Dr Snežana Štetić Redovni profesor Prirodno matematički fakultet Departman za geografiju, turizam i hotelijerstvo Univerzitet u Novom Sadu

STRATEGIJA RAZVOJA TURIZMA BANATA
(STUDIJA RAZVOJA TURIZMA BANATA)

Beograd, 2008.

1

UVOD Predmet istraživanja strategije je razvoj turizma i mogućnosti njegovog održivog razvoja na području Banata koje želimo da pozicioniramo kao turističku destinaciju Srbije sa prepoznatljivim brendom. Radi se o primenjenom istraživanju, koje se bazira na prihvaćenom saznanju da turizam predstavlja privrednu granu koja u potpunosti valorizuje sve resurse u prostoru sa ciljem poboljšanja ekonomskog razvoja. U istraživanju su se uvažavali trendovi razvoja turizma u svetu i provodila terenska istraživanja u okviru svake subregije i užih lokaliteta, a sve u cilju definisanja modela razvoja za uspešno pozicioniranje turističke destinacije Banata na međunarodnom tržištu. Pristup ovom istraživanju je u težnji da se postigne viši stepen kvaliteta i zadovoljavajući stepen blagostanja lokalnog stanovništva u XXI veku. U rezultatima istraživanja se naglasak stavlja na preduslove koje treba ispuniti da bi turizam zaista postao jedan od vodećih elemenata sveukupnog razvoja regije, a destinacija Banata postala značajna turistička destinacija u Srbiji i širem okruženju. Važno je zato da se naglasi da je Ugovorom o izradi programa predviđen i monitoring , s intencijom da preraste u trajan kontrolni mehanizam turističkog razvoja i uspešnosti pozicioniranja ove turističke destinacije u okruženju. Polazne osnove Društveno ekonomske i političke promene praćene rizicima, kao i promene u širem okruženju Republike Srbije nametnule su potrebu da se istraži položaj turizma Banata u novim uslovima. Na to utiču i novi sadržaji razvoja društva u celini kao i snažan razvoj tehnologije koji u velikoj meri usmeravaju veličinu i strukturu društvenog proizvoda i novi pristup razvoju turističkih destinacija. Iskorak koji je učinjen u razvoju turizma Banata poslednjih godina, dodatno je nametnuo uslove za njegove buduće pravce razvoja i potrebu da se uporedno teži ostvarenju najviših ekonomskih, ekoloških i socijalnih ciljeva. Ukoliko želimo da pratimo savremene trendove, potrebe lokalnog stanovništva i tržišta, nameće se obaveza definisanja pravca i strategije razvoja. To predstavlja prekretnicu sveukupnog razvoja Banata, kojoj turizam treba da postane značajna pokretačka snaga ukupnog ekonomskog razvoja. U poredjenju sa drugim ekonomskim granama, koje ima ili može imati na ekonomski razvoj i na kvalitet života stanovništva Banata, turizam ima poseban značaj. Upravo ta uloga turizma, i izrazito naglašene promene koje nameće savremeno turističko tržište i sve značajniji uticaj turizma na domicilno stanovništvo, nametnuli su potrebu da se istraže realne mogućnosti njegovog budućeg razvoja, kako bi se definisale smernice, i osigurala odgovarajuća dokumentacijska osnova za savremeni pristup upravljanju turizma na nivou ove turističke destinacije. Ovaj problem je prepoznat od strane svih relevantnih tela Banata, što je u saradnji s timom naučnika i stručnjaka rezultiralo konkretnim projektnim zadatkom da se postavi teorijski utemeljen i praktično izvodljiv model razvoja turizma Banata. Naglasak je stavljen na potrebu da se mnogobrojne

2

komparativne prednosti ove turističke destinacije tržištu ponude na odgovarajući način, i da se preoblikuju u prepoznatljive konkurentske prednosti. U središtu razvoja treba da bude profitabilni turistički proizvod čiji je integralni deo maksimalno očuvana životna sredina, kao i stalno poboljšanje kvaliteta. To je izuzetno značajno jer privlači, turiste sa različitih tržišta. Na taj način se utiče na ukupni ekonomski razvitak i blagostanje lokalnog stanovništva. Istraživanja koja su uradjena u okviru strategije uvažavala su specifične interese svake pojedine destinacije i lokaliteta kao uže destinacije, sa posebnim osvrtom na heterogenost raspoloživih turističkih resursa i atrakcija. Pošlo se od uvažavanja svih relevantnih osnova, na način da se turistički proizvod turističke destinacije Banata oblikovao uz uvažavanje hijerarhije ciljeva a u razvojnom modelu ova destinacija sagledala u jedinstvenom i neponovljivom spoju mogućnosti koje nudi njena okolina a posebno destinacije razvoja specifičnih oblika turizma. Cilj istraživanja Prema urađenoj Strategiji razvoja turizma Srbije očigledno je da Srbija ima komparativne prednosti u turizmu, međutim zaključak je da ona nije ispravno tržišno pozicionirana. Iako poseduje diverzifikovanu strukturu turističkih resursa, dobru saobraćajnu povezanost i poseduje ljudske potencijale njeni turistički proizvodi nisu dovoljno razvijeni pa, ne mogu biti adekvatno plasirani na inostranom turističkom tržištu. Samim tim, naša zemlja ne ostvaruje značajan devizni priliv od turizma. Mali broj smeštajnih kapaciteta i zastareli objeki utiču i na nemogućnost njihovog plasiranja na inostranom tržištu. Dosadašnja ulaganja nisu ni približno dovoljna da bi se ova situacija poboljšala. Zbog zatvorenosti tržišta u Srbiji kasni proces restrukturisanja i privatizacije, kao i inostranih ulaganja što utiče na zaostajanje turističke privrede Srbije u stvaranju modernih oblika ponude kao što su novi tematski hoteli, tematski parkova, golf tereni, wellness centri, ruralni sadržaji, nove infrastrukture za potrebe turista specijalnih interesovanja i dr. Posmatrajući ove zaključke, očigledno je da se ova slika direktno prenela i na područje Banata, čija turistička ponuda ima sve karakteristike globalne turističke ponude Srbije. U želji da u potpunosti sagledamo sve strane turističkog proizvoda Banata urađena su opsežna anketna istraživanja na terenu za potrebe ove studije. Na taj način, sagledali smo situaciju na terenu i dobili podatke kako posluje turistička privreda, koje su jake i slabe tačke, a šta su pretnje i mogućnosti turizma Banata. Cilj ovog istraživanja je da se izradi teorijski utemeljen i praktičan model razvoja turizma Banata, koji će da osigura razvoj konkurentne destinacije, isplativog turističkog proizvoda i rast standarda stanovništva. Plan razvoja mora da da konkretne odgovore na sva otvorena pitanja, što znači da treba imati jasnu viziju, da podržava načelo održivog razvoja, realno proceni potencijale ulaganja i njihove ekonomske efekte. Istraživanjem treba da se dodje do saznanja, kako ponuditi tržištu prepoznatljiv turistički proizvod visokog kvalitet, i da osigura prosperitet i viši kvalitet života građana Banata. To nameće obavezu da se prepozna interes svih učesnika ponude, i da se kroz partnerstvo osigura jedinstveno delovanje svih elemenata razvoja javnog i privatnog sektora. Na taj način će se ovim planom definisati smernice i aktivnosti po nosiocima .

3

Budući razvoj treba da počiva na tradiciji turističkog razvoja i njegovom budućem razvoju. ali i potrebi da se uvaže njihove prostorne. da turizam može doprineti kompletnom ekonomskom razvoju. znači da treba bolje valorizovati znanje. na način da postane osnovna snaga razvoja drugih delatnosti. ima osnovu kroz jasno definisane opštih i pojedinačnih ciljeva. očuvane prirodne i antropogene resurse kao i uključivanje lokalne zajednice. Ovako postavljenu hipotezu možemo da dokažemo imajući u vidu sledeća teorijska i praktična saznanja: 4 . Posebno se naglašava cilj očuvanja životne sredine. Uslov je da se na novim. Plan pozicioniranja Banata kao jedinstvo različitosti. U tim okvirima pristupilo se razradi ekonomskih. naučno utemeljenim i u praksi dokazanim saznanjima postavi takav model razvoja. istorijske. kvalitet ponud. Na taj način plan ima za cilj podizanje turističke ponude na viši nivo kvalitet. Hipoteze U istraživanju se polazi od opšte hipoteze. Cilj je i bolja valorizacija kulturno-istorijskih spomenika i njihova zaštita za generacije kojima to treba ostaviti u nasledje. koje moraju da bude na kvalitetniji način prepoznate na turističkom tržištu. koji znači prihvatanje održivog razvoja kao koncepcije koja ima polazište u još uvek raspoloživim prirodnim resursima (koje treba čuvati i unapređivati). kojim će se pokrenuti razvoj turizma u Banata. ekoloških i društvenih ciljeva. podizanju standarda i kvalitet života lokalnog stanovništva Banata. Turistička destinacija Banata želi da se profilira kao turistička regija čije će različitosti i posebnosti predstavljati njenu komparativnu prednost. posebno onih koji su svoju životnu sudbinu vezali na posredan ili neposredan način za sudbinu razvoja turizma. Vizija Vizija razvoja turističke destinacije Banata. tada možemo da definišemo smernice za realizaciju opštih i posebnih ciljeva turističkog razvoja Banata. Ukoliko tome dodamo i ostale pogodnosti. pri čemu treba uvažavati potrebe ljudi koji žive i rade na prostoru ove turističke destinacije što znači ujedno i povećanje kvalitet života lokalnog stanovništva. resursne i kulturne posebnosti kroz jedinstvo različitosti. na način da će se one objediniti u jedinstveno tržišno i prostorno povezanu celinu. ali i svake pojedine uže turističke destinacije.Strategija razvoja turizma Banata je od strane naručioca i izvodjača koncipiran kao osnovni strateški dokument. čime se značenje plana širi i na druga područja kojima se određuje budućnost i trasiraju mogući pravci daljeg razvoja jasno prepoznatljive turističke destinacije Banata. ali i svesti lokalnog stanovništva koje želi da sačuva autohtone vrednosti. koji će da osigura da se Banat pozicionira kao prepoznatljiva i privlačna turistička destinacija. Osnovni cilj plana je povećanje konkurentnosti turističke ponude ove turističke destinacije uz istovremeni porast blagostanja građana.

Samo inovativni turistički proizvod destinaciji može da osigura viši stepen prepoznatljivosti . Globalizacija je doprinela velikoj heterogenosti turističke tražnje na svetskom turističkom tržištu usled brzih ekonomskih. i pretvoriti u konkurentske prednosti. Kroz razvoj malih i srednjih preduzeća u oblasti turizma . koje se mogu zameniti tercijarnim sektorom u čemu veliki značaj pripada uslužnim delatnostima. valorizovati. skup predviđenih intervencija u stvaranju uslova poželjnih za razvoj biznisa (jačanje pozitivne spoljašnje snage i unapređenje administrativnih kapaciteta lokalnih samouprava). Metode istraživanja Priroda istraživanja nametnula je potrebu da se pođe od istorijske metode. Da se turistička destinacija prepoznaje po komparativnim prednostima. Samo se racionalnom i efikasnom saradnjom odnosno "partnerstvom" svih segmenata značajnih za razvoj turizma može da ostvari konkurentska prednost. na način da delimično ili potpuno nestaju neke delatnosti. metode apstrakcije i konkretizacije. Turistički trendovi se sagledavaju u okvirima kontinuiranog rasta i razvoja turističke ponude i potražnje i u uslovima sve izraženije konkurencije među turističkim destinacijama na svetskom turističkom tržištu.g. kao potencijala koje treba prepoznati. Pri tome je konsultovana brojna savremena naučna i stručna liiratura i mogućnosti praktične primene ovih postavki u praksi kroz mnogobrojna istraživanja na terenu. 5 . Svrha i cilj nove Evropske regionalne i kohezione politike koji se ogleda kroz. Plasman ovakvog turističkog proizvoda nameće potrebu izbora optimalnog modela upravljanja destinacijom. Banat dugoročno vidi svoju šansu. političkih i drugih promena. kao i Poboljšanje korišćenja lokalnih resursa u cilju privlačenja spoljnih resursa (prvenstveno kapitala) koji su teško dostupni na lokalnom nivou. Da su zbog različitih ekonomskih i političkih okolnosti neke konkurentne turističke destinacije osigurale bolje pozicioniranje na turističkom tržištu. Prošle godine (2007.) ova kretanja su dostigla nivo od skoro 9oo miliona inostranih turista (UNWTO). antropogenih i ljudskih. što znači izgradnju "inteigrisanog menadžmenta kvalitet" Nova evropska politika razvoja ima za cilj povećanje konkurentnosti regiona putem podrške politici boljeg iskorišćenja potencijala – prirodnih. Tokom istraživanja i izrade Strategije razvoja primenjivane su metode analize i sinteze. kako bi se došlo do ocene dostignutog stepena teorijskih pretpostavki. tehnoloških.Savremena turistička kretanja na globalnom nivou u stalnom su porastu. da Srbija u svetu sve više stiče imidž atraktivne turističke destinacije da se ekonomija Banata poslednjih godina suočava sa ozbiljnim strukturnim promenama. kulturnih.

utemeljen na sintetičkoj metodi sagledavanja različitih metodoloških postupaka. a metodom komparacije se došlo do saznanja o željenim ciljevima i pravcima razvoja Banata kao turističke destinacije. primenjen je logički i analitički postupak analize i sinteze. Metodološka istraživanja u vezi sa ovim projektom rađena su: Kroz primarna i sekundarna istraživanja i direktnim kontaktom sa interesnim subjektima što utiče na stvaranje objektivne slike pretpostavke razvoja turizma Banata. Klasifikovana su sva svojstava do kojih se došlo istraživanjem kako bi se ukazalo na bitne veze i odnose. metode generalizacije i specijalizacije. metoda uzorka. metoda komparacije. Dobijeni rezultati prilikom istraživanja su se primenom deduktivne metode oblikovali u formu modela razvoja. Sa ciljem definisanja upravljačkog mehanizma i obezbeđivanja plana implementacije strategije upravljanja turizmom Banata. Savremeni turista deo je sveopšte homogenizacije tržišta i zahteva 6 . Primenom principa od posebnog ka opštem sagledavajući specifičnosti turističke ponude Banata i uklapanja u Strategiju razvoja turizma Srbije. koristila se induktivna metoda za donošenje sudova o problematici koja se istražuje. stepena razvoja i afirmacije užih turističkih destinacija na području jedinstvene turističke destinacije Banata.metode indukcije i dedukcije. U obradi rezultata prikupljenih na temelju anketnih upitnika i radionica na terenu. kao i drugih pretpostavki razvoja turizma. koja mora da osigura ispunjenje zahteva ciljnih korisnika u okviru globalnih preferencija turista za određenim proizvodima. a "field" istraživački rad baziran je na proverenim metodama i tehnikama. Primenjeni su uobičajeni metodološki instrumenti tako da su "desk" istraživanja temeljena na raspoloživoj dokumentaciji u koncipiranju relevantnih sadržaja plana strategije razvoja turizma. Rezultat takvog pristupa doveo je do konkretizacije teorijskih saznanja o specifičnim karakteristikama značajnim za razvoj turizma ove destinacije. Teorijska polazišta Procesi globalizacije u turizmu manifestuju se kroz intraregionalna i interregionalna putovanja. koji će se prezentovati u deskriptivnom i elektronskom obliku. Analizom postojećeg stanja turističkih resursa i atrakcija. Istaknuto mesto pripalo je i delfi metodi kao podlozi za prognoziranje budućeg razvoja. Uvek se polazilo od opštih metodoloških načela koja su uobičajena za ekonomska istraživanja. Na osnovu kvantitativnih i kvalitativnih tržišnih istraživanja . metoda klasifikacije. Svaka turistička destinacija je mala geografska celina. Primenom principa od opšteg ka posebnom sagledavajući razvoj turizma Srbije i mesto turizma Banata. Uočavajući mogućnosti razvoja turizma Banata posebno je dat naglasak na analizu klastera i njihovu integraciju u celovitu razvojnu strategiju turizma Banata. uslugama ili načinom života. apstrakcije i generalizacije u otkrivanju zakonitosti ponašanja svih segmenata značajnih za razvoj turizma ove turističke destinacije. korišćen je dijalektički pristup problemima.

a i zbog saznanja da za ovu turističku destinaciju turizam ima više pozitivnih no negativnih uticaja. Turistička destinacija Banata treba da bude strateški definisana poslovna celina. da proverava (testira) dostignuti stepen saznanja. Ovu ponudu treba oblikovati uz uvažavanje opštih i posebnih trendova. kojom treba upravljati na novim osnovama i time stvoriti osnovne pretpostavke za pretvaranje komparativnih u konkurentske prednosti. a u dokazivanju postavljenih hipoteza. prepoznatljiva po svim relevantnim elementima. ali istovremeno prepoznatljiva po specifičnostima svoje ponude. To je integralna celina koja uvažava sve relevantne zahteve prisutne u sistemu globalizacije. i da ih uključuje u gotove celine. nove organizacije. koji dominiraju na svetskom turističkom tržištu i koje treba dalje istraživati i oslanjati se na njih. 7 . koji odražavaju rezultate sporazuma svih zainteresovanih učesnika privatnog i javnog sektora. što dovodi do ujednačavanja potreba i želja kupaca na svetskom nivou. Zbog toga treba da se istraže svi specifični zahtevi potražnje. vizije i prihvaćene metodologije. Turistička destinacija Banata kao značajna turistička regija u Srbiji.uvažavanje standarda. opredelila se za održivi razvoj. Koncipiranje ponude turističke destinacije mora da uvažava osnovne komparativne prednosti. značajno je opredjeljenje istraživačkog tima. to još više naglašava potreba da se ova ponuda integriše. Upravo su na ovim polazištima utemeljen potrebe zahtevi da se Banat definiše kao turistička destinacija koja postaje i poslovna jedinica turističke ponude.sistema opremanja i osiguranje integralnog kvalitet ponude. sa zadatkom uvođenja novih metoda marketinga. s obzirom na očuvanost prirodnih resursa i istorijskog nasledja. kako bi se mogla održati konkurentnost destinacije na uvažavanje eko-pristupa i načela održivog turizma. u kome samo objedinjeni poslovni i drugi subjekti mogu da odgovore na sve izazove na odgovarajući način. Težište se pomera od pojedinog subjekta turističke ponude na turističku destinaciju odnosno na stvaranje integralnog proizvoda destinacije kojim upravlja destinacijski menadžment u jednom od prihvaćenih oblika partnerstva. mora imati jasan imidž i da osigura uslove za stvaranje pozitivnog poslovanja. kao polazište za bolje pozicioniranje na nacionalnom i svetskom turističkom tržištu. Kako savremeni turisti ne žele da koriste samo osnovnu ponudu turističkog mesta. i ponude integrisani sadržaji u novoj organizovanoj formi. Organizacija istraživanja Na polazištima ciljeva. već zahtevaju organizovanu ponudu i van njegovih užih granica. koje treba da budu prepoznatljive i prilagodjene potrebama ciljnog tržišta. Takav pristup je uslovljen sve većim pritiskom konkurentskog okruženja. Konkurentnost na globalnom turističkom tržištu i strukturne promene onemogućavaju ravnomeran rast svake turističke destinacije. pa se od ekonomskih i drugih subjekata u turizmu zahteva njihovo prilagođavanje novim odnosima. za što ima šanse. Upravo su na ovim polazištima definisani oni elementi modela.

Tokom izrade Strategije razvoja naglasak je stavljen na: timski rad i multidisciplinarnost u organizovanju tima.neprofitnih organizacija. a posebno tokom istraživanja postignuta je saglasnost o ključnim. Izrada ovog projekta treba da ukaže na neka osnovna pitanja i pravce razvoja turizma Banata kao što su: Na koji način Banat treba da poveća konkurentnu sposobnost na domaćem turističkom tržištu . Već tokom ugovaranja. strateškim pitanjima održivog razvoja. s ciljem da se Banat pozicionirana kao prepoznatljiva turistička destinacija. pristup istraživanju koncipiran je od posebnog ka opštem. kroz jačanje pozicije međusobno povezanih subjekata u ponudi jedinstvenog turističkog proizvoda destinacije. Tako se krenulo od elemenata relevantnih za konkretne poslovne sastave. Kako banat plasirati na inostranom turističkom tržištu. Očekivani rezultat istraživanja Rezultat ovoga istraživanja je izrada Strategije razvoja razvoja turizma Banata od koga se očekuje da pruži jasne i realne odgovore na sva otvorena pitanja definisana projektnim zadatkom. do zahteva turističkog mesta (lokaliteta). preko sub-regija. koja su vodila ka ključnim obeležjima "jedinstva različitosti" toliko karakirističnim za turističku destinaciju Banata. za stvaranje povoljnije ulagačke klime za investitore. Rezultati istraživanja i koristi Strategije razvoja mogu se jasno prepoznati i na polju podizanja kvalitet života lokalnog stanovništva. za bolje korišinje kapaciita i osigurane očekivane stope povratka ulaganja. Primena Strategije razvoja pretpostavlja stvaranje "inovativnog destinacijskog menadžmenta". i stalno prisutna terenska i druga izvorna istraživanja. Kako obezbediti primenu ovog projekta. kontinuiranom testiranju rezultata svake faze istraživanja odnosno pojedinih tematskih celina kako bi se sadržaj prilagodio stvarnim potrebama i interesima svih zainteresovanih u lokalnoj zajednici. odnosno od niže hijerarhije prema višoj. 8 . a podržavan je i kroz sinergijsko usuglašavanje strategija. To je pretpostavka za brže repozicioniranje učesnika turističke ponude. što se očekuje i tokom njihovog sprovodjenja. po čemu se ona izdvaja od mnogih njoj sličnih. Pronalaženje sredstava za investiranja u turistički razvoj. Pravci razvoja turističke svesti lokalnog stanovništva Stvaranje pozitivnog imidža o turističkoj ponudi Banata na domaćem i inostranom turističkom tržištu. Identifikacija područja sa jakom potencijalnom turističkom ponudom. zaposlenih i domicilnog stanovništva. a posebno s ciljem da plan razvoja turizma bude prihvaćen od domicilnog stanovništva. kao uslova i svrhe njegove izrade i sprovodjenja. uopštavanja posebnosti. do turističke destinacije Banata kao celine.

na lokalne turističke organizacije. kao i za svaku destinaciju. Menadžeri svih nivoa i profila u turističkim organizacijama moraju da postignu konsenzus na profitnim ili neprofitnim osnovama. Na taj način svaka anketirana grupa dala je sopstveno mišljenje o elementima turističke ponude Banata. Koncepcija i dinamika istraživanja U skladu sa prihvaćenom metodologijom izrade Strategije razvoja izvršeno je obimno empirijsko istraživanje stanja turističke ponude Banata. na turističke i ostale ekonomske subjeke. ali i na sve ostale direktne i indirektne učesnike u turističkom razvoju. Tokom 2008 godine provedeno je obimno empirijsko istraživanje. zaposlenima u turističkim organizacijama. Tu se prvenstveno misli na jedinice lokalne samouprave. čiji je zadatak osposobljavanje ljudi za njegovu primenu. ali i užih turističkih destinacija. To se prvenstveno odnosi na stvaraoce turističke ponude. i biće organizovan veliki broj prezentacija i radionica za destinaciju Banata kao celinu i za uže turističke destinacije od turističkih mesta do sub-regija. a sadržavali su opšta i posebna pitanja za svaku navedenu ciljnu grupu. a s ciljem ocene postojeće turističke ponude Banata kao jedinstvene destinacije. Istraživački tim izvršiće prezentaciju koncepcije izrade Strategije razvoja turizma Banata. turističke organizacije.turističke organizacije i turistički menadžment. treba ugovoriti i brojne radne sastanke sa članovima lokalnih uprava i samouprava. Jedan od preduslova uspešne primene Strategije razvoja je sprovođenje monitoringa i uključivanje sistema kontinuirane edukacije. je kao rezultat primenjenog istraživanja koncipiran s ciljem da u praksi osigura visoku aplikativnu vrednost. Istraživanjem su obuhvaćene sledeće ciljne grupe: turistička privreda. Rezultate istraživanja objavićemo na taj način da se prepozna zajedničko i posebno u turističkoj ponudi ove jedinstvene turističke destinacije. tj. i posebno će se evidentirati lokacije u kojima treba da se ostvari veći stepen prilagođenosti zahtevima turističkog tržišta na koje je turistička destinacija Banata orijentisana. svima koji turistički razvoj destinacije povezuju s osiguranjem dobrih uslova rada i podizanjem kvalitet života. na način da ih razumeju i sprovedu u život kao rezultat sopstvenih želja i saznanja. Pretpostavka za to je da ga kroz hijerarhiju ciljeve prihvate svi stepeni odlučivanja (od najnižeg do najvišeg). uspostavljenog na načelima partnerstva. Tu treba uključivati sve vodeće stručnjake na nivou destinacije. i ostalim zainiresovanim osobama. Anketni upitnici provedeni su na reprezentativnom uzorku. Osim toga. Anketnim upitnicima o stanju u turističkoj destinaciji i mogućnostima za razvoj turizma izvršen je popis sadašnjeg stanja 9 . od koga se očekuje da postane lider i pokretač razvoja turizma na novim osnovama. ali i o pitanjima koja su od posebnog interesa samo za tu interesnu grupu. i izaberu lidera koji će prema zajedničkoj koncepciji upravljati destinacijom uz uvažavanje svih relevantnih elemenata. kao i na celokupnu zainteresovanu javnost. utemeljeno na reprezentativnom uzorku. Završeni plan treba da bude i podloga i polazište za delovanje destinacijskog menadžmenta. ali dati šansu i mladim i drugim kreativnim kadrovima. i da se oživotvori u što širem obuhvatu i u realnom vremenu.Ovaj plan. lokalnog stanovništva.

linijama i površinama. Rumunije i Mađarske. Izrazito ravničarski predeo sa Deliblatskom peščarom i Vršačkim planinama (641 m). Srpski deo Banata najveća je od tri regije koje čine Vojvodinu (Banat. Istraživanja turističke destinacije Banata ukazuje na činjenicu da se turisti najčešće grupišu i posećuju određene delove ove turističke destinacije. To su centralni lokaliteti i turistička jezgra. dok veoma mali deo Banata administrativno pripada gradu Beogradu. a ukupno 750 hiljada stanovnika. Ima 177 naselja panonskog tipa. shodno svojim karakteristikama. STANJE. POLOŽAJ I PRIRODNE KARAKTERISTIKE BANATA Region Banat je geografska celina. pa samim tim ne predstavljaju značaj prilikom turističke prezentacije. Backa. u nastavku ćemo vrlo koncizno prikazati ključne sadržaje istraživanja. administrativno podeljena između Srbije. POTENCIJALI I OGRANIČENJA ZA RAZVOJ TURIZMA Distribucija turističkih tokova u okviru destinacija Banata nije ravnomerna u većini slučajeva. najbrojnije je srpsko stanovništvo (65%).000 stanovnika. na domaćem i inostranom turističkom tržištu. dok druge mnogo veće površine unutar destinacije nisu predmet interesovanja posetilaca.PRILAGOĐAVANJE STRATEGIJE RAZVOJU TURIZMA BANATA Kako je vrlo teško napraviti kratak plan prezentacije svih saznanja do kojih se došlo prilikom izrade Strategije razvoja turizma Banata. Jedan od ciljeva ove strategije je da se izvrši uravnoteženje turističke ponude čitavog prostora kako bi svi delovi imali podjednake šanse. s posebnim naglaskom na predstojeće zadatke. potom mađarsko. pa rumunsko. Srpski deo Banata je uglavnom lociran u Autonomnoj Pokrajini Vojvodini. Srem). zbog koncentracije turista na pojedinim tačkama. Karta broj 1: Teritorijalni prikaz Banata 10 . od kojih 30 sa više od 5. Najveći grad je Zrenjanin.

56% ukupne površine Srbije (izuzimajući Kosovo) i 45. je potencijalna konkurentna prednost koja može učiniti da region postane raskršće značajnih međunarodnih tokova i resursa. Podaci o površini Banata. Njegov geografski položaj. a do ušća Tise granicu na zapadu čini Tisa. Granice prema istoku i severu su političko-administrativne.110). broju naselja i broju stanovnika možemo videti u narednoj tabeli: Tabela broj : Teritorija Banata Teritorija CENTRALNA SRBIJA AP VOJVODINA Srednje-banatski okrug Površina. Beograd 2004.830 km² što predstavlja oko 17.825) i Vršac (36.Granice Banata su prema zapadu i jugu jasne i čine ih reka Dunav na jugu. Karta br.001). Kikinda (41. U ovim geografskim granicama Banat zahvata 9. 2: Administrativna podela Banata 11 . km2 55968 21506 3256 Broj naselja 4239 467 55 50 94 Broj stanovnika prema Broj stanovnika prema popisu 1991 popisu 2002 5611242 1970195 216754 177542 315633 5466009 2031992 208456 165881 313937 Severno-banatski 2329 okrug Južno-banatski okrug 4245 Izvor:Republički zavod za statistiku. Na teritoriji Vojvodine Banat je administrativno podeljen na okruge: Severnobanatski. Srednjobanatski i Južnobanatski sa ukupno 19 opština.71% ukupne površine AP Vojvodina. jer se nalazi između Centralne i Jugo-istočne Evrope i na taj način je povezan sa zapadnom evropom i Bliskim istokom. a ostali veći gradovi su: Pančevo (76. Najveći grad srpskog Banata je Zrenjanin (79.545).

Povoljan prostorni razmeštaj za određeni turistički region znači prednost za razvoj. dok nepovoljan položaj može da predstavlja realnu prepreku u razvoju turizma. motiva područja ili regiona – udaljenost od glavnih putnih pravaca i sredstava za komunikaciju. prilagođenost oscilatornim kretanjima turista. Dva prelaza na Dunavu i pet na Tisi čine veze kojima je Banat povezan sa ostalim delovima naše zemlje. uklopljenost u širu teritorijalnu celinu i dr. 3: Geografski položaj Banata Turističko-geografski položaj Banata je povoljan. 12 . Veze Banata sa Mađarskom nisu razvijene. i dva železnička (kod Vršca.TURISTIČKO-GEOGRAFSKI POLOŽAJ BANATA Turističko-geografski položaj je izuzetno važan sa aspekta prostornog razmeštaja turističkih znamenitosti.koji se nalazi između Tise. Od vodenih puteva Dunav i Tisa imaju veći značaj u ostvarivanju veza sa ostalim delovima naše zemlje i drugim zemljama Evrope.Vatin i kod Kikinde) prelaza za Rumuniju. Položaj Banata u odnosu na susedne zemlje je povoljan. jer predstavlja severoistočni deo Vojvodine. Jedino je prema Sremu Banat ostao zatvoren a jedan od razloga je da na Banatskoj strani ne postoji nijedno veće naselje na Dunavu. Karta br. Dunava i Moriša a na istoku do reke Tamiša i Černe. Postoje dva drumska prelaza (kod Vatina i Srpske Crnje).

Karta br 4: železničkih pruga 13 . Preko ovog ravničarskog područja oduvek su vodili najkraći putevi između centralne Evrope i Bliskog Istoka. Danas je mreža pruga u Banatu duga 439.1 kilometar. Kroz Vojvodinu prolaze mnoge važne saobraćajnice. gde se račva: jedan pravac vodi na istok ka granici sa Bugarskom. prema Skoplju i Solunu. Pre svega autoput E-75 koji ide iz centralne Evrope i Horgoša na granici prema Mađarskoj. Najstarija železnička pruga je od Rešica u Rumuniji preko Jasenova za Bazijaš na Dunavu. počele su da se grade železničke pruge. Nešto kasnije je izgrađena pruga Segedin – Kikinda – Temišvar i Temišvar – Vršac – Bela Crkva. odnosno Uljma – Bela Crkva. Skoro svi ovi putevi su zadržali svoje prvobitne i značajne funkcije. Veliki Bečkerek sa Kikindom itd. zatim Segedin preko velikog Bečkereka sa Pančevom. pa preko Novog Sada do Beograda i dalje na jugoistok ka Nišu. ali povlačenjem granica prema Mađarskoj i Rumuniji one su izmenjene i više orjentisane prema Pančevu i Beogradu. Najvažniji drumski putevi su: Beograd – Čenta –Perlez – Zrenjanin-Kikinda – Mokrin i druga linija jeste Beograd – Pančevo – Alibunar. Postojeća putna mreža je uvek bila u funkciji proizvodnih potreba Banata. su bile one koje su povezivale Segedin preko Kikinde sa Temišvarom. Oko autoputa je razvijena i mreža lokalnih puteva i železničkih pravaca. na ovom području. drugi na jug. U drugoj polovini XIX veka.SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA Na teritoriji naše zemlje je značajna raskrsnica međunarodnih puteva i predstavlja most između Evrope i Azije i Evrope i Afrike.Uljma –Vršac . Treći krak autoputa E-70 se u Sremu odvaja na zapad. Drumske veze iz XVIII veka.Vatin – rumunska granica. Ona je bila namenjena izvozu gvozdene rudače iz poznatih rudarskih krajeva. prema susednoj Republici Hrvatskoj i dalje ka zapadnoj Evropi.

14 . plovnog puta spaja Atlantik i Mediteran povezuje zapad i istok Evrope i samim tim pruža evropljanima skoro neograničene mogućnosti za plovidbu. U Vojvodini je aktivno i osam sportskih aerodroma i to u Subotici (Bikovo). Vojvodina se nalazi na južnom . Čeneju. a nešto manje na Begeju i najmanje na Tamišu. Pančevu i Beloj Crkvi. Najveće pristanište je Pančevo . Sremskoj Mitrovici. Ečkoj. Kikindi. banatsko područje gravitira ka aerodromu ''Nikola Tesla''.. Na sledećoj karti se može videti udaljenost aerodroma u beogradu od pojedinih gradova (u kilometrima i časovima letenja. zapadnoevropskim i istočnim zemljama.505 km. Karta br. Dunav je plovan celom svojom dužinom oko Banata i povezuje Banat sa srednjoevropskim . 5: Plovni putevi Vojvodine Što se tiče vazdušnog saobraćaja.Vodeni saobraćaj se odvija na Tisi i Dunavu.delu Panonske nizije gde je i najveće rečno hidročvorište u Evropi. koji svojom dužinom od 3. To ujedno pokazuje i mogućnost potencijalne turističke klijentele u područje Banata. Sastavni je deo transevropskog plovidbenog sistema Rajna-Majna-Dunav. kao i cela Vojvodina.

2000 PROMENE U POPULACIJI (%) -5. prema rezultatima popisa iz 2002.24 -3.66 0. prouzrokovan najviše procesom pada stope rođenih tokom sedamdesetih. u smislu pojačanog pritiska starijeg stanovništva na posao. i 2002. 15 . 1991.STANOVNIŠTVO Ukupan broj stanovnika Banata. Sve manje učešće mladih na tržištu radne snage i sve veći broj starijih stvara ozbiljne ekonomske posledice.16 1. Popis 2002 Od početka sedamdesetih godina dinamika populacije je negativna.89 4. budući da proizvodi negativne efekte na tržište radne snage .30 -1.g. što je sa društveno-ekonomske tačke gledišta veliki problem. godine je nešto manje od 720 hiljada. PROMENE U POPULACIJI 1991 – 2002 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA Republika SRBIJA (*) PODACI ZA PERIOD 1990 . što je ispod nacionalnog proseka. naročito i zbog promena starosne strukture stanovništva i starenjem populacije.) 73 66 78 73 94 85 Izvor: RZS. Tabela broj 1: Broj stanovnika i gustina naseljenosti Banata BROJ STANOVNIKA I GUSTINA NASELJENOSTI PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA Republika SRBIJA BROJ STANOVNIKA 1991 2002 179783 170361 221353 214366 328428 332706 729564 717433 2013889 2030992 7822795 7498001 ST/Km2 (2002.31% ukupnog broja stanovnika AP Vojvodine.15 Izvor: Ibid Upoređivanje starosne strukture stanovništva između 1991. Gustina naseljenosti je 73 stanovnika po km2. godine ukazuje na povećanje broja starijih u ukupnom stanovništvu. Tabela br 2: Promene u populaciji u periodu od 1991-2002. što približno iznosi 35.

nema pristup nekim uslugama što utiče i na nedostatak pokretača razvoja većih naselja.3 22.1 42.0 42.3 10. možemo da zaključimo da su pozitivne tačke razvoja: etnička raznovrsnost stanovništva .2 Godine 50-64 n. a pre svega razlike u prosečnom životnom veku polova. Međutim.4 25.9 16.9 21. što ukazuje na to da veliki deo stanovništva.5 15.7 41.Struktura stanovništva prema polu ukazuje na povećanje broja ženske populacije koji nastaje iz nekoliko razloga.3 18.9 42.8 18.8 16.5 Godine 20-49 n. Specifične inicijative i akcije koje za cilj imaju podsticanje učešće žena na tržištu rada.9 24. Slabosti stanovništva se ogledaju kroz: nisku stopu nataliteta. 179298 220843 326116 726257 2013889 9696161 Ukupno n.0 25.6 22.2 20.0 18.6 19. koji funkcionišu kao osnova za prodiranje novih tehnologija i kultura. Zbog toga dolazi i do odliva radne snage prema većim urbanim delovima Vojvodine i ostalog dela Srbije. 68745 87004 132722 288471 865599 3132832 % 41. 44586 55071 84739 184396 517803 2953988 % 24.2 Godine 65+ n.7 41.7 12.8 Izvor: Ibid Stepen urbanizacije je relativno nizak i nepromenjen tokom protekle decenije.6 41.6 42. do sada nije zadovoljavajuće. 165346 207836 312017 685199 2031992 7450071 % 100 100 100 100 100 100 % 100 100 100 100 100 100 Godine 0-19 n. 74806 90630 137085 302521 844649 3998227 % 41.0 12.0 19.1 12.1 Godine 50-64 n. STAROSNA STRUKTURA STANOVNIŠTVA 1991 Područja Severni Banat Srednji Banat Južni Banat BANAT Vojvodina Republika Srbija 2002 Područja Severni Banat Srednji Banat Južni Banat BANAT Vojvodina Republika Srbija Godine 0-19 n.2 15. 36950 46498 71064 154512 459991 1672412 % 22.1 Ukupno n. 32343 40076 58879 131298 382655 1404322 % 19. Turizam kao privredna delatnost kod koje dominira učešće ženskog dela stanovništva mogao bi promeniti broj radno aktivnog stanovništva. 27308 34258 49352 110918 323747 1240505 % 16. visoko procentualno učešće starijeg stanovništva i veliki broj raseljenih lica.8 22.9 19.5 16. Posmatrajući sve odlike stanovništva Banata.5 22. uz pravu politiku razvoja povratka na selo možemo uticati na poboljšanje starosne strukture stanovništva i stvaranje baze za razvoj turizma.9 20.0 41. Tabela broj 3: Starosna struktura stanovništva.9 26. 24255 28730 39309 92294 248024 982756 Godine 65+ n.7 % 13. 35651 46412 64983 147046 403413 1761190 % 19.9 41.4 Godine 20-49 n.4 22.5 42.2 18. emigraciju.5 13. 16 ..7 30.

Vršac i Srpska Crnja).990 kilometara puteva savremeno. kvalitet puteva je znatno ispod odgovarajućih .4 : Dužina puteva u Banatu 2002. To se odnosi na širinu puta. tako da auto-putevi u izgradnji samo delom kod Horgoša dotiču administrativno područje Severnobanatskog okruga (u delu koji se geografski nalazi u Bačkoj). zbog ne postojanja mostova preko Dunava. To je odraz činjenice da su pogranični delovi bili zanemareni prilikom gradnje i da nisu izgrađene saobraćajnice koja bi povezale ova područja. dok se kod lokalnih puteva. Zemljani putevi predstavljaju manje od trećine lokalnih puteva. Zrenjanin-Beograd).INFRASTRUKTURNA OPREMLJENOST BANATA Putna mreža Putna mreža u Banatu je zadovoljavajuća na pravcu sever-jug. Auto-put u klasičnom smislu u Banatu ne postoji. kao i podloge puta. Veliki problem je i kvalitet puteva. zbog lošeg održavanja i činjenice da su neki od njih bili izgrađeni još pre više od pedeset godina. godine PODRUČJE 1 Srednjebanatski okrug 2 Severnobanatski okrug 3 Južnobanatski okrug 4 BANAT 5 Vojvodina 6 Srbija Izvor: RZS Ukupno u km 733 599 982 2314 6057 37981 Savremeni u km 682 536 772 1990 5221 23709 Dužina puteva kroz Banat iznosi 2. tako i na kvalitet materijala od kojeg je izrađen.044 17 . Makadam je takođe izuzetak i relativno retko se sreće. Pri tome. Nedostatak Banata je i to da dva koridora koja prolaze kroz Vojvodinu (koridor X i koridor VII). koja varira. Pogranična područja sa Rumunijom nemaju dobru vezu sa unutrašnošću Banata. područja Banata bliže Beogradu. ali ne zadovoljava potrebe kada je u pitanju pravac istok-zapad. Tabela br. Pored toga relativno dugo treba da se putuje između nekih destinacija u samom Banatu.314 kilometara. problem je i izuzetno loše veze Banata sa Centralnom Srbijom istočno od Beograda. od toga je 1. čija ukupna dužina iznosi 1. kao i srednji deo Banata imaju gušću mrežu putnih pravaca od severnog i jugoistočnog Banata. prolaze kroz Bačku i Srem. Iako se neki putevi označavaju kao magistralni (na primer. (Kikinda i Vatina.Osim toga. Ukupno 644 kilometra regionalnih puteva ima savremeni kolovoz.

jer površina Banata obuhvata 45. zahvata 38% svih puteva u Vojvodini. Postojeća putna infrastruktura. ali zadovoljava trenutnu frekventnost puteva. preko Dunava. Međutim. tada mora da se posveti više pažnje ključnim putnim pravcima. Osim toga.1 kilometar. a u funkciji ubrzanog privrednog razvoja i podizanja standarda lokalnog stanovništva. Pruge Banata danas u svom najvećem delu ne ispunjavaju zahteve savremenog železničkog saobraćaja. godine Magistralni putevi Teritorija Br 1 2 3 4 5 6 Srednjebanatski okrug Severnobanatski okrug Južnobanatski okrug BANAT Vojvodina Srbija Izvor: RZS svega 236 135 255 626 1563 4756 savremeni 236 118 255 609 1533 4603 svega 204 225 215 644 1797 10401 savremeni 204 225 215 644 1760 8818 svega 293 239 512 1044 2697 22824 savremeni 242 193 302 737 1928 10288 Regionalni putevi Lokalni putevi Putna mreža u Banatu ređa je nego u ostalom delu Vojvodine. Očigledno je da putevi u Banatu nisu bili od prioriteta za razvoj. Železnički saobraćaj Mreža železničkih pruga. pre svega one koji Banat povezuju sa Beogradom. a potom za vreme Kraljevine SHS. može naći i 307 kilometara zemljanih ili puteva sa makadamom Tabela 13: Dužina putne mreže Banata po kategorijama 2002.kilometra. Mreža pruga u Banatu ukupno je duga 439. sever-jug i zapadistok. građena je još u XIX i početkom XX veka za vreme Austro-ugarske Monarhije. tako i onih bez sloja asfalta. ako se planira intenzivan ekonomski razvoj. nije optimalna. Novim Sadom. preko Tise ka Bačkoj u smeru Novog Sada. Najkraća je koja povezuje Zrenjanin (Tomaševac) preko Orlovata sa Perlezom. odnosno Kraljevine Jugoslavije.7% površine Vojvodine. II Svetskog rata uglavnom nije bilo značajnije gradnje pruga u Banatu. Nakon. uz 737 kilometara puteva sa savremenim kolovozom. Pruge su uglavnom jednokolosečne. Najduža je pruga koja povezuje Pančevo preko Zrenjanina sa Kikindom i graničnim prelazom sa Rumunijom (Žombolja/Jimbolia). kako savremenih. ali i sa Jugoistočnom Srbijom. sa tehničkim 18 . ali zato dužina puteva kroz Banat. neophodno je obnoviti i postojeće putne pravce. u većem delu. Temišvarom u Rumuniji i Segedinom u Mađarskoj. Još dve značajne pruge koje Banat povezuju u smeru istok-zapad jesu Zrenjanin-VršacBela Crkva i Pančevo-Vršac-Granica prema Rumuniji (Moravica).

Stajićeva. čija je glavna funkcija navodnjavanje i odvođenje suvišnih unutrašnjih voda. Kikinde. svrstanih u pet kategorija. Vrbasa. Ove aktivnosti treba da prati odgovarajuća propaganda. rekreacije i turizma na vodama i obalama kanala neophodno bi bilo osmisliti i izgraditi odgovarajuće punktove sa potrebnim objektima. lovačkih domova. Posledice toga su neredovan železnički saobraćaj. a reke čine njenu okosnicu. Sportovi na vodi upražnjavaju se u Zrenjaninu. Novog Bečeja. sadržajima. plivanje. nizak nivo usluge. Uz kanale Hidrosistema nikla su mnoga vikend naselja (kod Šebešfoka. izleti). Hidro sistem „Dunav-Tisa-Dunav” je višenamenski vodoprivredni sistem. hotela.6 km). međutim oni nikada nisu korišćeni u turističke svrhe kao u Evropi.godine. opremom (npr. kao evropski transportni Koridor VII. došlo se na ideju da se i ovdašnji izgrađeni resursi inovativno iskoriste i da se na taj način poboljša i unapredi turistička ponuda Srbije. igrališta. i male bezbednosti. Osim toga na kanalima se organizuju razne regate. šetnje. kupališta. Holandiji. Ukupna dužina plovnih puteva u Republici Srbiji iznosi 1. Sastoji se od 12 plovnih kanala Bačke i Banata (ukupne dužine 600.elementima iz XIX veka. turizam (sportski ribolov. ali predstavlja i plovni put. male brzine. Za brži razvoj sporta. rekreaciju. turizma i usluga. Zrenjanina. rečni saobraćaj je nedovoljno iskorišćen u odnosu na svoje potencijale. dok u prevozu putnika uopšte i ne učestvuje. Vodeni putni pravci U poređenju sa ostalim vidovima saobraćaja. više restorana. izgrađeni kanali su još jedno javno dobro koje je nedovonjno iskorišćeno i eksploatisano. Velikoj Britaniji. Stanje unutrašnjih plovnih puteva nije zadovoljavajuće. dok je najveći deo kanalske mreže završen u period posle 1945. Za Republiku Srbiju reka Dunav. Po uzoru na dugu tradiciju korišćenja kanala u Francuskoj. pristani i vezovi za čamce.419 km (za nosivost do 150 t). takođe i takmičenja veslača. 19 . veslanje. sportski rekviziti). Perleza. Odmah po završetku građenja kanali hidrosistema počeli su da se koriste za sport. marine. Bačkog Monoštra. gde se uz kanale formirala i lokalna privreda. a preduslov svega je čista voda u kanalima. Prvi kanali u Vojvodini izgrađeni su još u vreme Marije Tereze i manji deo sistema dovršena je u periodu od 17951870. Novom Sadu i drugim mestima. kajakaša i motonautičara. predstavlja stratešku vezu koja treba da podstakne razvoj trgovine. i urešeni priobalni deo. tehnološki zastarelom opremom i po pravilu nedovoljno održavane. motonautika. zbog znatno smanjenog održavanja poslednjih godina. motela. Nema značajniju ulogu u prevozu tereta. Turizam je potencijalna osnovna delatnost privrede Srbije. bungalovi.

U 2006. Dužina toka Dunava kroz Banat iznosi 148 km. dok se u Novom Sadu zaustavilo oko 150 brodova sa 30. Jačanjem tržišta krstarenja na rekama. BROJ PLOVILA KOJI SU PROŠLI KROZ NOVI SAD 11 38 80 117 89 87 77 45 9 BROJ PLOVILA KOJI SU PRISTAJALI U NOVOM SADU 4 19 42 58 46 39 39 36 2 MESECI MART APRIL MAJ JUN JUL AVGUST SEPTEMBAR OKTOBAR NOVEMBAR BROJ PUTNIKA 477 1938 4371 6508 6112 4781 5180 4424 286 Izvor: » Lučka Kapetanija « .U pogledu broja prevezenih putnika u našoj zemlji. Od manjeg su značaja kanali koji povezuju Dunav i Tisu.Francuska. Begeja 75 km i Tamiša 118 km. na pristaništu beograd zaustavilo se 300 brodova sa oko 42. Konkretniji podaci se vide iz tabele koja sledi: 20 . rečni saobraćaj je uglavnom služio za transport robe i sirovina. od čega je plovno 317. zbog carinske kontrole u Bezdanu i Apatinu zadržavaju se 5-6 sati i u tom intervalu treba im ponuditi kvalitetan turistički program sa razgledanjem grada i kulturno-istorijskih znamenitosti što bi uticalo da Vojvodina postane jedan od turističkih brendova Srbije. U početku je broj brodova koji pristaju u naše luke minimalan da bi se godinama povećavao.000 stranih turista( Nemačka. od čega 190. Prošle godine je takozvanim kruzerima Beograd posetilo oko 50. dolazi do smanjenja obima neputničkog rečnog saobraćaja na minimalnu meru.000 putnika. U toku je čišćenje Begeja prema rumunskoj granici. plovni put Dunava se koristi i u našoj zemlji. Ukupna dužina rečnih tokova kroz Banat je 509 kilometara. Tabela 10. Plovne reke su Dunav i Tisa u celom toku kroz ili pored Banata dok su Begej i Tamiš plovni jednim svojim delom. Do bombardovanja. Ukupna mreža kanala u Banatu je 518. Dunavom doploviti oko 430 brodova.). Posle 1999.Novi Sad Vodeni putni pravci u Banatu obuhvataju rečne i kanalske tokove. Skandinavske zemlje. uglavnom pod stranim zastavama i sa velikim brojem putnika. daljih 98.. rečni saobraćaj je gotovo zanemarljiv. godine.7 kilometara. Dunavom sve više plove putnički brodovi.000 putnika. Očekuje se da će 2008g. SAD. Statistički podaci broja plovila i broja putnika za 2006-2007 god. dok je još 28.4 kilometara.9 kilometara je plovno za brodove nosivosti do 1000 tona.Tokom 2002.godini. Tise 168 km.4 plovno za brodove nosivosti do 200 tona. odnosno Begej.godine u Beograd je pristiglo 26 međunarodnih putničkih brodova sa oko 3. pa će uskoro biti plovan i do Temišvara u Rumuniji..000 turista.4 kilometara je plovno za brodove nosivosti do 500 tona. Dunavom godišnje prođe više od 600 putničkih brodova.

Bogojevo. koji praktično omogućavaju transport robe vodenim putem kroz sam centar Banata. Majna).4 35 50.4 35 147.Može se smatrati da je veliki deo Banata potencijalno pogodan da se uključi u mrežu plovnih puteva Evrope (obzirom na kanal Dunav. Pančevo. PRIVREDNI RAZVOJ Za potrebe naših istraživanja pogledaćemo najvažnije indikatore privrednog razvoja Banata : 21 . i u gradovima duž obala Tise i Dunava). Novi Sad.6 31. S obzirom da je tok Dunava definisan kao evropski koridor VII.3 10 Moravica 11 Rojga Izvor: Vode Vojvodine Na reci Dunavu kroz Republiku Srbiju smešteno je osam luka međunarodnog značaja: Apatin. takođe može da bude interesantan u budućnosti. ali prvenstveno u tranzitu. pri čemu je potrebno na temelju činjenica odlučiti hoće li se vodeni transport svesti na transport rekama.6 43. uključujući i Zrenjanin. kao i da se posebno osmisle regionalni projekti sa Rumunijom i Mađarskom.Novi Bečej Stari Begej Begej Plovni Begej Tamiš Karašac Brzava 518. Rajna.3 37.3 32 190.6 31.4 12. koje su praktično na rubovima Banata. ali je potrebno mnogo investicija. Ako se ima na umu ekonomski razvoj. a na reci Tisi u Senti.9 Plovni 500T 98. Robni transport Tisom. Smederevo i Prahovo. Ne bi trebalo zanemariti ni kanale. Beograd.4 118 5. Rečni saobraćaj je u pogledu prevoza putnika praktično beznačajan. ili će se osposobljavati i mreža kanala. jer su postojeće zapuštene i malih kapaciteta (u Zrenjaninu.4 Plovni 200T 28. Kikindu i druge veće gradove.1 43. a u prevozu robe sveden na minimum. Begejom ili Tamišom.Tabela 5: Kanali u Banatu Dužina u km Plovni 1000T Nr. u budućnosti treba računati sa značajnim porastom uloge vodenog transporta. treba odrediti prioritete.3 147. koja kapilarno povezuje sve značajnije gradove Banata sa svetom.1 18. Bačka Palanka.9 17.8 19. Najveći nedostatak su mu odgovarajuće luke. BANATSKI KANALI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Zlatica Kikindski kanal Banatska Palanka .4 10.

turizma i finansijskog posredovanja. To je uticalo i na bruto nacionalni dohodak po glavi stanovnika u Banatu koji je 1990. dok usluge učestvuju sa 22. U odnosu na Srbiju daleko je više zaposlenih u Banatu u poljoprivredi.8%) simbolično učestvuju u izvozu.) može se okarakterisati kao period izrazitog dezinvestiranja. godine iznosio €2. do godine opao je na 50%. pri čemu zaposlenost u uslugama zdravstva i obrazovanja beleže manji pad od usluga trgovine.2%. što se negativno odražava i na strukturu njene proizvodnje.927. dok je 2002. dok poljoprivreda (1.• Bruto nacionalni dohodak po glavi stanovnika u Banatu od 1990. U uslužnoj sferi zaposlenost beleži drastičan pad.3%. s obzirom na visoke negativne stope rasta investicija.7%. Izvoz Banata dominatno je išao u zemlje u tranziciji (50%). dok je učešće usluga u nacionalnom dohotku u Srbiji znatno veće nego u Banatu. 22 . • • • • • • Posmatrani desetogodišnji period (do 2005. Po strukturi zaposlenosti. tako i zbog sporosti i parcijalnih interesa postojeće birokratije u određenim institucijama. poljoprivreda sa 13.god. institucionalni i administrativni faktori još uvek usporavaju poslovanje i razvoj privrede. kako zbog neuređenih međusobnih odnosa pojedinih organa na različitim nivoima. može se konstatovati da industrija prednjači (95. a 27% u zemlje u tranziciju. dok je u zemlje Evropske Unije izvoženo svega 18% proizvoda. nešto više u industriji. To ukazuje i na tehničko-tehnološke zastarelosti privrede Srbije i Vojvodine. umesto da doprinose njenoj diverzifikaciji i rastu. sledi poljoprivreda sa 26%.464. godinu kada je preko 60% proizvoda Banata izvoženo u zemlje EU. usluge sa 39%. u Banatu dominira industrija sa 47.5 % ) i usluge ( 2. što je nešto manji pad nego na nivou Srbije .6%).8%. Učešće poljoprivrede i industrije je znatno veće nego što je to prosek u Srbiji. Najveće učešće u nacionalnom dohotku Banata beleži industrija sa 51. a znatno manje u uslugama. Ako se izvoz Banata analizira sektorski. godine iznosio €1. To je drastična razlika u odnosu na 1991. Iako ima pozitivnih pomaka.

8 141.2 1627.8 1296. 2002. industrija sa oko €530 miliona.6 2926.4 131.0 1000.2 100.4 100. što je uticalo na to da a je Južni Banat lakše podneo krizu.3 154. Nacionalni dohodak Južnog Banata jednak je zajedničkom nacionalnom dohotku Severnog i Srednjeg Banata. čini 51. 23 .3 %. RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.8 2856.1 153.0 951.7 126.2 3135. dok je uslužna sfera nešto razvijenija u Južnom Banatu u odnosu na ostale njegove delove.5 2812. EAG 2006 Pri sektorskoj analizi može se uočiti da je u Banatu dominatan sektor proizvodnje/industrije. Grafikon br 1: Nacionalni dohodak 1990/2002.0 500.7 1469. RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata. EAG 2006 Možemo uočiti da je jug Banata razvijeniji od severa.3 45.0 52. a razlozi tome se moraju tražiti u strukturi privrede. a usluge su doprinele sa €229 miliona ili 22.9 1464.6 % njegove nacionalne ekonomije.Serbia Teritorija 1990 Nacionalni dohodak po glavi stanovnika 2002 Nacionalni dohodak po glavi stanovnika EUR Izvor: RZS. zatim sektor poljoprivrede. Poljoprivreda je doprinela nacionalnog dohotku Banata sa €267 miliona.9 Izvor: RZS.0 2500.0 Srednjebanatski Severnobanatski Južnobanatski BANAT Vojvodina Rep.0 136. posebno industrije Severnog i Južnog Banata.Srbija 2218. a na trećem mestu je sektor usluga.2 51.8 52.6 1487.4 171.9 128. učešće poljoprivrede najveće u Srednjem Banatu.0 2000. To ukazuje da industrija dominira.0 42. a sfera usluga trenutno ne predstavlja osnov ekonomskog razvoja.da se poljoprivreda koristi kao njena sirovinska baza.1 Rep. 1990 2002 Teritorija Srednje-banatski Severno-banatski Južno-banatski BANAT Vojvodina Nacionalni Nacionalni Nacionalni Nacionalni Indeks dohodak po dohodak po dohodak entiteta dohodak entiteta nacionalnog glavi glavi kada RS=100 kada RS=100 dohotka 2002/90 stanovnika stanovnika 2832. po analiziranim teritorijama NACIONALNI DOHODAK 1990/2002 3500. što čini 26 %.Tabela 6: Bruto nacionalni dohodak 1990.0 3000.9 156.9 50. Učešće industrije je najveće u Severnom Banatu.0 0. Pri tome.0 1500.3 127.

000. dok je učešće ugostiteljstva i turizma 0. i 2002. pri čemu je i Vojvodina bitno ispred Banata (Banat 22.5%.8%).01% . Ne samo što je opao u apsolutnim vrednostima nego se i više usmeravao na manje zahtevna tržišta zemalja u tranziciji.000. EAG 2006 Prema procenama Regionalne privredne komore Banata 2002. godini UČEŠĆE POJEDINIH SEKTORA U IZVOZU BANATA 1991.000 100.Uporednom analizom se uočava da je učešće poljoprivrede u nacionalnog dohotku Srbije sledeće:Banat 26%. čije povlačenje sa tržišta Evropske unije nije u toj meri dramatično.000.000 50. Vojvodina 25.000 400.000.4%. Poljopivreda i ruralni razvoj Poljoprivreda igra značajnu ulogu u ekonomiji srpskog Banata budući da preko 50% populacije živi u ruralnim oblastima. a zatim sa zemljama u tranziciji.000. Pri ovim konstatacijama.000 250.000 150. iz kojih se obavlja reeksport dobrog dela proizvoda koji se izvoze na ta tržišta.000.000 INDUSTRIJA POLJOPRIVREDA USLUGE VREDNOST 350. Vojvodina 28. pri čemu trgovina sama participira sa 2.3%.000 19 91 SEKTOR Izvor: Regionalna privredna komora Banata RZS i Integrativni plan društvenoekonomskog razvoja Banata. GODINE 450.4%. godine učešće usluga je 2. Taj trend je u Banatu izraženiji nego kod izvoza Vojvodine.000 200.000.000. Grafikon br 2: Učešće sektora u izvozu Banata 1991. a Srbija 36. izvoz Banata u odnosu na izvozna tržišta se izuzetno kolebao tokom poslednje decenije XX veka. Izvoz Banata je nešto više usmeren u zemlje u tranziciji iz okruženja nego što je to privreda Vojvodine u celini. povlačeći se sa tržišta zemalja EU. prema. Njen značaj se ogleda kroz doprinos ukupnom zapošljavanju koje je značajno iznad nacionalnog 24 . koja pak više izvozi u zemlje Evropske Unije i vanevropske zemlje. a Srbija 21.7%. 2002.3%.Sektor usluga znatno je razvijeniji u Srbiji nego u Banatu i Vojvodini. naravno treba imati na umu rezerve da je najveći deo plasmana u zemlje u tranziciji usmeren prema državama bivše SFRJ. Očekuje se da će najbrže jačati spoljnotrgovinska saradnja sa zemljama EU.000.000 300.

62 0.1 5. koji su usmereni prema ciljnim segmentima tražnje. Posebno je važan razvoj plantaža pod vinogradima zbog uloge u zapošljavanju i mogućnostima za povećanje prihoda lokalnog stanovništva.5 0.0 prinos (t/ha) 4. Prirodni uslovi za poljoprivrednu proizvodnju su uopšteno rečeno povoljni.73 0.proseka.4 6.8 1.15 0.6 5.51 0. Mora se. istaći da je stabilnost udela zaposlenih u poljoprivredi više poseledica smanjenja zapošljavanja u industriji.91 3.61 1. i analizi korišćenja zemljišta po vrstama useva očigledno je da se na obradivim površinama najviše gaji žito i industrijsko bilje. SRBIJA Obradivo zemljište 75. Proizvodnja grožđa je uglavnom usmerena na proizvodnju vina.91 0. mada unutar regiona postoje odredjene razlike u skladu sa specifičnim lokalnim uslovima kao što su plodnost zemljišta.55 0.3 1.8 0. EAG 2006 Prema ovim podacima.07 7.08 0.6 17.04 0. Posebnu pažnju treba usmeriti na razvijanje vrsta sertifikovanog geografskog porekla. Tabela 8 : Stanje vinogradarstva i voćarstva u Banatu VINOGRADARSTVO I VOĆARSTVO 2002 VINOVA LOZA PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA R.4 8.51 0.03 Ribnjaci 1. mikro-klimatska situacija i pristup vodi.35 10. što treba iskoristiti u funkciji stvaranja onih vrsta vina koje se traže na tržištu. EAG 2006 25 .15 9.9 ŠLJIVA proizvod (000 t) 1.0 395.6 5.21 27.55 1.79 7.98 IZVOR: RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.9 3.2 20.8 3.0 Izvor: RZS i Integrativni plan društveno-ekonomskog razvoja Banata.91 1.02 0.75 79.02 0.0 prinos (t/ha) 1.6 1. kao i na uspostavljanje specijalizovanih distributivnih sistema. ipak.8 9.2 4.80 79.8 67.07 0.7 23.93 75.57 Neobrađen 13.50 2.13 16.55 53. nego otvaranja novih radnih mesta u ovom sektoru.67 0.18 11.6 prinos (t/ha) 0.7 0. Usmeravanje na kvalitet umesto na kvantitet treba da bude osnova u ovoj proizvodnji.1 6.50 6.95 70.Osim toga organska i biološka proizvodnja bi podstakle razvoj sektora.0 197.60 1.8 12.7 JABUKA proizvod (000 t) 0.10 Pašnjaci 8.2 4. SRBIJA proizvod (000 t) 4.51 0.1 0.6 0. Tabela 7 : Područja prema granama poljoprivredne proizvodnje PODRUČJA PREMA GRANAMA POLJOPRIVREDNE PROIZVODNJE (%) 2002 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA R.7 28.90 Vinogradi 0.01 13.15 13.40 Voćnjaci 0. i to šećerna repa i suncokret. voćnjacima i vinogradima. Zanemarljivo male površine su pod šumama.02 Šume 0.7 0.7 3.0 95.

Nedostatak kapitala je glavni problem u poljoprivredi i ruralnim područjima koji proizvodi negativne efekte u smislu nedovoljnih investicija i progresivnog opadanja konkurentnosti u ovom sektoru. smanjenje mogućnosti da se sačuva stanovništvo i smanjenje mogućnosti da se privuče kapital i kvalifikovano stanovništvo.. izvan ‘regiona’. Rezultat toga je da celokupno stanovništvo kao i ruralna i poljoprivredna radna snaga stari. uglavnom ka glavnom gradu. nerazvijenost lokalne prehrambeno-prerađivačke industrije. Inicijativa diversifikacije zarada poljoprivrednog stanovništva mora biti ohrabrena. između ostalog kroz : unapređenje proizvodnje kroz korišćenje bio-đubriva razvoj ruralnog i agro-turizma. To se može učiniti. a sa druge čini lokalnu sredinu atraktivnijom za kapital koji je neophodan za investicije u modernizaciju ruralne ekonomije. Razvoj agro i ruralnog turizma je povezan sa farmama i baziran na upotrebi poljoprivrednih proizvoda sa farme i sa antropogenim elementima zastupljenim u ruralnim sredinama. Osim toga. neadekvatan marketing i tržišni kapaciteti. Promocija atraktivnih događaja u ruralnim područjima. U ovim migracijama je najviše učestvovalo aktivno stanovništvo. Napredak u konkurentnosti je još uvek teško postići. jer sektor pati i od nedostatka kapitala za neophodne investicije. a stopa aktivnosti u manjim opštinama se usporava. ograničene informacije o mogućnostima širenja tržišta. prekobrojna i nisko osposobljena radna snaga. resursa strukturalno siromašnog u ovim oblastima. Ovaj vid turističkih kretanja u stalnom je 26 . prioritet u razvoju ovog sektora je i poboljšanje kvaliteta života u ruralnim područjima . Na lokalnom nivou se pojavljuje i migracija unutar opštine. sektor zahteva strukturne promene da bi se podigla produktivnost i pojačala konkurentnost. Poboljšanje kvantiteta i kvaliteta usluga doprinosi sa jedne strane poboljšanju uslova života stanovništva. nedostatak sistema za garanciju kvaliteta proizvoda. kašnjenja u tehnološkim i organizatorskim inovacijama. Poboljšanje kvaliteta života u ruralnim oblastima jača osnovu razvoja ruralnog turizma i privlačenju drugih “pokretnih” faktora. kao što je turistička potrošnja. u ruralnim prostorima i poljoprivredi javljaju određeni problemi: orijentacija ka masovnoj proizvodnji. To dovodi i do smanjenja proizvodnog kapaciteta i u vezi sa tim smanjenja prihoda budžeta ruralnih opština To dovodi do pogoršavanja životnih uslova. sa sela u gradove. Očigledno je da se uprkos velikom potencijalu. Smanjenje broja stanovnika je bilo karakteristično za veće opštine. ali i inostranstvu. kako bi se poboljšao nivo iskorišćenja resursa povezanih sa poljoprivredom i na taj način pomogao proces akumulacije. Novom Sadu. Ukratko.Broj stanovnika koji žive u opštinama sa manje od 50 hiljada stanovnika u Banatu nije drastično opao što ne znači da demografski pad nije uočen. Migraciona kretanja su prema velikim gradovima.

transport. godine znatno je niži nego u Vojvodini i Srbiji (u Banatu on iznosi 22. Prema podacima iz 2002. treba da bazira na razvoju poljoprivrede i turizma. i Neadekvatnih kadrova Imajući u vidu prirodne i antropogene resurse Vojvodine očigledno je da se dalji razvoj. zbog već poznatih razloga i nedostataka u planiranju na saveznom nivou došlo je do zastoja razvoja ovih delatnosti. socijalni rad. Medjutim. zdravstvo.međutim kada je razvoj ruralnog turizam u pitanju . Nedostatka sredstava. skladišta. Značaj razvoja ruralnog turizma je višestruk. u Vojvodini 28. Sektor usluga Prema istraživanjima sprovedenim na tržištu Banata . U Banatu je indeks lokacije skoro kod svih vrsta usluga ispod proseka u Srbiji. obrazovanje. u uslužnom sektoru Banata najveća zaposlenost je najveća u podsektorima koji svoj rad ne valorizuju neposredno na tržištu kakav je turizam ( hoteli i restorani samo sa 2. Vojvodina je žitnica naše zemlje. tako i na razvoj celokupne lokalne zajednice.67 %).4% a u Srbiji 36. Činjenica je da Srbija ima izuzetnu šansu za razvoj poljoprivrede i turizma.3%. možemo zaključiti da sektor usluga nije bio razvijen kada se meri standardima evropske unije. Doprinos sektora usluga nacionalnom dohotku Banata 2002. komunikacije i administrativne usluge. Ljudskih resursa Ne postojanja planskog razvoja ruralnog turizma. kada je iznosilo 37. jer se kroz razvoj ove delatnosti i njegovim uklapanjem u ruralni prostor postižu mnogobrojni privredni i neprivredni efekti koji utiču kako na razvoj samih poljoprivrednih gazdinstava. 27 .6%). Razvojna politika je očigledno usmeravana u prvom redu na industriju. a manjim delom na poljoprivredu. Učešće sektora usluga u broju zaposlenih u Banatu je 2002.8%). glavni nedostatci se javljaju zbog: Kvaliteta infrastrukture. godine iznosilo 39% (što je porast u odnosu na 1990.6%). Godinu ( 37.porastu što treba iskoristiti i na području Banata. U Banatu se beleži i padu odnosu na 1992. godine. izuzmu li se usluge finansijskog posredovanja. između ostalog.

posebno one vrste usluga koje su u direktnoj funkciji proizvodnih grana u kojima se beleži trend rasta. Banatski pesak. nacionalni park Fruška gora. Značajan turistički potencijal Vojvodine. Palićko jezero. Reljef Banata Reljef Vojvodine krakterističan je po prostranim uzdignutim stepenastim površinama – lesnim zaravnima. lesne zaravni. Turistička valorizavija.Sektor usluga treba da zauzme važno mesto u razvojnim programima Banata.. tako i za inostrane turiste. U južnom Banatu između Tamiša. PRIRODNI POTENCIJALI ZNAČAJNI ZA RAZVOJ TURIZMA Prirodni potencijali Vojvodine su mnogobrojni. aluvijalne ravni i 28 . adekvatna prezentacija i plasiranje turističkog proizvoda Banata u osnovi ima prostor koji treba iskoristiti u turizmu na pravilan način i kroz održivi razvoj. s obzirom na jačanje ovog sektora svuda u svetu. Prema Mađarskoj i na jugu prema Telečkoj je Subotička peščara. Prirodno bogatstvo Vojvodine ogleda se u 112 zaštićenih prirodnih dobara koja čine oko 5.5 % ukupne teritorije pokrajine. kanali. Deliblatska peščara. Dunava i Belocrkvanske kotline prostire se Deliblatska peščara. Problem stvaranja atraktivnog prostora za turiste i jeste predmet ovog strateškog plana. Zato treba pronaći način da se prostor Banata učini dovoljno privlačnim kako za domaće. između Dunava i Save i Vršačkim planinama u jugoistočnom Banatu. Dunav. dominantnu ulogu su imali eolski i fluvijalni procesi koji su se neizmenično smenjivali. lesnim terasama i nižim zemljištem – aluvijalnim ravnima. Kada je reč o turističkim potencijalima Vojvodine. Zbog toga u narednom periodu treba očekivati brži rast ovog sektora od industrije i poljoprivrede. Među zaštićenim prirodnim dobrima.. po brojnosti se izdvajaju spomenici prirode (78). U formiranju nizijskog reljefa Vojvodine. lesnu terasu.. PROSTORNO-RAZVOJNE I RESURSNE KARAKTERISTIKE TURIZMA BANATA Prostor se može valorizovati na različite načine. peščarama. Ravnica je oivičena niskim planinama i Fruškom gorom u severnom delu Srema. Obedska bara. pa je mogućnost njihove valorizacije kroz turizam izuzetna. kulturno-istorijski spomenici. izdvajaju se prostrana lovišta. pored prirodnog bogatstva i kulturno – istoriskog nasleđa počiva na ponudi autohtonih proizvoda i promovisanja vojvođanskog načina života (multikulturalnosti i gostoljubivosti). Banat se može podeliti na nekoliko geomorfoloških celina: Vršačke planine.

dosta zaravnjena lesna površina s nekoliko lesnih skladova. Vršačkih planina i Tamiša. Najviša tačka ove planine je Gudurički vrh sa 641 m nadmorske visine i ujedno predstavlja najveću nadmorsku visinu Vojvodine. Geološku građu čine lesno-paleozemljišni horizonti različite starosti. Južna Banatska lesna zaravan ispunjava površinu južnog Banata između Dunava. liskuni i dr. Ove visoko metamorfisane stene u sebi sadrže izrazite i veoma krupne minerale: biotit. 29 . Geološka građa zaravni se može posmatrati na više površinskih kopova ciglana koje se nalaze na prelazu ka nižim reljefnim jedinicama. a pored šuma ima i raznovrsnog šiblja i prizemne vegetacije sa lekovitim biljem. Vršačke planine su postale najproduktivnije vinogorje najkvalitetnijeg vina u Banatu. Ova lesna zaravan predstavlja relativno ravan plato koji uokviruje Banatsku peščaru. Na Vršačkim planinama se nalazi i gusta mreža relativno dobro obeleženih planinarskih staza. To je znatno niža. Kroz prostor južnobanatske lesne zaravni prolaze brojne drumske i dve železničke saobraćajnice. dobre podloge. Ove stene poseduju izuzetne estetske kvalitete. Na profilima otvorenim u površinskim kopovima moguće je posmatrati fosilne ljušturice kopnenih puževa. Zbog dobrih klimatskih prilika. Lesne zaravni su poseban deo reljefa Banata. Do Vršačke kule se dolazi asfaltnim putem iz pravca Vršca. Dominantno morfološko svojstvo reljefa dela Banata koji pripada Srbiji je mala denivelacija terena. Ilandžanske i Alibunarske depresije na severoistoku i supodine Vršačkih planina i Belocrkvanske kotline na istoku.Vršačka kula predstavlja i izuzetan vidikovac sa kojeg se pruža odličan pogled na ostali deo masiva i ravničarski prostor jugoistočnog dela Banata. Abrazioni su stvorili dve terase. Međutim. posebno treba izdvojiti njen najviši deo Dumaču (Zagajačka brda) koja sa 249 m nadmorske visine predstavlja najviši deo nizijskog reljefa Vojvodine. a fluvijalnom erozijom postale su potočne doline. Površinu lesne zaravni treba shvatiti kao prostranu lesnu kosu na čijoj je sredini Banatski pesak. Lesna zaravan od te peščare je nagnuta na sever i na zapad. a svojim karakteristikama se izdvajaju: Južnobanatska lesna zaravan koja se pruža između dolina Tamiša na severu i zapadu. Odlična mesta za posmatranje ovih stena su postojeći kamenolomi i plato na kom je izgrađena Vršačka kula. nagnutosti planinskih strana i zbog velike naklonosti okolnog stanovništva prema gajenju vinove loze. muskovit. Vršačke planine predstavljaju jedini planinski prostor u Banatu.istočnu Banatsku depresiju. Pored tektonskih procesa na Vršačkim planinama su obavljeni i erozivni procesi: fluvijalni i abrazioni. One su deo kristalaste mase koja se prostirala pravcem jug – jugoistok –sever – severozapad. One su deo starog kopnenog jezgra Balkanskog poluostrva. Vršačke planine imaju listopadne šume i četinare. Dunava na jugu. Ova lesna zaravan zahvata površinu od približno 1000 km2. Suvozemni fosili u lesu ukazuju na suvo vreme kada je les navejan.

Do početka pošumljavanja tokom prve polovine XIX veka. Ovaj delić pustinje poznat pod imenom Banatska peščara. Tamiškog lesnog platoa zahvata površinu od približno 26 km2. vrlo raznoliku šumsku vegetaciju. u odnosu na 30 . Kajtasova. Peščara je ostrvo stepe i šumo-stepe. Banatska peščara je bila najveća zona sa nevezanim peskom u Evropi. Najviše šume je pod bagremom. Najmarkantniji profili nalaze se uz desnu obalu Tamiša u blizini Orlovata. Istočnu i južnu granicu lesne zaravni čine lesni odseci uz desnu obalu Tamiša. Garmade i izduvine se javljaju tamo gde su dejstvovale lokalne struje vetrova. Zahvaljujući tome. Osim šuma Deliblatska peščara ima raznovrsno šiblje i prizemnu vegetaciju. od kojih su mnoge relikti i rariteti. Nalazi se severno od Banatskog Aranđelova. garmada. Grebenca. Tu je visoko drveće lišćara i četinara. Pravac pružanja je jugoistok – severozapad. žbunastih i šumskih staništa. Visinske razlike se kreću u rasponu od 70 do 189 m nadmorske visine. između Tamiša i Begeja. Vladimirovaca.Tamiška lesna zaravan se nalazi u središnjem delu Banata. travna i ostala zeljasta vegetacija. Tu se nalazi i kota 99 m koja predstavlja najvišu tačku srednjeg Banata. topolom i četinarima . Ovaj predeo izgleda kao zasvođena talasasta greda. koje odlikuje mozaik travnih. Dumače. Dine i depresije su međusobno paralelne i odgovaraju pravcu košave. Banatska peščara (ovaj prostor naziva se još i Deliblatska peščara. dina i izduvina. njegova trouglasta površina se diskretno izdiže u odnosu na okolne terene. kao i vrste koje su u svom rasprostranjenju ograničene na Panonsku niziju. Banatska peščara zahvata površinu od približno 300 km2 pružajući se između: Dubovca. Površina Banatskog peska je sastavljena od ineterkolinskih depresija. Da nije ovih šuma pesak bi pod naletom vetra dospevao čak do Zrenjanina. Iako ovaj plato predstavlja najviši deo srednjeg Banata. Bogatstvo flore ovog područja se ogleda u postojanju oko 900 vrsta viših biljaka. koja se prostire pravcem severozapad – jugoistok u dužini oko 4 km i širini od 500-700 m. Na jugozapadu i severoistoku Tamiški lesni plato ograničavaju reliktne doline Petre i Šozova. Od tada potiče njen popularan naziv "Evropska Sahara". Jedino se ovde. Babatski pesak i dr. Ovako definisana granica.) predstavlja verovatno najatraktivniji objekat geo-nasleđa Banata. U građi Tamiškog lesnog platoa izdvajaju se dva lesna horizonta koja su međusobno razdvojena fosilnim zemljištem. koja je ujedno i dobar vidikovac. Zagajskog brda.U severnom Banatu pronađeno je samo na jednom mestu tvorevina koja bi mogla odgovarati lesnoj zaravni. Deliblatski pesak. Mramorka i Deliblata. Deliblatska peščara ili pesak. Banatski pesak je smešten u središnjem delu južne Banatske lesne zaravni. što joj daje karakter specijalnog prirodnog rezervata lepih biljnih vrsta i prirodnih retkosti. To je prostrana lesna greda. grmlje. Tamiški lesni plato . formiran je tipičan dinski reljef. Deliblatska peščara ima posebnu.

Pedološki pokrivač Banata odlikuje prisustvo automorfnih. Kremenjak. Treba istaći i veliki broj poljskih puteva na kojima se preporučuje upotreba terenskih vozila. Dominantno je rasprostranjenje černomeza. Najveći diverzitet zemljišta je vezan za oblast Vršačkih planina Zbog visoke produktivne vrednosti. zastupljene su vrste kao što su: banatski soko. Zbog prisustva velikog broja vrsta ptica. Devojački bunar i Vrela.). Po njihovoj sredini usečeni su Tisa. orao krstaš i orao kliktaš. Istočno Banatska depresija pruža se pravcem sever-severozapad-jugjugoistok u obliku blagog ulegnuća koje na jugoistoku postaje sve izrazitije i dublje. jelena. dok su samo manji delovi na teritoriji severnog Banata. Iz grupe grabljivica. Na njoj Tisa razvija mnogobrojne meandre koji su prirodnim procesima pretvoreni u mrtvaje (Vrbica. Moriš. hidromorfnih i halomorfnih zemljišta. Njihovo pojavljivanje uslovljeno je pašnjačkim površinama i prisustvom tekunice. Tamiš. Ilanđarski i Alibunarski. Duga bara . a i same Tise. koji se posebno ističu šumskim pejzažima. Svoje stanište ovde je "našlo" i 20 vrsta orhideja. lov i ribolov. šerpet i kockavica Degenova. a pre svega ekološki turuzam.. pančićev pelen. Lesna terasa je od 5 do 8 metara niža od lesne zaravni. U cilju zaštite ovog područja. Vredni i za turizam značajni lokaliteti su Srneći gaj. Deliblatska peščara je proglašena za Specijalni rezervat prirode. Dunav. od kojih su mnoge retke i ugrožene. Od stanovnika životinjskog carstva peščare.. Aluvijalna ravan Moriša prostire se u Mađarskoj i Rumuniji. Na površinu lesne terase pojavljuje se mnogo napuštenih tokova Tisinih levih pritoka. Aluvijalna ravan Tise je dosta široka i dobro zaravnjena. Begej. nautički turizam. Aluvijalne ravni su najniža zemljišta u Banatu. Banatska peščara je uvršćena u svetski nivo reljefnih vrednosti.. koje su najugroženije ptice. Karaš i Nera. Njihova nadmorska visina kreće se od 80 do 66 metara. koja predstavlja osnov njihove ishrane. ovo područje je uvršćeno u najznačajnija staništa ptica u Evropi -IBA područje. ovom prilikom izdvajamo prisustvo: vuka. Prostor peščare stavljen je pod poseban režim zaštite u okviru specijalnog rezervata prirode "Deliblatska peščara" i u pregledu geomorfološkog nasleđa Srbije. srne i divlje svinje. Sastavljena je od peskovitog i glinovitog materijala.čitav prostor Srbije nalaze: banatski božur. Prirodne karakteristike i jedinstvenost ovog kraja čine ga pogodnim za rekreaciju. zemljišta Banata su zahvaljujući dugotrajnoj 31 . livadske i ritne crnice. stepski božur. Ove dublje depresije su Veliki Vršački rit. od kojih su neke i lekovite – Rusanda.Najvažnija saobraćajnica koja prolazi kroz peščaru je Deliblato – Šušara – Uljma. Ti stari i lesom zasuti tokovi na mnogim mestima su pretvoreni u slatine. Lesna terasa je plodna jer ima dosta debelog černozema i zbog svoje veće nadmorske visine mogla je da posluži za formiranje naselja na njenoj površini.

7 21. Ipak Banat ima nešto kontinentalniju klimu u odnosu na Bačku. Pleistoceno paleontološko nalazište .0 21.0 XII 1.1 7. 23 vrste ostrakoda. 0 145.2 6 9 4 3 8 9 3 X 11. Klimatske karakteristike Banata Vojvodina zauzima prostor u umerenom klimatskom pojasu. ribe i fosilni sisari: vodena voluharica. Skelet mamuta (Mammuthus trogonetherii) star preko 70. 95. i Quercus.1 6.7 16. Betula. 285. hidrografijom.Površinski kop IGM "Toza Marković" u Kikindi predstavlja najznačajnije gornje pleistoceno paleontološko nalazište na prostoru Vojvodine.5 1.8 32 .2 11. Tabela br.1 84 76 84 71.8 21.8 11.3 16.2 2. Četrdeset i peti uporednik prolazi pored Sremske Mitrovice.5 Pančevo -0. 231. Važnost otkrića skeleta Mammuthus trogontheri prevazilazi nacionalne okvire i ubraja se u red najznačajnijih paleontoloških nalaza te vrste u svetu . netipično ili fosilno poreklo. Rume i u blizini Stare Pazove i Banatskog Novog sela. 255.4 20. 206. 88. Vrlo interesantno je značajno prisustvo slatinastih zemljišta čije je rasprostranjenje vezano za doline banatskih reka i peskovitih zemljišta na prostoru banatske peščare. runasti nosorog. Ova zemljišta imaju reliktno.9 17. Pinus.3 54. 250. 186. biljnim pokrivačem i drugim faktorima prirodne sredine koji utiču na formiranje klime u jednoj oblasti.5 75 70 79 150.primeni agrotehničkih i meliorativnih mera. 212.3 1.1 6.8 75.2 11. Gajsko-dubovačkom. 193. pretrpela značajne promene primarnih svojstava.6 2 6 0 0 2 5 3 Vršac 147. runasti mamut i trogonterejev slon Mammuthus trogontheri. predstavlja svojevrsnu atrakciju Gotovo u potpunosti očuvan skelet trogonterejevogslona je svakako najdragoceniji nalaz kikindske gornje pleistocene paleontološke riznice. 1 XI 6.1 17. 28 vrsta vodenih i kopnenih mekušaca.1 Vršac 0.4 20. Klima je odredjena njenim geografskim položajem. 266.7 19.4 19.6 20.000 godina.7 87 81 91 57.1 5.6 16.9 77. Razlog tome su male razlike udaljenosti od Jadranskog mora i Atlanskog okeana i evroazijskog kopna.9 1.5 2. Posebno su zanimljiva i terasna zemljišta koja su zastupljena u Malom. Dosadašnji paleontološki spisak ovog lokaliteta čini više biljaka iz rodova Salix. 277. Deliblatskom i Belocrkvanskom ritu i Banatskoj Peščari.4 5. Delovi zemljišta se mogu uvrstiti u pedološko nasleđe što predstavlja poseban kvalitet u razvoju turizma.1 SREDNJE VREDNOSTI RELATIVNE VLAŽNOSTI VAZDUHA ( U % ) Zrenjanin 86 83 74 70 70 71 68 68 72 Vršac 79 77 68 66 68 69 68 67 68 Pančevo 87 85 76 71 72 73 71 71 74 PROSEČNE SUME OSUNČAVANJA ( časovi ) Zrenjanin 152.9 17. po južnim delovima Srema i Banata. pretežno ravnim reljefom. Takođe treba istaći i prisustvo paleo zemljišta koja se nalaze u sastavu lesnih zaravni. 224.8 72. 9: Osnovni klimatski elementi Banata MESECI Stanice I II III IV V VI VII VIII IX O SREDNJE TEMPERATURE VAZDUHA ( C) Zrenjanin -1.7 11.2 21. 255.5 12.

5. Temperature ujednačeno rastu sve do jula.SREDNJA OBLAČNOST ( U % ) Zrenjanin 69 66 58 Vršac 71 69 60 Pančevo 69 66 57 VISINA PADAVINA ( U mm ) Zrenjanin 35 38 34 Vršac 40 40 36 Pančevo 41 39 43 Izvor:RZS 56 59 57 47 52 51 55 57 53 63 71 75 52 53 48 79 93 93 42 43 40 57 72 65 37 40 36 51 60 46 42 43 39 38 44 44 48 50 46 35 42 41 69 68 66 50 53 57 72 74 73 55 54 58 Temperatura vazduha se odlikuje izraženim godišnjim kolebanjima. severni.6 dana godišnje. Košava najčešće duva tokom jeseni.7. ovakva klima odgovara razvoju turizma naročito u periodu od proleća do jeseni. ali duga topla leta 33 . Košava ima najveću srednju brzinu. a najslabija je u leto 4. Tihog vremena ima leti i u jesen najviše. a najtoplije leto. zime i proleća. Banat je dosta vetrovita oblast. Kada je razvoj turizma u pitanju.6m/sec. Od svih vetrova najpoznatiji su košava. a najsuvlji je avgust sa 69%.3m/sec. Južna polovina Banata pripada vlažnoj zoni. Najvlažniji meseci su jun i decembar. Najvlažniji mesec je decembar sa prosekom od 86%. Srednja godišnja količina taloga je 609 mm. U Banatu možemo izdvojiti suvlje i vlažnije zone.8 dana. Zimi je najjača 6. Srednja godišnja oblačnost u slivu Tamiša iznosi 57%. Prosečan broj dana sa snežnim pokrivačem najveći je u januaru 12. Važno je reći da se u Banatu javljaju izrazito sušne i kišne godine. a najmanji u novembru 0. Jul je mesec sa najviše osunčavanja. Suvljoj zoni pripadaju severni i srednji Banat. Zimski meseci su oblačniji od letnjih. Prosečno se javlja 76 dana godišnje. Po vlažnosti Banat ne odstupa mnogo od Bačke. kada su svuda negativne temperature sem u Vršcu. Relativna vlažnost vazduha je u zimskim mesecima najveća . Prosečna srednja insolacija je u slivu Tamiša iznosi 2068. U proseku snežni pokrivač se pojavljuje 31.7h. severozapadni. kada je prosečno trajanje insolacije 281. Snežne padavine se javljaju od novembra do aprila. Posmatrajući podatke možemo zaključiti da je najhladniji mesec kod svih januar. Godišnja relativna vlažnost vazduha u Banatu je 75%. južni. Prosečan broj dana sa padanjem snega je 22. jer su u blizini Vršačke planine. Najkraće osunčavanje pokazuje decembar sa 56. a najmanja u letnjim mesecima.1h . Klima je prirodni faktor od koga je u ovim krajevima zavisio način života i izgradnja kuća i okućnica.5h. Klima ne predstavlja osnovni faktor razvoja turizma ovog regiona. zapadni. a najsuvlji su oktobar i mart mesec. Ako posmatramo srednje temperature po godišnjim dobima zaključujemo da je najhladnija zima. severoistočni i istočni vetar.

Tokom zime. Krivaja. kao i njena izrazita kontinentalna klima. Bosut i dr. niske temperature pogoduju razvoju lovnog turizma. Velike reke Dunav. Karta br 6: Hidrografska mreža Vojvodine Hidrografski potencijali Vojvodine su izuzetni. učinili su da ovo područje spada u 34 . koje protiču kroz Vojvodinu ili čine njene granice. Hidrografski turistički motivi Vojvodina ima bogatu hidrografsku mrežu. što dovodi prvenstveno inostranu turističku tražnju. a to su Dunav. Pored ovih većih reka tu se nalazi i veliki broj manjih kao što su Begej. Tisa i Sava. Tisa i Sava.omogućavaju kupališnu sezonu i do tri meseca. Čik. Tamiš. sa veoma čestom pojavom ekstremnih padavina (sušni i vlažni periodi). čiju osnovu čine tri velike reke. sa svojim brojnim pritokama.

Kart br 7: Reke Tisa i Dunav Najznačajnija reka u Banatu je Tisa koja se po mnogo čemu razlikuje od Dunava. Begej (75 km).najizrazitije vodoprivredno područje Srbije. Svojom dužinom od 977 kilometara predstavlja samo 34% od dužine Dunava. Izvire u Karpatima i kad se spusti u Panonsku niziju ona je izrazita ravničarska reka. ima ujednačenu širinu i nema ostrva i rečnih rukavaca. Hidrografske karakteristike Banata U Banatu ima dosta malih reka čija su korita zamuljena i pretvorena u baruštine. Tamiš (u Banatu) i ostale manje rečice: Karaš. Zlatica. Krivaja. Plovne su i njegove pritoke Tisa (168 km). pa i Evrope. Nera. Sava (206 km). Dalje. Pošto izvire u 35 . Tisino korito na teritoriji Vojvodine usečeno je u čvršćem materijalu ispod kojeg su rastresiti slojevi. Zato je ono veće dubine. odvodnjavanje i transport ukupne dužine 939 km od čega je 673 km plovno. Begej. Na nekim delovima ona su sasvim isušena i pretvorena u plodna polja. Tisa. Mostonoga i Plazović. Između ovih reka prokopana je i razgranata mreža kanala za navodnjavanje. Od važnijih reka možemo spomenuti: Zlaticu. Galacka. Čik. Novokneževački kanal i Karaš. Nera.Tamiš. Najvažnija reka je Dunav koji kroz Srbiju protiče u dužini od 588 km i to pretežno kroz Vojvodinu a celom ovom dužinom je plovan. manje reke kao što su Bosut (u Sremu).

do šarana. Posledice tako malog pada su velika krivudanja reke. koje su ljudi veštačkim putem odvojili od Tise. Tisa ima veoma mali pad. Okanj. Okanj i dr. Protičući kroz ravne delove Vojvodine.Široka i samo na izgled spora. stalno razvijanje njenih okuka i njihovo stalno nizvodno pomeranje. Od starih rečnih tokova možemo spomenuti Vrbicu. Taraša. Tu se može naći veliki broj divljači kao sto su jelen. Zlatica. Ade i Mola. krsturska Duga bara i Ekenda. čije se dno ne suši. Pojedini odsečeni tokovi Tise su zadržali polumesečaste oblike. Karaš i Nera. Prilikom regulacije na teritoriji Vojvodine prokopano je 14 kanala i tok je skraćen u našoj zemlji za 76 kilometara. veći broj mrtvaja je otkinut od Tisinog toka. Takvih tokova. krsturska Duga bara. Služi za odvodnjavanje suvišne vode s teritorije atara naselja severnog Banata. zec. Bečeja. jarebica. bare zapadno i južno od Araca itd. severno od Elemira. što pogoduje razvoju lovnog turizma. Kopovo kod Kumana. Ostojićeva. soma. Duž čitave obale protežu se vikend naselja sa improvizovanim marinama i brojnim čardama koje nude ukusne riblje specijalitete . ima kod Horgoša. fazan i dr. Novokneževački kanal predstavlja staro rečno korito. Begej. Ritsko zemljište oko Tise je ispresecano mnogobrojnim kanalima. Stari rečni tokovi su i Jaruge. Nadela. Jaruge. Ovakva napuštanja tokova bila su vršena i veštačkim putem. U ponekom udubljenju postoji i “živo blato”. Tisa ima za mesec dana raniji visoki vodostaj od Dunava. kasnije kanalizovano. Važnije i veće reke su: Novokneževački kanal.Karpatima gde se sneg ranije topi. 36 . Jegdino Kopovo. uz pecanje i plovidbu. Jedino još uske zone između rečnog korita i izgrađenih nasipa s jedne i s druge strane prikazuju donekle prirodu kakva je bila pre intervencije čoveka. Ekenda.Sredinom XIX veka regulacijom Tise. isušeno je i pod kulturnim biljkama. srna. ulivajuci se u Dunav. Uz ovu pojavu se vezuje i manifestacija ''Cvetanje Tise'' koja ima poseban značaj za razvoj turizma. Intezivno zelenilo ukazuje da je u blizini neka reka i da je izdanska voda plitka. Po svim ostalim osobinama Tisa je veoma slična Dunavu. Između Krstura i Kneževca su Vrbica. Tamiš. tolstolobika i smuda. tipicna panonska reka Tisa u Srbiju ulazi kod sela Đale i svoj put završava kod Slankamena. severno od Taraša. Martonoša. Za stanovništvo koji su bliže Tisi ove šume pored reke vrlo su atraktivna područja i uglavnom su sastavljene od stabala vrbe i bele i crne topole. Posebne čari ove reke su u periodu cvetanja Tise.. Araca i Mošorina. severno od Kumana. Na nekim delovima ona su sasvim isušena i pretvorena u plodna polja. U Banatu ima dosta malih reka čija su korita manje-više zamuljena i pretvorena u baruštine. Tu se javlja bujna vegetacija sitnog i krupnog rastinja koja svojim lisnatim bogatstvom čini da ovaj deo u letnjim danima ipak ima dosta svežine. Galacka. između Kanjiže i Sente takođe je dobro vidljiv stari tok. Sanada. Ovde se nalaze idealna mesta za turizam. babuški i drugih sitnih primeraka. Sente. od tzv. Tisa je bogata razlicitom vrstom ribe.

odnosno Bečkerek. neka su zasuta peskom. Čitava dužina Begeja u Rumuniji i u našoj zemlji iznosi 255 kilometara. Begej je postao još važniji jer je po njemu. a neka napuštena i pretvorena u jezera. Prva regulacija Begeja sprovedena je još iz jednog razloga. koji nije bio plavljen. u svojoj bližoj okolini nije imao dovoljno hrane. Blizu njegovog spuštanja u aluvijalnu ravan Tise. bio je značajno tržišno i saobraćajno mesto i utvrđenje. jer je sredinom XVIII veka izvršena regulacija njegovog toka da bi se isušile silne močvare oko Temišvara. a zatim i ostali delovi naselja. Mnogi zastareli tokovi. Koć i druge. Kod Kikinde sastavljena je od više paralelnih korita. Kroz Vojvodinu protiče dužinom od 118 kilometara. Duboka bara. Leti obično presuši. Begej je izgradio čitav niz okuka i prekih tokova te je zaista bilo teško ustanoviti koji je pravi a koji napušten tok. Niže Pančeva spaja se s Dunavom. Begej je najznačajnija leva pritoka Tise. zabarene u močvarne površine. Galacka ja više zabarena i mestimično kanalizovana rečica koja potiče iz Rumunije i kod Nakova prelazi državnu granicu. Vrlo komplikovana hidrografska slika uslovila je da se na ovom mestu izgradi i sam Zrenjanin. Temišvar. Za vreme Turaka Zrenjanin. bare i močvare. Pojedini delovi ovih ritova imaju i svoja specijalna imena.Zlatica je jedna od najznačajnijih levih pritoka Tise u našoj zemlji. Ona ne zavisi samo od hidrografskih prilika na teritoriji sliva nego još više od hidrografskih prilika na teritoriji Tamiša. Na našoj teritoriji Galacka je duga 68 kilometara. Galad. kao velika vojna baza za južnu Ugarsku. Količina vode u Begeju je veoma promenljiva. a sa 222 km on je na teritoriji 37 . Ali ako se u Begeju pojavi visoka voda. Kod Zrenjanina ni regulacioni radovi nisu mogli da izmene hidrografsku sliku Begeja. Pri ulazu u našu zemlju Begej ima pravolinijsko oticanje. mrtvaje i aktivni meandri upućuju na to da je ova reka stalno menjala svoje korito. Tisi i Dunavu Banat slao vrlo kvalitetnu starobanatsku pšenicu i brašno do glavnih potrošača u Srednjoj Evropi. Protiče kroz srednji Banat i povezuje Temišvar i Zrenjanin s plovnom Tisom. izgrađeno je jezgro u vidu tvrđave. prvobitni živi tok Galacke. zatim jezero a danas bara. pa je hranu trebalo transportovati iz udaljenih krajeva. Ti žitorodni predeli bili su oko Zrenjanina i u čitavom zapadnom Banatu. koje su inače dobro služile za odbranu od eventualnih turskih napada. Ove vodoplavne ili močvarne površine stanovnici nazivaju ritovima. Na severnoj strani je Oluš. Kanalizacijom i izgradnjom nasipa ova nestalna reka upućena je pravilnijem oticanju. mnoge okuke su pretvorene u starače. koja leti presušuje. Kasnije kada su se poljoprivredni proizvodi počeli tražiti i u Podunavlju. Njen tok u našoj zemlji danas je dug 30 kilometara. Preko Kikinde ona otiče na jugozapad prema Tisi u koju se uliva južno od Mola. Pored ove tu su i druge bare kao što su Valom bara. Spojnim kanalima u Rumuniji Begej dobija vodu iz Tamiša da bi mu se plovnost povećala. onda se ona pušta u Tamiš. Na nešto višem položaju. Tek kada su izvršene nove regulacije. Tamiš je tok južnog Banata.

Nadelina dolina je još starija od lesne prašine. da je ona prelesna. kao i iz alibunarskih i ilindžanskih depresija. koji je Tamiš napustio pomerajući se prema severozapadu i zapadu. Karaš je pretposlednja pritoka koju Dunav prima na teritoriji Vojvodine. Tamiš nije bio plovan. U Pančevačkom ritu ima više napuštenih rečnih tokova od kojih su najznačajniji: Nizelj. Međutim. i jedan istočno od Pančeva. od toga u Vojvodini 28. Nadela je najveća rečna dolina na južnoj banatskoj lesnoj terasi. gde se spušta u aluvijalnu ravan Dunava. Kasnije su mnogi ritovi nasipima odeljeni od rečnog toka. Šebeš i Kalovita reka. Kada je Dunav visok. prema tome. Po svojim morfološkim osobinama slična je lesnim dolovima. u stvari. Pri visokom vodostaju Tamiš je plovan sve do Opova. nije drugo nego neki stari napušteni prelesni tok Tamiša. duga 87 kilometara. bledu sliku prelesnog reljefa. Nadela je dugačka 36 kilometara.Rumunije. onda se voda pušta u njen donji deo da bi se osigurale dovoljne količine vode za zalivanje i održavanje ribnjaka. Tamiš ima jednu važniju pritoku na teritoriji Vojvodine. Nadelina dolina. pa su i poplave bile znatno ređe. gradeći i s jedne i s druge strane mnogobrojne okuke i mrtvaje. istočno od Crepaje. To je Brzava. Tamiš ima mali pad. Nizelj i Sibnica predstavljaju napuštene tokove Tamiša. Od Crepaje Nadela ima uglavnom južni pravac. ali veliki meandri znatno utiču na odstupanje od ovog pravca (meandar između Kačareva i Jabuke. velikih žitnih magacina i železničke stanice. Prosečna širina doline iznosi 200 metara. koja sa leve strane prima Vršački kanal koji skuplja vodu s Vršačkih planina. Zbog toga njegov tok mnogo krivuda. Tu je nasledio neki stari dunavski tok i nastavio po njemu sve do Dunava. Tamiš se snabdeva vodom iz Karpata. a naročito u ravnici. 40 kilometara od ušća. kako ni u samim ritovima nije bilo ozbiljnijih melioracionih radova. Njegova dužina u našoj zemlji iznosi 60 kilometara. iz kojih se povremeno sakupljena voda sliva prema Dunavu. trebalo bi da je Nadela mlađa od terase. Celim svojim tokom. koji je zasut tanjim slojem lesa i koji je kasnije pruzela Nadela za svoju dolinu. Između sela Čente i Barande Tamiš je probio u dunavski rit. a donjim kroz našu zemlju. Današnja Nadela mestimično se razliva po dolini. a mestimice uzanim koritom meandrira po dolinskoj ravni. Oblici reljefa u ovom delu južne banatske lesne terase izražavaju. oni su skoro uvek imali podzemnu vodu pa su često bili pokriveni manjim ili većim slojem vode. Sibnica. Karaš u našoj 38 . Od državne granice pa sve do dunavskih ritova Tamiš je usekao široku dolinu u nešto višoj lesnoj terasi gde se svake godine izlivao i plavio ogromne površine. plavi je i zabaruje. Ali prokopavanjem kanala u dužini od 3 kilometra moguće je da i veći plovni objekti dođu do pančevačkog pristaništa. Njena dolina predstavlja neki prelesni Tamišev tok. Prema tome. Tamiš je skraćen za 140 kilometara. Nadela je usečena u južno banatskoj lesnoj terasi. Šebeš i Kalovita reka su rukavci Dunava. ali i iz Banatskih planina. Gornjim i srednjim delom ova reka protiče kroz Rumuniju. To dokazuju njihovi meandri koji su i po veličini i po oblicima istovetni s današnjim meandrima Tamiša. Njenu izvorišnu čelenku ne čine izvori nego više plitkih udubljenja. Presecanjem preko stotinu okuka. Od izvorišta do Omoljice. zatim iz Malog i Velikog vršačkog rita.

39 . korito je nasuto peskom i zato zagušeno. i Krivom barom. Sa Lokve u Rumuniji spušta se šest potočića. Drugi deo je između Velikog i Malog peska. sasvim uzan i veoma zasut peščanim materijalom. Severozapadno i jugozapadno od Uzdina postoje četiri jezera lučnog i uzdužnog oblika koja mnogo podsećaju na napuštene meandre neke reke koja je bila i veća i bogatija vodom od današnjeg Tamiša. a novi koji je kasnije izgraćen. Neke su već pominjane kao na primer: Nizelj. izdizanje površine nagomilavanjem lesa išlo sporije nego u drugim suvljim predelima. Deliblata i Emanuelovaca. Ova vrela morala su biti bogata vodom i u vreme kada je stvarana lesna terasa. Nera prima manje značajne pritoke. koji su se zabarili i prekrili močvarnom i barskom vegetacijom. Kalovitu reku. Prvi je između Vršačkih planina i lesnih naslaga. Prve dve su pominjane kao napuštene tokove Taniša. visokim oko 40 metara. Prilikom provale vode stari nasip je odnesen. na primer. istočno od Borče itd. Otuda je na ovom mestu. Vrlo karakterističnu površinu predstavlja Majur bara. U ovom delu je dolina široka i do 3 km. obilazi Provaliju. Treba pomenuti i jezero Provalija. gde se voda stalno zadržavala. koji je skoro čitav ujezeren. Ravenica. Šebeš. koja je duboko usečena u lesnoj terasi. Slično je i sa Baškim ritom. To je prošireni deo doline koju je Karaš stvorio bočnom erozijom i intezivnom denudacijom malo otpornog jezerskog i lesnog materijala. u čijem podnožju izvire prilično jako Malo i Veliko Vrelo. Potamišje ima nekoliko manjih fluvijalnih jezera.Nerina dolina je prilično stara. Svi su oni kratki s velikim padovima i promenljivom količinom vode. Veliko blato. Jezero i Busija. između Gaja. Dolina se veoma razlikuje od prethodnog dela po tome što nema oštre obalne delove. Voda jedva može da otiče. takođe predstavlja napušteni tok Tamiša. ali iz neke starije faze. Karaš ima i s jedne i s druge strane svoje pritoke. jugoistočno od Idvora. Tako se sada pri svakom višem vodostaju dunavska voda spaja sa Provalijom. Ona je na severu oivičena odsekom lesne zaravni. Na teritoriji naše zemlje prima samo jedan potok. Ali Pančevački rit ima i takvih napuštenih tokova koji su već odavno prirodnim procesima zasuti fluvijalnim materijalom. a svojim donjim ona je naša granična reka u dužini od 19 kilometara. Provalija je postala 1895. a Šebeš i Kalovitu reku kao rukavce Dunava. Nera svojim gornjim i srednjim tokom protiče kroz Rumuniju. Prosečna dubina provalije iznosi 7 metara. Treći deo sve do ušća kod Banatske Palanke prilično je ravna i prostrana dolina u kojoj je Karaš usekao svoje korito. Sibnicu. a na severnoj polovini mestimično i do 15 m. Kalda.zemlji ima tri različita dela. Ostru i Brnovac su u aluvijalnoj ravni Tamiša i svakako su njegove mrtvaje. Sem ovih manje ili više živih tokova postoji i dosta napuštenih rukavaca. Takve su hidrografske površine. jugoistočno od Glogonja. U Pančevačkom ritu postoji niz napuštenih rečnih tokova. godine kada je visoka voda na Dunavu južno od Pločice probila stari nasip i iskopala udubljenje dugačko 350 i široko 50 do 150 metara. Ova bara predstavlja depresiju od 3 do 6 metara nižu od okolnog zemljišta.

Vodene površine su atraktivniji prirodni motivi Banata. Hidrografija je takođe bila odlučujući faktor prilikom formiranja prvih naseobina. boljeg snabdevanja vodom. bogatstva ribe i razvoja trgovine. predstavljaju veoma različite i velike meandre. usečene u lesnoj terasi. Karta br. Rakitaš i Velika slatina. Na primer. Novi Sad 40 . istočno od Opova. 8: Sistem Dunav-Tisa-Dunav Izvor: Vode Vojvodine. Slatina i Pečena slatina. Iz istorijskih izvora nam je poznato da su prvi gradovi nastali u dolinama velikih reka. Bela stena je afirmisani lokalitet koji tokom leta poseti veliki broj turista iz okolinih naselja. istočno od Sefkerina. Otvorene vode sa adama i priobalnim šumama predstavljaju kompletnu prostornu celinu koja pruža raznovrsne mogućnosti rekreiranja. zatim Slana bara.Istočno od Barande i Opova postoji nekoliko bara lučnog oblika. i to pre svega zbog plodnog zemljišta. istočno od Barande. kao i Mala slatina.

šaran. štuka. Međutim. Severni i južni priobalni delovi izloženi su poplavama. hidrološkog i mikroklimatskog aspekta. Otuda su visoki vodostaji u periodima kiša. Najstarje i rekreativnim potrebama prilagođeno jezero je Glavno jezero. sedam većih jezera sa kristalo čistom vodom. Nastala su u udubljenjima iz kojih se vadio šljunak. a specifični mikroklimatski uslovi uslovljavaju spektakularne atmosverske pojave: efekat fatamorgane. Nalaze se na lesnoj terasi u blizini Tamiša. u jesen i u proleće. Ističu se svojom turističkom atraktivnošću i izraženom sportskorekreativnom funkcijom ističu se Belocrkvanska jezera i Vršačko jezero. Belocrkvanska jezera. tj. Obedska Bara itd. Nalazi se 5 km severoistočno od Novog Bečeja u blizini pruge i puta. smuđ. nalaze se u neposrednoj blizini grada Bele Crkve. Slana jezera u okolini Opova su po svom postanku i osnovnim morfometrijskim karakteristikama vrlo slična jezerima Slano Kopovo i Rusanda. i pravi su izazov za sportske ribolovce.Jezera kao turistički motivi Vojvodina je bogata jezerima: Palićko. Voda u jezeru je mutna. Basen jezera predstavlja fosilni meandar izdužen pravcem istok – zapad polukružnog oblika. Po svojim prirodnim karakterisrikama je slično jezeru Slano Kopovo. som. vrtložaste vetrove i sl. Jezero se snabdeva vodom od atmosferskih taloga i od izdani. Banja Rusanda je jedan od najznačajnih balneoloških centara Banata. treba istaći i tipična slatinska zemljišta koja su rasprostranjena na okolnom terenu. Ostalih šest jezera . Jezera su locirana u blizini puta Čenta – Opovo – Pančevo. Ludoško. Najveća jezera Slatina i Pečena su pretvorena u ribnjake. Ova jezera su važno ribolovno područje. Ledničko. Slano Kopovo takođe predstavlja izuzetnu prirodnu vrednost gledano sa geomorfološkog.Na ovom prostoru je otkriveni značajno neolitsko arheološko nalazište. za sada se i pored značajnih 41 .45 km2.5 do 1. Slano Kopovo je zaštićeno prirodno dobro. tako da na dnu jezera ostane nataloženo i po nekoliko santimetara soli. Na jezeru se javljaju velike oscilacije pa sa ovim i različite dubine. Poseban fenomen među vodenim površinama južnog Banata predstavljaju Belocrkvanska jezera. a najveće je u neposrednoj blizini Bele Crkve. a dužina obalske linije iznosi 7 km. mrko-zelena i oseća se na sumpor-vodonik. Slano jezero Rusanda nalazi se neposredno uz severoistočni kraj naselja Melenci. Slano Kopovo spada u grupu slanih jezera koje se nalaze u paleomeandrima Tise na lesnoj terasi. Slano Kopovo ima površinu od 1. Različite su veličine i dubine. Leti jezero često presuši. Izuzetno su bogata ribom: amur.5 m. Veličina jezera iznosi 4 kvadratna kilometra. Krvavo. Ovo jezero je prirodna retkost koja predstavlja poznatu ornitološku stanicu. Voda i peloid se više decenija koriste u terapeutske svrhe u lokalnom stacionarnom lečilištu. a niski kada su suše u letnjem delu godine. a dubina od 0. Slano. Ona se ne valorizuju u turizmu koliko bi trebala s obzirom na njihove karakteristike. Belocrkvanska jezera. Takođe.

nalaze se dva manja jezera. belouška. slez. gde se uz dosta sreće mogu pronaći: divlja svinja. kanala. Carska bara predstavlja specifično fluvijalno jezero koje se nalazi u plavnom međurečju Tise i Begeja. Brojna stabla u okolini kolonije čaplji i kormorana imaju osušene vrhove. čineći ih tako pogodnim za osmatračnice i uzletišta za lov ribe u jezeru ili bari. Ona su veoma pogodna staništa raznih ribljih vrsta. vodoljub. jer se riba izvozi u velike gradove naše zemlje. na sredokraći između Stajićeva i Perleza. za vodosnabdevanje. U vodama Starog Begeja i Carske bare živi čak 24 vrste riba iz 16 familija. Biljni svet Carske bare. predstavljen je brojnim autohtonim vrstama. koji omogućavaju razvoj rekreativnog turizma na vodi . pored magistralnog puta Beograd-Zrenjanin. a u močvarnoj vegetaciji: zajednice tršćaka. što je uticalo da bude proglašena za specijalni rezervat prirode "Stari Begej – Carska bara". Okanj – severno od Elemira. beli lokvanj i druge. pelen.jezera i bara. od kojih su neke retke. sivi gušter. Svetsku slavu ovom mestu donelo je prisustvo ptičjeg sveta sa oko 240 vrsta. Novog Sada i Zrenjanina. tvor. srna. Šumske površine zauzimaju značajne delove Rezervata. u livadskoj vegetaciji prisutni su vranjemil. te se koriste za prirodni uzgoj ribe i sportsko – turistički ribolov. iđirot i druge. Carska bara je bogato stanište močvarnih ptica i retkih biljnih vrsta. Jaruga – severno od Kumana. nedovoljno koriste . lasica. tekunica. zelena žaba i šareni daždevnjak. jež. krtica. Izgradnjom turističkih objekata na obalama jezera podstakao bi se izletnički i sportsko – rekreativni turizam Takodje treba spomenuti i najveće ribnjačko jezero-Belo blato. Vikendima tokom leta na jezerima se okupi i preko hiljadu izletnika. livadska žalfija i druge.turističkih potencijala. šišmiš. pačija trava. bizamski pacov. Danas ovaj prostor karakterišu meandri Starog Begeja koji se sužavaju i skraćuju i bare sve više nagnute o odnosu na dno rečnog korita. Ovaj prostor raspolaže izuzetnim pejzažnim kvalitetima. Na ovom prostoru nekada se protezalo bezbroj većih i manjih močvara. Vrbica. Nalazi se u blizini magistralnog puta Zrenjanin – Beograd. Jezera koja imaju karakter veštačkih akumulacija su locirana širom Banata. barska perunika. kao i ribolovnog turizma. Najznačajnija su: Ekenda. Ovaj lokalitet obilije biogeografskim motivima i važna je ornitološka stanica. Čenćanska jezera nalaze se na samo kilometar jugozapadno od sela Čenta. za zaustavljanje erozije okolnih zemljišta. lisica. ježenica. prostor Carske bare karakteriše gusto izatkan ćilim reka. Za bogatstvom sveta flore ne zaostaje ni fauna. pored onih koje se redovno sreću na barskim kompleksima. Ribnjak ima veliki značaj. Vode ovih jezera koriste se za navodnjavanje plantažnih voćnjaka i vinograda. od kojih je veće površine 2. zec. hajdučka trava. Carska bara leži između 3 grada: Beograda. vodena paprat. hrčak. Po svojoj vrednosti izdvajaju se od vodenih biljaka: vodeni griz. zbog čega je ovo dobro proglašeno za Ramsarsko 42 . i druge. ovim stanovnicima bare. među kojima veliki broj iz Beograda.5 hektara i dubine oko 20 metara. barska kornjača.

područje, tj upisano u UNESCO-vu listu močvarnih područja od međunarodnog značaja. Neke od retkih ptica koje se ovde mogu videti su: orao belorepan, eja močvarica, livadska eja, kobac, mišar, čaplja kašikara i mnoge druge. Na predlog stručnjaka Zavoda za zaštitu prirode Srbije Vlada Republike Srbije proglasila je ovo područje Specijalnim rezervatom prirode Stari Begej - Carska bara. U prostoru postoje tri stepena zaštite. Prvom stepenu zaštite pripadaju lokaliteti: Carska Bara sa Vojtinom mlakom, Perleska Bara, Tiganjica, i deo područja Botoškog Rita sa fragmentima livada i stepa, ukupno 703.7044 ha. Drugom stepenu pripadaju: tok Starog Begeja sa severnim meandrom i pojasom širine 10 m uz levu obalu u nivou Tiganjice i Perleske Bare, zatim područje Zagnjenice, Ravenice, Visoke grede, Male grede i Saračice, ukupno 371.832 ha. U treći stepen zaštite spadaju: deo novog nasipa širine 120 m, Farkadžinski rit (livade, slatine, trščaci, kanali, stari nasip), deo starog nasipa između Farkadžinskog i Botoškog rita sa pojasom širine 50 m (Dudara) i deo Botoškog rita (put, trščaci, severni deo rita, stari nasip), ukupno 600.4650 ha. U monotonoj ravnici Panonske nizije, u Vojvodini, prirodni i antropogeni potencijali područja Carske bare su višestruko atraktivni za više oblika turističkog kretanja. Carska Bara dolazi u red nekoliko naj atraktivnih mesta na turističkoj mapi Vojvodine Prostor Gajsko – dubovačkog rita predstavlja tipičan plavni teren koji je lociran u inudacionoj ravni Dunava. Rit je smešten u zoni između Banatske peščare i samog toka Dunava. Morfologija terena odslikava živu fluvijalnu aktivnost. Kretanje Gajsko – dubovačkim ritom je najefikasnije čamcem duž brojnih rukavaca. Uspor vode u ovom sektoru Dunava je konstantan. Gajsko – dubovački rit se takođe odlikuje velikim biodiverzitetom i predstavlja pravi kontrast terenima peščare Izvori i bunari Na mestima gde se izdanska voda ogoliti obrazuju se izvori. Ogolićenih izdani najviše ima u Fruškoj gori. Treba napomenuti da su usled tektonskih poremećaja ogolićeni i mineralni izvori. U Starom Slankanenu je izvor slane vode nazvan Slanača, i to je jedan od retkih prirodnih izvora mineralne vode u Vojvodini. Utvrđeno je da je voda slana jodna hipoterma, temperature 18,4˚ C. U vodi ima gasova CH1 i CO2. Pored toga voda sadrži jod, kao i jone Sr, Mn i Ba. Stručnjaci smatraju da je voda fosilno morska nešto izmenjena infiltracionim vodama. Za razliku od Fruške gore, Vršačke planine imaju vrlo malo pravih izvora. Na čitavoj površini ima šest do sedam većih izvora, koji daju prosečno svaki 2 do 4 litre vode u minutu. Najjači je izvor u Korkani, severno od sela Sočice, koji daje oko 20 litara u minutu. Jače izvore imaju predeli istočno od

43

Mise, iznad Vršca i u uvali Široko bilo. Ostali izvori nemaju otičuću vodu nego su zatvoreni u male bazene. U ostalim delovima Vojvodine nema pravih izvora. Ponegde, u podnožju Titelskog brega, oko Banatskog peska i nešto oko lesnih zaravni javljaju se izvori s pitkom ili nešto zaslanjenom vodom. Značaj tih izvora je mali. Opšta je odlika vojvođanske ravnice da je siromašna prirodnim izvorskim vodama. Veliki nedostatak izvorske vode stanovništvo nadoknađuje vodom iz običnih ili arteških bunara. Obični bunari su kopane rupe u lesu ili pesku do prve izdani. Voda se iz kopanih bunara izvlači đermovima, koji su sastavni deo vojvođanskog pejzaža. Njih je danas sve manje na vojvođanskim ravnicama. Sem toga, ovaj primitivan, ali vrlo interesantan način izvlačenje vode iz plitkih bunara odavno je zamenjen izvlačenjem vode pumpama na električni ili motorni pogon. Arteški bunari snabdevaju se vodom iz dubokih izdani. Usled hidrostatičkog pritiska voda se izbacuje na površinu tako da se svakog trenutka dobije čista i sveža pitka voda. Na teritoriji Vojvodine ima mnogo arteških bunara. Svako selo je imalo po nekoliko. Termomineralni izvori Pored već nabrojanih prirodnih mineralnih izvora potrebno je pomenuti i bušene mineralne izvore. Posle Drugog svetskog rata vršena su mnogobrojna duboka bušenja radi nafte, pa su se iz tih dubokih bušotina pojavljivale i mineralizovane tople i hladne vode., što je uticalo na to da se hemijski sastav temeljnije prouči i da se uključe u eksploataciju. Zato se vrše ispitivanja podzemnih voda pri svakom značajnijem bušenju. Vojvodina ima izvanredne mogućnosti za razvoj banjskog turizma, jer obiluje termomineralnim vodama. Prema poslednjim podacima raspolaže sa oko 350 nalazišta termomineralnih voda. Od banja se po svojoj uređenosti i lekovitosti voda izdvajaju: Banja Kanjiža, Banjsko rekreativni centar Vrdnik, Bezdanska banja, Banjsko lečilište Rusanda, Banja u Slankamenu, Novosadska banja, Bečejska banja, Banja Junaković – Prigrevica. Na teritoriji Vojvodine ima nekoliko lokaliteta u kojima se koristila lekovita voda ili peloid. To su: Jermenovačke i mineralne toplice; Lemeška banja; Palić Banja; Temerinska Banja; Torda; Narodno kupatilo u Zmajevu i Izvor u Bačkoj Topoli. Rastući broj potreba za banjskim lečenjem i rekreacijom ukazuje na neophodnost konkretnih i organizovanih akcija koje bi doprinele izgradnju, uređenje i revitalizaciju banjskih centara. Svetsko turističko tržište ima izuzetnu potrebu, za kvalitetnim banjama s obzirom na rastući broj oboljenja u svim zemljama sveta. Zbog lekovitosti voda, Vojvodina ima dobre mogućnosti za razvoj ovog segmenta turističke ponude.

44

Pored bogate mreže površinskih voda Banat obiluje i podzemnim vodama. Freatske vode su prisutne u celom Banatu i predstavljaju gornji najplići horizont. Medjutim, česta je zagadjenost freatskih voda usled pretvaranja kopanih bunara u septićke jame i sve veće upotrebe mineralnih đubriva u poljoprivredi. Stoga su za vodosnabdevanje bitnije dubinske podzemne vode tzv. arteške vode. Skoncentrisane su na dubinama većim od 100 metera, dobrog su kvaliteta i mogu da se koriste za piće. U termomineralne izvore možemo da svrstamo: Kanjiža (voda je alkalno kisela hipoterma 27O C) Gorki izvor u Tordi – sadrži natrijum, Vršački mineralni bunar – 22O C, banja Rusanda – poznata po slanoj vodi. Bečejska banja( voda je zemnoalkalno murijatična, slabo kisela hipoterma) Ovi izvori imaju veliki značaj jer su se pored njih razvile veoma poznate banje Vojvodine. Osim toga, oni su i veliki potencijal za razvoj područja u kojima se nalaze. Banja Kanjiža nalazi se na obali reke Tise u Kanjiži, koja je na samoj granici Srbije i Mađarske. Do nje se najlakše dolazi autoputem, udaljenim svega 15 km od banjskog kompleksa. Po svom hemijskom sastavu, ova lekovita voda je natrijum-hidrokarbonantno, jodno, bromidno, sulfidna, alkalna, hiperterma mineralna voda temperature 51°, 64° i 72° C, a sem nje u lečenju reumatskih oboljenja i stanja nakon povrede koštano-zglobonog aparata, koristi se i lekovito blato. Banja raspolaže sa više stotina ležaja u nekoliko objekata.Opština Kanjiža sa okolinom, tokom citave godine pruža razlicite sadržaje, pocev od lova i ribolova na reci Tisi, pa sve do atletsko-plivackog maratona i džez festivala... Rusanda ima alkalno-murijatičnu, slanastu vodu s karakterom bromnih voda. Salinitet vode veći je leti, kada su intenzivna isparavanja, a manji tokom proleća i jeseni, kada padaju kiše. Detaljnijim ispitivanjima utvrđeno je da je salinitet jezera veći u dubljim delovima, gde su ogolićene plitke izdanske vode. Zato na mestima gde ovakva voda izbija, na "žmiravcima", znatno je slanija. Severna polovina jezera, gde su ovi žmiravci česti, pet puta je slanija nego na južnoj polovini. Zbog tako velikog saliniteta Rusanda oskudeva u biljnom i životinjskom svetu. Susedna dva, po genezi ista jezera, Ostrvo i Okanj, zbog manje dubine imaju slatku vodu i bogatiji organski svet. Zbog velike slanosti Rusanda je postala veoma poznata kao kupališno i banjsko mesto. Biogeografski turistički motivi Vojvodina, a pogotovo Bačka je bogato izbrazdana kanalima (DTD,Veliki Bački,Bajski), rukavcima, mrtvajama (stari Dunavac) i naravno sadašnjim

45

aluvijalnih ravni i šume Banatskog peska. Još u starije kameno doba (u paleolitu) ljudi su se spuštali u ovu ravnicu i kratkotrajno zadržavali loveći mamute. divlja ruža. Prvi zemljoradnici i stočari nastanjuju Vojvodinu u mladje kameno doba (u neolitu). beskičmenjacima. srne i divlje svinje. a među njima je najpoznatiji ribnjak u Ečki kod Zrenjanina. Ritske šume su po aluvijalnim ravnima Tise i Dunava. vrbe i jasike. 46 . Sva mesta u priobalju Dunava u Vojvodini imaju bogat lovni i ribolovni fond. Biljni svet Vojvodine u proteklih 100 godina pretrpeo je velike promene – izvorna vegetacija je zamenjena prirodnom. kao i naseljavanja vidre u ovom kraju. Posebnu zanimljivost ove ravničarske oblasti čini ribarstvo i uzgoj raznovrsne ribe. kupine. jarebice. močvare i stoletne šume bogate su ribljim fondom. gde se kratko zadržavao loveći irvase i mamute. som. Od sitne divljači se love zečevi. Lov i ribolov u Vojvodini privlači turiste iz celog sveta. Subotičke šume. Velikim zalaganjem ljudi ova fitocenoza je postala biljna zajednica kulturnih biljaka. kao što su šaran. smuđ. koje nisu zaštićene od poplava. Morović. Petrovaradinsko-Koviljski rit i Deliblatska peščara. Biserno ostrvo i dr. Šiblje predstavljaju crni glog. Livadske zajednice se nalaze u aluvijalnim ravnima i po depresijama istočnog Banata. Što se tiče krupne divljači najatraktivniji je lov jelena. Po svom prirodnom bogatstvu najznačajniji su: Nacionalni park Fruška gora. gde se kvalitetna riba proizvodi u velikim količinama. Između brojnih rukavaca i bara nastaju jedinstvene oaze prirode koje nastanjuju brojne biljne i životinjske vrste. gde nema livadskih trava i šuma. lipe i hrasta. Navešćemo neke ostatke iz ovih epoha.tokom Dunava. Apatinski rit.. Šumska zajednica su: šume Vršačkih planina. pračovek se spuštao u ovu ravnicu. Na mnogim mestima uređeni su veštački ribnjaci. Peščara je pokrivena šumskom vegetacijom. a takodje i keramika ukrašena duboreznom ornamentikom. obilje vode i umerena klima privlačili su ljude u vojvođansku ravnicu. livadska i pašnjačka. Ovde se sreću retke vrste ptica kao i kapitalni primerci jelena i divljih svinja.U ovom periodu. Pašnjačka zajednica se nalazi na celoj teritoriji Banata. fazani. Na dva mesta u Vatinu i Vršcu su nađena oruđa od kamena koja su pripadala paleolitskim lovcima. DRUŠTVENO ISTORIJSKE OSOBENOSTI BANATA Plodno zemljište. Karađorđevo. Ovu fitocenozu čine dosta trave. godine pre nove ere. Izmedju drveća je šiblje. Šume Vršačkih planina su sastavljene od bagrema. Od bakra su pravljeni ne samo ukrasni predmeti nego i nova vrsta oruđa. Na teritoriji Banata možemo izdvojiti tri biljne zajednice:šumska. Ima 85 lovišta‫׃‬ Kozara. divlje guske i plovke. Apatinski rit. Paleolit . šiblje i čestari. insektima. Sastavljene su od bele i crne topole. Korišćenje metala počinje oko 3800. koja su bogata sitnom i krupnom divljači. štuka i kečiga. Gusta mreža kanala.

slovensko i franačko stanovništvo. stvarali gradove. podsticali trgovinu i zanatstvo. Trgovalo se i izmedju veoma udaljenih područja. Najgušće su bili naseljeni okolina današnjeg Vršca i ceo južni pojas Banata. gradili puteve. Naziv je dobila po selu Starčevu kod Pančeva. Starijoj fazi gvozdenog doba pripadaju lokaliteti: Breg-Ritiševo. kakvo je boli Židovar u jugoistočnom Banatu. na lesnim i aluvijalnim naslagama se formiraju šume.p. Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni.Najznačajniji lokaliteti ovog doba su Ludoš-Vršac. Na prvom mestu treba izdvojiti Vršac u kojem je najpoznatije “Dvorište Eparhije banatske”. U mlađoj fazi se formira populacija. a po ilirskom plemenu (Panonci) ovu pokrajinu nazivaju Panonija. Najznačajnije nalazište mezolitske kulture je Vršac. Grad Sirmijum postao je krajem III i pocetkom IV veka metropola Rimskog Carstva. koju nazivamo Skordisci. Izgrađuju privremena ili stalna staništa na peskovitim dinama. U mlađem neolitu i na ovom području se stvara Vinčanska kultura. Graničarska ulica-Vatin itd. Hajdučica. Najznačajniji arheološki lokaliteti su Kozluk kod Vršca. uveli vinogradarstvo na Fruškoj Gori. Vršac. Pančeva.U doba seobe naroda naselja su podizana u blizini ruševina antičkih gradova. stalno se naseljava u medjurečju Dunava i Save. intenzivirali poljoprivredu. Bronzano doba . Ratničko pleme Kelta. Vrbasa. stočarstvom i lovom. Najpoznatija nalazišta iz ovog perioda su kod Kovina. i nastanili najveći deo teritorije današnje Vojvodine. Na našem terenu registrovano je oko 70 lokaliteta koji pripadaju sarmatskoj kulturi.Pod uticajem vlažne klime. Bitne promene u društveno-ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka kada su s istoka došli Madjari. Trgovina se razvijala i kovao se novac koji je postajao merilo vrednosti robe. u Vojvodinu prodiru Rimljani i osvajaju Srem i južne delove Banata.Starija neolitska kultura u južnom Banatu dobila je naziv “Stačevačka grupa”. Tada se formiraju stalna naselja sa nadzemnim staništima a stanovništvo se bavi zemljoradnjom. Najznačajniji lokaliteti bakarnog doba su Ciglana –Bela Crkva. u kojima se mezolitske zajednice bave lovom. Ovde srećemo prve keramičke posude od pečene zemlje. Karlo Veliki je uništio avarski plemenski savez i Franačka je pomerila svoje granice do Fruške Gore. Za područje Banata značajniji su i nalazi materijalne kulture Sarmata. zatim Kovin. Iz rimskog perioda registrovano je 25 lokaliteta od kojih su najznačajniji u Staroj Palanci poznat pod nazivom Sapaja. Židovar-Orešac i dr. Stari Vinogradi-Banatska Dubica. Skordisci. Pavliš. Gaj i Kusić. Neolit . Banatski Karlovac i dr. Sva naselja iz ovog razdoblja leže u ravnici. Oni su širili pismenost. RudineBanatska Palanka. ali na uzvišenim mestima kraj manjih reka. Ljudi su stanovali u dobro utvrdjenim naseljima. koji u drugoj polovini III veka naseljavaju ovo područje. Novog 47 .n. Bela bara-Vatin.Mezolit . čak su na Dunavu i Savi imali i flotu. Kovin. gde su zatekli ostatke Avara. U drugoj polovini I v. prve alatke od uglačanog kamena i kosti.e.

dok su kmetovi Srbi bili u istom položaju kao i mađari. a pored njih u Bačkoj i Sremu živeli su Bunjevci i Šokci. pod patrijarhom Arsenijem III Čarnojevicem. prepisivanja i širenja srpske kulture i pismenosti. Dalmatinske zagore. a kasnije i u Banat i Srem. Slovaci su se doseljavali s Karpata. Najviše je naseljeno Nemaca. Pošto je Vojvodina posle ratova s Turcima bila opustočena a mnoge njive zaparložene.Turci su učvrstili svoju vlast u Sremu u vreme prvog pohoda na Beč 1529. godine u Bačku. Tako je srpska despotovina nastavila da živi. Plansko naseljavanje Rumuna bilo je u drugoj polovini XVIII veka. koji su bili vični obradi zemlje i poznavali su zanate. Nastavljeno je i naseljavanje Srba i Hrvata iz Like. Srbije i Bosne. godine stupio u vazalni odnos prema ugarskom kralju Zigmondu. godine. hiljade Srba prešlo je u Vojvodinu. dok je Banat konačno pao u njihove ruke 1552. Turci su posle kosovske bitke upućivali svoje odrede prema severu i upadali u Srem i Banat i pustošili ih. i iz Banata i istočnog Srema. Pred odmazdama Turaka. Srpskim feudalcima kralj je delio imanja. odnosno Hrvati. Zahvaljujući ekonomskom 48 . godine. a uz Dunav i Savu Podunavska i Posavska. koji su postali centri pismenosti. Rusine je na svoje bačke posede naseljavala komora od kraja 40-tih godina i kasnije do 1765: posle su se oni selili i u Srem. Vojvodina je pod Turcima bila privredno i kulturno unazađena Posle poraza Turaka pod Bečom proterani su iz Bačke. odselio na sever. Pošto su Turci reorganizovali vojsku. u velikoj seobi 1690. državna vlast i spahije počeli su da naseljavaju stanovništvo iz Nemačke i severne Ugarske jer su Bačka i Banat bili slabo naseljeni. a u Banatu Rumuni. Da bi jače vezao Srbe za Ugarsku. Banat je bio pod vlašču ugarske države. Iz vojnih i ekonomskih razloga Turci su u Vojvodini naseljavali srpsko i vlaško stanovništvo. pretežno madjara. iako bez svoje teritorije.). Kada je srpski despot Stefan Lazarević 1403. Srem i Banat su privremeno bili zaštićeni od Turaka odbrambenim pojasom koji je predstavljala srpska despotovina. zapadnog i centralnog Srema. Bačku su osvojili 1542. Srbi nastanjeni u Ugarskoj ostali su privrženi svojoj veri i podigli veliki broj pravoslavnih crkava i manastira (Šišatovac. Ade i Čelareva.Kneževca. kralj je prihvatio potomke poslednje srpske vladarske dinastije i čak uveo titulu srpskog despota. U Bačkoj su se u to vreme masovnije naseljavali i Madjari da bi se kasnije mnogi preseljavali u Banat. a posle Požarevačkog mira. Nadiranje Turaka na Balkan izaziva masovno kretanje Srba s Kosova i iz Pomoravlja prema teritoriji današnje Vojvodine. Jazak. Hopovo. oko 1740. u Bačoj uz Tisu bila je Potiska. Turska vlast u Vojvodini zamenjena je austrijskom. ali oni su se i ranije samoinicijativno spuštali u banatsku ravnicu. pošto se veliki broj stanovnika. U to vreme Srbi su ovde činili glavnu masu stanovništva. Naseljenici su bili neophodni za pretvaranje pustara i močvara u obradivo zemljište i za obnavljanje trgovine i zanatstva. koji mu je zauzvrat ustupio Beograd i Mačvu. Na severu Banata protezala se Pomoriška vojna granica. Prema Turskoj je stvoren odbrambeni sistem u vidu Vojne granice. Krušedol i dr. naterali su Austrijance na povlačenje. Posle pada srpske despotovine pod tursku vlast Ugarska prihvata izbeglice i koristili ih kao graničare za odbranu južnih granica.

Vojvodinu karakterišu veoma značajni kulturno-istorijski spomenici i to iz perioda baroka. godine. Glavni grad banovine je bio Novi Sad. od čega su najviše Srbi (66%) a zatim Mađari. odlukom austrijskog cara. Banata i Baranje.v. Njena multikulturalnost predstavlja neprocenjivo bogatstvo.. godine postojala je kao Dunavska banovina i to kao jedna od pokrajina Kraljevine Jugoslavije. i 1941. Bačke. formirana je zasebna austrijska pokrajina. Na ovoj teritoriji živi oko 2 miliona stanovnika. Druga polovina XX i početkom XXI veka Vojvodina dobija veoma značajnu ulogu kao deo Srbije. i dr. Albanci. Bačke. Stilski i umetnički. godine. a region je politički obnovljen kao autonomna pokrajina u sastavu Srbije 1945.) velika narodna skupština Srba i drugih naroda Vojvodine. koje je pritiskivalo stare balkanske zanate. Slovaci. 1849. Rumuni. Graditeljsko nasledje predstavljaju sakralna arhitektura. Romi. Između 1929. Crnogorci. Bačke i Srema. a pokrajina se sastojala od Srema.dvorac porodice Dunđerskih kod Bečeja sa poznatom ergelom. Makedonci. nazvana Vojvodstvo Srbija i Tamiški Banat. Baranje i Šumadije. stvarajući veliki trgovački kapital. Po lepoti i značaju izdvajaju se još: dvorac kod Čelareva u kojem je danas stalna muzejska postavka stilskog nameštaja i predmeta primenjene umetnosti iz 18. zatim dvorac u Kulpinu koji je pretvoren u Muzej poljoprivrede i dvorac Kaštel . stočnu i žitarsku.Ečka kod Zrenjanina jednim delom pretvoren u hotel. Pančevu. godine. Od 18. Srbi su proglasili Srpsku Vojvodinu na Majskoj skupštini u Sremskim Karlovcima 1848. Nemci. tvrdjave.progresu. Rusini. Gradovi su se razvijali kao centri trgovine i zanatstva. verovatno najlepši je Fantast . da pruže pogled na nepregledno bogatstvo ravnice. do 20. Interesantni i vredni su njihovi zvonici a još vrednije su ikone i ikonostasi koje su radili najpoznatiji slikari sa 49 . Novom Sadu i Čurugu (sa najvećim crkvenim zvonom). koja se sastojala od Banata. etno-graditeljstvo. došlo je do jačanja gradjanskog staleža.. godine. Tokom Drugog svetskog rata Vojvodina je oslobođena 1944. Beloj Crkvi Vršcu. Gradili su ih bogati zemljoposednici kao svoje letnjikovce utonule u parkovsko zelenilo. koja se sastojala od Srema. Šokci. Ukrajinci.dvoraca. ali kao i kulturna središta. Među 30 –tak dvoraca. dvorci. proglašava priključenje Vojvodine Kraljevini Srbiji. Srbi su držali trgovinu. Između šesnaestog i devetnaestog veka. Posle poraza Mađarske revolucije. Istorijski događaji na tlu Vojvodine ostavili su izuzetno veliki broj antropogenih motiva koji se danas mogu valorizovati kroz turizam. Hrvati. rokokoa i secesije.. Početkom XX veka (1918. Vojvodina je bila kulturno stecište srpskog naroda želeći da ostvare svoja nacionalna prava. veka u Vojvodini je izgrađeno više monumentalnih građevina . Dok su Nemci u prvom redu bil nosioci evropskog zanatstva.g. Banata. Slovenci. neoklasicizma. veoma vredne su pravoslavne crkve u Bečeju. KULURNO ISTORIJSKA BAŠTINA VOJVODINE Vojvodina je bogata arheološkim nalazištima čije su iskopine većinom smeštene u muzejima. daleko od gradova. stara gradska jezgra. i 19.

Na teritoriji Vojvodine su registrovana 424 nepokretna kulturna dobra koja su : od izuzetnog (65) i velikog značaja (359). više od 500 lokaliteta iz perioda antike i preko 200 nalazišta iz srednjeg veka. Vršcu. Nastala su u 18. Osim ovih pravoslavnih. Subotici. Sivac. Mađara. predstavlja svedočanstvo o nastanku. Kikindi. po raznovrsnosti oblika i stilova. vetrenjače u Čurugu i Bačkoj Topoli. Senti i Novom Bečeju. orginalne i nadasve vredne su rumunske pravoslavne crkve u Vršcu. Temerin. Pančevu. Posebnu specificnost Vojvodini daju stara gradska jezgra. arheološka nalazišta (15). i drugih. Sombora i Muzeja Srema u Sremskoj Mitrovici. Vojvodinu odlikuju i mnogobrojini muzeji i galerije sa veoma bogatim zbirkama. Najoriginalnija gradska jezgra su u Sremskim Karlovcima. vodenice na nekim rekama u Banatu i na Dunavu. Bečeju. U muzejima i galerijama Vojvodine čuvaju se pokretni spomenici kojima se reprezentuje polietnička kultura Vojvodine. Tu su i orginalne vojvođanske kuće. Bogate su muzejske zbirke u Muzeju Vojvodine u Novom Sadu. neoklasicizma.prema svojim svojstvima su podeljena na: spomenike kulture (318). Ovo slično ponavljaš od malopre. ambari. i 19. veka. Novom Sadu. Pančeva. Neštin. Subotici. Rumuna. Uz sela i gradove su salaši. Njihov značaj ogleda se u veoma dobroj očuvanosti. Najznačajnija arheološka nalazišta su: 50 . Kupinovo. Bačkoj Topoli. Bački Monoštor.ovog područja iz 18. Slovaka. katolička katedrala u Subotici i barokna protestantska crkva u Kovačici. Posebne kolekecije predstavljaju materijalnu kulturu i duhovno stvaralaštvo: Srba. Zrenjaninu. i secesije sa elementima tradicionalne arhitekture. U etnografskom bogatstvu Vojvodine ističu se karakteristična ušorena sela u kojima neki objekti imaju raritetne vrednosti. veku i građena su u stilovima baroka. Bogato graditeljsko nasleđe Vojvodine. prostorne kulturno-istorijske celine (16) i znamenita mesta (10). Somboru. smenjivanju i uzajamnom prožimanju brojnih civilizacija i različitih ostataka materijalne kulture na ovim prostorima. ambari u Staparu (1847). a među zaštićenim nepokretnim spomenicima su: suvača u Kikindi (1899). Stapar. po broju civilizacija iz kojih potiče. Ruski Krstur. Arheološka nalazišta U Vojvodini je do danas evidentirano preko 2000 arheoloških lokaliteta iz praistorije. Vršca. u gradskim muzejima Subotice. rimokatoličke crkve u Novom Sadu. Vršcu. čuvaju se i orginalni čardaci. Posebno su interesantni delovi ulica od kojih su poneki zakonom zaštićeni kao u naseljima Bački Petrovac. Bački Breg. Uzdinu i Beloj Crkvi. Rusina. Zrenjaninu. u narodnim muzejima Zrenjanina. Petrovaradinu. i 19.

ali i van njega još uvek nisu arheološki ispitani do kraja mostovi na Savi. Privina glava.). veka n. Početkom 30-ih godina 20. Mala i Velika Remeta. Somboru. Pored fruškogorskih manastira u Vojvodini su i drugi manastiri i samostani zaštićeni kao nepokretna kulturna dobra: . Čelarevo . veku na prostoru današnjeg Banata bilo je puno srpskog pravoslavnog stanovništva i postojalo je nekoliko episkopija: Lipovska. Jazak. Temišvarska. Posle Velike seobe Srba 1690. vek). Divša (Đipša). Beočin. pronađeni su ostaci rimske carske prestonice. Subotici i Baču (ženski i muški).u Banatu pravoslavni manastiri Mesić kod Vršca i Vojlovica kod Pančeva. godine. bečkerečka eparhija je spojena sa temišvarskom. ispod samog grada. Jedinstvenu celinu čini Fruška Gora sa nekada 35.Vrdnik. hramovi i crkve mnoštvo mozaika. Basijana kod Rume (antički period). brojni stambeni i privredni objekti.. nastalih u periodu od XV do XVIII veka: Novo i Staro Hopovo. kao i benediktinski samostan Arača kod Novog Bečeja i franjevački samostan u Pančevu. Prema dokumentimaizgradili su ga vitezovi-templari 1169. FRANJEVAČKI SAMOSTAN U BAČU predstavlja najstariju monašku naseobinu u Vojvodini. Kuveždin. Grgeteg. Ovi spomenici kulture danas predstavljaju pravu kulturnu i turističku riznicu Vojvodine. Gomolava kod Hrtkovaca i Židovar kod Vršca. Šišatovac i Petkovica. nadgrobne i dekorativne plastike i drugo.Čibska šuma (8-9. kao i katolički samostani u Petrovaradinu. Mnogi lokaliteti u samom gradu. kao i višeslojna nalazišta: Titelski plato. verske i kulturne mešovitosti ovog područija. Krušedol. U Sremskoj Mitrovici. Rakovac. Bečkerečka i Karamešebeška ili Vršačka. . različitih skulptura. letnjikovci. i 17. iz antičkog perioda sa ostacima ruševina impozantne carske palate. Ravanica .u Bačkoj to su pravoslavni manastiri Kovilj i Bođani. a danas 15 sačuvanih i aktivnih pravoslavnih manastira.e.. i predstavljaju sliku nacionalne.Sirmijum (1-4. Starčevo kod Pančeva (neolit). U 16. Manastiri i samostani Monaške naseobine u Vojvodini nastaju na samom početku širenja hrišćanstva u srednjem veku. Prvi episkop ove ujedinjene eparhije 51 . veka ujedinjenjem vršačke eparhije i delova temišvarske eparhije u Jugoslaviji nastala je eparhija banatska.

od boljeg izolacionog materijala zbog hladnoće. Posebne kolekcije karakterišu materijalnu kulturu i duhovno stvaralaštvo naroda i narodnosti Vojvodine: Srba. Pošto se stanovništvo više bavilo stočarstvom. Raznovrsan reljef u Banatu je uticao na seosku arhitekturu. Morović (iz XIV veka) i druge. Manastir Vojlovica kod Pančeva. i drugih. na padinama Vršačkih planina. Neštin. Manastir Svete Melanije u Zrenjaninu. Rusina. ANTROPOGENI TURISTIČKI MOTIVI BANATA Područje Banata ima veliki broj antropogenih motiva koji mogu biti zanimljivi kako domaćim. Bački Breg. raspored okućnice nije bio toliko bitan. kao što je u ravničarskim krajevima.Tu su i originalne vojvođanske kuće. ambari u Staparu (1847) i vodenice na nekim rekama u Banatu i na Dunavu. U planinskom delu Banata. Stapar. narodnim muzejima Zrenjanina. Tvrđave i dvorci . gradjene su kuće nešto manjih dimenzija. Vrdnik (XIV vek). Ove tvrđave su danas uglavnom u ruševinama. velike evropske reke koje su u Vojvodini plovne celom dužnom. a glavna konstrukcija je bila od drveta. tako i stranim turistima. Najznačajnije tvrđave su: Bač iz XIV veka (po ovoj tvrđavi Bačka je dobila ime). Petrovaradinska tvrđava (XVII i XVIII vek). vetrenjača u Čurugu. Ruski Krstur. Vršca i Pančeva. a medu zaštićenim nepokretnim spomenicima su: suvača (mlin) u Kikindi (1899). Manastiri eparhije banatske su Mesić kod Vršca. razvoj kuća i okućnica. Podrumi su gradjeni od kamena koji se uzimao iz obližnjih majdana. u gradskim muzejima Subotice. Ovo područje raspolaže velikim brojem raznovrsnih kulturnih dobara koja se mogu staviti u turističku 52 . Temerin). Etnografsko bogatstvo Vojvodine – U muzejima Vojvodine čuvaju se mnogobrojni pokretni spomenici kojima se reprezentuje polietnička struktura Pokrajine. Bogate su muzejske zbirke u Muzeju Vojvodine. Vršac (XV vek). U zavisnosti od ovog prirodnog faktora menjao se tip i oblik kuće. čuvaju se i originalni čardaci. uglavnom ravničarski teren omogućili su izgradnju različitih fortifikacionih objekata već u srednjem veku.bio je Georgije Letić. Rumuna. Slovaka. 132 sveštenika u 6 namesništava. Mađara. Sombora i Muzeju Srema. Petrovaradin. Manastir Bavanište kod Kovina.Povoljan geografski položaj. Banatska eparhija ima 158 parohija. Manastir Središte kod Vršca i Manastir Hajdučica kod Plandišta. Slankamen i Kovin (XI vek). u smislu racionalnog iskorišćenja zemljišta.Bački Monoštar. Uz sela i gradove su salaši. ambari. U etnografskom bogatstvu Vojvodine ističu se urbanističke celine vojvođanskih ušorenih sela u kojima neki objekti imaju raritetne vrednosti (Bački Petrovac. Manastir Svete Trojice u Kikindi. Sivac. Prema podacima iz 2002.

Turci konačno zauzimaju Banat gde iz vojnih i ekonomskih razloga naseljavaju srpski i vlaški živalj. godine. smenjivale i razvijale. Banatski Karlovac) predstavljaju dragocena izvorišta i materijale za rekonstrukciju brojnih kultura. za vreme dinastije Anžujaca. Vršac). koje su se na ovom području formirale. mlađeg neolita (Vršac. hiljade Srba bežeći od turske odmazde. Vatin). Omoljica. i zauzimaju Srem i južne delove Banata. kada se sa istoka došli Mađari. pod vođstvom Atile. Nadiranje Turaka na Balkan izazvalo je seobu Srba prema ovim prostorima.Na teritoriji Banata tragove su ostavili mnogi narodi. starijeg neolita (Starčevo. a pored njih su živeli i Rumuni. Kroz ovaj deo Panonske nizije prolaze najpovoljnije prirodne veze zapadne i severne Evrope sa jugom Starog kontinenta. Početkom II v. Mesić. Na taj način se doprinosi podizanju pojedinačne atraktivnosti dobara uključenih u kulturnu turu Arheološka nalazišta i iskopine iz paleolita (Vršac. U velikoj seobi 1690. Prema Turskoj je stvorena Vojna granica.n.e. Na njegovom pobedničkom monumentalnom stubu u mu se i danas mogu videti pognute figure pokorenih banatskih domorodaca. Granica Rimske države duž desne obale Dunava. Početkom V veka Huni. U drugoj polovini I veka stare ere na područje Vojvodine prodiru Rimljani. slobodu veroispovesti i autonomiju u pogledu crkveno-narodnih poslova. Potporanj). STANOVNIŠTVO BANATA KROZ ISTORIJU Na etničku prošlost Banata. doba Velike seobe naroda. ovim područjem su prolazili Huni. Period između V i VII veka . Dupljaja. kao i čitave Vojvodine. Vandali. Banat je zajedno sa Bačkom predstavljao graničnu teritoriju antičkog sveta. u Ugarskoj državi je došlo do ekspanzije privrede. državna vlast je odlučila da tu naseli stanovništvo iz Nemačke i severne Ugarske. Goti. i dolazi do pojave novih naselja trgovaca. Početkom XIV veka. Sloveni. Orešac. U drugoj polovini XVII veka je Turska vlast u čitavoj Vojvodini zamenjena austrijskom. Trajan je Banat naselio isluženim rimskim vojnicima. Krajem VI veka u ove krajeve dolaze Sloveni. Na severu Banata protezala se Pomoriška vojna granica. Godine 1552. Stabilizuje se monetarni sistem. veliki uticaj je imao njen geografski položaj. Bečki dvor je pribeglim Srbima garantovao oslobađanje od glavnih feudalnih obaveza. Pančevo.funkciju. U to vreme Srbi su ovde činili glavnu masu stanovništva. Nemci koji su se doselili iz doline Mozela bili su poznati po zanatstvu i vinogradarstvu. jer je računao na njih kao graničare. rimski car Trajan pokorio je Dačane i najveći deo današnjeg Banata dospeo je pod rimsku vlast. Banat je pod Turcima bio privredno i kulturno unazađen. i bakarnog i gvozdenog doba (Vatin. što je uticalo na razvoj unutrašnje i spoljašnje trgovine. Veštinu sađenja i gajenja vinove loze 53 . Bitne promene u društveno – ekonomskim odnosima nastale su krajem IX veka. prelazi u Banat. presecala je. su se naselili između Dunava i Tise. Jedan od efikasnijih načina za to je formiranje kulturnih ruta (putem klasterovanja) na osnovu grupisanja pojedinih kulturnih dobara.

Pančevo je bilo primamljivo zbog svoje blizine Beogradu. Najbrojniji su Srbi. tako da je Vršac postao jedan od značajnih evropskih centara za proizvodnju vina. itd. manastirske celine i srednjovekovni gradovi i utvrđenja . predstavljaju zanimljiva mesta na kojima turisti mogu upoznati život običnih ljudi. Njihov značaj ogleda se u veoma dobroj očuvanosti. došlo je do jačanja građanskog staleža. i 19. Banatsko stanovništvo je etnički veoma šaroliko jer su plodne banatske ravnice pogodne za naseljavanje. u Vojvodini je nasilno prekinuta svaka društveno-politička i kulturna aktivnost. Kada je Austro-Ugarska 1914. upoznati kulturu mesta. Dok su Nemci bili nosioci evropskog zanatstva. Srbi su držali trgovinu . godine objavila rat Srbiji. otvaranje novih škola.Vršac i druga mesta koja imaju sačuvane pojedine građevine i čitave ambijentalne celine. Posebne vrednosti predstavljaju arhitektonske celine naseljnih mesta: Zrenjanina. godine broj stanovnika je bio u blagom porastu čiji je uzrok velika pogranična zona. Zahvaljujući politici austrijske vlasti.42%. Nikolinci.. Bela Crkva.73% (Bukurov. Gradovi su se razvijali kao centri trgovine i zanatstva.Rumuni. Češkom selu. kao i kuće u kojima su živeli poznati ljudi. Senta. Prva Rumunska naselja nastala su u istočnom Banatu ( Uzdin. stvoriti poznanstva. Pančevo. prisustvovati raznim manifestacijama. Zrenjanin 116.48%. itd. što predstavlja primere raznih stilova . Posle Srba najviše ima Mađara. Slovaci i Rumuni i pored protivljenja austrijskih vlasti su se spuštali sa karpatskih planina u banatsku ravnicu u drugoj polovini XVIII veka. Ostale ambijentalne celine. Nastavljeno je i naseljavanje Srba i Hrvata iz Like. Većina ovih celina u Banatu je nastala u 18. Dalmatinske zagore. Prostorne kulturno-istorijske celine Prostorne kulturno-istorijske celine su grupa najbrojnijih kulturnih dobara ne samo ovog područja. godine bila su izazvana privlačnom silom većih gradova. Banatsko novo selo.. Najveći porast su imali banatski gradovi. naći prodavnice sa suvenirima. Kovin zbog otvorene šečerane . zatim Kovin 84. ostale ambijentalne celine. To su: stara jezgra gradova. ali i kao kulturna sedišta. Aratcu. oduvek privlačile razne narode.preneli su i ovde.1978). Građena su u stilovima baroka i secesije sa elementima tradicionalne arhitekture. i to: Pančevo179. trgovi.Lokve. Kikinda 45. Banatski Karlovac 73.. Oni su razmešteni po svim opštinama i naseljima. Kovačica.78%. Među ovim celinama u 54 . Od 1921. Zatim možemo spomenuti manju etničku grupu . Nova naseljavanja Banata posle 1953. kao što su ulice.. Slovaci su manje zastupljeni. koji su bili nastanjeni i pre pojave Turaka. arhitektonske celine naselja. Jezgra starih gradova su omiljena mesta brojnih turista jer se u njima mogu. ali ih ima u Kovačici. Srbije i Bosne.). koje je pritiskalo stare balkanske zanate.stočnu i žitarsku.Kikinda. Zrenjanin zbog osnivanja novih industrijskih pogona. Vlasti su zatvorile i ukinule sve srpske časopise i listove. veku. pijace.Od odmazde je stradalo stanovništvo Banata.45% i Vršac 26. bulevari. Belom Blatu. vašari.74%.

Vasko Popa.. već i pečat ukupnog kulturnog stvaralaštva jednog naroda. Miloš Crnjanski. To su specifični spomenici koji ukazuju na značajne istorijske događaje.. ličnosti i mesta. spomen-kosturnica.). spomen-bista. XIX i početkom XX veka. u čemu dvorci i letnjikovci Vojvodine. godine. Manastirske celine su podgrupa koja zaslužuje najveću pažnju u turističkoj valorizaciji i prezentaciji jer ne samo da nose pečat umetnosti vremena iz kog potiču. Uroš Predić. javnih i kulturnih ličnosti ( Mihajlo Pupin. ekonomskog i turističkog nasleđa. Nabrojmo samo neke od njih: 55 . . praistorijska zemljišna utvrđenja i „rimski šančevi“. istorijskog. Većina ovakvih spomenika u Banatu govori o istorijskim i političkim zbivanjima tokom vekova. Dvorci i letnjikovci Vojvodine nastajali su tokom XVIII.Banatu najinteresantnije su kuće u kojima su se rodile. što je posledica trenutnog stepena očuvanosti ovih objekata. Kovinski Stari grad je utvrđenje iz 1073. kulturnog. veka i mnogi drugi. pa su i stilovi građenja ovih objekata različiti i pripadaju prelaznom periodu od baroka do klasicizma. Karta broj 6: Mapa dvoraca i letnjikovaca Vojvodine Posebne turističke potencijale u Banatu predstavljaju dvorci čija valorizacija nije adekvatna. spomen-piramida. kao što su Grad (kod Dupljaje) i Židovar (kod Orešca). sistem dugačkih zemljanih utvrđenja na relaciji Crna bara-DeliblatoMramorak i Parta-Orešac-Grebenac. spomen-zgrada i drugih obeležja naroda Banata i njegovog istorijskog postojanja. a Vršački grad – Kula je srednjovekovno strategijsko utvrđenje iz sredine 14. Veliki broj spomen ploča. Znamenita mesta su prostori i objekti od posebnog istorijskog značaja za jedan narod. kao i njihovi parkovi imaju posebno mesto. živele i stvarale neke od naših najpoznatijih naučnih. zasnovano je na raznovrsnosti kulturnih dobara. Ostaci nekadašnjih srednjovekovnih utvrđenja-gradova su takođe objekti koji imaju veliku istorijsku i kulturnu vrednost. Bogatstvo graditeljskog.

Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja Najveći deo ovih dvoraca još uvek nemaju rešenja o zaštiti i sticanje statusa kulturnog dobra. a 2001 g. nalazi se u Ečki izgrađen početkom XIX veka. Dvorac "Kapetanovo" . poznatiji kao Kaštel. Kuća je evidentirano kulturno dobro. za potrebe banatskih episkopa nakon preseljenja eparhije iz Karansebeša u Vršac. je proglašen za spomenik kulture U njemu se nalazi danas hotel. Dvorac "Šulho Vebera" . Iako ruiniran.Stari Lec (XX) Dvorac "Maldeghem" Novi Kneževac Dvorac "Damaskin" Hajdučica (XX). Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja. Dvorac "Bisingen" .Dvorac. Godine. Dvorac je proglašen za spomenik kulture Dvorac "Marcibanji" Čoka (XIX). Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja. Za svaku od ovih prelepih građevina vezana je neka legenda. PROSTORNI RAZMEŠTAJ TURISTIČKIH ATRAKTIVNOSTI BANATA Radi boljeg sagledavanja turističkih potencijala Banata daćemo primer nekih zaštićenih kulturnih i prirodnih dobara kao i manifestacija koje se održavaju na prostorima pojedinih opština. Oba dvorca u Starom Lecu izgradili su članovi jermenske veleposedničke porodice Danijel i nalaze se u centru sela.Padej (XIX). Danas je dvorac renoviran i u njemu se nalazi hotel. Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja. koja se može uklopiti u turističku prezentaciju i plasirati kroz adekvatan turistički proizvod.Stari Lec(XIX). Dvorac "Danijel" .Konak (XIX). Veliki i mali dvorac "Lazarević" . Dvorac "Bajić" – Bočar Dvorac "Hertelendi" – Bočar Dvorac "Divan Georga" . Dvorci veliki i mali "Danijel" . dvorac predstavlja spomenik kulture od velikog značaja Dvorac "Jagodić" kod Konaka (XIX).Dvorac "Vladičanski" Vršac .Dvor je izgrađen između 1750. Dvorac "Engelman" Gunaroš Dvorac "Fantast" Bečej (XIX). Njihova revitalizacija i uređenje od velikog je značaja da bi se zaustavilo propadanje i omogućila njihova valorizacija kroz turizam . Dvorac je spomenik kulture od velikog značaja Dvorac "Servijski" Novi Kneževac (XVIII/XIX) Dvorac "Sokolac" Novi Bečej (XIX). Oba dvorca u Velikom Središtu su spomenici kulture od velikog značaja sagrađeni krajem XIX i početkom XX veka.Padej (XX). i 1757.Vlajkovac. koja govori o mističnom životu plemićkih porodica.Veliko Središte. Dvorac "Lazar" Ečka . 56 . Letnjikovac je evidentirano kulturno dobro. Dvorac je spomenik kulture od izuzetnog značaja.

Opština Novi Bečej – Od zaštićenih kulturnih dobara u Novom Bečeju su: Kapela manastir – spomenik kulture od velikog značaja. Jovana Preteče – sve spomenici kulture od velikog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara u Kovinu se nalazi crkva Svetog arhanđela Mihajla i Gavrila i ostatci tvrđave – oba spomenici kulture od velikog značaja a u Deliblatu je crkva Prenosa moštiju Svetog Nikole – spomenik kulture od velikog značaja.Opština Ada . Opština Kanjiža . Arača. Opština Kovačica -Od zaštićenih kulturnih dobara u Uzdinu je Rumunska pravoslavna crkva Sv. Georgija – spomenik kulture od izuzetnog značaja. u Mokrinu crkvu arhistratiga Mihaila – spomenik kulture od izuzetnog značaja. Trojstva – spomenik kulture od izuzetnog značaja i pravoslavna crkva Sv. Save od velikog značaja i rodna kuća Novaka Radonjića. Arhanđela – oba spomenici kulture od velikog značaja i u Bočaru crkva Sv. izgrađena je 1912. u Vranjevu opštinska zgrada. Arhanđela – spomenik kulture velikog značaja. Nikole u Vladimirovcu bunare od velikog značaja. Arhanđela Gavrila 57 . stambena zgrada. godine .Zgrada veća. u Iđošu Gradište – arheološko nalazište od velikog značaja i u Ruskom Selu grobnicu porodice Čarnojević – spomenik kulture od velikog značaja. Matejski brod . u Idvoru Memorijalni kompleks Mihajla Pupina – znamenito mesto od izuzetnog značaja. Nikole – spomenik kulture od velikog značaja i u Crepaji crkva Uspenja Bogorodice – spomenik kulture od velikog značaja. Opština Bela Crkva . U Molu je crkva Sv. nova katolička crkva Sveti Pavle pored stare crkve izgrađene još u 18. Opština Alibunar .Od zaštićenih kulturnih dobara u Kikindi je crkva Sv.Od zaštićenih kulturnih dobara je Rimokatolička crkva Sv. crkva Sv. Petra i Pavla i Vatrogasni dom.Od zaštićenih kulturnih dobara tu se nalazi u Dupljaji praistorijski grad – arheološko nalazište od velikog značaja. Arhanđela Mihajla – spomenik kulture od izuzetnog značaja. u Grebencu Rumunska Pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja a u Beloj Crkvi crkva Sv.Od zaštićenih spomenika kulture tu je crkva Vaznesenja Gospodnjeg od velikog značaja i na Gornjem bregu.arheološko nalazište od velikog značaja. crkva Sv. Nikole i suvača – oba spomenici kulture od izuzetnog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara u Dobrici je crkva Preobraženja od. oba spomenika kulture od velikog značaja. u Samošu crkva Sv. zatim zgrada Kurije i bogomolja Vodica Ognjene Marije – oba spomenici kulture od velikog značaja. veku i pravoslavne crkve koja je 1700-tih godina dobila današnji izgled. Opština Čoka . u Novom Miloševu dvorac Karačonji i crkva Sv. u Ilandži crkva Sv. u ataru Ade škola od velikog značaja. Opština Kikinda . Opština Kovin .

Od zaštićenih kulturnih dobara u Novom Kneževcu nalazi se crkva Sv Arhanđela.arheološko nalazište od izuzetnog značaj. Opština Vršac . dvorac Servijski-Šulpe i olajnicu – sva tri spomenici kulture od velikog značaja. svih 8 spomenici kulture od velikog značaja.. Gimnazija(1846).Od zaštićenih kulturnih dobara u Jaši Tomiću je Srpska pravoslavna crkva Sv Nikole – spomenik kulture od velikog značaja.Od zaštićenih kulturnih dobara u Hajdučici je dvorac Lazara Dunđerskog a u Starom Lecu dvorac Jagodić i dvorac Kapetanovo – sva tri dvorca su spomenici kulture od velikog značaja. katedrala sv. u Konaku dvorac Danijel – spomenik kulture od velikog značaja i u Jarkovcu Srpska pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja. zgrada u ulici JNA 2. crkva sv. U gradu i okolini postoji 19 kategorisanih i zaštićenih spomenika kulture:.Od zaštićenih kulturnih dobara u Srpskoj Crnji je rodna kuća Đure Jakšića i crkva Svetog Prokopija – oba spomenici kulture od velikog značaja. Uspenska crkva (1746). neolitsko naselje Starčevo .Od zaštićenih kulturnih dobara u Pančevu imamo staro gradsko jezgro – prostorno kulturno-istorijska celina od velikog značaja. Opštine Srednjebanatskog okruga. Gerharda. lepo uređenim gradskim trgom. Opština Opovo .godine. Vršačka kula iz XIV veka. Pozorište. nizom reprezentativnih javnih objekata i spomenika kulture. Nikole – obe spomenici kulture od velikog značaja. gradska biblioteka. . Srpska pravoslavna Uspenjska crkva. Srpski pravoslavni manastir Sv. zgrada na Trgu kralja Petra I broj 8-10. zgrada Magistrata.Opština Nova Crnja . Opština Sečanj . u Srpskom Krsturu zgrada stare opštine – spomenik kulture od velikog značaja. (1816). zgrada na Trgu kralja Petra I broj 11. danas Narodni muzej. Vladičanski dvor iz XVIII. Opština Plandište . Osim toga tu se nalaze i poznato pozorište. Mali most. (1894). zgrada Konkordije. veka. Sud. Nikolaja iz 1785. Opština Novi Kneževac . najstariji most u gradu. Bukovčeva palata.Od zaštićenih kulturnih dobara u Opovu imamo Srpsku pravoslavnu crkvu Sv. god. .Zrenjanin je grad sa brojnim kulturno-istorijskim spomenicima.Gradsko područje Vršca se odlikuje. Katedrala. Gradska kuća iz XVIII veka. regionalni muzej. u Šurjanu Srpska pravoslavna crkva Vaznesenja – spomenik kulture od velikog značaja. veka sa bogatom riznicom. manastir Mesić iz XVI. Nikole i u Sakulama Srpsku pravoslavnu crkvu Sv. Finansijska palata. arh. Gradska kuća. katedrala sv. imaju kulturna dobra 58 . u Banatskom Novom selu staro jezgro – prostorno kulturno-istorijska celina od velikog značaja i u Crepaji Srpska pravoslavna crkva Uspenja Bogorodice – spomenik kulture od velikog značaja. zgrada u ulici Nikole Tesle 3. zgrada Narodne pivare. Opština Pančevo . najstarija pozorišna zgrada u Srbiji. svetionici na ušću Tamiša u Dunav – spomenik kulture od velikog značaja. Vladičanski dvor i Manastir Mesić su spomenici najviše kategorije. Mihajla i Gavrila – spomenik kulture od izuzetnog značaja. Gerharda iz 1863. Opština Zrenjanin . zgrada u ulici Dimitrija Tucovića 2. (1839). Srpska pravoslavna crkva Preobraženja – spomenik kulture od izuzetnog značaja.

beli jasen.) – prirodni spomenik kod Deliblata.od izuzetnog značaja. reka Tisa. preko 50 km leve obale Dunava. a neki su nepovratno nestali (zgrada "starog" Muzeja. 7 Belocrkvanskih jezera.). pa do najznačajnijeg spomen kompleksa . mreža kanala DTD. hrast lužnjak – spomenik prirode kod Kuman i park u Sokolcu – prirodni spomenik vrtne arhitekture.Od zaštićenih prirodnih dobara je Deliblatska peščara.000ha). tri stabla belog jasena – spomenik prirode na ulazu u Dolovo iz pravca Pančeva i Omoljička ada. dva stabla hrasta lužnjaka – sve prirodni spomenici u Velikom Gaju. Deliblatska peščara. Opština Čoka – Glavni prirodni resursi su: vinogradi. specijalni rezervat prirode. i strogi prirodni rezervat kod Ivanova u okviru Donjeg Podunavlja. kanali DTD. "Veliki most" itd. Ginko . sastojina pitomog oraha – prirodni spomenik u parku oko kaštela u blizini Rumunske granice. Od zaštićenih prirodnih dobara su: koprivić (Celtis australis L. Opština Kovin – Glavni prirodni resursi su: Deliblatska peščara – specijalni rezervat prirode (17. hrast lužnjak – spomenik prirode u Novoj Crnji i sofora – spomenik prirode u Novoj Crnji. ZAŠTIĆENA PRIRODNA DOBRA BANATA Opština Alibunar . spomenika slikarstva i primenjene umetnosti i dr. DTD kanalska mreža. Opština Bela crkva – glavni prirodni resursi su poljoprivredno zemljište.Od zaštićenih prirodnih dobara imamo: hrast lužnjak – prirodni spomenik na nasipu iza fabrike ambalaže i park u Novom Kneževcu – prirodni spomenik vrtne arhitekture u centru Novog Kneževca Opština Pančevo .Glavni prirodni i privredni resursi su: poljoprivredno zemljište (oko 42. Opština Plandište . i termo mineralnih voda. brojnih istorijskih spomenika etnologije. mečja leska . Na teritoriji srednjeg Banata evidentirano je oko tri stotine nepokretnih spomenika kulture. počev od praistorijske kulture (Govedareva humka kod Jaše Tomića. Zaštićena prirodna dobra su: Slano Kopovo – specijalni rezervat prirode. Opština Novi Bečej .000 hektara). sastojina Juniperus virginijana – strogi prirodni rezervat u okviru Deliblatske peščare. i spomen park Kikindsko-mokrinskom partizanskom odredu – memorijalni prirodni spomenik kod Simićevog salaša. Od zaštićenih prirodnih dobara su: pašnjaci velike droplje – specijalni rezervat prirode i stari park u Čoki – spomenik prirode u centru mesta. Opština Novi Kneževac . i termalne vode.Od zaštićenih prirodnih dobara tu je Stari park u Velikom Gaju – spomenik prirode. reka Dunav. koprivić.).starog jezgra Zrenjanina. Matejskog broda kod Novog Bečeja i dr. Postoje bogata lovišta i termalni izvori i tri grofovska dvorca.Od zaštićenih prirodnih dobara tu se nalazi Ponjavica – park prirode kod Banatskog Brestovca i Omoljice. park dvorca u 59 . reka Tisa i Aranka. Opština Nova Crnja -Od zaštićenih prirodnih dobara ovde se nalazi: grupa stabala koprivića – spomenik prirode u Srpskoj Crnji.

jedrilišarske regate i smotre negovanja kulture etničkih zajednica. Opština Zrenjanin . Alibunar .Kod Ečke je zaštićeni rezervat prirode Stari Begej .Ada. Ostojićevu i Sanadu. međunarodni festival kamernih horova "Bardoš Lajoš".Tradicionalne manifestacije su: Karneval cveća. crni orah.177 ha. MANIFESTACIJE Ada -Tradicionalne manifestacije i takmičenja su: Lingvistički dani "Sarvaš Gabor". zaštićeno je 1982. naučni skup u oblasti društvenih nauka "Kikindski dijalozi". folklorne. Memorijal Miroslav Antić u Mokrinu i Festival rumunske muzike i folklora Vojvodine u Banatskom Novom Selu. međunarodni ribolovački miting "Art" Ada. tradicionalne manifestacije kulturno umetničkih društava. turnir u uličnom basketu u Čoki. smotra amaterskih kulturno-umetničkih društava. Veći deo šumskog područje ove planine.Na teritoriji opštine nalaze se reke Tisa. crni jasen. 60 . Padeju.Tradicionalne manifestacije i takmičenja su: ulične trke školske omladine u Padeju. međunarodni ribolovački kup "Mol". kao što su Bobotovo kod Elemira. Čoka . domaća radinost u Ostojićevu. najviša je tačka u Vojvodini. površine 4. Dečiji folklorni kamp i Muzičko-folklorni kamp u Banatskom Monoštoru. Pesničko veče.Carska bara. "Sabor pčelara" na Devojačkom bunaru. Bela Crkva . Smotre (recitatorske. Festival digitalne umetnosti i fijakerijade zatim u Bavaništu Dani ćirilice.Tradicionalna takmičenja i manifestacije na teritoriji opštine su: Dani Miloša Crnjanskog u Ilandži.Od zaštićenih prirodnih dobara tu je park dvorca u Konaku – prirodni spomenik vrtne arhitekture i staro stablo bresta– memorijalni prirodni spomenik. lov na soma kapitalca. Tisa i dva stabla koprivića – svi prirodni spomenici u parku u Hajdučici i park dvorca Jagodić – prirodni spomenik u Starom Lecu. takmičenje u sportskom ribolovu "Zlatna udica" u Janošiku. su ribolovni tereni. plivački miting . likovna kolonija "Novak Radonjić". Kovin . "Pozorišni dani Rumuna" u Alibunaru. Botoš na Tamišu. Festival "Deca pevaju hitove". posebno po lekovitom bilju i blagotvornoj klimi. susreti pesnika srednjoškolaca.Vršačke planine su poznate po raznovrsnoj flori.U blizini Zrenjanina je banja Rusanda. hrast lužnjak. Opština Vršac . Sečanj . Dani Mađarskog filma. tradicionalni kamp za ručne radove. Memorijalni turnir u rukometu. horske i orkestarske i amaterskih pozorišta. godine kao park prirode. U Kikindi Terra – simpozijum skulpture. memorijalni konjički miting . oko ostrva Okanj i Ostrvo.. Gudurički vrh sa 641m nadmorske visine. Dani ludaje. Ostojićevu i Čoki. Begej i Tamiš na kojima je formirano više izletničkih lokaliteta..Tradicionalne manifestacije i takmičenja su:u Kovinu Oktobarski likovni salon.Hajdučici. turnir u malom fudbalu u Čoki.

Pančevo . Internacionalni festival autorskog stripa grrr!!!. U Novom Bečeju: Likovna kolonija Tiske akademije akvarela. Plandište . Festival muzike za decu "Raspevano proleće".Tradicionalne manifestacije su: "Ovčarski dani" u Sakulama. U Srpskoj Crnji su: Liparske večeri-Đurini dani i svesrpski turnir u natezanju konopca U Novom Kneževcu su: Međunarodni festival harmonikaša. Sečanj –Književni susreti "Pisci na granici". tradicionalni maraton i turnir u malom fudbalu "Aca Radović". Muzički festival dece Vojvodine. Međunarodno takmičenje kamernih ansambala duvača.Tradicionalne manifestacije su u PančevuInternacionalna umetnička radionica "Staklo".Kao najznačajnine i za razvoj kulturnomanifestacionog turizma posebno vredne ističu se sledeće manifestacije: Dani berbe grožđa. Tragom Paje Jovanovića. Opština Zrenjanin . Opština Kanjiža . dani džeza. Vršački venac. Dani Josifa Marinkovića.Velikogospojinski dani i takmičenje solo pevača. konkurs recitatora Buna vestire – Blagovesti. a u Omoljici Međunarodni festival amaterskog filma "Žisel". Opovo . Zatim tu je i osmomartovska manifestacija "Poklon ženi" .U Kovačici Kovačički oktobar – likovni salon i svetski dan maternjeg jezika. U okviru ove manifestacije održava se i takmičenje u ručnoj kosidbi pšenice. Međunarodni simpozijum "Znameniti Banaćani – korak ka Evropi" i međunarodni festival poezije "Putevi klasja" i u Debeljači Festival mađarskih varoških pesama i čardaša – VIVE. Izložba suvog cveća i 61 .Prevodilačka radionica "Zoltan Čuka" i opštinska smotra kulturno umetničkih društava. Memorijal Bore Kostića. Letnje sportske igre. Dani Vaska Pope . Festival dramskih amatera sela Vojvodine "FEDRAS) i susreti nacionalnih manjina. Sajam cveća . u Dolovu Festival muzičkog i folklornog stvaralaštva dece Srbije.Poslednja nedelja avgusta u znaku je "Dana piva" .Značajne i čuvene su razne manifestacije: Kolonija književnika koja ima dugu tradiciju. Atletski i plivački maraton. Poetske šetnje parkom i Akordi leta. Smotra recitatora "Pesniče naroda mog". Festival pozorišne umetnosti "Portret". Održava se krajem juna ili početkom jula meseca. Vršačka pozorišna jesen. Likovna kolonija "Deliblatski pesak" i Stručna konferencija regionalno-univerzalno. u Uzdinu Festival zabavne muzike Tineratea canta. a u Banatskom Novom selu Festival Rumunske muzike i folklora Vojvodine. "Dani Austrije" u Opovu.krajem septembra. godine. Opština Vršac .turističke manifestacije koja se u gradu tradicionalno održava od 1986. manifestacija "Banatske vredne ruke" u junu mesecu. "Dani žetve" manifestacija posvećena kultu novog hleba.

koji još uvek nisu pronašli svoje mesto u turističkoj ponudi Srbije ’’. kada se proces privatizacije preduzeća privede kraju. biti bitno veći nego što je to danas slučaj. planine. To bi trebao da bude rezultat rasta interne efikasnosti i međunarodne konkurentnosti većine privatizovanih preduzeća. a u bivšoj Jugoslaviji najveći deo investicija se usmeravao prema obalnom području. koje u mnogome trpi negativne posledice zanemarivanja kontinentalnog dela prilikom razvoja turizma. koja je saobraćajno dostupna. uglavno. međutim. što se vrednost izvoza roba i usluga iz godine u godinu postepeno povećava. Proces tranzicije u Srbiji je još u toku što u mnogome utiče i na pravce razvoja turizma. a s druge strane pravilnim korišćenjem i upravljanjem očuvanih resursa kroz oblikovanje novih proizvoda. PROSTORNI ELEMENTI RAZVOJA TURIZMA BANATA Prepoznatljiva turistička destinacija je prostorna celina u kojoj postoji određena koncentracija turističkih resursa i kapaciteta.prazničnih cvetnih aranžmana . 62 . administrativni centri) Pojava novih proizvoda (ruralni turizam. već i bezbroj aktivnosti koje je moguće sprovesti u određenom geografskom prostoru . Turistički proizvod je u mnogome zastareo s obzirom na ponudu koja je rađena osamdesetih godina dvadesteog veka. Smeštajni kapaciteti nezadovoljavajućeg kvaliteta za potrebe inostranog tržišta Baziranje ponude na malom broju proizvoda (banje. U tom kontekstu. Samim tim. gde postoje lokalne saobraćajnice i koja je u očima turista prepoznatljiva i ima određen imidž.Srbija je s jedne strane suočena s potrebom ubrzane revitalizacije nasleđene suprastrukture.manifestacije).sredinom decembra . To je uslovilo da je kontinentalni deo zemlje bio zapostavljen kada je reč o razvoju turizma. a treba očekivati da će izvoz srpske privrede u budućnosti. Zvog toga se pri razvoju turizma Srbije postavlja zadatak efikasnog aktiviranja postojećih resursa i aktiviranje svih kapaciteta za razvoj turizma. turistička ponuda jedne destinacije nisu samo infrastruktura i kapaciteti. U Strategiji razvoja turizma Srbije je zaključeno da ’’iako Srbija poseduje raznovrsnu atrakcijsku strukturu. Kao posledica takvog planiranja. Likovna kolonija u Ečki koja se održava svake druge godine (neparne) u septembru mesecu. Rezultat ovakve politike razvoja turizma ogleda se kroz: Ne postojanje adekvatne turističke ponude Neizgrađenosti turističke infrastructure Suprastruktura koja je stvorena za potrebe. Ovakav zaključak može da se primeni i na posmatrano područje Banata. Pozitivno je. nju ne prati adekvatan profil turističkih proizvoda. mnogi delovi Srbije se nisu značajno uključivali u inostrane. pa čak ni u domaće turističke tokove. domaćeg turizma.

Očigledno je da se ostvareni turistički promet. učešće inostranih turista je 13%.9 2005 DOMAĆI BROJ % 21570 24478 18215 64263 190518 1535790 82.9 345312 94.9 5.1 91270 94.8 UKUPNO BROJ % 24921 100 26613 100 21149 100 72683 100 282837 100 2209675 100 UKUPNO BROJ % 26161 29438 23668 79267 260.3 49599 17.6 UKUPNO BROJ % 31105 27826 37264 96195 364199 2562888 100. godini.5 83. Vojvodini i Banatu BROJ DOLAZAKA 1992 DOMAĆI BROJ % PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA 29641 95. zapažamo da su domaći turisti zastupljena sa blizu 90% u ukupnom turističkom prometu. Na području Srbije. 63 .5 312063 14.0 8933 12.8 23.5 16.8 2419204 94. je u razdoblju od 2000. ostvarena prosečna stopa pada broja noćenja u visini od -3.8% ostvarenih u baznoj 1995.8 22.9 81 73. broj registrovanih turističkih noćenja u 2004. Tabela 10: Ukupan broj turista u Srbiji. ne registruje od strane službene državne statistike. Smatra se da je to oko 30% zvaničnog statistički registrovanog turističkog prometa u zemlji.4 35079 94. dobrim delom.TURISTIČKI PROMET BANATA Aktuelni problem povezan sa turizmom Srbije.1 5. dostigao je oko 84.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA INOSTRANI BROJ % 2282 9.5 1897612 85.2 3272 12.4 2002 DOMAĆI BROJ % 22639 90. S obzirom da je broj registrovanih turističkih noćenja u tom periodu samo nastavio negativan trend iz prošlog perioda (1995.3 26550 95.6 5. godini. do 2004.2 77. Slične tendencije karakterisale su i ukupan broj turista. povezan je sa statističkim praćenjem turizma. godine).1 INOSTRANI BROJ % 4591 4960 5473 15024 69985 452679 17. što ni u kom slučaju ne može biti zadovoljavajuće.2 5.8 23341 87.0 63750 87.2 INOSTRANI BROJ % 1464 1276 2185 4925 18887 143684 4. do 1999. Kada je u pitanju noćenje turista. u velikoj meri umanjuje značaj turizma u privrednoj strukturi zemlje.7 4. Osim toga.2 76.503 1988469 100.3 3379 16.62% godišnje.1 19 26.7 17770 84.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA Izvor: RZS.7 233238 82. a koji.

5 153172 20. Vojvodini i Banatu BROJ NOĆENJA 1992 DOMAĆI INOSTRANI BROJ % BROJ % PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNIBANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA 104870 63540 86116 254526 863280 8685945 95.5 581706 79.0 631740 85. Broj noćenja u posmatranom periodu je zabeležio porast. To utiče na povećanje ekonomskih efekata od turizma. Kada je reč o broju dolazaka u posmatranom periodu se beleži značajan pad.1 6468473 89.5 81428 86.2 INOSTRANI BROJ % 12667 8.0% u 2005.8 TOTAL BROJ 109610 67279 92137 269026 912790 9025279 % 100.9 49850 79 267686 87. pozitivna dinamika broja noćenja za posledicu ima povećanje prosečne dužine boravaka.g.godini na 19. Za razliku od toga.5 5. Tabela 11: Ukupan broj noćenja u Srbiji.6 96. godini.3 5.8 8242 15.7 94.6 6.0 100 100 100 100 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA INOSTRANI BROJ % 6254 4.4 93.2 46609 85.0 110355 14. Broj inostranih turista je u posmatranom periodu znatno povećan kako realno tako i procentualno.0 255677 92.1% u 1992.2 2002 DOMAĆI BROJ % 144437 95.9 738231 10. godini. i mesto ovog dela Srbije u ukupnom turističkom prometu. sa 5.0 22361 8.8 2005 DOMAĆI BROJ % 136678 91. što je jasnije izraženo kod inostranih nego domaćih turističkih 64 .godine.2 7865 10.4 5.2 5507604 84. Najveći deo turističkih noćenja u Banatu ostvaruju domaći turisti (oko 90%) a znatno manje inostrani turisti.8 991748 15. turisti koji dolaze iz republika bivše Jugoslavije računaju se kao domaći u 1992.Turisički promet Banata posmatrali smo u periodu od 1992 do 2005.4 3. narošito važnih za lokalnu zajednicu gde turisti borave. a kao strani u 2002 i 2005.5 12319 13.1 13277 21 38213 12. Porast procentualnog učešća stranih turista je neznatan.3 UKUPNO BROJ % 150691 100 72496 100 54851 100 278038 100 742095 100 7206704 100 UKUPNO BROJ % 149345 100 93747 100 63127 100 306219 100 734878 100 6499352 100 PODRUČJA SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA Izvor: RZS.5 94.8 64631 89. kako bi uporedili kretanja na turističkom tržištu. Najveći deo turista koji dolaze u Banat su domaći turisti.6 94.7 4740 3739 6021 14500 49510 339334 4. dok strani učestvuju sa manje od 30%.

7 2.7 2.8 2.6 3.9 1.0 2.2 dana (2005.8 2.9 2.5 2.5 2.3 UKUPNO 2.7 2.3 Izvor: RZS.3 3. Prosečna dužina boravka domaćih turista povećana je sa 2.9 2. ovakva izmena u dužini boravka turista u mnogome je uticala i na devizni priliv od turizma.7 3. Generalno gledano.4 2002 DOMAĆI INOSTRANI 6.4 2. TR Iako je broj registrovanih turistiČkih noćenja i dolazaka u Srbiju u posmatranom periodu u stalnom opadanju.g.noćenja.4 2.8  2. može se konstatovati da je početkom XXI veka došlo do određenog smanjivanja prosečne dužine boravka. Dok je broj noćenja domaćih turista smanjen za oko 5%.3 3.6 2.4  2. što je samo refleksija 65 .5  0.6 PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA PODRUČJE SEVERNI BANAT SREDNJI BANAT JUŽNI BANAT BANAT VOJVODINA REPUBLIKA SRBIJA (*) noćenja / dolasci UKUPNO 3.g.5 3.8 dana (1992.5 2.0 2.1 3.g. prosečna dužina boravka gostiju varirala je u najvećoj meri kao rezultat promena u dominantnim segmentima turističke tražnje.4 2.5% a inostrani sa 12.7 4. kao i na ostvarene ekonomske efekte u lokalnim zajednicama.5%.5 dana (2005. broj inostranih je povećan za oko 163%. Ove karakteristike turističkog prometa odrazile su se i na prosečan boravak turista u Banatu.) na 4.) na 2.2 2.5 2.6 3.2  5.). već i sa poslovnim putovanjima povezanim sa kompletnom političkom situacijom prisutnom na teritoriji Srbije u posmatranom periodu.4 2.2 3.8 2.g.8 2.5  2.4 4. a inostranih turista je smanjena sa 2.2 3.4 2.5 2. odnosno usled promena primarnog motiva dolaska.5 UKUPNO 6.4  2.8 2.).6 2.7 3. Vojvodini i Banatu PROSEČNO VREME BORAVKA (*) 1992 DOMAĆI INOSTRANI 3. U ukupnom broju noćenja domaći turisti učestvuju sa 87.6 3. Izuzetno povećanje broja noćenja inostranih turista nije ni u kom slučaju povezano samo sa turističkim kretanjima.4 2005 DOMAĆI INOSTRANI 6.9 dana (1992. Tabela 12: Prosečna dužina boravka turista u Srbiji.3 2.5 3.2 2.

ona je bitno manje izražena nego u slučaju primorskih zemalja. već u komplementarsnim smeštajnim kapacitetima. Najveći broj noćenja u Srbiji ostvaruje se u periodu maj . Nekada je postojala praksa da se ukupna razvijenost materijalne baze turizma nekog prostora meri razvijenošću ponude smeštajnih kapaciteta. dok se u Vojvodini nalazi oko 12% kapaciteta. Upravo zbog toga receptivna baza ne može biti jedini kriterijum u merenju ukupne razvijenosti materijalne baze. Ovo smanjenje nije toliko zabeleženo u osnovnim. Italije i Turske. Ove tendencije su se odrazile in a smeštajne kapacitete Banata. već se podjednako moraju uzeti u obzir i saobraćajna i komunalna infrastruktura. Kao najznačajnija emitivna tržišta za srpski turizam su tržišta Bosne i Hercegovine. Najveći deo smeštajnih kapaciteta Srbije se nalazi u jugozapadnoj regiji i regiji Kopaonika (39%). dobijamo sliku prostora i njegovih mogućnosti za opsluživanje turističke tražnje. što ukazuje na činjenicu da su posete i noćenja inostranih turista. regiji Beograda (36%). Sagledavanjem saobraćajne i komunalne infrastrukture kao i receptivne baze za razvoj turizma. Na taj način dolazimo do zaključaka da je: 66 . pri čemu jul i avgust predstavljaju mesece s najvećim brojem ostvarenih noćenja. Iako u Srbiji postoji određeni nivo sezonalnosti turističkog prometa. MATERIJALNA BAZA ZA RAZVOJ TURIZMA Materijalna baza je veoma važan element turističke valorizacije nekog prostora.000. Norveške .000 turističkih ležajeva raspoređenih u 700 poslovnih objekata.oktobar. sociokulturne i ekonomske elemente životne sredine. Ukoliko se ovi podaci uporede sa podacima poslednje decenije XX veka (prema zvaničnim podacima RZS) broj ležajeva je smanjen za oko 5. Češke. znatno više posledica slučaja nego ciljanog pozicioniranja i promocije na određenim. prethodno definisanim i izabranim tržištima tražnje. što je zbog bitno drugačije strukture tražnje. slaba razvijenost smeštajnih kapaciteta na području Banata kao i nedostupnosti podataka koji se odnose na privatni smeštaj.globalnih trendova u savremenom turizmu. kao i svih prirodnih i antropogenih resursa vezanih za taj prostor. poslednjih godina stvari se drastično menjuju usled sve veće potrebe da se razvoj turizma uskladi sa principima održivog razvoja koji se podjednako odnose na ekološke. Razlog postojanja ovakve prakse leži u činjenici da se najveći deo turističke potrošnje odnosi na objekte za smeštaj. odnosno nepostojanje klasičnog proizvoda "sunce i more". što se nije bitno menjalo u poslednjih pet godina. što predstavlja negativan trend razvoja turizma ove regije Osim toga. Najveće smanjenje broja ležajeva je zabeleženo u sektoru privatnog smeštaja. Interesantno je istaći da prvih šest emitivnih tržišta generiše zajedno tek oko 42% ukupnog broja ostvarenih noćenja. Međutim. zadovoljićemo se analizom dostupnih podataka i procenom stanja. U Srbiji je registrovano blizu 86. Nemačke .

Pošto turizam zavisi od mnogobrojnih internih i eksternih faktora. spontana gostoljubivost stanovništva delimično nadomešta nedostatke u kvalitetu i profesionalizmu. nezadovoljavajuća pristupaćnost atraktivnim delovima Banata . u njegov razvoj treba da se uključe različite oblasti. i neusklađenost cena i kvaliteta u delu ponude. i kroz analizu poslovanja turističke privrede. nizak kvalitet usluga (dobrim delom povezano s današnjim nivoom kategorizacije objekata u privatnom i javnom sektoru). odmaralištima i drugim smeštajnim objektima se upravlja individualno i nisu deo međunarodnih lanaca što za posledicu ima niz negativnih efekata na formiranje cena. u delu hotela i drugih smeštajnih objekata. nedostatak raznovrsnih turistiČkih proizvoda koji bi mogli da privuku inostranu tražnju. garanciju poštovanja standarda i obezbedjenje profesionalnog osoblja – naročito u menadžmentu. Hotelima. pati i od nedostatka neophodnih investicija (u održavanje. hitno započne s ulaganjima u podizanje njihovog kvaliteta. kao i strategija preduzeća u sektoru. Međutim. pristup tržištu (naročito međunardnom). kao i od kvaliteta i obima usluga. nezavršen proces privatizacije (kao i slučajevi loše sprovedene privatizacije) onemogućava da se. političkih. Posebnu pašnju smo obratili promociji turističke ponude Banata. Ostale usluge potrebne za turizam su takođe nedovoljne sa izuzetkom restorana čija je koncentracija u regionu prihvatljiva. Dobar znak je povećanje napora koje skoro sve opštine ulažu kako bi osnovale turističke kancelarije koje će pružati daleko veći opseg usluga nego što je informisanje. infrastrukturnih. aktiviraju turistički potencijal cele zemlje. dogradnju. nezadovoljavajuća i zastarela struktura ukupnih smeštajnih kapaciteta. nezadovoljavajuća komunalna infrastruktura. povećaju prosečnu potrošnju i. s izuzetno visokim učešćem hotelskih objekata niske kategorije. proučavanju turizma Banata smo pristupili osim sa aspekta sagledavanja postojećeg stanja. S obzirom da razvoj turizma zavisi od kvantiteta i kvaliteta mnogobrojnih resursa: prirodnih. tržišna neprilagođenost dela hotelskih i drugih smeštajnih kapaciteta zahtevima savremene tražnje i propulzivnih tržišnih segmenata . antropogenih. nove usluge). renoviranje. osim nedovoljnih kapaciteta.- - Struktura smeštajnih kapaciteta. 67 . Proučavanje materijalne baze i razvoja turizma Banata nam ukazuje na sledeće bitne nedostatke: makrodestinacije nedefinisani tržišni položaj Banata kao (nedostatak bilo kakvog strateškog pozicioniranja) i njena opšta neprepoznatljivost na turistiČkoj mapi. pre svega smeštaja.

Definisanje poteškoća na koje se nailazi u razvoju turizma i opis rešenja u cilju njihovog otklanjanja. Jedinice smeštajnih kapaciteta . Tom prilikom je korišćen metod istraživanja javnosti kroz upitnik koji je priložen uz strategiju. Južnobanatskom i Srednjebanatskom okrugu. što ukazuje na nespremnost dela turističke privrede Banata da aktivno učestvuje u izradi strategije razvoja turizma. aktivnog odmora. što je malo za verovati. itd. to ćemo i rezultate prikazati posebno za svaki sektor. Ukratko ćemo dati najinteresantnije odgovore: 1. I pored velikog napora za sveobuhvatnom analizom 53% distribuiranih anketnih upitnika je vraćeno bez odgovora. kulturnog turizma. odmorišnog turizma. Predmet istraživanja bile su: Javne institucije i turističke organizacije. Turističke agencije. Identifikacija turističkih destinacija i događaja značajnih za aktere na turističkom tržištu. Na pitanje ‚Navedite oblik turizma koji praktikuje Vaša jedinica’ najveći broj ispitanika je odgovorio da pruža usluge: poslovnog turizma. REZULTATI ANKETE PREDSTAVNIKA SMEŠTAJNIH JEDINICA Anketna istraživanja su sprovedena u jedinicama smeštaja u Severnobanatskom. Anketa je sprovođena na teritoriji čitavog Banata: Severnobanatskom. ruralnog turizma i banjskog turizma. Kako su istraživanja vršena zasebno u sva tri sektora. Cilj ovih istraživanja je bio: Opšta percepcija o razvoju turizma u Banatu i njegovim specifičnostima. Opis vrednosnih pogodnosti turističkog potencijala zone. To bi značilo da najveći segment turista u Banatu pripada poslovnim turistima. Južnobanatskom i Srednjebanatskom okrugu.ISTRAŽIVANJE U OKVIRU PROJEKTA “BANAT 22” PROMOCIJA 22 TURISTIČKA MESTA I DOGAĐAJA U BANATU Za potrebe projekta “BANAT 22” vršena su anketna istraživanja na terenu. Identifikacija modaliteta promovisanja turističke ponude za aktere koji su prisutni na ovom tržištu. 68 . Prepoznavanje glavnih turističkih proizvoda i usluga u Banatu.

zakup vozila i medicinske usluge. komercijalni prostor.0 % FITN ES SAL A 95. što se može videti na sledećem grafikonu.00% 7. gde su odgovori bili sledeći: 69 .0% PR E VOZ 95 .0% 5. 00 % 5.00% 77.0% 27. perionica i čistionica.   IG RA LIŠ TE ZA D EC U 88 . 0% RE STOR AN 5 2. igralište za decu.tom prilikom su se vrednovali: Kapacitet smeštaja.00% 19.00 % 1 2.00% 73. 0% PA R KIN G 7 2. Vrednovanje je bilo od ocene 5 (povoljno mišljenje9 do ocene 1 (nepovoljno mišljenje9 sa mogućnošću i izjašnjavanja ’ne znam’ .00% 81.NE DA BANJSKI TURIZAM 93.00% 18. prevoz i fitnes sala. Na pitanje: koje usluge pruža vaša jedinica smešataja.0% 73. 00% 28 .0% NE DA 0% 1 0% 2 0% 3 0% 4 0% 5 0% 6 0% 7 0% 8 0% 9 0% *Proc ena ta o d uku pno g broja je din ica sm ešt aja 3.0% *Procenata od ukupnog broja jedinica smeštaja AKTIVNI TURIZAM RURALNI TURIZAM KULTURNI TURIZAM ODMORIŠNI TURIZAM POSLOVNI TURIZAM 2. Sledeća 4 pitanja su se odnosila na vrednovanje karakteristika strukture smeštaja gde anketirani rade ili su rukovodioci.00% 82. usluge parkinga.0% 27.0 % 48 .00% 23. odgovori su sledeći: restoranske usluge.

35 je dalo ocenu 5 a ocenu 1 je dalo 6.7% 6.3% 0. ispitanici su podjednako jedinica socenom ocenili 4 i 5 sa po 33.7% ne znam 0.povoljno mišljenje ocena 4 ocena 3 ocena 2 ocena 1 .6% zaposlenih.7% ispitanika. POLOŽAJ ocena 5 . dok su ocenu 3 dala 26.0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% *Procenata od ukupnog broja jedinica sm eštaja 70 .nepovoljno mišljenje ne znam 0% 30. Estetiku objekta u kome rade . ocenu 3 je dala trećina ispitanika.3% ocena 4 4 0.7% 3.3% 26.3% 3.nepovoljno mišljenje ne znam 0% 33.povoljno m išljenje 23.0% 36. ESTETIKA 33.0% 0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% **Procenata od ukupnog broja 4.0% ocena 3 30.0% ocena 2 0. 23.3% ocena 5 .povoljno mišljenje ocena 4 ocena 3 ocena 2 ocena 1 .7% ispitanika.nepovoljno m išljenje 6.0% 0.7% 26.3%.7% 0.0% 5% 10% 15% 20% 25% 30% 35% 40% 45% 50% *Procenata od ukupnog br oja jedinica sme Položaj – gde je najveći broj ispitanika dalo ocenu 4 (40%).0 % ocena 1 . a najniže ocene samo 6.KAPACITET SMEŠTAJA ocena 5 .

9. Dani berbe grožđa. Banja Rusanda u Melencima. na činjenicu da postoje dvorci za koje se malo zna i tradicionalne dane vina u Vršcu kao i mogućnost korišćenja ponuda voz Romantika koji vozi na relaciji Beograd-Vršac-Beograd omogućavajući tako jednodnevne ili vikend ture u ovaj grad. Ispitanici smatraju da je količina ovih materijala dovoljna (6o%). retke životinje i dvorci u opštini Plandište. da su oni kvalitetni ( 70% ) i korisni (70%). Razlozi turista za posetu ovih objekata su: odmor i relaksacija. za koje turisti pokazuju interesovanje smatraju: Hajka na lisicu u Alibunaru. ređe navodeći događaje lokalnog karaktera kao što su Slaninijada.3%).65 dalo ocene 2i1 6. Iz ovih materijala gosti mogu da saznaju opšte informacije o turističkoj destinaciji i zoni gde borave. 10. a materijal je gostima dostupan na recepciji i u hotelskoj sobi. lovišta peščare. a takođe se ne vrši ni prezentacija destinacija povezanih sa etničkim zajednicama. dok je 6. u Srednjebanatskom okrugu isticani su objekti koji se odnose na prirodne lepote i manifestaciju Dani piva u Zrenjaninu. 11. što je manje od ukupnog zbira onih koji su dali ocene 4 ili 5 (ukupno 46. kao i Banja Kanjiža. Obezbeđenost objekta u kome rade ispitanici su ocenili ocenom 3 (36. dok se među ostalim turističkim objektima/destinacijama/događajima.7%). u Severnobanatskom okrugu predstavnici jedinica smeštaja smatraju da je interesovanje turista usmereno posebno prema: Cvetanje Tise u Kanjiži. turističkim događajima i manifestacijama u Banatu. Dani ludaje. Najveći broj ispitanika je komfor objekta ocenio sa ocenom 3(46. Razlozi turističke konzumacije odnose se na oblast zabave i lova kao tradicionalnih aktivnosti sa gostima iz inostranstva naročito Italije. kanal DTD. poslovni turizam. pri čemu se vodi računa o obliku turizma koji je tu razvijen. U objektima gde nije bilo dovoljno materijala zaposleni ne znaju zašto je to tako (59%). razlozi su zdravstveni turizam. Ovaj materijal poseduje blizu 70% objekata. odmorišni turizam i rekreacija. ribolov i gurmanluci. Gusandijada.7%). 8. kao i o zanimljivim destinacijama okruga u kome se nalazi objekat i objekti/događaji/destinacije sa lokalnom specifičnošću. Na pitanje o najinteresantnijim turističkim destinacijama za turiste na području banata odgovori su bili sledeći: U Južnobanatskom okrugu najtraženije destinacije za koje turisti pokazuju interesovanje.6%) a opet najmanje ocene daje 6. putevi vina. itd. ocenom 4 (23. zdravstveni razlozi. dobili smo sledeće odgovore: 71 . posebno pitanje u anketi se odnosilo na najznačajnije turističke destinacije/događaje/objekte koji imaju specifičnost etničke zajednice od interesa za turiste? Iako 87% od ukupnog broja ispitanika nije dalo nikakav odgovor na ovo pitanje. jesu Vršac i okolina.5.3%). 7. Uviđajući ovaj propust. Sledeća grupa pitanja se odnosila na informativno propagandni materijal o objektima. korišćenje potencijala reke Tise. ocenom 5 (33.6% ispitanika. kao i: Carska bara. Deliblatska peščara.

Aradac. 14. odlično rešavaju nastale problem (93. Pri oceni kvaliteta zaposlenih u objektima pošlo se od znanja stranih jezika. komunikativno (73. mađarski i italijanski jezik. dok je 16% navelo sajmove i izložbe a 11% degustaciju vina i hrane. ipak dobijeni su veoma skromni odgovori na ovo pitanje 12.3%) 16. etno kuće i sobe uz moguće predstavljanje razlicčitih nacija.3%). 13. u Severnobanatskom okrugu navedena je činjenica da u ovom delu živi velika madjarska zajednica u Srednjebanatskom okrugu su to Belo Blato. Kao najznačajnije akcije za promociju turističkih destinacija čak 45% njih nije dalo nikakav odgovor. Odgovori su sledeći: Precizirajte koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 80 80 70 60 50 40 68 56 52 48 44 32 da ne 30 20 20 10 0 *Procenata od ukupnog  broja jedinica  smeštaja štampa objavljivanje audio‐ tv spotova propagandni  bilbordi bilbordi   indikatori Precizirajte koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 100 90 92 80 80 71 70 60 50 40 30 52 48 29 20 da ne 20 10 0 8 prospekti katalozi baneri turističke agencije *Procenata od  ukupnog broja 72 jedinica  smeštaja .4%) i ašurni su (73. etno kuće u selima oko Vršačkih planina. Put vina. Najveći broj zaposlenih govori engleski. Najveći broj smeštajnih jedinica(65. Sledeća grupa pitanja se odnosila na promociju ponude objekata. nemački. Ispitanici smatraju da je osoblje zaposleno u smeštajnim jedinicama ljubazno(83. stari zanati. poznaju dobro turističku ponudu (90%). što se poklapa i sa strukturom inostranih gostiju . Dani berbe grožđa. što ukazuje na dobru obučenost ovog kadra u region.U Južnobanatskom okrugu sporadično su navedeni neki događaji/objekti: podrumi vina.3%). 15.7%) može dati usluge turističkih vodiča svojim klijentima.

 etničko  finasijskih  uslovljavanje resursa *Procenata od ukupnog  broja jedinica  smeštaja 19. Poteškoće u razvoju turizma mesta i okoline daju nam već poznate rezultate: 90 Na koje poteškoće nailazi razvoj turizma mesta i okoline?  80 83 70 70 70 60 50 40 73 30 30 20 10 0 27 17 30 nedostatak  specijalizovanih  ljudskih resursa  neodgovarajuća  nedostatak  prevoznih  nedostatak  prilazna      sredstava pogodnosti  infrastruktura (voda. degustacije vina (10%). kroz informativne centre (28%) ili lokalnu vlast (16%).Prema odgovorima očigledno je da se promocija objekata vrši preko strukovnih udruženja (36% ). 17. što ukazuje na potrebu njihovog što bržeg režavanja sa ciljem unapređenja turističkog razvoja Banata: 73 . 18.vlasti odbojnost  nedovoljno  meštana. dok promociju preko interneta koristi 12% njih. filmovi (4%). električna  struja) da ne *Procenata od kupnog  broja jedinica  meštaja  Na koje poteškoće nailazi razvoj turizma mesta i okoline?   100 90 80 70 60 50 40 30 20 10 0 94 73 67 53 47 33 27 da 6 ne 57 43 nedovoljna  promocija nedostatak  uslova   za  rekreaciju neučešće  lok. gas. Sugestije za rešavanje problema su mnogobrojne. Sopstveni sajt ima 32% ispitanika. Sajtovi su najčešće na srpskom i još jednom svetskom jeziku (47%) i smatraju da su efikasni i ažurirani shodno turističkoj ponudi. na sajmovima turizma (32%).

0 jasne strategije lokalnih vlasti poboljšanje infrastrukture i urbanistickih  planova 11. Carska bara. motivacija  za rad u turizmu 14. koje je moguće uvezati sa različitim 74 . Akva parka ili neke jasne specificnosti u turistčkoj ponudi.proizvoda i saradnja  lokalnih samouprava iz Banata turisticka signalizacija 9. manje lokalne manifestacije kao što je Slaninijada. Na kraju ove ankete ispitanici su zamoljeni da daju svoje viđenje jakih i slabih tačaka turističkog proizvoda banata. Slabe tačke turističkih zona Banata su: Slaba promocija turističkih proizvoda. Češko selo.  kongresni turizam bolja promocija tur. primetna je istovremeno svesnost o multikutluralnosti Banata ali nema jasnih ideja kako je iskoristiti Mala banatska sela kao što su Belo Blato. dobar geografski položaj (blizu granice i prestonice.5%. Veliki broj upitnika nije vraćen (91 od 109.0 11. nedostatak velike investicije npr.0 6.0 7.0 9. događaji ili destinacije sa etničkim specifičnostima. Dani vina. multietnicknost i speificnost obicaja. Primetan je trend ne davanja odgovora ili veoma oskudnih odgovora Primetna je takodje i izvesna doza rezignacije u kontaktu sa turističkim radnicima.0 obuka kadrova. Zaključna razmatranja svih ispitanika u anketiranju su sledeća: Najinteresantnije turističke destinacije/događaji/objekti su: Dani piva u Zrenjaninu. Vršac i Vršačke planine.0 povecanje kapaciteta za seoski  turizam. Evo njihovih odgovora: Jake tačke turističkih zona Banata su: Relativno dobra infrastruktura koja ipak rteba odrzavanje.0 15. Gusanijada i Dani ludaje. Vecina ispitanika je odgovorila na pitanja o jakim tackama u turizmu u Banatu. Slabo se poznaju turistički proizvodi koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica Banata ili ih gotovo nema. Deliblatska peščara.0 *Procenata od ukupnog broja jedinica smeštaja 20. sa potencijalima i drugih sela su pomenuti kao turistički proizvodi. što je 45. poslovni turizam. dotrajala infrastruktura.Koje su vaše sugestije za otklanjanje pomenutih problema? odvajanje politike od turizma strateska edukacija stanovnistva  o  potencijalima regije u kojoj zive povoljno kreditiranje za razvoj turizma nedostaje jedna velika investicija u turizmu u  Banatu 17. .0 4.

postavljanje nekompetentnih ljudi.multikulturalizam. dobrom hranom i čistim prirodnim okruženjem Belocrkvanska jezera. turističke ekskurzije kulturnog tipa. razmeni informacija. razvoj ekoturizma. slabo uvezivanje turističkih proizvoda. učešće na sajmovima turizma. su turističke destinacije ili vrste turizma koje predlažu turistički radnici kao najatraktivnije u Banatu. Vršac. lovni turizam. dokumentarni filmovi o turističkim zonama. nepostojanje strategija razvoja turizma u opštinama i na regionalnom nivou. nepovezanost sa Rumunijom. ali ne stručnih. novinama i časopisima. promotivni paketi. itd. razvoj turističkih zona. nemački i ruski. Predmet istraživanja je bio istovetan kao i kod zaposlenih u smeštajnim kapacitetima. pute susreta turističkih radnika. regate na Tamišu. Jake tačke turističkih zona Banata su: Bogatstvo resursa. Modaliteti za promociju turističkih proizvoda Banata su: publicitet na televiziji. uplitanje politike u struku. itd. banatski deo Dunava.lov i ribolov. nedostatak smeštajnih kapaciteta. itd. politički podobnih. formiranje turističkih organizacija na bazi javno-privatnog partnerstva. sportski turizam. distribucija prospekata. Slabe tačke turističkih zona Banata su: nedostatak promocije. usmeravanje dela budžetskih sredstava za finansiranje projekata malih i srednjih preduzeća i preduzetništva u oblasti turizma i pokretanje programa za edukaciju i upoznavanje stanovništva sa potencijalima turizma u Banatu. usavršavanje stručnih kadrova. Predložene mere za poboljšanje situacije su: saradnja vlasti i investitora. Najveće poteškoće koje ima razvoj turizma u Banatu su : nedovoljna promocija turističkih proizvoda Banata. slovački. nešto manje je poznavanje mađarskog. reklamiranje putem interneta. jednodnevni boravci u Banatu za goste iz Beograda i većih gradova. loše stanje turističkih objekta i prilazna infrastruktura. pecanje. REZULTATI ISTRAŽIVANJA U TURISTIČKIM AGENCIJAMA i TURISTIČKIM INFORMATIVNIM CENTRIMA Druga grupa upitnika je dostavljena zaposlenim u turističkim agencijama i turističko informativnim centrima na teritoriji Banata. nedostatak većih struktura za rekreaciju koji su modernizovani i koji bi mogli da privuku veći broj turista. Zrenjanin. degustacije vina. pogranična zona. neosetljivost za prirodne lepote i kulturno nasleđe. biciclizam. dok je metodologija istraživanja bila primerena ispitanicima: 75 . lepote reke Karaš. stvaranje finansijskih fondova. nedostatak kvalifikovanih ljudskih resursa u ovoj oblasti Najpoznatiji svetski jezici koje govore zaposleni u kontaktu sa turistima su: engleski i italijanski. a najmanje su korišćeni rumunski.festivalima etničkih zajednica. nedostatak kohezivne sile u okviru struke turizmologa i zajedničkog cilja razvoja banatskog turizma-partikularizam. slabo bavljenje vlasti strategijama turističkog razvoja i korišćenja potencijala Banata u turističke svrhe. zadovoljavajuća infrastruktura. nedostatak ljudskih resursa. politizacije turizma.

u odnosu na prodaju.Uzorak je prigodan. od ovog broja 28 agencija i 10 turističkih info centara Broj vraćenih upitnika od ukupnog broja distribuiranih je 41% 1. 12 5 28 Carska bara Dvorci Banata Dani ludaje Dani piva Dani vina Manastir Mesić Banja Melenci 18 6 9 6 13 7 Belocrkvanska jezera Vršac Deliblatska peščara 12 76 *Ukupan broj odgovora . prema ovim istraživanjima najveći deo turističkih agencija ima turističke aranžmane koji obuhvataju ponudu Banata. koje su glavne destinacije/događaju/objekti u Banatu od interesa za turiste? 8 3 12 6 13 5 18 Dvorci Manifestacije u gradskim jezgrima Zaštićena prirodna dobra Kulturne znamenitosti Ribolovni turizam Banje Dani piva Dani Ludaje Grožđembal Carska bara Deliblatska peščara Kovačica. Metod koji je primenjen je upitnik distribuiran preko stručnih organizacija i turističkih informativnih centara Obim uzorka 38 (9 iz Severnobanatskog okruga. čini ga zaposleni iz turističkih info centara u različitim banatskim opštinama i turističkih agencija iz sva tri banatska okruga. Tom prilikom najinteresantniji proizvodi za domaće i inostrane turiste su sledeći: Prema Vašem mišljenu. 11 iz Srednjebanatskog i 18 iz Južnobanatskog). naivna umetnost Gastronomske znamentiosti i manifestacije Belocrkvanska jezera Rečni tokovi 5 18 12 7 11 2 6 5 Naznačite tri od najtraženijih turističkih proizvoda Banata koje nudi klijentima Vaša agencija ili info centar i rasporedite prema silaznom redosledu.

Turističke agencije. kao i smeštajni kapaciteti mogu obezbediti usluge turističkih vodiča. ove agencije ih nude ali smatraju da ga nemaju dovoljno.. Najveći broj anketiranih turističkih agencija (22) ima turističke proizvode koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica u Banatu. 4. Očigledno je da su komercijalni proizvodi turističkih agencija aranžmani za dane piva (28%). Drugi turistički proizvodi koji imaju potencijale razvoja i plasiranja na turističkom tržištu su: salaši. a zatim . ili pak nije potpun. Običaji etničkih zajednica. gastronomski specijaliteti. lov i ribolov. što utiče na mogućnost organizovane ponude ovih usluga na nivou banata. multikulturalnost. flajera sajmovi Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu:  30 26 25 26 24 20 15 14 12 12 10 da 5 ne 0 turistički katalozi baneri turistička udruženja  Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 30 29 24 25 20 16 15 14 12 9 10 da 5 ne 77 0 informativni turistički centri veb sajt reklame na internetu . krstarenja. 7. igra. dok njih 6 nema ove proizvode u svojoj ponudi.reke. 6. Odgovori na pitanje o modalitetima za promociju ponude agencije i info centra su sledeći: Naznačite koji su modaliteti kojima Vaša jedinica promoviše svoju ponudu: 35 35 30 25 20 34 29 23 15 15 10 5 0 9 da 3 4 ne štampa radio tv oglasi distribucija  brošura. manastir mesić (13%). Što se tičepromtivnih materijala za banat. biciklizam. instrumenti .2. banju Melenci. 3. carsku baru. pesma folklor. dane vina ... prirodne retkosti. 5.. što je rezultat udruživanja turističkih vodiča na nivou Zrenjanina. (18%).

pored onih koje imaju u tekućoj ponudi. Veći je broj turističkih agencija koje ne uključuju u svoju ponudu turističke proizvode koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica u Banatu Polovina turističkih agencija ne nudi materijale za promociju turističkih proizvoda Banata. zahtevi klijenata. kvantitet i korisnost informacije su povećane. formiranje turističkih organizacija na bazi javno-privatnog partnerstva. Skoro sve agencije i info centri imaju u svojoj ponudi usluge turističkog vodiča. Glavni krtiterijumi za selekciju turističkih proizvoda za koje agencije i info centri nude informativne materijale su: bolja cena. lovni turizam. Najveći broj turističkih agencija i info centara imaju sopstveni sajt preko koga promovišu svoje ponude. sportski turizam. poseduje sopstveni web sajt što utiče i na bolju njihovu promociju. Modaliteti kojima agencije i info centri promovišu turističke ponude su: putem web sajta. usmeravanje dela budžetskih sredstava za finansiranje projekata malih i srednjih preduzeća i preduzetništva u oblasti turizma i pokretanje programa za edukaciju i upoznavanje stanovništva sa potencijalima turizma u Banatu. pecanje. Vršac. uspešnost ponude. oni sadrže malo korisnih podataka koje je potrebno dodatno učiniti atraktivnim. a prevođene su na najmanje jedan svetski jezik (ovaj zadnji aspekt je navelo skoro polovina agencija) Predložene mere za poboljšanje situacije su: saradnja vlasti i investitora. Ako ih agencija ipak nudi. kulturni turizam. dokumentarni filmovi o turističkim zonama. frekvencija korišćenja sajtova. preko propagandnih bilborda. Zrenjanin. retko su prevedeni na strane jezike. ukupno 87%. jednodnevni boravci u Banatu. distribucijom prospekata i letaka. su turističke destinacije ili vrste turizma koje predlažu turističke agencije. učešćem na sajmovima turizma. takođe slaba afirmacija banatskog turizma od strane banatskih turističkih agencija) Slabo se poznaju turistički proizvodi koji se zasnivaju na specifičnostima etničkih zajednica Banata. stvaranje finansijskih fondova. Belocrkvanska jezera. 78 . razvoj turističkih zona. Zaključna razmatranja svih ispitanika u anketiranju su sledeća: Približno polovina agencija i info centara ne uključuje u turističku ponudu objekte u Banatu (razlozi su ne postojanje veće potražnje. lepote reke Karaš. banatski deo Dunava. Najveći broj turističkih agencija i infocentara. degustacije vina. itd. biciklizam. U najvećem broju slučajeva. itd. preko informativnih centara itd. regate na Tamišu. preko štampe. preko turističkih kataloga. postoji slaba zainteresovanost za saradnju i povezivanje događaja i turističkih proizvoda. usavršavanje stručnih kadrova.8.

dva ili sva tri navedena načina: Preko turističke organizacije na njenoj teritoriji Preko opštinske službe koja se bavi turizmom (sektor za turizam) Preko opštinske službe za razvoj. svesnost zaštitte prirodnih resursa i naslanjanje na adekvatne vidove preduzetništva. Vršačke planine. Od 19 kontaktiranih opština koliko ima ukupno u Banatu 17 opština je odgovorilo na jedan.ZAKLJUČCI ANALIZE JAVNIH INSTITUCIJA I TURISTIČKIH ORGANIZACIJA U ovm delu istraživanja su sprovedena u turističkim organizacijama i javnim institucijama koje se bave turizmom. razvoj senzibiliteta za prirodne lepote. Kao razlozi što su ovi objekti od interesa za turiste napominju se: specifični pejzaž zone. kao i istorijske spomenike i etničku raznolikost. turističke agencije. sektora za razvoj Iako broj vraćenih upitnika od ukupnog broja distribuiranih nije 100% veće 55%. njihovu stručnost i poznavanje istražene problematike u osetljivo različitoj i velikoj meri u odnosu na aktere turizma: jedinice smeštaja. Smatramo da je analiziran uzorak javnih institucija i turističkih organizacija dao relevantne odgovore koji mogu da okarakterišu njihov rad i mišljenje o pitanjima iz oblasti turizma koja pokriva ovaj upitnik. banatska obala Dunava. Svi podaci koji su prikupljeni od strane zaposlenih u javnim institucijama i turističkim organizacijama podvrgnuti su kvalitativnoj analizi. Kao najviše pominjane destinacije u Banatu sa potencijalom izdvajaju se Deliblatska Peščara. predstavnici javnih institucija čini se da imaju slična mišljenja o određenim zonama kao što su južni. U pogledu objekata/ događaja/ destinacija sa specifičnostima etničke zajednice. 79 . Kao što se očekivalo. potencijal reka za sportski turizam i odmor uz reku Tisu i njene obale. pogodnih oblika reljefa za sportski i lovni turizam i potencijal za razvoj ovih oblika turizma uz adekvatnu podršku lokalne samouprave. Zaključci analize su sledeći: U odnosu na značaj nekih turističkih destinacija/događaja/objekata u Banati. Pominju se takođe i festival piva u Zrenjaninu kao i kompletna muzička ponuda ovog grada. sela sa mešanim etničkim stanovništvom. bili smo zadovoljni. postoje nekoliko tačaka oslonca. pojas oko reke Tise i Deliblatska peščara. sela sa pretežno rumunskim stanovništvom. srednji. jer prilikom nekih prethodnih istraživanja odaziv je bio znatno manji. aktivnosti vezane za vinske puteve. odgovori turističkih radnika odražavaju adekvatno dokumentovanje. razvoj ili turizam (zavisno koji od njih opština ima). odnosno opštinska tela i sektori za privredu. prisustvo turističkih objekata. severni Banat.

a najčešće su: štampa. nedostatak jasne strategija razvoja turizma u okviru sveobuhvatnog ekonomskog razvoja regiona Banata. promocija putem turističkih udruženja. koncipirani su i raspodeljeni su paketi za promociju banatskih objekata (brošure. sa drugim turističkim organizacijama i jačeg povezivanja turističkih agencija i turističkih organizacija. Podeljena su mišljenja oko atraktivnosti/neatraktivnosti grafiike ovih materijala. opštine sa pretežno madjarskim stanovništvom (Kanjiža i okolina. Ne postoji povezanost promotivnog materijala sa drugim događajima i destinacijama u Banatu. često su samo na srpskom jeziku. Istovremeno ukazano je skoro u svakoj anketi da 80 . francuski i nemački. dokumentarni filmovi. fotoizložbe. nedostatak praktičnog pristupa. ažurnosti. vizuelno tj. S druge strane.Češko selo (češko stanovništvo). Načini promocije turističke ponude ove zone su različiti. predstavnici javnih institucija ocenjuju u dovoljno velikoj meri da su ove informacije korisne ali takodje nedovoljne. preko sopstvenog web sajta – kojim raspolađu svi turističko informativni centri u određenim opštinama i same opštine ukoliko imaju sektor koji se bavi turizmom u okviru sektora za privredu. postoje pokušaji razvijanja programa za marketing koji imaju za cilj specifičnosti svake destinacije. dizajnerski neusaglašeni i često samo lokalno prisutni (bez njihove dalje distribucije u Beogradu ili drugim gradovima Banata i Srbije). učešće na sajmovima turizma. smatra se da ovi materijali nisu dovoljni. U nekoliko primera iz Banata evidentan je dobra saradnja između opština i turističkih organizacija. u najvećem broju su to štampani materijali za promociju turističkih objekata u Banatu. Što se tiče akcija za promociju turističkih destinacija/ događaja/ objekata u Banatu. Usluge koje su naznačene u ovoj studiji ocenjene su povoljno kad je reč o ljubaznosti. U najvećem broju slučajeva. likovne izložbe. organizovani su određeni događaji (promocije knjiga. sposobnosti za rešavanje problema. u najvećem broju slučajeva oni znaju: engleski.). distribucija prospekata i letaka. znatno manje itallijanski. geografske karte) Uglavnom sve institucije imaju bar neke informativne materijale o turističkim destinacijama Banata. nedostatak povezanost sa drugim turističkim proizvodima i posebno. komunikativnosti. Takođe u nekoliko slučajeva zaposleni govore rumunski i mađarski. U pogledu stranih jezika koje govore zaposleni ovih agencija i info centara. održavanje seminara. To se najbolje vidi u zajedničkim projektima koji su uradjeni na osnovu strategija razvoja opštine. turističke organizacije i institucije se žale na nedovoljno ljudskih resursa stručnih u oblasti turizma. itd. veći deo opštine Ada i Senta. itd). kao i ruski.

nedostatak stručnih ljudskih resursa. mogućnost ulaganja u seoski turizam Slabe tačke su: 1. 5. organizovanje kurseva za usavršavanje i specijalizaciju za zaposlene koje dolaze u kontakt sa turistima.je edukacija zaposlenih veoma važna i to onih koji dolaze u kontakt sa turistima. kontinentalna klima sa dužim letom i mogućnost adaptacije turističke ponude na ostala godišnja doba. neuređenost zelenih površina. vraćanje železnice. slaba promocija Banata kao turističke destinacije. slabost smeštajnih kapaciteta i higijenskih uslova u postojećim objektima. lokalnim vlastima i akterima iz turističkog sektora – turističke agencije. Najveće poteškoće u razvoju turizma su: neodgovarajuća prilazna infrastruktura. kao i na mapama koje se i dalje štampaju sa netačnim ili zastarelim informacijama) 4. 7. nedovoljna promocija turističkih proizvoda Banata. u samom mestu. poboljšanje saradnje među administratorima turističkih objekata. gostoprimljivost i nacionalna ranolikost koja nije iskorišćena 3. povoljan gegorafski položaj jer je u granišnom kontaktu sa dve države: Mađarskom i Rumunijom 8. Moguća rešenja za otklanjanje gore pomenutih problema su: popravka putne mreže. nedostatak jasne vizije razvoja turizma na osnovu strategije 81 . izbacivanje političke podobnosti na vodećim mestima u turizmu i postavljanje ljudi iz struke. poboljšanje infrastrukture. različitost reljefa. usklađivanje vizije razvoja turizma. nedostatak raznovrsnih turističkih proizvoda. multikulturalizam regije. nedostatak većih investicija koje bi se vezale za imidž Banata. 2. nedostatak struktura za rekreaciju. nedostatak prevoznih sredstava i železničkih veza unutar i preko granice. jedinice smeštaja. stvaranje novih turističkih proizvoda. Jake tačke turističkih zona u Banatu su: 1. 5. stvaranje određenih specifičnosti u strukturama za odmor i zabavu koje su specijalizovane u oblasti ekoturizma. vodeni tokovi – reke i kanali 6. veoma loša turistička signalizacija na putu (glavnim i sporednim. prirodna okolina. privredni razvoj Banata. blizina prestonice Beograda 9. veliki broj otpada i deponija 3. stvaranje bolje veze sa seoskim domaćinstvima u cilju poboljšanja smeštajnih kapaciteta kao dopuna već postojećim. 2. gastronomija i lokalni specijaliteti 4.

5 DELIBLATSKA PEŠCARA – sa vršačkim brdima.6. donja Tisa i gornja tisa sa pripadajućim teritorijama. jezerom. lukama. nautičke. nauticke. Dunavom. 8. preveliki politički uticaji i u suprotnošću sa potrebama struke. Backom Topolom. Backom Palankom. spomenicke i dr. 7. nautički.sa nacionalnim parkom. graničnim Kaluđerovo i dr. Vrdnickom banjom. Velikim Gradištem. Smatramo da ovakvo usmeravanje razvoja turizma Banata ni u kom slučaju nije niti dovoljno a ni adekvatno s obzirom na turističke motive kojima raspolaže prostor Banata. seoski. fruškogorskim manastirima i dr. koje pripadaju Banatu ili se pak preklapaju ili dotiču ovu regiju: II.1.4 segmentima drumskih pravaca E75 i E660. Nedovoljno ukazivanje na važnost strateških partnerstava sa privatnim sektorom i stvaranjem privatno javnih aranžmana TURISTIČKE ZONE I REGIJE U SRBIJI Prema prostornom planu razvoja Srbije određene su turističke zone i regije razvoja turizma na prostoru naše zemlje. Nedovoljna podrška dobrim projektima 12. Kao turističke aktivnosti na ovim prostorima izdvajaju se sledeći oblici turizma: izletnički. Vršcem. mrtvajama Tise. ritovima. Dunavom. Tise i kanala DTD. lovištima i dr. II. ekološke i dr. nedostatak naglašene specifičnosti regiona koji se može dalje koristiti i razvijati 9.sa panonskim regijama S. Zbog toga smo u ovoj strategiji uradili dublje analize i snimanje celokupnog prostora Banata. segmentima plovnih pravaca Dunava. Novim Sadom. nedovoljna međuopštinska saradnja 11. Srebrnim prelazom aktivnosti: S SEVERNA ZONA .banjski. adama na Dunavu. Irigom.2. ekološki.1 FRUŠKA GORA . Prema ovom dokumentu na prostoru Banata izdvajaju se Deliblatska peščara. nedovoljna povezanost sa drugim turističkim proizvodima. S. Prema Prostornom planu Srbije izdvojene su sledeće turističke regije. Sentom.2 C. Za ovu regiju se navode sledeće turističke Izletničke. Sremskim Karlovcima. Nedovoljno izdvajanje sredstava za organizaciju edukacije kadra u turizmu i podsticanje uključivanja radno sposobnog i mlađeg stanovništva u poslove turizma 13. banjom Slankamen. ekološke. Adom. Belom Crkvom.lovni. Karašom. pristaništima i marinama. Preklapanje sa zonom C na Dunavu i Kikindom.3 i S. S. nedostatak stručnog kadra iz oblasti turističko ugostiteljske privrede. Labudovim oknom. Izletnicke. Petrovaradinskom tvrdavom. kako bi mogli da uputimo sve one koji treba da se bave pozicioniranjem turizma ovog regiona na sve mogućnosti koje on pruža.1 S. 82 . Nerom. kao i za poslove valorizacije i promocije turističkih resursa 10. Belocrkvanskim jezerima.

Za ovu regiju se navode sledeće turističke aktivnosti: Izletnicke. Bečejem. Zbog toga razvojnom politikom treba omogućiti ravnomerniju prostornu distribuciju turista unutar destinacije. nauticke. Podstiče se turistička potrošnja u novim zonama i lokalitetima. Ovim planom je takođe predviđen razvoj i ulaganja u infrastrukturne objekte kao što su tranzitni turistički pravci.Auto-put E-70 Beograd-Vršac-rumunska granica. Žabljem. Za područje Banata je istaknut Tranzitni turistički pravac . Banjom Rusandom.2 S.4 DONJA TISA . Ovakva politika je važna zbog sledećeg: Smanjuje se pritisak na kritična područja u kojima su locirani ključni turistički motivi. Titelom. neotkrivene ili nedovoljno valorizovane vrednosti i osobenosti destinacije. Uspešna politika disperzivnog turističkog razvoja zasniva se na razumevanju motivacije posetilaca. Zrenjaninom.sa Tisom. kao i razvoju i 83 . Tom prilikom kategorije važne za definisanje makro prostornih zona bile bi sledeće: Geografski položaj. čime se otvaraju nove poslovne mogućnosti. Novim Bečejem. linijama i površinama. Postojeća turistička infrastruktura. Praksa ukazuje na činjenicu da se turisti najčešće grupišu i posećuju određene delove turističkih destinacija koji se odnose na centralne lokalitete i turistička jezgra. USKLAĐIVANJE PROSTORNOG RAZVOJA TURIZMA BANATA Prilikom razvoja turizma distribucija turističkih tokova u okviru destinacija nije ravnomerna. Pošto je ovo pitanje prostornog plana i trasiranja turističkog razvoja.II. kanalima. Prirodni resursi. Politikom disperzivnog turističkog razvoja vrši se prezentacijai nove. lovištima i dr. Stanovništvo. lovne i dr. koji bi mogao da koristi rezultate ovog Strategijskog plana razvoja turizma. time bi trebalo da se detalno pozabavi tim stručnjaka. pri čemu turistička kretanja treba usmeriti ka njenim perifernim delovima. temeljnoj analizi načina na koji različite grupe turista koriste dati prostor. dok druge mnogo veće površine unutar destinacija nisu predmet interesovanja posetilaca. Shodno tome treba definisati i makro i mikro prostorne zone na osnovu brojnih analiza i inventarizacije i ocene turističke ponude. doprinosi privrednom razvoju perifernih delova destinacije i povećava zaposlenost domicilnog stanovništva. Tom prilikom se javlja koncentracija turista na pojedinim tačkama.

saobraćajnu i ostalu infrastrukturu. izletnički. Trebalo bi pratiti razvoj turizma u svetu i iz konkretnih primera doneti zaključke kako na pravi način razvijati turizam Organizacija. Disperzivan prostorni razvoj mora biti dobro planiran i organizovan da ne bi došlo do zagušenja i saturacije date destinacije. sportsko-rekreativni. izuzetno bogatu i reprezentativnu ponudu Banata moguće je proširivati i na taj način ostvariti ravnomerniji prostorni razvoj turizma. rekreativne zone. treba precizno identifikovati lokacije za: izgradnju hotela i drugih smeštajnih kapaciteta. i dr. ponašanja i potreba. Brojne su mogućnosti za razvoj različitih vidova turizma: tranzitni. kao i angažovanje većih zemljišnih površina po jedinici smeštajnih kapaciteta. neracionalno širenje saobraćajnica. različitih navika. neophodno je njegov dalji razvoj staviti pod rigoroznu kontrolu. Usitnjenost kapaciteta i ponude.promociji različitih atrakcija koje će odvući turiste od postojećih turističkih centara i lokaliteta i usmeriti ih ka novim oblastima. seoski. izraženi problemi vezani za obezbeđenje dodatne infrastrukture (vodovod. Zbog toga domicilno stanovništvo mora biti aktivno uključeno u sve faze donošenja i realizacije planova prostornog razvoja date sredine. neprimerenog kapacitetu prostora. orijentacija na veliki broj lokaliteta ima i svoje negativne strane: povećana erozija tla prilikom izgradnje objekata. parkove i druge zelene površine. zaštićene oblasti i objekte. eko-turizam. trgovinskih. Najbolji pristup je da se intenzitet turističkog razvoja planira na osnovu procene nosećeg kapaciteta date sredine. tj. Ukoliko turizam prouzrokuje visok stepen saturacije prostora. kanalizacija). ekonomski. Npr. uz minimalne negativne efekte. kongresni. Sa aspekta razvoja turizma. uređenje i opremanje prostora turističkih destinacija Prilikom organizacije i uređenja prostora turističkih destinacija treba podjednako uvažavati više kriterijuma (motivski. U svetu je teško naći regije relativno malog prostornog obuhvata sa ovako sadržajnom turističkom ponudom kao što je region Banata što bi uz efektan marketinški program mogao biti veoma interesantan ''turistički proizvod'' za inostrano tržište. kulturnomanifestacioni. zanatskih i drugih uslužnih objekata. sa ciljem da se omoguće što veće koristi lokalnoj zajednici. sociokulturni i sl). preduzeti mere za povećanje nosećeg 84 . kao i konflikta između različitog tipa njenih korisnika. Adekvatnim vrednovanjem svih činilaca koji deluju na datom prostoru treba na samom početku sprečiti mogućnost predimenzioniranog turističkog razvoja. ekološki. lovni. ribolovni .

Generalno posmatrano. uređenje parking prostora i sl. IZBOR MOGUĆIH OBLIKA TURIZMA NA PROSTORU BANATA Na osonovu analize turističkih resursa Banata može se zaključiti da postoje povoljni uslovi za stvaranje konkurentnih turističkih proizvoda ostvarivanjem postojećih komparativnih prednosti. Zrenjanin. Turistički poslenici Banata treba da prepoznaju sve postojeće šanse i udruženi postignu zadovoljavajući nivo razvoja turizma ovog podrušja. Tom prilikom treba voditi računa o standardima razvoja i dizajna turističkih kapaciteta. Vršac. O svim ovim standardima više će biti reči prilikom izrade lokalnih strategioja razvoja turizma. ipak možemo reći da kao i na drugim tržištima. Raznovrsnost prirodnih i antropogenih turističkih motiva i njihova koncentracija u nekoliko disperzivnih centara imaju značajnu i komparativnu prednost. a na svom razvojnom putu. prateći rekreativni. ugostiteljski kapaciteti. Kikinda. a uvažavajući utvrđene kriterijume. Turistička tražnja se zadovoljava poboljšanjem i diverzifikacijom postojećih smeštajnih kapaciteta. visinu i spratnost objekta. nabrojaćemo neke od najprikladnijih oblika turizma na prostoru Banata koji mogu da valorizuju njegove turističke vrednosti. zabavni i etno 85 . proporciju između izgrađenih i slobodnih površina/pejzažnih predela. podizanje zaštitnih pojaseva oko izgrađenih kapaciteta. oni mogu biti: prostorni. ekonomski. motivski. Dosadašnji nivo razvoja turizma doprineo je stvaranju fizionomije pojedinih delova Banata na turističkom tržištu. i ovde marketing ima ulogu da omogući plasman proizvoda i usluga. izgradnjom novih i adekvatnom opemljenošću i uređenošću turističkog centra (sale. Kulturni turizam se razvija na potezu Pančevo.kapaciteta ili se orijentisati na razvoj drugih turističkih lokaliteta u bližem okruženju. a shodno potrebama potrošača. kulturno istorijskih spomenika i zaštićenih dobara. Uslovi za realizaciju ovog vida turizma Banata su izuzetni s obzirom na veliki broj arheoloških lokaliteta. Na osnovu prisustva kompleksa motiva i postojećih uslova različitog karaktera. Shodno tome dosadašnji razvoj turizma kretao se u sledećim pravcima: 1. turistički najatraktivnije lokalitete Banata treba valorizovati kroz oblike turizma za koje njihova aktivnost predstavlja integralni turistički motiv. Postoji više tipova standarda koji se primenjuju u kontroli i usmeravanju razvoja turističkih kapaciteta i oni se odnose na gustinu razvoja. marketing potpuno uvažava koncept održivog razvoja. Tom prilikom treba da vodimo računa o kriterijumima po kojima ćemo vršiti izbor. Pre svega . Uvažavajući brojne specifičnosti turizma. ekološki ili funkcionalni.

Pre svega treba raditi na turističkom i komunalnom opremanju sela kao i na aktivnostima razvoja specifičnih (ekoloških.) što podstiče razvoj ekskurzione turističke ponude (uređenjem izletišta i mreža rekreativnih staza). sve u cilju popularizacije eko turizma. seoski turizam. razvoj specifičnih ekoloških programa ugostiteljstva i usluga. Manifestacioni turizam dobija sve važniju ulogu u turističkoj ponudi u svetu. Seoski turizam ima izuzetne mogućnosti u posmatranoj regiji. 2.). rekreacija) i omogućavanje njihovog funkcionisanja u toku cele godine Na taj način se omogućava bogatija ponuda različitih turističko-rekreativnih programa i sadržaja (kulturni. Postojanje velikog broja manifestacija na području Banata predstavlja izuzetan potencijal za razvoj ovog vida turizma. Boravišni turizam na području većih gradskih centara i. Osim toga treba razvijati i prateće sadržaje. kao i na svetske turističke trendove. razvoj specifičnih oblika privremenih i stacionarnih smeštajnih kapaciteta (etno. eko kampovi. Takođe.. određivanje mogućih lokacija i sadržaja informativnih punktova prema specifičnostima. razvoj pratećih kulturno-zabavnih sadržaja i programa. 6. komunikacije. jer sadržaji mogu biti i događaji iz svakodnevnih radova: kosidba. 4. Eko turizam može da se razvija na čitavom prostoru Banata s obzirom na postojeće prirodne potencijale. Nautički turizam je zaboravljeni segment turizma kada su planovi razvoja Srbije. usluga i proizvodnje. razvoj ekološke poljoprivrede. Manifestacije su deo turističke ponude koje svojim programima i vrstama utiču na poboljšanje kvaliteta turističke ponude. Treba posebno napraviti plan podsticajnih mera za razvoj ovog vida turizma.Seoski turizam ima skoro neograničene mogućnosti u pogledu obogaćivanja ponude. etno.programi i sadržaji).. Ono na čemu treba da se radi je aktiviranje sela Banata . 5. pa i Banata u pitanju. edukacija domaćina. žetva. folklorno oživljavanje sela)... posela. seoski turizam. S obzirom na postojeće hidro potencijale Banata.. neophodno je izvršiti kategorizaciju objekata.) programa ugostiteljstva. kao i obogaćivanje ukupnog doživljaja turiste o određenim prostorima. svedbe.. sportsko-rekreativni. razni običaji.. ovaj vid turizma Banat treba da prepozna kao svoju razvojnu šansu i shodno tome treba napraviti planove revitalizacije i valorizacije određenih vodenih puteva i površina i uređenje priobalja sa ciljem razvoja ovog vida turizma. vašari. prezentacija objekata i celina od kulturnog i istorijskog značaja uz preduzimanje neophodnih mera za uređivanje njihove okoline. setva. razvoj saobraćajne infrastrukture. to predstavlja nov kvalitet za turističku prezentaciju zemlje kao i obogaćivanje već postojeće stereotipne turističke ponude. slave. (usluge. Naročito se mora voditi računa o razvoju rekreativno-edukativnih programa kojima se afirmišu prirodne i stvorene vrednosti područja. zabavni. 3. eko kampovi. edukativni. Neophodno je da se izgradnja i rekonstrukcija ugostiteljskih 86 . razvoja specifičnih oblika privremenih i stacionarnih kapaciteta (etno.). razvoj specifičnih manifestacija vezanih za selo (kampovi.. Ukoliko želimo da se ovaj vid turizma i dalje razvija moraju se izgraditi novi i rekonstruisati postojeći smeštajni kapaciteti.

ponuda za tranzitne turiste mora biti raznovrsna. Svi veći gradovi banata poseduju sportsko rekreativne kapacitete za razvoj ovog vida turizma. poboljšanje i diverzifikacija postojećih smeštajnih kapaciteta. formiranje mreže ugostiteljskih objekata prema kategorijama opremljenosti i specifičnosti turističke ponude..gradski centri (Pančevo. Uslovi za njegovu realizaciju je obezbeđenje rekreativnih prostora koji omogućavaju korišćenje sezonski i u toku cele godine (uređenje i izgradnja kupališta . uređenjem mesta i okruženja pruža se kompletna usluga postojećim i potencijalnim turistima. opravke i održavanje motornih vozila. etno-programi). To su..Vršac.objekata izvrši prema kategorijama opremljenosti i specifičnosti turističke ponude. određivanje mogućih lokacija i sadržaja informativnih punktova za pojedine delove prema specifičnostima. uređenje destinacija i unapređenje informativne službe. čine neophodnu turističku ponudu. sportskih i ekokampova. Dečji i omladinski turizam može da se razvija na čitavom području Banata. uređenje sportskih i eko kampova. 7. Uslovi za dalji razvoj ovog dela tržišta je izgradnja novih. uvećanje i diverzifikacija postojećih smeštajnih kapaciteta. zdravstveno-lečilišni turizam na postojećim lokacijama: Kanjiža. uređenje centara slobodnog vremena kao polifunkcionalnih celina sa koncentracijom različitih rekreativnih sadržaja. Izletnički turizam je deo turističke tražnje koja ima velike mogućnosti za razvoj u okviru Banata. Tranzitni turizam se razvija shodno geografskoj i saobraćajnoj povezanosti područja Banata prema granici sa Rumunijom. Uslovi za realizaciju: Adekvatnom opremljenošću i uređenošću banjskog centra (zdravstveni centri. mesta rođenja znamenitih ličnosti i lokacije brojnih kulturno-istorijskih spomenika. 87 . smeštajni i ugostiteljski kapaciteti. Tranzitni turisti se odlikuju specifičnim zahtevima što otežava mogućnost za organizovanje adekvatne turističke ponude. pre svega. Sportsko-rekreativni turizam obiluje potencijalima za razvoj na području Banata.. prostora za škole. Zrenjanin. sve u cilju uvećanja turističke atraktivnosti područja. s tim da se u Banatu nalazi mali broj posebnih smeštajnih objeakta za ovaj segment turističke tražnje (u Čardaku. Neophodna je izgradnja novih. Kikinda). prateći rekreativni. radionice i likovne kolonije. Uslovi za realizaciju su uređivanje i opremanje izletišta i rekreativnih staza. 9. Treba posebno napraviti plan uređenja pojedinih objekata i izgradnju novih u funkciji poboljšanja kvaliteta ovog vida turizma. bela crkva. zabavni sadržaji. sve u funkciji kvalitetnije turističke ponude. Rusanda. 10.Vršački breg. 8. Banjski. uvođenje i razvoj rekreativno-edukativnih programa kojima se afirmišu prirodne i stvorene atraktivnosti.. rekreacionih i drugih sadržaja) kao i uređenje prostora za lov i ribolov. sportskih. izgradnja ugostiteljskih sadržaja. 11.). suveniri. snabdevanje kamp i turističkom opremom. Da bi se zadovoljila zahtevna turistička tražnja. snabdevanje rezervnim delovima.

svilara. 17. Industrijsko nasleđe na teritoriji Banata je još uvek neiskorišćena šansa za razvoj turizma. Italija. 13. Lovište "Donje Podunavlje". Banatska ravnica i njeni zaštićeni prostori su dobar osnov za stvaranje i obeležavanje posebnih pešačkih staza koji bi povezivali interesantna mesta za turiste. Veliki potencijali koji postoje na području Banata bogatog vinogorjem.12. bez obzira na stvaranje novih vidova turizma. primer zemalja visokorazvijenog turizma (Španija. "Labudovo okno". labudovo okno. pašnjaci velike droplje. 19. Tu se nalazi izuzetno vredno nasleđe (Kule svetionici u Pančevu. S tim u vezi treba urediti postojeće saobraćajnice i staze za ovaj vid transporta. okolina Kikinde). Ribolovni turizam zahteva izradu programa posebnih mera zaštite.) 14. stvaranje posebnih programa kružnih tura po banatu u mnogome bi doprinelo turističkoj valorizaciji ovog područja. kako bi se napravio idealan odnos prirode i turizma.Imajući u vidu turističko geografski položaj Banata.Treba uraditi poseban program razvoja šumskog gazdinstva Banat radi njegovog uključivanja u razvoj lovnog turizma. uređivanje i opremanje prostora za ribolov. Ovaj vid putovanja je u stalnom porastu.mlin na konjski pogon 18. prevodnica Šlajz u Kleku. Lovni turizam zahteva izradu programa posebnih mera zaštite. do sada nisu odgovarajući valorizovani. Kružna putovanja predstavljaju način da se u kratkom roku obiđu turistički potencijali neke regije. Francuska…). kao I njegove resurse. postrojenja olajnica. Banat poseduje već uređenja lovišta koja treba koristiti (Lovište "Deliblatska peščara" . Vinske ture predstavljaju deo turističke tražnje za specifičnim oblicim turizma. izgradnju. Kako Banat ima mogućnosti za razvoj ovog 88 . mlinovi.. izgradnje i uređivanje lovačkih domova i lovačkih čeka. 16. uređivanje i opremanje izletišta. "Dragićev Hat". Biciklizam je u svetskim razmerama izuzetno razvijen.. Suvaca . S obzirom na obilje vodotokova i različitih hidrografskih potencijala banata. Deliblatske peščare. Pešačenje je izuzetno razvijen deo turističke tražnje kako na domaćem tako i na inostranom turističkom tržištu. uređivanje i opremanje izletišta. Crne bare. 15. Senćanski most na Tisi. ukazuju nam da je ovaj vid turizma u porastu id a se od ovog segmenta ubira izuzetno veliki devizni priliv. Osim toga treba napraviti planove za uređenje posebnih staza i povezati se sa postojećim biciklističkim stazama u drugim delovima srbije i Rumunije. Posebno obeležavanje pešačkih staza je osnova daljeg razvoja ovog vida aktivnosti turista. ovo može postati prepoznatljiv proizvod turizma Banata. Lovište "Vršačke planine" . ustave na Tisi u Novom Bečeju. utvrđivanje posebnih ribolovnih režima . Konfiguracija terena Banata je povoljna i postoje idealne mogućnosti za opremanje ovih prostora za potrebe razvoja ovog vida turizma. Bird watching kao deo specifičnih oblika turizma ima izuzetne potencijale za razvoj na području Carske bare.

Neki od veoma bitnih uslova za upravljanjem održivog razvoja destinacije su iniciranje i sprovođenje Agende 21 i Lokalnog ekološkog akcionog plana. 25. procenu stanja životne sredine. jednodnevne i višednevne izlete. muzike i gastronomije predstavljaju osnov za formiranje raznolikih turističkih proizvoda i turističkih programa kako za domaće. Danas se u turizmu traži ono što je novo i što je neobično.vida turizma kroz manifestacije posvećene berbama (Vržac). ova tržišna niša se stalno povećava i predstavlja izuzetnu mogućnost za proširivanje turističke ponude Banata. uzbuđenje. veliki broj sakralnih građevina koje su nastale kroz vekove življenja različitih zajednica na ovom prostoru. Multikulturalnost I različite konfesije koje žive na prostoru Banata daju osnovu za mogućnost razvoja ovog vida turizma. Na ovom području su rođeni.Bogatstvo. i uključuju turističku ponudu I sadržaje koji zadovoljavaju ove principe. Zrenjaninu i Kikindi. Verski turizam ima izuzetnu osnovu za svoj razvoj na teritoriji Banata. Održivi turizam .Koncept održivog razvoja može postati osnova razvoja turizma u jednoj zemlji. Posete i upoznavanje sa različitim kulturama. Uslovi za realizaciju ovog vida turizma je adekvatna opremljenost i 89 . omogućuju turistima da se upoznaju. utvrđivanje prioriteta. utvrđivanje strategije i sprovođenje akcija. boravak u različitim kulturnim sredinama su neponovljivi doživljaj. Banat može svoje prirodne I antropogene motive da kombinuje na bezbroj načina I time omogući stvaranje različitih turističkih proizvoda za ovu vrstu turizma. Kongresni turizam delimično je razvijen u Vršcu. tako i za inostrane goste. vide i dožive njihovu razlišitost. To je proces zasnovan na širokom učešću lokalne zajednice koji obuhvata viziju lokalne zajednice. tu su boravili i stvarali mnogi učeni ljudi naše istorije i sadašnjosti. kakvih na području Banata može biti izuzetno puno. 23. Tematski turizam koji se bazira na principu ‘’3-E’’ : zabava. folklora. 22. Excitement. poludnevne. Pored toga. 26. a nama i našim pokolenjima na znanje treba staviti u upotrebu njihove domove i mesta boravka. Putevima znamenitih ljudi je turistička ponuda koja ima izuzetne mogućnosti na tlu banata. Međutim. običaja. Uključujući se u takvu potragu stvaramo nove mogućnosti za razvoj turizma Banata. 24. Multikulturalnost ovog područja koje naseljava veliki broj naroda i narodnosti. 21. osnov su za razvoj ovog vida turizma. ukoliko njegova načela budu uključena u proces stategijskog planiranja razvoja turizma i ukoliko se ovaj koncept postavi i kao jedan od strategijskih ciljeva razvoja. to se ovaj turistički proizvod mora posebno da osmisli i plasira na adekvatna tržišta. Avanturistički turizam još uvek čini mali deo turističke tražnje. Njima u čast. Education). 20.obrazovanje (Entertainment . Turizam običaja može biti izuzetno profitabilan na području Banata.

Drugim rečima. sociopsihološkom i funkcionalnom razvoju ovog regiona. To nije nimalo lako. tehničke uređaje i opremu. 90 . pri čemu turistička kretanja treba pravilno rasporediti po čitavoj teritoriji Banata shodno postojećim kapacitetima. Turistička tražnja je izuzetno heterogena a za razliku od toga. Iako turizam u banatu nije dovoljno razvijen. već se sve više traži vredno novo iskustvo (Experience for Money). Ovaj vid turizma zahteva izuzetno velika ulaganja što znači da na njegov intenzivan razvoj treba vremenom uticati i uključivati one objekte koji za to imaju sve potencijale. ekološkom. treba definisati upotrebu prostora za potrebe turizma na nacionalnom i regionalnom nivou. analizi korišćenja prostora od strane turista.ekonomskom motivskom. Razvojnom politikom treba omogućiti ravnomerniju prostornu distribuciju turista unutar destinacije. dalji razvoj turizma Banata treba usmeriti na brojne atraktivne lokalitete kako bi se prostorno razvio turizam u svim delovima regiona Podstiče se turistička potrošnja u novim zonama i lokalitetima. Upravo zbog toga treba dobro sagledati sve potencijale.uređenost centara sa akcentom na: kongresne prostore. Današnji turisti imaju više saznanja i samim tim više zahteva prema turističkim destinacijama i organizatorima turističkih putovanja. Politikom disperzivnog turističkog razvoja mogu se promovisati nove. što je kvalitetno planiranje prostora jedan od najvažnijih preduslova za dugoročni i održivi razvoj turizma. želje lokalnih planera i mogućnosti prostora za prihvat određenog broja posetilaca. odnosno nove vredne emocije (Emotion for Money) koje se mogu doživeti u određenoj turističkoj destinaciji. Nekadašnja potreba da turistički proizvod ima povoljnu cenu (Value for Money) sada nije dovoljna. Zbog toga. čime se otvaraju nove poslovne mogućnosti. ali nije i neizvodljivo. i razvijati one vidove turizma koji se mogu plasirati na određena tržišta. saobraćajne uslove. To dovodi do disproporcije onoga što turista želi i traži i onoga što mu se nudi u turističkoj destinaciji. Zbog toga se mora voditi računa o uspostavljanju ravnoteže između potrebe turista. Na ovaj način mogu se ostvariti: Smanjenje pritiska na određena područja u kojima su locirani ključni turistički motivi što može dovesti do niza ekoloških problema . to u neku ruku predstavlja dobru osnovu. kongresne biroe). doprinosi privrednom razvoju novih destinacija Banata i povećava zaposlenost domicilnog stanovništva.Tim pre. uporediti sa svetskim i domaćim turističkim kretanjima. neotkrivene ili nedovoljno valorizovane vrednosti Banata Politika disperzivnog turističkog razvoja zasniva se na razumevanju motivacije turista. turistička ponuda je često vrlo kruta i neelastična. PROGRAMI TURISTIČKOG RAZVOЈA BANATA Pri planiranju i izboru programa za razvoj turizma Banata mora se voditi računa o prostornom. jer nisu pravljene grečke tipa promaćenih investicija i pogrećnog razvoja turizma. To je i jedan od osnovnih razloga neuspeha mnogih turističkih destinacija da plasiraju svoje turističke proizvode na turističkom tržištu.

TRŽIŠNO POZICIONIRANJE I SMERNICE Različite destinacije. lovni. kanala i jezera za turističke svrhe prirodni resursi kulturno nasleđe gastronomija gostoljubivost povoljna klima iskustvo u starim zanatima ŠANSE renoviranje istorijskih zgrada porast korišćenja termalnih izvorišta porast tražnje za bio-proizvodima porast tražnje za eko-turizmom novi zakoni o zaštiti životnesredine porast interesovanja iz dijaspore plovni putevi (reka i kanali) valorizacija salaša SLABOSTI nedovoljna briga za okruženje zapuštenost reka i jezera nedostatak šuma • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • PRETNJE zapostavljanje prirodnih resursa Nezadovoljavajuća zaštita od poplava nedostatak prostornih i regulacionih planova i nedefinisani imovinsko pravni odnosi 91 . koje će je razlikovati od drugih destinacija bilo jasno na tržištu. sportsko-rekreativni. ribolovni tranzitni. kongresn i dr. u međusobnom takmičenju za privlačenje turista.Posebno značajan je pristup razvoju promocija i iskorišćavanja resursa od strane lokalne zajednice sa ciljem privlačenja turista prema destinaciji Banata Ovakvom politikom korišćenja prostora nastaju mogućnosti za razvoj različitih vidova turizma: eko-turizam. a mere za postizanje treba da budu uključene u plan koji će se detaljnije baviti tim pitanjima. kulturno-manifestacioni. U ostvarivanju prihoda od turizma geografska blizina područjima sa visokim nacionalnim dohotkom po glavi stanovnika jesu odlučujuća prednost. izletnički. Tabela 13: SWOT analiza resursa Banata SNAGE multikulturalnost postojanje mreže reka. Važno je da se u početnoj fazi razvoja destinacija pravilno pozicionira. je pozicioniranje turističkog proizvoda . ostvariće prednost u zavisnosti od lokacije i pristupačnosti. Aktivnost koja treba da se preduzme pre nego što se započne sa promotivnom kampanjom. i. seoski.Zbog toga treba stvoriti posebne programe konkurentnosti koji imaju za cilj stvaranje uslova za pomoć turističkom razvoju. kako bi njen imidž i mesto. koje su od suštinskog značaja. Stvaranje spoljnih faktora i korisno investiranje u turizmu su glavni ciljevi.

Medjutim. kao i poboljšanje sistema smeštaja (kvaliteta i kvantiteta) pomoći će poboljšanju konkurentske sposobnosti Banata. najznačajnija komparativna prednost i jeste u specifičnim socio-kulturnim karakteristikama. tako da su turistička preduzeća relativno konkurentna u pogledu cena. Uopšteno gledano. jer je Banat mesto gde različite nacije. naročito ne za inostrane turiste. 92 . naročito radna snaga. sa nedostatkom internacionalnih standarda kvaliteta što utiče na njenu celokupnu konkurentnost turističkog sektora. sa stanovišta resursa. Banat nije tradicionalna turistička destinacija. kulture. Optimizacija stope zauzetosti).prirodne. kulturne. Karakteristični smeštajni kapaciteti ovog regiona su niske ili srednje-niske kategorije (jedna. velikih generatora turističke tražnje i zemalja koje ulaze u red bogatih. istorijske. dve i tri zvezdice).Lokacija i dostupnost SNAGE • raskrsnica evropskih puteva • blizina granica • blizina emitivnih područja • • • • • • • • • • • • ŠANSE hidrografski potencijali tranzitni turizam blizina velikih gradova i metropola blizina zemalja evropske unije nove rute blizina rastućih industrijskih centara SLABOSTI putevi u lošem stanju nezadovoljavajuća gustina i kvalitet pruga i puteva vizni režim nedostatak lokalnih aerodroma udaljenost od turističkih puteva PRETNJE nepostojanje mera vlade Ponuda smeštaja i pratećih usluga na prvi pogled može zadovoljiti potražnju individualnih turista. religije. Geografski položaj Banata je povoljan. za koje se može reći da su “sinteza Evrope”. Troškovi u turizmu. su niži u poređenju sa područjima koja imaju sličnu ponudu. Region se nalazi u blizini najbogatijih svetskih područja. pre nego izgradnja novih objekata. arhitektonske.Stvaranje uslova u kojima će se povećati stepen konkurentnosti na nacionalnom i međunarodnom nivou. razvoj turizma može se osloniti na ni malo zanemarljive resurse . antropološke. Tabela 14: SWOT analiza . Ukoliko se porast potražnje za smeštajnim kapacitetima ostvari u skladu sa predvidjanjima. preporučuje se izrada strategije boljeg iskorišćenja postojeće ponude (tj. jezici i životni stilovi od srednjeevropskog do balkanskog koegzistiraju na relativno malom prostoru.

Smeštajni kapaciteti i usluga SNAGE • • • zadovoljavajući ugostiteljski kapaciteti (u kvantitativnom smislu) izvori termalne vode (bazeni) početak gradnje novih kapaciteta • • • • • • • • • • • • SLABOSTI nedostatak kvaliteta u turističkoj ponudi nedostatak profesionalnih kadrova siromašan imidž nedostatak komplementarnih usluga neodgovarajući kapaciteti nedostatak informacionih tehnologija PRETNJE nezadovoljavajući kriterijumi za kategorizaciju nedostatak kapitala za investiranje pod povoljnim uslovima nedostatak adekvatnog marketinga nedostatak adekvatne konkurentne ponude nedostatak podrške od strane države ne postojanje prostornih planova • • • • • ŠANSE Gastronomski potencijali mogućnosti lokacija za izgradnju smeštajnih kapaciteta gostoprimstvo pojačanja tražnja za selektivnim oblicima turizma pojava Banata kao nove destinacije PRIORITETNE TEME TURISTIČKIH PROIZVODA BANATA Kako je kvalitet usluga osnovni uslov za nivo konkurentnosti svake turističke destinacije.Tabela 15: SWOT analiza . pravo na reklamacije u slučaju nezadovoljstva uslugom ili proizvodom. svetskih turističkih trendova i upoređivanja sa svetskom turističkom ponudom izdvojene su osnovne prednosti. U okviru turizma. trebaju adekvatno da zaštite. Osim toga. jednako kao i domaćih potrošača. 93 . pravo na zdravu okolinu… Potreba koordinacije javne i privatne inicijative za razvoj turizma veoma je važna kako bi se postigla efikasnost i stvorile prednosti za razvoj turizmaunutar Banata. U turizmu je veoma važno da svi proizvodi i usluge zadovoljavaju standarde kvaliteta. Osnovna prava potrošača u turizmu odnose se na sigurnost. tako i u Banatu treba da bude cilj poboljšanje kvaliteta. dostupnost informacija. pravo izražavanja. što znači da se prava potrošača iz stranih zemalja. Na osnovu analize turističkog potencijala Banata. slabosti. a u skladu sa tim i konkurentska prednost. mogućnost i pravo izbora. stepena razvoja turizma Srbije . mogućnosti i pretnje budućem razvoju turizma Banata. sve više pažnje se daje takozvanim prekograničnim problemima zbog rastuće globalne dimenzije turizma. kao ključni faktor uspeha za budući razvoj turizma.potrebne su nove mogućnosti za razvoj i izgradnju novih smeštajnih kapaciteta za domaću i međunarodnu tražnju. a da su pri tome potrošači i njihova prava adekvatno zaštićeni. kao i izgradnja novih sadržaja i kapaciteta za određena ciljna tržišta i tržišne grupe u različitim delovima Banata . pravo na zadovoljenje osnovnih potreba.

JAKE TAČKE Prirodne lepote i turistički potencijali (termalni izvori, dvorci, zaštićena područja i dr.) Ekološki čisto prirodno okruženje Geografski položaj Banata koji omogućava brzu dostupnost glavnim evropskim emitivnim tržištima Sigurnost boravka, kako u smeštajnim objektima, tako i u destinacijama Bogatstvo kulturno-istorijskih spomenika

SLABE TAČKE Nedovršen proces privatizacije hotela Koncepcijska i tehnološka zastarelost Niska prosečna stopa kvalitete smeštajnih kapaciteta nepostojanje međunarodnih brendova Nezadovoljavajući izbor kvalitetnih sadržaja i raznovrsnih usluga i nedovoljna gostoljubivost i šarm Loša saobraćajna infrastruktura i neadekvatna saobraćajna povezanost na svim nivoima Nizak stepen popunjenosti kapaciteta, izrazita sezonalnost i niže prosečne cene u odnosu na međunarodnu konkurenciju Nelikvidnost i prezaduženost velikog dela turističkih preduzeća Nedostatak profesionalnog managementa PRETNJE Konfliktne razvojne opcije Nestimulativni makroekonomski okvir Zagađenje šivotne sredine Prirodni potencijal ugrožen je zbog šumskih požara, zbog nedovoljnog zbrinjavanja otpadnih voda i divljih deponija smeća, nekontrolisanog lovnog turizma Intenzivan razvoj međunarodne konkurencije u smislu novih koncepata, više kvalitete i boljih performansi operativnog poslovanja Zbog nepovoljnog demografskog i celokupnog ekonomskog razvoja u zapadnoj Europi moguća stagnacija potražnje na visokom nivou Neefikasnost implementacije prostornih planova i nepoštovanje prostorno-planske regulative Neplansko korišćenje i špekulacija pri kupovini zemlje mogu da podignu cene zemljišta, što deluje destimulativno na potencijalne investitore Mogući nedostatak uske saradnje na svim političkim, administrativnim,privrednim i društvenim nivoima Predugi proces privatizacije odgađa početak investicijskog procesa

MOGUĆNOSTI Kontinuirani rast interesa emitivnih tržišta za ekološke destinacije, kulturni, seoski turizam i nautički turizam Zahvaljujući svom prirodnom potencijalu Banat ima predispozicije da privuče značajni segment potražnje za selektivnim oblicima turizma Raspoloživost kvalitetnog prostora koji nije preterano izgrađen pa se u velikoj meri sačuvala lepota i čistoća prirode Zahvaljujući svom geografskom položaju, uz adekvatnu saobraćajnu infrastrukturu, Banat može povećati udeo individualnih gostiju u selektivnim oblicima turizma Idealni prirodni preduslovi (termalni izvori) za formiranje kvalitetne ponude wellness programa i sadržaja i razvoj zdravstvenog i zabavnog turizma saobraćajnice prolaze kroz područje bogato zaštićenim prirodnim područjima, pogodno za kreiranje kvalitetne ponude kao mikroregije Obnova i promocija starih puteva velike kulturne, panoramske vrednosti koje će dodatno obogatiti turističku ponudu Banata Razvoj održivog lovnog turizma u Banatu, na područjima bogatim životinjskim vrstama Veliki broj dvoraca predstavlja neiskorišćeni potencijal Mogućnost za razvoj sportskog turizma Turizam može podstaći brži rast proizvodnje i trgovine, tako da turistička preduzeća nude Banatske proizvode, autentičnosti turističke ponude konkurentskom cenom i kvalitetom može uticati na kvalitet boravka Nezagađeno zemljište pogodno za proizvodnju zdrave hrane

Cilj strategije banatskog turizma je da se stvori okvir za razvoj kvalitetne turističke ponude i konkurentnosti banatskog turističkog tržišta. Održivim razvojem turizma ispunjava se preduslov za ravnotežu, i stvara vrednost za sve učesnike na tržištu. Za postizanje postavljenih ciljeva, akteri na svim nivoima, od lokalnog do regionalnog, moraju da postupaju u skladu sa principima

94

održivog razvoja. Za ispunjenje tog cilja i postizanje dugoročne održivosti razvoja turizma Banata, neophodno je da se: • razumeju, prepoznaju i zadovolje potrebe turista, jer ukoliko se ne ispune njihova očekivanja, svoje nezadovoljstvo podeliće sa svima iz svog okruženja, što nanosi štetu imidžu destinacije; • osiguraju preduslovi za profitabilno poslovanje subjekata na tržištu, jer stvaranjem pozitivne poslovne klime osiguravaju se uslovi za dolazak novih investitora i razvoj turizma u budućnosti; • investira u obrazovanje i edukaciju zaposlenih u turizmu na svim nivoima, kao i pronalaženje i stvaranje kvalitetnog menadžmenta; • insistira na zaštiti i obnovi prirodnog i antropogenog bogatstva, kao primarnog resursa banatskog turizma; • poštuju kulturne vrednosti i različitosti lokalnog stanovništva, lokaliteta i destinacija koji direktno imaju koristi od razvoja turizma. Njihov odnos prema turizmu i turistima vitalan je za sliku koju region ostavlja, utiče na zadovoljstvo gosta i na ekonomske efekte od turizma; • osigura kontinuirana aktivna uloga države koja kroz razvoj infrastrukture, izmenu zakonske regulative i drugim radnjama, utiče na turistički potencijal zemlje, a dugoročno ima velike koristi od njegovog razvoja. Samo ravnotežom u međusobnom odnosu i ispunjavanju potreba odnosno ciljeva različitih učesnika na turističkom tržištu, moćiće da se stvori stabilan i dugoročno održiv turistički razvoj. STRATEGIJSKA AGENDA U TURIZMU BANATA Pri izradi ove strategije postavili smo nekoliko elemenata za razvoj strategijske agende u turizmu za područje Banata: zaokruživanje postojeće turističke ponude,i intenziviranje njenog korišćenja aktiviranje novih područja sa dominantnim prirodnim i (ili) antropogenim turističkim resursima definisanje održivog razvoja turizma u regionu stvaranje preduslova za upravljanje turizmom i povećanje njegove strategijske pozicije definisanje prioritetnih turistickih prostora definisanje strategije razvoja i omogućiti unapredivanje uslova za intervencij države i lokalne zajednice Pristup razvoja turizma Banata će se koncentrisati po principu postepene intervencije koja ojačava sektor turizma. Tom prilikom treba da se sagledaju i sve mogućnosti za rastrazvoja turizma i saradnju na regionalnom nivou sa podrškom lokalnih vlasti.

95

VIZIJA TURIZMA U REGIONU BANATA Pri stvaranju vizije razvoja turizma Banata treba preporučiti mesta u kojima je turizam već razvijen kao i potencijalna turistička mesta kojima treba pomoći u daljem razvoju, a to su mesta gde je: održivi razvoj turizma visokog kvaliteta koji privlače domaće i inostrane turiste, diverzifikovana turistička ponuda, kvalitetna komunikacija, turistička tražnja usmerena ka postojećim turističkim resursima, lokalna turistička privreda usmerena prema zadovoljenu turističke tražnje, razvijena infrastruktura koja zadovoljava tržišni potencijal, promoviše veze, utiče na stvaranje ekonomskih efekatai koja poboljšava životni standard lokalne zajednice prepoznat značaj i uticaj turizma na zapošljavanje i ekonomske efekte. Stvaranje strategije razvoja predpostavlja i neka vodeća pravila kojih treba da se pridržavaju svi zainteresovani. Ključne poruke razvoja se mogu sagledati kao: borba za kvalitetnije poslovanje u turizmu jačanje privatnog sektora u turizmu intervenisanje tamo gde je najveće povećanje ekonomskih efekata kroz turizam, sagledavanje turizma kao integralnog dela razvoja turističkih destinacija, regiona i zemlje u celini, dalja strategija razvoja pojedinih opština i Banata u celini. Bazirajući se na viziji razvoja, turizam ima vrlo važnu ulogu u postizanju regionalne strategije razvoja i povećanja blagostanja lokalnog stanovništva. Ključni elementi strategije razvoja turizma u području Banata su: Investiranje u turističku infrastrukturu na nivou regiona Promovisanje biznis mreža, privatnog sektora, kvalitetnije i bolje poslovne podrške, uključujući menadžment promene u turističkoj industriji Unutrašnja strategijska ulaganja u turizam Razvoj i obuhvatanje potpune ekonomske i tržišne analize turizma Investiranje u razvoj regionalnog tržišnog brenda za turizam Prepoznavanje potencijala u turizmu u ruralnim i urbanim programima Provera turističkih veština zaposlenih u turizmu i lokalnog stanovništva Razvoj turizma kroz pograničnu saradnju i saradnju sa ostalim regionima Srbije sa ciljem kvalitetnog turističkog proizvoda. Banat je oblast sa specifičnim ekonomskim regionalnim razvojem koji je identifikovan kroz ovu strategiju i prihvaćen za dalja razmatranja. Zbog toga ćemo u narednim segmentima sumirati uslove za razvoj turizma koji pokreću prioritetne akcije koje treba što pre preduzeti. Uzimajući u obzir veliko bogatstvo različitosti turističke ponude Banata, lokalne specifičnosti i različite stepene razvoja turizma u pojedinim njegovim delovima možemo izdvojiti pojedine mikro destinacije razvijenog turizma i potencijalne mikroturističke

96

turiste sa ekosenzibilnih tržišta koja su sve šira. To je izuzetno značajno jer privlači.. Danijel. Crna bara.. Starčevo. Spomenimo samo neke (Kule svetionici u pančevu.. Vasko Popa . Sokolac. 3. Pošlo se od uvažavanja svih relevantnih osnova. crkve. kao i stalno poboljšanje kvalitet turističkih usluga. Bela Crkva) Banje (Kanjiža. Pašnjaci velike droplje). Centri kulturno istorijske baštine regiona sa mnogobrojnim sakralnim građevinama od izuzetne važnosti nalaze se na teritoriji čitavog Banata (manastiri. Istraživanja koja su urađena u okviru Prostornog plana uvažavala su specifične interese svake pojedine destinacije i lokaliteta kao uže destinacije. 2. Fantast. ustave na Tisi u Novom Bečeju.. zaštićeni prostori i parkovi (Deliblatska peščara. sa posebnim osvrtom na heterogenost raspoloživih turističkih resursa i atrakcija.Miroslav Antić. Vatin. Na taj način se utiče na ekonomski razvoj i blagostanje lokalnog stanovništva. Đura Jakšić. Zbog toga se razvoju seoskog turizma mora pristupiti planski i vrlo odgovorno. Lazar. pokušali da damo odgovore na sledeća pitanja: 1. prevodnica Šlajz u Kleku. mlinovi.) 7. predlažući koncept razvoja turizma.mlin na konjski pogon …) U središtu razvoja Banata treba da bude profitabilni turistički proizvod čiji je integralni deo maksimalno očuvana životna sredina. Ovi objekti se nalaze na teritoriji čitavog banata.. 9. Zrenjanin.) Arheološki lokaliteti (Vinča. Marcibanji . Senćanski most na Tisi. ponjavica. na način da se turistički proizvod turističke destinacije Banatoblikovao uz uvažavanje hijerarhije ciljeva a u razvojnom modelu i ova destinacija sagledala u jedinstvenom i neponovljivom spoju mogućnosti koje nudi njena okolina a posebno značaj zaštićenih područja. Posebno važni su znameniti ljudi koji su se rodili ili živeli na području Banata (Mihajlo Pupin. Carska bara. Pančevo.) 5. Seoska naselja.).Lazarević. centri razvoja seoskog turizma. svilara. Belo Blato. Uroš Predić. Rusanda.destinacije.) 8.) Centri narodnog stvaralaštva i razvoja kulture lokalnog stanovništva (Kovačica. 97 .industrijska zona Pančeva. predstavljaju posebnu snagu i potencijal razvoja turizma Banata. Kikinda.. Prirodne retkosti. 10. Tom prilikom smo . Dupljaja. Seoski turizam predstavlja snagu i šansu turističkog razvoja Banata. Uzdin. Dosadašnjim razvojem turizma izdvojili su se pojedini centri i lokaliteti kao što su: Gradovi :(Vršac. Slano kopovo. Spomenici industrijskog nasleđa su u ovom području najčešće zaboravljeni potencijal kome tek treba dati šansu. Šta poseduje Banat za razvoj turizma? Zaštićene prirodne resurse Antropogene resurse 1. . 6... Dvorci i stare palate nastale u periodu XVIII i XIX veka predstavljaju poseban potencijal za razvoj turizma Banata (Vladičanski dvor. Suvađa . 4... Biserno ostrvo. Jagodić. Židovar.

GODINE Ono što je izuzetno važno prilikom vizije razvoja turizma Banata je da se shvati veliki potencijal turizma za prosperitet regionalne ekonomije i stvaranje velikog broja novih radnih mesta. Šta nema Banat? Smeštajne objekte više kategorije Kvalitetnu infrastruturu Kvalitetnu zabavu Sadržaje kvalitetne rekreacije 3. rast zapošljavanja. VIZIJA I STRATEŠKI CILJEVI BANATSKOG TURIZMA DO 2015. Šta ne želimo da se dogodi razvojem turizma u Banatu? Nekontrolisani razvoj turizma Nekontrolisana izgradnja Gubljenje lokalnog identiteta Uvođenje masovnog turizma nižeg kvaliteta Stvaranje nelojalne konkurencije među regijama Uništavanje životne sredine Da bi smo pravilno pozicionirali turističke proizvode Banata moramo imati na umu da pojedini lokaliteti i turistički centri u ovom prostoru ne budu konkurenti međusobno već da svojom turističkom ponudom daju celovitu sliku kvalitetnog prostora za razvoj turizma. Navedeni ciljevi će se najlakše postići kroz javno-privatnu inicijativu i partnerstvo koje se bazira na: • turizmu kao strateškom i razvojnom prioritetu sa pozitivnim uticajem na intenzitet ekonomske aktivnosti. Šta želimo da postignemo razvojem turizma u Banatu? Da sačuvamo kvalitetnu životnu sredinu Da stvorimo materijalnu bazu za razvoj turizma Da izgradimo adekvatne smeštajne kapacitete Da stvorimo nova radna mesta Da poboljšamo kvalitet života lokalnog stanovništva Da sačuvamo lokalni identite i kulturu Da privučemo privatni kapital Da stvorimo destinaciju nezaboravnog odmora 4. 98 . modernizaciju infrastrukture i podsticanje investicija i izvoza. izgradnju novih (prema potrebi) i stvaranju klastera koji će da dominiraju u turističkoj ponudi Banata. Zbog toga budući razvoj treba bazirati na podizanju kvaliteta postojećih objekata.Ljudske potencijale Blizinu emitivnih tržišta Sačuvanu kulturu i običaje Smeštajne kapacitete prosečnog kvaliteta 2. Tom prilikom će se posebno voditi računa o održivosti razvoja turizma.

5. Podizanje nivoa kvaliteta smeštajnih kapaciteta kako osnovnih tako i komplementarnih 6. nacionalnom i međunarodnom tržištu.. 9. poreznog opterećenja. i investiranje u edukaciju. • insistiranju na održivom razvoju. • • 99 . Godine 1. Efikasnija distribucija i korišćenje savremenih trendova komunikacije i marketinga Ovi ciljevi. Konkurentnost Banata na međunarodnom tržištu kapitala 3. Prilagođavanje kriterijuma kvalitete međunarodnim standardima 7.nastojanju da se formira otvoreno i konkurentno tržište kroz liberalizaciju propisa u delatnostima koje su povezane sa turizmom i uticaj na financiranje projekata u turizmu. Edukacija managementa i svih zaposlenih u turizmu 10. Trajna zaštita. regionalnom i lokalnom nivou. Razvoj kvalitetne ponude turističke destinacije 8. Turizam značajno doprinosi ekonomskom rastu Banata i blagostanju njenih građana. formulisanje dodatnih programa podsticaja za investitore. prirodnih i antropogenih potencijala aktivno stvarajući okruženje privlačno za investitore. bazirajući se na održivom korištenju prostornih.pokretača razvoja održivog razvoja turizma 2. treba da se realizuju na sledeći način • • • priprema lokalnih Master planova za sve ključne turističke destinacije i projekte. Strateški ciljevi banatskog turizma do 2015. Izgradnja saobraćajne infrastrukture i optimalna organizacija saobraćaja u službi turizma i stvaranje kvalitetnih pratećih sadržaja na tranzitnim pravcima. • implementaciji prostornih i ekoloških standarda uz postojanje jasne strategije. Donošenje prostornog plana razvoja banatskog turizma u celini i pojedinih destinacija sa ciljem očuvanja atraktivnih prirodnih resursa . i ovaj program takođe ima visoku hitnost konačnog definisanja i promocije na lokalnom. priprema investicionih prospekata za najvažnije projekte i njihova ponuda investitorima na lokalnom i internacionalnom tržištu. implementacija i poštovanje visokih ekoloških standarda i dugoročno održiva valorizacija turističkih potencijala. dodatno oslobađanje poreza na dobit u zavisnosti odbroja novih radnih mesta i sl. • eliminaciji razvojnih prepreka kroz prilagođavanje zakonske regulative. oslobđanje od plaćanja komunalnih dažbina. a naročito na polju lokalne infrastrukture. Uređenje vlasničkih odnosa i okončanje procesa privatizacije hotela 4. sa neophodnom saradnjom na nacionalnom. Ulazak poznatih međunarodnih hotelskih brendova na banatsko tržište 11.

pokretača održivog razvoja turizma. određeni procesi moraju da budu stalno prisutni id a prate i unapređuju rast i razvoj turizma u regionu.Vremenski okvir realizacije strateških ciljeva banatskog turizam Da bi ostvarili sve zacrtane strateške ciljeve razvoja turizma u Banatu. To su: Kontinuirani procesi za realizaciju strateških ciljeva: • Razvoj kompletne ponude turističke destinacije Banata. ona vodi i ka 100 . treba da se shvati kao osnova za stvaranje konkurentske prednosti turizma Banata i kao koncept koji obuhvata aktivnosti ujedinjavanja turističke ponude celog regiona. implementacija i poštovanje visokih ekoloških standarda i dugoročno održiva valorizacija turističkih potencijala Etapni procesi za realizaciju strateških ciljeva : 2008-2010 Donošenje prostornog plana razvoja banatskog turizma u svrhu očuvanja atraktivnih turističkih resursa . Osim toga. kako osnovnih tako i komplementarnih. • prilagođavanje kriterijuma kvaliteta međunarodnim standardima • Edukacija managementa i svih zaposlenih u turizmu • Efikasnija distribucija i korišćenje savremenih trendova komunikacije i marketinga • podsticanje proizvodnje organske hrane i njen plasman kroz turističku infrastrukturu • Trajna zaštita. • UMESTO ZAKLJUČKA Ova strategija. • Podizanje nivoa kvaliteta svih smeštajnih kapaciteta. • Stvaranje prepoznatljivih proizvoda turističke destinacije Banata • Stvaranje prepoznatljivog imidža turističke destinacije Banata • Povezivanje turističke ponude na regionalnom planu • aktiviranje novih područja sa dominantnim prirodnim turističkim resursima • davanje većih ovlašćenja lokalnim zajednicama za aktivnosti povezane sa aktiviranjem njihovih turističkih potencijala 2010-2015 • Ulazak poznatih međunarodnih hotelskih brendova na tržište • Uređenje vlasničkih odnosa i okončanje procesa privatizacije • Postizanje konkurentnosti Banata na međunarodnom tržištu kapitala • Izgradnja saobraćajne infrastrukture i optimalna organizacija saobraćaja u službi turizma i podizanje kvaliteta pratećih sadržaja na tranzitnim pravcima . pre svega.

Izvedena SWOT analiza ukazala je na područja internih slabosti. Reč je o procesu preduzimanja koraka ka promeni trenutnog stanja nerazvijenog ili slabo razvijenog turizma u buduće stanje razvijenog turizma u Banatu. odnosno daljnjem unapređenju. gde je potrebno odmah započeti sa procesima brzih promena. koje takođe traže određene aktivnosti u cilju njihovog održavanja na postojećem nivou. investicija i marketinga banatskog turizma. zavisiće i uspeh u razvoju turizma Banata. 101 . povezanog s formulisanjem planova konkurentnosti.pograničnoj saradnji sa ciljem stvaranja zajedničkog turističkog proizvoda koji se može plasirati na domaćem i inostranom tržištu. Detaljna operacionalizacija strategije u formi zadataka. analiza je ukazala i na snage banatskog turizma. može biti predmet sledećeg izveštaja. projekata i aktivnosti. Zbog toga ćemo u ovom izveštaju navesti samo neke od ključnih zadataka i s željom da upozorimo na potrebu obezbeđenja politike razvoja i ekonomskih mera sa ciljem poboljšanja standard lokalnog stanovništva kroz razvoj turizma Banata. U zavisnosti od brzine i efikasnosti strateškog delovanja. Istovremeno.

Republički Statistički zavod. Harvard Business Review. Saobraćajni Institut CIP. 6.) Održivi razvoj u lokalnoj zajednici.Literatura: 1. (2007.) Posebni oblici turizma. Zaštita u praksi. & Norton. Decembar 2003. str.expeditio. Štetić S.S. The International Journal of Public Sector Management. Beograd.) Savremena kretanja na turističkom tržištu.org.06. Beograd. Ekonomski fakultet. 2003.. Beograd. Harvard Business Review. Silk. (1998): Automating the Balanced Scorecard. D. Unković S. Weaver D. (2004): Performance Measurement and Adoption of Balanced Scorecards – A Survey of Municipal Governments in the USA and Canada. January-February.. 13. 5.S. Jovanović P. Madrid. „Banato“ in Marisol Palés Castro: Nuevo Espasa Ilustrado. Bakić O. & Norton. R. Kaplan. Ekonomski fakultet 16. 18. Management Accounting. Durham. David Rule 21.php (08. 8.) 22. Broj 17. Zaštita u praksi. 12. January-February. S. SIA „KSE-NA“. Đuričin. Broj 80. Birks Sinclair & Associates Ltd. broj 138. 2.. OECD (2004): Best Practices in Local Development. D. S.C. 3. R. Bakić O. Čigoja 15. & Janošević. 102 . 11. (2002. Opštine u Srbiji u 2000/07. D. Dr Slobodan Ristanović: Kroz Srbiju i Crnu Goru. (2006.: http://www.P. Harvard Business School. Loznica. Jevtić M. Akcioni plan za zaštitu životne sredine Pančeva. Intervjui sa interesnim grupama u Banatu 14. (2004. Espasa Calpe. Čačić K. Održivi ruralni turizam kao način poboljšanja upravljanja prirodom u donjem Podunavlju 23. Kaplan and D. OSCE Mision to Serbia and Montenegro (2004): Liber Perpetum: The Book of Renewable Energy in Serbia and Montenegro. Menno H. Norton (2004): Strategy maps. Diccionario enciclopédico. (2006.) Marketing u turizmu.srp/odrziva. Beograd. Beograd. Projekat promocije zapošljavanja: Osnovna studija o lokalnim socio-ekonomskim uslovima i stanju na tržištu rada u četiri pilot opštine: Srbija. 2004.) Odgovorni i održivi razvoj turizma. prugama. (2007.P. 9. rekama. Grupa autora:Srbija drumovima.) Strategija održivog razvoja u Evropskoj uniji. 7. str. URL. Strategija lokalnog ekonomskog razvoj Pančeva. Finalni izveštaj. CenORT (2001.) Tourism managment. 75-85. (2005): Menadžment i strategija. L. brok 118. Kaplan. Čigoja 17. Beograd. (1996): Using the Balanced Scorecard as a Strategic Management System.. 1995 24. 19. 71-79. Beograd. R. 10. Čigoja 20. (1992): The Balanced Scorecard – Measures that Drive Performance. 4. Milton Old.2007. Yee-Chin. 2007 25. Princip Bonart Pres.

www.eco-tour.lu/php/fo index.int/ecolabel 6. Natalija Bogdanov (2002).ca/ev fr. www. A New Forecast.iso.Agriculture of Serbia . „2020 Vision": World Tourism Organization.life.Directorate for Environmental Protection and European Agency for Reconstruction Environment (2005) National Environmental Strategy of the Republic of Serbia.eu.touringclub. www. „Tourism 2020 Vision". Yearbook 2006: World Tourism Organization.php?ID=3791 103 .jp 5. 55/05 i 71/05 (2005) Strategija razvoja poljoprivrede Srbije 30.eu. 2007 Edition" : World Tourism Organization. www.eco-tip. www. Executive Summary.Europe.Serbia towards sustainable development 28.svanen. WTO „Tourism Generating Markets": World Tourism Organization.adac. Madrid 1994 31.org 14. www. Volume! . World Tourism Organization. http://www.net 11.iso. WTO „Global Tourism Forecasts": World Tourism Organization. www. „2020 Vision": World Tourism Organization. Yearbook of Tourism Statistics.culture-routes. www. Madrid 2007 36. www.sustainable-tourism.org 3. World Tourism Organization. Madrid 1998 34. www.fairtrade.europa.int/ecolabel 10.frontpage 2.org/iso/en/ISOOnline.org 9. Intenet izvori: 1. Ministry for Health and Environmental Protection. Executive Summary Updated. Microsoft Encarta World Atlas. www. Madrid 2007 33.gr.icte. WTO "Tourism Market Trends . DRAFT submitted for inter-ministerial consultation 27.php?lng=en&dest=bd ac det&id=00000723 www.es 7.26. www. „Global Tourism Forecasts to the Year 2000 and beyond: Europe".europa.it 8. Madrid 1999 32.de 12. Sluzbeni glasnik RS br.Framework and Actions for Transition. A New Forecast. „Tourism 2020 Vision".nu 4. SCEPP and EAR 29. World Tourism Organization. www. Volume 5.gen.culturescope.ch/iso/en/iso9000-14000 13. „Overview and Country Profiles". Directorate for Environmental Protection (2001)-National assessment . Madrid 2005 35. Ministry for Science .

19.gov/visitors/tourism.htm www.atec.surrey. 18.ca/dtc/heritage/heritage heritageproperty.sopancevo.LocID-008013002003004. 20.html http://www.cornell.htm http://www2.au/ http://www.yu 104 .uq. 17.worldaboutus. 201&ID2=DO TOPIC www.au/urbrev.greentourism.htm http://www.com.nh.org.com/ 24.15.htm http://www.ns.int/Documents/Workin gDocs/doc03/EDOC9980.yu 23.uk/Default.p4ps.europanostra.com.uk/schools/mcrg/stnati on. www.top.au/tasind/attractions/ http://www.com/tourism. www. www.org.htm http://www.uk/ 21.tourismtasmania.pancevac.gov.rgu.ac.coe.ac.aspx. 16.org.html www. http://www.ca/ http://www.edu/ 22.asp http://assembly.edu.org/lang en/awards 2004/gr servia.

TURISTIČKI PROMET BANATA ...................... POLAZNE OSNOVE CILJ ISTRAŽIVANJA VIZIJA ..........................…… 56 PROSTORNI ELEMENTI RAZVOJA TURIZMA BANATA ........................................................................................ INFRASTRUKTURNA OPREMLJENOST BANATA ......................................................................................................................................................................................................................................... 62 63 66 68 105 ................ 6 ORANIZACIJA ISTRAŽIVANJA ................................................... ............................................................................................... 12 SAOBRAĆAJNA INFRASTRUKTURA ....... 5 METODE ISTRAŽIVANJA TEORIJSKA POLAZIŠTA ... 1 2 3 4 ............................................................................................... 7 OČEKIVANI REZULTAT ISTRAŽIVANJA .......................................................... MATERIJALNA BAZA ZA RAZVOJ TURIZMA ....... DRUŠTVENO ISTORIJSKE OSOBENOSTI BANATA ................................. HIPOTEZE .. 4 ................. 13 15 17 21 24 28 28 46 52 PRIRODNI POTENCIJALI ZNAČAJNI ZA RAZVOJ TURIZMA ....................................................... PROSTORNO-RAZVOJNE I RESURSNE KARAKTERISTIKE TURIZMA BANATA ..................SADRŽAJ UVOD ....................................................... 9 ............................................. ISTRAŽIVANJE U OKVIRU PROJEKTA “BANAT 22” PROMOCIJA 22 TURISTIČKA MESTA I DOGAĐAJA U BANATU ................. 8 KONCEPCIJA I DINAMIKA ISTRAŽIVANJA ........................................................................... STANOVNIŠTVO ............................................................ PRIVREDNI RAZVOJ .... POLJOPRIVREDA I RURALNI RAZVOJ ..... TURISTIČKO GEOGRAFSKI POLOŽAJ BANATA ....................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................................... 10 10 PRILAGOĐAVANJE STRATEGIJE RAZVOJU TURIZMA BANATA POLOŽAJ I PRIRODNE KARAKTERISTIKE BANATA ................................................ ANTROPOGENI TURISTIČKI MOTIVI BANATA ....................................................................... PROSTORNI RAZMEŠTAJ TURISTIČKIH ATRAKTIVNOSTI BANATA …............................................................................................

............................................ …………………………… 85 90 91 93 95 96 98 PRIORITETNE TEME TURISTIČKIH PROIZVODA BANATA STRATEGIJSKA AGENDA U TURIZMU BANATA ................. PROGRAMI TURISTIČKOG RAZVOЈA BANATA ........ TRŽIŠNO POZICIONIRANJE I SMERNICE ............................................... SADRŽAJ .............................................................................. 82 USKLAĐIVANJE PROSTORNOG RAZVOJA TURIZMA BANATA ………………… 83 IZBOR MOGUĆIH OBLIKA TURIZMA NA PROSTORU BANATA .....................................................REZULTATI ANKETE PREDSTAVNIKA SMEŠTAJNIH JEDINICA ............................................................................ VIZIJA I STRATEŠKI CILJEVI BANATSKOG TURIZMA DO 2015......................................... 68 REZULTATI ISTRAŽIVANJA U TURISTIČKIM AGENCIJAMA i TURISTIČKIM INFORMATIVNIM CENTRIMA ...................... 79 TURISTIČKE ZONE I REGIJE U SRBIJI .... 101 105 106 ..............................GODINE …… UMESTO ZAKLJUČKA ................................................................................... 100 LITERATURA ............................................................ 75 ZAKLJUČCI ANALIZE JAVNIH INSTITUCIJA I TURISTIČKIH ORGANIZACIJA ........................................... VIZIJA TURIZMA U REGIONU BANATA .......................................................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful