbije 30.adac. Madrid 2007 36. Madrid 2007 33.nu 4.int/ecolabel 10. www.es 7. Sluzbeni glasnik RS br.iso. Madrid 1999 32.gr.eco-tour.ca/ev fr. http://www. www.Directorate for Environmental Protection and European Agency for Reconstruction Environment (2005) National Environmental Strategy of the Republic of Serbia. www.fairtrade.culturescope.eco-tip. Microsoft Encarta World Atlas. „2020 Vision": World Tourism Organization.net 11. www.gen.Europe. Volume 5.sustainable-tourism. „Tourism 2020 Vision".org 14. Executive Summary. Directorate for Environmental Protection (2001)-National assessment . Madrid 2005 35.int/ecolabel 6.frontpage 2. A New Forecast. www.touringclub.org 9.icte. World Tourism Organization.Framework and Actions for Transition. www. Yearbook 2006: World Tourism Organization. Intenet izvori: 1.ch/iso/en/iso9000-14000 13. WTO „Tourism Generating Markets": World Tourism Organization. www.it 8.europa.Agriculture of Serbia . WTO "Tourism Market Trends . Natalija Bogdanov (2002).org 3. www.life.jp 5. WTO „Global Tourism Forecasts": World Tourism Organization. www.lu/php/fo index.Serbia towards sustainable development 28. Madrid 1994 31. Executive Summary Updated. „Overview and Country Profiles". www.iso.svanen.26. 2007 Edition" : World Tourism Organization. Yearbook of Tourism Statistics. A New Forecast.eu.eu.

edu.htm http://www.htm http://www.aspx.coe.cornell.worldaboutus.ns.uk/ 21.au/urbrev.ac.com/tourism.edu/ 22. www.uk/schools/mcrg/stnati on.surrey.uk/Default.yu 23. 17.greentourism.asp http://assembly.atec. 19.ca/dtc/heritage/heritage heritageproperty.org.gov.int/Documents/Workin gDocs/doc03/EDOC9980. http://www.ca/ http://www.tourismtasmania. 18. www.gov/visitors/tourism.htm http://www.au/ http://www.html http://www.15.sopancevo.html www.uq.yu 104 .ac.org/lang en/awards 2004/gr servia. 201&ID2=DO TOPIC www.nh.rgu.top.LocID-008013002003004.au/tasind/attractions/ http://www.europanostra.com. 16.com/ 24.pancevac. www.htm http://www2.htm www. 20.p4ps.org.com.org.

.............................................................................................................................................................................................SADRŽAJ UVOD ................................................................... ANTROPOGENI TURISTIČKI MOTIVI BANATA ................. PRIVREDNI RAZVOJ .............................................................................................................................................................. 10 10 PRILAGOĐAVANJE STRATEGIJE RAZVOJU TURIZMA BANATA POLOŽAJ I PRIRODNE KARAKTERISTIKE BANATA ......................................................................... 6 ORANIZACIJA ISTRAŽIVANJA ....................................................... 4 .............................................................................. 1 2 3 4 ................................................................ 7 OČEKIVANI REZULTAT ISTRAŽIVANJA .. PROSTORNO-RAZVOJNE I RESURSNE KARAKTERISTIKE TURIZMA BANATA ........................... MATERIJALNA BAZA ZA RAZVOJ TURIZMA ..........................................…… 56 PROSTORNI ELEMENTI RAZVOJA TURIZMA BANATA ................ POLAZNE OSNOVE CILJ ISTRAŽIVANJA VIZIJA .............................................. INFRASTRUKTURNA OPREMLJENOST BANATA ................. ISTRAŽIVANJE U OKVIRU PROJEKTA “BANAT 22” PROMOCIJA 22 TURISTIČKA MESTA I DOGAĐAJA U BANATU ............... TURISTIČKI PROMET BANATA ............................................ 9 ........ 12 SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA ............................................................................. 62 63 66 68 105 ... STANOVNIŠTVO ......................................................................................... ..................................................................................................................................................... 5 METODE ISTRAŽIVANJA TEORIJSKA POLAZIŠTA ........................................................................................................................................................................................................ POLJOPRIVREDA I RURALNI RAZVOJ ................................................... 13 15 17 21 24 28 28 46 52 PRIRODNI POTENCIJALI ZNAČAJNI ZA RAZVOJ TURIZMA ...................................................................... HIPOTEZE .................. 8 KONCEPCIJA I DINAMIKA ISTRAŽIVANJA .... DRUŠTVENO ISTORIJSKE OSOBENOSTI BANATA .................................................... PROSTORNI RAZMEŠTAJ TURISTIČKIH ATRAKTIVNOSTI BANATA …................................... TURISTIČKO GEOGRAFSKI POLOŽAJ BANATA .......

............................................................................................................. 82 USKLAĐIVANJE PROSTORNOG RAZVOJA TURIZMA BANATA ………………… 83 IZBOR MOGUĆIH OBLIKA TURIZMA NA PROSTORU BANATA ............................................................................................... TRŽIŠNO POZICIONIRANJE I SMERNICE . 79 TURISTIČKE ZONE I REGIJE U SRBIJI ......... SADRŽAJ .......................................... 101 105 106 ... …………………………… 85 90 91 93 95 96 98 PRIORITETNE TEME TURISTIČKIH PROIZVODA BANATA STRATEGIJSKA AGENDA U TURIZMU BANATA ............................ 75 ZAKLJUČCI ANALIZE JAVNIH INSTITUCIJA I TURISTIČKIH ORGANIZACIJA ............................ 100 LITERATURA .......................................... VIZIJA TURIZMA U REGIONU BANATA ..................................................................... VIZIJA I STRATEŠKI CILJEVI BANATSKOG TURIZMA DO 2015................................................... PROGRAMI TURISTIČKOG RAZVOЈA BANATA .............................................................................................................................................REZULTATI ANKETE PREDSTAVNIKA SMEŠTAJNIH JEDINICA ...................GODINE …… UMESTO ZAKLJUČKA ............... 68 REZULTATI ISTRAŽIVANJA U TURISTIČKIM AGENCIJAMA i TURISTIČKIM INFORMATIVNIM CENTRIMA .........................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful