P. 1
Naše starine V 1958

Naše starine V 1958

|Views: 2,009|Likes:
Published by starimost2009
Naše starine V 1958
Naše starine V 1958

More info:

Published by: starimost2009 on Apr 04, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

06/13/2013

pdf

text

original

N ASE

GODISNJAK

STARINE

KULTVRE

ZEMALJSKOG ZAVODA ZA ZASTlTU SPOMENIKA I PRIRODNIH RlJETKOSTI N. R. BOSNE I HERCEGOVINE

ANNUAIRE DE L'INSTITUT POUR LA PROTECTION DES MONUMENTS HISTORIQUES ET DE LA NATURE DE LA R. P. DE BOSNIE ET HERC£COVINE

v
GLAVNI J ODGOVORNI UREDNIK

SEFIK

BESLAGIC

SARAJEVO

1

9
Gf1GJl~TEl(A Gp. +-

5
_

8

rUEP"JIIIlPfCAfI.~

.. b£lJfPA.lt

SADRZA:J
P • •

SOMMAJRE

o

M

E

N miali du

c
0

K aastiti spomenika
ethnolcgique cupr-ija Kozja

u

L

T

u
_

R
Quelques

E

Dr. Milonlio Fiiipouic: Nekoliko
sur La protection de monuments na

etnulcskog karaktera
sur Ia r-iviere de

idees

caractere

Lj. Kral je-oic: Kozj a cupr-ija

Miljacki

Mlljacka aux problemes

13

• [elena Uaruiroosha: Prilog de la restauration pratique • • • Bako
conservation

problemimacprakticne

restauracije

Contribution

31 Trois anciennes icones et leurs
35

MazaliC: Tri stare ikone i njihova kcnzervacija

Duro Basler: rBazilike Bojana Radojkovii::

na

Mogorjelu

-

Les

basiliques

de Mogorjelo

45

Tri zlatara iz Cajnica _

Trois orfevres de 'Cajnice

63 Les monu69

• Se/ik Bellagic: .Spomenici Narodnooslobodilacke ments de la Guerre de Ia liberation nationale • -

a

borbe u j ajcu i njihova zastita Jajce et leurs protection

Mehmed Mujezinovic: Kaligrafski zapisi u Sinanovoj tekij i u Sarajevu i njihova konzervacija Les epigraphes caligraphiques du monastere musulman dite de Sinan a Sarajevo, et leurs
95

NASE

STARINE
ODBOR
C,
SEFl1Z BEJTIe BESLAGIC,

v

conservation

REDAKCIONI
I-IAMDIJA DOKO MAZALI ALIJA

RI]ETKOSTI •

L]EPOTE

PRIRODE Les rar-ites natu105

KRESEVLJAKOVIC,

relles

lng. Viktor Rzehak: Manje poznate prirodne r-ijetkosti i njihova zastita moins connues et leurs protection

TEHNICKA
DURO

REDAKCIJA
BASLER

K
1&

R

A

c

P

R

L

o

z
a
Dclac )25

K
N
NIKA sTI JEVO,

dREKTURE
OBAVILI AUTORI

Smail Tihic: jedua barokna slika u Docu kod Travnika pres de Travnik

Unc peinturc baroque

Doho Mazalic - Nada Miletic: Rad na ciscenju jedne ikone u crkvi sv. Klimcnta u MoscaLima Le nettciement d' uoe leone a I'eglise de St. Clemens a Mostaci

127

A

K

LAD
ZAVOD IPRIRODNIH

N
RIJETKO-

K
SPOMESARA~ 7, POST. BR. 30-38
II

ZEMALJSKI

ZA ZASTITU

KULTURE N. R. BOSNE ULICA BR.

I HERCEGOVINE, PUTNIKA TELEFON 112.,

L
Izvjestaj
0

u
radu Zavada Iikovne

B

A

z

A

T

T

E

VOJVODE

pRETINAC

N
OSAM

A

K
STOTrNA

L
A

A
M

D

A

PRIMJERAKA

Opstt-pcslovi. Zasfita arhitektcnskih spomenika, Zaspome nika Narodnooslobodilackog rata, Arbeoloski spomenici i spomenici scpulkralne arhitekture, Orijentalna epigrafika, Zastita prirodc, Biblioteka Zavoda i Zastita knjiskog materijala, Evideucija i statistika
u 1956 godiai: stita predmeta nmjetnosti, ZaStita
II

129

Izvjegtaj

0

radu i

Zavada

u

1957

godini:

Opsti. poslovi,
Za stita

Arhitektonsko-konaer spomenika

vatorski

poslovi, bcrbe. 137

T
GRAFIL:KI FRANKOPANSKA

p

A
34-341

Likovni biblioteka

sektor

sa Radionicom,

Zastita

prirode,

Narodnoslobodilacke

ZAVOD

HRVATSKE, 26, TELEFON

ZAGREB,

Arheoloski

sektor i zastita

zastita nadgrobnih spcmenika, Orijcntalna epigrafika, Fotoslufba, Strucna knjiga, Evidencija i dokumenracija spomenika i prirodnih rijetkosti

B

L

E

K

E

II Odbor zastite spomenika kulture FNRJ (S. Tihic) Savjctovanje arheologa N,RBiH (S. Tihic) - Drugo savjctovanje 0 zastiti prircde i prirod.~ih rijctk~sti odrZ~n,o u Sar ajevu (Ing. V. Rzehak) - Izlofbe likovnih umjetnosti u nasoj zemlj i: Kameni spomemCl NR_ Hrvats~e ~S. Tihic] - Srednjevjekovno aidno slikarstvo Istre (S. Tihic) - Ialosba kopija srpskih srednJevJe~ kovnih fresaka (S. Tihic)~ - Covjek, prircda 1 predmef na Izlcfbi kopija fresaka u Beogradu. 1

druaim

nasim

centrima

(S. Tihic)

-

Sopocanski

kristali

(S.

Tihic)

-

l zlofba

konzervatorski

h

rad~va na crkvi sv. Scfije iz Ohrida u Sarajevu (S. Tihic) - Umjet~ic~a obr~,d~, metala ~aroda ]ugoslavije kroz vijekove (.S. 'Tihic) - Ialofba inkunabul a u Ljubljani (S, Tihic) - lzlozba
islamskih rukopisa u Beogradu {M. Mujez.inovic}. 145

D-T MILENKO

S. FILIPOVIC

K

N

J

G

E

A

o

p

NEKOLIKO MISLI 0 ZASTITI SPOMENIKA ETNOLOSKOG KARAKTERA
QUELQUES IDEES SUR LA PROTECTION DE MONUMENTS DU CARACTERE ETHNOLOGIQUE

• Saopstcnja Zavoda za zastitu i naucno p~oucavanje spomenika. kulture Narodne republike Srb~je knj. I (Lj. Kraljevic) - Zbornik zastite spcmenika kulture, .k~!. IV-V,,(Z. Kaj~a~ovic) _ Spomenici u Hrvatskoj (1956) (S. Tihic) Muzcji br. 10 (S. Tihic) - Dvije nove knjige 0 arhitektonskom nasljedu Makedonije (Ing. arh. Dz. Celie) Il.es stelles discoidales s~nt ~l1es
cathar-es Arts et 'Traditionis populaires, IV Pariz 195'6 (Dr. M. Filipovic] Ikonen. Kirchliche 155

Kunst des Ostcns (D. Mazulic).

R

A

Z

M

E

N

A

PUB

L

K

A

C

A

LIS

Danas vise niko ne surnnja u to da bi trebalo cuvati i one etnoloske objekte koji se ne mogu smestiti u muzeje, ali je na tom -polju uradeno veoma malo, jer jos nisu rasCiseena nekolika pitarija, a osobito koje ikalkve spomeniko narodnc kult'llre treba staviti pod vzakonsku zastitu i kako obezbediti njihovu trajnost. Zakonom 0 zastiti spomenika kulture predvidena je zastita objekata iz savremene narodne kulture, narodnog zivota, koje treba cuvati kao dokumente 0 nasem narodnom zivotu koji ce onda sluzit! u naucne, vaspitne i turisti6ke svrhe. Ne samo da strucnjaci etnolozi i muzejski radnici na svojim sastancima i u strucnim spisima isticu potrebu zastite i objekata te vrste, nego se takvi zahtevi cuju sve cesce i U siro] javnosti. Zavodi za zastitu snomenika kulture, koji postoje i rade tek od pre desetak godina, uradili su vee srazmerno mnogo na zasticavanju i proucavanju arheoloskih rialazista i umetniekih spomenik a iz raznih vremena. Izuzrnemo Ii spomenike gradevinarstva, koji '&U stavljeni pod zastit'u uglavnom sa glediSta gradevinske umetnosti, veoma malo -j e uradeno na zastifi spomenika ili objekatanarodne kulture (u uzem smisiu). Kao sto se vidi iz pregleda koje je dao B. Orel, do 1953 na teritoriji FNRJ pod zastitu su stavljeni gotovo jedino objekti gradske i seoske arhitektnrre.! Stanje se nije, koliko sam obavesten, znatno izmenilo ni posle toga. Ne samo da je mali broj takvilh objekata koji je stavljen pod zakonsku zastitu i time unekoliko sacuvan od skoro propasti, nego los nisu utvrdene ni kategorije etnoloskih objekata koje bi trebalo staviti pod zastitu kao ni pr-incipi 'kojih Se treba drzati u tom radu. To je sve zbog narocitih teSkoea sto ih sluzbi zastite stavJjaj'll na put etnoloski 'objektisvojom prirodom i svojom 'lllo1

gam u zivatu i poznati.

i sto mnogima

izgledaju

suvise bliski

Cuvanje etnoloskih iii etnografskih predrneta nije nikakav sasvirn nov zahtev i potreba. Toga je bile i ranije, ali samo delimicno. Etnoloski Hi etnografski muzej i rade na tom zadatku kod nas vee decenijarna, ali se njihov rad svodi i kad je shvacen na siroj osnovi - na prikupJjanje i cuvanje pod rnuzejskim krovom sarno takvih predmeta koji se mogu preneti i smestiti u muzejskim prostorijama.Radi se uglavnom 0 raznim izradeviriarna, osobito '0 orudirna, narodnoj odeci i riakitu i 81. Retko je da je u koji muzej preneta 6tava zgrada ili kakav drug; objekat tak:ve velicine. Posto to zasada nije mogucno a posto muzeji kao ustanove koje treba cia prikupljaju svestranu dokumentaciju 0 narodnorn zivotu i da proucavaju i prikazuju sve gran" narodnog zivota ne mogu biti i bez takvih objekata, oni se ispomazu r az nim nacinima: donoso se i izlazu crtezi ili fotografski snimci, prave mOOeH ili rnakete, udesavaju »enterrjeri« i sl. Ti nacini, medutim, ne zadovoljavaju potpuno, jer ne mogu da daju punu pretstavu 0 takvim predmetima. Najveci, pak, nedostatak etnoIoskih Hi etnografskih muzeja je da oni prikupljaju i prikazuju predmete iz narodnog zivota, a ne i sam zivot u njegovoj potpunosti i slozenosti. Neupucenorn posetiocu muzeja treba mnago rnaste da shvati kakva je uloga rala ili pluga: kako se njime radi, cernu sluze pojedini delovi, itd., a narocito je tesko posetiocu da shvati znacaj razlike na predmetima iste vrste koj e moze da vidi u muzejskim zbirkarna, napr. razlieite tipove rala ili plugs koji se upotrebljavaju u jednoj manjoj zernlji Hi oblasti. Da hi se izbegli Hi uhlazili takvi nedostaci u radu etnografskih iii etnoloiikih mu'Zoja, pribeglo s-e, u novije vreme, osnivanju tzv. plein-air muzeja mU'Zeja pod vedrim nebom, etnoparkova ili skanzena, kako se takode zovu po imenu prvo~g~i--,-~~
1

B. Orel:

Problematika

etno:grafsko-spomeniskega

varstva.
19S3-1954

iZ.oornik izastite
(Be"grarl

lSI_POffienika kulture

IV-V,

1955) 85.

znaeajnijeg takvog muzeja u Svedskoj. Pokret za osnivanjem taikvih muzeja razvio Be osobito u malim skandinavskim zemljama, za cijim su primerom posle Nemaeka, Holandija i dr., dok ih u velikim zemljama ima veoma malo (napr, samo jedan 'll SAD). Takvi muzeji pretstavljaju veoma slozenu problernatiku, osobito u zemljama sa vise oblasns raznovrsnosti u narodnorn zivotu, Svaka pojedina zemlja resavala je ta pitanja na svoj naem, prema svojirn prilikama i potrebama, pa su tako nastali razni tipovi muzej a pod vedrim nebom. Osnovno je ked tfh muzeja da se karakteristieni veliki objekt! prenose zajedno 'sa svim sto ide uz njih na podesno mesto gde ce biti lako pristupaeni publici i gde ce se na najefikasniji nacin osigurati njihovo odrzavanje. Skanzen u Stokholmu je nacionalni pones Svedana: on je u neposrednoj blizini centra tog velikog grada i u njemu ne samo da su zastupljeni tipovi gradevina (kuca, privredne zgrade, crkve itd.) i njihova unutraSnjeg uredenja, nego i posluga nosi narodne nosnje, u restoranu se spremaju narodna jela itd. Znatno je drukCiji danski muzej pod vedrirn nebom; on je prilicno izvan grada Kopenhagena, a u njegovu sklopu prikazani su karakteristicni tipovi naselja, okucnica i ikuea iz svih pokrajina Danske, najverntje sto je mogu6no, ali su tu samo mrtvi predmeti. U drZavi Nju Jork sprema se taikav muzej u mestu Kuperstaunu (Cooperstown, N. Y., U. S. A.), u kom treba da bude pretstavljeno selo kakvo je bilo u severnom delu te drzave uglavnom sredinom 19 veka, pa se u radionicama tog »sela« izraduju u starim iehnikama neki proizvodi, ciju izradu posetioci posmairaju i mogu <ia kupe proizvode (na pro metle od sirka, lanene ubruse). Muzeji pod vedrlm nebom pretstavljaju korisnu i znacajnu dopunu etnografskim muzejima, )wje jos nisu uspeli da zamene. Prenosenje vecih etnoloskih objekata sa svim sto im pripada u takay muzej pretstavlja najbolju zastitu takvih dokumenata narodne kulture a ujedno pruza i najviSe uslova cia ce ti predmeti korisno posluziti nauci i prosvecivanju. Taj nacm (.'1.lvanja ima, medutim, tu nezgodu da se i ti ~predmeti, kao i oni manji koji se adnose u obiene muzeje, odnose iz svoje neposredne s1'edine i rpremestaju u jednu novu, veStaCku, U kojoj se pokuSava da se veStacki odrzava i njihova Zivotnafunkcij a. Oni, ipak, ne iskljucuju potrebu zastite etnografskih predmeta kojl £:e ostati na svom mestu, izvan muzeja. Ima naime, takvih tpredmeta koji se i ne mogu prenositi iii ih ne ireba prenositi, posta su tesno vezani sa svojom tHroll okolinom i nalaze o.pravdanje za svoje postojanje samo na tom mestu. Kod nas uop.te joS nema muzeja pod vedrim nebom, pa rni takve zaStite vecih etnoloS'kih predmeta i kompleksa. Iako S8 uvida potreba da ih bude i sve ces,ce izrazava zelia, nema ih, jer su kod nas etnoloSke prilike veoma slozene: po-

stoje mnogobrojne oblasne razlike ili tipovi, a kod uredenja takvog muzeja - ne uzimajuci U obzir potrebna ogromna finansiska sredstva i strucne kadrove - dolaze u obzir i klrugi einioci, a osobito klima. Ne samo dok ne dobijemo rnuzeje pod vedrim nebom nego ce i posle toga biti potrebe da se obezbeduje zastita pojedinih etnoloskih predmeta i kompleksa, pa i pokretnih, za koje ce biti bolje da ostanu na svorn mestu. S druge strane, vee i radi tih muzeja pod vedrim nebom koje cemo imati u blizoj ili daljoj buducnosti potrebno je [os sada da S8 povede vise racuna 0 objektirna i kompleksima etnoloiikog karaktera koji treba da se sacuvaju i jednog dana prenesu u takav muzej iii se zadrze izvan muzej a kao zasticeni spomenici narodne kulture. Kad se govori 0 etnoloskim Ili etnografskim predmetima i kompleksima ili 0 narodnom Zivotu uopste, Rod nas se prvonstveno i gotovo jedino misli i podra21umeva ono sto nalazimo u zivotu seoskog stanovnistva, neurbanizovanih, ruralnih delova naroda, ono sto bi u nodostatku boljeg naziva rnogli nazvati »narodskim«, a stc se u novije vreme u skandinavskim zemljama zove folk-liv a kod Anglosaksonaca folk culture. Posto je kod nas sve do nasih dana seosko i poljoprivredno stanovniStvo sacinjavalo ogromnu vecinu naroda, kod nas nije bilo ni potrebe da se sprovodi takvo razlikovanj e ru etnoloskom radu. Danas je stanje dl'ilkcije, i mo1'amo voditi viSe raGuna 0 veliikim ,promenama koje Se vrse U llaSim zemljama bas sa gledista odabiranja i cuvanja spomenika narodne kultu1'e. Nagle promene u naSem narodnom Zivotu u toku nekoliko poslednjih ,dec€'nija, a osobito u godinama posle Oslobedenja, elii su izraz porast industriskog i gradskog stanovniStva na j ednoj a urbanizacija seoskog stanovnistva na drugoj strani, dovedi da se b1'zo napwtaj'U i iScezavaju potpuno ill se preinacavaju stari oblid i nacini zivota. To nije niSta rdavo i borba iii sarno teinja za odrzavanjem tib starih i starinskih oblika ma u kom sektoru narodnog Zivota bila bi besmislena, jer mnogi od fih oblika danas pretstavljaju samo znake zaostalosti i koenica su napretku. Ali, ipak ne treba da dopustimo ni da ti oblici iSceznu bez fraga, onako kao ISto su iScezli mnogi iz vece starine, takD da danas nap1'. i"dva sta ",namo 0 tome kakvi gU bili stanovi naSih predaka u Srednjem veku. Potrebno je sacuvati radi nauke i Tadi 00ducih pokoljenja po moguenosti sve one sto ce prikazivati naB savre-meni narodni zivot~: kao i 2ivot ranijih pokoljenja, koliko je to moguCno. Ne smemo dop.usUti da se na nase oci uniStavaiu karakteristic;U primerci narodne kulture, kao sto se na'Pr. desilo pre desetak godina u selu Crnucu pod Rudnikom u Srbiji da je Sl'wena kuca brvnara kneza MiloSa, koja je bila uisto vreme znacajan istoriski objekat i veoma karakteristican primerak

narodnog gradevinarstva; staranjem Zavoda za zastitu kulturnih spornenika NR Srbije ta je kuca nedavno obnovljena prema pouzdanim crtezima i fotografskim snimcima, ali ta nova kuca nece nikada imati draz! i vrednosti one porusene, koju nije hila tesko saeuvati. Takve stvari se desavaju gotovo svakodnevno, i treba poduzeti mere da se tome stane na put. Duznost je svih nasih etnologa ili etnografa da u tome sto svestranije pomognu zavodima za zasfitu kulturnih spomenika kako svojim savetima i miSljenjima 0 tome koje vrste etnoloskih predmeta i kompleksa treba stavljati pod zakonsku zastitu tako i davamem konkretnih predloga 0 stavljanju pod zastitu predmeta koje su oni zapazili i smatraju da treba da se cuvaju. Aktivnost nasih zavoda za zastitu lrulturnih spornenika bila je dosad usmerena uglavnom na zastitu arheoloskih, urnetrrlck.ih i istoriskih spomenika, sto je razumljivo: ne samo da je za takvu vrstu spomenika bilo mnogo vise interesovanja i izvan strucnih krugova, riego je r-ad na zaStiti till vrsta kulturnih spornenika mogao da se osloni i nadoveze na bogata iskustva na tom polju u inostranstvu i_ kod nes. Na polju zastite predmeta etnoloskog ikaraktera uradeno je srazmerno malo, ma da se svi zavodi trude da svoju aktivnost 'Prosire i na tu vrstu spomenika kmlture. U samoj zemlji nije bilo nikakvih prethodnih radova i iskustava u tom pogledu, a nismo se mogli koristiti ni stranim, jer ih je malo i na strani. Ali, glavni uzrok zanemarivanju zastite predmeta etnoloSkog karaktera trebatraziti u njima samima, njihovaj prirodi. Sem retkih slucajeva, arheoloski, istoriski i umetnicki spomenki su izvan 'Zivota koji teee iIi se lako mogu iz njega izdvojiti pa da ani niSta ne izgube a ni zivot koji je tekao oko njih iii pored njih. Tako napr. neko zatrpano arheolosko nalaziste ne pretstav lj a niikakav narocit problem: potrebna su samo sre<is,tva cia se eventualno otkupi zemljiSte. da se vrsi iskopavanje i da se posle plaea cuvanje. Mnogi iakvi spomenici mogu mirno da cekaju u zemlji dok se pribave sredstva cia se otkapavanjem iznesu na vide10 i stave na raspolaganje nauci i publici. Sasvim je drukcije sa spomenicima etnografskog karaktera: oni su redovno delovi narodnog zivota iz kog Be tesko mogu da izdvoje i obicno, kad se izdvoje i izolujCl, gube svoju vrednost i zna,eaj ili smigao, i propadnu. Zatim, ti predmeti i isami zive: oni se trose, menjaju, iScezavaju, te se ne moze cekati na njihovo otkrivanje i zasticivanje. Ima jos je:lna cjnjenica koj a znatno oteZava sluzbu zastite predmeta etnografskog karaJktera: dok su arheolo.Ski, istoriski i nepokretni (kao i pokretni) umetniCki objekti redovno unikati u svojoj vrsti. predmeti etnoloskog karaktera retko kada su unikati. EtnoloSki predmeti abieno postoje u vidu mnogobrojnih ,primeraka iste VTSte, meau ikojima moze biti samo neznatnih razlika. Taiko napr. u nekom kraju se Uipotrebljava ralo istoga ti'Pa, ali 5e pojedina rala

mogu razlikovati velicinorn (zbog velicine volova) iii nekom drugom pojedinosti ; cilimi u nekom kraju redovno su jednogatipa i stila i individualne razlike su podreaene njihovim cpstim odlfkama. Ni seoske kuce i druge graaevine ne pretstavljaju u tom pcgledu nikakav .izruzetak : iako ce se retko gde naci dye potpuno jedriake knee, ipak i te dve kao i stotine drugih pretstavljaju samo pretstavnike jednoga (ili vise) tipa karakteristicnog za tu oblast iii kraj, kao sto je napr. slucaj sa starovlaSkarn brvnarom, moravskom kucom i dr. Stoga je strucnjak etnolog, bilo da radi na deskripciji predrneta bilo da radi na prikupljanju predmeta za rnuzejske zbirke, redovno u nepr ilici koji predmet od vrste da uzme iii otkupi kao tipicnog pretstavnika te vrste iii kategorije. U takvorn iii slicnom polozaju bic" i etnolog ni sluzbi zavoda za zastitu spomenika kulture. S druge strane, bas ta cinjenica da se etnolcgija bavi onirn sto je prosecno, sto je opste, i da obraca paznju predmetima i pojavama koji se javljaju redovno u vecem broju, i koji izgledaju stoga obicni, i cini da je ne samo tesko izvrSiti izbor izmedu predmeta iste kate:gorije nego cak i odluciti koja kategorija dolazi uopste u ohzir za zaStitu. Etnolog nece zanemarivati u svom radu ni unikate, ali uni-kati etnoloSkog karaktera redovno ce zahtevati dublju studiju i mnogo obazrivosti kod odlucivanja. Neki putce se raditi 0 unikatu kOji samo pretstavlja poslednji ocuvani primerak neke kategorije predmeta, napr. tip lru,6e koji se izobicajio, i takvi unikati trebace 'PTe da se iznadu i stave pod zaStitu, kao sto je bio slucaj sa dvema suvaeama u VojvodinL unikaia koji pretstavljaju tek pTve primerke objekta koji ce se umnoZiti, napr.neki novi tip kuee ili zgrade, i kod takvih unikata bice potreban oprez i cekanje. Unikati koji pretstavlaju izuzetke koji rnisu nasli imitatore, koji nisu uspeli da se uklope u narodni zivot nekog kraja, napr. neko podigne kueu po k"kvom stranom obrascu i s1., ni u kom slucaju ne mogu doci u obzir kao predmeti za zastitu; mogu i treba samoda se na neki drugi nacin zabeleze, da se opisu, fotografiSti i sl. Glavni nedostatak dosadaSnjeg rada zavoda za zastitu spomenika kulture u izrralazenju i zaStiCivanju spomenika etnoloSkog kara,ktera je da gU se oni u tom radu oslanjali- uglavnom na pomoc arhitekata, koji, ukoliko su se specijalizovali za proucavanje narodnog graaevinarstva, pretstavljaju sarno uske specijaliste i ne poznaju ostale grane narodne kulture. Pod uticajem sa te strane, obliei gra.devinarstva u sluzbi zasiite i ne smatraju se etnoloSkim precimetima, i stoga se i nije toliko obracala paznja da se pronaau i zastite karakteristiCni primerci svih VTstagrad-evina u kojLma se zivi u naSih naroda iIi kajima se sluzi u druge sv1'he. Samo uz sara,dnju Lskusnih geografa i etnologa moze se uspefuo raditi na zaStiti spomenika narodnog gradevinarstva, a >kod drugih predmeta

"to

7

i kompleksa imaju da odlucuju ako ne jedino a one u prvom redu etnolozi. Nasi zavodi za zastitu spornenika kulture stavili su vee pod zastitu izvestan broj predmeta etnoloskog karaktera. Kao sto je vee pornenuto, radi se gotovo j edino 0 karakteristicnim spomenicima gradevinarstva, u prvom redu 0 zgradama za stanovanje i 0 crkvama brvnarama; sasvim je mali broj drugih objekata iz oblasti gradevinarstva koji su stavljeni pod zastitu: dye suvace i jedan hambar u Vojvodini, po jedan samokov u Sloveniji i Bosni, ltd. Zastita tih objekata proglasavana je i izvodena gotovo redovnopo predlogu i staranjem arhitekata, i stoga, po mom rnisljenju, prilicno jednostrano. Nije se svugde islo za tim da -se utvrde najpre !karakteristii'ni oblici kuca i zgrada, kao i citavih okucnica i naselja, za pojedine oblasti pa da se onda izvrSi izbor medu njima nego su se uglavnom stavljali pod zastitu stariji primerei arhitekture, i to poglavito po varosima, sa rezultatom da je stavljen pod zastitu u Makedoniji, Srbiji i Bosni i Citav niz gradevina istoga tipa, &0 - po mome misljenju - nije trebalo ciniti u tolikoj meri. Glavni motivi kod donosenja tih odluka su bili monumentalnost i starina gradevine pa i originalna i individualna re.senja. Stoga imamo da je veoma mali broj tipova seoske kuce stavljen pod zastitu, tako da naSa slul':ba zaWte spomenika etnolookog karaktera Cak i na polju gradevinarstva stoji pred mnogim zadaeima. Mi uglavnom znamo koji su tipovi kuce zastupljeni na nailem driavnom podrucju i kakvo im je geografsko rasprostranjenje. Nacelno, potrehno je da se zastiti har po jedan pretstavnik svakog od tih tipova, sarnO'izuzetno i viSe primeraka, da se bez narocite potrebe ne opterecuje sluzba zastite i ne ometa razvitak pojedinih naselja iii domwCinstava. Koji ce primerci biti stavljeni pod zaStitu i pod koju vrstu zaStite (prenoSenje u obieni muzej iIi u muzej pod vedrim nebom ili ee da ostanu na SVOm mestu), treba da bude preelmet svestranog proucavanja i savetovanja. Pojedini naSi zavodi za zaStitu spomenika kulture su potpuno samostalni. Menu njima treba bas na OVOID polju da postaji bliza saradnja. Tako napr. kamena ikuta istoga tipa je rasprostranjena na teritorijama NRCrne Gore, Bosne i Hercegovine i Hrvatske i mol:da je dovoljno da samo jedan primerak iii od svakog varijeteta po jedan budu stavljeni pod zastitu a ne i da svaki zavod na teritoriji svoje repuhlike stavlja pod za&titu primerke istoga tipa, koji cak mogu prostorno da budu veoma bli2lu. (To namcCe potrebu blize saracinje izmedu pojedinih republickih zavoda). Kod objekata etnoloskog karaktera nije dovoljno samo staviti ih _pod zaSiitu, osobito kod kuca i drugih zgrada koje se koriste, i stoga treha hiti veoma obazriv i dalekovid kod donosenja takvih odluka. Ako se jedna oku6nica stavi pod zastitu, onda se stavlja Tadi toga da se sacuva onakva kakva je.

A da Ii je to mogueno aka se ona ostavi na UZl' vanje dotadasnjem vlasniku? Mogu li se stanari i uzivaoci osuditi da im se okuenica normalno ne razvija i da oni ne unose nikakve novine, prepravke i usavrsavanja? A sta ce biti ako se objekat -otkupi i njegovi uzivaoci isele? On postaje mrtav preelmet i 'trw propada. Tu ce biti potrebno traziti podesna srednja resenja, koristeci se i tudim iskustvima, Tako napr. »ducandzija« u starinskom seoskorn dueanu, koji je predmet u muzeju pod vedrim nebom u Kuperstaunu, u vreme kad je muzej otvoren za publiku, nasi odelo i u svemu radi onaka kako je to bilo u vremenu iz kog -je ducan, a on inace stanuje izvan muzeja i zivi na savremen nacin: u ducanu se posetiocima prodaju neki proizvodi u obliku u kom su izradivani i troseni u vremenu iz kog je ducan. To pitanje je na slican riacin reseno i u kuci iz 17 veka u okolini Bostona, u kojoj je sacuvano uredenje iz tog vremena i u kojoj sadasnji sopstvenici posetiocirna prikazuju i onovremenu tehnologiju: bojenje prede, predenje, tkanje i dr. Kad se radi 0 zastit! objekata etnoloskog karaktera, retko ce kada biti dovoljno da se sam [edan objekat jednostavno stavi pod zastitu, jer on obicno ima svoju punu vrednost samo u sastavu jednog materijalnog kompleksa i u svojoj funkciji u l'ivotu. Od gradevina koje ne sluze stanovanju stavljen je dosada pod zastitu izvestan broj crkava brvnara. Njih nemarnnogo i nije ih potrebno ni stavljati sve pod zastitu nego karakteristicne primerke kao pretstavnike tipova. Ali, ne dolaze U obzir sarno drvene crkvice: treba, isto tako, obratiti pafuju i na seoske hramove od drugog materijala, od kamena i dr., koji su takode proizvod domaeeg gradevinarstva a kod kojih takode ima i starine i oblasnih razlika. Od drugih vrsta gradevina etnoloskog karaktera koje su stavljene pod zai,titu, a kojih je uostalom veoma mali broj, stavljen je pod zaStitu po jedan samO'kov u Bosni i Sloveniji. Izbor samokova u Booni nij e bio nimalo sretan: zasticen je jedan samokov u Vare.su koji nema uopste uslova da se oddi. Mnogo bi bolje bilo da je zastieen neki samokov u selu Ooeviji kod Varesa, gde su ti samokovi i tipieniji nego u Varesu, i gde bi taj objekat mogao lakse da se i pod zaslitom odriava 11 radu i gde on, zastieen, Ole bi niukoliko smelao ni razvitku naselja ni ekonomske aktivnosti. Citav je !liz drugih gradevina cije tipicne primerke treba odabrati i saeuvati u originalu. Dolaze u ohzir staje, hambari, kosevi, vajati (baskaIuci, tremovi, kuceri), mlekari, pastirske i druge kolibe (dubirozi ili savardaci osobito, pa bUnje i kucarice), ograde i kapije, pa mostovi, akvadukti, instalacije za navodnjavanje, vodenice, valjaviCB, strugare, razne vrste stupa (za ariz, Ttl j i sisarku itd.), pa i citava postT<)jenja (bbacke i druge zanatske radionice napr.), itd., itd. Posebno eu se

zadrzati na nekirn manje pozna tim zgradama kojih vee nestaje, To su, u prvom redu, rodovske trpeze ili sobrasice raznog oblika, nekada veoma rasprostranjene po zapadnoj !Srbiji i severnoj Bosni, koje pretstavljaju i spoljasnji izraz osooitth oblika drustvenog zrvota. JoS su znacajniji cardad, male drvene zgrade za stanovanje, od kojih jos irna nekoliko primeraka u zapadno] Srbiji: paljenjem takvih cardaka i hanova, u Kojima su tada na selima tivoli razni nasilnici, obelezen j e pocetak Prvog srpskog ustanka. Svi ti objekti - posle vrlo pazljivog proueavanja i odabiranja - treba da budu zasticeni, bar za prvo vreme, na svom rnestu. Sma tram da zastita ne treba suvise cia se rasiri, cia se raspline, jer se postavlja pitanje strucnog nadzora i cdrzavanja: bio bi potreban velik kadar strucnog i tehnickog osoblja i potrebna velika finansiska sredstva. To se moze ostvariti ma mnogo ekonomicniji naein, koj i ce istovremeno imati i druga preirnucstva, tj. da se veci broj takvih spomenika, stavljenih pod zastitu, koncentrise na jednom mestu, u muzeju pod vedrim nebom ili u nacionalnorn parku. Pitanja zastite spornenika etnoloskog kara1ktera treba, stoga, rasmatrati u zajednici sa pitanjima muzeja pod vedl'im nebom i nacionalnih parkova. Osobito su karakteristicni i znacajni primerci narodnog gradevinarstva stocarski stanovi na p1aninama. Ne treba ni njih gubiti iz vida, Z1bogviscstrukog interesa nauke (ne samO etnoloske nego i soeioloske, raznih agriku1turnih discLplina itd.) i turizma. Odahrati stanove odnosno katune iii bacije sa svim objektima koji su karakteristieni i koji su blizu planinarskih domova, sumarskih ili lovackih kuca taka da su pristupacniji posetiocima koji se za njih interesuju i da ih je laikSe odrzavati pod zastitom. Sem monumenta1nog Kursumli-hana _u Skoplju i manjc monumentalnog i karakteristicnog Morica hana u Sarajevu, koji su oba pretstavnici velikih gradskib hanova, verovatno da vise nije stavljen pod zaStitu ni jedan han. A dul' naSih drumova bilo je 'mnogo hanova od razlicite grade drveta, cerpica, kamena - koji su davali kara!kteristiCan izgled pE!jsazu, imali vafuu ulogu u saobracaju po naSim zcmljama pre l':elezniea i drustvenom razvitku naroda (napr. uloga hanova u Srbiji pred Prvi ustanak i u vreme ustanka, hand"ija kao posebna profesija itd.). Verovatno ce se u zabacenim krajevima naei jo's ikakav han od brvana iIi od druge grade koji bi se mogao staviti pod zastitu na svom mestu postojanja ili da 5e prenese u naj>blil'i muzej pod vedrim nebom iii etnopark. Zavodi za zastitu stavili su pod zastitu stara groblja (rimska, srednjevekovna, pa muslimanska). Sasvim ispravno. Medutim, loskog glediSta, dolaze u obzir i groblja iz i razna i stara s etnoskorij e

proslosti, pa i aktivna, jer su ito, i te kakvi, spomenici narodne kulture (a koji ce, vremenom, postati takode ostaci iz rpToslosti, kao sto su za nas sada srednjevekovna groblja).' Njih je jos lakse zastititi i odrzati nego Ii kuce i delove naseIja, posto se na grobljima, koja su tabu, spore sto menja. Odabr ati samo takva groblja koja SU zaista karakteristicna, osobito dobri pretstavnici oblasnog tipa groblja, i u Kojima se mogu videti oblici grobova i nadgrobnih spornenika iz vise perioda. Uz to voditi racuna da su ta groblj a i lako pristupacna i da ih nece biti tesko odrzavati. Da navedem nekoliko prirnera. Staro groblje kod crkve u Vlasotincima, sa drvecern koje liti na park, ima izvanredno lepe ogrornne krstove i kamene kovcege sliene steccima. Groblja u dolini Thra imaju veoma zanimljive nadgrobne spornenike: na jednom grohu po nekcliko veoma visokih i bogato ukrasenih drvenih krstova. U zapadno] Srbiji su cesta groblja sa nadgrobnim spornenicima iz nekoliko sukcesivnih perioda, tako da sama pretstavljaju pregled hronoloskog razvitka spomenika. Oblast se karakterise spornenicima sa poIihrornirn portretima pokojnika iz druge polovine 19 veka, i neko takvo grohlje treba bezuslovno staviti pod zastitu, prvenstveno u neposrednoJ blizini Titovog Ul'ica iii Cacka. Ti polihromi nadgrobni ~omenici pretstavljaju naivnu ali originalnu granu narodne umetnosti. Katolicko groblje u Rumbocima u Rami (Prozer, Bosna) jedinstveno je svojom lepotom i tipovima nadgrobnih spomenika iz raznih perioda. Ima znatan broj objekata etnoloskog karaktera koji ni u kom pogledu nece izg'u'biti nista ako se premeste sa svoga mesta, pod 'tl.-'Slovom da mogu da se premeste. Na primer vodenica potocara. Njih im,arno jos danas u veUkom nroju i postepeno ih nestaje na taj naNn da iScezavaju najpre u ravnijim krajevima. Ali, te vodenice su jedna:ke na velikom Drostranstvu: ne razlikuju se nimalo vodenice p~toCare u musIimanskim Dd onih u hriscanskim selima. Takva vodenica moze biti usamom selu a moze biti i daleko od s€la Ne bi stoga bilo nimalo celishodno staviti pod zastitu jednu takv-u vodenku u nekorn zabacenom kraju) a ni;'ita ne hi smetalo da se ona prenese i prikljuci kompleksu drugih zasticenih zgrada. Sl1rllba Izastite spomenika kultl.lre etnoloskog karaktera mora najtesnje da saraduje s etnoloskim muzejima i ostalim etno10skim ustanovama radi iznalal'enja najpogodnijih nacina zaStite i kod izbora objekata koje treba proglasiti spomenicima nase narodne kulture. PoSto zaStita pojedinih takvih objekata na samom mestu ne moze biti sasvim efikasna niti ti objekti onda mogu u dovoljnoj meri da sluze naud i prosveti, treba teziti da se ikoncentriSu !I1a odreaenim mestima. Neki od njih moci ce da se prenesu u republicki Hi regionalni etnoloski muzej, a neki c-e se prikupiti tako da obrazuju muzej ~od vedrim nebom ()

iIi da budu u nacionalnom parku. Prikupljanje ce se vrsiti oko nekog objekta lli:oji se nikako ne moze premestiti ili ne treba da se prernesta stoga sto na svom mestu ima narocit znacaj (napr. da je u isto vreme znacajan istoriski spornenik). Dobra resenjs bilo hi i izbor karakterlstienih naselja iIi delova naselja koji bi se stavili pod zastitu i pretvorih u muzej pod vedrim nebom .a u zajednici s nacionalnim ;parkom. Manje-viso u svirn nasim zemljama ima uslova za to. U srednjoj Bosni napr. moglo bi za to posluziti selo Ocevija kod Varesa, koje [e u divnom surnskom pejsazu, koje je karakteristieno po svom tipu i gradevinama, u kojem ima i samokova (rnajdana), vodenica i dr Ukoliko budu medusobno mnogo udaljeni odabrani predmeti, oni bi se lako i bez stete po svoj izgled i funkciju, kao i bez stete po izgled celine, mocli prernestiti da budu blizi. 'I'a mesta su izvan sadasnjih vaZnijih komunikacija i dalje od gradova, ali mogu da budu lako pristupacna masovnoj poseti, jer stvarno nisu daleko od Sarajeva i vaznijih komunikacija. Na sliean naein ne bi bilo teSko odabrati jednu takvu taeku u Sumadiji, napr. u kraju u korn je izbio Prvi ustanak - oko Topole i Orasca pa u tim mestima od istoriskog znacaja i aka ocuvanih istoriskih spomenika prikupiti objekte koji co prikazivati nas narodni zivot u 19 i 20 veku: kuCu osacanku, karakteristienu savremenu sumadisku okuerricu, itd. U Makedoniji bi trebalo staviti 'sto pre pod za&titu ostatke eiflika, koliko ih j{)S ima, pa ih eventualno preneti i rekonstruisati 'eiflik uz HarnzipaSin konak u Bardovcima kod Skoplja (koji je stradao u proslom raiu ali bi trebao i mogao da se obnovi). Sve to uraditi sto pre dok su joS Zive uspomene i tragovi zivota s",ljaka u feudalnoj potcinjenosti. U neposrednoj blizini takvog eiflika staviIi bi se pod zastitu karakteristieni primerci kuee i okuCnice slobodnih selj aka, za sto u neposredn{)j blizini ima dovoljno uslova, ukoliko nije predviden razvitak grada na tu stranu. Na takav nacin mod {,e se jOOino uspeilno i efikasno izvrsiti lzastita karakteristiCniih spomenika narodnog gradevinarstva, t>pova okuenica i naselja, a ujedno od tih srpomenika naeiniti srOOstva za vaspitanje Skolske omladine i zadovoljavanje interesa sirih narodnih slojeva, domacih i stranih turista, k{)ji ce svi m{)ei da vide i upoznaju na lako pristupacnommiestu i na srazn1-erno malom prostoru, pa, stoga, liZ male napore i trosak, narodni zivot u blizoj .proslosti i mnoge karakteristike savremen{)g narodnog zivota. Razume se, iakvi Slpemenici ne bi smelida budu samo gole graaevine nego da budu oprem1jeni i svim onim &tDse normalno susrece u njima i oko njih i da se u njima zadrzi sto viSe od ,Ziveta, od aktiVl!losti njihovih stanovnika Hi korisnika. N egde bi takvi muzeji pod vedrim nebom mozda pot-

puno zamenili lokalne Ili dblasne etnoloSke muzeje. ali ni u kom slucaju ne i sve: etnoloski muzeji 'bi postojali uporedo i dalje kao centri koji ce prikazivati Sve pojave u narodnom Zivotu i na sirim podrucjima. Irna jedna grupa predmeta etnoloskog karaktera koji su od velikog interesa za nauku, jer gotovo redovno vode poreklo iz davne starine i odrazavaju arhaicne poglede. To su napr. objokti koji sluze kultu i madiji, kao sto su napr. kultna staola, kultni izvori, narociti kultni ga-obovi, kultne stene itd. U nekim nasirn zemljama ima toga u izobilj u, napr. kultnih stab ala i gaj eva u Makedoniji, kultnih izvora u Vojvodini, grobova na kojima se obavlja narocit kult po Bosni i Makedoniji, itd. Ponegde se na takvim mestima j takvim predmetima obavlja veoma slozen ritual, napr. na Govedarovu Kamenu na Oveem Polju (Makedonija), koji vuce svoje poreklo iz praistoriskih vremena. Te pojave iSCezavaju, ali ne treba, ipak, dopustrti da isceznu sasvim bez traga. Slozeno je pitanje cia Ii ih uopste treba stavljati pod zastitu, i kako. Da Ii stavljati pod zastitu i one objekte kod kojih se viSe ne obavljaju nikakvi obicaji ili obredi ili kod kojih ce to prestati u sk{)T{)jbuduerrosti? Naud i sluzbi zastite nije jedini interes obratiti paznju sarno na pozitivne i lepe tekovine i pojave u narodnom zivotu: ona treba isto tako da vodi raeuna i 0 on{)me sto je negativno pa da sacuva kao dokumente pros1osti i takve objekte koji ce prikazivati stanje negdaSnje zRo!.Stalosti, izraze nekadaSnjih 'poglOOa na svet. Trebace velika obazrivost kod izbora takvih spDmenika i d{)nooenja odluka 0 njima. Nairne, interesovanje muzeja za starinu, a narocitQ interesovanje etnolookih muzeja za Ipredmete i pojave iz starijeg narodnog Ziv{)!a, sivara eosto kod posetilaca i kod ljudi na »terenu« veoma po,gresno uverenje da Sil to sve dobre stvari koje treba i ellvati i ceniti. Kad bi se na j ednosta van nacin stavilo pod zastitu, neko kultno stablo, Sio moze da bude interes nauke, moglo bi se desiti da 5e tim aktom pomogne odrzavanju madije i zaostalih pogleda na svet, dok svi treba da radim{) na tome da takvih stvari sto pre nestane iz narodnog Zivota. Treba, dakle, na neki nac1n izmiriti te suprotnosti. To je moguerro. Odabrati radi stavljanja pod zaStitu sarno takve kultne objekte i mesta, kola su ujedno i prirodne lepote iii istoriske znamenitosti, sacuvati njihov ritualni inventar, ali snabdeti sve shodnirn pisanim objasnjenjima. Take napr. trebalo bi staviti pod zastitu jedan kultni gaj sa kapolom u Makedoniji (napr. "Latinski dobje sv. Nikola" u selu Nerezima izmedu Debra i Struge), tzv. turbe Muse Kesedzije kod Kacanika, neki osobH kuhni izvor i s1. Ako bi se stavio pod zastitu izvor ili stablo, kod njega bi se ostavili votivni darovi i drugi predmeti, a sve dobro ogradilo tako da se spreei odnosenje, propadanje a ujedno i dalje oba-

vljanje rituala, kaobi se izbegao n€zeljeni efekat da se zadrzi i obavljanje rituala. To ne bi bilo cak nikakvo nasilje: svuda su takvi kultovi i rituali u naglom slabljenju i izumiranju. Potpunosti radi, treba pomenuti i zbirke pokretnih etnografskih predmeta, kao i pojedine predmete, koji nisu u muzejima nego $U U posedu privatnih Iica, hramov.a,skala, i drugih ustanova a od takvog su znacaj a da treba da se registruj u, stave pod zastitu kao spomenici kulture i Heine prtstupacnim bar naucnim r-adnbcima. Ima, riairne, pojedinaca koji poseduju velike zbirke etnoloskih predmeta razliCitih vrsta (narodno nosnje i dr.), Taka isto pojedini hramovi i ustanove imaju u svojim riznicama Hi u upotrebnom inventaru dragocenih spomenika nase ili strane narodne kulture. Taka riapr. pojedine dzarnije imaju cesto dragocene zbirko cilima. I takve zbirks i pojedin= predmete treba staviti pod zastitu, ukoliko njihovi sopstvenici ne budu sklonl da ih ustupe, pod rna kojim uslovima (prodaja, davanje na cuvanje i sl.), nekom muzeju gde im je pravo mest{) i gde ee biti najb{)lje euvani i najbolje posluZiti svojoj svrsi. Treba ih staviti pod zastitu da se ne desi da fi.e rasture ili propadnu, a da s-e i ne sazna za njih, i pre hego sto budu naucno obradeni. TeSko

j e proriaci takve predmete i zbirke, i na tome treba da pornazu zavodirna u prvorn redu saradnici etnoloskih muzeja i zbiraka kao i svi drugi radnici i prijatelji etnoloske nauke i zainteresovana Iica za zaStitu spomenika kulture. Podesnirn obavestavanjem i sarni vlasnici takvih dobara prij avice ih sarni, kad uvide korist od te zastite po zajednicu i po njih same, jer ce te zbirke i predmeti biti pod stalnim strucnim nadzorom radi osiguranja od propasti, bice strucno i objektivno procenjeni itd. Stavljanje i odr-zavanje pod zastitom takvih predmeta i zbiraka vbice mnogo Iakse nego onih nepokretnih pod vedrim nebom, jer su unekoliko zasticeni vee tim sto se nal aze pod krovom i pod zastitom svojih vlasnika, koji ih drze i cuvaju kao dragocenosti. Nedovoljan uspeh nasih zavoda za zastitu kulturnih spomenika u radu na iznalazenju i zasticavanju onih spomenika etnoloskog karaktera koje treba zastititi posledica je i toga sto svi zavodi nisu obezbedili stalnu saradnju struenib i Iskusnih etnologa i sto rnedu samirn etnolozima nij.e bile dovoljno interesovanja i_ s-premnasti za pornoI' u tom radu. To ie, medutim, nOOostatak koji se moze najlakse ukltm.iti, i treba ga ukloniti sto pre.

RESUME

La loi de 1947 a do",r", a la protection des monuments culturels yougoslaves une base legitime et il fut .organise un service special pour la protection des monuments culturels et des rarites naturelles. n y fut planee aussi la protection des objets du caractere ethnographique. Sur ce probleme 108 Im.stituts de la protection oot tres peut travaille. II Q1'y sont encore extraite les categories des objets ethnologiques qui doivent etre mis sous la protectioo, ni les prilIlcipes de ce travail. La cose pril!lcipale en est la nature des objets ethnologiques et leurs role doos la· vie quotidierune. La protectiO!l1des objets ethnographiques mobiles s'execute avec une facilite deja longtemps en les conservant dans les musees ethnographiques. Quand meme il y a des objets, comme par exemple: les types caracteri&tiques des maisons, les diverses laboratoires etc.; qui ne peuvent etre placees dall1s un musee. Xl existe aujourd'hui dans quelques pays etrangers des musees en plailll air, ou on expose- ces groods, objets. La necesslte de la protection des objets pareils devient tres actuelle en Yugoslavie a cause de grands changements de la vie populaire et surtout a cause de l' urbarnisatiO!I1 village. du

Le problE-me comprend la protection des objets ethnographiques en Yougoslavie, qui ne peuvent etre transportes) lUi exposes dams les :musees, con1me des objets archeologiques, et d'objets d'art etc.: Us SO[1t presque tous d'usage jusqu' aujourd'hui ainsi qu'il est difficile de les extraire et isoler de la viE~, puisque Us perderoot alors leur valeur et leur sigmification et serOl!lt lentement demolis. 11 existe chez les objets ethnologiques eneore U!!le difficulte: ces objets sont rarement ulIliques; c'est .pour cela qu'il est difficile de choisir ceux qui representent un type. L'auteur presente les categories des objets ethnologiques qui doivent etre mis sous la protection (les maisons, les divers batlments, leE objets llydrotechniques', les c~etieres typiques ou les pierres tombalcs etc.). L'auteur examine aussi la colaboratiom des institutions de la protection, des musees ethnogl'sphiques et des instituticms touristiques. Un probleme a part represente la protection des objets qui servent au culte et a la magie, au but du progres., doive.."ltdis,paraitre, mais au de vue scientifique ornt um_e grande valeur. L'auteur croit qu'il est possible de reconcilier ces deux exigences si contrastes.

[0

II

LJILJANA KRAL.JEVIC

KOZJA CUPRI]A NA MILJACKI
KOZJA CUPRIJA SUR LA RIVIERE DE MILJACKA ISWRlJAT, ARHITEKTURA I KONZERVAClJA OBJEKTA

U Bosni i Hercegovini za vreme turske uprave bio je podignut znatan broj kamenih mostova, koji zauzimaju vazno mesto u graditeljstvu toga vremena. Od sacuvamh treba izdvojiti one, koji po svojoj vaznosti, konstruktivnim odlikama i lepotorn izgleda stoje na prvome mestu, a rnedu takve svakako spada i Kozja cuprija na Miljacki kod Sarajeva, 3 km istocno ad grada. Mali je broj starih mostova kod nas koji su svojom gradevinskom koncepcijom postali cuveni i eiji su graditelji stekli zasluzeno priznanje. Medu te objekte koji su stekli izvesnu slavu preko strucnih publikacij a, druge vrste literature i slika, svakako najzavidnije mesto zauzima Stari most u Mostaru preko Noretve i Sokolovica mast na Drini u ViSegradu. I Mostaru i Visegradu glavnu spomenieku vrednost dali su bas ti vanredni mostovi u njima. Mada po konstrukciji i lepoti izgleda Kozja cupr ija ne zaostaje mnogo za njima, ona zbog svoje udaljenosti od grada nije uspela da mu da svoj peeat kao gornja dva.Putopisci ga nisu opisivali, slikari ga nisu slikali, ni pesnici opevaIi u tolikoj meri kao sto je bio slucaj sa napred spomenutim mostovima. Iako nije nadaleko poznat i

cuven, njegov znacaj za grad i okoJinu bio je i ostao nesumnjivo velik. Jos pre sedamdeset godina, izgradnjom danasnjeg puta Sarajevo-Mokra, postao je stari put koji vodi preko Kozje cuprije, a sa njim zajedno i sami most, od sporednog prometnog znacaj a. Njime se otada odvija sarno lokalni, pesacki i kolski promet kojinije bio neophodan za grad, pa se usled toga posvecivala mala paznja odrzavanju toga mosta kao saobracajnog objekta.Nimalo veca paznja se nije pridavala tome objektu ni kao spomeniku. Iz tih razloga most j e bio prepusten sam sebi i iz godine u godinu sve je vise propadao, a narocito velika ostecenj a zadobio je u zadnjem ratu. Uvidajuci tesko stanje njegovo, Zemaljski zavod za zastitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NRBiH pristupio je potrebnim priprernnim radovima, i uz pornoc narodnih vlasti osigurao sredstva, organizovao i izveo potrebne opravko na mostu u toku 1956 i 1957 god. Pratila sam te radove i u ovome clanku dajem rezultate njihove, a povodom toga jos istorijat, gradevinske karakteristike i stanje mosta pre konzervacij e kako bi se sto potpunij e ocenila vrednosr toga objekta i nuznost zahvata na njemu.

ISTORIJAT
Da bismo osvetlili bar donekle vaznost Kozj e cuprije u proslosti, potrebno bi bilo razmotriti znacaj prilaznih puteva Sarajevu, narocito prilaz gradu s istocno strane, gdje je podignut ovaj most. Put koji je vodio preko Kozje euprije bio je jedan krak poznatog Carigradskog druma, t. zv. Stambolske dzade. Nekoliko vekova je on spajao Sarajevo i citavu Bosnu preko Prace, Gorazda i Novog Pazara sa Carigradom i ostaIim Prednjim Istokom. To je bila jedna od glavnih saobracajnih arterija izmedu Velike Porte i nasih krajeva. Njime se donosila' sva trgovaeka roba s Istoka, a to [e bio i zvanicni put kojim su dolazile carske vojske i sluzbenici. On je sluzio i poslanicima mnogih evropskih dvorova koji su sluzbeno isli u Carigrad. Drugi krak toga druma isao je iz Sarajeva preko Vratnika i Mokrog na Drinu preko Visegrada i spajao se s prvim kod Novog Pazara. On se, istina, spominje ranije od onog preko Kozje cuprrje (njime putuje Kuripesic 1530 god.), ali je kasnije bio mnogo J!rekventniji i poznatiji onaj krak uz Miljacku. Mali je broj istoriskih podataka, IU kojima se spominje Kozja cuprija, a na osnovu kojih bismo mogli da rekonstruisemo prosiest ovog spomenika. Tu prazninu narocito osecamo u onom stari-

I3

kon dovrsetka rnosta, a saeuvan] natpis je bio postavljen 1577/78 godines.

govori

da

Ostali istorijski podaci koji govore 0 Kozjoj cupriji poticu iz XVIII i XIX veka i uglavnom se odnose na popravke koje su bile izvedene na njoj ili na dogradnje i popravke u njenoj okolini, Takode imamo opise istorijskih i drugih dogadaja koji su se u staro doba odigravaIi na ovome mestu. Iznosim prvo podatke 0 popravkama, i to hronoloski, onako kako su se desavale i kako su bile zabelezene. Godine 1771 Mula Mustafa Baseskija belezi u svojoj Kronici: »Iz iste zaduzbins (Hadzi Osmana Hadzi Bektasagica) sagraden je kameni zid od strane Miljacke sve od Kozje cuprije pa do Alifakovca-. Ova] podatak, koji je ujedno dosada poznati najstariji pisani spomen ovoga mosta, utoliko se odnosi na njega, sto je gradnjom toga zida ujedno osigura van i put do mosta. Prvi podatak 0 opravci mosta nalazimo u taksitu (porez za izdrzavanje bosanskog vezira) koji je raspisan na sela sarajevskog kadiluka za potrebe bosanskog vezira Husamudin-pass, sa datumom od 1 rebi-ul-ahara 1209 go dine (26. X. 1794). Medu ostalim izdacima navode se i sledeci za opravak Kozje euprije'': 1. Za kamen za opravak Kozje cupr ije klesaru Ahmed basi 87 grosa 2. Dunderima na spomenutom mostu 290 35 para 3. Radnieima na spomenutom mostu 14 117 " 4. Za drvenu gradu i i zeljezo 115 5. Za prenos grade na ruke muteselim agi 15 6. Poslovodi Hasan agi za radove na mostu <to 7. Za riadzor na spomenutorn mostu butmirskom imamu 40 Radovi na opravci mosta te godine su bili, kao sto vidimo, ozbiljni. To nam govori narocito cetvrta stavka, gde je surna od 115 grosa bila utrosena za »drvenu gradu i zeljezo«. Znajuci da se drvena grada i zeljezo mogIo upotrebiti kod ka4 Mehmed Mujezinovic, Turski natpisi u Sarajevu iz XVI veka, Prilozi za orijentalnu filologiju i istoriju jugoslovemskih naroda pod turskom vladavinom, SV. W1951, stI. 110-111. Autor U ovom clanku navodi da je kiosk sa natpiSom stajao l11aravni Abi Hajatu (sto znaci vrelo zivota, PT. autora),. kraj .Kozje cuprije. Kako ie u Kromei Muhameda Elnveri ef, Kadica (sveska II, str. 289) konstatovano da je Abu Hajat mesto koje je similo sve do 1295 za ispracaj hadZija, to je sigul1I1o onda isti lokalitet, koji se kasnije kod J. Radii Besarovica naziva HadzIDska ravan. 5 Kronika Mula Mustafe Baseskije u prevodu R. Mudezirovica, Gl. Zem. muzeja, god. 1918, SIT, 14. 6 Podatak uzet iz sidZila sarajevskog suda br. 35, str. 40, u Gazi Husrevbegovoj biblioteci u Sarajevu.

menog rnosta sarno za skeiu, ocigledno je da je vee tada doslo do nekih ostecenj a, verovatno na svodu, radi cega su morale biti podignute skeJe da bi se doslo do ostecenih mesta. Zbog cega je svodna konstrukcij a tako brzo popustila, tesko je danas objasniti. Nabujala reka, ovom, vertikalnom razvijenom mostu nije mogla da naskodi", Interesantna je cinjenica, da je sarno pet godina kasnije, 1799, verovatno u prolece, most opel bio ostecen. To nam govore dva pod atka, od kojih jedan direktno, a drugi indirektno spomenje opravku. Mula Mustafa Beseskija u spomenutoj Kronici belezi: ,,18 muharema 1214 godine (22 VI 1799) srusi se svod Kozje cuprije u blizini grada Sarajeva na 5-6 majstora, koji su hili odredeni da je grade, i od njih jedan zaglavi, a ostali se ozlijedise«." Da li se tom prilikorn srusio bas svod ili sarno deo njegov, koji je bio ostecen i na kome su majstori radili, riije dovoljno objasnjeno, ali ce po svoj prilici biti ovo drugo. Popravke na svodu, koje su i danas lako uocljive, jasno svedoce 0 tome. Mada ovaj podatak ne pruza tacna velicinu ostecenja, most je sigurno ovorn prilikom pretrpio vecu stetu i njime je promet bio obustavljen. To svjedoci i drugi dokumenat od 6 zilkade 1213 godine (11. IV. 1799) u kome se iridirektno govori 0 tome". To je popis grade, raspisane na opstinu Pale za izgradnju cuprije koja ce se iz temelj a sagraditi od drvenog materij ala, kraj Kozje cupr ije, koja je ovog puta, navodi se izricito, bila porusena. Pregledom je utvrdena potreba sledeceg materijala za novu drvenu cupriju: 1. 2. 3. 4. 5. Velike daske potosnice 40 komada 40 para Jednostruki jarmovi 20 komada 20 Dvostruki jarmovi 10 komada 20 Baskije (vece tesane letve) 30 komada 4 Savkovi od hrastovine 50 kamada 2

1.

Kozja cuprija pre konzervacije, slika iz vremena oko godime 1930

jem delu koji bi nam eventualno mogao da pruzi godinu gradnje i ime osnivaca, jer se ime majstora, kao sto znamo, veoma retko spominjalo u tim prilikama, Najstariji podatak koji bi se mogao odnositi na Kozju cupriju je onaj sto nam ga je ostavio Katarin Zeno u svome putopisu iz 1550 godine". Ovo je prvi poznati putopisac koji iz Sarajeva dalje na Istok ide uz Miljacku i preko brda na njenoj obali izlazi na Pale. Zeno tom prilikom u svom putopisu pominje uopsteno mostove na MiIjacki, preko kojih je morae da prede i konkretno tvrdavu Hodidjed, koju je neposredno tada video. Pri povratku iz Carigrada Zeno je opet udario istim drumom preko Prace i dolinom Miljacke, ali ovoga puta ne spominje uopste u tom kraju mostove. U ovome putopisu ne spominje se izricito obje-

kat za nas interesantan,

vee Zeno istice sarno da

prelazi m 0 s t 0 vena spomenutoj reci na tome putu. Iz toga se moze zakljueiti da su na ovom putu vee bili podignuti objekti ove vrste koji su obezbedivali Iaksi saobracaj, ali kakvi su to objekti i da Ii je medu njima i Kozja euprija, to se ne moze razabrati niti sigurno zakljuciti. Sobzirom na Cinjenicu, da je vee u to doba taj put bio znacajan i da je taj isti put spajao dvije oblifuje tvrdave, Hodidjed i onu u Sarajevu moze se pomiSljati da je vee u to doba, dakle u prvoj polovini XVI veka postoj ala Kozjacuprij a. Ina·ce, sigurnih drugih dokaza nemamo 0 njezinom datiranju.
1 P. Matkovic: Dva talijanska putopisa po balkanskom poluotoku iz XVI vieka. Starine X, strana 206. Isti, Putovarnja po Balkanskom poluotoku XVI vijeka, Rad JA b XII!1882, str. 95-96 i 124.

Pored arhitektonskih odlika ovoga objekta, kojim se moze opravdati datiranje njegovo u XVI vek i narodno predanje, vezano za most, ide u prilog toj tvrdnji. Prica se da su dva brata, Sinan i Mehmed, cuvajuci koze u .Jarcedolama, jednog dana nasl! u necini vecu kolieinu novea. Od toga blaga, koje su podelili, Mehmed je podigao most na Miljacki istocno od grada, a brat mu Sinaripodize dzamiju, takode .u istocncm delu Sarajeva". Po tumacenju Sejfudina 'Kemure Kecedzi Sinanova dzamija je podignuta 1544 godine. Po najnovijem tumacenju naseg istorieara Harndije vljakovica ova godina podizanja dzamije nije svim tacna, vee je treba prebaciti za cetrnaest godina ranije, dakle u vreme oko 1530 godine", Kao sto se iz ovoga vidi, Kecedzi Sinanova dzamija je sigurno podignuta u prvoj polovini XVI veka, pa aka je verovati narodnom predanju, to oi bila jos jedna potvrda za datiranje mosta u navedeno vreme. Tako bi on vee postojao kad je Katarin Zeno isao ovim putern, pa bi se spornenuti mostovi, preko kojih je prelazio, odnosili i na nasu cupriju. Ovaj podatak iz marodnog pre-danja nam u tom slucaju ctkriva i ime osnivaea mesta, Mehmeda, ibrata Jusufa Sinana KeeedZije, za koga u nas.oj istoriji nije nista vise vezann. Ima jos jedna Cinjenica koja moze biti indirektan dokaz da je most sagraden najkasnije polovinom XVI v. To je sacuvani tekst natpisa sa kioska, koji se nalazio kraj samoga mosta. Ovaj kiook je ibio Iepo zdanj·e, sagradeno verovatno na-

Kako nam gornji dokumenat dokazuje, most je i ovom prilikorn stradao, verovatno pocetkom godine, i radi norrnalnog odvijanja prometa ovim putem do njegove popravke (tokom ljeta) morala se podici nova drvena cuprija u njegovoj blizini. Gde je bio smesten ovaj privremeni drveni prelaz, danas se ne moze lako ustanoviti, jer nema vise nikakvih tragova. Jedan dalji doklumen.at gavori 0 opravc:i pula do mosta, a datiran je s 1. redzepom 1254 godine (20. IX. 1838). To je spisak izvrsenih izda• Uporiste mosta kao i poeetak svoda, dovoljno Sil uzdigrrluti lUad ll1ormalnorn povrsinom vode, cca 4 metara, koja sa te strane nije :rnogla da ugrozi sedreni svod, pogotovu ne sarno teme 'Svoda, kOje je Iilad vodom dignuto za preko 10 metara. 8 Kronika Mula Mustafa }3as.eskije, u prevodu, R. Muderizovica, str. 69. 9 SidZil sarajevs.kog suda, 38., str. 278, na istome mestu.

2 Sejfudln Kemura: Sarajevske dzamije i druge jayne zgrade turske dobe, strooa 73 3 Ovaj podatak rni je pomenuti autor usmeno pruzio, a plod je U1jegovih lI1ajnovijih istrazivwnja.

I4

IS

taka za opravak puta za :Kozju cupriju i razrusenog zida oko grob!ja na Alifakovcu, koji su isplaceni iz trecine imetka umrlog Hadzi-Mustata age Begica iz Kucuk Katibove mahale u Sarajevu, sto ga je on oporukom i odredio za tu svrhu. ,0 Zadnji podatak 0 popravci mosta iz doba turske uprave imarno iz 1866 godine. To je bila jedna mala popravka, a izvjestaj 0 njoj donio je ondasnji sarajevski list »Bosna« ovako: »Na taka zvanoj Kozjoj cupriji, pola sata hoda od .Sarajeva preko reke Miljacke vodecoj, bilo se nesto pokvar ilo, cega radi bila je potrebna opravka. Ta opravka svrsena je, kao sto su i neke cesme po Carevoj mahali, kao i ona pred Hucumetskirn zdanjem, opravljene. Ovim cesmama dolazi voda iz Arvatina pa se morade i do tog izvora urediti tok vode. Te cesme i vodovodi opravljeni su 0 trosku Vakufskom. ,,11 Kao sto se iz prilozenog vidi, nije jasno receno da je popravak vrsen bas na samome mostu. Posto se tom prilikom radilo na opravci i drugih eesama u gradu, mozda se tada opravljala 'i cesma kod Kozje cuprije, koja je u ono vrijeme tamo postojala. Za vreme austro-ugarske uprave ovim krajevima, prilikom trasiranja novog puta od Sarajeva prema Pal am a, na mostu je izvrsena zadnja velika opravka, zapravo prepravka, kako bi se usklacila niveleta mosta i njegovih prilaza s novo ~ prosecenim drumom. Radovi su se vrsili od 1880 - 1888, kako cemo kasnije vidjeti iz opisa samoga objekta, i tada je izvedena najveca izmena u dotadasnjem njegovom izgledul", Za Kozju cupriju vezan je niz dogadaja i obicaja koji se spominju u starijim spisima, a svi su io SidZil sarajevskog suda br. 76, str, 2M. -n »Bosna«, hr. 14 od 15'i 27 avgusta 1866 godine, str, brojl. 12 Izvestari broj dokumenata koji govore i 0 opravci mosta u to vrerne, opravci koja je usledila kao nastayak radova na novo probijenoj trasi puta, nalazi se u Drzavnom arhivu u Sarajevu. Sledeci brojevi akata iz protokola zernaljske vlade govore direktno 0 tome: 6098 od 6. XI. 1883 g, 4999 od 23. II. 1883. god. i 1791. iz januara 1883. godine.

opet U vezi sa docekom bosanskih vezira, koji se upravo tu priredivao, te za ispracaj hadzija, koji su se pratili do te cuprije na putu za Meku. Najstariji jedan takav opis imamo u vee spomenutoj Baseskijinioj Kronici iz 1799 godine. Autor je tom prilikom zapisao: »Godine 1193 imenovan je prvi put bosanskim valijom Mehrnedpasa Nisandzija i klanjao je bajram u NOVOlli Pazaru, te [e stigao u Sarajevo u utorak. Gledao sam na Kozjoj cupriji gde skoci 40 Ijudi u vodu, kojima pasa darova 5 grosa a cehaj a 50 para. Oni to povrate cehaji, a on prirni.eP Dalje podatke <) docekivanju odnosno ispracaju bosanskog namesnika i hadzija na tome rnostu saopstio je Stari Jovo Hadzi N. Besarevic u clanku »Iz proslosti Sarajevske i Bosanske« gde do taneina nabraj a ceremonij al doeeka i ispracaj a, u kome su ucestvovali sarajevski esnafi i ostalo gradanstvo, paradno obucenP4 Poslednji carski vezir, koji je ovde svecano docekan, bio je Hafiz-pasa. Bilo je to pred sam kraj turske vladavine i neposredno pred sam ulazak okupacione austro-ugarske vojske u Bosnu, 12 jula 1878 godine.15 Kozja cuprija je, dakle, bila uobieajeno mesto na kome su se Ijudi docekivali ili do koga su se ispracali: cak je postojala i »Hadzinska ravan« do nje koja je po ovim skupovima i dobila imel". Mali kiosk koji je bio podignut kraj mosta sluzio je tom prilikom ljudima koji su se tu sakupljali.
is Kronika Mula Mustafe Baseskije u prevodu R. Muderizovica strana 32. >4 Bosanska Vila, god. 1. 1886, str. 120-121. 15 Hamdija Kresevljakovic: Vodovodi i gradnje na vodi u starom Sarajevu, str. 208. Muhamed Hadzijahie, Kuzja cuprija u proslosti, Novi Behar, IX, 1935-6 g. str. 17. 1:6. Ova ravan je po prica!l1ju starih Sarajlija stajala na desnoj obali Mi1jacke, vise danasnjeg glavmog' drurna, kraj Kozje cuprtje. U Sarajevu je, ostm Kozje cuprrje, bilo jos takvih mesta, samo na drugim putevima: do Velikih Drveta ili do Ilidze, do kojih su se Ijudi u ovim prfllkama tspracali. Inace i u drugirn gradovtrna je bio isti obica] (u Livmu do Ziskina haria, u Mostaru do Hadzfiske Vode, u 'I'ravniku do Turbeta, u Fojnici do OstroZmice ttd.)

f

f

(
I

2. Nizvodna

fasada

mosta pre konzervaciie
Nase startne
V,

3. Sttuecion! prikaz cuprije

I7

Mesto tog objekta, koji je tokom kasnijih godina srusen, bile su podignute dve kafane u blizini mosta. Od poznatih graditelja mostova, cija imena mogu da se vezu za delatnost u nasim krajevima, najcuveniji je jedan od glavnih turskih arhitekta XVI veka Kodza Mimar Sinan, tvorac mosta u Visogradu, i njegov poznati ucenik Hajrudin, tvorac mosta u Mostaru. Ostali strani graditeIji obj ekata ave vrste ostali su dosada nepoznati, a ad dornacih majstora, sem nekolicine, vecina je takode anonimna. 'Takav je slucaj i sa graditeIjem Kozje cuprije, Negde, verovatno zabelezeno irne njenog graditelja do danas jos nije pronadeno. Kad je nastalo i zbog cega je dato danasnje ime ovome mostu? Ono malo pisanih izvora i spo-

mena sto ih ima 0 Ovom objektu ugiavnom je iz mladeg doba, te nam oni ne mogu posluziti u odre" divanju njegove starosti. To se irne moglo dati 1Z vise razloga: po kozama, kojih je u Sarajevu u staro doba bilo mnago i koje su preko ave cupr ije gonjene na pasu, Hi po uskom putu oko nje (a u narodu znamo da se uski put zove »kozjom stazom«). Ovaj naziv je mozda bio vezan jos za stari drveni prelaz preko reke, pa se kasnije protegaa i na novi kameni most. Ako se pak drzimo navedene narodne predaje 0 gradenju mosta, onda je on mogao dobiti ime i po zanirnanju njegovog navodnog osnivaca (brae a su imala nadimak Kecedzije, a kec na turskom znaci koza).

GRADEVINSKE Mostovi boljeg kvaliteta, a samim tim i vece trajnosti dizani su na vaznijim trgovackim putevirna kojima se, uglavnol11 odvijao celokupru saobraeaj onoga doba i koji su imali ne lokalni,. vee siri, opsti znacaj. Naravno, U prvo vreme P?d.lzah su se, uglavnom, drveni, ali u XVI veku vee imamo veliki broj ovih objekata od kamena, mada se tradicija drvenih mostova i dalje odrzavala.
1

KARAKTERISTIKE drugi nacin i tesko mogao na ovome mestu. sagraditi ad karnena. Neprakticnost, pak, drvemh mostova. narocito na vaznijim putevima je i u staro vreme bila poznata. Zasad anoniman majstor, koji je bio pozvan da sagradi ovde most, imao je sposoonest i dobrih kvaliteta, te je ulozio Eve strucno znanje kako bi objekt sto ga je podizao delovao i reprezentativno i estetski i bio u skladu sa samom okolinom. On je to nesumnjivo postigao jer je cuprija odlicno uklopljena u okolni ambijent i sa njime postize vanredno jedinstvo i sklad. Tacno je da se nepoznati majstor sa ovom gradnjom ne moze meriti sa stranirn majstor ima koji su podigli mostove u Mostaru i ViSegradu, jer ovaj nema ni toliko spscificnosti ni toliko doteranosti kao druga dva, ali on deluje na svoj nacin, koji mu je dala kcnfiguracij a neposrednag tla i okoline i osta v lj a dojarn kornpozicijski srecno resenog arhitektonskog dela. Kozja cuprija je kameni, jednolucni most koji Iepo deluje kao celina na kojoj su skladno povezani svi arhitektonski detalji. Lakocu njegovu naglasava pored finoga luka i dva skladno ukomponov ana kruzna olaksavajuca otvora. Uporlste mosta i na jednoj i na drugoj obali pociva na zivoj steni koja je klesanjem nesto prilagodena potrebama zidanja. Sarno dok je na levoj obali stena koja Cini uporiste vidljiva na desnoj obali je ona pod vodom i vidljivo je sedam slojeva kamenih kvadera koji vretstavljaju zidano upo:riSte za gornju konstrukciju mosta. Na desnoj obali dalji 03lonac mosta, tj., njegovo desno krilo lezi na rastresitom zemljistu i vestaekom kamenom podzidu, dok na levoj obali krilna konstrukcija lezi u potpunosti na steni koja ovde zahvata vecu povrsinu.

4.

Uzvodni dec Ieve strane svoda !pre konzervacije

5. Nlzvodnl dec leve strane

svoda pre konzer-vacije

Konfiguracij a tla i sirina reke u znatnoj meri uticu na izbor mesta gde ce se podici most, a tako isto i na njegov oblik. Sire reke koje su mogle da se prebrode u pocetku su dobijale skele za prelaz preko njih, a uze r~ke, naTo~~:o one sa strmlIr~ obalama i promanljivom kollcmom vode, medu koje spada i Miljacka, dobijale su mosto:,e. I dok su obale Miljacke u samom Sarajevu bile niske, korito reke (pre regulacije 1880-1897) prilicno siroko, dizali su se tu horizontalno rasclanjeni mostovi, tj. mostovi na stubovirna sa vise lukova, na koji se nacin postizavalo presvodnjavanje na vecoj duzini. Na odabranom mestu, danasnjoj Kozjoj cupriji gde je Carigradski drum prelazio reku, teren je bio sasvim drugaciji. Ostaci zive stene kroz koju Mihacka tokom vekova prokrci sebi put, pretstavljala su dva kamena bloka, priblizno iste visine i ne mnogo udaljena jedan od drugog (17,45 metara). Mora se naglasiti da je ovo bilo a i danas je u Citavoj okolini jedino pogodno mesto za premoscavanje reke na ovaj naein. Ocigledno je da je pri odredivanju najpogodnijeg mesta ne sarno za prelaz preko reke, nego i za postavljanje trase starog puta ovo uzeto kao faktor od prvorazrednog znacaj a. Kao sto smo rekli, konfiguracija terena je u mnogome nametala i sam oblik mosta. Graditelj je, dakle, na ovome mestu bio suocen sa potrebom konstrukcije jednoluenog mosta, jer bi se most na

jednoluonom obliku'", pripada on ipak vecim objektima ove vrste. Raspon luka iznosi 17,60 m. a visina njegova 10,30 m. Na nizu dalje navedenib primera videcemo da na ovom objektu nije sprovedena matematska tacnost u postizavanju simetrije i da u tome ima dosta variranja, manjih i vecih.18 Precnik olaksavajueih otvora krecs se od 3,01 do 3,15 m. Sirina mosta takode nije na svakom delu ista. Ona se krecs od 4,71 do 4,79 m na kolovozu, eije bocne strane izgledaju paralelne, dok na mestirna, gde je to skretanje iviea mosta ocigledno, rnaksimalna "itina kolovoza zauzima i 7,54 m. Duzina mosta, racunajuci ad kraja ograde na lijevoj obali do kraja ograde na desnoj obali u ravnoj Iiniji iznosi 42,1,8 m. Medutim, stvarna duzina mosta, rnereci je po niveleti kolovoza, iznosi izrnedu ove dve naznacene tacks 49,00 m. Glavni materijal od koga je most sazidan jeste kamen vapnenac, To je, beli, cvrsti vapnenac,
17 Nekollko autora je ramije uporedivalo Kozju cupriju sa Starim mostom u Mostaru, govoreCi, da je prvi napravljen po ugJedu na ovaj drugi. Medutim ta se pretpostavka ne moze usvojiti jer je mostarski Stari most podignut tek 1567, u i po ikonstruktiV1nim odllka;rna nemaju nista slieno. Kozja cuprija se jedino moze poredlti sa starim kamenim mostom na Bregavi u Klepcima kod Capljil11e, sa kojim i po svom asimetriooom obUku i po tehniei gradenja i po drugim nekim deta1jima ima izvanredno mnogo slicnosti. 18 To je, uostalom, normama pojava za QlfiQ doba u kame ni mujrncmumentalnije gradevine lI1e pokazuju matematsku taCinost U pOItlavljanju istih detalja.

koga ima u velikim kolicinama u citavoj okclini Saraj eva) a narocito na istocnoj strani grada, te nije lako ustanoviti iz koga je majdana vaden kamen koji je ovdje upotrebljavan, U njemu se nalaze manja gnjezda t. zv. crvenog Han-buloskog vapnenca, eiji se komadi najbolje oCituju u riovo isklesanim blokovima postavljenim danas na onim delovima ograde mosta koji su bili ranije uni9• steni1 Interesantno je primjetiti da je kod mnogih mostova iz turskog perioda za izradu cit ave konstrukcije upotrebljavana sedra koja se mogla i lakse obradivati. Sedre ovde u okolini ima i ona je mnogo dovoz~na sa Pula za potrebe zidanja gradevinskih objekata u Sarajevu i okolini. Od sedre su izgradeni i do danas sacuvani kameni mostovi u Sarajevu, sem njihovih donjih uporista. Sto se tiee upotrebe gradevinskog materijala, posebna karakteristika ovog mosta je u tome, sto je sedra na njemu sarno delirnicno upotrebljavana, i to za najnuZnije konstruktivne delove, za. glavni luk i olaksavajuce otvore. Dok je u kru',nim olaksavajucim otvorima ad sedre izraaena citava konstrukcija valjkastog otvora, na glavnom luku sedra nije u citavoj duzini. Ona pocinje tek od trinaeste slojnice tvrdeg kamena na levol, naime eetrnaeste slojniee na desnoj obali, koji idu iz uporista sto pretstavlja visinu od 2,75 metra od 19 0 ovome kamenu pisao je ing. Ivan Turina»- Novo ll1alaziste HaJtl-Buloskog Ptichiimog vapnenca kod Sarajeva~, GZM XXIII/1911, str. 225-252.

Mada ovaj most nema dimenzije Starog Mosta u Mostaru, sa kojim se jedino moze porediti po

19

Kamen krecnjak je zamenio sedru u donjim delovima luka, kao i na malom vertikalnom delu konstrukcije koja nosi luk a koja stoji na uporistu. Kako se tim delom zclelo postici izjednacenje nivoa u temeljima koji nose most, postavljena su na desnoj obali dva sloja kamena visine 52 em, a na levoj 3 sloja kamena Sa strane, a sirinom konstrukeije dva sloja (cime se u isto vreme poravnala gornja povrsina stene) u visini od 70 em. Tek od ovih slojniea poCinje, dakle, krivulja svoda. Pocetak svoda, intrados, nagl asen je malim uvlaeenjern ivienih kamenova Sa obe strane (uvlacenje iznosi 5 - 6 em). Krecnjak je zamenio sedru i u samom temenu Iuka, gde je svod najtanji i gde su ugradena tri sloja vapnenea kamena po eeloj njegovoj duzini, Koliko je lakse odgovoriti na pitanje zasto luk od sedre ne pocinj e od samog uporista i ne zavrsava se u temenu, toliko je teze dati odgovor zasto je majstor bas kod lukova vrsio izmenu kamena i time postizavao upadnu raznolikost materijala, mada ona skladno i skoro dekorativno deluje. Donji delovi luka pri uporistu nisu izradeni od sedre jer je poznato da je ona meksi materijal, manje otporan od ovoga drugog kamena. Graditelj je, dakle, vodio raeuna 0 rnehanickim udarima vode nabujale Miljaeke pa je stoga meksi kamen dao sarno u gornjim partijama, Pored udarne snage velike kolicine vode mehanicka ostecenja mogla je izazvati i drvena grada koja je spustana rekom. (Poznata je 'cinjeniea da su drvo Sa Pala u doba povecanog vodostaja splavljivali mnogi vlasniei niz Miljaeku do Sarajeva, a uno je morale da prode ispod ove cuprije.) Razumljivo je, dakle, sto je dole stavljen tvrdi i otporniji materijal. lz istog razloga stavljen je tvrdi kamen i u temenu, mesta sedre radi veceg stabiliteta i lakseg svladavanja horizontalnih sila koje su se tu stieale, sile gnjecenja. Poprecni poias od tri ploce vapnenca u temenu zaliven je olovom. Ali zasto onda citav most nije napravljen od njega? Da Ii je majstor upotrebio sedru za povrsinu IUka i kruZnih otvora radi njenog lakog oblikovanja a samim tim i lakseg dobijanja fine krive linije koja mu je tu bila potrebna, ili je, pak, iz estetskih razloga vdio ovo mjesanje materijala? Ma koliko gradnj a mosta bazirala na prakticnosti, ne moze se prenebegnuti moguenost njegovog lepseg izgleda. A da je majstDr poklanjaD i tome paznju, sigurno je. Umetanje sedre koja toplo deluje u hladnu povrsinu ~ve druge vrste kamena nije jedini primer nastojanja u tome praveu. Zelja da stvori ne sarno komunikaeioni objekat vee i jedno prikladno delo, bila je rukovodeca teznja majstora, te se oblikovna vrednost mosta istakla i u nekim drugim detaljima (na primjer: olaksavajueim otvori;ma, veneu pod ogradom i dr.) Kamen od koga se gradilo bio je dobro obraden. Pravougaoni kvaderi, cije su ivice povrsinskj doteranije od srednjega dela, polagani su u pravo-

iste tacke na obe strane.

Iinijskim horizontalnim slojevima, sa veoma rnalim fugama, koje su gotovo neprimjetne. Ta prigusena rustika, ako je smemo tako nazvati, jer su elementi koji hi joj dali to ime tek naglaseni, ima doteraniju ivicu u sirini eea 3 em. Velieina kvadera je razlicita a krecs se od 1,25 X 0;70 do 0,35 X 0,15 ern. Po tehnickoj obradi kamena vidi se da su tu radili ljudi vosti svome poslu. Zasada nisu nadeni istoriski podaci, ali na osnovu analogija sa kamenim gradnjama u mnogim mestima po Bosni i Hereegovini i na osnovu zanatskih kvaliteta u izradi ovog mosta moze se sa velikom verovatnocom reci da su taj monument zidali domaci graditelji sa Jadrana ili krajeva bliskih jadranskoj obali, dakle majstori koji su bili poznati po vestoj obradi kamena i njegovoj gradnji. Dok na levoj obali reke stena sluzi kao osnov na kome se pocinje nadozidivati dalji vestacki temelj koji nosi konstrukciju, na desnoj obali temelj mosta je uklopljen izmedu dve stene kao dva krtla, izmedu kojih Se nalazi nesto veci razmak od sirine samoga kolovoza mosta, pa su u uporistu izvedena prosirenja koja zaokreeu pod uglom od 450 od poprecne linije mosta i spajaju se sa zivim karnenom. To je slika osnove u najnizoj zoni. Ta bocna prosirenja - krila imaju visinu od sedam sloinica kamenih kvadera 2 16 metara. Dalje prilag,;aavanje konstrukcije mosta terenu na ovoj obali izvrseno je stepenasto. Navedeno prosirenje utemenu mosta nije vodeno i dalje u ver tikalnom smeru iz tehnickih i estetskih razloga, Iz tehnii'kih, jer prakticno nije imalo sta da nosi Hi ojaca, a iz estetskih, sto bi ta prosirenja delovala suvise tesko i glomazno prema vitkoj Hniji ostalih delova konstrukcije. Povezivanje konstrukcije mosta sa stenom sa strane na desnoj obali postignuto je podzidom, okomitim na konstrukeiju mosta, a dosta uvucenim od prednje strane uporista (1,75 metara uvuceno). To stepenovanje podzida sprovedeno je samo na nizvodnom delu. Na uzvodnom delu konstrukcija mosta se odmah uklapa u zivu stenu. Na delu luka koji je izraden od sedre upotrebljeni su kvaderi manjih dimenzija od onih u vapneneu. To je i razumljivo jer je majstor time stedeo materijal, gledajuci da iskoristi manje komade, a upravo tim manjim komadima mogao je pravilnije da izvede krivu liniju svoda. Taj deo svoda od sadre imao je u spojnicama sloj maltera, dok ga je onaj deo od vapnenea (kao i citavo celo od istog materijala) imao u veoma tankom, skoro neprimetnom sloju. Pravilno 0 bradeni kvaderi vapnenca ugradeni su u glavninu objekta, do iza olaksavajuCih otvora. Krila mosta danas su izvedena od drugacije obradenog kamena. Vrsta kamena je ista, jer je koriseen kamen iz okoline, ali su komadi razl'citih dimenzija kao sto je i kva1itet obrade loi§i:i, mada se pri ugradnji tezilo za postizavanjem iste hori-

a

smeru jasno se opazalo vee kod prvog kamenog bloka od temena ka desnoj strani. Postavljalo se u pocetku pitanje kad je ova velika promena na mostu nastala i iz kojih razloga? Da Ii je do nje doslo jos za vreme turske uprave, kada su usled ostecenja vrsene neke opravke na mostu, kao sto se iz prflozenih dokumenata vidi i da Ii je bilo potrebno da se podize nivo mosta na ovoj strani u to vreme? Zna se da se na ovoj obali posle zavrsefka rnosta stari put jos blago uspinjao, pa se zatim u oset.. Iz toga se moze izvuci vazan zakljucak, da ranom zaokretu pocinjao da penje uz kosu na desno. TI1Jepopravke na mostu, za koje saznajemo iz isto ~ Saobracajnirn mogucnost ima toga vremena taj rijskih dokumenata, nisu ostavile traga u razlicito nagib kolovoza i puta nije mogao u tolikoj meri obradenorn kamenu na glavnoj konstrukciji (mada da smeta da hi se samo zbog toga izveo nasip na je, sudeci po Baseskijinirn beleskama i na njoj putu i postigla veca ravnina, te to upucuje da je radeno), vee samo na krilnim stranama, gde su ta promena na mostu nastala kasnije kada se propopravke sigurno i novijeg datuma (XIX vek). sekao novi put od Bentbase preko Da-Rive do Kozje cuprije (od 1880 do 1888 godine) koji je u Prvobitna konstrukcija mosta nije bila simettome kraju imao visu kotu kolovoza, zbog ('ega je dena. Konfiguracija tla bila je verovatno odlunuzno trebalo povisiti nivoe ovog dela na mostu, cujuei momenat sto je graditelj projektovao i izveo nesimetrtcan objekat akomodirajuci ga tereda bi se mogao napraviti prilaz novome putu i time ga povezati sa kraievima koje je most spajao nu. Kao sto je receno, desna obala je bila vee i pri na drugoj strani MiIjacke. gradnji dosta niza od Ieve, te je i pad kolovoza na ovoj strani u uzduznom smeru mnogo jaci, Pri U prilog ove druge pretpostavke ide i crtez ovoga objekta, raden nesto pre 1873 godine20 koji odredivanju asimetrienog oblika mosta igrala ie sigurno glavnu ulogu visina obale. Danas ovakav mada nema tacnosti jedne fotografije, ipak nedvomisleno govori 0 tome da Kozja cuprija u doba oblik gradnje deluje sasvim prijatno i mozemo reci da se nas pojam lepoga podudara sa estetskim pre austro-ugarske vladavine u ovim krajevima sudom starog graditelja. Da je graditelj hteo da nije jos uvek imala horizontalnu niveletu svoga kolovoza. izravna nivo obala a samim tim i da ujednai'i pad kolovoza, on [e to mogao postici povisenjem konOvo povisenje nivoa mosta na desnoj strani, strukeije na desnoj obali, Verovatno to nije srnakao sto srno vidjeJi, bilo je znatno. Na Ievo i obali trao potrebnim i asimetriean oblik mosta nije rnu nisu vrseni prenravljacki radovi velikog stila, ali kvario spoljni utisak koHko bi to uCinilo povisenje je i ovdje uoCljiva razlika izmedu stare, tehnicki doterane povrsine kamena i novije, 8labije obrakonstrukcije na jednoj strani, koja bi obavezno dene. Kako nivo mosta ovde nije mnogo dizan, i morala da narusi lakoeu konstrukeije svoda i harkolicina zemljanog nasipa nije bila debela kao na monicnu povezanost obeju strana jednakih masa, desnoj obaIi, dozidivanje novini kamenom, koje Ova asimetricnost pada kolovoza je narusena u zahvata vecu povrsinu u kvadratnim rnetrima, tispomenutoj austrijskoj adaptaeiji. Nivo mosta na me nije objasnjeno. Objasnjenje se zato mora tradesnoj obali je tada u prilicnoj meri podignut. To ziti na drugoj strani. 'Okolni teren na ovoj stram se postiglo podizanjem zida na oba cela desnog pretstavlja meku, nevezanu zemlju, a krilo mosta krila mosta, koji je bio visi sto se isla od temena ka samome kraju, i koji je na njegovoj ivici dostidopire do zadnje vrlo strme. padine TTebevica, te su erozija tIa i bujice cinile svoje pa tako destrukgao visinu od 2,7<6m. Po citavoj sirini kolovoza tivno dj elovale i na cela mosta na toj strani. izmedu tih cconih nadozidanih delova bila je naZbog toga je tu i bilo prepravaka i dozidaka sa bacena velika kolicina zemlje. Time se ublazio stTane kako bi se postigla zastita terena protiv raniji pad i postiglo priblizno ujednacenje nivelete bujica. U prilog tome govori i podzid (s uzvodne na obema stranama. Ta promena u izgledu prvostrane i okomito na most) iz doba austro-ugarske bitne konstrukcije bila je lako uocljiva. Granica uprave, koji su vee davno ponovno razrusile priizmedu staroga dela roosta i nadozidanog na celi .. dosle vode s okolnih strmina. rna bila je jasno vidljiva, povucena u jednoj praKozja cuprija po svom obliku ima jos jednu voj liniji celom duzinom, a posebno se odrazavala osobenost. Cela mosta ne idu para1elno celom svokoso isecenim kamenom duz te linije i razlicitom jom duzinom, vee cine izvesna otstupanja. Dok uztehnickom obradom kamena (mada je ocigledno bio ulozen trud da se postigne isti efekat u povrvodno celo u celoj svojoj duzin; ide pravo, nizvodsinskoj obradi kamena na tome delu). Prilikom na prave uocljiva prosirenja. Ovde nije slucaj kao podizanja ovih ceonih zidova na mostu morala je 20 Prilozeni crtez publikovam u delu: Studien tiber biti pomerena i linija venca sa ogradom na njeBosnien, die Hercegovina und die bosrnishe Bahnen. mu. To naglo skretanje venea u horizontalnom Mitgetheit von Geiger und Lebret. Wien 1873.

z~ntale vee postojecih slojnica praviln-js obradenih kvadera. Ima se utisak da je prvobitna konstru~eija ?pa sva izvedena u onoj prvoj, boljoj vrsti tehmeke obrade, ali su kasnije Ova mesta stradala, pa su zamjenjivana novim rnaterijalom. Naroeito je na levoj obali sa uzvodne strane upadljiva ta kasnija izmena, gde se pored losije obrade kamena nalazi i druga struktura zidanja, nedoslednost slojniea, pa cak i mesanje sa s'edrom (deo sa promenljivim materijalom obuhvata eo," 20 m-).

21

kod drugih vecih mostova koji su dizani na nasoj teritoriji, a pod utieajem istocnjaeke gradevinske koneepeije, gdje su ostavljena prosirenja za sofu ili kapi-kulu na sredini mosta. Ovde se ta prosirenja nalaze na kraju .. Na nizvodnoj str-ani leve obale iznosi samo I m, pocinje tek od prelornne tacke kod kraia mosta i cini ustvari prelaz ka postojecem putu: a kod prosirenja na desnoj obali je sasvim drug; slucaj. Na nizvodnoj strani vee na udaljenosti od 9,7-0 m od temena mosta ono pocinje i u pravoj Iiniji iznosi 7,3·0 m, a duz ograde 7,8D m. Pocinj e, dakle, tacna u -sredini kr uznog olaksavajuceg otvora i ide sve do kraja zidanog dela cuprije. Ovaj izgled prosirenja je dat i kod opisa uporista mosta na levoj obali. Vecina pros irenja na tom krajnjem delu iznosi 2',75 m, sto u odnosu na prosecnu sirmu mosta (eea 4,75 m) Cini prilicno otstupanje. Iz kojih razloga je ovako veliko prosirenje nastalo? Mi danas ne mozemo sa sigurnoscu tvrditi da je oblik neposrednog tla diktirao ovo skretanje kolovoza (mada je na ovaj nacin postignuto da glavna konstrukcija mosta lezi na sigurnoj kameno] podlozi), jar su mozda sasvim drugi razlozi, nekonstruktivne prirode uslovile ovaj oblik. Gornji dec konstrukcije mosta sastavljen je od nekoliko elemenata. Preglednu sliku kako su oni bili slozeni moze da pruzi poprecni i uzduzni presek mosta u temenu. Podaci 0 tome su se dobi1i tek prilikom izvodenja konzervatarskih radova, kada je dizan gornji sloj kolovaza da bi sa doslo do temena odozgo.

6. Injektiranje

svada odozdo

Preko glavnog konstruktivnog elementa, sedrenog luka, cija debljina iznosi 70 em, stavljen je duz iv ica jedan sloj kvadera od vapnenea, debljine 35 em, koji cini ustvari gornju povrsinu fasada. Preka spomenutih lepo obradenih kvadera, nad sedrenim lukom ivicom mosta bile su postavljene kamene ploce vecih dimenzija, pribhzno 75 em. sirine. One SU, ustvari, sacinjavale i profilisani venae na kome je stajala kamena ograda iii korkaluk. Sir inom kolovoza preko sedrenog svoda nasut je tanji sloj peska, a preko njega su postavljene kamene ploce nepravilnog oblika. Velicina kao i debljina tih ploca bila je razhcita. One su izrnedu sebe, bile povezane zeljeznim spojnicama, a zalivene malterom, koji je vee petrificirao, Tim kamenim zalivenim plocarna htela se, po svoj prilici, dobiti bolja izolacija temena od vode. Slicne zeljezne spone spajale su pojedine kamenove i na konstrukciji svoda odozgo. Nemamo tacnog pregleda koliko ih je i na kojim mestima bilo upotrebljeno, jer su se one mestimicno primetile prilikom izvodenja radova na injektiranju svoda s donje strane. Zeljezo se tada jasno ukazivalo kroz i.sprane reske izmedu pojedinih kvadera. Duzina ove kamene obloge zas.itnog sloja isla je duz sedrenog luka od temena i na jednu i na drugu stranu u ukupnoj dusini od oko 5 m. U prosirenirn delovima konstrukcije, iza te obloge a ispod kolovoza je nasip od kamena lomljenika i krecnog maltera, koji se dobro odrzao, jer se pretvorio u cvrstu gromadu, petrificirao je. Kamene place koje su ciriile venae sa spoljne strane su profilisane. Ta profilacija, naravno, nije bogata, ali je sa svoje cetir! slobodne povrslne (od kojih svaka ima duzinu cea 8 em) veoma skladno zavrsava donju ravnu konstrukeijn. Te pioce nisu izmedu sebe nicim povezane.za razliku ad, na pro most a na Bregavi. Na gornjoj povrsini ove profilisane kamene ploce imaju na odredenim razmacima utore u kOje su stavljani zeljezni trnovi· i zalivani olovom, a koji sluze veeoj stabilnosti kamenih ploea na ogradi mosta i ravnom postavljanju njihovom. Ograda je napravljena od istog materijala, kamena vapnenea, rezanog u plocama debljine 1819,50 cm. Poj edini delovi, bloko'li, spaj ani su odozgo utisnutim zeljeznim pijavicama, koje su zalivane olovom. Na donjoj povdini te su ploce imale takode utore za zeljezne trnove, cija je druga polovina bila smjeBtena u odgovarajucim mestima kamenog venea. Stabilnost tih plooa bila )e povecana jos i bocnom ugradnjom zeljeznih i olovom zalivenih trnova. Duz bocnih povrsina svakog kamenog bloka stavljen je jedan a negde ! dva trna. Graditelj se, dakle, pobrinuo da osetljivu kamenu ogradu dobro prievrsti sa svih strana. Interesantan je nacin zalivanja olovom tih bocnih veza, koji Se mogao sprovesti jedino kopanjem uskih kanala u kamenu vise toga ,:::sta, dok je prostor ispod uvucenog trna oblep1llvan

zemljom, kako bi se tecno olovo, sipano odozgo, zadrzalo tamo gde treba. Vis ina ograde iznosi eea 90 em, a duzina kamenih ploca, iskoriscenih u tv. svrhu, krece se od O,55~2,l1 cm. Upotreba zeljezriih spojniea i trnova nije se ogranicila samo na spajanje dva kamena bloka bilu donjoj konstrukciji bilo na ogradi. GraditeJ.j mosta je na tri mesta postavio i jake poprecne ze-

ljezne zatege. Njihova uklestenja su dobro ocuvana i vidljiva i na jednoj i na drugoj fasadi. Na levoj obali postavljene su dve takve zatege, a na desnoj samo jedna. Njihova asirnetr'icnost se moze objasniti istom odlikom cuprije, a moze se pretpostaviti, mada ne i dokazati, da se one usled pukotine na svodu nastale i kasnije, pr.ilikorn neke popravke.

STANJE

SPOMENIKA

PRE KONZERV ACIJE stao. Nizvodna strana ovog olaksavajucsg otvora, kao i olaksavajuci otvor na desnoj obali nesto su manje stradali. Malter iz fuga sedrenog valjka u unutrasnjosti i jednog i drugog kruznog otvora takode je ispao. Komadi sedre su poceli ispadati iz le:gta i pojavile su se velike neravnine. U njima se poceo da razvija neki korov, cak i vece zbunje. Razlozi su veoma jasni zbog eega je ovaj deo konstrukcije mosta, svod tako popustio. Prvobitni nivo gornje povrsine kolovoza kasnijim prepravkama je bio izmenjen. Veliki pad njegov, prvobitno izveden, zamenjen je sasvim neznatnim. Dok se na levoj obali ocituje neznatno povisenjs nivoa, na desnoj obali ono je sasvirn upadno (2,76 m). Preko tog, od strane ljudi podignutog nivoa i bujiea je nanela sa padina okolnog terena veliku koIicinu zemlje, cime, je prvobitnog pada, od temena mosta ka obalama, sasvim nestalo. I dok je ranije sam 0 blik mosta sa bocnirn padovima regulisao i odvod vode sa njega, dovodenjem kolovoza u horizontalni nivo . bilo je to sasvirn onernoguceno. Voda nije vise mogla da otice nastranu, vee se zadrzavala na kolovozu, prodirala kroz konstrukciju, a samim tim i kroz sedreni svod, i stetne poslediee toga su danas postale sasvim ocigledne. Ovo razorno delovanje pojacala je i voda koja se slivala sa ;P8dine brda iznad lev:og krila. Na donjoj pomini luka jasno se vide tragovi vode koja je prcdj.r3laodozgo sa kolovoza, a naroCito na te;"enu svoda gde je konst"ukeija najtanja. Ti tragovi vode, koja se od temena sEvala na obe strane svooa, vide se danas u obliku belih slivnih tragova na sedri i ernih rna vapnencu. Komadi karnena vapnenea, od koga je bila sagradena gornja konstrukdja mosta, ocuvali su se dobro, sem §to su im rubovi mestimicno hili malo okrnjeni. Venae, na kome stoji ograda, na citavoj duzini je saCllvan. Karakteristicno je jedno mesto na njemu izvan srednje zeljezne zatege na levoj obali. Sa uzvodne strane po neravnoj liniji venca i kamenih slojniea ispod njega oseea se izvesno sleganje konstrukcije na tome mestu. Medutim, to sleganje se ne oseca na ivici sedrenog luka pod njim niti na daljim slojnicama boenih redo va kamena. Mozda je ovaj poremeeaj nastao vec prilikom skidanja skele po zavrsetku gradnje, a mo-

Polozaj u kome se Kozja cuprija nalazila u zadnje vreme bio je vise nego zabr injavajuci. Mnoge promene koje su na njoj izazvali ljudi i atmosferske prilike tokom vremena ostavile su nezeljenih posljediea. Zbog razlike u rnaterijalu kao i zbog posebnib mesta ugradenosti toga rnaterijala u samu konstrukciju, prirodno je sto su razliciti delovi pretrpeli nejednaka ostecenja. Donji delovi mosta, izvedeni od vapnenea, koji pretstavljaju nosivu konstrukciju na evrstoj, stenovitoj podlozi, vrlo dobro su sacuvani. Mala ostecenja ove vrste kamenih kvadera koja se nalaze na ivici pocetne konstrukeije luka, a koja se odrazavaju na pukotinama, povrsinskisu toliko mala (u pitanju je svega 4 - 5 komada) da nisu pretstavl.jala problem. Za nas je danas veoma srecna okolnost ta sto je objekat terneljen na lOa 0/0 rnasivnom tlu, aivoj steni, i sto na donjoj konstrukciji mosta nije bilo nikakvih vecih ostecenja, pa su time izbjegnuti i radovi na njima. Ali se vaaan konstruktivni elemenat mosta, svcd, koji je izveden iz sedre, nalazio u dosla Iosem stanju. Usled dugotrajnog delovanja atmosferilija, uglavnom vode, koja se sa kolovoza cedila kroz konstrukciju i posle slivala niz svod, sedra se na mnogim mestima pocela raspadati tako da su nastale izrazite neravnine na citavoj povrBini svoda. Mnogi kvacieri BU popucali, spojnice maltera su isprane., vezivna snaga njegova je prestala, te su komadi postali nestabilni u svojim lezistima i poceli su ispadatL Na svodu su se pojavile i pukotine u uzdliZnom smeru, koje su stvarale utisak da je konstrukcija sasvim ispucala. Te pukotine su se jasno opazale na levoj a manje na desnoj obali. Duzina njihova bila je razlicita. Najvece su bile i do 7 m. To pucanje svoda nastalo je jos raniie i prilikom kasnijih opravki nastojalo se da se zaustavi dalji rad tih rascjepa manjim zeljeznim spojnieama kojima su na vise mesta povezivani sedreni komadi na povrsini. Raspadanje sedre doslo je narocito do izraza na jecinOln delu uzvodne ivice glavnog svoda sa leve strane. Stradali su i potpuno otpali uglovi sa 7 slojeva kamena. JOB veca osteeenja i raspadanja dogodila su se na uzvodnom veneu levog olaksavajueeg otvora, gde je citav venae na duzini od preko 3 m i debljini od 30-50 em potpuno ne-

22

23

zda je rezultat neke kasnije popravke. Pre ce biti da je one prvo, jer bi popravak konstruktivnog dela na tome mestu morao da se ocituj e j os u nekim izmenama, poglavito na svodu, kojih, medutim, nema. Veliko ostecenje je na mostu pretrpela i kamena ograda. Do zadnjeg rata ona je bila dobro ocuvana mad a nije iskljuceno da je :bilo ranijlh popravaka i izmena dotrajalih delova na njoj. Tom prilikom je mogIo da dode do nekih izmena, bilo da su sarno pJombirana ostecenja (to je ucinjeno na 5-6 mesta, koja i danas dobro drze), bilo da su izmjenjeni neki komadi, sto medutim, nije danas lako uociti. Tokom II svetskog rata ona je dosta stradala tako da je ostala sacuvana sarno polovina potrebne duzine. Od ograde na uzvodnoj strani ostalo j e 20 kamenih ploca u ukupnoj duzini od 23,05 m. Sacuvane su u nizu sarno sa ispu-

stom jednoga komada. Na nizvodnoj strani mosta situacija je mnogo gora. Tu je ostalo sarno 13 kamenih ploca u jednome nizu, sto iznosi 13,20 m, Kao sto se vim, saeuvani delovi su oko temena na jednoj i drugoj strani, dok su delovi prema krajevima stradali. Kolovoz mosta bio je say nasut zemljom tako da se kaldrma na njemu nije videla (cak ni gornji sloj kaldrme na desnoj obali). Na levoj strani niveleta mosta je bila potpuno horizontalna, a kod prelomne tacke levoga krila bila je cak uzdignutija od temena. Na desnoj obali je postojao pad od 2,1°/0, koji u poredenju sa ranijim padom pretstavlia sasvim neznatnu kosinu. Bas zbog dugog nedostatka ove upadno kose nivelete dosla je osnovna konstrukcija mosta u danasnji nezavidan polozaj.

Radovi su pocelt na temenu mosta i odvijali su se simetr'icno po du:i:ini ka levom i desnom krilu. Stara originalna kaldrma ukazala se kod temena vee na dubini od 15 em. Kako se dalje otkopavao ovaj nasip, otkrivao se i nastavakte kaldrme i s jedne i s druge strane. Na desnom delu mosta ukazala su se dva sloja kaldrme: gornji sloj, koji je stavljen posle onog nadoziOivanja, koji jer:ore. metio i sam izgled mosta, i donji sloj originalne kaldrme, postavljene prilikom zavrsetka gradnje. Kasniji zemljani nasip, bez nadzitka, koji je u temelju pokazao debljinu od 15 ern, povccavao se sto se islo krajevima mosta. Tako je on na levoj obali na mestu prelaska sputa na konstrukciju mosta iznosio 52 em, a na desnoj obali na tom istom mestu 43 cm. I dok se na Ievoj obali sa snizenjem nivoa kolovoza na ovoj koti stala, jer se doslo do stare kaldrme, na desnoj obali to niie bilo moguce provesti, jer se pod kasnijom kaldrmom nalazio veliki sloj zemlje donesene iz vee poznatih razloga. Kako bi se doslo do prvobitne niveJete mosta i stare kaldrme na desnoj strani, mora'o je biti uklonjeno sve iznad nje. Taj donji nasip na desnom krilu mosta, gde je bio najvisi, iznosio [e 2',76 m, sto je u vertikalnom smislu pokazivalo ukupno povecanje od 3,19 m u izmeni nivoa navise. Uklanjanjem tog ranijeg i kasni'eg nasipa sa mosta skinuto je u prvom slucaju 71,80 m", a u drugom slucaju 27,20 m3 zemlje, sto ukupno iznosi 99,00 m3. Proracunato u tone, iznosi 178,20 tn sto je u velikoj mjeri smanjilo prltisak, bolje reel uklonilo nepotreban visak tereta, pojacan jos i tezinom kamenih zidova sa strane, koji su pritiskivali konstrukciju masta. Stara kaldrma do koje se ovom prilikom doslo pokazala je tek sada svoje odlike. Radena je sva od kamena tesanca, razltcitih nepravilnih dimenzija, ali, svi komadi odozgo imaju ravno gaziste21.
21 Za gomji sloj, moviju kaldrmu, hili su upotrebljeni obluci 'vecih dimenzija i neravnije gornje povrsine. Taj noviji slo] kaldrme kasnije je koristen za uredenic gormje povrsme prilaza ka mostu ca ovoj obali.

7. Karner» dozidak, zemljani nasip i nova kaldrma na desnoj strani

PROGRAM

KONZERVATORSKO-RESTAURATORSKOG

ZAHVATA

injektiranje svoda pocelo se od temena i vodilo se simetricno prerna krajevima u citavoj sirini. Ranije predvideno eventualno skidanje zeljeznih spojnica, koje su od ranije drzale raspadnute i rasklimane komade kamena, zbog velikog ostecenja navedenih komada, nije mogio da dode u obzir. Da su ovom prilikom skid ani ti vezovi, vee; deo tih, sada oslobodenih komada, bilo bi nuzno izmeniti. Da ne bi do toga doslo, spojnice su ostavljene i pored njih kao i preko njih vrseno je inj ektiranj e. Do izmene nekih kornada kamena ipak je moralo doci, i to na levoj obali. Izmenjeni su sarno ivicni komadi koji su od atmosferilija i vode koja se eedila odozgo toliko stradali i raspadali se, da praktieno vise nisu pretstavljali jednu homogenu celinu, vee trosnu, neravnu povrsinu, koja kao takva na OVOm vaznomo mestu svodne konstrukcije nije mogla da ostane. Ne samo iz estetskih vee ; iz prakticnih razloga morala se postici ravna ivica luka, Ovom prilikom izmenilo se sarno 7 komada sedrenih kvadera na uzvodnom delu levog kraja svoda. Posle injektiranja svih otvora na svodu ostale su mestimicno siroke, a uopste vrlo nejednake fuge koje su posle susenja, kao i preostala povrsina kamena izmedu njih, bile 1'iseene zeljeznim cetkama. Ovakav princip rada pri injektiranju bio je primenjen i na kruznim olaksavajueim otvorima, Cija je ugro:i:enost bila iste prirode kao i kod glavnog svoda, staviiie sedreni Iuk u spomenutom otvoru pri levoj obali, srazmerno njegovoj velicini, ugrozeniji je bio od svega ostalog. Posle injektiranja svih slojniea i zamene ovde unistenih ivicnih komada sedre bila je zavrsena ova nu.zua predradnja i omogueen prelaz na druge konzervatorske radove na gornjoj povrsini mosta. D' tim radovima na kolovozu, a da bi se doslo do konstrukcije svoda s gornje strane. pocelo se prvo sa uklanjanjem kasnijih zemljanih nanosa.

Kao sto se iz prednjeg vidi, pomenuti objekat se nalazio u veoma losem stanju, a narocito glavna konstrukcija svoda, te su organizovani radovi na njegovom spasavanju. Da bi se ovaj zadatak uspesno obavio i da bi se pored dovodenja u ispravno stanje obezbedila i sigurnost ovog objekta na duzi period, nuzno se nametalo resenje nekoliko glavnih problema koji su imali za cilj zastltu od daljeg propadanja i davanja izgIeda mostu kakav je on ranije imao. Planovi zahvata sveli su se na nekoliko najvaznijih tacaka: 1. Zastita konstrukcije mosta od daljeg stetnog prodiranja i zadrzavanja vode u njoj, koja bi se osigurala postavijanjem propisne i ekonomiena izolacije na svodu. 2. Konzervacija svoda koja bi se sproveia jektiranjem s donje i gornje strane. in-

3. Rusenje kasnijeg dozitka na desnoj obali, da bi se objektu vratio prvobitni izgled, a cims bi u isto vreme bic zadovoljen problem boljeg i sigurnijeg njegovog odri';avanja u buducnosti. 4. U vezi sa prethodnom tackom, potrebno je bilo i nivelisanje prilaza od desnog kraja mosta do glavnog druma;

5. Postavljanje odvodnih kanala koji bi sprovodili povrsinsku i procednu vodu s uzvisenog zemljista na levoj obali kao i daljeg prilaza na desnoj, i time Onemogueili dalje prodiranje u konstrukciji; 6. Uredenje fasade; 7. Radi efektnog uoblieavanja spoljnje slike objekta pristupilo bi se, same u jednoj taeki, principu restauratorskog zahvata, a taj je postavljanje kamenih blokova u ogradi i na onim mestima na kojirna je ona bila ostecena. Da bi se utvrdila stabilnost konstrukcije, kao i da bi se opr-avdao predvideni nacin izvodenja planiranih radova, nuzno je bilo pre pocetka izvrsiti staticko ispitivanje naponskog stanja u svodu. StatiCki proracun pre pristupanja izvodenja rna kakvih promjena na mostu pokazao je da se predvideni zahvati mogu izvrsiti, ali uz veliku predostroznost, narocito pri skidanju nasipa i nadozidaka. Zato se prvo morale postici saniranje sedrenih komada kamena na citavoj povrsini svoda, jer njihova trosnost i ispranost resaka nije nista dobro obeeavala prilikom iznenadnih vecih udara Hi poremeeenosti ravnoteze na njima. Ta konsolidacija povrsine svoda odozdo pretstavljala je pocetak rada na konzervaciji mosta.

IZVODENJE

KONZERVATORSKO

RESTAURATORSKOG

ZAHVATA

Predvideno ojacanje svoda postiglo se ubrizgavanjem cementnog maltera u spojnice i pukotine na citavoj povrsini intradosa. Ubrizgavanje cemementnog maltera trebalo je izvrsiti pneumatskim putem pomoeu torkret aparata. Medutim, kako izvodac nije mogao za ovaj posao da nabavi spomenuti aparat, to se punjenje otvora vrsilo pa-

zljivim rucnim radom, sto je, mada ne u potpunosti, ipak dobro zamenilo pneumatsko punjenje. Pre injektiranja svoda malterom izvrSilo Se prethodno ciseenje spojnica i obilno kvasenje kvadera, kako bi se postigla sto veea prionljivost maltera za zidove kamena i kako bi se osiguralo dovoljno vlage za vreme vezivanja cementa. To

8. Izgled desnog cela mosta u toku skidanja Illasipa

25

nastaloj niveleti. Premeravanjem kolovoza stu i okolnog terena utvrdilo se sledece:

na mona levoj

glo da bude veliko, najvise nekoliko desetina centimetara, sto u biti ne bi izmenilo njegov izgJed. Da hi sproveli planirano ucvrscenje svoda odozgo i postavljanje propisne izolacije po celoj njegovoj duzini pristupilo se uklanjanju stare kaldrme; i taj se posao opet poceo od temena. Pod kaldrmom i malim slojem peska, u koji je ona postavljena, nadene su one velike ploce od .pritesanog kamena razlicitog oblika koje ne prijanjaju sasvim jedna uz drugu, ali koj e su mestimicno povezane zeljeznim sponama. Ovaj sloj kamenih ploca, koji cini glavnu konstruktivnu celinu vise svoda, veoma je dobro ocuvan. Kad su se te ploce digle, ispod njih se ukazala gornja povrsina sedrenog sloja, pokrivena tanjim slojern peska, Gornja vidljiva povrsina svoda pokazala se nosto boljom no sto je bila sa donie strane. Ovde su se, kao sto je ranije receno, ukazale zeljezne spojnice koje su dr-zale kvadere u svodu sa gornje strane. Malter, kojim su bile zalivene fuge svoda odozgo, petrificirao je i sasvim cvrsto drzao povrsinu na ovoj strani. Zbog takve situacije otpala je potreba injektiranja svoda odozgo, kako se pri planiranju zahvata mislilo da ce biti potrebno, Predvidalo ee i sa ove strane zalivanje fuga retkim cementnim malterom da bi se postiglo prodiranje kroz otvorene reske u sedri do donje povrsine, cime bi se dobila puna cementna penetracija ekstradosa. Prilikom otkopavanja ustanovljeno je da je ovaj predvideni zahvat sasvim suvisan, i probno izvadeni karneni blokovi nad svodom vraceni su natrag na svoja mesta i povezani na svoj ranije opisani nacin. Tako je rascisceno ovo osetljivo pitanje stanja gornje povrsine svoda, koji se pokazao sasvim sjguran za dalje izvodenje radova na njemu. Uklanjanje kaldrme, koje je pocelo na temenu, nastavljeno je u celoj duzini kolovaza do samih pocetaka mosta na jednoj i drugoj strani. Preko te granice se u isto vreme nije isla, jer se zurilo da se zapoceti radovi izvedu pre eventualnog pogorsanja vremena. Na ovako otvorenu konstrukciju mosta nije bilo pozeljno da padne vodeni talog, pa ni u maloj kolicini, jer zbog zacepljenja izlaznih otvora na donjoj strani, say bi se morae zadrzati u konstrukciji, sto hi bilo veoma stetno. Zato se brzim tempom radilo na uklanjanju kaldrme i pripremanju materijala za postavljanje izolacije preko citavog kolovoza.Postavljanje izolacije na rnostu, sto je nesumnjivo bio glavni zadatak u spasavalackim radovima na ovorne objektu i njegovom spasavanju za buduca pokolenja, vrseno je ovim redom: Velike i povezane kamene ploce, koje su cinile glavni hod mosta, bile su ociScene od zemlje i drugih nepotrebnih stvarL Zatim je preko njih, i popunjavajuci izvesne praznine medu njima, preVlieen prvi sloj zastitne obloge, debljine ;}-10 em gustog cementnog maltera. Po njemu je izvucena
12,

1. da maksimalni proeenat pada puta obali Miljacke do mosta iznosi 17,40/0;

9. Presek konstrukcije

u temenu mosta

Kad su se tako rascistil i kasniji nanosi sa kolovoza, postavilo se kao glavno pitanje donosenja resenja da li da se objektu vrati njegov prvobitnl izgled Hi da se zadrzi kasniji nadozidak. Po prvoj alternativi, kad bi se nadozidak skinuo, jer on u svakom slucaju nije nastao kad i ostali deo rnosta, vee kasnije, trebalo je tacno odrediti mogucnost daljeg koriscenja objekta u saobracajne svrhe za zaprezna kola i motorna vozila po novonastaloj niveleti puta. Druga alternativa, da se zadrzi nadozidak, dosla bi u obzir samo u slucaju kad bi se utvrdilo da je ova dogradnja nastala samo nesto kasnije od postanka mosta, ali svakako jos za vreme turske uprave u ovim krajevima. Time bl se objasnila nemogucnost koriscenja mosta u prvobitnoj verziji i iziskivanje potrebe jos u tom dobu za izmenom njegovorn, a ta hi izmena irnala vee istoriski karakter i ne bi se smela dirati. Ova pi.tanje je ostalo otvoreno u predvidenorn planu rada na ovome mestu kako bi ga za jedno Hi drugo resenje potkrepile i cinjeniee do kojih bi se doslo tokom otkopavanja na samome dozitku.

2. da stara niveleta kaldrme na desnoj strani mosta, kaja hi se ost.varila rusenjern dozitka, ima maksimalni pad od 15%; 3. da nova niveleta puta na desnoj obali MiIjacke, koja bi u torn slucaju cimla prelaz od rnosta do glavnoga druma, iznosi cca 10%• Na osnovu gornjih podataka doslo se do zakljueka da povracaj nivelete mosta u njen prvohitni polozaj i davanje nove nivelele prilazu do glavnoga druma ne hi hili smctnja normalnom odvijanju saobracaja preko mosta. Tako je bilo reseno to pitanje 0 uklanjanju kasnijeg nadozitka u prilog prve alternative, te se pristupilo rusenju njegovom. Kada je zemljani nanos na kolovozu vee bio skinut prislo se rusenju ovih bocnih zidova. Da hi se do njih doslo, rnorala se skinuti postojsca ograda na tim mestirna kao i venci pod njom. Ta stara kaldrma i venci su pafljivo skidani i cuvani, a kasnije ponovo ugradeni na svoja mesta. Zidani dozidak je sa obe strane na desnoj obali srusen, i nivo mosta na ovom delu je dobio svoj predasnji, skoro zaboravljeni oblik. Slika mosta u celini je delovala sasvim drugacije, Iepse i vitkije. Posle uklanjanja svih tragova kasnije nadogradnje postavljene su odgovarajucs kamene ploce venca na svoja mesta. Na levom delu mosta sem uklanjanja kasnijeg zemljanog nanosa, koji se nalazi preko kaldrme u iznosu od 36,80 m3, nije vrseno nikakvo snizenje nivoa mosta. Ostavljen je nivo kolovoza u nadenom polozaju, jer do tacnoga stanja se ne bi moglo doc; zbog izmene bocnih kvadera vapnenca na Iasadi koji su izvrseni prilikom jedne ~anije popravke i cime je uklonjena vidljiva granica tog povisenja, koja je, srecom, bila sacuvana na desnoj obali, Na lev om delu to povisenje nivoa nije mo-

11. Postavljanje

cemerrtne kosuljtce

Postavljanje Izolaclonc kosuljice

Kako je vee ranije objasnjeno, takva izmena nije bila potrebna u tursko doba; otkopavanjem na lieu mesta dokazano je da je nastala tek za vreme austro-ugarske uprave. To dokazuje nacin gradenja, tehnicka obrada kamena, oblik kaldrme i crtez, raden pre 1873 godine, sto je islo u prilog skidanja dozitka. Pronalazak dokumenata u sarajevskom Dri..avnonl arhivu sarno je potkre-pio gomje tvrdenje. Ostalo je samo ispitivanje mogucnosti nOTmalnog odvijanja sao.bracaja po novo

10. Velilre ploce u konstrukciji kaldrmom

mosta pod starom

13.

Postavljanje

ograde

27

glazura, a nakon stvrdnjavanja natopljena je resitolom. Preko ovog sloja izveden je vruci premaz bitumena s istovremenim polaganjem jute (sa preklopima od 20 em). Po ovame je postavljen jos jedan, isto tako tanak premaz bitumena, pa sloj krovne Ijepenke (sa preklopima u istoj sir'ini, ali pomerenim iu odnosu na donji red). Preko ovoga postavljena je tanka eementna kosuljica, debljine cca 1-2 cm22• Posle postavljanja ovih zastitnih slojeva ostalo je bilo jos sarno postaviti kaldrmu i radi svake sigurnosti i nje, i nove zastitno podloge pod njom zaliti je bitumenom. Time je glavni zadatak oko spasavalackih radova na mostu bio zavrsen, Trebalo je, medutim, okoncati i sve radovs, koji su u meduvremenu vee bili zapoceti na drugim delovima. Da bi se sprecilo dalj e ostecenj e vee malo nacetih ivica karnenih kvadera na fasadama mosta, sprovedeno je Ciscenje i figuranje nastalih resaka izmedu kamencvas'. .Slojnice su po zavrsetku jos i cetkane zeljeznim cetkama, tako da se danas skoro i ne primecuje ovo ispunjenje, sern na rnestima gde su otvori bili nesto siri, Ovim naeinom je bila ocetkana citava fasada mosta da bi se sa kamena skinuo sloj prasine i povratila mu se
22 U ovome radu velika pazrija se obratila kvalitetu bitumen a i njegovorn nanosenju. Tezilo se postizavariju sto tanjag premaza, stoga [e topal nanosen i tanjen specijalnim ravnjacarna. Pri ovome poslu je vaZino bilo podesiti krajeve izclacije u odmosu na bocne kamenove, koji cine venae duz ograde mosta, kako se me bi desilo da na ovtrn mestirna ostanu mali propustt, koji bi dozvol.ili ponovmi ulazak, rna i mimimalrrlh kolicina vade u konstrukciju pod izolacijom. 23 Slojnice su Ispunjavane, u nedostatku belog cementa, obicntm cementorn, kome je dodavana bela boja, kako se ne bi -uocavala razlika u boji fuga sa ostalom bojorn kamene fasade.

prvobitna cistoca i boja. Na bocnim fasadama je postignut na ovaj nai'in zeljeni efekat, ali na donjim slojevima ovoga kamena, ispod svoda, to se nije moglo postici, Preko ovoga dela ugradenih kamenova dugo vremena je klizila voda, koja ie prodirala kroz povrsinu i cedeei se kroz konstrukciju i gornji deo svoda stizala dovde, ostavljajuci tamne pruge na belom kamenu koje se sada, sarno delovanjem ostrih cetaka, ne daju skin uti". Posle zavrsetka radova, koji su se izvodili na samoj kanstrukciji mosta, preslo se na planirane zahvate na prilaznim stranama ovoga objekta. Ti poslovi su sadrzavali velike zemljane radove, jer [e i na jednoj i na drugo] obali, posle vracanja prvobitnog oblika mostu, trebalo ukloniti velike nanose zemlje, mnogo vece no sto je to bio slucaj sa nasipom na kolovozu objekta. Morao se sada izravnati nivo prilaza sa snizenim nivoom mosta. Da bi se sasvim eliminisalo delovanje eventualnih kisa, poeelo se s radovima prvo na levoj obali. Skidanje zemlje je isla od kraja mosta pa dalje duz puta, koji je ovde odmah poceo sa kosinom prema brdu. Kao sto smo rekli, debljina zemljanog nanosa na prelomnoj tacki ovoga cela mosta iznosila je 52 em i srazmerno je opadala u daljoj duzini puta, tako da se pokazalo da je prelomna tacka na ovom delu bila najviSe nasuta. Pri ovom kopanju moralo se iei u duzinu od 12',00 m, kako bi se uklonio sav kasniji nasip sa eve, dobro oeuvane deonice puta. Tom prilikom je otkriven kanal na spoljnjem zavijutku puta, kojirn je regulisan odvod vode. Kanal je bio zacepljen i nanosom izravnat s ostalom visinom kolovoza, te nije sluzio svojoj nameni. Duzina ovog kanala do akumulacionog otvora na samom pocetku iznosi 28,50 m, a sirtna cea 60 em. Potjece iz novijeg vremena. Na krajevima kalovoza mosta, ispod izolacije postavljene su odvodne cevi za vodu, koja bi eventualno prodrla sa prilaza i stigla do ove tacke u konstrukciji. Velika kolicina zemlje na desnoj obali, koja je sluzila kao prelaz od glavnoga puta ka mostu, zbog novonastale nivelete morala se uklanjati. Sa,' ovaj suvisni sloj je skidan po predviaenim etaparna. U ovim radovima vodilo se racuna 0 potrebnoj duzini pregibnih linij a, kako bi se omogueila normalna komunikacija za vozila kojima ce biti dozvoljen prelaz preko mosta. Da bi se gornja iviea prilaza sastala sa glavnim putem, i ne sarno sastala nego i ostavila prostrani plato za buduci smestaj vozila, to se nagib nivelete postavio u tri ravnine. Dva krajnje su bIage, imaju cea 8%, a srednja je vee a i na njoj nagib iznosi 11%. Time je i na ovome prilazu ostvaren blazi pad no sto je to bio slucaj sa prilazom staroga puta na suprotnoj obali. Kolicina zemlje, skinuta do predvi24 Uspesan efekat bio bi ovde pistignut sa sO!Oom kise1inom, cijoj upotrebi se, medutim, !l1ije htelo pristupiti zbog njenog steimog delovanja.

dene nivelete, iznosi 523,9.0 m~~ sto zajedno sa ranije skinutim nasipom na ovaj obali Cini 612·,90 m-', I na ovoj strani pod donjim nanosom zemlje izvan krila mosta pronadena je stara kaldrma u duzini od 3,00 m, Kako je u prilicnoj meri bila ostecena i tvrdo nabijena zemljom, to se morale izvaditi, pretresti i opet sloziti u duzini od 2,00 m. Stara kaldrma na prilazu pokazuje da su na ovaj nacin i starr graditelji osiguravali prilaz mostu i postizali zeljeni efekat u tehniekom, estetskom i higijenskom smislu. Ivicom novoizgradenog prilaza podignut je zid sa jednim licem koji osigurava nasip, s uzvodne strane. Posle zavrsetka radova slo se zalivanju kaldrme u citavoj duzini, na prilazima mosta prispecijalnim bitumen om

Ukupni troskovi za navedene su: 2,861.249.Din. rasporedeni 1. Izrada su ovako: skele svoda (fugiranje

radove

iznosili

523.741.253.700.1165.100.-

2. Injektiranje

3. Uredenje fasade i cetkanje)

4. Iskop zemlje sa mosta i prilaza kao i rusenje kamenog zida na mostu 5. Dizanje kaldrme izoIacije kamenog na mostu venca i

536.178.16.761.813.800.441.420.-

6. Postavljanje 7. Postavljenje ograde

Pored opstih konzervatorskih nacela, primenio se, kao sto smo rekli, i pr incip restauracije .samo u jednom vidu: dometanjs kamenih blokova ograde na mestima gde je ona bila unistena, Postojeca ograda je iznosila samo 36,25 m, a ukupna duzina ograde na mostu, posle njegovog vracanja u prvobitni izgled, iznosi 76,80 m. Kao sto se vidi, preostala je nadopuna od 40,55 m duzine. Na postojecim blokovima kamena zalecena su ostecenja bilo povezivanjem zeljeznim spojnicarna, bilo plombiranjem belim cementnim malterom. Potrebna duzina novih blokova za gradnju bila je nesto manja od predvidene, [er je tokom radova pronaden izvestan broj odvaljenih komada u koritu reke ispod mosta, koji su bili izvadeni, ocisceni i opet upotrebljeni. Svi elementi za tu restauraciju su bili poznati, a nalazenjem delova stare ograde bilo je reserio jedno vaZno pitanje, pitanje izgleda krajnijh krilnih (zavrsnih) komada, od kojih nijedan nije bio sacuvan na svome mestu25. Novi blokovi u ogradi za koju se kamen vadio iz rnajdana u Hresi, nisu osiguravani na sve nacine kao star!. Sem zeljeznih trnova, uklopJjenih u odgovarajuce rupe i zalivenih olovom sa donje strane, kao i zeljeznih spojnica, zalivenih olovom sa gornje strane, bocne veZe nisu postavljene, ali to malo otstupanje ne smeta punoj konsolidaciji. Svi navedeni radovi zapoceti su god. 1956, a dovrseni iduce, 1957 go dine. Te radove je izvela Zemljoradnicka zadruga >,FIresa«, a finije klesarske radove klesari od Imotskog u okviru te Zadl'uge. Nadzorni organ i rukovodilac radova na izvrsenju asanacije objekta, povraeaju njegovom u prvotni oblik i uredenju neposredne okoline bio je ing. Alija Bejtie, arhitekta Zavoda za zastitu spomenika kulture u Sarajevu.

8. Uredenje prilaza mostu sa obe strane 110.549.U gornjim troskovirna participiralo je Izvrsno Vijece NRBiH sa Din 2,103.000.-, Gradsko vijece NOS Sarajevo s 700.000.- Din., a ostatak od 58.249 dao je Zavod za zastitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NRBiH iz svoga budzata. Danas vee izvedena opravka Kozje cuprije .na savremenim konzervatorsko-restauratorskim principima ne pretstavlja same spasavanje jednog znacajnog kultur'no-istoriskcg objekta u neposrednoj blizini Sarajeva, vee i pocetak radova na uredenju ovoga dela doline Miljaeke, koja ce u doglednoj buducnosti izmeniti svoj lik. Ovo mesto je ranije bilo omiljeno izletiilte Sarajlija, a potrebu ljudi na njemu su zadovoljavala i dva ugostiteljska objekta, podignuta po jedan sa svake strane most a, kojih danas vise nema.

14. CDlei moota iz pre 1873 godine

~5 Nadeni krajnji komadi kamena, za koje se moze pretpostaviti da su origiJnalni ili da su kopije ooih prvOb.itnih (analognih primera ima), imaju dye ugaone koslne u prelazu izmedu gonnje i biene povrsine.

15. Izgled mosta i okoline posle konzervacije

Zato se moze pozdraviti inicij ativa za uredenje kompleksa oko Kozje cuprije. Projekti, koji su izradeni u tu svrhu kao ideja na Tehniekcm fakultetu u Sarajevu26, sadrze radove gradevinskog parkovnog i hidrotehnickog karaktera. Prirodno, da ce se prilikmn izrade definitivnog projekta i realizacije voditi racuna 0 primarnom objektu na

ovome mestu, Kozjoj eupriji kako se mcim nebi narusila skladna uklopljenost njegova u okolni pejsaz i njegova domiriirajuca funkcija na ovom rniestu u dolini reke. Planirani objekti, uglavnorn zabavnog karaktera, izveli bi se jednostavno od laganog rnaterijala i bili bi skromnih razmjera,

JELENA

VANDROVSKA

PRILOG

PROBLEMIMA

PRAKTICNE

RESTAURACIJE

SLIKA

CONTRIBUTION

AUX PROBLEMES

DE LA RESTURATION

PRATIQUE

16 Projekat

uredenja doline reks

Miljacke u neposredno] okolini mosta

RESUME

Kozja cuprlja - un vieu pont sur la riviere de Miljacka, est un de reprcsentants des anciennes construenons elevees aux temps du gouvernement turque, Il fut construit sur un bras de In voie menante vers Constantinople et reliante autrefois Ia Bosnie avec Ies oavs .o1"100ta1s oisins. v -~ Dans la partie historique sont presentees Ies donnees qui nous permettent de preciser la date de la construction qui tombe au commencement du XVleme steele. D'apres Ies autres inscriptions 00 volt qu'en Xv'Hl eme et en XfXerne steele il y avait beaucoup de ce pont, qui fut detruit it cose d'mdes atmospherfles. Il y soot cites ensuite Ies historiques et les usages populaires lies a cet objet et a la place- de sa position. Les caracterfstlques de Ia construction sont presentees par Ia description detarllante de tous les elements graves, des detaux architectoniques, de la mode de Ia construction aussi que les conditions des formes. La description cootient tous les changements devenus a case des reparations de ce pont, surtout la derniere, cutee vel'S 1a fim du XIXeme sleele, quand il y change Ia forme de sa partie supe-rieure.

Dans la description de son etat .d'aujourd'hui l'auteur constate un grand de-gat de sa construction provoque par les changements executes sur ce pont au cours de la derniere reparation. II y fut alors souleve Ie niveau de Ia cote droite au but de son nivelement avec Ia chaussee nouveau-tracee. L'auteur y presente aussi des autres degats provoques par la dent temporelle. En desiramt de defendre ce monument historlque de la detruiticn continuelle I'Ieistltut de la protection des monuments histor iqus a Sarajevo y mena Ies entreprises de la conservation et dun part de sa restauration. Il fut elabore un plan de traveaux qui devaient y etre executes et i 1 fut donne la description detaulante de ses traveaux. Sauf une action de sauvetage, qui tentalt de consolider In construction detruite, il y rurent des efforts d'erupecher Ia nulsible penetration d'eau en y placent I'Isolatlon sur sa surface. Enfin au debut de completer cet objet on lui a retourne son ancien aspect, en ecartant les constructions du nivellement ajoutees plus tard, qui dimmuaient Ia valeur estetique de ce monument. Cette entreprise de sauvetage repre&ente Ie commencement de la regulation de la vallee de la riviere de Miljacka pres de Sarajevo.

U ovorn prilogu saopstavarn poneka iskustva iz oblasti konzervacije i restauracije stecenaza vreme boravka u Majstorskoj skoll prof. Dr. Ajgenbergera pri Akaderniji likovnih umetnost u Becu.' U radionici navedene Majstorske skole vrSe se konzervacija i restauracija uljanih slika Ina platnu, slika na drvenoj podlozi i drvenih skulptura, U sastavu r adicn.ice nalazi se stolarsko-pozlatarsko odeljenje, Potrebne hemijske analize vrse se u laboratorijumu akademije. Ne primenjujs se rendgensko snimanje.2 Sama radionica poseduje izvanredne prese velikih dimenzija za rantoalaz, hladno peglanje slika i ispravljanje dasaka. Od prirucnog materijala Interesantna je peglica koj a se upotrebljava za presovanje i zapeglavanje manjih partija i potklobucenjas. Interesantni su pojedini postupci i recepti, koje ova radionica upotrebljava 1<ako pri intervenerjama na zastitl drveta kao podloge, odnosno
1 Pravo na ip'rijem u Mujstor-sku skolu imaju diplomirani student! Akademije likovnih umetnosti. Specijalizacija traje pet godima. Pored glavnih predmeta iz materije konzervacije i restauracije slusaoci su obaveznr da izuce i dva pornocna zanata: stolarski i poalatarskt. Po aavrsentm isp itimu dobij a se zvanje majstora-restaurutora. ~ Prof. dr. Ajgenberger je rnislienja da rendgenski zraci stetno uticu na ooj ekte. Taj stav prof. Ajgenbergera donekle je usamljen, posto se, nape, u fctolabor-ator-lji Luvra stalno upotrebljava specijalno kcnstruisani rendgenski aparat, a to je praksa uoblcajena i u mnogim drugirn velikirn radicnicama Zapadne Evrope. 3 Rukovodilac becke radiontce zastupa rnfsljemje da prednost njihove alatke leii u tome sto, blagodareci svom obliku. ravnomerno deluje na piktocalni sloj i ne utiskuje se 'l1 njega. Ova pe'glica :znatno se razlikuje od onih koje ose upotrebljavaju u nekim na.sim raaionicama, a ciji je gipsani odliv prenet iz restaturaoorskog ateljea pri Akademiji nauka u Q:agrebu. Za razliku od elektricnih peglica sa ugradenim l'egulatorom konstantne temperature, koje poseciu.i'll restauratorski ateljei u Luvru, stepen zagrejavanja alatke BeCke radionice 5e kontrolise na nrimitivan naoin: peglica se zamace u hladnu vodu dok zagrejani metal ne prestane da cvrci i tek onda 5e pegla.

sredstva uoblicavanja Iikovriih restauraciji slika na platnu+, U radionic] slovi: izmedu drveta ostalog

dela, vrse

tako

i pri po-

se sledeci

I. Ucvrscivanjr, delova,

i nadoknadivanje povijene pikturalnog

otpalih daske sloja. -

II. Impregnacija i ispravljanje naslona slike. III. Injektiranje IV. Fiksiranje V. Regeneracija VI. Kitovanje. VII. Upotreba ostecenih i zapeglavanje jako trosne slike, sloja. bojenog

japanske hartije pri podlepljivanju mesta na platnu.

POSTUPAK

I RECEPTURA I.

U slucaju kada j e daska vise ostecena nego sto se moze nadoknaditi kitom, ali ne toliko da bi se moralo umetati parce drveta, pribegava se upotrebi mase koja se moze prethodno i armirati sa par tankih eksera bez glavica, ukucanih u dasku i omotanih jutom, Masa se da formirati i veoma je elasticna i otPOI1!1a.

26 Rad stude-nata arhitekture IV. godine po inicijativi i pod rukovodstvom prof. ing.Juraja Neidhardta,

.

4- Prt nabrajanju procedura nije spornenuta transpozicija jer iprofesor Dr. Ajgenberger je protiv tog postupka, On je rnisljenja da nikada nevi rnaterijal ne moze da se uskladi sa starim, te ce n€'lni..'10vno dod do negativnih pojava. Taj stay restaurator-majstor Marija Krigl potkrepl,iuje konkretnim primerima iz prakse ai'eljea KUNSTHISTORISCHESMUSEUM-a gde je izvedena transpoz.icija, lPosle izvesno,g- perioda mirovanja, dala loSe rezultate. Nasl<prot tome odgovorni restaurater ateljea u Luvru Mr. Aubert, nn osnovu arhivskih podataka koji jos iz XVIII veka i liCnog illkustva, tvrdi d. transpozici.ia sasvim pozitivna procedura uz uslov da materijal i izvodac budu :prvoklasni.

3U

31

RECEPT

MAsE Kolofonijuma

I.
2 dela Cinkvajsa Francuska kreda Mastikslaka Voaka 4 3 Terpentina

RECEPT

MASE 1 dec 1

1. Deo

Francuske
Cinkove

krede bele uprahu (cinkvajsa) drveta od mekog

1 dec

Slern krede
Pigmenta po potrebi Rastvora celuloze toliko, Cinkvajslajma 3 dela 1 Kolofonvoska Rastvora alkidala da masa bude vlazna ,/, 2 kapi 2

Prosej ane pilotine

Svezeg gipsa Pigmenta po potrebi. To se sve proradi delu smese,

sa malo vode i doda drugom Rastvora II. Deo ri'bljeg Iepka

II.

Lepak se priprema na sledeci nacin: jedan dec lepka potopi se u deset delova destilirans vode da nabubri preko noci, Sutradan se rastopi u vodenom kupatilu i procedi.t? Metil celuloza (bez soli) upotrebljava se u veliko mdelu recepata umesto ciste vode kao preventivno sredstvo protiv plesni i parazita, Rastvor Be spravlja na isti nacin kao i riblje lepilo, s tom razlikom sto se na jedan i po litar vode uzima 50 grama metil celuloze. EMULZIJE

Rastvora celuloz€
Kolofonvoska 2 dela 1 Alkidala u rastvoru Cinkvajslajma Celuloze u rastvoru Kololonvoska II Da bismo po mogucnosti zastitili dasku-nosioca slike od stetnih posledica promena temperature i vlage, mi je impregnirarno bez obzira na to da li je ravna iii se vee pogrbila. Verzo slike se vise puta premazo emulzijom (dok pije). Rezultati ove procedure cesto puta su zapanjujuei", RECEPT Rastvora celuloze ZA IMPREGNACIJU 1 dec 1 IV.

Preporucljivo je upotrebljavati uvek svez kit. Inace Be cuva umotan u vlaznu krpu, a u krajnjern slucaju razreduje se rastvorom celuloze. VII. Japanski papir (Kocu-Faza) upotrebljava se kao flaster u duplom sloju na poledini uljanih slika. Osteceno mesto popunjava se na prednjoj strani slike po rnogucstvu istim kvalitatom platna. Zakrpa obavezno mora bit! nesto manja od rupe. Na 'taj nacin prelaz od platna zakrpe ka platnu same slike eini Kceu-Faza, koja je elasticna i cvrsta u isto vreme. Dok jos nije zakitovana, japanska hartij a se vidi cko umetnutog platna kao tanki koneic. receptura bila jasna, navodim koje se u ovoj radionici upotrebljavaju kao i riacin s;pravljanja emulzija koje ulaze u gore citirane smese. A I kid a I t 1. 55 ~ sinteticka ftalna smol a, koja se na vazduhu susi". . Da bi pomenuta

Kolofon-vosak Prirodnog voska Istucanog svetlog kolofonija Terpentina Topi 5e uz mesanje u sudu, koj! se drzi vodi. Cinkvajslajm U jedan Iitar vruceg 10'10 rastvora mlevenog tutkala (per I tutkala ili kelnskog tutkala - Kelnerlajma-J) uspe se emulzija sastavljena od: Metil celuloze u rastvoru A1kidala u rastvoru Kolofon voska Cinkova bela u prahu 1 4 5 u deo del a dalova

Posle ubrlzgavanja, zbog velike lepljivosti emulzija, spric se mora odmah oprati u spiritusu i'terpentinu (lXl). Aka nema potrebe iii je nezgodno tecnost ubrizgavati, onda se nj ome namazu ugrozene partije, posto se prethodno napravi nekoliko neprimetnih rupica na trosnim, !pO mogucnosti neutralnim mestima kako biteCnost prodrla unutra. Pegla se gore opisanom alatkom preko dva sloj a celofan papira, sto dozvolj ava da se prati rad i efekat procedure i da Be pikturalni sloj izolira od neposredne toplote i dodira sa Z8.grejanom peglicom, Hartija Be skida sutradan po potrebi se malo ovlazi odgore a visak emulzije brise se s terpentinom.

vreloj

4 dela
2 2

Cinkvajslajma Kolofonvoska Alkidala u rastvoru Belog selaka u spir.itusu par kapi.

sredstva i hemikalije

Ako je daska povijena, ona se, posto je impregnir-ana, stavlja pod presu i postepeno se opterecuje. Svakib dvadeset cetrri sata papir ispod slike nanovo se premazuje rastvorom celuloze dok se ne postigne zeljeni rezultat. Kada daska tpOsbne ravna, ostavlja 5e i dalje pod pres om dok se ne OSUSi1 a zatim se fiksira lajsnama, novim kusacima Hi resetkama prema potrebi i stanju same daske. Manji formati ispravljaju Se pod teretom tezeg predmeta, a veei se stavljaju u presu. U poslednjem slucaju mora Be postupati naroCito oprezno da daska ne bi pukla. III Za injektiranje, kojem 5e pribegava u slucaju potkiobucenja pikturalnog sloja upotrebljavaju se emulzije u dvema varijantama. 5 Ik-ona KOjU sam sobom ponela i kojase ruled nagle promene temperature vee ·sutradan u radionic-i {:-otklobucila tako- da sam je roo-rala injetktirati i zapeglavati, nakolD.viSe puta ponovljenog premazivanja, smirr"ila se i do danas ne daje nikakvih znakova pomeranja pikturalnog sloja.

Fiksiranje jako trosnog sloja, koji, reklo bi se, lebdi iznad podloge, odnosno noisoca, vrsi se ovde ne zelatinom kao u nekim nasim radionicama, nego blagim'rastvorom Mastiks-laka, a zatim se pristupa sistematskoj obradi,

V. Regeneracija slikanog glavanja pomocu eetkice Masti'ks-Iaka Terpentina Laneno.g ulja par kapi Alkohola par kapi. sloja vrSl se posle zapesledecom emulzijom: 1 dee 2

Narocita svojstva: Otporna je prema atmosferskim promenama, Cinkovu belu boju (cinkvajs)podnosi, Ima glatkocu povrsine filmske trake". Upotrebljava se u recepturi Majs.torske skole umesto venecijskog terpentina do koga je veoma tesko doci i mastiksa u pojedinim emulzijama. Uzima se uvek rastvoren u terpentinu 1 : 1. &nesa se topi u posudi koja se drzi u vreloj vodi (tzv. Wasserbad). Od lepila se najviSe upotrebljava preparirani RIBLJI MEHUR (Stiirblasen, Hausenblasen).7 Upotreba sintetickih smola sin se !PO evropskim radio-nkama ka{), na:primer, 'u Italiji, a prtmenjuje se u SAD. S Dobija se u Nemaclooj 1. G. ALKIDAM T i alkidal TO~ u Austriji; Vianova Grac, Werndorf bei Grac (Steiermark). U naSoj rzemlji ALkidel se moie nabaviti u NIt Sloveniji (Medvede). 9 Pre Prvog svetsiko-g rata ovaj artikl se mogao r.abaviti u svalroj !baka1nici <paSto se upotrebljavao u virnogradarstvu. Sada je zamenjen zelatinom i pretstavlja iPravu ,.e1Jkost. Proizvode ga sumo SSSR i SAD. o spravljanju ribljeg lepka iz1aZe se u Zborniku »1750 PRAKTlCEsKrn TEHNO-HIMICESKIH RE-

VI. Masa koju beCka Majstorska skola upotrebljava za kitovanje veoma je elastiena, prijatna za rad i otporna6•
6 Recept se lPrilicno razUkuje od nasih mnogobrojnih varijanti gde se uzima iIi litofom ili mrtvi sa zelatinom ill takozvani polumastan kit, kao sm se razlikuje i od fra.ncuske recepturE\ ikoja prepoxuCuje Kaoliln Hi Blanc de Medon sa kofuim lepilorn (Totin).

gips

CEiPTOV" (Petrograd, ,pjatoje izdanije V. 1. Gubinskago, godina iseepana) na 9'9 strani 'Pod naslovorn »Lepak«. Riblj i lepak dobija seviz rnehura r-azltcitih riba jesetrine vrste. Mehur soma i sarana daju lOOiji kvilitet lepka. Nacin spravljanja Iepka: Rbbl]i mehur se kvasa iU mlakoj vodi koju treba cesce mentatl. Na taj nacin se udaljuju ostaci krvi i masnoce, Zatim se mehuri raseku po duzm], stavljaju spoljnosn stranom po asuri i izlazu .delovanju vazduha i sunca. Poole toga sledi najteza procedure odvajamje unutatrnjeg sloja mehura od spoljnjeg, posto je za spravljanje Iepka potrebna same unutarnja opna. Pazljivo odvojena, ana se ispravlja ru oblfku Iista, te se pod laldm priti."lkom izmedu dva platna sUsi. Presovanje je potrehno da se mehur ne hi savio. Lepak· dohrog kvali.teta 001Urnje se belinom, nema mirisa i skoro se poiJpuno rastvara u kljucaloj vodL Na U[Xltrebu ribljeg lepka za prepariranje dasaka za ]kone naiSla sam kod ikonopis-ca igumana P;€!cke patrijariiije 1948 godine. Recept je veoma s,tar. Tako pripremljenu dasku uiP<>trebila sam za jednu kopiju i podloga se zaista pokazala kao veoma. so-ljdna. Na rilblje lepilo ukazuje u :svojoi knjizi -»KONSERVACIJA i RESTAURACIJA MUZEJSKIH KOLLEKCIJ«; prof. M. V. FARMAKOVSKIJ (Komi!e! po delam kuljtunno-prosvetiteljnih ucrezdenij pri sovete ministrov RSFSR maucno issledovateljskij 1ll1stitut krae~ vedCeskoj i mruzejnoj raboti Moskva 1947) })Svj.azujusi'ej b 121 str. 10 Razrtlsenije i povreidenje ;pamjatnikov .zivo;pisi, meri sahranjenja i lecenjija, 4. 129 str. 10, 4, 130 strana. 10 Prema misljenju prof. Ajgenbergera to je izvanretino sredstvo 'za 'celOOrupnurestauratorsku recepturu, a posebno za pod1epljivanje. bojeoog sloja, 'j)OSto ",bog svoje elalStiCnosti :sledi pokrete nosiQca i ne puca. 11 Kod nas se dobivaju dobre vrste svetlog, mlevenog tutkala u Tovarni kelja u LjubljanL

3

Nas€: starine V.

33

ovaj kratki pregled pojedinih procedura beCke Majstorske skole, mislim, da, i pored toga sto je mnogo stosta od navedenih ma-

Zavrsavajuci

terijala nama u izvesnim varljan:ama poznato: nije bez strucnog interesa uporediti, bar na ova) nacin tskustva pojodinih radionica sa duzom tradidjdm i izvuei korisne zakljucke.

B. MAZALIC

TRI STARE lKONE I NJIHOVA KONZERVACIJA
TROIS ANCIENNES ICONES ET LEURS CONSERVATION

(

_j
Peglica

!ZOlfD

ODO;:GO

U toku prosle godine radionica Zem, zavoda za zastitu spomenika multure i prir. rijetkosti u Barajevu radila je oko konzervacije vrfo vrijednih starih slika, radenlh tempera bojama na dasci Hi na platnu, Uglavnom se radilo oko skidanja kasnijih premaza, prljavstino i starog laka, zatirn konzervacije slikarlje i podloge na kojoj ie ona izvedena. Poznato je da nema nikakvog ;;ablona po kome bi se izvodila konzervacija bilo kakvih spomenika kulture, a to narocito vrijedi za rad na konzervaciji starih slzka [la i onda kad su izi&Ie iz iste radionice Ili Iz ruku jednog rnajstora ill su pripadale [ednoj epohi. Razumijs se da se mora nesto ono osnovno - pri svakoj konzervaciji respektirati. Do razlienih metoda pri radu na kon-

becke radionice

starih slika dolazi u prvorn redu zbog sudbine, koju su te sIike prozivjele, pa onda zbog razlieitog materijala u kom sc, one izvedene i zbog razlike njegove upotrebe, sto je, razlicne

zervaciji

uostalom, poznato svima restauratorima.
Radionica spomenutog zavoda rukovodi se u principu samo konzervacijom starih slika i nije dosada primjenjivala narocito restauratorske konzervatorske zahvate na njima, ali onirnogu u daIjern radu doci u pitanje, gdje ce to zbog raznih razloga, prvenstveno konzervatorske prirode, btti i potrebno. U Idueirn recima iznijeeu tri primjera konzervacije nasih starih slika.

RESUME
II Impregnation et redressement de Ia courbature de Ia planche, porteur de I'image. III Administration des injections et repassages de la couche picturale. IV Fixation de l'image fortement endommagee. V RegemeratiOlIl de la couche picturale. VI Application des masses speciales sur les endroits denudes de I'image. VII Ell1[)loidu papier japonais CO-TCHOU-FAZA dans Ie collage des toiles endommagees des peintures a I'huile. Parmis les problernes traites dans Ie present article, le plus jrnportent et qui occupe actuellement tous les chercheurs et restorateurs des ateliers et Iaboratorres sans etre pour cela definitivement 'resolu, est celui de l'Impregnation et de rassainissement du bois porteur de l'image.

Dans cet article j'auteur donne un compte-rendu des opservations techniques et de I'experience pratique aequises au cours de son sejours a I'Ecole des Maitresconservateurs du prof. Dr. R. Eigenberger a l'Academie des Beaux-arts a Viel1Qle. 11 contient des precedes techniques appliques a l' Ecole des Maitres-conservateurs airisi que certaines recettes et la description de quelques outils des matieres chimiques, des melanges et emulsions employes SOllS Ia directioo. de I'errunent prof. Dr. Eigenberger, par Ies maitres-artistes, eleves hautement specialises. Notamment: Precedes

1. »DEISIS«

SA GAZINIH BARA
kao kroz neku maglicu, kako se to vidi u donjern dijelu naSe slike br, 2. U tom stadiju ostavljena je ikona nekoliko dana, a onda je podvrgnuta !l_0novno Istorn procesu, eiji je rezultat bio stanjivanje Iakovog sloja na minimum, kako se to vidi u gornjem dijelu nase slike hr. 2. Postc je na nekirn mjestima star-i lak bio u debljem sloju, ria takvim dijelovima se proces regoneracije ponovno izvodio sa stanovitim oprezom dok nije postignut zadovoljavajuci rezultat. Rad na potpunoj konzervaciji spornenute ikone zavrsice se napajanjem daske sleda dosta rijetkom rastopinom voska i kaIofonija u terpentinskom ulju, Daska nije inace iscrvotocena, ali je tu i tame postala vremenorn poroznija. Razumije se da Irna na starim koji se po svom sastavu iIi rdavom uopste regenerirati, vee se moraju jeniti novim .. Suded po likovima, rativnosti, izgleda da pred sooom kog ucenika slikara Tujkoviea XVIIT vijeka).

I Traitement du boisiemploi de la masse arrnee, renforcement et rem placement de parties de bois endommagees,

U srp. pray. crkvi sv. Petra na Gazinim Bararna (Osenik kad Pazarlca, Sreza sarajevskog) bila je odbaeena u spremnicu medu dotrajale ikone i jedna raspukla daska na kojoj 5e osim prljavobijele, ispucano mase nije niSta drugo vidjelo, tako da se moglo i posumnjati da je to bila ikona. Prljava bjelina podvrgnuta je ispitivanju i tim je ustanovljeno da ona pretstavlja stari Iak (mastiks), koji je bio svojevremeno gusto prevucen preko slikarije i uslijed vlage i zakisavanja potpuno oshj epic, te se pretvorio u prljavobijelu masu ispod koje se nije nista vidjelo. Regeneracija takvog laka 'U dosta slueajeva nije teska stvar; to znaju restauratori. Nasa radionica se simi u tu svrhu sarno aikoholom. ObiCno blazim, 8£-90°. Narnoc] se cista osrednjs meka krpica i trlja se po slijepom laku dok on ne progleda, tj. dok ne postane rproziran i elastiean, Take se radilo i na spomenutoj dasci nakon sto je isliSena; na njoj 5e pri prvom dodiru alkohola s lakom izazvala prozirnost tako da se odmah vidjelo da je pod lakom slikarija (s1. 1). Daljim trljanjem povrsine laka dobila je cijela ikona svoj izgled, ali viden sarno

slikama lakova stanju ne rnogu skidati i zamicrteZu i dekoimamo rad ne(prva lPolovlna

34

35

SL

1 Deisis, tkcna iz srp. prav. crkve u Osemku kod Pazarica: prva faza regeneracijs slijepog laka.

Deisisna kornpozicij a, shvacena kao na ovoj slid, nije r ijetka u nasoj staroj ikonografiji. Glav.na seena zahvata najveci dio prostora, a oko nje u uskirn trakama 5U pcredano pojedinacne slrke apostola i drugih svetaca. Tako je i ovdje: sam Deisis zauzeo j e prostor od 39,5: 4'8 em. Nij e postavljen tacno u sredinu vee je pomaknut gore do vodoravnog ruba slike, ostavlj ajuci sa strane uske trake sirine 8 em, i podnu jednu vodoravnu, vi80ku 14 em. U tim trakama prikazani su sa strane apostoli, a 'U onoj podnu razni sveci. Dei sis. Isus sa vrlo kicenom earskom krunom na glavi (car eareva) u zlatotkanom sakoou, iskieenom bilin'Skim ornamentom zelene boie i crvenim krugovima sjedi u bogato izradenom prije· stohl od slonove kosti i bisera, blagosilj ajud de-

snom rukorn i dried u lijevoj otvorenu knjigu sa prigodnirn tekstom: »Carstvo rnoje nije od mira« (svijeta) itd. I nabedrenik rnu je zlatan, iskicen biserorn. Naslanjac 'pr ijestol a 'ukr-asen je rieobicnim bilinskim ornamentom erne boje. Pod Isusom su dva ijastuka, jedan crvene, drugt zelene boje. Noge mu pocivaju na supedaneju crvene boje. Lice mu je uokvireno smedom kosom, bradom i brkovima. Uvojci kose pali Sill mu po ramenima. Inkarnat skoro bijel na zelenkastoj osnovi. Iza Isusa, ali neposredno do prijestola, stoji rnu s desne str ane Bogorodica a s lijeve Jovan Krstitelj. U Bogorodice j€ erven maforij i zelena haIjina. Na nogama irna crvenu obucu, Sve je sjenceno crnorn bojom, Drzi objerna rukama razvijen svitak s prigodnim tekstorn koji pocinje rijecimc: ,,0, cam, spase, primi molitvu tvoje matere«, itd. I Jovan drz! razvijen svitak objema rukama sa prigodnirn tekstom koji pocinje rijecima: ,,0 caru blagi, slisao jesi molitvu matere tvoje«, itd, Njegov plast i haljina iste su boje kao i u Bo:gorodice, a kosa, brad a i brkovi kao u Isusa. U Jovana S11 nanogama sandale s crnim vezicama.· Inkarnat je i u njega i u Bogorodiee kao ked Isusa. Slikar je 11 svetri gomje figure izradio trepavice na kapcima ociju vrlo tankim, zapravo jedva vidljivim Iinijicarna ervenkaste boje. 'I'akvim sitnim linijicama izradio je i Isusovu kosu. Dosta grebe fizionomije svetriju figura je nesto novo u nasoj ikonografiji, ali se ipak osjeea u njima i neka veza s ikonografskim figurama risanske skole (Maksim Tujkovic, Rafail Dimitrijevic). scene pored ani su u sitnim strane po sest, prikazarrisu mnogo reainije i zivlje od glavnih figura. Naroeito se medu njima istieu BV. Jovan i sv, Pavle, Svi su prikazani do blizu pojasa u luku stilizovanih ohlacica, Pozadina apostola ukrasena je sa strane glave sa po jednorn grancieom sa dva lista u bijeloj, zelenoj i ervenoj hoji. Ispod glavne scene prikazani su, isto tako u minijaturnim dopojasnim sJicicama, SV. f)orde, Dimitrije, jedan muceni.k s nejasnim natpisom, Sava Srpski i sv. Nikola. U lijevom donjem uglu "Deisisa", pod nDgama Bogorodiee ima signatura od drilskih slova P. B. M. B. Sa strana glavne

S1. 2 Deisis, ikona iz SYP. prav. crkve u Oseniku ked Pazarica: gore zavrsna faza regeneraclje slijepog Iaka: dolje, tok regeneracije

slicicama, dvanaest apostola, sa svake

2. SV. JOVAN Nazva&e!no ga tako jer je on doista mootarski, jedinstven po svom izgledu i provenijendji. V. Durie ga je s pravom atribuirao ciklusu od 'sest slilia nekog mletackog majstora iz vremena ako polovine XV vijeka" od koga {ciklusa) su cetiri
1 V. Durie: Dve ikone mletackog porekla u Mo-· staru, Nase starine IV, Sarajevo 1957.

MOSTARSKI sli:ke. u Mlecima a dvije u Mostal'll: kom je govor i slilia Isusa. IObje 5U u crkvi2, Spomenuta slika visila je u crkvi zic1u desetine i desetine gDdina, tako 2 Sv.
pray.

sv. Jovan 0 staroj rprav. na vlaznom da je vJaga z..gradi Srp.

Javan - Cuva Se
II

odnedavno

u

prodrla kroz dasku do temelja na kome je sljka izvedena, ovlazila ga i na nekirn mjestima pretvorila u mrvicavu masu dok je sam sloj sllkarije, sastojeci se od tempera boja sa vrlo otpornim Jakom, astao rietaknut. Nije se moglo ni naslutiti sta se zbivalo pod njegovom povrsinom, tako je Eve Iijepo izglsdalo, dok se nije nasao dobronamjeran cov iek iz crkvene hij=rarhije koji je, videci da slika visi na vlaznom zidu, naredio da se ona premjesti ria suh zid, A to bi istoi mi ucinili ne znajuci sta se krije pod lijepom njezinom povrsinom. Nije proslo ni dva mjeseca a ad onako naizgled dobro oeuvane slike postala je ruina. Daska je sasusivanjern pocela smaniivati svoju dimenziju, sto temelj, a s njim i lak sa slojem boje nije mogao da slijedi, odvajao 5e na izvjesnim mjestirna od daske, raspucavao se i izdizao u vidu malih krovova i napokon u vecim i manjim Ijuskama otpadao (sl. 3 i 4). Narocito se taj proces manifestovao na ncito kosoj liniji posTed daske odozgo na dolje,· jer je na tom pravcu daska hila slahije konzj:stencij-e, s-koro StpuZva.t;ta, prema tome ranije viSe promocena, bde 'Se suilHa zbog poroznosti, a o:sim toga ua tom pravcu lezi i tjeme krivine :koja je poi'ela nastajati uvijanjem daske. Kad je tako oilteee:na slika prispjela u nasu radionieu, ostavljena je da se dalje isusuje odnosno konsoliduje proces rada daske tri mjeseea u stalno oddavanoj temp€raturi od 180• Proucavanjem nastale stete ustanovilo Se da je gotovo saY gi'Psov temelj izgubio viSe-manje 'svoju povezanost sa daskom i da je - kako !smo gore rekli na nekim mjestima :pod slojem boje mrvicast (raspadao se pri dodiru) i da na tom mjestu boja j}0kazuje tendeneiju Dtpadanja u neobicno tankim Ijuskama. Trebalo je, prema tome, najprije sva ta mjesta utvrditi kaJko ne hi smetala pri daljem mdu na'

konzervaciji. Morale se koristiti neko sredstvo koje ce porozni temelj pijenjem uevrstiti, ali se za tu svrhu nije smjelo nikako upotrijebiti higroskopicno sredstvo, kao n. pr. tutkal, koji bi zacas pretvorio porozrru masu gipsovog temelja u kasu. N ajbolj e bi odgovarale u tu svrh u smolaste mase kojima se sl'uze za napajanje dotrajalih dasaka drugovi u radionic! Saveznog instituta, razumije se u rjeiloj rastopini, ali mi nismo inial; aparata za njihovo jace zagrijavanje na povrsini slike Ctm bi seTakse upijali u porozan temelj. Praikticnija nam se ucinila smclasta masa ad vrlo razrijedene smole mastiksa u francuskom terpentinskcm ulju bez drugih dodataka,zapravD 'rijedak rnastiksov lak (na pet dijelova terpentinskog ulja jedan dio srnole), Taj rastvor senanosio mekom cetkicom po utvrdenim mjestima u izvjesnim vremenskim intervalima dok se ona nisu zasitila. Proces se poslije sedarn dana jos jednom ponovio i sfika je Dstavljena dvadeseta·k dana da se suSi, posta je s povriiine mekom ikrpicom. namocenom u terpentinsko ulj e, oel.SCen zaos.tali lak. Nakon toga priillo se uljepljivanju Dtpalih komadi"a temelja sa slikarijom koii su 5e dobrim dij elom sacuvali, ali prij e toga ~orala se konsolidovati okoliea njihovih leZiSta, tj. gipsov grund, gdje 5e bio odigao ad daske (s1. 5), valjaio je s niom slijepiti. I u tu svrhu nije se smjelo upotrijebit! nikakvo higroskopicno sredstvo, vee se po ranijem iskustvu upotrijebio Ianeni lak (firnajz) izmijelian s nesto olovnog hjelila i slika je ostavljena pod pritiSkom na tim mjestima 15 dana. Za uljepljivanje otpalih komadica slike upotri;ebilo se isto sredstvo 'zbog tDga sto se nije brzo susilo i nije bilo odvee Ijepljivo te se s komadieirna koji su se uljepljivaJi mogio dille vremena raditi. Nairne, kako se daska skupila i smanjila svaju povrsinu, nisu viSe mogli o1:(pali dijelovi da

episkopije

Mostaru.

57

ustvari nije. Slikar uopste ne zna da nacrta oka. Oblik ociju je kospicast i gotovo bez suznjace. Uho, ukoliko se vidi, vrlo je rdavo nacrtano. Desna ruka od ramen a do lakta je vrlo kratka, a Ejeva je u cjelimi sakata, Kontura nos a naknadno je pojacana - rnislirn ,po svrsetku bojenja - tamnosmedom linijom. SIlka nema s pravoslavnorn ikonografijcm nikakve veze. Ona je produkt latinske ikonografije mletacke skole iz polovine XV vijeka, sudeci po opstern utisku same figure) ali hi rnogla biti i ranija zbog nekih sacuvanih elemenata Gotike. Slika je radena na jednom komadu daske tempera bojama u velicini 59: 79,2 : 3,5 em. Pozadina je pozlaeena listiCima pravog zlata s mno:go krpljenja. Ternelj (grund) je obicajni gipsov (ovdje mj esavina rnrtvog gipsa i tutkala, mozda i s dodatkom krede) i vrlo je debeo (3-4 mrn). Oreal je iskicen tackicama i kruzicima, izvedenirn puneama prije pozlate. Gornji uglovi slike prebojeni su smedeervenom bojom preko paz-late, tako da je nad figurom dobijen gotiCki luk (presjecanjem krugova), obicajan u mleta6kom slikarstvu XV vijeka, koji se, medutirn, u dubrovackom slikarstvu moze naci i na djelima XVI vijeka (pala Vicka Lovrina 'U franjevaCkoj crkvi u Cavtatu, triptih Nikole Bozidarevlca na Dancama u Dubrovniku, Bcgorodica Franje Matijina u Sustjepanu kod Dubrovnika, itd.). Slitka je sad originatna u cjelini i ne pokazuje nigdje nikakvih popravaka. Daska je sleda po rubu koso zasjecena da bi se mogla uglaviti u neki okvir, mozda nekog ikonostasa ili oltara; zato nije bila snabdjevena sleda obicajnim prijeckama da se vremenom ne bi uvila. Stezao ju je, naime, zljeb okvira. Daska je ozdo naknadno- prfkraeena za riekoliko em, pr i cernu je stradao neki latinski zapis. Slika nema signature osim grckog riatpisa kraj J ovanove glave koji je mnogo kasnije unesen, Bila je donedavno potpuno ocuvana iako je visila na vlaznom zidu u crkvi. Tada je prenesena i o:bjesena U 'Clikvi na :suh zid gdje \Se daska suSenjem poCela stezati, a to temelj sa slikarijom nije mogao da prati, pa se otkidaa od da:ske i otp.adao zajedno sa slikarijom u veeim i manjim komadima, tako da je slika morala da se prenese u radionicu Zavoda za zastitu spomenika kulture u Sarajevu, gdje je na njaj izvrs€01 .konzervatorski. zahvat. Upadljiva je na ovoj sHei upotreba pravog ultramarina, plave boje, koja se dobivala od poludragulj a, zvanog lillpis lazuli, a placala se, po tezini, teiinom ziata. Prilikom konzervaeije OOnut je i stari lak koji je bio vrlo rdave kvalitete, potamnio i izgubio prozirnost. Tada se ustanovilo da je neki gr&i slikar, vjerovatno vee u XVII vijeku, ostrugao, prepravljajq.{:i sliku od !\tatolicke nil pravoslavnu,

sa svitka gotovo sasvim latinski grCki koji se donekle sacuvao.
M£TANOHTE ErrlK£

tekst

upisao

rAP H &AUHAHA TWN OVPANI.\N4

konzervacije da ali, kako je gore receno, Grk ga je ostrugao, a ostatak prebojio bijelom bojom, na kojoj je on ispisao grcki tekst. Ipak se naslo tragova latinskog teksta pri .samom dnu slike, i to u tri retka, od kojih je drugi dopola otsjeeen .skraeivanjern daske u isto vrijeme, a rnozda i ranije. Kako su reci latinskog teksta bili koso ispisani drzeci se prevca zavoja teksta, to se i od treeeg retka vidi pocetno slovo, zapravo nJegov dio. Latiriski toot se ne rnoze Ntati, jer je previse ostecen. I grcki i latinski tekst bili su lspisani ernim slovima, Grk je unio i sa strana Jovanove glave crvenim slovima pripadajuci natpis koji je ostavljen i po konzervaciji. Kako je vlasnik slike nakon konzervadje istu draao u jednoj prostori ii koja se ljeti previse z::tgrijala, to je njezina daska pocola da se naglo isusuje sto je dovelo do ponovog pucanja temelja i slikarije, ali se proces ustavio cim ie slika postavljena u prostoriju sa nor nalnom temperaturorn. Svakako ce se morati na slid ponovo Izvesti konzervacija ostecenog dijela i daska bezuvjetno parketirati Hi impregnirati smclastorn materijom toliko, da izgubi moe rada.

Taj

tekst

je skinut

prilikom

se dode do orginalnog

latinskog,

81. 3. Sv. Jovan, Ikcna iz stare srp. pray. crkve u Mostaru: .odizanje i raspucavanje pikturalnog sloja sa temeljern zbog stezanja daske uslljed sasuSivanja. udu u svoja leZista jer im je povrsina bila nesto veca i trebalo ih je na rubovima brusitl, a neki put poslije uljepljivanja vaditi i ponovo dotjerivati, Po svrsenom uIjepIjivanju ostavIjena je slika pod pritiskom 15 dana, Kakav je uspjeh toga rada bio vidi se na nasirn slikama 6 i 7. Ostaio je nekoliko rupa za ",oje se nisu nasl! otpali dijelovi. One su zakitane obi~nim restauratorskim kitom i slika je opet ostavljena da 5e kit prosliSi. Poslije toga prislo se OOdanju starog laka koji se bio iskrastao, a mace je bio vrlo optoran. Za njego,vo skidanje upotrebljena je mjeSavina parafina, benzoIa, alkohola i acetona (1 : 1 : 1 : 1), kakva se upotrebljava u radionici Zavoda za zaWtu s;pom. !kult. U Skopju. Tim sredstvom su usput skinute i neke kasnije retuse. Prljavstina koja je zajedno sa starim lakom skidana obojila je jednim neutralnim tonom sve sastave uJijepljenth djeliea slike, a isto tako i lkitovane dijelove, Sio je upravo dobro doslo kao ternelj za kasnije nanoSenje lokalne boje na njih. OCiSeeni dijelovl slike od starog laka i prljavstine premazivani BU neposredno nakon toga terpentil1.S'kim uljern kako bi 5e paralisalo dalje djelovanje upotrijebljenog sredstva za ciscenje.

81. 4 Sv. Jovan, ikona iz stare srp, prav. crkve u Mos.tar~:odizanje i raspucavanje pikturalnog sloja sa temeljem zbog stezamja daske usljed sasugtvanja. Poslije nekoliko dana obojeni su loka'nom bojam kitovani dijelovi slike koja je posltj» toga ostala u radionicl jos dva mjeseca na promatranju, dobila u meduvremenu novi Iak (mastiks) i vracena U Mostar, te vlasniku date instrukeije 0 daljem postupku s njom (sl. 8). Sliku je prije konzervaeije opisao V. Durie, no kako je ona sad dobila jasniji izgled, dopunieemo anaj opis novim podacima. Svetac je prikazan do ispod pojasa. Okrenut je glavom udesno u % ,profila. Izraza niie nimalo onakvog kako to odgovara pravoslavnoj ikonografiji. Naprotiv, nalici na nekog kondotijera, energiena pogleda, izrazitih crta liea, duge kestenjaste kose, otrcane dvostruke brade i objeiienih brkova (S1. 8). Rukama kao da se prihvatio za pojas, sio jos viSe pajacava izgled ratnika. Stvarno, u desnoj drzi zlatan krst na crvenoj drsci i svitak s osteeenim latinskim tekstom. Odjeven je u krzneni haljetak sivosmede boje i ogrtac crvene boje s ultramarinskom postavom, opervazen sirokim zlatnim porubom, ukraSenim zlatnim lozastim ornamentom, ugraviranim prije pazlate u grund. Inkarnat je svijetlosmed IS malom nijansom sivog. Na prvi pogled izgleda da je slitka ove figure izradenll od dobrog majstora; medutim, ona to

J

8L 5 Sv. Jovan, ikona iz stare srp. prav. crk:ve u Mostaru: sjemka pokuzuje na otpalom dijelu slike supljinu pod piktunllnim slojem.

39

81. 6. Sv. JOV3ll1, dkona iz stare srp. pray, crkve u Mostaru: izgled sllke nakon ulijepljenih otpalih dijelova

S1. 7 Sv. Jovan, 'ikona iz stare srp. pray. crkve u Mostaru: izgled slike nakon ulijepljenih otpalfh dijelova 81. 8 Sv. Jovan, ikona iz stare srp. pray. crkve Mostaru: izgled slike nakon konzervacije. u
S1. 9 -Cer Solomon«, ikona iz srp. prav. crkve u Osanicu kod Stoca: izgled slike .prije konze.rvacije

3 "CAR

SOLOMON«(?) ostalo, izgledalo je kao reseto (sl. 9). Sasusivanjem ternelja i platna stanje sliko postalo je jos teze, [er su se preostali dijelovi medusobno jos slabije drzali, Citava slika je izgledala kao dronjak i nije se smjela bez velike obazrivosti doticati. Iz Mostara je donesena izrnedu dva debela komada 1esonita, postavljena vatom. Ovako jedinstven slucaj pruzao je priliku za razmisljanje, jer je bilo doista tesko odlucit; se na ovaj ili onaj postupak konzervacije, a slika je pretstavljala odlican slikarski renesansni Tad, cije j e ostatke val] alo spasavati. Prvo je trebalo ucvrsttti za platno ono visecih preostalih dijelova slikarije. Ni ovdje se nije smjelo upotrijebiti higroskopicno Ijepilo, jer bi se platno naglo steglo. Odluceno je da se upotrijebi 'tvrdi parafin, rastopljen u benzolu u omjeru je-dan dio parafina na pet dijelova benzola, i da se tom otopinom, mekom sir okorn cetkicom obilno natapa eije1a povrsina slike slica vise puta u vre-menskim razmacima koji su bili dovoljni da se parafinlshlapljivanjem benzola utvrdi, sto je trajalo viSe dana. Poslije svakog premazivanja slika je otrvena po pOvrSini pazljivo cistom mekom

Ova je slika nekog vladara, radena tempera bojam na dasci, preli+epl'ienoi +ikim d-im-elm nlatnom na kOje je onda nanesen gipsov ternelj debeo 2-3 mm. Crtez je dosta detaljno uparan ostrim predmetom u taj temelj i sve je prevuceno zlatnim listicirna, a onda ie slika izvedena bojom. Slfka je desetinama godina visila u vlazno] CMV€'IlOj prostoriji u Osanicu kod Stoea, tako da se rlaska skroz prornocila. Usljed toga se platno sa slikarijom odvojilo gotovo svuda od daske, jer je od vlage vezivno sredstvo popustilo i izgubilo Ijepljivost. Neki studenti su prije izvjesnog vremena na svoiu ruku prigodorn jedne posjete crkvi u Osanieu zgulili platno sa slikarijom sa daske, smotuljali ga u rolu (!) s namjerom da ga odnesu u Beograd da se restaur-ira, no videci i sami da ce

tim postupkom slika posvs propasti ostavili su
je u Mostaru kod slikara Kujacica, odakle je prije nelkoliko mjeseci prenesena u nasu radionieu. Sad je velicina platna 48(49): 78 ern. Motanjem u rolu gipsov temelj sa slikarijom ispucao je po cijeloj povrsini, a stotine i stotine sasvim sitnih i vet"ih komadica se odvojilo od platna i, razumije se, propalo, a ono sto je od slike

eetkom da se po njoj ne hvata parafin, a tim je skidana i prljavstina s obojenih dijelova. Nakon petog premaza labilni komadici gipsovog ternelja sa slikarijom bili su pricvrsceni za platno a sama alikarija ociSeena od cadi i prasine (sl. 10). Da se i cjelakupan gipsov temelj sa slikarijorn pricvrst! bolje za platno, slika je natopljena i sleda istom otopinorn dva puta 11 vrememskom razmaku od deset dana. Prevrtanje slike na lice ili nalicje izvodeno je na taj nacin sto je slika stavljana rnedu dvije table 1eso.nita. Nakon potpunog isusivanja slike prislo se skidanju starog Jaka koii je r-okaz=o neobican ott-or prema svim poznatim sredstvima za rastapanje lakova. Njegova staklasta masa upravo je prkosila svim vrstarna alkohola, mjesavinama, pa i inaee eflkasnom sredstvu, rnjesavini parafina, benzola, alkohola i acetona, Petenkoferova metoda nije se

mogla upotrijebiti zbog opasnosti otapanja vezivnog sredstva, kojim -su raspucani dij -Iovi slP'""e bili medu se i za platno povezani. Ostalo je jo~ da se isproba ranije iskustvo skidanjo laka rnehaniCkim putem, t. j. strug!>njem nozicima. Prva proba dala je odlican rezultat. Stak1asta masa prskala je vee pri dodiru celiene ostriee i dala se vrlo lako sastrugati bez ikakve stete po

boju. Na taj naein nastavljeno je dalje skidanje laka (sl. 11). Na ociscenim mjestima vide se tu i tame vrlo dobro i potezi kistom, a naroeito pasto••• I zmJl. ' Slika je jo~' u toku konzervacije. Po svrsetku skidanja Iaka ucvrstice se smolastom masom (vosak i kalofonij u terpetinskom ulju) na tablu od Iesonita, a zatim ce se, ipo dsuserrju, !preho'iiti 10kalnom boiorn sitne pukotine po samoj figura koje svojom bjelinom kvare njezin izgled, narocito izgled lica (81. 12). Nakon skidanja Iaka i prljavstine dobili smo ovakav izgled slike: U stojecem stavu u dostojanstvenoj pozi prikazan je mladi eoviek, crnornanjast, kestenjaste duge kose, kracih brkova i krace, dolje nesto razdvojeno brade. Lice mu je lijepo ovalno sa svijetlosmedim oCima. Inkarnat je prirodan za ernernanjasta covjeka (rnjesavina bijele boje, zutog svijetlog okera, crvenog cinobera i neznatne kolicine erne): Na glavi nosi zlatnu nazubljenu krunu, a odjeven je u dugu plavu haljinu koja je oko vrata i podnu o(pervazena sirokom zlatnom bortnom. Haljina je na ramenima ukrasena zlatnim pteurigama. Preko haljine prebacen je crveni (cinober) plaSt, sprijeda kratak a sleda dug do ze--

41

RESUME

L'auteur presente dams cet article le moyen de la conservation de trois leones composees d'un fond en bois dore et de la peinture en colores de tempera. Ces leones furent dernolies de diverse rnaniere. La premiere »Deisis« etait couverte d'une couche gris-blanche, !DOntransparente, qui s lgmifiait I'aveuglemerrt du Iaque. La regeneration du laque est completement reussie. Elle fut executes par le frottage leger de Ia surface de la pelnture avec I'alcool (86-90). Sous Ie laque regenere fut decouverte alors I'Image bien conservee. La seconde Icone (St. Jean) fut beaucoup plus demelle. Elle a reste une dizaine d'annees acrochee a un mur bien humide et alors, Iorsqu'elle fut transportee sur un placement sec, le bois commenca a se serrer, le fond d'Imags n'a pas pu Ie sutvre et il 58 leva audessu de la planche en forme d'UJIltott, se penchant sur les deux cotes et Ientement il se cassa et detomba en petits morceaux. Le fondement de la pemture qui est en platre a perdu sa consistance, a cose de la hurnidite constate et il est devenu Iache. Avant Ia conservation la planche fut sechee pendant trois mois a une temperature constate, puis la surface de la peinture fut irnpregnes avec Ie laque de mastics, au debut d'affermir le fond en platre et ensuite les morceaux tombes furent colles dans leur loge. 11 y fut employee la colle composce d'huile de lin melee avec Ie blanc

de plomb. Apres tout on a Ieve Ie vieux Iaque et on a mis Ie nouveau, La troisieme pelmture »Le roi Solomon- fut demohe de la part de personnes non respcnsables. Elle est peinte en tempera sur une toile collee sur la planche avec Ie food en platre, La peirrture a reate Iomgtemps dans I'humidite et c'est pour cela que Ia toile se separa quelquespart de la planche. Les personnes non responsables ont. separe la toile avec 1a peinture de la planche, I'ont enrole et l'ont porte avec eux. A cose de cela la couche coloree rut dechiree en petits morceaux qui se detacherent, Au debut d'affirmation des morceaux pendants, Ia toile fut nivelee, sechee et ensuite impregnee quelques fois avec la paraffine dure dissoute en bensole. Chaque f015 Ia paraffine fut essuyee, ce qui a aide la mettoyage de la pehnture. Bient6t toutes les parties de la toile furent fortement Iiees a leur iondement. Le dos de la peimttrre fut graisse quelques fois avec la merne melange au debut d'assurer mieux Ie fond en platre. Apres la sechage complete Ia peinture fut collee avec une espece de goudron sur une forte plamche en lesonit (une espece de planche fabt-iquee). Ensuite Ie vieu laque fut enleve par la rabotage avec les petits couteaux ern acier, car aucun moyen chimique me la put remolllr. L'elevage a reussi compl.eternent et Ia peinture a recu Ie nouveau laque.

S1. 10. »Car Solomon", ikooa iz srp. prav. crkve u Osanicu kod Stoca: izgled slike nakon ucvrscivanja rasklirnanih djelica pikturalmog sloja.

S1. 11 »Car Solornon« Ikcna Iz srp. prav. crkve u Osanicu kod Stoca: izgled alike u toku mehanickog skidanja potamnjelog laka.

mlje, say postavljen herrnelinom. Na nogama nasi visoke zlatne cipele, isarano ornarnentom smedo boje. U desnoj ruei ima figura zlatno zezlo sa Ijiljanovirn cvijetom na vrhu. Iza glave [e oreol, ogranicsn po rubu rozetama, sastavljenim od.isedam tacaka. Pozadina jezlatna, izvedena od nepravilnih listica pravog zlata. S desne strane glave na zlatnom polju ostali su neznatni tragovi dvaju slova natpisa. Tlo je svijetlosivo. Iako de sliku radio nacrtao Iijevu saku, debar majstor, pogresno je

Na materijalu slike pokazao se rjedi slucaj da su crvi, toccCi dasku, prodrIi i preparirano platno i gipsov temelj, te izbijaJi na povrsinu alike, tako da samo na figuri vladara ima preko trista rupica. Doista rijedak slucaj l Dok se ne nade pravo irne, sliku zovemo »SoIomonom« mada se Solomon po ikonografskim propisima istocns crkvs prikazuje kao golobrad mladic, sto nije vrijedilo za renesansne slikare zapadne ekole. Tome vremenu slika i pripada, zapravo kraju XV ili pocetku XVI cijeka, jer se na ovome djelu, i pored tra:gova ranog Renssansa (tvrde modelovanje lica i saka) osjeca ruka majstora vee razvijenog Renesansa (idealizovanje

oblika), M02da Mlecanina,

S1. .12 »Car .Solomon-, ikona .iz srp. pray. crkve u Osenicu kod Stoca: crvotcctna I svijetle pukothne kvare estetski izgled sJike,

42

43

!'lURO BASLER

BAZILIKE NA MOGORJELU
DIE BASILIKEN VON MOGORJELO

UVOD

Ova studija je dio elaborata 0 konzervatorskorn zahvatu na Mogorjelu kod Capljine. U zelji da se sira javnost upozna s rezu1tatima rada na ovorn veldkom arheoloskom obiektu, .za OVu je priliku pripremljen materijal ikoji ss oa.'11osi na bazi1ike u juznom dtjetu vile.

radi konzerviranja ira stanje zateceno godine.

preostalih objekata rekonstruprilikom iskopavanja oko 1900

Tragovi crkvenih gradevina primjeceni su vet kod prvih povrsinskih istraznih radova na ostacima kasnoantieko utvrdene vile na Mogorjelu 1893 godine.! Tada je, nairne, malim zakopavanjern zahvacen izmedu ostalog i zid polukruzne osnove, sto je bila ustvari apsida sjeverne crkve. U kampanji sistematskog Istrazivanja rusevina na Mogorjelu u vremenu izmedu 1899 i 1903 godine, ostaci bazilika Sli iskopani, ali i razoreni. Njihovo postojanje smetalo je osnovnoj teznji dra Patscha da za javnost priprerni i izlozi veliku utvrdenu vilu s pocetka IV vijeka,. kojoj je zapravo i bilo posveceno samo iskapanje. Zanimljive gradevine nasih bazilika su tako unistene, a da nisu bile utvrdene sve okolnosti koje su se na njih odnosile, odnosno bili zabiljezeni svi nalazi u vezi s njima. Prilikom obnove konzervatorskih zahvata na Mogorjelu 1954 g. iskrsle su u tom prostoru neke nejasnoce, koje su nas prisilile da se pozabavimo problem om ubikacije crkava i predmetima koji su im pripadali. OJ dokumentarnog materijala 0 bazilikama ostao nam je sacuvan generalni plan (Slika 1) gradevina u razmjeru 1: 200 bez naznaka dimenzija, zatim nekoliko fotografskih snimaka rusevi= a nakon iskopavanja i nekoliko arhitektonskth fragmenata. Materijal je analiziran uz pokusaj da se

Posao je imao svojih teskoca. K. Patsch je otkopao Mogorjelo, i konzervirao ga, ali samim tim nije bila ispunjena iobaveza koja je proizlazila iz takvog jednog zahvata. Dr Patsch je naime zelio da otkopavanjem MogorjeJa istrazi jedan vojnicki logor dalmatinskog Iimesa", no ta se zelja ovdje nije ispunila, a to je bio razlog da dokumenti 0 nalazu Mogorjela nisu nikad objavJjeni, nego S\1 nekamo odlozeni, odakle se vise nisu pojavili. Konzervirajuci Mogorjelo po drugi put od 1951 go::line pa nadalje, trebalo je u pomanjkanju dokurnentacije, kamen po kamen istrazivati i povezivati U cjeline onako kako bi po misljenju konzervatora trebalo da stoje. Bazilike, koje je K. Patsch nakon iskopavanja dao razoriti, bile hi sada vee gotovo zaboravljene, da se u kuci euvara nije sacuvao onaj malocas spomenuti generalni plan nalazista na kom su ove gradevine bile nasrecu re'ativno dobro ucrtane. Uz pomoc tri sacuvana kontrolna zida i piscine baptisterija koja nije razorena, omoguceno je ubiciranje nestalih objekata. Dijelovi njihove arhitekture bill su, istina, razneseni na sve strane Mogorjela, ali se vecina ipak nasla u dvoristu cuvara i magacinu pored stepenica kod torrria uz gl avni ulaz. Odatle su izdvajani kao predmeti koji su se po svojirn stilskim osobinama mogli pripisati umjetnosti krscanskog drustva Kasne antike, a time s visokim procentom vjerovatnoce i ovim bazilikama.

1

Glasnik Zernaljskog muzeja 1893, sir. 527.

, Glasnik

Zemaljskog muzeja 1914, str. 159.

45

OPCE

PRIMJEDBE vali su na temeljima sirine izmedu 7'0 i 80 em. Temelji su gradeni od relativno manjeg amorfnog karnenja, gotovo utopljenog u krecni mort. Kod zidova koji su se izdizali iznad zemlje graditelji su pokusavali da donekle pritesani kamen sloze u redove, ali u tome nisu uvijek potpuno uspijevali. U doba grad:nje crkava, zidovi utvrdene vile IV vijeka strsili su jos velikimdijelom iz povrsine zernlje, pa su tada mjestimicno obrusavani za dobivanjo gradevinskog materijala, Gradevinska tehnika u to doba nije vise bila ria visini starih rimskih majstora. Dok su naprimjer zidovi vile iz IV vijeka u:sjeeani u zidove vile iz I vijeka, graditelji bazilika oslanjaju svoje temelje na ostatke starijih zidova, ruseci ih samo toliko koliko oni ne bi virili izvan povrsine zemlj e. Kao m:aterijal posluzio je, kako je malocas receno, kamen sa rusevina utvrdene vile IV vijeka, koji je djelomicno lezao razasut, a djelomicno do-

Crkve su bile smjestene ou juznom dijelu kasnoanticke vile, blize jugozapadnom ogradnom zidu (Slika 1). U orijentaciji objekata graditelji su nastoj ali da se priblize pravcu istok - zapad, koji je u to doba bio obicajan, Osovine gradevina skrecu za oko 10 od istoka prema jugoistoku, sto medutirn, ne pretstavlja nikakvu izuzetnost (slika 1a). Sveukuona oozina bazilika iznosi oko 21.40 met. U tom se· podrazurnjeva rasp on izmedu vanjskih Iica zapadnog procelja i apside. Sirina sjeverne gradevine iznosi oko 14 metara, juzne 10,40 metara. Izmedu obje gradevine postojao je ambitus ad aka 1,60 met sirine. Sj everna bazilika sastoji se od 9 prostorij a razne velicine, koj e sa tri strane okruzuju glavnu dvoranu, naos, namijenjenu za sluzbu bozju. Juzna, po povrsini nesto manja gradevina sastojala se od svega dvije prostorije. Zidovi koji su bili nesto preko 60 em debeli, poci0

biven razvaljivanjem jos postojecih zidova pored bazilika i sjeverozapadnog zida. Oct razbijanja ni:su ostali postedeni ni fino izradenl stupovi od korculanskog kamena, koji su svojedobno vjerovatno ukrasavali sjeverni trijem glavne palace. Krov bazilika bio je po svoj prilici izveden na stari rirnski nacin, pomocu tegula i imbreksa. Sigurnih podataka 0 tome nemamo, ali je jos u doba iskopavanja Mogorjela pocetkorn XX vijeka na cijelom prostoru stare vile nadena velika kolicina ove opeke, dijelorn u nepolomljenom stanju. Nije stoga iskljuceno da je u doba izgradnje bazilika broj raspolozivih tegula bio toliki da hi posluzio i za pokrivanje ovih gradevina. Podovi se nisu sacuvali, tako da se 0 njima ne moze nista reci. Kako izgleda, u svoje doba bazilike nisu bile jedini aktivni gradevinski objekti na Mogorjelu.

Pozitivno znamo da su okvirni zidovi stare vile u to doba jos postojali, tako da su sluzili kao sigurna zastita ogradenom prostoru. Zapadna vrata bila su potpuno zazidana. Za prolaz U ogradeni prostor sluzila su sjeverna vrata gdje su u kuli s njene istocno strane izgradeni neki zidovi zbog prilagodavanja za stanovanje. Oko 10 met. ispred bazilika nadeni su takoder zidovi neke njima savremene gradevine, ali Sill oni r-azoreni z.ajedno s ostaeima bazilika. Tragovi jednog zida vidjeli su se jos 1954 godine na [uznorn zidu palace, u podrucju njene velike srednje dvorane. Takode; je bio izgraden mali presradni zid pored [uzne erkve u ambitu izmedu nekadanjs palacs- i vanjskog zida. Slobodni prostor Mogorjela bio je od V vijeka koristen kao groblje, koje se vremenom prosir ilo i dalje izvan okvirnih zidina.

0 0

H

c-,

g

1 ., ,
o

I

<

5

51. lao Plan bazilika na Mogorjelu

SJEVERN
G.RAf)£VIN[ _ lZ I V.NL ..... ·,V ..

A

BAZILIKA nadvisavala temelje do 80 em visme, sjeverni zid oko 50 em isto kao i sjeverni dio zapadnog procelja. Od juzne polovine tog procelja sacuvali su se, medutim, sarno temelji. Isto su se tako razlicito sacuvali unutrasnji zidovi. Od eetiri uzduzna

e

·.. ·v

·

51. 1. Plan

Mogorjela. Razmjer

1: 600

Vanjski zidovi ove gradevine zatvaraju pravokutnik velicine 18,15 X 14,05 met, kome s istocne strane ispada jos polukruzna apsida u duzinu od 3,25 met. Stanje sacuvanosti zidova ove gradevine u doba iskopavanja bilo je razlicito. Apsida je

47

S1. 2. Pogled na dio portika pr'etor-ija vile iz IV vijeka S ostatkom pregradnog ztda izrnedu narteksa i naosa (oznacen Sa ~}1«)) i sacuvani dio temelja zapadnog ceonog zida (oznacen sa »2"~)na mjestu gdje presjeca jedan od ztdova pretorija

zida, dva juzna bila su saeuvana samo u potezima njihovih temelj a, a pregrada izmedu prostorija C, E i F bila je gotovo sasvim razorena, Dr, 'Patseh je od ove gradevine sacuvao samo zid koji drzi prag pred naosom i dio za:md·1o't pror e'ja na mjestu gdje on presjeca vilu iz IV vijeka (Slika 2), Kao dokumenat zatecenog stanja sluz! nam danas criginalna fotagrafija iz 1902 gadine (Slika 3), P r as tor i j e A, Cijelom duzinorn zapadnog procclj-i tece oko 2AO met siroki trijem (porticus), koga Cine tri prema vani otvorene, i slobodnim prolazima medusobno povezane prostor ije. Uski otvor izmedu sjeverne i srednje prostorije zapazen je u doba iskopavanja bazilike oko 1900 godine, dok je pregradni zid od srednje prema juzno] prostoriji tada zatecen same u svojirn temeljnim dijelovima na kojima se obfik i velieina prolaznog otvora, dakako, nisu mogli razabrati. Prostor ija je prema sjeveru bila zatvorena. Otvor prema zapadu imao je raspon od 2 met. Po svoj prilici je i juzna uglovna prostorija imala takav otvor, koji se medutim .zbog rusevnosti zida nije sacuvao. Srednja prostorija imala je dva otvora, takoder od po 2 met raspona. Zgrada je, prema tome na svom zapadnom procelju vjerovatno imala 4 jednaka otvora izmedu 3 stupa od po 1,35 met frontalne sirine i 2 uglovna stupa od 1,00 met sirin« zapadnog fronta. Vrlo je zanimljivo da iz srednje prostorije zapadnog portika nije zabiljezen prolaz u narteks (prostoriju B), Ni na jednoj fotografiji nije nazalost zahvacen pogled na ovaj zid, tako da ne mozerno tvrdrti da li je u to doba na kriticnom mje-

stu on bio sacuvan

do visine

na kojoj

bi se moSL 3, Pogled od sjevera na tek otkopane bazilike 1902 godine, Oznake slovima i brojevima odgovaraju oznakama U1a planu slike t a

gao ocrtavati

ohris eventualnih

vrata.

Pilastri trijemova bili su izvedeni ad lomljenog i povrsno pritesanog kamena (SItka 4), vezanog krecnim mortem. Njihova relativno slaba Ikonstrukcija govori da nisu bili odvise visoki i da nisu nosil i teret veci od obicne krovne konstrukcije. Portik je vremenom pregradivan, Njegovi su otvori, naime, [ednorn prilikom bili zazidani, kako se to vidi na naso slici. 4. Dva uska tamna zidna poteza od opeke, koji se vide na toj slici, izgradena su S ocitom narnjerom da se prvohitno siroki otvor prezida na uski prolaz u tada zazidani trijem. Vidimo medutim da je i taj uski prol az kasnije posve zazidan. Treba pretpostaviti da su tim pregradnjama umjesto sirokih otvora dobiveni vjerovatno prozori, sto nas dovodi na pomisao da su prostorije mogle biti upotrebljene za stanovanje. Interesantan problem namece u nasu temu otkrivanje plana dr-a Patscha, Iz tog se plana naime razabire da zapadni portik sjeverne bazilike nije bio konstruktivno povezan za zidove narteksa, a ni sj everni portik za baptiste'rij. Ova cinjenica navodi nas na pomisao da su portiei naknadno dozidani na objekat kojeg su prvobitno sa(oinjavale prostorije B, C, E i F, U tom je slucaju jedino nejasan odnos prostorije G prema cjelmi. Njen zapadni dio odijeljen je naime, prema planu dr-a Patscha, od zida narteksa, dok istocni zid izgleda kao da eim jedinstvenu masu sa pregradom izmedu naosa i apside.

Pitanje dogradivanja portika sarno po sebi ne bi pretstavljalo poseban problem, Njegovo eventualno dodavanje postojscoj bazilici moglo bi se mozda opravdati i cinjenicama iz historije umjetnosti. Medutim upada nam u oci da je [uzna bazilika dimenzionirana prema konacnoj plasticnoj redakciji sjeverne bazilike, sto znaci da je ona izgradena u zamahu radova kojima je sjevernoj bazilici dat danas zateeeni izgled, Ako je, dakle, portik sjeverne bazilike zaista kasnije dograden, onda bismo osnivanje juzne bazilike morali datirati u nesto kasnije vrijeme od osnivanja susjedno crkve. Ovo nas dovodi do pretpostavke, (jer misao ne mozemo formulirati kao zakljucak), da no. Mogorjelu nisu prv obitno zamisljene dvije bazilike, nego su dogradnje juzne uslovili momenti, vjerojatno liturgickog karaktera, koji su se iskristalizrrali nakon sto je prva vee dijelom postojala. Ovo je nabaceno sarno kao otvoreni problem, jer pokusaj rjesenja tog pitanja prelazi okvir ovog rada, Prostorija B. Bilo je to predvorje (narthex) u uzem smislu r'ijeei, vratima povezano ne sarno s naosorn, nego i bocnim prostorijama. Vrata prerna naDSU bila S'U posebno uredena, sto se joo vidi na sacuvanom kontrolnom zidu, Lijepo izvedeni prag bio je uzet odnekud iz razvalina stare nalace, u casu kada je jos bio sacuvan u besprije4
Nase star-me v,

kornom stanju, Mislirn da i fragment nadvratnika (slika 7) takoder potjece sa ovog ulaza. Krila vrata su bila na rimski nacin j arbolom usadena u male okrugle otvore u pragu i dovratniku. Kod ostalih ulaza i prolaza na prostoriji B (juzni otvor je ranijs razoren), nisu ostali sacuvani pragovi, pa izgleda da tu nije bilo vrata.

(Turbc.)

i3 B1STvt

b<:zt..,;.:a) tIOVA

o<tlVVno) DHM1NIVM

49

Temelji pregradnog zida (izmedu naosa i narteksa) sezali su oko 170 em u dubinu, vjerovatno do zemlje cielice. Inace je cijeli meduprostor bio ispunjen rusevinorn, debljine za visinu temelja. Pro s tor i j a C. Ova prostorija pretstavlja ujedno naos i prezbiterij bazilike. Od 237 m2 ukupnag prostora sto ga pokriva sjeverna bazilika, na prostoriju C otpada svega 77 m2, dakle samo jedna trecina, Oba crkvena odjela, tj, naos i prezbiterij, ne mogu se u nasern srucaju sasvim sigurno razdvajati, buduci da se nije sacuvao nikakav trag gradnje koja bi oznacavala granicu izmedu ova dva crkvena prostora, Pregradni zid izmed.u cetvrtastog prostora naosa i apside bio je, kako se cini, izgraden nesto vise od razine temelja pa se prema tome moze eventualno da protumuci kao septum iznedu naosa i prezbiterija. Kod vecine bazilika toga doba u Bosni i Hercegovini nerna ispred apside :prezide u ovom obliku, koj a bi pored vizuelne vrsila i statiCku funkciju, ali su u nekol1ko slucajeva zidovi apsida nesto deblji od ostalih zidova crkve (silk a 16). U ovom su dijelu crkve bila naime ponekad potrebna izvjesna konstruktivna pojacanja zbog veIiko.g triumfalno;g luka izmedu apside i naosa (Zenica i Klobuk). Kod bazilika na Mogorjelu zidna mas a apsidalnog prostora rasporedena je kako vidimo - nesto drugacije, lakse i elastienije. Umjesto da fbi pojacali apsidu, graditelji su ovaj dio crkve staticki osi.gurali spomsnutom zidnom sponom, kako to vidimo i kod bazilike u LepenieF (slika 17). Raspon unutrasnjeg Iuka apside iznosio je oko 4,40 met, a debljina zidova nesto vise od 0,60 m. Udnu apside (slika 5, mjesto 3) primjecuje se poremecenje liea u obliku cetverokuta, na mjestu gdje je odredeno mjesto za episkopalnu katedru (thronos). S obzirom na visinu tog poremecenja, tesko bi se ovdje mogIo.pomisIjati na postojanje ka..TUenog prijestolja 5 naslonom. O.stecem.je zida govori prije u korist nefog zidanog podiuma, na kojem je kao nadopuna tronosu evcentualno moglo biti jo,s nekih gradevnih dodataka od drveta i tkanine, 0 cemu se dakako podaci llisu sacuvali. SHeno sjedalo otkriveno je u apsidi bazilike u Citluku korl Jajca4. Tragovi kamenib subsellia ne mogu se primjetiti na fotosnimcima kojima raspoIaz.emo. U takvim nam 5e prilikama nameee pitanje smjeStaja oltara. Apsidalni prostor je premalen za smjeStanje oltara i vrnenje uobicajenih Dbreda. Bite, prema tome, prije da se oltar naIazio ispred pregrade izmeau naosa i apside, mazda jednim dijelom konstruktivnq i povezan za njen srednji dio. Svecenik je u tom slucaju mogao da duzbu bozju
nica

vrsi okrenut prerna narodu. U prezbiterij se u tom slucaju ulazilo kroz otvore s obje strane oltara. Dakako da ie to tek pretpostavka, za koju nemamo potpuno sigurne dokaze. Posebnu, ali danas vee zapravo suvisnu temu u vezi S OVOIDprostorijorn cine stepenice koje se u razini ternelja koso spustaju ispred samog oltara. U doba prvih istrazivanja na Mogorjelu, ipOmisljalo se da one pripadaju crkvi, i da vode u kriptu, koja se medutim nije pronasla-. Sada je ustanov Ij eno da ove stepenice pripadaju gradavinama iz IV vijeka, i da su sluzile za uzlaz u gor nje prostorije glavne palace (pretorija). One, dakle, - kako danas vidimo - nisu ill u kakvoj genetickoj vezi sa crkvom. Pro s tor i j a D. Iz narteksa i zapadnog pertika sirokirn slobodnim prolazom stupalo se u sjeverrii tr ijern (porticus) koji je s vanjske strane bio otvoren gotovo u cijeJom svom rasponu (slika 6). Kako se rnoze ustanoviti prema jednoj fotografiji dr Patscha, sacuvanoj iz vremeeia iskcpavanja prolaz prema sjeverozapadncj ugaonoj prostoriji bio je prvobitno nakoder sirom otvoren, 1'" kasnije zazidan. Ozidani stup izmedu dva siroka vanjska otvora izveden je u istoj _tehnickoj obradi kao i ostali dijelovi sjevernog boenog zida bazillke. Kroz istocni pregradni zid vodila su u krstionicu oko {),80 met siroka vrata, koja su po rimskom sistemu jarbola (curdo) bila usadena u kameni prag, dosta masivan ali jednostavne izradbe. Duzina ovog trijema iznosi O~{O 6,80 met, a sirina oko 3~O{} met. Sjeverni portik, izgraden u sistemu atrija (paradisus), imaIa je kako i.zgIedn bazilika u 'I1urbetu kod Travn.ika (slika 18). Pro s tor i j a E. Prostorija u kojoj je vrsen obred krstenja, biJa je oko 2,80-2,90 m dugacka i siroka. Duboka i prostrana piscina nalazila se vjerojatno na sredini sobe, a bila je u prvoj fazi ugraaena u zemlju nize podnice. Donji su ioj se dij elovi i do danas saeuvali. Dno j e bilo neSto preko 1 metar dubIje od niveIete praga izmedu narteksa i naos,a, dakle po svoj prilici neito oko 1 m niie ad poda u samoj krstionici. Sl1deCi 'Po piscini, baptisterij jebio namijenjen pokriit.avanju i odraslih oBeba. Raspon dVil nasl1protna kriina kraka iznosi 130 em, a sirina 60 em. Osnova piscme izvedena je U obliku kriia, kome je sa strane svakog kraka bila ugradena pO jedna 45 em visoka stepenica za silazak baptizanta u kadu. Koso polozeni zidovi bili su izvedeni od izlomljenih tegula, povezanih vrlo tankim sIojem finog morta u kome je bilo dodato malo i.zlomljenc opeke kao izolacija protiv vIage, Stijene su bile zatim dva puta premazane crvenkastom zbukom, otpOrrlC>ffiprotiv vode. Piscina danas stoji osamIjena na svom prvobitnom rnjestu, i bez ostalih dijelova crkve ovdje je izgubila svoj pravi efekat. Zasticena je malim natkrovom.

Ne znarno da li je spocetka u baptisteriju bllo nekog ukrasenog kamenog namjestaja koji bi odgovarao oblicima krsnog obre:ia. Nadalje nije poznato kako je dugo ova piscina bila u ovakvom obliku u upotrebi, jer nema sumnjo da je vremenom preudesavana i prilagodena promjenama u ooicajima krstenja. Tokom VI vijeka kristijanizacija stanovnistva je nesumnjivo vee hila provedena, a time obred krstenj a ogranicen sarno na djecu. U takvim pri.likama duboka piscinn nije vise bila potrebna, K. Patseh nam nije ostavio nikakav dokurnenat '0 ranom zatnpavanju piscins i eventualnirn nadgradnjama na tom mjestu, ali dva kamena fragments (slika 12) govore 0 postojanju nadzernne krstionice, koju bismo mogli datirati u VI vijek. Ovu krstionicku ogradu nernamo inace kamo staviti nego u baptisterij, na mjssto gdje danas vidimo jos nerazvaljene donje dijelove prvobitnog bazena. Promjenu sistema krstioniea vidimo kod bazilike u Lepenici 5. Oba ulaza (prema prostorijama D i F) mogIa su se zatvarati vratima, od kojih su se sacuvali kameni pragovi ,koji eu ondje pronadeni u doba iskopavania. Pro s tor i j a F. Istocno od baptisterij a nalazi se jos jedna prostorija u koju su vodiJa uska jednokrilna vrata, ctje se krilo otvaralo prema baptlsteriju. Vrata su se naIaziJa u [uznom dijelu zida. Prostorija je manjih razmjera, 2,80 X 2,fO m. U bazilici u Klobuku" slicna prostorija (oznacena ond.'e sa D), sluzila je kaka izgleda kaa memoria. Prema dokumentamom materijalu kOjim raspolazemo, za 'ovu prostoriju na Mogorjeru ne mozemo tako 5tO ni tvrditi a ni osporavatL Problem njene namjene ostaje otvoren, huduCi da Se kod nekih bazilika toga doba pored baptisterija nalazi consignatorium. Da postojanje te prostorije nije slucajno, vidimo DSim u Klobuku i u planu bazilike u Lepenici (slika 17), gdje se juZno od baptisterija nadovezuje sliena prostorija, i crkve I u SkeIanirna na Drini (Gl. Z. M. 1907, str. 4(0), andje nrn_a, cena sa »D«. Pro s tor i jaG. Od ove su nam se prostorije saeuvali samo obrisi temelja. U opcem planu mjernik nije zabiljezio unutar nje nikakve pr'=grade, !'iti se tako sto moze :primjetiti na sacuvanim fotografskim snimcima. 'Ovaj je dio bazilike kod iskopavarnja zatecen u toliko razorenom stanju da nije mogl1ce dobiti ni nriblizn.u sliku 0 bilo kakvim otvorima u okvirni~ zidovima, a jos manje 0 prezidama iii nekom namjeStaj,u. Prostorija nam se rpokazuje kao izduzena dVe>rana od oko 14 metara dmino i 3 metra sirine. 0 njenoj namjeni teskD bi 5e moglo neSto sigurno
5

81. 4. Temelj 1 dio zapadnog procel'ia s pttastrima i naknadno zazidanim otvcrima por tika sjeverne bazilike. Snimljeno 1002 godine

31. 5. Pogled iz narteksa u naos sjeverne bazilike preko praga koji je do danas ostao sacuvan na lieu mjesta. (Vidi sliku 3). Snimljeno 1902 godine

, V. SkariC: Alterttimer von Gradac i[1 der Lepe(Bosnien), Glasnik Zemaljsko,g muzeja 1932., str.
4

1l.

V.

Skari-C, o. c. str.

14.

D. Sergejevski: KaSlIlo~antlcki spomenici iz okemuzeja, 1938, str. 50.

lice Jajca, Glasnik Zenlaljs:ko_g

• Glasnik Zemaljskog str. 193.

muzeja

1954, arheologija,

31. 6. Pogled iz sjevernog portika (D) prema baptisteriju (E) i komori (F). Snimljeno 1902 godine

50

5I

utvrditi. Mozda je tu bio smjesten aiaconicon, prothesis, iii neka druga prostorija u vezi sa crkvenim obredima. Malo [e i.z:gleda da je tu mogao biti pastofcri]. G rob n e k 0 m 0 r e. Uz istocni zid crkve, s obje strane apside, bile su prizidane tri nadzemne komore (br. 1, 2 i 3), 1l:oje su nesumnjivo sluzile za ukop mrtvaea. Prve dvije (br. 1 i 2) izgleda kao da su bile izgradene u isto doba kada i crkva, buduci da izgledaju kao da su bile konstruktivno povezane s apsidom i istocnim zidom, Konstruktivnu ejelinu ovog tipa susrecerno i kod bazilike u Turbetu kod Travnika, gdje je uz manju apsidu prizidana komora (slika 18), i kod manje erkve u Skelanima (s!ika 19)7. Kod komore br. 3 jasno se vidi da je naknadno dozidana, isto kao i zidani grab pored komore br. 1. Zidovi komora su nesto tanji nego erkveni, i cini se da nisu deblji od aka 55 em. Unutrasnjost je bila dosta prostrana i relativno visoka. Duzina im se krece oko 2,60 m, sirtna izmedu 1,20 i 1,40 m, a visina sigurno 2 metra. Komora br. 2 je bila ozbukana, a to mozerno pretpo-

staviti i za br. i. Prostorije su bile vjerovatno polukruzno presvodene i pokrivene koso polozenim
krovom. Negdje u prostoru komora stajao je i sarkofag (slika 15), koji je danas smjesten na slobodnom prostoru u Mogorjelu. Sarkofag je od vapnenea, vrlo uredno izraden i odlicno saeuvan, ali bez ukrasa i natpisa. Po svom obliku i nacinu obrade bice da je iz V vijeka nove ere. o zid anom grobu pored kornore br. 1 nemamo blizih podataka, osim crteza na planu geometra (Slika la). Nismo zapravo sigurni da li mozda taj »grob« nije slucajno nas malocas spomenuti sarkofag, koji je pomutnjom snimatelja pretstavljen kao zidani grob. Ne raspolazemo nadalje s podacima 0 rialazima u kornorama 2 i 3. Na sacuvanom snimku, slika br. 3, na kojem se vidi gotovo sva unutrasnjost komore, ne primjeti se da su ovdje postojale klupe za polaganje mrtvaca. o nacinu ulazenja u ikomore, i njihovog koriscenja, nije nam se saeuvao nikakav podatak ..

vrata na sistem jarbola (cardo), sa dvostrukim krilima u ukupnoj sirini 1,35 met. Porijeklo je nesumnjivo Iz stare utvrdene vile s poeetka IV vijeka. Duzina unutarnja 175 em, sinna 50, vanjska; 19,50. visina 21,5,

JUZNA Ova je gradevina po svom planu daleko [ednostavnija od susjedne. Nac:rt pokazuje vrlo uproilten tilp crkve koju saeinjavaju narteks i naos sa presbiterijem.. Od nje je danas ostao sacuvan rieznatn] kontrolni zid na mjestu gdje joj [e apsida presjeeala pregradu vile iz IV vijeka. Duzina eetvrtastog dijela potpuno odgovara sjevernoj bazilici, tj. 18,00. Sirina [e nesto mania, tj 10,40 m, a raspon apside 6,50 m. .Iuzna bazilika je 11 Casu iskopavanjj, bila saeuvana uglavnom u obrisima svojih temelja. Poneki kamen od zidova ostao De tu i tamo sacuvan na svom nrvobitnom rnjestu povrh temelja, ali ga geome~r nije snimio, pa je na taj n.acin propustena prilika da se mozda dode do nekog, barem priblifuog rpodatka 0 razoren{)m zidu. Pretpostavljam da se debljina nadzemnih zidova 'kretala oko 0,65 m, kao .,to je to otprilike bilo i kod sjeverne bazililke. P ~ 0 s tor i j a H. Narteks jmne bazilike iz:gleda kao da je bio neznaino siri od zapadnog trijema (A) sjeverne bazilike; prema planu se Nni ako 2,'60 m. Otvoreno je rpitanje da Ii je Ova !prostarija, inaee u sluzbi predvorja (pranaosa), bila zatvorena i providena vratima, iIi izvedena sa zidanim stupovima koji su drzali kroviSte, !poput

BAZILIKA trijema (portika) AiD u sjevernoj bazilici. Konacno se pitarno da Ii nisu mozda portici A sjeverne bazilike bili rieposredno povezanl sa ovom prostorijom. Prekasno smo (pTistupili 't'j esavanju ovog problema, [er je izbor saeuvanog dokumentarnog materijala u danaSnjim prilikama sasvim nedostatan. Pro s tor i j a 1. Ova je prostorija sluzila kao naos i presbiterij. Duairia joj iznosi oko 16,80 rn, U prostoriju se moglo ulaziti po svoj prilici samo sa zapadne strane, ukoliko nije postojala neka vee zaguhljena veza sa prostorijom G. Ukoliko je takva i postojala, ona je mogla same da simi svecenstvu za prolaz. Malo je vjerovatno dr su i sa juzne strane mogli postojati ulazi, buduCi da je visoki okvirni zid utvrdene vile iz IV vijeka u doba bazilika jos postojao i vrsio funkciju zastite. I ovdj ese, kao i u nao'Su sjeverne baziIike, postavlja pitanje razgranicavanja izmedu !pTootora za vjernike i prezbiterija. Rjesenje se moze sarno proizvoljno nagadati, jeT nam u tom pravcu nije ostao nikakav dokazni materijal. Vidimo da su i ovdje apsidalne zidne mase elastieno izbalansirane izgradnjom punog temelja istoCnog zida naosa, koji je na sebe primio teret krovne konstrukcije i triumfalnog luka.

F r a g men t n a d v rat n i ilk a (s!ika 7). Jedan ad najljepsih ostataka bazilika na Mogorjelu je ovaj, oko 40 em dugi, 16 em visoki i oko 18 em sirokt fragment nadvratnika. Udeseno mu [e samo lice i donja strana, dok sou ostali dijelovi grubo obradeni i predvideni za ugradivanje u zid. U vodoravno izduzenom udubljenju frontalne strane, slrokom 9,5 em, prikazana je u visokom reljefu vitica s Iiscem i grozdovima. U lijevom ptica kupi zrna grozda. S donje strane nadvratnika izvedene su okapnice za kisu u obliku izduzenih Icanelura. Mjesto za priklapanje vrata usjeceno je 4 em duboko. Oba kraja su odbijena, tako da se nisu sacuvale rupe za umetanje stozine (carda) vrata. Mjesto nalaza je ostalo nepoznato, pa se stoga ne zna za koja je vrata bio namijenjen, ali jevrlo vjerojatno ukrasavao mlaz u naos sjeverne bazilike. Ornament vitice i ptica koje jedu zrna grozdova, poznat j e iz bazilika u Potoeima (sllka 20), a vitice i grozdove bez ptica susrecemo na stupu iz bazilike u Dabravini", zatim sa kapitela u 1£penici? (slika 21) i na plocamaJz bazilike u Cerinu, koje su sada uzidane u tamosnji zupni dvor. Konacno ne smijemo ovdje izostaviti ni slrcan ukras na akroterijima sarkofaga iz Bacevica kod Mostaraw, Motiv vrlo slican nasem fragmentu nalazimo na tekstilu iz jednog groba IV vijeka u Egiptu-l, a vrlo slfcan nadvratnik Iz vremena oko 500 g. stajao je u episkopalnoj bazilicl u Stobima (sada u Nar. muzeju u Beogradu).
Osnova stupa. (slika 8). Ovaj je komad n.aaen u sjevernom dijelu prootorije C (naosu), na mjestu gdje je otprilike mogao da stoH septum prezbiterija (sUka 5, mjesto br. 2). Izveden je vd krecnjaka, dosta grubo i sa dobro vidljivim z~rezima klesarske zubace. Razlomljen je u tri d,jela. Komad pretstavlja oonovu stupa, kod ikojeg baza i donji dio korpusa cine j€ilnu cjelinu. Ovakavtip, k{)ji je naden i u $uiei12, clatira se u V vijelk. P!int baze izv€ilen je u obicnim razmjerirna, a prilieno je {)stecen. Torusi i trohili, medu8 W. Radimsky: Cr~ena rrazvalina kod Da,?ravine u kotaru visoekom u BOSll1i, Glasnik Zem muzeJa 1892. str. 372-287, slike 4, 5, 7 i 8. Ist.o u Wisse<nsch~ftlic~e MittheiJungen aus B. u. H. Bd. II, 1894, str. 73 1 dalle.
10 W. Radimsky: PTehistoricke i rimske starine kod BaceviCa blizu Mostara, Glasnik Zero. muzeja 1892, SIT, 332-336, slika 3. 11 Fifty masterpieces of textiles, Victoria & Albert Museum, Londorr11951, str. 5. 12 Dr. K. patseh: Die romische Or1Jschaft bel Suica (WMBH IX, 19W, str. 226-228, 51. 103 i 1W.

su potpuno degenerirali u nezgrapno dole uz'" a prema gore sire, koje zakosenom stranicom prelazi u korpus kolumne. Na Mogorjelu se nalazi fragment 00 jail jednog potpuno istog stupa, 'koji je medutim otucen sa svih strana u tolikoj mjeri da se rekonstrukcija mogla izvrsiti same prema opisanom uzorku. Inacs mu u mjerama potpuno odgovara. Sudeci

tim, ovdje zadebljanje,

81. 7. Fragment

nadvratnika

81. 8. Osnova stupa

9

V. Skaric, o.

C.,

tab. XU.

DIJELOVI P rag u v rat i man z iIi k e. Prag de izraden

ARHITEKTURE voklasan rad, sada malo oStecen. Nalazi se u saeuvanom kontrolnom zidu, pa i danas stoji na avom prvobitnom mjestu. Obe 'Vertikalne shane ukrasene su profiliranim okvirom. Prag je rudeiien za

a 0 Sa s j eve r neb aod finog kreenjaka . .pr-

-'-Dr. K_ Patsch: Iz rimske varosi u Skelanima, Glasnik Zemaljskog muzeja 1907, str. 462.

81. 9. Osnova za umetanje

jarbola

53

Visina komada 26 em, duzina straniee p'Inta 47 em, diametar kolumne 37 em. Visina plinta 7 em, zadebljanja na mjestu torusa 9,5 em, a isto toliko i deblo kolumne. Medu mnogobrojnim fragment.ima stupova, koji se nalaze uskladisteni na Mogorjelu, bilo je tesko izdvojiti komade koji bi s€. sa sigurnoscu mcg li pripisati bazilikama. Zbog toga takvi kom.adi nisu uzeti U obzir za opisivanje .. Slika 10. Impost prvog tipa Os nova z a urn eta n j e jar b 0 I a. (sliks '9). Kornad potsjeca na bazu stupa, ali mu nedostaje gornji (manji) torus. Lijepo izraden ali dosta plosno izveden primjerak ad finog kreenjaka. Okrugla busotina kroz OViU bazu, siroka 7,5 em, govori cia je 'sluzila za umetanje jarbola, valjda od nekog pokretnog baldahina. Pretpostavljam da predmet spada u crkveni inventar, iako je tesko odrediti vrijerne postanka, Osnovaje visoka 14.5 ern, straniea plinta iznosi 43 ern, a diametar kolumne 28 ern. Imp 0 s t p r v 0 g tip a (sUka 10). Kornad je izraden od kvalitctnog krecnj aka, ali mu j e POVTsina ,pomalo neuredno dotjeracna. Obje ceone kose strans ukrasene su urezanirn ornamentorn, mazda slmbolicnog znacaj a, S jedne strane isprepletene vitice tek izdaleka nas potsjecaju na poznati monogram A i Q, ali u vrlo stiliziranom obllku (slika 10 a). Na suprotnoj rplohi prikazan je krug u kom se nalaze dvije ravne i tri polurnjesecasts crte, Ovaj znak nije obican u kri'canskoj sim=oltci Ka-

i donjem dijelu plosno izvedenim profilom, kako se to vidi na slid. Vodoravni presjeci ovih stupova u rnjerama se slazu S osnovama tmposta, iz c"ga slijedi da su nesumnjivo primadal! jedni drugirna. Uk r a sen a 1'10 ca i b r i d n j a k s l' 0 I ustu po m (slika 12). Oba rprimje.rka izradena su od muljike (lupine), sto je izniman slucaj na Mogorjelu. Materijal i naein obrade !,otpuno su jednaki, pa izgleda cia su oba kornada u svoje doba bila zajedno postavljena. Sacuvani su u Iragmentima. Ploca je pravokutnog obhka, sirine 36 em, debljine 12, dok je prvobitna visina ostala nepoznata. Malo udubljeni srednji dio ceone strane zatvoren je okvirom, dosta rusticno obradenim u tradicijama starih rirnskih oblika ovo vrste. Sredinom okvira tece vrpca kojoj s'u S obje strane naizmjenicno usjecena polukruzna udubljenja. Donj i dio ploce nije bio izraden, i ocito je bio ugraden u neki drugi dio arhitekture. Stranice ploce obradeno su vrlo grubim zarezima klesarska zubace, da bi se komad mogao sto cvrscc povezati sa susjednirn komadom (sl ika 13). Ulozak s polustupom sluzio ie kao bridnl kamen ograde koja je zatvarala prostor cktogonalnog oblika, Njegove bocne stranics suzavaju se, naime, prema straznjoj plohi koja je uza od liea. Polustup je kruZnog presjeka, a ima vrio nagla-

E'L 12. Ploea

ugaoni kamen oktogonalne Izgled !ica

korone.

Sllka lOa

sne antike, ukoliko nema veze s ukr asom sicnog imposta iz bazilike u ,Sipragama (GZM 1892, str.
78 i WlVIBH II, 1894, str. 4'7) (slika lOb). Osnova imposta iznosi 18 X 122,5 cm, gornji rub 22 X 46 em, a visina 18 ern. Udubljenja za spone nalazi se nesto blize <'eonoj strani s ukrasom kruga. Gornji plint, debeo 5 em, dosta ostro iskace iz pirarnidalnog dijela, marocito na bocnim stranama. Impost drugog tipa (slika 11). Ovdje je rijee 0 dva Iijepo izradena i odlicno sacuvana imposta koji se danas nalazo u dvoristu cuvara Mogorjela. Izvedeni SU od finog krecnjaka, od nekog starijeg rirnskog spolija, koji je pribavljen valjda ne.gdje u rusevinama vile IV vijeka. Mjesto njibovog nalaza nije narn pozna to. Na gomjoj strani jednog od njih naziru se ostaci starog natpisa, koji kod izrade imposta nije bio dovoljno brizljlvo uklonjen. Ukrasa nema. Velicina osnovo iznosi 18,5 X 23 em, a gornjeg ruba 33,5 X 46 cm. Plint je debeo 3,7 ern. Visina djelog komada iznosi 16 cm. Stu p 0 vic e tv r t a s tog 0b Iik a (silk a 11). Dva dobro sacuvana stupa od kreenjaka nalaze se danas u dvorist-u cllvara. Vis.ina im iznosi 83 ern, !iirina jedne strane 19, a druge 22,5 em. SVaka od <lvije uze strane ukrasena je na gomjem

Sl. 13. Ploca

i

ugaoni kamen oktogonalne Obrada spojnih strana

korone,

Slika lOb.

po sir ini p linta (47 em) i diametru korpusa (37 em), cijeli stup nije mogao biti viSi od 3 metra. Kao takav, on nam se cini malo prevelik za oltarsku pregradu, ali i premalen za eventualno nosenje triumfalnog luka iii nekog portika u :naosu. S obzil'om :na mjesto nalaza (slika 5, mjesto 2), moze mu se s izvjesnom rezervom pripisati funkdja u septumu, u zajednici s nekim drugim njemu prikladnim dekorativnim objektima od prolaznog mat€rij ala, limo sto su drvene grede, zastori od tkanina i slieno.

sen ontazis. Bio je relativno nizak, sto se moze zakljuciti po dosta jakom suzavanju ed entazlsa prema kapitelu. Obje njegove strane (slika 13 gore) providene su grubim zarezima zubace, zbog istih razloga kao i kod ploce. Dimenzije: sir'ina lica Hi em, straznje strane 9 5 em sirina strane 12 com sirina stupa u entazisru 9 'a u gornjem dijelu 8cm. Sacuvana visina komada 30 em. Ovi su komadi vjerovatno ostatak ograde krstionice. Rekonstrukeija ucinjena na temelju ova dva primjerka, dala je koronu oktogonalnog oblika, raspona oko 140 em (slika 14'. Pitamo se cemu ova ograda, kada smo na lieu mjesta nasii duboku, ukopanu pisclnu? K. Patseh nam 0 tome nije dao nikakav podatak. Po svoj prllid je duboka piseina iz druge pelovine V vijeka tokom VI vijeka zatrpana i zamijenjenja nadzemnim bazenom, od clje S1. 11. Impost drugog tipa i stup eetvrtastog presjeka su se ograde sacuvala ova dva komada.

54

55

GROBLJE groblju oko bazilika imamo malo podataka. Znamo da je ono zapremalo vrlo veliki areal, i da Sill mrtvaci kod polaganja u grob orijentirani ad zapada prema istoku. Ukopi su vrseni u crkvama i na slobodnjm prostorima stare vile, sjeverno od crkava. Prilican bro] ukopa izvrsen je i izvan zidina vile, na sve cetir'i strane oko Mogorjela. U pogledu tipa grobova, ovdje je vladala raznolikost koja je uvjetovana prvenstveno sirokim vremenskim r asponom u kome je vrseno ukopavanj e. Vidjeli smo malocaj, da su postoj ale tri kasnoanticke grobne tkomore, a u jednoj od njih mozda je bio smjesten kameni sarkofag (slika 15). U naosu sjeverne bazilike, Iijevo od ulaza, nalaze se danas jos vrlo oskudni ostaci jednog groba (na slid 1a broj 4). Mrtvac je lezao oko 1,3 m duboko ispod podnice crkve, u grobnici koju su sacinjavala dva niza kao krov koso polozenih tegula,

o

I .~,,' J ,
'aIlE"
J.E-:u_....,.y::-l\b.;:r..

;~

It

S1. 14. Poku.saj rekonstrukcije korone premakomadima sa slike br. 12. i 13.

koje su na sastavima pokrivene imbrieima. Sliena dva groba nalazs se izvan zidina, zapadno od glavnih ulaznib vrata. Na tim grobovima vidimo da .EU i ceone strane bile pokrivene sa po [ednom tegulom!". ·C. Truhelka zabunom sporninjo na jednom mjestu i ukope u amforama na ovom !polo:tajuH, ali se taj podatak ocito nc odnosi na Megorjelo nego Naronu 15. Uz juzn! zid vile iz IV vijeka nalazilo se nekoliko zidanih grobnica koje so takoder mogu datirati u kasnoantieki period. One su gradene djelornieno od lomljenog kamena povezanog zbukom, a dijelom od velikih kamenih blokova nekadasnje vile (pragovi, stepenice itd.) Za pokrivanje su takoder bile upotrebljene pritesano ploce od nekadasnjih kamenih pragova, U zbirkama Zemaljskog muzeja u Sarajevu nalaze se predmeti koji kao oznake nose brojeve nekih grobova. Buduci da je, medutim, plan iskopanog groblja zagubljen, naznaceni brojevi nemaju vise za nas nekog znacaja. Moglo bi so pretpostaviti da su stariji grobovi nastajali u najblizern podrucju crkava, pa se odatle sirili na sve strane, Cudi nas ipak da Sill neki, kasnoantiCkog tipa, tj. onaj kod sjevernog (glavnog) ulaza, i druga dva izvan [uznog ztda, vee u tako rano doba bili smjesteni daleko od crkava, Tome naprotiv vidirno kako se neki grobovi Srednjeg vij~ka i pored toga situiraju u njibovu blizinu. Nije iskljuceno a danas se to vise ne da ustanoviti da su iponekad kasniji grobovi ukopavani izmedu starijib, a mozda i preko njib. Negdje u tom prostoru stajala su i 3-4 steCka, medu kojima je jedna ploea bila ibogato ukraiiena. Nisu poznati nikakvi grobni prilozi iz kasnoantickog cemeterija. Malda ih je bilo, ali jedan dio nalaza sa MogoTjela u vrijeme pisanja ovog rada nije jos proveden kroz inventarSike knjige Zemaljskog muzeja u 8arajevu, kamo su ti predmeti nakon iskopavanja nili dopremljeni. Prilozi iz kasnijib slovenskih grobova izuzeti EU iz muzejskog skladista, i vee obradeni u posebnoj publikaeiji (GZM 1951, str. 243-244). Kako sam vee napomenuo, sarkofag za kog mislimo da eventualno rpotjeee iz grobne komore br. 1, stoji danas kao jedan od svjedoka starib baziJika i groblja oko njih (slika 15). On je jednostavno ali vrlo uredno izveden. Duzina mu iz.noo.i 223 em, sirina korpusa 69,9, a sveukupna ,risina 111 em. Njemu slicna3 :primjerka nadena su PDred samffitanske crkve u Slanom, ad kojih je jedan (prezbitera Ana'Stasa) natpisom datiran u sedm! deeenij V stoljeca. SliiOni solinski primjeri
18 Grab istog obIika iz Dabrice kod Stoea objavljen je ru Glasniku Zem. muzeja 1914, str. 217, s1. 142. 14 Dr_ C. Truhelka: Starokrscanska arheologija,

datiraju se takoder u ovaj period. Lijep sarkofag ovog tipa, s prikazom crux ansata, naden je na Crkvini u Cerinu, gdje Se i sada nalazi u dvoristu zupna crkve, Grobove sa tegulama polozenim u obliku krova dr. Patch datira u poslijerimski period (»nachr6mische Zeit«), do kojeg je zakljucka dosao nesumnjivo na temelju nalaza grobnih priloga. Ovaj tip, dakle, prema njemu ne moze biti mladi od druge polovine V vijeka, kako je to i zabdljezto u privrernenom vodicu po Mogorjelu iz 19M godine. Grobovi koje cini kameni okvir poklopljen jednorn ill sa vise 1;)10<:'a, pripadaju sirokom vremenskom

rasponu, pa ~h je stoga vrlo teSko priblizno datirati. N ekolilko takvih grobova naslo se i na Mogorjelu, ali me znamo da Ii Sill sadrzavali priJoge, pa ih prema tome ne rnozemo ni vremenski opredjeli ti. Dio groblja koji Be sterao sjeverozapadno od Mogorjela, preko ceste kojorn se dolazi iz Car Ij'ne, pretrazen je 1947 godine, ali so i 0 tom zahvatu sacuvala nepotpuna dokumentacija. Prevladava uvjerenje da ono datira iz Srednjeg vijeka. Cetiri sacuvane grobne stele u Iapidariju Mogorjela, potjecu sa grobova koji nisu bili vezani uz bazilike.

KULTURNO

I VREMENSKO

OPREDJELJIVANJE

NALAZA

Bazilike na Mogorjelu cbe jednu cjelinu i pored toga sto se izmedu objo gradevine proteze ambitus ad oko 1,6 m sirine. S obzirom na rusevnost gradevina i nedovoljno dokumentirano iskopavanje, danas vise nismo u stanju da rekonstruiramo naein na koji su onemedusobno Iunkcionirale, ali se iz tehnike zidanja nesumnjivo vidi da su gradene u isto doba. Takav sistem crkava poznat je vee otprije u Zenici, u staroj katedralnoj baziJici (?) BISTUE NOVA. Kao vrijeme njihovog gradenja rnozemo uzeti drugu polovinu V vijeka. Neuredno izvedeni zidovi odaju doba drzavnog i drustvenog rasula u casu kada Zapa'dno carstvo propada, a Istocno JDS nije deseglo svoju punn moe i zadobilo prevlaEt u naiiim krajevima. Uca zidova niti rpokazuju uredno slojanje kamenih komada u vodoravno Z3.ravnjene nizove kako to vidimo na zidovima vile IV vijeka ali isto tako ni tehniku koso polozenog kamenja koju rado pripisujemo justi·nijanskom dobu. Zidovi bazilika su vjerojatno proizvod domaeih majstora.

Tip stupova u kome baza <'ini cjelinu s jednim dijelom korpusa, takoder- se datira u V vijek, kao naprimj er stupovi u naosu baziJike sv, Anastazij a u Marusincu kod Selina. Duboka piscina namijenjena je pokrstavanju odraslih osoba, lito se - kako izgleda - u nasim krajevima u unutrasnjosti Ilirika dogadalo tek tokom V vijeka. U prilog tome govori i skromno opremljeni i u sklopu zgrada rienaglaseni baptisterij, kakav se takoder poeeo oblikovati tokom V vijeka!6. Konaeno se i sarkofag iz groblja uz bazllike moze datirati u isti period. Motiv vitice s liscem i grozdovima s~ pticom, na koptskoj tkanini nesigurno se datira u IV vijek. Nije ipak iskljucena mogurnost i njegovo'S nesto kasnijeg vremenskog onredjeljivanja. Nemamo bliZeg oslonca za datiranje nalaza iz Potoka kod Mostara, ali je lepenicka bazilika opredjeljena u drugu polovicru V vijeka. Ne raspolazemo, dakle nikakvim sigurniul podatkom za odredivanje vremena postanka naseg nadvratnika, ali se rado osIanjamo na dosta uvjerljivu pretpostavku da je ovaj komad izraden i ugraden u baziliku u vrijeme
16 U tom smislu tumaci D. Sergejevskj Klobuku (GZM, 1954, str. 2M).

nalaz

u

Zagreb

1931, sir.

43.

'-

__

-''-

__

-''

_:.rf

met.

8lika 15. 8arkofag

1> Dr. K. Patsch: Zur 'Geschiehte und Topogr..,hle von Nnarona, Wien 1907.

81. 16. Plan

bazilike u Zenici

81. 17. Plan bazilike u Lepenici

57

81. 18.

Plan

bazilikc

u

'I'u rbe tu

ked

T'ravnika

trpjela je ne samo .razaranja, nego i vise ili manje obimne pregradnje, Ovdje nas jos posebno zanimaju stilske veze ba:zilika na Magorjelu sa istodobnlm gradevinama u Bosni i Hercegovlni. Zapazamo, riairne, da nas izvjesne znacajke ovih gradevina vode u pravcu unutrasnjostt zemlje. Sis\em dvojnih bazilika poznat nam je vee iz Zenicc, na crkvama za koje mislimo da su stajale uz rezidenciju bcstoenskih biskupa. Izgleda da je iskopavanje zenicke bazilike bilo ponesto povrsno. jer ovdje nije otkriven baptisterij, bez kojega si no mozemc zamisliti ove gra(levine. Ukoliko je krstenje bilo vrseno ugradevinl koja je stajala saruostalno u bl izini crkve. orida ~e to za Bosnu Izuzetan slucaj, no to nas ovaj c~ De zanima u tolikoj mjeri. Zenics,e !bazilike 5U povezane u jednu materijalnu cjelinu, za razliku od nasih na Mogorjelu, rnedu kojima vidirno slobodan prolaz. Po svom tlocrtu nase bazilike su vrlo bUske graaevini 'U Lepenici, narocito sto se tice kenstrukcije apsidalnog prostora. I ondje je naos pri5tupaean samo sa zapadno strane. Prvobitno duboka piscina za krstavanje, .kao i ukrasl Sa vinovorn lozorn, potsjecaju nas na nalaze u Mogorjelu. Atri-urrt, exonarthex, i kornora pored apside u Turberu, pokazuju ob.ikovanje prostora sliho Mogorjelu. Ukrasna ploca iz bazil ike u Potoctmal? (s!ika 20), stilski je bliska nadvratniku na slici 7. Traka od rozeta s virovitirn Iistovirna, sto uckviruje ukrasno polje no. spornenutoj slici br, 20, ponavlja se kao uspravna traka na podncaju stupa pregrade bazilike u S!1ici18) i time ovu nama zasad jos nenoznatu gr adevinu povezuje u ic;ti krr-g. Arhttektonski ukrasni detalji bazilike u Duvnu (etari DELMlNlUM), koja 'ie kako izgieda posvecena 519 godine19, nesto su drugacij], i idejno nesto jace povezani za bazil lku u Dabravini, koja vjerajatno datira iz prvih decenija VI vijeka Bazilika u Klobuku2o spada takoder u red gradevina ovog doba, ali je po stflu svojih ukrasa povezana za baziliku u Brezi, 0 kojoj riazalost nemama potpu:ne podatke. Iz svega izlozenog vidimo da bazil.iks rna Mogorj elu :nose vecim dij elom stilske osebine kasnoanti6ki.h hazilika u Bosm i HCTcegovini. U trazenju prauzora ovih bazilika, mielim da nas lleceodvesti na stramouticu podatak 0 jednoj graaevini u staroj Saloni~ To je "Oratorium A"

S1. 21. Ukrasno polje na irnpostu iz bazilike u Lepenici

81. 20. UIornak ukrasne ploce iz bazilike u Potocima kod Mostara

'-

s~

_::.fO""~t

Ejnara Dyggve-as-. Nesumnjivo starija gradevina nego Sill nase crkve, »Oratorij A« u Saloni cirri nam se kao embrio onog bica !kaje ce se vremenom razviti u oblik kojeg poprlma sjeverna bazilfka, na Mogor-jelu. Na salonitanskoj bogomolji nema jos narteksa, ni portika, a niti su subselija prerasla i posebno izgradenu apsidu, I pored toga je sl.icnost ocita, Razmjeri i raspored prostorija En u tom oratoriju vee potpuno formirani u stilu sjeverne mogorjelske gradevine, Cini nam se da je, stavise, i kornora uz oratorij u neku ruku preteea slicnih komora uz istocn! zid bazilike, sudbini ovih :gradevina ne znamo mnogo. Nije osnovana pretpostavka dr. Patscha, zabilje-

o

zena u privremenom vodicu po Mogorjelu (1904 god), da su bazilike propale tek u doba dolaska Turaka. Do tog vrernena one se ne bi magle sacuvati u oblfku u kern SU prvobitno pcstavljene. Tragova nekih preinaka i nadopuna, koje bi nas nesumnjivo vodile u poodmakli Srednji vijek, ovdje se nije naslo, Crkve su vjerovatno propale vee 'U doba Ranog srednjeg vijeka. Spomenuta osnova za umetanje jarbola (slika 9), IllDze se smatrati nesto mladim predrnetom iz njihove opreme, ali je njeno vremensko opredjeljivanje nesigurno. Medu rusevinama nije naden nijcdan primjerak kamene opreme sa pleternim ornamentom, s:o bi kao znacajka razbuktale gradevinske dj elatnosti izmedu IX i XI vij eka trebalo da nade svog odraza i u ovim gradevinama. Maida se ts okolnost moze i uzeti kao termin kada vise ne rnozemo racunati s njihovim postojanjem.

81. 1'9, Plan bazilike II u Skelanima

KONZERVATORSKI Buduci da su opisane bazilike dio kompleksa Mogorjela, na njih S2 odnosi vee objavljeni prikaz okvirnih problema konzervatorskog zahvata na ovom objektu (Nase sturine I, str. 145-150). Preostaje, prema tome, da se ovdje pozabavimo sarno nekim specificnim detaljima. Nakon upoznavanja prilika u koj;ma su se nasli materijalni ostaci ovih bazilika, problem n;ihove konzervacije moze se sazeti u dva osnovna pitanja. 'Zanima nas, naime, da Ii je bezuslovno moralo doci do njihovog rusenj a nakon sto su bile
21 E. Dyggve: History of Salonitan Christianity, Oslo 1951 (prema prikazu Karamana u Penstilu I, 1954, str. l8{)).

PROBLEM

njenog podizanja. Analogan primjerak prvor azredne vrijednosti je vee spornenuti nadvratnlk episkopalne bazilike iz Stoba, sada u Narodnom rnuzeju u Beogra:iu, eiji se postanak datira u vrijeme oko 5'00 god. S onzirom da ie rusenje vile- prethodnice na ovom lokalitetu d';slo tek u prvim godinama V vijeka (vjerovatno u pohodima Zapadnih Gota izmedu 401 i 403 gadine), bazillke su moglc biti sagradene tek nekoliko decenij a kasnij e, dakle najranije 'U dru.goj polovini tog stoljeca. U razlicitim ekonomskim i kulturnim uslovirna nastupajucih vijekava, na gradevinama se vr:se neke preinake. Ocito se, narprimjer, vidi, da su veeina otvota portika naknadno zazidani. VeCina bosansko-hercegovaCkih bazilika tog doba pre-

iskopane, a aka je vee do toga doslo, nameco nam se problem odrzavanja onih objekata koji su narn ostali sacuvani. lstina je da bazilike na Mogorjelu n1.su bile organski najuze povezane sa primarnim objektom, u Ovom slucaju 5 vilom iz IV vijeka. Drugim rijeelma, one nisu bile naclnjene adaptacijom postojeCih tidova, niti iskoriStavanjem pogodnih starih prostorija. Njihovo postojanie na ovom mjestu tHo je uslovljeno mozda, nokim prednostima koje su pruzale ruSevine, ,kao sto je naprlmjer ogradni zid stare vile, za kog mislimo da je i paslije ru.';enj a oko 400 gad. IL e. bio dovoljno visok da bi posluzio kao zastita prostoru u kome su izgro.aene

mjesto u Bijelom
mu:zeja 1904, stl'.

n. 12. V. Klaic: DuvanjSlko polje, Hrvatsko kolo III, 66. Zernaljskog muzej.a 1954, arheologija, str. 189-210.
IC. 19

o.

i WlVIBH IX str. 271 i slike 143 i K. Pats:ch: Die rDnl1sche Ortschaft bei Suica,

1007,

58

59

crkve. To se ipak ne moze smatrati bitnim uslovom i sponom taka razltcitih gradevina, tim prije sto su straturnski odnosi jedne i druge gradevine vrlo raz'licitl. Nivel eta podnica baz ilika nadvisuje, nairne, za oko 1,50 met niveletu stare vile, a zidovi im osim toga teku u sasvim razlieitim pravcima. Temelji bazilika sezali BU upravo do podnice stare vile, a to znaci da nije iskljucena mogucnost da su ipak postojali Iiziek! uslovi za ostavljanje njihovih zidova u netaknutom stanju a da to ne bi isla na stetu ostataka vile. Dakako samo z idova, buduci da se zbog neophodnog istrazivanja starijih gradevina moralo prodira.i kroz podnice bazIika u slojeve koji su eventualno mogli biti dublji od njihovih temelja. Svjedoci smo fakta da su mnoge otkopane stare ruriske gradevine u Bosni i Hercegovini u dosta rijetkim slucajevirna propisno konzervirane. bilo da ih se ostavilo otvorene iii da su zatrpane zernljom. Reprezentativne gr adevine stare. Dom avije nakon iskopavanja su prepustene propad anju, a nista bolje nisu prosli ni mnogi drugi nama iz literature noznati loka1iteti s nal azima anticke arhitekture. -(Ilidza, Stelae, Zeniea, Laktasi itd). Cesto puta smo i danas ner-ado prirruzdeni da se pomirimo s cinjenicom, da zbog prioritetnijih potreba zrtvujemo poneki spomenik stare prcstosti. U tom slucaju umirujemo savjest time -sto utvr d ena data izgubljenog objekta fiksiramo objavljivanjern u literaturi. Bazilike na Mogorjelu medutim, osudene su na propast, a da nije nista ucinjeno da se podaci 0 njima sacuvaju. Mislim da se osnovna zamjerka u slucaju ovih bazilika sastoji dakle u toms sto one nisu objavljene, Mi treba samo da zahvalimo slucajnostima sto nam je stigao do ruku njihov plan, sto smo bili u prilici da u duzem periodu mozemo roviti po hrpama odlozenog kamenja, i da iz njih i",dvajamo predmete koji su po svojim stilskim osebinama mogli biti pripisani sakralnim gradevinama kasnijim ad IV vijeka, i - konacno - st{) fiziCki rad na konzervaeiji zidova [lismo ostavljali bez nadzora. Moramo) ipak) biti svjesni i c:n:,enice da prikazom na pretho:inim s:ranama nismo obuhvatili sve sto je u doba iskapanja stajalo na raspolaganju arheologu. Mi ne znamo kakav je bio po:l crkava, kako su one bile pokrivene, koje su sve pregradnje poduzimane u toku njihovog postajanja, i, konacno sta je sve izvaaeno iz grobova v njihovoj neposrednoj blizini. Koliko bi nam biln

od pomoci kada bismo znali na kojem su mjestu i u kakvim stratumskirn uslovima pronad eni komadi obradene arhitekture koje danas pripisujemo ovtm bazilikama. Mireci se sa zatecenim stanjem, mi danas stojimo pred problemom kakav stay da zauzmerno prema sacuvanim dijelovima ovih bazilika. Tri kontrolna zida ne narusavaju ope] izgled ambijenta. To je, cini nam se, bilo jasno i dru Patschu. Nije iskljuceno da su izabrana upravo tri manje upadljiva zidna detalja, koji - kako nam praksa pokazuje - niti ne izazivaju poseban interes posjetioca, nego tu vise stoje kao dckumenat za koristenje u uzem krugu strucnjaka. Oni se naime nalaze u konglomeratu zidova iz raznih perioda, i samo posebno disponirani posjetioci traze njihovo objasnjenje. Ti zdovi su o·im toga i toliko maleni da je gotovo nepotrebno bilo kakvo vizuelno izdvajanje od ostalih rus-vina IV vijeka, Drugacije smo stali s piscinom bapti sterija, koja je U SVO'll danasnjern stanju potpuno izg ubil a neki raison dJetrc. Lisena svog arhitektonskog okvir-a i raskopana do dna, ona danas stoji onemogucena da samu sebe objasni posjetiocu. Rijetki ljudi od najuze struke, u stanju su da si - ne bez teskoca predoce njen prvobitni status. Mislim da bi bilo vise razloga za njeno prenosenj e u zatvorenu prostoriju kao muzejski eksponat, nego sto se postiZe ovim izlaganjem in situ. Manji, lako pokretni komadi obradene arhitekture bez sumnje spadaju u Japidarij jedne rnuzejske zbirke. Svakako bi bilo pozeljno da se take nesto osnuje u okviru samog Mogorjela, u neposrednoj blizini nepokretnih objekata, kao nadopuna u objasnjenju ostataka sub divo. Sasvim su minimalni razlozi da se netom opisani fragmenti ukrasene arhitekture iznesu i izloze na lieu mjesta, buduei da je rusenjem zidova bazilika uklonjen okvir u kome bi ti objekti mogJi nesto da kazu. To se odnosi jednako na imposte kao i nadvratnik, 'Ogradu krstionice iii stUPOV2. li'pravo je konstatovano da i ostavljanje stare krstionicke kade na prvobitnom mjestu, nije sretno rjesenje u ovakvim prilikama. Zakljucujuci misao ne mozemo se oteti uvjerenju da se konzervatorskom zahvatu na ovim objeklima pristupilo isuvise kasno. Njihovo sianje danas je naime takvo) da sarno ispri~ani opis maze da nam ih predoci, dok su moguenosti vizuelne prezentacije svedene na najmanju mjeru.

ZUSAMMENFASSUNG Zwei Kircbenbauten auf dem Mogorjelo

Auf dem antiken Fundort Mogorjelo bei Caplj ina in der Herzegovina, sind wahr'end der urnfang'reichen Ausgrabungsarbeiten 1899-1003 (geleitet von Dr. K. Patsch), in der oberen Schicht Reste von Basiliken ontdeckt worden, die bald darauf abgetragen wurden. Auf Grund des Generalplanes del' wahrend del' Ausgrabungen ausgearbeitet wurde, sowie 3 kleiner, moch erhaltener Kootrollmauem wurde die ursprungkiohe Lage dieser Bauten festge.stellt, welche sich im Raum der bef'esttgten Villa aus dem Beginn des IV Jahrhunderts n. Ch. befand. deren Ruinen konserviert und der 6ffentlichen Besichtigung ausgestellt sind. Die emzelnen Bruchstucke der bearbeiteten Bauteile diesel' Kirchen waren nach den Ausgrabungen, zusamrnen mit solchen der Villa, an verschiedenen Stellen Mogorjelos dcporuert, nun abel' ausgescndert und fur den vor-liegenden Bericht hearbettet. Bezugllch Raumgestalltung und Beschrmlckung, sind die Basiliken von Mogor ielo mehr oder weniger, der bekannten Kirchenbauten des V und VI Jahrhunderts in Bosnien und der Herzegovina nahc verwandt. Der Baukomplex besteht aus zwei, den Dimensionen sowie der Bauan nach, gleichartigen Kirchen, so dass sie ohne Zweifel zur gleichen Zeit und nach einem einhcitlichen Plan gebaut worden sind. Solcher Verband zweler getrennter Gottesdienstraume ist uns in Bosnien aus Zenica bekannt, mit dem einzigen Unterschied dass dort beide Gebaude verbunden, \vahrend sieh in Mogorjel0 zwischen beiden Kirchen Qin etwas tiber 1,5 Meter breiter Ambitus erstreekt. Die sudliche Basilika ist einfach gestalltet. Sic besteht aus einer Vorhalle, dem Pronaos, bei 'i.vclchem leider nicht festzustellen ist ob es in Form eines ofienen Porticus ausgebi1det war, entsprechend dem naheliegenden Porticus der Nordkirche. An diese Vorballe schliesst sich der etwas gri:issere, dem Gottesdienst bestimmte Raum mit einer ApSis an. Die n6rdliche Basilika war etwas grosser, jedoch in 9 Raume geteilt, so dass ihr Naos genau die Halfte dessen der siid1ichen Kirche betrug. Auf der Westseite, sowie einem Teil der Nordseitc~ zog sieh ein offener Porticus hin, aus dem man zuerst in den Narthex, dann durch eine relativ sorgfaltig bearbeitete Pforte in den Naos gelangte. Ihre Schwene blieh bis auf den heutigen Tag in einer Kontrollmaucr in situ erhalten.

Da nicht mehr bekamart ist, welche Gegenstande in den Ruinen des Naos gefundcn wurden, so ist es nicht moglich ein volllrornmenes Bild tiber die architektonische Cestaltung dieses Raurnes zu erhaltcn. Am Ende der Apsis konnte der Ort festgestel]t wet-den, an welchern sich der bischofltche Katheder (Thr-ones) berand, an dem sich wahrschein1ich von beiden Selten die Subselfia angeschlosscn haben, Die Stelle des Altars konnte nicht festgestellt werden. Aus dem Baptlsterium gelangte moo in einen klejneren Raum, dessen Zweck unbekannt ist, jedoch z'weifeflos in Verbindung mit der Zerernorrie der Taufe eime Verwendung getunden hat. Er fehll bei keinem Baptisterium der spatarrtiken Basflfken in Bosnien und der Herzegovina. Der stidliche Seitenraum (G) wurde in ziernlich zerstortem Zustend aufgefunden, .so dass die Daten sehr unvolfkornrncn sind. An dieser Stelle durfte slch nach sonst i.iblichen Shemen, das Diaconikon oder Prothesis befunden haben. An der Aussenseite der ostmauer wurden urspr-unglich zu belden Seiten der Apsis je eine GrabKammer angebaut. Spater wurde an der Nordseite noch cine Kammer und an der Siidseite ein Grab aufgestel!. Es scheint dass sich in der Kammer Nr. 1 ein Sarkophag befand. Die Angabe ist jedoch nicht sicher. Der Anbau von Kammcrn an der Ostmauer und ApSis, ist von der Basilika aus Turbe und der kleinen Kirche (sog. Nr. II) aus Skelani bekannt Hinsjchtlich der Baukonstruktion steht die Basilika von Mogorjelo besonders je-ner von Lepenica nahe Diese Kirche wurde in einem sp§_tantiken Refugium erbaut. Da Aussenmauero der zerstorten Villa aus dem IV Jahrh. in Mogorjelo ebenso den Basiliken als Schutz dienten, kann man auch hier wie in Lepenica von einem Refugium sprechen_ Unter den erhaltenen GegensUinden aus den Basiliken von Mogorjelo, sind einige besonders hervorzuheben. Das sind ein Tiiroberstock, Saulenbasis, Impost€: und Tei1e cines Taufbeckens. Die Verzierung des Tiiroberstockes ste-Ut ein beliebtes Motiv aus der spatantiken Zeit in Bosnien, und wird um das Jahr 500 dalieri. Das Stuck scheint iiir die Kirche bestent zu seln und urspriinglich in ihr Mauer eingebaut. Die Saulenbasis die. mit einem TeD der Schaft ein Ganzes bilder. stammt von. einer SauIe, die ursprunglich bis cea 3 Meter hoch war. Entsprechend diesen Dimensionen steht sie- den Saulen der

60

6I

Basflika im Breza mahe, wo amgenornmen wurde, dass sie von einer Empore stammen, Die Saule in Mogorjelo scheint sonst unweit des Altars gefunden zu sein. Die Typen der Impcsten (Kampfer) sind in Bosnien haufig, Bernerkenswert ist ern . SHick das mit sehr- abgefuhr-ten Symbolen geschrnuckt is t. Kante und Platte des 'I'aufceckens scheinen etwas sparer (im Lauie des VI Jahrh.) in das lnventar der Kirchen gekommen worden zu sein. Von Sar kOiphag sind einige ahnliche Exemplars aus del' rraheren Umgebung von Mogorjelo bekannt (Cerm und SIano bei Dubrovnik) Einer von der Sarkophagen in SIano wlrd dut-ch die Inschrift in die sechziger Jahre des V .Iahrhunderts datiert Del' Bau der Basllfken von Mogorjelo wird in die zweite Halite des V Jahrhunderts gestellt, Zur Zeit ihrer Erbauung lag die. befestigte Villa aus der Epoche des Dlokletlan beretts einlge Dezennlen in Trtunmern ; sie wurde - wie es scheint - gelegentlich

Die

der Westgoten (4'01.-4'03) v611ig zerrelativ schlechte Bauwelse der Kirchen Zeit des vollkommener, Zerfalls des Westrorruschen Reiches hin, zu welchem diese Gebiete stets gr-avitierten. FUr diese Zeitstellung der Bauten sprtcht auch die tiefe, in den Boden eingebaute Piscine. Scheinbar dem Mlthraskult zuneigsnde Illyrier wurden wahrscheimlich erst im Laufe des V Jahrhunderls allgemein chr istiunlslert. Ebenso der Sllulentyp, bei welchem die Basis ern unzertrennliches Ganzes mit einern tefl der Schaft bildet, wird in das V Jahrh. datiert, Die Basiliken erlitten im Laufe der Zeit gewiese Umbauten. Die Bauten scheinen nieht Hinger als bis zum friihen Minelalter gestandcn zu haben, da sich in ihrem Jnventar nicht em einziges Stuck fand, welches auf eine sp atere Zeit und Kunstform ertnnern wurde.
des Einbr'uches

start

Die
auf

weist

die

BOJANA RADOJKOVIC

TRI ZLA TARA IZ CA]NICA
TROIS ORFEVRES DE CAJNICE

U istoriji nase primenjene urnetnosti znacajno rnesto zauzirnaju zlatari i zlutarsk€ radionics koje su same delimicno proucone. Medu rnnogirn zlatarskim radionicarna koja su se nalazilo po btavoj zernlji, po kvalitetu svojih radova isticu se bosanske i hercegovacke r-adionice. Bosanski se majstori spominju u srednjevjekovnim poveljama i dokumentima, a depoziti bosanskih vladara goYOre 0 obilju kvalitetnih radova bosanskih majstora, Nazivi za pojedinu vrstu predmeta, kao » bosanski pojasevi« govore 0 specif'icnim elementima koje su bosanski majstori unosili u svoj e radcve.Dolazak Turaka ne stvara prazninu u kontinuitetu razvoja bosanskog zlatarstva. Naprotiv

Turci su doprineli razvoju izvesnih tehnika i jos vecern irnpulsu u radu bosanskih radionica, Zlatarstvo turskog perioda j e sarno delirnicno prouceno, tako da ce svako novo ime biti dopririos za upozriavanje i dopunjavanje nase kuturn€ istortje ovoga perioda. U ovome r adurblce iznesena sarno imena trojice majstora zlatara kOji poticu iz mesta Cajnica, a potpisali su se na svojirn radovirna. Pokusace se narucuju kod tadasnjih kvalitetnih majstora. hove specificnosti kakobi se doprinelo boljem upoznavanju ovoga zlatarskog centra i ujegovih majstora XVII veka.

I. U XVII veku u Cajnicu :live tri zlatara .koji su savremenici: Ivan Milic, Duro Cajnicanin i Pavle Cajnicanin, Sva trojica po kvalitetu svojih radova ukazuju na Cajnice kao vazan zlatarski centar. Daljirn istrazivanjem arhivske grade, osobito turske, rnoci ce se utvrditi koliko je jos majstora zivelo u Cajnicu u ovo vreme. Ova trojica majstcra Ciji su 5e radovi sacuvali u vaznirn i bogatim riznicarna mogu da ukazu na visoki kvalitet eajnickog zlatarstva. Ivan Milic iz Cajnica radi ripide i diskose za rnanastir Trebinj€ u Hercegovini.1 Duro Cajnicaniri vokiva krst za manastir na Cetinju-, a Pavle
1 Nlkanor Ruiici.c, lVIanastir Presveta Bogorodice na Savm., Starinar, Beograd 1894, 3-4; Lj. Stoianovic, -Stari srpski zapisi i natpisi, Beograd 1002, I, br. 1295; B. Radojkovic, Umetntcka ohrada metala, Beograd 1953, 26; B. Radojkovic, Die Icunsttertsche Bearbeitung des Metalles in Serbien Yom XI bis XVIII Jh, Beograd 1955, 36; Umetnicka obrada metala na.r()da Jugoslavije hoz vekove, II, katalog, Beograd 1956, 4 1. 2 Lj. StojanoviC, orp. -cit. br. 1330; L. J\-i[irkovic, Crkvene Istarine iz Decana, Peel, Cetinja i Praskvice, GodiSnjak Muzeja Juine Srbije, Skoplje 1937, I, 129-

Cajnieauin reze Racu na Drini-,

diskos

zvezdicu

za

man astir

XVII veka manastir 'I'rebinje U toku XVI igra vaznu i znacajnu ulogu u zivotu tamosnjeg srpskog zivlja, Prrlozirna i velikim imanjem stvara se u 'I'r ebinju bogata riznica, a crkverri predmeti se narucuju ked tadasnjih kvalitctnih majstora. Godine 1637 jerornonasi Timotije, Nicifor i J'anieije narucuju ripldo i dva diskosa kod Ivana Milica Cajnica Milic izraduje porucene pradmete i oni se cuvaju u manastiru 'I'rebinju sve do 1694 godine, kada j e manastir Trebinje razrusen, a vIadika zahumski Savatije Ljubi.bratic s vednom monaha presao u Herceg Novi i obnovio manastir

iz

130; Umetnicka obrada metala riaroda J'ugoslavije kroz vekove, II, katalog, 4 I, br. 40G - ovde je pogr-es.no QJroCit.ano-me majstora »Uros« umesto Djmo, i takode je .g-Odin,a Ipogre.sno izraeunata. 3 L. Mirkovie, starine fruSkogorskih manastira, Beograd 1931, IO, s1. XIII; B. RadojkoviC, O(p. cit. 34---35; Umetriicka obrada metala nar-oda Jugoslavije, br. 327.

62

S1. 1. Ripida Ivana Miltca. Zbirka manastira

Savine

Savinu+ Tom prilikom su preneseni i najznaeajniji predmeti iz Trebinja, pa i Mil ieeva ripide i diskosi. Danas se u riznici manastira Savine cuvaju same ripide, dok su diskosi zagubljeni. Zanimljivo je kako Ivan Mili« obraduje svoje ripide, Na okruglim plocama srebrnog lima (35X35 em) urezana su tri serafima sa stilizovanim kri1ima 1 naturaltsticki obradenim glavama. Crtez glave j e primitivan, dok su krila veoma precizno izgradena da se dobije utisak perja. Na sredini ripida nalazi se ispupcenje na kome je postavljen nepravilno bruseni komad gorskog kristala. Oko njega je urezan tekst molitve. Pri obodu ripida je natpis:
CiE 9HnH,',E nOR,J<NH£M" JlE'l'O 3·~·M·E· 9SKONAHCd '9MOH"Xd HR"Hb. MHAHfi H W MEe'!'d 4b.IHH4d H lllHHI>Hd

THMOT,1ll

H«I>H<\>09d

Dekorativni motivi na ripidama su tackice, romboidi i kO:lcentricni krugovi, a oko ripida su Petko'lic, Pregled crkava kroz pOvesnicu Srpskog naroda. SAN pooebno izdanje knj. CLVII, Odeljenje dru.Stvenih nauka N. S. knj. 4. Beograd 1950, 325-326.
4

VI.

rasporedeno trepetljike. Kao pocetak drske na ripidama su postavljena kupasta izduzenja koja se zavrsavaju loptom, a s donje strane otvorom u koji se uglavljuje drska. Drske ripida oblozene su srebrnim limom koji je ornamentisan pri vrhu i pri dnu ornamentom riblje krljusti, dok je srednji deo neukrasen, Po nacinu komponovanja, r ipide pripadaju istom nacinu ukrasavanja ripida toga perioda, ali majstor ipak unosj nesto novo. Na njima se ne nalaze scene iz liturgije ili Novoga zaveta, vee pretstava seraf'irna. \Po prtmitivistickom riacinu izrazavanja Iica serafima potsecaju na ripide koje za manastir Decano radi zlatar Kondo Vuk 1570 godine. Na ripldama Kondo Vuka nalaze Be citave kornpozicije, a crtez je primitivan kao i na rrpidama Ivana Milica iz Cajnica. Medutim Ivan Milie s veoma rnnogo veStine komponuje ornamenat osobito na drskama, Sern i[>Oznavanja i upotrebe ornaments Mil;e ima smisla za koloristickim resavanjem pojeclinlh partija. Pozlacujuei krila i kose serofima i dodajuci erni savat ornamentu na drskama, Milk cisto koloristicki kom1'onuje svoje ripide. Iako je ertez primitivan i bez velike umet-

ornamentika [e na ripidama do a to je odlika majstora XVII veka, kojima nedostaje vestina za crtez figure, ali zato dobro poznaju i upotrebljavaju dekor ativne elemente. Motiv riblje krljusti, koga srecemo na drskama ripida, bio je veoma rasprostranjen na Zapadu za vreme romanike sarno 11 drukcijem obliku, Mil ic ga ne shvata na isti naein kao sto ga je shvatio i primenjivao majstor iz roman ike. Milic je prilagodio ovaj motiv svome vrernenu i svome nacinu rada. U riznici manastira Studenicc nalazi se jedna petohlebnica radena 1637 godins, a radio je majstor Ivan". Postavlja Se pitanje nije Ii i to majstor Ivan Mille. Po nacinu rada .i po ornarnentici Be to ne moze utvrditi, [er sve petohlebnico imaju svoj odredeni oblik u toku XVII veka. Petohlebnica iz Studenice je jednostavna sa cetiri case i trikirionom. Poklopci na casama su radeni u duhu gotike. Idenicna petohlebnica, ali bez potpisa autora, radena je za manastir. Rakovac 1609 godine". Moze se pretpostaviti da je rakovacku petohlebnicu kao i studenicku radio ist; majrtor. Izgubljeni diskosi bi mozda mogli da dadu izvesne podatke vise 0 Ivanu Milieu i njcgovom nacinu rada, sto' bi doprinelo utvrdivanje iderr iteta i majstora Ivana. Nacin obrade petohlebnice i ripida, kao i ornamentika na ripidima ne rnogu u ovom slucaju da ukazu na izvesnu povezanost i da potvrde da se radi 0 istom majsroru. Cetinjski manastir je u XVII veku igrao znaeajnu ulogu u kulturnoj istoriji nasih naroda. U njemu se nalazila velika biblioteka i riznica. Kada je episkop Ruvim dosao za episkopa crnogorskog 1593 godine, on je u manastiru zatekao 42 knjige", Verovatno je hteo i da obnovi i dopuni riznicu. Kod majstora Dure Cajnicanina porueuje okov za krst 1640 godine za Cetinjski manastir, Mozo se pretpostaviti da je Duro Cajnicariin tada bio vee poznati majstor, kada mu je episkop 1'0verio ovaj posao. Drvo krsta je tipicno za sve krstove XVII veka. Srednji deo krsta je jednostavan, dok se na krajevima domecu ukrasni, barokno izradeni delovi. Kako je drvo diktiralo okov krstu, majstor je morao da se povinuje obliku drveta i da tu da nesto svoga. Drveni deo krsta je podeljen na pravougaona polja, a u svakom polju su scene iz Hristova zivota. Duro svaku scenu odvaja srebrnim tord'ranim stubicern i turskim svodom od srebrnog lima. Kao okvir celom srednjern delu krsta aplicirana je pletena srebrna zica. Na svaki ugao je postavljeno ukrasno karnenje, Krst je zavrsen presecenim zarubljenim evorom na koji je postavljena drska. Drska je

nlCke vrednosti,

tancine

obradena,

obla s riatpisom u kosirn trakama, koji preko sredine
Ci

preseca
1.01)OR4

malo
C~

naglaseni
Tp8AOMh.

nodus.

Natpis

glasi:
£OlCKSnd

K9Ff'b.

EJCfUJcRflpEB;lrO 3. ,MHCH'

49"Or09cKdro 1;8~o

I(¥~(,
drske

~\,*HMd \l' «dlH(4.

Sd AfTO

~8K0A'AHrd

Cd R~dTHdMH

Na kraju m_enjern.

je

zarubljen;

cvor,

ukra sen

ka-

Ukrasni delovi na gornjem delu krsta su u obliku stilizovanog papratovog Iista. Medaljoni koji na drugim krstovirna imaju oblik stflizovane krune Hi rozete, ovde su okovani srebrnim !imom U cbliku paprati s pet karnenova simetr icno postavljenih na okovu, Manji medaljoni su slicno ukraseni. Dve stilizovane grane koje ovde vise potsecaju na zmije Ispunjavaju prostor izmedu hcrizontalnih krakova i kraja vertikalnog kraka.

5 Lj. Stojanovic, op. cit. ;:br. 12007; 'Vl. Petkov1c, Manastir Studenica, Beograd 1924, 5; lKatalog umetniCke obrade metala br. 321. (;L. Mirkov1.c, op. cit. 54; B. Radojkovic, op. cit. 42. 7 VI. Petkovic, '-P,regled ,crkava, 45.

81. 2. Okov krsta Dure Cajnicanina, Zbirka manastira u Cetinju

5

Nase starine V.

65

SL 3. Diskos Pavla Cajriiuaniria. Zbirka manastira Race

Ornamentika na okovu je veom.a jednostavna. Sitne ras.poreaene crtice cine jedini dekorativni ukras na samame krstu. U dekorisanju majstor se viSe sIuzi ukrasnim kamenjem koje umece u stilizovane rozete. Na dOlnetnutim delovima ktsta osecaju se vee razgranati obliei baraka. Srednji deo krsta s rpletenom srebJ:1nOm zicom. tordiran.im stubieima i svodom nosi oblike sta;ih tradicionalno obraClenih krstova. Ne maze se pretpostaviti da je srednji deo okova krsta radio jedan majstor, a umetnute delove drugi, jer 8U jos tri !asIa iz istog vremena "licno komponovana. Nedeljko iz Ciprovca radi okov za krst za manastir Ropovo 1651 godine,S Bo'ticko RadisLc sa svojim kalfom Duro:m okiva krst za mahaslir Racu 1685 godine,9 a treei krsl je delo nqpozhatog majstora u druici mahastira Svete Trojice kod Pljevalja. Bv; ovi krstovi imaju iste oblike, ali je razlika u hacinu okivanja i u tehnici emalja s riligranom,· a ukrasni delovi su obradeni u obliku rozeta i zvezda. BoZieko Radisic irna najvise slicnosti s f)urom CajnicaninonL I na jednom i ha drugom krstu nema emalja, a u upotrebi je srebma pletenica. Osnovna razlika je U obradi stope krsta. Stopa na krstu Dure Cajnicanina je jednostavna, dok je na RadiSicevom mnogo komplikovanija. BoZi6ku Radisicu je pomagao pri izradi krsta kalfa Duro, te se pretpoB. RadojkQvi{;, Krstovi u emalju X\TI i XVII vek.a, .zbornik: rado"\i·a l\1uzeja !primenjene umetnosti, Beograd 1956. 9 ibid..
8

stavljalo da je isla lienost s Durorn Cajnicaninornt". Medutirn kako je krst Dure Cajnicanina starijiod krsta Bozicka Radisica, Ova se ne bi moglo odrza ti. Stilske neujednacenosti koje se javljaju na krstu Dure Cajnicanina, i to razlika izrnedu nacina ukrasavanja srednjega dela i spoljasnjih dometnutih delova okova dolazi usled stilske neujednacenotsi toga perioda. Majstori u XVII veku na nasoj teritoriji apsorbovali su u svojim radovirna razlicite clemente razlicltih epoha i u ovome periodu nema jednakosti i doslednosti u stilovima. Tu.rska osvajanja doprinela sa odvajanju od vizantiskih i zapadnih uticaja te se nasi zlatari sami snalazo i upotrebljavaju one element> za koje EU vee znali, Oni su umeli da ih u svojim radovima usklade i dadu jednu jedinstvenu celinu. Duro Cajnicanin je na jednostavan nacin ukrasio i obradio ckov krsta dajuci mu svoje obelezje. Iako se na ovorne krstu ukrstaju element; barokni, vizan tiski i turski, ipak krst prestav lj a JOOnu celinu u kojoj nista ne smeta. Treci majstor iz Cajnii'a je Pavls Cajnicanin koji 1670 godine radi diskos i zvezdicu za manastir Raeu ria Drini, a po narudzbi Hristifora Raeanin» »hudago pisca«. Manastir Raca na Drini je u XVII veku vazan .knjizevni i prenisivacki centarll U njoj Zive: .Jerotej, Kiprij;n porucilac diskosa Hristifor Racanin. Verovatno 'Ood uticaj em samoga narucioca diskosa Pay Ie Cajnieanin l'€sava diskos i ornamentise ga kao sto se ornamentiSu rukopi,j toga doba. Sredina diskosa je obraClena za rasrpodelu cestica: u sredini je ucrtan kr5t, oko njega :molitva. Krst ie uokviren u pravougaonik, a oko hjega de opisan krug koji je takoile molitva. Iznad kruga postavljene su dve vertikalne i jedna horizontalna traka, a oko njih tri luka. Na u5kim bokovima diskosa ugraviran je troclani prerplet izme<ju koga Se nastavlja molitva, a njegov zavrsetak je vezan. za obod diskosa. dvema zastavama kOje se nastavljaju u traku po obodu diskosa. Traka je ispunjena reeima molitve, a na prekidima na cetiri mesta postav Ij ena je arabeska. Sa zadnje strane diskosa po TUbu je natpis:

i

c'iH Gd

AICKOCb. H cncd

MOHJCTU9"

1)414H Xd HlliE

(rrro
Hd

X~dMd

S:Z.SHECfHiJ. CKORJ

Pd

Hiwi Ie.

\lrkl~i!

A9HHrk.

Kao sto je napornenuto, Pavle Cajnicanin komponujuci ornarnenat za molitvu na dnu diskosa podrazava sl ikanom ukrasu s rukopisnih cirflskih knjiga, Upotreba arabeske i prepleta na rubu diskosa potseca na naCin ukrasavanja korica turskih knjiga. To bi znacil« da Pavle Cajnicanin koristi dekorativne motive s knjiga i prirnenjuje ih na svome diskosu. Upotreba prerpleta i ar-abo-, ske nije retka na islamskoj-, posudu toga doba u istocnirn zernljama, ali je zanimljiva za nase zlatarstvo XVII veka. Pavle Cajnicanin je prvi od dosada poznatih zlatara koji kopira dekorativne motive direktno s knjiga i primenjuje ih na :metal i to predmet radon za crkvene potrebe. Nije retko dE. S8 izvesni islamski motivi i u XVI veku prirnenjuju na predmetima za crkvenu upotrebu, ali je znacajno direktno kopiranje turskih ornamenata s korica knjiga kao i upotreba dekorativnih elemenata sa srpskih rukopisnih knjiga. Slican ovome, postoji diskos u riznici manastira Svete trojice kod Pljevalja s istim rasporedom slova i molitve, .ali bez ukrasa koji lkarakterisu Pavla Cajnicanina. Dekorativni motivi, kako su komponovani kod Pavla Cajnicanina, pretstavljaju redak primerak ukrasavanja diskosa i uopste metals kopiranjem ornamentike koja se nalazi na knjigama. Upotreba ovakog nacina ornarnentisanja koj e j e primenio Pavle moze 5e tumaciti iii zeIjom narucioca diskosa koji se bavio pr€pisiva·~ njem rukorpisa, pa Su :mu verovatno u ruke dolazile i turske knjige, Hi je sam majstor hteo da da nesto novo i primenio ukrase koje je naSao na knjigama. Zanimljivo bi bilo istraziti koliko su porucioci imali udela pri stvaranju narucenih predmeta. PosmatrajuCl radove ove trojice cajnickih majstora nameee 5e pitanje kolika i kakva veza postoji izmeilu njih, kao i da Ii S8 megu J7dvojiti posebni elementi koje oni nose. Za Cajnice to nije lakG, kada .se uzme U obzir da su .pred nama samo tri rada. Na krstu DureCajnicanina pojavljuje se motiv srebrne pletenice koji on aplicira na s!I'ednjem delu okova krsta. Pavle Cajnicanin slicnu pletenicu urezuje na svome diskosu. Ked Ivana Miliea na ripidama nema ovoga ornamenta, sto ne iskljucuje njegevu primjenu na diskosima koji se nisu sacuvali. Meuutim motiv pletenice nije karakteristican za cajnickemaj.store, jer se

taj rnotiv javlja i ria rriza krstova u XVII veku, kao i ranije, Karakterisficno je sarno utolfko, sto Duro ovaj motiv aplicira na krstu, dok ga Pavle urezuje. S]iean ornamenat raden na proboj nalazi se na diskosu iz manastira Svete 'I'rojico kod Pljevalja, sto bi bila izvesna indicija cia ie ovaj diskos rad koga cajnickog majstora, pa mozda i Pavia. Zajedriicka cdlika cajnickih majstor a hi bila precizno iscrtavanje i priiagodavanje ornamenta pre .. -dmctu te .bojenje izvesnih i.staknutih delova, t]. koloristicko resavanje pojedinih partija . Ova odlika je karakteristicna z.a svu rtrojicu majstora: DUTO na krstu pojedine delove pozlacuje, dok neke ostavlja u prirodnoj boji srebra. Ivan Milic slicno postupa pri izrad.i svoj ih ripida upotrebljavajuci u [sto vreme i savat, radi jaceg isticanja pojedinih ornamenata. Pavle Cajnicanin ide i dalje pokrivajuci podlogi; zapisa crnom bojorn i ostavljajuci samo slova pozlacena. Arabesku takode ispunjava crnom bojom kao i za-tavu, Pojedine partije pozlacuje, dok izvesni delovi diskosa ostaju srebrni, te dobijaju koloristieke elekte. Ovakav nacin resavanja pojedinih partija ~ipiCan je za svu trojicu cajnickih majstora. Na radovima , cajnickih majstora ukrstaju se elementi Istoka i Zapada, lito odgovara ovome vremen.skom periodu. Krst Dure Cajnicanina nosi u svorne obliku elemente baroka, a u isto vrerne turski svod kao elemenat koji donese Turci. Ivan Milic na svojim ripidama resava dekorativni motiv riblje krljusti drZel:i se u osnovi romanickih elemenata. S druge strane rvan Milio se u oSllovi ne udaljuje od koncepcije pretstavljfu'lja serafima na ripidama ran.ijih i mlaClth majstora. NajbliZi turskoj omamentici je Pavle Cajnicanin, a i najzani:mljiviji ipO njenoj uipotrebi. Arabeska, zastava, "ve je u duhu turskog naNna ukrasavanja jednog predmeta, a posebne dekorisanja knjiga. Sva tri Cajnicka majstora ukazuju da je u Cajnicu u toku XVII veka hilo razvijeno zlatarstvo i da su majstori iz Cajnica bili pozivani i van svoga mesta da rade. Odlike njihovih radova govore 0 njihovom kvalitetu i izvesnim specifiCnostim.a. Pronalaz.enjem i istrazivanjem novih radova cajnickih majstera dobice se jasnija sIika 0 ovome bosanskom centru, cija je v.aZnost u razvoju naseg zlatarstva hila zapostavljena.

'1'9' AOM rp'kwHd
[pJYdHHHd

XI)'rOljIOPd

ll8Memceaxs0sAKRWpEJ" nd('A" YdHHHYdHHH

XaAM'O nHelld]. 1670

A -kAd'r'J

9w

po

XEd

d X 0"

11) Ovu ,pretpostavku iznosi L. M1rkovic u Starinama Decana, Peei, Cetinja i J?iraskivice, medutim prilikom citania :potJcrala mu se .greska da je k:rst RadiSicev iz 1625 godine, medutim krst je po natpisu iz 1685. Po ovome podalku vidi da laj krst Illije mogao cia radi BurG kao kalfa, je vee 1640 godine bio rnajstor. 11 VI. PetkoviC, op. 'Cit. 28D. 12 Ova] deo teksta je ispisan tajlllom bukvicom.

Resume L'auteur de. cet article traite les traveaux de trois orfevres de Cajni"e, au temps (XVIIilme siede) quand ce metier artistique prenait sa voice dans nos pays.

SEFIK BESLAGIC

SPOMENICI NARODNOOSLOBODILACKE I NJIHOVA ZASTITA

BORBE U JAJCU

LES MONUMENTS DE LA GUERRE DE LA LIBERATION NATI0NALE, A JAJCE, ET LEURS PROTECTION

UVOD

Zavod za zastitu spomenika !kulture NR Bosne i Hercegovine pristupio je planskorn evidentiranju spomenika nase najnovije istorije na teritoriju citave Republike. Uz pornoc narodnih odbora i organizacija Saveza Narodncoslobodilackog rata putem pismene ankete pr'ikupljeni su opsti podaci 0 raznim vrstarna spomenika NOR-a. Ti su podaci vrlo razlicito dati, negdje su samo sturo nabrojani objekti, negdje je 0 ovome ili 0 onome dato vise podataka, na teritoriju nekih opstina kao spomenici NOR-a shvaceni su sarno ani koji su u vidu skulptura podignuti Iza Oslobodenja, itd. Opcenito Be moze 'reci da je anketa imala svoj smisao, ali da je pruzila same prve podatke no. osnovu kojih sluzba zastite sada mora preduzeti niz akcija oko potpune i strucno evidencije, kao i niz drugih akcija oko pravilne zastite barem onih najvaznijih spomenika. U tu svrhu se na pojedinim podruejima pristupilo temeljitom evidentiranju spomenika. Jedan od najvrednijih kompleksa takvih spomenika svakako ie Jajce p8 smo mu rnedu prvima posvetili paznju.
Za ovakvu vrstu poslova dosada nije bilo uzorka. Morao se naci i metod i oblik rada. Za takav rad 'ima i drugacijih teskoca. 0 dogadajima iz rata literatura je jas uvijek vrlo oskudna. Materijali koji su prikupljeni za pisanje partizanskih kronika nisu dos (provjereni ~ sredeni. Za vrijeme samoga Oslobodilackog rata dogadaji su se vr'lo rijetko zapisivali. Za takve poslove ljudi obicno nisu imali vrernena ni mogucnosti, Malo je Ijudi koji su zapamtili sve sto su dozivjeli u .ratu. I oni nestaju, iii nisu na okupu, pa [e podatke 0 dogadajima vrlo tesko kompletirati i provjeravati. Pa i 'om ljudi koji su cijelo vr ijerne ili veci dio vremena rata bih u J aj eu cesto su na pojedine dogadaje gledali na svoj naein

zbog cega su im danasnj e izjave 0 istorn dog adaju ponekad vrlo razlicite. Ima slucajeva gdje 0 jednoj te istoj stvari, Iicnosti ili dogadaju, napr.. sa tri strane dobijemo tri razlieita podatka. Neki su poslovi sami po sebi bili konspirativni i njih je znao samo ogranicen ibTOj Iju di. ltd. Pa i u takvim okolnostima nastojalo se da u OVOme clanku podaci budu sto bolje provjereni. Znatna olaksica u radu bila j e u tome sto su neki podaci - datumi iIi imena Ijudi - mogli da se provjere u dokumentima Vojno istoriskog instituta u Beogradu Hi preko Ijudi koj i su ucestvovali u pojedinim dogadajima u Jajcu za vrijeme rata a sada se nalaze na visokirn drzavnim duznostima. Tamo gdje je i pored toga neki podatak ostao nesiguran, nisam ga ni Iznosio. U prikupljanju i provjeravanju podataka riajvise su mi pomogli slijedeci drugovi: Dervis Krslak, pretsjednik NO opstine Jajce, Stipe Bilan, pretsjednik NO sreza jajackog, Radomir Mitric, sekretar Sreskog komiteta KP BiH u Jajeu, Dusan Marjanac, upravnik Muzeja Drugog zasijedanja AVNOJ-a u J'ajcu, Nemanja Vl atkovic, sekretar Savjeta za narodno zdravlje NR Bosne i Hercegovine, Albert Altarac, potpredsjedriik NO opstine Start Grad u Sarajevu, Dragi Milenkovic nacelnik Istoriskog odjelenja eK SKJ u Beogradu, Dorde Andrejevic-Kun, drzavni majstor-slikar u Beogradu, ing. arh. Ziva Dordevic, drzavni potsekretar u Izvrsnom vij ecu NR Srbije i Bosko Skare, pukovnik JNA u Beogradu. Njima, kao i drugim koji su mi ukazali pomoc dugujem veliku zahvalnost. Napominjem da everitualno navodenje pojedinih imena u vezi sa dogadajima u Jajcu nema svrhu da 5e necije zasluge naroeito isticu nego samo da se pojaca vjerodostojnost podataka.

Sigurno je da ovaj rad Ima i svojih nedostataka, narocito nepotpunosti, a mozda 13i se monli navesti i razlozi za drugaciji metod i oblik <, U obradi ove vrste spornenika. Namjera mi je bila najvise 'U tome da pomognem da se spomenici NOB-e u Jajcu sto struCnije evidentiraju za potrebe sluzbe zastite spornenika kulture. Prvi die radnje j e kratak prikaz vaznijih dogadaja NOR-a u Jajeu za koje je vezan niz spo-

meni.ka, drugi dio se odnosi na same objekte i njihova spomenicka svojstva, a treei j€ posveeen konzervatorskim problernima tih spomenika. 03110vni tehniekl podaci 0 vaznijirn zgradama, (koje je po sluzbenoj duznosti, sarnnom zajedno, prikupio na terenu tng. Alija Bejtic) kao i fotosnimci uzeti su iz evidencije Zavoda za zastitu spomenika kulture BiH.

gona soli sto je u ondasnjim prilikama bilo od velikog znacaja za NOV i oslobodene krajeve5. Zaplijenjene su i 2 haubice. U nizu uspjeha koji su donijeli .oslobodenje mnogih gradova u Zapadnoj Bosni Glarnoca, Kljuca, Livna, Mrkonjic Grada i drugih - oslobodenje Jajca je znacilo veliki dogada]. »Unistsno je jos jedno jako us Lasko uporiste u Krajini, stvorerri Sll joo povoljniji vojnicki i politicki uslovi za nove bitke i pobjede ... «, kazo se u Saopstenju Operativnog stabs za Bosansku Krajinu.s U oslobodeno Jajce stigan je i drug Tito. To je bilo 28 septernbra. Istog navece, Pozoriste riarodnog oslobodenja dalo pretstavu za partizans i gradanstvo", Partizan; su tada ostali u gradu do 5 oktobra zakljucno, kada su se pod bor-bom sa Nijemcima, koji su uporno napadali vee duze vremena, povukli, tako da je u J'ajce neprijatelj usao 6. oktobra. Pri povlacenju partizani su spalili z:gradu Grand Hotela i onesposobdii elektrienu centralu i tvornicu.f Drugn oslobodenje Jajca bilo je oko dva mjeseca iza toga. Napad je uslijedio takoder po naredenju Vrhovnog staba, U tu svrhu izdata je ; zapovijest Staba Trece NOU divizije od 22 novembra 1942 god.? U napadu su ucestvovale snage 'Trece i Prve divizije: Prva dalmatinska brigada pod komandom Marjana Bilica, Prva crnogorska brigada sa Savom Kovacevicem kao komandantom, Druga herceqovacka pod komandom Vlade Segrta, Treea krajiska brigada i dijelovi Jajackog odreda pod kom2.ndom Rade Vlarjanca i Nemanje V1atkovica. N.apad je poceo 24 norvenlbra u 20 sati. Vodila se zestoka borba. Neprijatelj je imao tenkove i j.aku a:rtiljeriju. Poslije teskih borbi je zauzet 26 novembra. Grad je vee skoro sa:v i ranije zauzet, ali je neprijateJj iz pravca Travnika dobio pojacanj.a u tenkovima zbog cega je ponovno nastala ogol'cena horba u kojoj so narocito istakla je1na grupa iz bataljona »Ante Jonie" Prve daLmatinske brigade ,kojom je komandovao Zeko Vojvodie. Ova grupa je pod vr10 teskim okolnostim.a i Zrtvama zaustavila tenkovsku kolonu, zastitila Stab brigade i time mna"o doprinijela konac:nom osloboO:enj u grada. PIij en je bio bogat Meau ostalim zarobljeno je nekoliko

JAJCE

U NARODNOOSLOBODIL..I\CKOJ

BOREL

Jajce je u istoriji nasih naroda irnalo istaknutu ulogu. Njegova davna prosiest nije dovoljno ispitana, ali se po mnogim znacirna moze zakljuciti da je podrucje grada kao i njegove blize i dalie okoline bilo poznato u doba Ilira i Rimljana, •a pogotovo u kasnijem Srednjem vijeku i u vrijeme turskog osvajanja Bosne. 0 tome govore tragovi

preistoriskih naselja u dolini Plive, bogati ostaci
rimskih naselja, Mitrasov hrarn u samom gradu. bazilika u selu Mujdzicima, rimskl vojni utvrdeni logor u Sipovu, a onda Toranj sv. Luke, odnosno ostaci crkve iz XIII vijeka u gradu, te utvrdeni grad Jajce velikog vojvode Hrvoja Vukcica, sa »katakombama«, iz kraja XIV i pocetka XV vijeka. Poslije smrti Hrvoja Vukcica Jaice je postalo prestobica bosanskih vladara - kralja Sijepana Ostoje, kralja Tome, a kasnije i niegovog sina Stjep.ana Toma5evica koji Se tu i krunisao 14,61 goctine. Prvi pad Jajca pod Turke '1463 go dine smatrao se dogadajem kojim je zavcien p€riod s10bodne srednjevjekovne Bosanske ddave Iduce 1464 god. madarski kralj Matija Korvin' oduze.~ je Jajce od Turaka i utvro.uje ga kao »zeljeznu kapiju krscanskog Zapada«. Konacno je Jajce palo u turske ruke god. 1527. U istoriji Narodnooslobodilackog rata Jajce pretstavlja poglavlje od izuzetne vaznosti. Iznijecu sarno neke podatke 0 tome: U Jajcu i okolini je KonlLmistiCka partija na vrijeme izvrsila sve priJpreme za organizaciju na1'odnog ustanka protiv okupatora i domacih izdajnika i kapitalistickih vlastodrzaca. Vee u avg<:stu 1941 god. Janjsko-Pljevski odred oslobada Sipovo i zarobljava 200 domobrana, nekoliko statina pusaka i 2 topa, Malo zatim ovaj odred je preformiran u Tred krajiski odred koji pod komandom Simele Solaje, Danka Mitrova, Makse Dakica. Rade Marjanca, Vase Butozana, Nemanje VJatkc: vicB. i Stipe Bilana vdi niz znacajnih, uspjesnih akcija. Poznat je podvig legendarnog junaka Solaje koji je sa 500 boraca noou izmeau 2 i 3 novembra 1941 god. izvrsio zestok napad na J ajce u kojernu je osim ustasa i domobrana bio njemacki

garnizon od 3000 dobro naoruzanih vojnika. Solaja je tada zauzeo Tvornicu i uporiste Cusine, ali se zbog prevelike magle morao povuci.! Ujesen i krajem 1941 godine jajacki partizani su znacili ozbiljnu vojnu i politicku snagu koja je u svojim rukama drzala skoro citav jajaeki srez-, Prvo oslobodenje .Iajca uslijedilo je ujesen 1942 godtne. Napad je organizovan po naredenju Vrhovnog staba NOV i POJ. Prema zapovijesti Operativnog staba za Bosansku Krajinu oct 22. IX. pripreme su brizljivo izvedene, jer je neprijateljska posada brojala preko 1500 vojnika, od cegH 6 satnija dobra naoruianih usta'la'. U napadu su ucestvovale ove jedinice: Prva i Druga krajiska bri'gada, Druga p1'oleterska brigada, Cetvrta crnogorska brig ada, Bataljon "Pelagic« i dijelovi Treeeg krajiSkog oireda. Form'nne su trl uda1'ne grupe pod komandom Peke Dapcevioa, Ljube Elurica i Milinka Kusica. Dijelovima Krajiskog oired" komandovao je Rade Marjanac. 'Crnogorska brigada je imala zadatak da zauzme komunikaci"ie izmedu Jajca i Donjeg Vakufa. Napad je poc~o 24 septembra u 23 sata. Poslije z2stokih borbi grad je zauzet 25. septembra predvecer4. Akcija je vrlo dobro izvedena. U bOTbi se narocito istakla Drug.a proleterska brig ada koja je na juriS zauzela utvrdeno uporiSte Cusine. Veliki podvig uCinio je Ranko Sipka koji je sa 2 bataljonom Druge krajiske brigade zauzeo jajacku tvraavu i n" nju postavi.o partizansku zastavu kao znak da je Jaice .oslobadeno. U pobjedi je osobitu vainost iroala artilierija u cijem sastavu je bila i jedna haubica koju su partizani proiHe godine zarobili od neprijatelja. Prilikom zauzimanja grada ubijeno je oko 400 ustasa, a zarobljeno je preko 500 ustasa i dornobrana. Zaplijenjeni su 6 topova, 4 va-gona artiljerijske i poocanc rnunicije i 52 Va1 Zbornil-;: dokumenata iz NOR-a, :tom II, Bilten Vrhovnog staba, str. 126; Vladimir Dedijer, DneVlllik, II izdanje, Beograd, 1951,str. 213. 2 Zbornik dokumenata iz NOR-a, tom II, Bilten Vrhovnog staha, str. 102. 3 Zbornik dokumena-ta iz. NOR-a, tom IV, iknj. 7, str. 110--111. 4 Vladimir Dedijel', DneVlnik, str. 216.

protivtenkovskih topova i 30 vagona sol.i.l" Zbog velikog junastva koje je kod osvojenja grada pokazala Prva dalmatinska brigada je dobila 'I'itovu pohvalu.U Neprijatelj se riije mogao niltakopomiritl sa tako velikim uspjehom partizana i ubrzo je poceo da se koncentrise ~ riapada na .J aj ceo Dovukao je ogromno riadmocne snage i upotrebio th u riapadima. Poslije sest dana neprestanih borbi Nijernci Btl uspjeli da 5 decembra udu u grad.12 Najkrupniji period u zivotu Jajca u toku Narodnooslobodilacke :borhe je njegovo trece oslobodenje po cemu ono i ima tako veliki istorijski znacaj, Osamucen .silni.m talasom naraslih 'partizanskih snaga koje su oslobadale velike teritorije zemlje, malobrojan i obeshrabren, nepr'ijatelj se povukao iz grada, pa su nase oslobodilacke bez borbe zauzele 'Jajce17 augusta 1943 Na dan 20 augusta Stab Desete divizije Drugag korpusa izvjestava Vrhovni stab da Sedma brigada zaposjela 'J ajce, a 21 augusta Stab u svom€ strogo povjerljivorn izvjestaju Stabu Drugog bosanskog NOU korpusa javlja da S'U 17 augusta jedinice Janjskog odreda usle u ~rad, nakon toga Sedma i Sesta brigada i da u gradu nijesu vodene borbe jer se neprijatelj povukao. U izvjestaju se, osim toga, kaze da je zaplijenjeno 4900 kg. secera, 2400 kg. soli i veca !koliCina sanitetsko:g materijala, da je gradanstvo dobro prirnHo ulazsk partizana, da je odmah uspnstavljena Komanda mjesta, zatim krojacka i obucars.ka radionica, da je uspustav ljena zeljeznicka i telefonska veza sa Donjim Vakufom, cia je 20 avgus.ta ·odrzan veliki i uspio zbor i da narod pristupa u partizaneH Odmah pO' zau.zimanju grads sti-ga{) je i Vr-" hovni stab sa drugorn Tit-om. Po svemu se vee maglo vidjeti da ce tred ip€Tiod osiobodenja Jajca pntrajati duze. Jajce je odmah postalo i sjediste Centralnog komiteta Komunisticke pariije Jugoslavije, Cent1'alnog komitcta Saveza komuni-ticke omladtne Jugosluvije, Centralnog odbora AFZ-a, USAOJ-a, ,Staba Prvog korcpusa i Desete divizije, SaveznU~kih vO'jpjh misij.a i mnogih drugih znacajnih sluzbi i ustanova. Jajce je pastalo centar vrlo velike oslobodene teritorije· Zapadne i Centrahle Bosne na ko}oj je hila dobro ·organ.izovana
10 Zbornik dokume:naia iz NOR-a, tom IV, knj. fl, stT. 167-170; dokumenata iz NOB-a, tom II. Bilt-en VrhoVlnog str. 215-217; VI. Dedijer, Isto

5 Zbornik dokumenata iz NOR-a, tom II, Bilten Vrhovnog staba, str. 215; Vladimir Dedijer, Isto tamo, str. 213. 6 ZbCTIlik dokumenata iz NOR-a, tom IV, knj. /,

tamD',

sir.

155-157.

7 Zbornik dokumenata str. 160. 8 Zborni1.;.:_ dokum.e:nata str. 187. V1. Dedijer, Isto tame, 9 Zbornik dokumenata str.78-79.

iz NOR-a, tom IV, knj. 7,
iz.

11 Zbornik dokUlnenata iz NOR ... , tom II, Bilten a Vrhovnog staba, str. 221. 12 Zbornik dokumenata i:z NOR-a, tom II, Billen Vrhovnog staba, str. 229; Zbonnik dokumenata iz

1St!'. 227.

NOR-a,

tom IV, knj. 7,

NOR-a. tom IV, ,!mj. 8, sUY. 246. n ZboTnjk doburn_enata 1,'7; OR-a, N

tom

IV, ··hill. 16,

str. 220. iz NOR-a, tom IV, knj. 8,

str. 167; Rodoljub C01akovio, Zap!s; iz NarodnooslobodilaOkog rata, !mj. V. Saraievo, 1955 god., str. 44. " Zbornik dokumenata tz NOR-a, tom IV, k.'1j. 16,
str. 171.

70

71

sasvim dobro funkcionisala narodna vlast sa saobr-acajem, trgovinorn, prosvjetom i drugim granama. Ne sarno to - ono je fakticno postalo politicki i vojni centar citave oslobodene teritorije koja je Iznosila polovinu Jugoslavije, na kojoj je 300.000 partizan a organizovanih u 8 korpusa sa 28 divizija i 82 brigade njibovog sastava, kao i 11 divizij a van sastava, na kojoj je, osim toga, bile

odreda i 17 samostalnih batalj 0na. Te snage su se borile sa 22 njemaCke, 9 bugarskih i 20 domacih satelitskih divizija sa ukupno 660.000 vojnika.t" 108 partizanskih
Pravilno uooivsi i ccijenivsi sve momente medunarodne i unutarnje vojne i politicke situacije kapitulaciju Italije, brojno i oruzano snazenje NOV, veliki oslobodeni teritortj, razvoj organa narodnih vlasti, snagu dornacih izdajnika, afirmacijupartizanskih snaga u medunarodnom odnosu, itd. - CK K'PJ i Vrhovni stab sazvali su Antifasisticko vijece narodnog oslobodenja Jugoslavije u njegovo drugo zasijedanje koje je i odrzane 29 novembra 1943 godine u opravljenorn bivsern Sokolskom dornu u Jajcu. Tada je 208 izabranih delegata svih nasih naroda jednoglasno odlucilo da se A VNOJ konstituise u vrhovno zakonodavno i izvrsno narodno predstavnicko tijelo i uspostavi Nacionalnikomitet kao privremena v lada, da se oduzmu sva zakonska prava izbjeglicko] vladi i zabrani povratak il zemlju kraJ.ju Petru II Karaaoraevii'u, da se Jugoslavija izgracli na federativnom principu kao ravnopravna zajednica svih na.sih naroda, zatim da se u NOV uvede cin Marsala i) u vezi s tim, drug Tito ime~ nuje prvirn Marsalom, te clonijdo i ostale dobro poznate odluke: .0 priznanju i zahvalnosti NOV, o odobravanju odluka, naredaba i izjava Izvriinog odbora AVNOJ-a i Vrhovnog MabaNOV i POJ i o prikljucenju Slovenackog Primorja, Beneske Slovenij e, Istre i Hrvatskih j adranskih otoka J ugoslavijj16. Odluke Drugog zasijeclanja AVNOJ-a bile su osnov za kasniji razvoj citave nase Narodne revolucije. »Snaga odluka Drugog zasijedanja AVNOJ-a nije bila same u njihovoj politickoj sadrZini. Njihova najveca mot je bila u tome sto 8U one pravno registrovale objektivne cinjenice iza kojih je stajao naoruzani narod i sto su bile donesene u jednom dobro 'izabranom momentu kada su meaunarodni ugled i uticaj Jugoslavenske Narodnooslobodilacke bOTbe dostigli vrbl.lnac.,,17 Zato Jajce sa svojim Drugim za.s:ijedanjem A VNOJ-a znad stvaranje a i raaanje socijalistickc
15 Rodoljub Colwkovic, Isto tamo, str. 44--45; V1. Dedijer, Jogi!, Bro~-Tito, Beograd, 1953 god., SIT. 379. 332 i 333. 16 Rodoljub Colakovic, Isto tamo, str. 65-66; S!,omenica Drugo zasijedanje A VNOJ-a 1943-1953, Beograd, 1B53, SIT. 7-35. 17 Edvard Kardelj, Deset godina nove .Tu.goslavije, Barba, 29. XI. 1953.

Jugoslavije. Zbog toga Nova Jugoslavija na svome grbu i nosi 29-XI-1943 - kao svoj rodendan, Odmah poslije Drugog zasiiedanja AVNOJ-a novi organ; i nove sluzbe su poceli svoj a funkcionisanja. Tu 5e u Jajcu pocela razvijati i nasa prva dipJomatija. Naravno da neprijatelj nije mogao sve to mirno posmatrati. On je preduzimao mnoge mjere da osujeti rad centralnih organa NOP-a u Jajcu. Cesto je bombardovao grad, pa i sasvim neduzan svijetkoji je bio oku:pljen pazarnim danom.lS Ali to nije sprijeeflo mtenzivan crad na razvijanju svih funkcija nove drzave, Pred navalom naoruzanih Nijemaca, kada nije imalo smisla zrtvovati snage, Vrhovni stab je odlucio da se Jajce evakruse. To je ueinjeno 7 januara 1944 godine. Na povlacenju je drug Mosa Pijade sa se.storicom boraca, po zadatku, onesposobio Elektricnu centralu.l? Cetvrto i konaeno oslobodenjo grad a bilo je 12 septembra 1944 godine, U tome periodu Jajce je postalo neka vrsta centra politicke djelatnosti na velikom podrucju Bosne i Hercegovine. Tu [e sj ediste Pokrajinskog, Okruznog, Sre.skog i OPstinskog komiteta KPJ, SKOJ-a, AF2-a, vojnih i polrtickih stabova. Tu zasijeda Zemalisko antiIasisticko vijece narodnog oslobodenja Bill, stampa se »Oslobodenje« kao organ Narodnog fronta, odrzavaju se vojni i pollticki kursevi. Popravljena je elektricna centrala i osposobljena za rad Tvorniea. Dom AVNOJ-a je opet postao zariSte kulturnoprosvjetnog zivota. Tu je ;poeela da nastupa i novoosnovana Centralna pozoriSna grupa BiH. Oslobodenjem Sarajeva 6 ·aprila 1945 godine iz Jajca su prenesene republicke ustanove spremne da samo nastave svoje djelovanje koje su zapoeele u Jajcu.20 1z ovog kratkog pregJeda vaZnijih dogauaja yidi se kakvo je mjesto Jajce zauzimalo u Narodnooslobodilackom ratu. Doprinos sarnih gradana Jajca i njegove neposredne okoliee u ratu je bie velik i on se izrazavao u mnago vidova. Izmedu ostaloga, u "Narodnooslobodilackoj borbi je palo 800 sinova i keeri ovoga grada, a faSisti 2! su pobili 2382 stanovnika. Ali, Jajce je imalo sreen da prvo od svih gradova i mjesta Jugoslavije pozdravi novu drzavu, prvu vladu i Tita kao Marsala. Drugo zasijedanje AVNOJ-a je, besumnje, najveci dogadaj ne sarno Jajca i Boone i Hercegov:ine, nego najveCi dogaaaj citave nase Narodnooslobodilacke borbe. Ono pretstavlja sasvim ll'ovu stranicu cjelokupne istorije nasih naroda.
VI. Dedijer. Dnevnik, str. 586. Rodoljub Colakovic, Isto tamo, str. 99-100. Arhiv CK KP BiH, tom I. knj. 2, str. 382 i 392. 21 1z referata Dervisa Krslaka na svecamoj sjednici SaveZlIlogizvrSnog vijeea, prilikorn proslave 10godisnjice Dnlgog zasijedanja AVNOJ-a u Jajcu: 29. XI. 1953 god., »Oslobodenje" od 1. XII. 1953 godine.
18
20

Zato sve onosto je vezano za period NOB-e u J ajcu, a ostalo j e do danas da nas potsjeca na to veliko ddba i da mlade generacije vaspitava, protstavlja bogato kulturno narodno nasljede, pretstavlja neizrnjerno vazne spomenike Narodnooslo-

bodilacke borbe - Dom AVNOJ-a, zgradc u kojima su djelovaJi CK KPJ i Vrhovni stab sa drugorn Titorn na celu, svi objekti i predmeti koji su dokumenti toga doba koje morarno brizljivo cuvati.

II
PREGLED Ovdje cu dati opis najvaznijih spomenika NOB-e u Jajcu i istaknuti one elemente koji jasno govore 0 njihovim spomenickirn svojstvima. DOM AVNOJ-a Tako se zove zgrada u kojoj je odrzano Drugo zasijedanje A VNOJ-a i koja, prema tome, danas pretstavlja prvorazredni spomenik naSa novije istorije. U njoj je danas Muzej drugog zasijedanj a AVNOJ-·a pa je poznata i pod tim imenom. To je veci objekt moderne arhitekture kakva se r-azvijala kod nas izmedu dva rata. Zgrada je situirana na jutnoj periferiji grada, na desnoj obali Plive, ispod velikog sedrenog platoa i u blizini drugih prirodnih i spomeniekih objekata: vodopada Plive, groblja na Varosnicama, stare dzamije- s domacom, profanom .arhitekturorn i vile »Elektrobosne« na Varosnicama, koja je takoder znacajna za NOB-u. To je jednokatnica longitudinalnog tlocrta, koja je prvobitno bila namijenjena potrebama Sokolskog drustva. Ot'Jda je rezultirao i program potrebnih prostorija. U prvoj, SPOMEN1KA suterenskoj etaii je prostor za ogrijev i sanitarnu bateriju, u prizemnoj ",tati glavna drustvena dvorana s pozornicom te s upravnirn prostorijama, baterijom umivaonika i w.c.-a i drugim nuzgrednim prostorijama, a na katu, izvan prostora sale, prostorije za biblioteku i i'itaonicu te stan za cuvara. Glavni prostor, sala veliCine 18,00 X 14,40 m, r'ijesen je trobrodnim sisternom, koji obiljazavaju dvije kolonade stupova, sto omedavaju sredisnji, veci prostor dvcrane, a osvijetljena je obostrano s dva reda prozora. U prednjern dijelu sale je uzdignuta pozornica s potrebnim nuzprostorijama i objektima za predstave, predavanja i s1. (svlacionica, suflerrrica, dio za orkestar itd.) Komunikacije su r ijesene na uobicajeni i funkcionalan nacin tako, da se publika uvodi na glavni ulaz preko poprecno r'azvijenog Ioajea, a ispusta napolje kod masovnih priredaba na direktni iz1az, ko); je povezan s glavnim prostorom, na njegovoj S'jevernoj stranL u Jajcu priloziDom je gradilo bivse Sokolsko drustvo vlastitim troskovima, zatim dobrovoljnim

I

0

0

0

0

,i

I,

I
~
~I

~
0 0 0

I

19

o

1

:1

:;

"

S

6

7

I:,

')

10

S1. 1. Tlocrt prizemlja

Doma

AVilloja

72

73

S1. 2. Dom AVNOJ-a

rna i znatnijom novcanom pornoci mj esne tvornice »Elektrobosna«. Gradnja je zapocet., god. 1932, a zavrsena i dom otvoren god. 1934. Projekat za gradnju dao je, prema podacirna koji su dobiveni u Jajeu, beogradski arhitekt Momir Korunovic, ali se izvedba toga projekta investitoru cinila odvee skupa, pa je taj projekat nesto preinacen i prilicno skracen, Prvi projekat bio je u. stilu domace bosanske arhitekturs. No, i ovom projektu, kakav je realiziran, ne mogu se odreci kvalitete, narocito sto se tice cistoce tlocrta i funkcionalnosti prostora.

vale su s€ tu subotom i nedjeljom i kino-protstave. PO' dolasku ckupatora u Jajce objekt je poceo sluziti novoj namjeni kao jedan ad okupatorskih centara i sjediste organizacija te mjesto gdje se pr-isilno sabiralo, zatvaralo i zlostavljalo srpsko stanovnistvo iz ustanickih krajeva Bosanske Krajine. Uvidajuci upravo takvu funkciju, NOV je zap aliI a taj objekt pri svom povlacenj u iz Jajca god. 1942, i tom je prilikom izgorjela sva drvena konstrukcija i ponutrica objekta.22 Ono, sto je unisteno god. 1942 pri povlacenju, obnovljeno je iduce, 1943 godine, uoci istoriskog Drugag zasijedanja A VNOJ-a, koje se potom odrzalo upravo u toj zgradi. Radovl su otpoceli dvadesetcotvrtog dana po dolasku NOV i Vrhovnog staba u Jajce; skorc na tri mjeseca prije dana zasdjedanja AVNOJ-a. Opravak je organizirao i izveo arhitekt Ziva Dordevic na osnovi odredbe 'fehnickog odjeljenja Vrhovnog staba, koji je u to ime 4 septernbra izdao posebnu legitimaciju tome arhitektu. (Fotokopija originalne legitimacije izlozena je u Muzeju u toj zgradi.) Obnovljena je stropna i krovna kcnstrukcija novom drvenom gr adorn nad Citavim objektorn i izvrseno zbukanje
VI. 300,

i kreeenje fasada i unutrasnjosti, Urnjesto salonita, kojim bjese ranije dom pokriven, tada je stavljen crijep, a urnjesto parketa, koji je takoder izgorio, postavljen je obican dascani pod. Citav taj posao bio je izveden u rekordnom vremenu od 21 dana. Drvenu gradu dala je »Elektrobosna« sa svoga skladista, a i zanatlij e te fabrike su ucestvovali u tim radovima.P Osim ra+rrika Tvornice na opravei

Doma radili su borci NOV i omladinci Jajca. 1'1" dekoraciji dorna radio je nas poznati sl ikar Dorde
Andrejevic-Kun, Radove je eesto obilazio drug Tilo i interesirao 5e za njihov 11sepieh. Za sarno zasijedanje AVNOJ-a glavna dvorana je bila ovako uredena: na pozornici su postavljena dva duga stela, sastavljena i prekrlvena crvenim platnom, s osam obienih drvenih stolica u jednom redu. Oka stoIa bile su postavljene dekorativne kulis€,a u pozadini pozornice prototip grba FNRJ u gipsu. sto su ga izradili u .Iajcu slikar Kun i kipar Augustincic, Ispred pozornice, uz suflernicu postavljen je podij, na koji se silazilo s pczo+nice preko tri drvene stube. Na tome podiju postavljen je obican stol s govornickim stalkorn, a u pozadini govornika bio je drugl stalak s bistorn Tita, koju je izradio Augustincic. Taj podij bio je prekriven obicnirn bosanskim cilimom, koji je djelomicno prekrivao i pod ispred govornice. Na 1'0zornici je bila svjetleca parola »Srnrt fasizmu sloboda narodu«, a ispred ove »Zivjelo Antitaslsticko vijece narodnog oslobodenje Jugoslaviie«. Na zidu sale prema r ijeci bila je parola »Zivjel.a Crvena arrnija«, a na ogradi balkona »Zivjela nasa [unacka Narodnooslobodilacka vojska«. Sala je bila odredena za delegate, a balkon za goste, U sali za delegate zasijedanja ispred govorni,e nostavljeni su redovi stolica najrazl icitijih oblika i vrsta, onakve, kakv€ su se mogle 'u to doba naci u .Iajcu. U prvome redu bile je i nekoliko fotelja, od kojih je [edna odredena za Tita. Jos jedan cilrm, takoder bosanske izrade, bio j e na ogradi balkona sale, zatim ne-J.wliko zastava i s.Hke, domace i saveznicke, to je bila dekoracija unutrasnjosti. Sve Je bilo skromno, mnogo skromnije od opreme, kakva je bila u domu u Bihacu prilikom Prvog zaJsjedanja AVNOJ-a. Sveeanom otvaranju doma, 7-Xl-1943 god., na dan pmslave Oktobarske revolucije prisustvovao ie drug Tito.2' Tom prilikom je »KazaliSte narodnog osl.obodenja« izvelo Gogoljevog »Revizora«. Dom je kasnije cesto korlSkn za ipredavanja, lwnierencije, pozorisne pretstave i u druge slicne svrha. Maze se reCi da je Dom bio eentar kulturnog i politickog ZiV'ota koji je tad a u Jajeu bio inace vrlo bujan.

Sl. 4. Za vr ijeme

str.

Dedijer, Josip Broz-Tttc, Beograd

19,53

god.,

Zasijedanje AVNOJ-a je trajalo u toku Citave noci od 29 na 30 novernbra. Sala je bfla osvijetljena elektricnom rasvjetom, koju. je davala centrala »Elektrobosne«. U vezi stirn interesantno je istaknuti veliku predostroznost za sigurnost od bombardovanja Jajea i same zgrade za vrijeme zasijedanja, a ona se provela taka, da je bila to veceri potpuno Iskljucenn rasvjeta u citavom mjestu osim u domu.25 Poslije povlacenja NOV-e i Vrhovnog staba iz .Iaj ca, 7 januara 1944 godine, raznesena je nutrica toga doma, ali je sam ohjekt ostao, nom.vneostecen sve do Oslobodenja. Kako je PDslije Oslobodenja objekt pretstavljao vazan spomenik iz NOB-e, a bio je i nuzno potreban za drustveni i politicki rad, trebalo ga je temeljiio uredd.ti, sto je i ucinjeno u 1947 i 1'953 gOdini. Prve godine izvedeni su zamaSniji gradevins.ki radovi. To je zahtijevalo stanje samoga objekta. Vel' smo napom€nuli da je objekt temeljen na slaho nosivom tlu i cia je konstrukcija bila cala, Problem je rijes€n na taj nacln sto su tomelja abjekta 'izbetonirane sireke stelp€, prcko kojih s-€" tezina objekta u novoj situaciji p:renosila na vetil povrsinu) i time se znatno smanjilo SPeeifii:noopterecenje tla. je, osim toga, lijeciti pukotine u. zidovima, su se zapazalc narocita na fasadama, pa je i taj pasao obavljenJ D.li na jedan skuplji nacin, koji .ie isao i za dokorativnim izraiajem obiekta: .sve fa,sade su ahlazene piljenim sadrednim kvaderima u prirodnom izgledu. Osim toga preprav lj ena j€ siropna i krovna konstrukcija. Pri tome su i isimeni dijelovi objekta prema Plivi, koji su prije imali ravno lng. aTh. Ziva Djordjevic, Isto tamo. 7~ ,.)

Prostor na koiem je situiran. dom nalazi

Be

uz

samo korito Plive i prvobitno je bio dosta uzak i kao takav nepodesan za gradniu, pa se na tome mjestu jednim dijelom usjeklo brdo sedre na .rnoj strani, i taka se dobio dovoljan presler i za situ.iranje obiekta i za izgradnju ulice ispred objekta. Svi zidovi doma izvedeni su upravo od te sedTe, koja se dobilaotkopom brijega; dakle, materijal je dobiven na samome gradiliStu. TIo, na kojem je temeljen dom, nije imalo kvalitet dobro.g nosivog terena. Sastojalo se jednim dij~lom od naplavin<l Plive, a drugim od vjestackog nanosa gradsk-og smetlja, Iz tih razloga objekt je temeljen na si,temu ,sipova. NO', proracun du-bine .i. kolicine sipova nije bio dobar za one suvise slabo nO'sivo t1D, i nastupilo je nejednoliko slijeganje terena, a kao neminovna posljedica toga slijeganja pojavile su 5e i pUkotine i u konstrukciji objekta, i u tem~ljima, i u nosivim zidovinla,

j'u-

:i

Objekt je sluZio svajoj prvobitnoj namjeni dO' god. 1941, i to prvenstvenO' kao gimnasticka sala i drustvene prostorije Sokola, a ad god. 1936 da-

S1. 3. Opravljanje zgrade blvseg Sokolskog Drugo zasjedanje A\!NOJ-a

doma za

23 VI. Dedijer, Isto ,tama, str. 3080; VI. Dedijer, Dn~nik, Beograd, 1951 god., str. 635; lng. arh, Ziva Bordevie, Drugo zasijedaJl1je A VNOJ-a, Fr()[lt, vojni ilustrov,ani list) 19'53 god., br. 20. 24 VI. Dedijer, Dnevnik, Beograd, 1951 god., str. 635-636.

74

dobili kosi krov sa crijepom Ti brigom i troskom Centralnog odobra Saveza boraca NOR. God. 1953, prilikom proslave desetgodisnjjce Drugog zasijedanja AVNOJ-a, izvrseni su daljnji opravci objekta i potom tu instaliran i otvoren Muzej II zasijedanja A VNOJ-a. Tada je na lijevom zidu foajea postavljena mramorna ploca, velicine 11 0 X 65 em, sa natpisom u latinici koji glasi:

kroviste

(terasu),

poslovi su obavljeni

zej posvecen Drugom zasijedanju. Otvorenje je obavio drug Rodoljub Colakovic, podprets.ednlk Saveznog izvrsnog vijeca, koji je tom prilikom, pored osta.loga, rekao: »Zbog toga je Odbor (Odbor za uredenje i odrzavanjs znacajnih mjesta iz NOB i Revolueije pri Centralnom odboru Saveza boraca NOR-a) odlueio da se zgrada u kojoj je odrzano II zasijedanje AVNOJ-a, na kame su donesens istoriske odluke, pretvori u muzej. U njemu ce biti cuvani i izlozen! svi materijali koji sc odnoss na taj slavni datum nase istorije, Muzej treba da posjetiocu pruZiistinitu i vjernu sliku uslova u kojima se radala federacija jugoslavenskih naroda. Ali, vise od toga i rnuzej treba da bude nasim posjetiocima, narocito omladini, mjesto na kome ce se napajati jugoslavenskim patriotizmom. Jer, aka ikoje to ovo mjesto mora svakog naseg eestitog covjeka ispuniti osjecanjem opravdanog ponosa sto je sin ove zernlje, sto 5U upravo njeni Ijudi u sir-okorn vremenu rata i Revalueije potvrdili zivotvornost nekoliko naeela veoma znacajnih kako za njih ovu vlastitu buducnost, tako i za buduenost covjecanstva .... «26 1953 godine u cijem okviru je pad pretsjednistvorn Tita odrzana Svecana sjednica Saveznog izvrsnog vijeca, na kojoj je Mosa Pijade podnio referat 0 razvitku Nove Jugoslavije na osnovi historiskih odluka II zasijedanja, zatim u okviru koje je Petar Stambolic u ime Savezne narodne skupstine i Saveznog izvrsnog vijeca predao Titu Povelju priznanj a i zahvalnosti na Izvrsenom djelu, gdje su se okupili svi prezivjeli elanovi AVNOJ-a i evocirali uspomene na 1943 godinu, proslava koja je jasno pokazala kako se i koliko na odlukama II zasijedanja razvila nasa socijaIistieka drzava, sama po sebi je nov doprinos znacaja Jajea, a posebno zgrade Doma AVNOJ-a kao spomenika NOB-e.

oslobodenja JugoslavijC:1 odrianom U ovoj zgradi 29. i 30. novembra 1943 o.. osnovne odluke 0 stvaranju De-mokratske Federativne Jugoslavije, kao djela opstenarodne oslobodilacke i revolucionarne borbe. Povodorn desetgodisnjice toga velikog istorlskog cina, ova zgrada je pretvorena u Muzej drugog zasij edanj a A VNOJ -a. Veci radovi u tu svrhu izvedeni su naroeito u unutrasnjosti, u glavnoj dvorani. Na osnovi fatografija sa zasijedanja AVNOJ-a i drugih podataka rekonstruiran je enterijer onakav, kakav je bio za vrijeme samog zasijedanja, a koji smo vee opisali. Nije bilo vise originalnog narnjestaja, ali je na osnovi spomenutih podataka izraden novi uistame stilu i materijalu, Obnova i uredenje enterijera obavljeno je po upustvirna ing. Zive Dordevica. U dvorani je postavljena moderna muzejska zbirka fotografija i drugih dokumenata, koju je uredio zagrebacki arhitekt Emil Vic;c. Izlozbeni materijal se sastoji, prerna inventarskoj knjizi, od ukupno 177 fotosa i 179 dokumenata, stampanih i onih u rukopisu. Say taj matejal prikazuje u prvome redu Drugo zasijedanje AVNOJ-a u Jajeu i sve sto je bilo u vezi stirn zasijedanjern. U okviru proslave Desetgodisnjice Drugog zasijedanja A VNOJ-a otvoren je u ovoj zgradi Mu-

Predstavnici svih Drugom zasijedanju

naroda Jugoslavije donijeli su na Antifasistickog vije';a. Narodnog

Proslava

SI. 5. Titova kuca u parku

SI. 6. Sjenica (ladnjak) kod Titove kuce u parku

Ijetnikovae, sofa ili sjeniea k~~o je mjeStal~ zovu, koja je svojedobno sluzila za od;:?-or 1 razonodu onima koji su stanovali u to] kuci. Za vrijeme drugog aslobadenja Jajca zgrada je slu"Ua za smiestai staba Prve proleterske brigade. Prve dane boravka u Jajcu god. 1'943 drug Tito proveo je upravo u toj kuci, a o,,:"da je zajedno s Vrhovnim stabom presao u Burlcevu kucu. U toj kuci radio je i spavao u pr:,dnjoj, tj. u krainjo] sobi Iijevo s ulaza u hOdnlk. Kao uspom~nu na taj boravak Narodni odbor opstine u Jal":' otkupio je namjestaj te sobe i sobu danas drZl zajedno stirn namjei!tajem kao muzejski ekspanat. U toj sobi malazi se sljedeci namjestaj, sacuvan izonih dana, kad je drug Tito bor.avio u njoj: drveni krevet sa skromnam posteljinom i noenim

skloniti od hombardovanja.

Danas se to skloniste

koristi kao magacinskl prostor. Za vrijeme Titovog boravka u ovoj kuci okupater je bombardovao grad, pa i dio oko o_~oga parka. Tito se tada obicno sklanj~o pod st!Jen,,: na samome vodopadu Plive, gdje je imao cak 1 sto za rad, Nesta iznad hl>adnjaka, kojih pedesetak metara svega daleko od kuce, u zasjecenom brdu .sedr2, bio je ulaz u prostoriju gdje se moglo sigurno

TITOVA

KUCA

U PARKU uredajem. Rasadnik je osnovan negdje aka god. 1882-1883. Tada je nastala i spomenuta kuCiea kao stan euvara toga rasadnika. Taj objekt sagradila je jaj.aCka opstina, a njeno je i danas vla-. snistvo. Prvi baseovan i korisnik te kucice bio je Slovenae Jozef Turk. Radio je taj posao od samog asnutka rasadnika pa sve do smrti, god. 1935. Posljednji baseavan bio je Smajo Bibic. Za vrijeme prosloga rata, u kojem je ova kuea bila vezana za NOB-u, u toj kuci stanovao je Salko Bibie, sa svojom porodicom, radnik iz mjesne tvornice. DarulS u njoj stanuje porodiea Muje Kulenaviea. Oko kuee je danas park s niskom i visokom vegetadjom i s prilazima s nekoliko strana. Na jednom od tih prtlaza, poviile kU<:e, stoji i drveni

Malen i oku ugodan stanbeni objekat s kalkanima i dvostresnim drvenim krovistem na lijevoj obali Vtbasa, u danasnjem parku sto se stere od vadopada Plive uz Vrbas. 1ma sarno prizemlje sa cetiri prostorije oko maIog hodnika u poprecnoj osi zgrade. Vanjske su joj dimenzije u tlocrtu '13,00X 9,90 m. God. 1953 kuca je dobro opravljena i izmijenjen joj dotrajaIi drveni pokrov pa se eini kao da je i nOviji objekt, ali je, uistinu, relativno dosta stara kuca. Prastor oka togaobjekta in"" odnedavno danaiinju, parkovnu namjenu (ad Oslobodenja), a do 1941 god. tu je bio gradski rasadnik "vijet-a sa staklenieima i drugim potrebnim Oslobodenje, godine.
26

onnaricem, drveni um-iyaonik, priprost ormar i
sto sa dvije stoliee, zatim dvije ponjave pa jedan stampani akvarel nepoznatog pejsaza i Pintari6eva, takode'r stampana gra.fika vodapada Plive te dvije 7Javjese na dva prozora. To je sve bilo vlasnistvo ondasnjeg stanara Sallie Bibiea. Kazuju u Jajeu da se Tito zadrzavao tu j pIeko dana. Vidali su ga tu mjei!tani na odmoro i u spomenutom hladnjaku, s.of!, viiie knee, pa se i taj drveni objekt slikovitog izgleda (smatra spomenikom) koji ouva uspomenu na Titov boravak u tome kraju.

5_

list

SSSN-a BiH od

l-XII-1953

S1. 7. Tlocrt prizemlja Titove kuCe u Parku

77

BURICEV A KUCA To je stambeni objekat bosansko folklorne arhitekture u neposrednoj blizini katakombi. U ulici Ejuba Ademovi6a br. 1'9, znacajan po tome sto j e u njernu duze vremena boravio i odatle rukovodio Narodnooslobodilaekom borbom Vrhovni stab NOV i POJ sa drugom 'I'itorn na celu. KU&l je gradena na dvije otaze, a po tlocrtnoj koncepeiji irnacisto oblike, dosta karakteristicns za staru starnbcnu arh itekturu .Jajca, koju posebnoakcentuira visoki cetverostrani krov s kla.sicnim pokrovom od simle, kakva [e i ova kuca. U prizernlju, u prcdnjem dijelu do same ulice su dvije sobe za stanovanje, zatim druge dvije sporedne prostorije u otkopu brijega i s druge strane hodnika, koje danas sluz« za ostavu. Ulaz u prizernlje je s juzne strane.Gornja etaza je is toga rasporcda, kao i donja sarno s tom razlikom, sto je prilaz u tu etazu sa sjeverll€ strane preko ornanjih drvenih stuca i sto je na suprotnoj strani hodnika dogradsna drvena veranda, djel~mi,cno zastakljena, derivat divhana i kamerija star ijiri mushmanskih kuca u Bosni, No, dok nam ta kuca svojim vanjskim izgledom prezontira u svemu stambenu arhitekturu Jajca minulih vremena, u unutrasnjosti ana vee ne pruza takav dojam, jer su drvene strcpove zamijenili zbukani, iako je i taj prostor intiman, top"o. Kuea je gradena u drugoj polovici XVIII vijeka, a vlasnici 5U joj bili clanovi jajacke porodic~ Krslaka. Od polovice proslog 5toljeoa nekoliko je puta mijenjala vlasnike. Oko godine 191'0 kupia ju je ucitelj Mehmed Hasic, a od njega 1934 godine Ante Burie, ladasnji bravarski radnik u "Elektrobosnk Kueu je Buric popravio i u njenoj unutrasnjosti izvrsio znatne prepravke. Godine 1943, za vrijeme treceg oslobollenja Jajca, biD je to jedan ad n<livaZnijih objekata u tome mjestu. Krajem mjeseca avgusta, (nije poznat tacan datum), tu 5e smjestio Vrhovm stab i

31. 8. Buriceva

kuca

ostao do pred kraj novernbra. Tu ie boravio i radio drug Tita, " uz njega i Aleksandar RankovicMarko. U dvjema prizemnim prostorijama do uIice bile su kancelarije Vrhovnog staba. Na katu je bila spav,aca soba druga Tita i radna soba Aleksandra Rankovica. Titova soba hila je Dna u jugoistocnom diielu zgrade. Niie velika, 4,3{) X 3,00 m,aIi svijet)a i

intimna. Soba je bila narnjestena. Taj namjestaj , onakav kakav bio 1943 godirie, sacuvan je sve do danas. On cak onako isto postavljen kao sto je bio kada je tu boravio drug Tito. U zadnjem desnom uglu smjesten je rnanji zeljezni krevet (1,85 X 0,82 ill) S posteljinom, U drug om zadnjern, lijevom uglu .je p€c marke »Zephir«, na sredini sobe bosanski sareni cilrm i na nj emu stol vel icine 1,00 X 0,70 m s tokarenirn nogama i s cetrri tapecirane stolice, U prednjem Iijevom uglu nalazi se- {)bican dvokr ilni orrnar, a U ostalom slcbodnorn prostoru cetiri stalka za cvijece, Na stolu je milrje, raden od domacih vezilja, a na ovorne pepeljara sa za cigarete, Ako jos spornenem sliku i dornaeina, nabrojao sam sav narnj estaj sobe. Markova je soba bila na suprotnoj strani hodnika, na katu, odrnah do ulaza, Bila je to radna soba u kojoj su se primali kuriri i izvjestaji, a bila je ovako uredena: na sredini sial sa cetiri stolice, liZ zadnj u stijenu krevet s nocnim ermaricem, u unutarnjem zadnjem uglu orrnar, nasuprot njemu vareska tucana pee, a uz prednji zid do prozora stajali su kovcezi i stolic s telefonom, koji je tu Instaliran odmah po dolasku Vrhovnog staba u tu kucu, Na urrutarnjem zidu visila je velika geografska karta J ugoslavij e. Narnjestaj iz Markove sobe nije 5e u potpunosti sacuvao. Onaj pak u 'I'itovoj sobi citav je i s-oba se ne upotrebljav.a nego cuva zajedno s namjestajem kao muzejski prostor koji se pokazuje posj etiocima. Drug Tito je u svojrrj sobi c","sto i duboko u noe radio. Marko jeopet u svojoj sobi najvise boravio preko dana. Za citavo to vrij eme u kuci j e stanovala porodica Burie. Stara Jelena, koja je do danas sa svojom cerkom ostala u kuoi, dobro se sjeca mnogih momenata iz toga doba. Ona priea kako se Vrhovni Stab najprije smje:stio u prizemn€ prostorije, malo poslije je drug Marko zamolio da mu se ustupi jedna soba na katu za kancelariju, a poslije nekollko dana zamoliD je i drugu sobu s naznakDm da je to liCllO za dl·uga Tita. Ona prica da je Tito cesto dOllosio kaie, koju bi ona njemu kuvala, a ponekad bi Tito ukueane castio kafom na verandi. 'Za vrijeme uzbune, kada su se ukucani plasili, da im se kuea ne bombarduje,

THo ih j e tjesio i govorio da je vaznije spasiti glavu nego kucu, Kucu povezuje s dvor.istem katakornbi mala basca preko koje Be za vrijeme uzbune prelazilo u skloniste. U zadnjem dijelu te basco' i tik uz kucu nalazi se ljetna kuhinja, u kojoj je za vrijeme boravka Vrhovnog staba stanovalo nekoliko drugova iz Prateceg bataljona koji su dodijeljeni Iicno drugu 'I'itu. Kuea je poznata pod imenorn Buriceva kuca. a takoder ipod irnenom Titova kuca, Ona je kaD spornenik nase novije istorije stavljcna pod zastitu drzave. Na njoj kao takovoj 1952 god.izvrsell3 zamjena d.ascanog pokrova, zatim opr-ivak verande te krecenje Iasada kuce u zuckastorn tonu. Na sjeverncm zidu Titove kuce stavljena je rnramorna ploca sa natpisorn. U ovoj zgradi nalazio se u. lcooodto -nurcdnocatoboditcckotn NOV I POJ i vrhot'ni lwmandant
Vrh'vni

drug

godine i rustab jos dvije

Zelio bih da uz opis ove .kuce dodam stvari.

KDd angazovanja stanbenih i drugih prostcrija za potrebe NOB-e uvijek se vodilo raeuna da to ne bude silom, nego na uljudan nacin, 'I'ako je i Ante Buric zamoljen da ustupi sobs u svojoj kuci. Dornacica se i danas dobro sjeca .kako joj je drug Marko placao kiriju. Na 1. IX. 1943 god. drug Marko je u tu svrhu UTucio 2.000.--, a 10. X. 1943 god. 3.000.kuna. Kada mu je domacica rekla da to ne treba, MaTko joj je kazao: "Treba, naredio drug Tito«, a kod drugog slucaja kada je ona

upitala zasto je

sada

dali ste nam i'03 jednu sobu," nasmijala i dodala: »E, dobrih

vise, on je odgovorio: »Pa, Buricka se na to
Ii kirajdzija _
_({27

PJ"ilikom proslave, 1953 godine, THo je posjetio staru BUTieku (mut Ante joj ie poslije II Zasjedanja AVNOJ-a od stra..,e Njemam uhapsen i kasmje pusten, ali. je, zbog posljedica zlostavljanja u zatvoru ubrzo umro) i kueu u kojoj je pro-yeo relativno najveCi diD vremena kada je sa Vrhovmm stabom bio u Jajcu. Kada je pogledao svoju sahu, konstatovao je, saleci se: »Pa~ Dvdje je sve kao nekada; sarno ave sllke nije bilo ... « (to je slika dl·uga Tita, koju je domacica kasnije stavila na zid).

KATAKOMBE

I BARAKE

VRHOVNOG

STABA

S1. ,9. Tlocrt prizemlja Buricev.e kuce

31. 10, Tlocrt sprata Buriceve kuce (u donjem Iijevom uglu Titova, a ·u gonnjem desnom Rankoviceva soba)

Katakombama se zove podzemna komora u dvije etaze u nvcu kan"lenu na !stomoj stram jajaCke tvraave, kojih 10 metara na sjevero-zapad od poznate Medvjed-kule. Namjena te pr05trane i imoozantne komore bila je, pretpostavlja se, kult';og karaktera, ali do danas nije jas objasnjeno da Ii je Dna pravljena za dju grobnicu ili pak za

bogomolju. Po skulptorskim dekoracijama na ulaznom dijelu mo';;;e s,e sa puna vjerovatnosti pretposlaviti da ie komol\u gradio osnivac jajacke tvrdave velikl vojvod.a Hrvoje Vukctc za svaju po-27 R. SokoloviC, KaJ.mse radilo na zgradi AVNOJ-a, BGrba od 2,g-XI-1953 g,

79

S1. 11. Unutrasnjost

»Katakombi«

rcdicnu grobnicu. Ako je to tacna, onda objekt pripada pocetku XV vijeka. U svakom slucaju on je vrijedan i impozantan arhitektonski spomenik svoga doba i jedinstven po svojim osobinama. Njegovu arhitekturu opisao j ~ u tekstu i grafici Ciro Truhelka,28 pa nije potrebno da se na tome ovdje zadrzavamo, nego je u ovome slucaju vaznije ukazati na njegovu noviju istorisku vrijednost. U tim prostorima za "itavo vrijeme boravka NOV u Jajcu 1943 g. bilo je skloniste od bombardovanja za druga Tita 'i za clanove Vrhovnog staba, kao i druga liea pri Vrhovnom stabu. Postojanje upravo tih k.atakombi kao sigurnog zaklona od napadaja iz vazduha bio je jedan od glavnih razloga cia je Vrhovni stab i sve sto je usko vezano uz njega Iociran bas na plato u neposrednoj blizini katakombi. T'ruhelka, Katakombe u Jaicu, Glasnik Zemaljskog muzeja, Sarajevo, IV, 1892 god. str. 57-68, "Ciro

S1. 12. Barake

Vrhovmog staba kod »Katakombi«

radua prostorija druga Tita, u kojoj on, za jednom pregradom, ma zeljeznom vojnickom krevetu i nociva, Ponekad hi nocivao u Burica kuci, star inskoj basanskoj kuei »na boj«,. na koji se penjalo s polja, drvenim stepenicama , U drug oj baraci je prostorija dezumog oficira i minij aturna trpezarija u kojoj je, za camovim stolom, ipak nekako moglo da istovremeno jede desetak Ijucii<z.29 Prva baraka od katakombi bila je orijentir ana prema ulici, a druga zakrenuta za "9'00 i okrenuta ka jugu i s azlazorn u pravcu katakornbi. Obadva objekta su bila pod jodnostresrrim krovom, a gradeni tako da S11 nosive stijene bile skeletnog sastava s obostranom oplatom 0:1 vertikalnih dasaka izmedu kojih je bila nabijena pilotina kao izolacioni materijal protiv hl adnoce. I jedan i drugi objekt imali su po jednu prcstoriju, prva je bila vclicino 2,40)< 3,70, a druga veca, 3,30)< 4,80 m. Prostor je bio osvijetljen kroz glavne, prednje fasade. Ti objekti su sluzih svojoj svrsi odmah od prvih dana dolaska Vrhovnog staba u Jajce pa sve do pocetka januara 1944 g., kada SU nase snage napustile grad. Na rad druga Tita u toj baraei i pred njom potsjeca jedna fotografija na kojoj se vrhovni komandant vidi za radnim stolom upravo na mje-

stu S lijeve strane barake i pored same basce preko koje se dolazi u Burica 'kucu. Ta fotografija potsjeca na dane pr-ije II zasjedanja A VNOJ-u, dok drug Tito nije bio proglasen marsalom i dok nije dobio marsalske cznake n a un.ro.mi, je : se one ne vide na fotografiji. Barake je gradilo TehniCko odjeljenje Vrhovnog staba, One S11 nestale poslije povlacenja NOV. Ali nam nije poznato na koji nacin: da li su ih porusil.i sarni partizan! pr i povlacenju, da Ii okupatorske jedinice ili neko treei. Danas vise nema ni traga od njih. No, poslije oslobodenja izvrsena je rekonstrukcija tih baraka s cisto spomenickom narnjenom. T.a ponovna izgradnja od istog iii novog materijala (nije se moglo tacno utvrditi od kojeg materijala) izvrsena je u okviru progr ama proslave Petogodisnjice II zasj edanja AVNOJ-a, 29. XI. 1948 g. One S11 kasnije POTusene, navodno 1953 g. Pored najbolje volje nije se moglo saznati ni kako je doslo do rskonstrukcije, niii do uklanjanja tih objekata. Zavod za zastitu spomenika kulture u Sarajevu, evidentirajuci spornenrke u Jajcu, zatekao je i te barake u augustu 1950 g., uzeo potrebne podatke o njirna i napravio tad a njihovu skicu kojom se ovdje sluzimo, te stavio ih kao spomenike kulture pod zastitu dr-aave. Barake S'U uklonjene bez znanja i obavjestenja Zavoda.

Medu objektima koji su bili usko vezani za katakombe, najblize su !bile dvije baraks u samome dvoristu katakombi, koje su sagradene krajem augusta 1943 g. za potrebe Vrhovnog staba, To su dva objekta manjih dimenzija napravljena na brzu ruku kao provizorne zgrade. Rodoljub Colakovie u svojirn Zapisima 0 tome, pored ostalog kaze: »Vrhovni stab je smjesten ispod samih zidina jajacke tvrdave. Na nevelikom platou, izmedu Medvid-Kule i Burica kuee, sagradene SIU dvije barake od camovih dasaka i pokrivene crnorn katranisanom hartijom. U jednoj od tih baraka je

NEKI

OBJEKTI

UZ VRHOVNI

STAB

U ulici Ejuba Adernovica, u kojoj se nalazi Titova lkuca iliia·o nekadasnje ~jediSte Vrhovnog staba, te katakombe i barake pokraj njih, koje su sluzile kao skloniste clanovima i pratnji Vrhovnog staba te za rad samog Staba, ima jos nekoliko objekata koji su bili cvrsto vezani za Vrhovni stab i druga Tita. Svi· SU oni grupisani oko te kuce i katakombi odnosno baraka. Dajem ovdje kratke podanke 0 tim objektima i iznosim ih poloiajnim slijedom pocevsi od ulaza iz parka kroz kapiju u gornji dio grad-a kod katakombi. Me d v e d k 11 I a, objekt fortifikacione srednjevjekovne a'rhitekture, sagraden uz sami juzni bedem [ajacke tvrdave, Ta kamena gradevina kruznog horizontalnog presjeka s promjerom od 13,74 m, a debljinom zida u donjem dijelu od 4,00 m, u gornjem ad :2,80 m, impozantan je obje'kt svoje vrste i, sto je narocito znacajno, jed.an od najstarij'ih oeuvanih obranbenih objekata u Bosni. Misli Se da je gradena u pocetku XIV vijeka. KoriStena je i kasni' e, u tursko doba. U okviru n.asih rasmatranja, znacaj ove kule je u to'me, sto je ona za cita'Vo vri-jeme, dok je Vrhovni Stab baravio u Burieevoj kuCi i harakama, bila skoniSte 00. napada iz vazduha za dijelove

81. 13. Tehnicki snimci baraka VrhoVll1og staba kod »Katakombi~~ Burica ikuce i

29

Rodoljub Colakovic, Is-lo tamo, str. 45.

81. 14. Drug THo na radu u dvoristu baraka neposredno pred Drugo zasijedanje AVNOJ-a

80

6

Nase starine V.

81

Oni su koristili gornji kat, koji se sastoji od dvije sobe i malog pretsobljs Prema pricanji, Jovine supruge, koja je za cijelo to vrijeme bila u kuci, kasnijo je tu stigIa i neka drugarica iz Itahje, Cijeg se imena ona viSe ne sjeca. (Mozda je to bila dru:garica Vida TomSic?) Inaes u kucu BU eesto svracali drugovi Tito, Pijade, Rankovic i drugi. U danima boravka i rada spomenutih r-ukovodilaca u to] kuci, jugoistoeno od toga objekta, uza sami tvrdavski b€dem, btlo je smjesteno mitraIjesko gnijezdo za odbranu kompleksa svih objekata Vrhovnog staba ad neprijateljskih bornbardera. Gnijezdo je bilo smjesterio s vanjske strane bedema na samoj Iitici, a jedini prilaz bio je od spomenute kuce, kroz masiv bedema, koji se naroci to u tu svrhu tada prokopao. Sarna pak kuca bila je izvrsno zaklonjena od neprijateljske pjesadije. S jirzne i istocns strans. stit ile su j e visoke sedrene litice, a pr'ilaz joj je bio moguc jedino sa zapadne strane, od katakombi, a tamo je vee i iz drugih razloga postojalo dobro osiguranjo Prateceg bataljona,
S1. 15.

sepcima i bogatom

K~"J---~:_·'10."niStvostarih apel.-i:ti.l;OVIC, pOl,;U'l.u. .... ~ se i prozvali,

rezbarijom u unutrasnjosti, jajackih kapetana a po... ". 1...

' ~",-jheg

i Osmanbeg

'

S1. 17. Zgrada

Osnovme I Nize zenske strucne skole

Saraceva kuca

Prateceg bataljona Vrhovnog staba, Snazne kamene mase toga objekta bile su zaista izvrstan zaklon od postranih udaraca. Saraceva k u c a. Naspram ulaza u dvoriSte katakombf nalazi se Vee; i masivniji stambeni objekt .gotcvo kvadratienog presjeka u tlocrtu, graden za vrtjeme austro-ugarske uprave za stambene potrebe porodice Saraca, Posljedni vlasnik iz te porodice bio je Ahmed Sarac. Kuca je u zadnje v.rijerne znatno opravljena i renovirana. Narodna predaja u Jajcu veli cia je na mjestu te kuee u tursko doba bila tekij a i musafirhana a vjeroi<ltno u vezi s tim biee i 'stan naziv susjedne ulice Seh mahala. Za vrijeme bivee Jugoslavije u toj kuo! bUa je Zandarmerijska komanda. U periodu tre6eg vslobodenja grada tu je jedno vrijeme bilo smje.steno rukovodstvo, a i neki dijelovi Kulturne ekipe pri Vrhovnom .tabu. Pozoristem Narodnog oslobodenja rukovodio je Ivo Fro!. Horom su rukovodili Oskar Danon i Nikola Hercigonja. K u c a J 0 v e G rub a C a. U Skolskoj ulici br. 24, uza sam bedem, a istoeno od Medved~kule i spomenute Saraceve kuee, gotovo na kraju [>latoa sto se visoko uzdize iznad korita PUYe i ceste dolje u kotlini, nalazi se mala kuCa s prizemljem i jednim katom. Gradena je 1933 g. Danas je u prilicno slabom stanju, a koristi je viasnik stari Jovo Grubac sa suprugom. 1943 g. u toj kuei boravio je i radio Edvard Kardelj, a uz njega i sef TehniCkog odjeljenja Vrhovnog staba Vladimir Smirnov, zvani Voloda.

Zgrada Niie ienske s t r u cn s sk o l e nalazi Se u ulici Ejuba Ademovicn br. 16, na putu od 'I'itove kuce prema centru grada, odmah uz poznati romanicki spomenik Toranj sv. Luke. To je jednckatna zgrada iz austro-ugarskog doba razvedenog tlocrtnog rjesenja, pod vrlo strrnim alpskim krovom pokrivenim crijepom, Danas je u dobrom stanju. U to] kuCi za vrijeme austrougarske i bivse jugoslavensko uprave bila je smjestena fimancijska stanica. U danasnjoj zgradi Zenske strucns skole godine 1943 bila je kuhinja Vrhovnog staba i pri-

stabskih jedinica. Hrana se nije dijelila tu nego 5e nosila u dvoriste katakombi i servirala u ba-

U Sarenici je 1943 g. bilo sjediste Agit-propa CK KPJ. Tu je boravio i radio drug Mosa Pijade. .Iajcani se i danas sjecaju kako je onih dana Mesa zalazio po ducanirna i radnjama u ,catiiji te kupovao papir i pribor koji je mogao sluziti za pisanje. Tu je Mosa polovinom oktobra 1943 g. osnovao nasu prvu telegrafsku agenciju Nove Jugoslavije 'I'anjug. Tu je Mosa, pored ostaloga, pripremao materijal i "pigl za izdavanje u inostranstvu prvog broja ilustrovanog casopisa »Nova Jugoslavija«, koji je nesto kasnije, zajedno sa Ivom-Lolom Ribarom, u poznatoj pogibiji od bornbardovanja neprijateljskog avijona, prilikom ukrcavanja u nas avion, na 'Glamockom Polju unisten. Pored Pijade, u Sareniei su boravili i radili Lola Ribar, Vladimir Dedijer, Vladimir Ribnikar i neki drugi-". U Sarenici je nas Cuveni kipar Juraj Augustincic imao svoj atelje32• 'I'ih dana je Augustineii; portretirao druga "I'ita i izradio poznatu bistu koja je 'bila izlozena u Domu AVNOJ-a prilikom zasjedanja, a koja je kasnije u borbi nastradala. Augustincic je u Jajcu radio i na rnnogim drugim poslovima, On je dosta truda ulozio u portretiranje clanova Politbiroa CK KPJ koje je vrlo
VI. Dedijer, Isto tamo. :str. 634. "" V!. Dedijer-, Isto tamo, sir. 636.
31

raci.
Z g r a d a 0 S nov n e k 0 I e nalazi se pored same zgrade danasnje Nize zensks strucne skole. Za vrijeme oslobodenja Jajca koristena j e za odrzavanje analfabetskih tecajeva i za pravu osnovnu skolu, Ona je vazna i po tome, sto je uoci II zasjedanja AVNOJ-a u njoj odrzan sastanak videnijih pretstavnika svih delegacija koje su doole na zasjedanje radi dogovora 0 forrnulaciji odluka koje ce se doriijeti na Drugom zasjedanju, U ime Centralnog komiteta KPJ na tome sastanku bili su prisutni Mosa Pijade i Edvard Kadelj, koji su dotle mnogo radi li na priprernanju toga materijala30• Pred kraj 1943 god. tu se uselila Tehnika Okruznog komiteta KPJ. Sa ren i c a. Tako se u narodu ZOve impezantna stambena kuea u pseudomaurskom stUu u produzenju iste uliee (broj 12) prema centru grada, na istoj strani na kojoj su Osnovna i Strucna skola. Velik je to i masivan objekt Jajea za svoje vdjeme, a gornji naziv dobio je po tome, sto su mu fasade bojene kao i druge naSe gradevine pseudo-maurakog stila, hodzontainim trakama, datim naizmjenicno u crvenkastoj i svijetlo-plavoj boji. Grr-adena je 1899 g., a podigao ju Je ondai3nji jajaCki posjednik Suljaga Sarae za stan svoje porodice, koja se smjestila na katu, te za besplatan konak za putnike namjernike, koji je smje.sten u prizemlju s posebnim ulazom sa sj everne strane. Danas kuca .pripada porodiciCuk. Pri}e 1899 g. na mjastu te kuee bila je jedna starija bosanska kuea, ures staro'bo~anske stan bene arnitekture, s coskovima na sve cetid strane, mu-

s

81. 16. Kuea Jove Grubaca

30

Rodoljub Colakovi~, Isto tamo, str. 62.

S1. 18. »Sarenica..;~

__ ~lJ.Je oilo kvali~.._ uspjesno pri kazao u reljefu 00 jedn~g ~_".no;~t~g~ ~-:'':,}To..se ova morala donositi cak iz Livna. Augustincic se rpoolije Drugog zasjedanja AVNO.J-a nije dugo zadrzao u .Iajcu, jer je po nalogu Vrhovnog staba otputovao u Sovjetski savez.
:-;~ l'Y'<>...

komada. I taj relief t~u!"'l:ra1Yjed;'n.ia A VNOJ-a ~~gR~B:ntA_r u~""Domu,"'AugustinCic se dosta mucic

TVORNICA

»ELEKTROBOSNA" Jajca 1943 g. Izvrsena je reorganizacija u proizvodnji Tvornice. Ferosi licij, koji se dotada proizvodio u toj 'I'vornici, u ondasnjim specificnim uslovima nije imao produ na oslobodenom teritoriju, pa preslo na proizvodnju karbida, koji je sluzio potrebama i vojske i stanovnistva. U tu svrhu preuredena je i talioniek-, pee, i hladenje je izvrseno u rekordnom vremenu od 21 dan s punim kvalitetom novog proizvoda, karbida. Za potrosnju karbida bila je vezana i izrada karbitnih Iampi, pa su se i one rzradivale u toj Tvornici i to od lima, na dosta jednostavan riacin, ali nacin koji je ipak zadovoljavao potrebe. Lampe su izradivali limari i varioci, Pri tome se poj avio problem upalj aca, ali su se majstori ubrzo snasli pravili su upaljace od puscanih metaka. Dalje, za proizvodnju karbida u blizini se zario i krec, koji je sl uzio i za izradu karbida i kac gotov produkt za gradenje i krecenjo objekata, Interssantan je ovaj podatak: do 27. XI. 1943 g., kada je bombardovanje prekinulo rad na proizvodnji karbida, bilo je vee proizvedeno 100 vagona karbida+'.

Danasnja tvornica »Elektrobosna«, .koja je zapocela tu svoj rad kao akciono drustvo godine 1897, odigrala je znacajnu ulogu u toku Narodnooslobodilackog rata, a naroeito u doba kada je 'U Jajcu boravio Vrhovnistab za onih nepunih 5 mjeseci, Prije nego predem na neke narocitozna-

se

cajne objekte u sklopu Tvornice, istaknucu nekoliko opstih podataka iz kojih se vidi u kojem je vidu we Tvornica sluzil a Narodnooslobodilackoj borbL Zgrade, postrojenja, zateceni materijali, zatim proizvodi Tvornice obilno su koristeni za potrebe NOP u vrijeme kada je grad bio u rukama partizana. To je bilo olaksano time sto je medu radnicirna Tvornice bilo dosta naprednih ljudi i sto su se radnici uopste brzo prilagodavali potrebama

81. 21. Drug 'I'ito pozira kiparu Augustincicu

Iako

je

Iaboratorij

pri

povlacenju

o~pator

onesposobio. partizani su ga ubrzo popravili 1 on j e poeeo da radi. POT:,d os.taloga: tu se, !SMa na
primitivan nacin, proizvodio antJ.seph~um. sublimat dezinfe'kciono sredstvo za bolmee 1 ambulante, 'a onda i bijeli i Zuti preeipitat za lijecenje rana34, U Odjeljenju hlornih derivata kuglice protiv metilja i dijeljene izradivane narodu, su

tipska vrata i prozore za podiz.anje brojnih mova u Janju koje je nepruateli u toku rata

dopo-

NOP.
Interesantan je napr. podatak da je kod prvog oslobodenja Jajca u skladistirna Tvornice nadeno 52 a kOO drugog 30 vagona soli, koj a j e u onim prilikama opste oskudice soli na oslobodenom toritoriju, znacila veoma mnogo. Naravno, so je odmah po nalogu Vrhovnog staba raspodijeljena na oslobodene krajeve. Odmah poslije oslobodenja

palio3S . .. ". _ U bravarskoj r adion ici vrsio se popraval< ?ru zja, i Iakog i teskog: najviSe pusaka, .zat.im m::raljeza pa i topova. Tu su opravljane pisace masme, radeni dijelovi za zeljeznicke mostove, pravljenc prve zvijezdtcc za vojne cinove i petokrake- za kape. Naravno, za citavo to vrijerne elektricn~ c,=n~ trala je dav.aIa elektrienu energiju za TaSVJe;~. 1 bila osnov za gore navedenu proi?:vod~'u- \I a)3 istaci i podatak da je NOV 1942 god. ~n povlacenju iz Jajca, po naredenju Vrhov.nog staba, ~ p~d nadzoTom ing. Smirnova- VolodJe, onespoooblia Arhiv CK KP BiH, I, k:nj. 2, sir. 436.

33

R.

Sokolovic, Isto tamo.

Tvorni6ka pilana davala je svu potrebnu drvenu gradu za objekte koji sou se.u onome vr;emenupopravljali ili nanovo lZV,,?,I1. I stc:.larsKR radicnica je punim pogonom radila za nase potrebe. Po odluci Sreskog narodnooslobodilackog odbo.ra 1944 g., pilana i radionica su izradivale ~edijer, tsto tamo.

81. 22. Drug

THo

Bozidar'u

pozira slikaru Jakcu

81. 19. Tvornica

»Elektrobosna ..

81.. 20. .Upravna zgrada Tvornice

centralu da se nepr-ij-rtel] njome ne hi mog ao s'uiiti. Centrala je oriesposobljena takoder pri napustanju grada 7. I. 1944 god. Prvih dana oslobodenja -Iajca 1943 god. Vrhovni stab sa svojim organima srnjestio se u zgrade ove tvornice. Malo zatim glavnina Vrhovneg Staba se preselila u grad, unutar zidina stare tvrdave. Uoci Drugog zasjedanja AVNOJ-a Vrhovni stab se ponovo preselio u zgrade tvornice. Ovo ponovno preseljenje Vrhovnog staba doslo je kao mjera predostroznosti zbog sve ceseeg bornbardovanja grada. Tome je doprinosila i okolnost da je skloniste Tvornice bilo pogodno i za rad vise ljudi. Mcze se reel da su svi objekti Tvornice bil i od velikog znacaja za Narodnooslobodilacki rat. Od objekata u tvornickorn sklopu koji su u razne svrhe koristeni, potrebno je naroeito istaknuti staru upravnu zgradu, zatim halu elektrolize, skloniste u sedrenorn brij egu do same hale, barake izgradene uz halu, te zgrads stambene kolonije. Up r a v n a z g Tad a je jednostavan objekat, podignut 1897 god. U toj zgradi je duze vremena bila uprava rrvornice, zbo.g cega je i nazvalla Upravna zgrada, a danas je tll smj€Sten Tehnicki biro Tvorniee. U dosta dobrom je stanj'll. Zgrada

je zriacaj na iz vise razloga. U njoj je za vrijeme drugog oslobodenja Jajca bio smjesten stab Prve dalrnatinske .brigade, a za vrijeme treceg oslobodenj a stab Prvo-r korpusa. Osirn toga, u periodu treceg oslobodenja u prizemlj u j e bilo Sifransko oij aljenje Vrhovnog staba kojim je rukovodila Brmka Savic, U zgradi je tada odrzavana Politicka 5k01o eK KPJ, tzv. Visi partiski kurs. U tu svrhu je koristeno prizemlje i jedna veca sala na . 'atu kao ucionica sa klupama, tablom i drugim potrepstinama. Odrzana su dva kursa ". Njima je rukovodio Krsto Popivoda, Kasnije su tu, a narocito u toku cetvrtog oslobodenja grada, odrzavani i razni drugi kursevi - sanitetski, telegrafski i dr, U periodu treceg oslobodenja grada u toj zgradi na katu je bio i ateljs slikara Dorda Andrejevica - Kuna u kome se intenzivno radilo za potrebe Agitpropa Vrhovnog staba, Tako je Kun dao ideju za prvi grb. Uz pomoc Augustincica ta je ideja realizovana u vidu grba koji je kao dekorativan elemenat bio na pozornici Doma u vrijeme II zasijeclanja AVNOJ-a. Tadasnji grb se sastojao od petokrako zvijezde, dva snopa klasja zita koji se povijaju sa strane zvij€zde i trake koja se zavija i leprsa u donjem dijelu. Kun je kasnije, u Drvaru, po sugestijama drugoya Tita, Mooe i Marka dao definitivan nacrt grba Nove Jugoslavije koji je karakteristican ",bog simbolicnih pet buktinja oiji se plamenovi spajaju u jedan plamen. Osim toga, Kun je u Jajcu radio i na mnogim drugim stvarima, Tako je dao skiee za prve partizanske ordene: Orden narodnog heroja koji je i do danas ostao neproJ1liijenjen, Partizanske zvijezdeprvo:g, ·drugog i treceg stepena, Orden bratstva i j edinstva, Orden za hrabrost i Medalju za hrabrost. On je tada dao naer! i za Partizansku spomenicu (prvo izdanje). Zatim je Kun radio na nacrtima oznaka Titove marilalske uniforme, po Kojima su tada omladinke iz Jajea vezle direktno na stofu uniforme. (Idejnu skicu tzv. Marlialskog znaka radio je AugustinNc. Po njoj je taj znak kasnije u oslobodenoj zemlji i izraden). Kun' je u svome ateljeu izradio vise plakata i grafike-linoreza i duboreza, naslovnih strana za stampu i casopise, radio jena likovnoj opremi diploma Oficirskog kursa i drugim slicnim poslovima. U nekim poslovima, narocito kod pripreme drveta za duborez, slikaru Kunu je mnogo pomagao talentovani stolar Jako IIie iz Jajca. Hal a e 1 e k t r 0 liz e. To je objekt u armiranom betonu, sagraden u novije vrijeme, 1939 g., a puSten u pogon 1940 g. Objek! je koristen na taj naoin, sto je u njegovom juinom dijelu izgradena baraka od 6 prosiorija kOje su imale hevete, radio-sluibu, telefonske instaladje i kancelarije. Te prostorije je koristio Vrhovni stab za

vrijeme treceg osloboednja grada, a u njima su jednim dijelom bili smjesteni i delegati na II zasijedanju AVNOJ-a. Tu je bila radionica za oprayak radio apara ta i radio stanica. Ogromni slobodni prostor u hali ispred baraka sluZio j e za komuniciranje i bio je mjesto gdje su se odrzavali manji skupovi i konfetencije. Iako je prostor i konstrukcija hale dopustala da se koristi kao takva, bez barake, baraka je unutar toga velikog objekta izgradena iz termickog razloga, jer se taj manji prostor lakse zagrijavao. SkI 0 n is! e. Hala j e situirana uz sami visoki sed.reni otkop s razdaljinom od kojlh desetak metara. U sedrenom otkopu ugradeno je ogromno skoniste od napada iz vazduha za tvornicko radnistvo, uoci sarnog a rata, koje je 1943 g. izvrsr c posluzilo kao skloniste partizanima, narocito Vrhovnom stabu, U sklonistu su bili elektriCno owe· tJenje, ventilaeija i sve sto je potrebno za duzi boravak, Vise puta je drug 'I'ito nocivao i radio u sklonistu. Jedan momenat kada je drug Ti ;o, dan pcslije zasijedania AVNOJ-a, hie u sk1or;;slu prikazao je u grafici slovenacki slfkar Bozidar Jakac, koji je bio delegat Slovenije na zasijedanju AVNOJ-a. Nije sasvim jasno ko je pored Tita postavljen na slid. Vjerovatno su to Kidric, Vidmar i jedan strahr. Napominjem da je Jakae portretir.ao druga Tita 5 decembra 1943 god. u dvortStu Tvornlce27. Tu je, dakle, nastao onaj vrlo uspjeli i dobro poznati crtez Bozidara Jakca. Poznato je da je Rodoljub Colakovie kao sekretar AVNOJ-a odmah iza zasijedanja AVNOJ-a radio ibas u tome skloniStu. Tu je 3. XII. odrZana prva zajedniCka sjedniea Pretsjednistva AVNOJ-.a i Nacionalnog komiteta, kojoj je pretsjedavao drug Tit038. Dedijer piSe da je uoN Drugog zasijedanja AVNOJ-a neprijatelj bombardovao Jajce i da je tom prilIkom drug Tito bio u sklonistu Tvornice. Usljed toga iznenadnog bombardovanja pred samim sklonistem pOl!inulo jc nekoliko boraea iz Prateceg bataljona Vrhovnog staba, Jednom od boraea bomba je rastrgla stomak. Ljekar Dr. Papo ga je odmah operirao i to u samome sklonistu.

Tom prilikom je sam Tito prrdrzavao .~;~vu njenog partizans i pornagao prr operaciji .

ra-

Bar a k e. Izmedu hale Elektrolize i sklonista bile su 1943 god. izgradene dvije barake sa istirn ciljem kao i one u samoj hali. U jednoj je nako vrijeme bcravio i radio drug 'I'ito, a u drug oj je neposredno poslije zasijedanja AVNOJ-a radilo nekoliko clanova Nacionalnog korniteta Kardeli Bakaric Frol i Ribnikar, te Pretsjednistvo AVNOJ-a40 ' Izrnedu hale Elektrolize i Iesi-peci podignuta je joo [edna baraka koja je imala posebnu namjenu. U njoj je bila Ofidrska skola, prva ustanova te vrste u NOB-i iz koje je izasao nas prvi oficirski kadar. Sarna uprava je bila u jednoj od tri zgrade u stanbenoj kolonij i, s druge strane ceste. I poslije eetvrtog oslobodenja Jajca tu je odrzan j 05 j edan kurs Oficirske skole, To j e bio kurs Oficirske skole Petog korpusa od 129 boraca i oficira raznih struka+'. S tan ben a k 01 0 n i j a se sastojala od tri manje zgrade, blizu upravne zgrade Tvornice, samo s druge strane ceste. Te zgrade su koristene u mnoge svrhe. U jednej napr., kako sam to vee naveo, bila je uprava sa kancelarrjama Oficirske skole. U jednoj ie takoder 1943 god. bilo smjestenoOdjeljenje za vezu Vrhovnog staba kojim su tada rukovodili Dragicevic Veljko i NakiceviC Slobodan. Rad toga odjeljenja je bio dobro razvijen. Odjeljenje je imalo neko1iko radio stanica koje 5U odriavale stalnu vezu sa radio stanicama korpusa, divizija i drugih jedinica na terenu. Prenos je vrSen Morzeovom azbukom~ siirom brojeva. Odjeljenje je imaio stalnu vezu i sa inostranstvom. Tako je, pored ootalog, svakog dana dva puta u odredeno vrijeme bila konsta..'1.tna veza sa Sovjetskim savezom radi davanja materijala za emisije Slobodne J'ugoslavije. Kada je osnovan Tanjug svaki dan je preko. toga odjeljenja odriavana veza sa Moskvom i Londouom radi davanja njegovog Biltena. Odjeljenje za vezu je organizovalo kurs za radio telegrafiste koji je pohad:alo 35 slliSalaca, a koji su po zavTsetlm bili rasporedeni u razne vojne jedinice na terenll.

VILA

ZA VN'OBiH-a prostoru u jednom dijelu starog grcblja Varosnice i na platou sto se uzdize iznad Doma AVNOJ-a i s kojeg Se Dtvara prekrasan vidik na sve strane. Kuea je gradena sva od sedre s prirodnim izgle39

To je stanbeni objekt s dva kata (drugi u potkrovlju, mansardni) od masivnog materijala s gradevnim oblicima koji poisje<':aju na austriaku til'oisku arhitekturu s haja proslog avijeka, odakle je zapravo i dosla ovdje. Situiran je u slobodnom
37 Oslobo<:!ooje,list SSRN-a, Sarajevo, l-XII-1953. godine. 38 Rodoljub L:olakovic, Isto tame, str. 70-7).,

VI.. Dedijer,

Josip Broz-Tito,

Beograd 1953 god..,

str, 379.
4()

S1.23. SJdoniste TVOlmice ),Elektl'obosna~~

" lng. arh. Ziva DjordjeviC, Isto tamo.

Rodoljub L:olakovic, ista tamo, str. 70. 41 Rodoljub Colakovic, isto tamo, str. 70. Ziva f)ordevic~ isto tamo.

86

Tu je kucu gradila mjesna tvornica pocetkorn ovoga vijeka kao stan za direktora. Ranije se zvaia Vila »Elektrobosne« a sada je poznata pod imenom Vila ZA VNOBiH-a. Danas je zgrada u dosta dobrom stanju. Kod prvog oslobodenja Jajca u toj zgradi se vrlo kratko vrijeme nalazio Vrhovni stab sa drugorn Titom. Uz Tita su tada bili druaovi: Moo. Pijade, Ivan i Lola Ribar i Aleksandar Rankovic. U isto vrijeme vila je aluzila kao sjediste Operativnog staba Z<! Bosansku Krajinu, sa komandantom Kostorn Nadom i politickirn komesarom Osmanom Karabegovicern, te kao sjediste staba Druge proletersko brigades". Godino 1943, za vrijeme treceg oslobodenja .Iajca, u toj zgradi su boravile saveznicke vojns misije pri Vrhovnom stabu, englesika i americka, a zatim pretsjednistvo ZAVNO BiH-a. U toku treeeg oslobodenja neko vrij erne bio stab Desete 1943 godine divizij e. tu je

slova, Svaki dan 6U na jednoms presavijenome tabaku papira, dakle na 4 male stranice, izdavanc »Radio rvijesti Vrhovnog staba NOV i POJ" koje su se organizovano otpremale na sve strane, Osim toga, u toj Tehnici su s€ stampalo razne knj ige, prirucnici i materijali za Oficirski kurs i za PoIitieku skolu, kao i za druge potrebe Vrhovnog staba i CK KPJ. Tako su tu u 40 do 50 primjeraka na gestetner izvlacene knjige kao napr.: »Kako se kalio celik«, »Sta da se radi«, »Korak naprijed, dva koraka nazad« itd, Tehnika Okruznog komiteta se kasnije preselila u jedn:u od obliznjih kuca u istoj uliciodakle je ubrzo, pred kraj godine presla .u zgradu 05novne skole, odmah do Sarenice gdje je bio "T8njug«. Godine 1953 na zgradi je postavljena spomenploca sa sl ijedecim natpisom u Iatinici:
v ovoj kuCi bio zni komitet Saveza zaokrug Ja.jce.

komumisticke

je

smjeUen

1943 do 1944 Okruomla.dine .7ugoslavije

81. 26. Zgrada Narodne banke

81. 24. Vila ZAVNOBiH-a

U toku cetvrtog oslobodenja grada, SVe od 12 septembra 1944 do 15 aprila 1945 godine u toj viIi je bilo pretsjednistvo ZAVNOBiH-a. Pred proslavu Desetgodisnjice Drugog zasijedanja AVNOJ-a kuca je temeljito uredena i izvaria i Iznutra. Danas ona slusi kao izletnicki objekt i povremeno konaciste nasih najuglednijih politiekih i javnih radnika,

ZGRADA

NARODNE

BANKE je danas u dobrom stanju,

dom, nezbukana U prizemlju je trosobni konf'orni stan, na .katu cetir! sobe, a na mansardi daljne tri sobe.

SJEDISTE

POKRAJINSKOG

I OKRUZNOG OMLADINE

KOMITETA KPJ JUGOSLA VIJE

I

SAVEZA

KOMUNISTICKE

Masivna stanbena zgrada s verandorn, has-com i tri etaze (prizemlje, kat i rnansardni stan) u ulici flure Pucara or. 9. Objekt je graden 1931 :godine, a vlasnik mu je Emanuel Lihtner, bivsi poslovoda u mjesnoj Tvornici, kojeg :EU okupatori odveli 1941 godine, odakle se vise nije vratio kuci. Tu danas stanuje njegova supruga. Objekt se danas nalazi u dobrom stanju

To j€ masivnija zgrada jednokatnica u pseudorenesansi u Titovoj ulici hr. 11, sa tlocrtnom semorn koja je prilagodena danasnjoj Titovoj ulici i kosom cdvojku sto vodi na Trg bratstva i jedinstva. Danas je to zgrada filijale Narodne banke. Gradio ju je pocetkorn naseg vijeka neki Grof Matija, ondasnji zastupnik Pivare kao svoj stan. U prizemlju toga objekta Z<! vrijeme stare Jugoslavije bila je trgovacka radnja, zat-m jedno vrijeme gostionica, a najposlije banka, Do kraja pTOsloga vieka na tomemjestu je stajala lijepa bosanska kuca porodice Krslaka. Saeuvana drvorozbarena ponutrica iz jedne sobe te kuce danas je izlozena u Zemaljskom muzeju u Sar ajevu.

Zgrada

Za vrijeme drugog oslobodenja Jajca tu je bilo sjediste staba Prve proleterskedivizije sa Kocom Popovicem, Aleksandrom Rankovicem i Ficom Kljajicem. Za vrijeme cetvrtog, odnosno definitivnog 0810bodenja grada u toj zgradi je bilo sjediste Po" krajinskog komiteta KPJ. Komitet se tu doselio 12 septernbra 1944 godirie i ostao sve do 15 aprila 1945 godine, kada se preselio u oslobodeno Sarajevo. Komitetom je rukovodio sekretar Duro Pucar-Start

PARTIZANSKA Za vrijerne treceg oslobodenja -Jaica, kada je u gradu borav.o Vrhovrii stab sa drugom 'I'itorn i kada je odrzano Drugo zasijedanje AVNOJ-a bilo je mnogo raznovrs-iih pcslcva oko samp-na koje je uspjesno obavljala starnparija Pokrajinskog komiteta KPJ u Busiii kod Ribnika, oko 45 km sjeverozapadno Qd Jajca. NaroCito je stamparija bila aktivna u vez! sa zasijedanjem AVNOJ-a. Medu .stamparskim pcstrojenjima znacajnu ulogu odigrao je tigl iz livanjske stamparije. On je za vrijeme IV ofanzive bio zakopan na SatoT-planini, a cim je opasnost minula, izvaden je i prenijet u 'Prekaju, ;atim u Busiiu gdje je dosta dugo radiD. Za vrijt:me VI ofanzive ovaj tigl je na jednu llDe takooer bio zakopan. I u toku VII od'anzive Stamparija u Busiji je morala bjti u zemlju sa-

STAMPARIJA krivena. Kasnije je izvadena iz zemlje i prenesena u Medede Brdo kod Sanice, zatim u samu Sanicu, a cim je Jajce oslobodeno Dna je tamo prenesena. Bilo je potrebno da se stamparija pcpravi, jer je usljed zakopavanja i prenasanja bila vee prili610 ostecena. To je sve vrlo brzo uCinjeno. Obezbijeden je i elektriCni pogon, pa je rad otpoceo dosta b:rzim te-mpom,Osim toga, stamparij.a ie oiacana jednim novim tiglom koji je izvucen iz Banje Luke jos za vrijeme trajanja borbi u samome gradu, a mjesec dana kasnije i jednom snel-1pres:om iz 43, Travnika

Za vrijeme treceg oslobodenja Jajca u toj zgradi je bilo sjediste OkruZnog komiteta Saveza komunisticke omladine Jugoslavije za okrug Jajce sve ad 17 avgusta (od dolaska partizan a u Jajce) do oktobra 1943 godine, a od oktobra 1943 do j anuara 1944, dok NOV nije napustila Jaice, tu je bilo sjediSte Pokrajinskog i Okruznog komiteta KPJ. U toj zgradi je 1943 go dine bila Tennika Okruznog komiteta KPJ koia ie u_alavnom sluzila potrebama Vrhovnog Staba. Tehnika je imala ciklostil, :gestetner i jednu presu i radila je dosta poVI. Dedijer,

42

str. 217-218.

Dnevnik, Beograd,

1951 god., str.

81. 25. Zgrada Emanueln Lihtnera u ulici Bure Pucara br. 9

43 VI. Dedijer, Partizanske 1945 god., SIT. 65-66 i 68-£9.

stamparije,

Beograd,

88

89

sve prostorije vezu za centralni rneduprostor, za hoL Sarna kuca nastala ie 19()5 godineu novom dijelu grada koji se poceo izgradivati nakon prosijecanja cesto 1895 godine, Podigao ju je gostionicar Ivan Manola kao najarnni stambeni obiekt. Za vrijeme blvse Jugoslavije u toj zgradi su stanovali cinovnici mjesne Tvornice. Danas su u zgradi srnjestena neka odjeljenja Narodnog odbora sreza. Zgrada je u dosta dobrom stanju, Od oktobra 1944 gadine pa sve do 12 aprkla 1945 godine, kada je prenesena u oslobodeno Sarajevo, stamparija je. obavila obimne i veoma v azne poslove. Glavni posao, moze se reci, bio jo] je izdavanjs Iista »Oslobodenje« koji je izlazio nedeljno na 8 strana, Stampariji je ad strane rukovodecih organa pridavata velika paznja, a brojan radni kolektiv (gotovo 100 ljudi) bio je struean, ulagao je ogromne napore i postizao odliene rezultate. Zasluga je tih ljudi da su masine stalno bile sposobne za rad u tri smj ene i da su one posIije Oslobodenja sacuvane kao vrijedni spomenici nass Revolucije.
Sl. 27. Zgrada u kojcj je bila starnparija 1944 i 1945 g,

U vremenu prvog kao i drugog oslobodenja grada .u zgradi Vlaste Fros, u ulici Dure Pucara br. 5, bilo je sjediste Okruznog i Sreskog komiteta KPJ. Za vrijeme prvog i drugog oslobodenja Jajca Okruzni i Sreski komitet SKOJ-a bili su smjesteni u zgradi Fahribega Filipovica, u ulici Berte Kucere br. 2. Zgrada danasnjeg RadniOkog dorna, na Trgu Ive Lole Ribara, za veCi period vremena treceg oslobodenja Jajca kcristena je za Kornandu mjesta. Kasnije 5e Komanda mjesta preselila u zgradu Uprave puteva, u ulici Milisava Koljencica br. 13. U zgradi Ante Andukica, u ulici gdje je sada

Kanalu kod danasnjeg novog hotela gdje je obavljena proslava Oktobarske revclucijs. Ujesen 1940 g, na takvom sastatnku komtmista .Iajca u kuci Fehke Sehalica, u ullci S. Solaje be. 51, napravljen je plan ilega1nog prebacivanja u Banju Luku spanskog borca Lujze Pihler. U junu 1911 g. u pr-isustvu Branka Babka odrzan je partiski sastanak jajacke organizacije na mjestu zvanom Kraljev Grob, iznad Parka, u novembru 1941 gL odrzan je takav sastanak u kuci Seada Cerica u Gornjoj Mahali, a u decembru iste godine u kuci Ahrneta Dzube, u uIici Serifa Macka. Sjediste Paveliceve Zupe Pliva i Rama bilo je u zgradi bivseg Grand Hotela, na mjestu danasnjeg kina »Solaja«. U istoj zgradi j e stolovao z10glasni ustaski zloeinac Herencic, zapovjednik Hercegovaeke ustaSke pukovnije,

Narcdni odbor opstine, za vrijerne treceg oslobodenja grada hili su smjesteni Sreski komitet KPJ, Sreski komitet SKOJ-a i prvi Narcdncoslooodilacki odbor opstins Jajce. Sreski narodnooslobodilacki Godine odbor. 1944 tu je bio

Stamparij a j e iz San1ce prenesena u J aj ce po6etkom oktobra 1944 godine. Smjestena je u prizemlje stambene kuce u danasnjoj Koljencicsvoj ulici br. 6. koj acini nastavak Titove uIice prerna Banjo] Luci. Zgrada j e slobodno postavljena u prostoru s gornie strane oeste. To je dvokatnica s eetiri sobe u prizemlju, pet na katu i tri na mansardi, Po svojirn arhitektonskim osobinama ona je tipican primjer z:grada kakve 5U za vrijeme Austrije p<> nasim varosimapodizane. Rjeiienje unutraiinjeg prostonl postavljeno jo tako da se

Livanjski tigl je sada na cuvanju u Muzeju Narodne revolucije u Sarajevu, odnosno on je privrerneno ustupljen nedavno otvorenom Muzeju Prvog zasijedanja AVNOJ-a u Bihacu. Snel-presa iz Travnika jos je aktivna-ona se sada nalazi u stampar iji u Trebinju.

U periodu treceg oslobodenja grad" u zgradi Ive Andukica, u ulici Milisava Koljencica br. 8 boravili su Rodoljub Colakovic i Todor Vujasinovic.

U zgradi Franje Fflipovica, u ulici S, Solaje hr. 29, za vrijeme treceg oslobodenj.a grada bilo je smjesteno Sanitetskoodjeljenje Vrhovnog staba kojim je rukovodio Dr. Gojko NikoliS, a za vrijeme cetvrtogoslobodenja jedno vrijeme je tu bio stab Petog korpusa.
U zgradi danasnjeg Hotela Plive, u ulici S. Solaje br. 5, za vrijemofreceg oslobodenjj, tu je bila Balnica Vrhovnog staba, Zgrada danasnje Bolriice, u ulici Milisava Koljencica bI'. 13, znacajna je po tome sto su u njaj bili smjesteni delegati na Drugom zasijedanju AVNOJ-a 'i sto su tu neposredno pred sahranu prenoi'ili ostaci poginulog Ive Lole Ribara. Za vrijeme konacnog oslobodenja grada u zgradi Joze Sucica, u ulici Berte Kucere br. 9, bora via je Djuro Pucar-Stari. U zgradi :Steve Zvicera, u ulici Dzube MUjebr. 1 u is tome periodu bilo je sjediSte Komande jajack'og podrucja, U zgradi laboratorij a Tvornice za vrijeme treceg oslobodenj.a grada bila je smjeSiena men:za Vrhovnog stab a, a tu je i konacio jedan broj delegata na Drugom zasijedanju AVNOJ-a. U zgradi Ambulante Tvornice bila je u to vrijeme Ambulanta Vrhovnog staba.

Ustase su pritvarale i zlostavljale mirno stanovnistvo u zgradi Sokolskog doma, u pravoslavnoj crkvi, zgradama gdje BU danas smjesteni NO sreza i Vojniotsjek, zatim u Filipovi6a magazama, a streljali i ubijali na najsvirepije naclne, te bacali u rijeku, u Podmilacu, 4 km daleko od grada, kod mosta na Vrbasu u Prudima, na Jezeru i na Vodopadu Plive.

To au, eta, najvazniji nepokretnj spornenici NOB-e u Jajcu. Time njihov broj nije iscrpljen. J os ima objekata, rnozda isto toliko vaznin koji su usko vezani za djelovanje Vrhovnog stsba, vei'ih vojnih jedinica, partiskih komiteta, A VNOJ-a Hi njegovih organa, naro.dnooslobodilackih odbora iid koje nije moguce ovdje sve n> ovaj naein dbradivatL Pa i objekti koji su ve,ani za neprijateljsko djelovanje, kao napr. mjesta teskih zlocinstava, stabova i 81. su vazni dokumenti za proueavanje istorije NOB-e. Pored nepokretnih trebalo bi evidentirati i neke, barem najvaznije, pokretne spomenike u J ajcu. Oni Eli, !stina, najvebill dijelom u formi pisanih dokumen.ata, £otografija ili slieno tome, ali ih ima i drugacijih kao sto su napr. strDjevi Mamparije • kojoj je bilo govora U ovom" clanku. Medutilll pokretni spoma'1ici bi ipak pretstavljali temu za sebe. Na kraju ovoga pregleda nepokretnih spomenikn NOB-e u Jajcu hocu jos ""mO da nabrodim neke koji nisu detaljnije obradeni: U zgradi stare opgtine, u takazvanoj Gradskoj vijecnici, inace interesantnoj zgradi iz turskog perioda, u cen tru grada) koj a danas sluzi kao Filijala Sociialnog o3iguranja, za vrijeme prvog i drugog oslobodenja Jajca bila je smjeiiterLa Komanda mjesta, a za vrijem€ tr€Ceg oslobodenj' tu je bilo sj ediSt" Gradskog narodnooslobodilaCkog odbora,

Sl. 28. Dio stampal'ije

koji se :sada ll1alazi u Muzeju u Jajcu

r mjesta gdje su odrzavani vaZniji ilegalni partiski sastanci trebalo bi da s€ ovdje spomenu. Na dan 7 novernbra 1940 g. odrZan je Hega1ni sastanak komunista i skojevaca sreza jajaCkog na

S1. 29. Zeljezmicka kola NOV u Jajc"

90

9I

III koncepciji NEKA PITANJA ZASTITE SPOMENIKA ja bih zelio da upozorirn spomenika sugestija. je sve objekte koji imaju kul0

Muzeja

Drugog

zasjedanja

AVNOJ-a

odnosno zejske kuce

iznajrnljivanja potrebe, njezinog je da

tih prostorija pitanje uredenja

samo za muotkupa citave za vi<;e i

koji je smjesten u Domu. Ako iz kojih bilo rSZloga to nije moguce, misljenja sam da bi se u toj na sali mogli izloziti eksponati scu Jajca i njegove iz NOB-e dogadajima i okolini. administrativnospomcnika poi pa Zakonu specijalnu oznasarno one sposarno kuca, u kojoj Uz0

a jos bolje

radi

i obezbjeelenja kod katakornbi

Jasno je da sve spomenike NarodnooslobodiIacke borbe, k.ao istoristk€ spomenike, trebamo euvati vaspitne nika vezani tavu grupu osobitu kulture, raca i kao dokuments faktore, objekti nasa imaju novije istorije i tkao navespomesu oni za ciu uopste. Neosporno je da naprijed sva svojstva

Na ovome mjestu neke okolnosti likom njihove zastitc, Prije svojstva pravnirn ture zastiti citi. dadem svega aktom obrads nuzno

koji bi govorili

0

uce0

r azgledanje, Receno nema drugu ture, na platou baraka koje au kcristile Vrhovnom stabu

pojedlinih nekoliko

koje sam priu interesu bolje

okoline u NOB-i, odnosno koji su se odigrali usvojiti tim prije

uocio ida,

u Jajcu sto

To bi se moglo II zasijedanja prikazuje koj a je veze Ifl-godisnjice obavljena i u istome trebalo

deni i opisani

Titu. Zahvaljujuci danas mi znademo

podacirna tacno

koje je u svoje kulCini kao njia na oko-

Jajce nema nikakvog nutog muzeja Muzeja koji

drugog rnuzeja osim spomeA VNOJ-a, Drugog tj, nema zasijedanja 1953 pa bi prisve dogadaje NOB-e.

NOB~e. I ne sarno to, nego zatosto za dcgadajs nasu najznacajnijih paznju koji su bili sudbonosni spornenici spornenika sluzbe Jajca zastite zastite te vrste Revoluciju,

vaznijih

spomenika za zastitu staviti

vr'ijerne prikupio Zavod za zastitu spomeriika dale i nebi spomenaka hove vidjeti lid, b ilo tesko da se rekonstruiraju. NOB-e, trebalo razmotriti pitanje

kako su one izgle-

Zavada

spadaju posvetimo spomenika

NRBiH, kao nadzornog spomenik a kulturo
ria

organa,

Proslava AVNOJ-a, ima kazati Doma. Titova je stanovao sebno ona Radi trebalo najbolje mnogo u godine u Jajcu i tu proslavu

:/'9 novembrn zasijedanjem, eksponatima i Muzeja

mi se da bi, s obzirom na znacaj ovih baraka ponovne rekonstr-ukcije i postavljanj prema

Zato smo duzni da irn upogledu organi odbori, narodni

zastitu drzavo i to vidno Dosadasnjim Trebalo men-plocama. cetiri zgrada gred micnu i bi, Dam AVNOJ-a sarno navedene spomenika:

samome objektu zasticeni opisane su tako obiljeziti Buriceva i zgrada ispraviti koja SKOJ-a.

ovome Domu, po svemu

rjesenjima i Buricevakuca. zatim, kako su spornenike

sa Drugim Drugog

organizacijs kao i sami

Sav.eza 00gradani. nasoj zemlji, Repubriz; je i pot-

prikladnim

istorne mjestu, U tome 'Pogledu narocito je vazno
kako ce izgledati odnosno prerna odnos baraka okolnirn postojecim spomei izgledo da

i druge

organizacije, priznati

Muzeju

zasijedanja

AVNOJ-a, i samog

Moramo blici, oko tek zastite

da se u citavoj iome pristupilo

Sio prije tako

i'ime hi se dobilo na znacaju
kuca u parku, Tho, fovjeka cista

osim u Sloveniji, odskoro ove
0

pa prerna vrste njima.

i u nasoj

Dosada

obiljezena

nicima . .T a mislim dom rnah barem Iijepo

da bi in trebalo u ambijenat, morale tr aju. moguce,

rekonstruirati Ako dode U slucaju morali

organizovanoj Nedostajao nije bilo prave

Dom A VNOJ-a, Okruznog da je komiteta nuzno ploci

a posebno morala koji

soba u kojoj briga racuna sobe ne da ni nego PDj avnosti. mazda hi bila inventar kao

i da bi se one svojim uklopile ponovnogpodizanja i konzervirati podizanje izradrti njihovo

malim dimenzijama

spornenika. Rijetko Sada, terenu evidenciji sllka i potreba

u kojoj je bila stamparija naporrrinjem greslcu na

drug

hi biti stanuje, bi vodio inventar

popis spomeoika, pune evidencije jala finanslska na spomenicima sistematskom HercegDvine druejima, memka, U Jajcu

a pogotovo

je bilo sjediste

samo domaeina koji tu alucajno zaduzenog bude uredna, osiguranja evidentirati da Muzej

baraka da duze ne bude

bi so one odbismo izl ozit! Doma on

su se gdje odvazahvate Bosne kada u se pristUpilD nekim po-

nehotigovori

sredstva NOB-e. popisu

za konzervatorsk., na Citave fonda njegove

sadasnjoj

i pristupaena Ovo isto,

stampariji ljezi kada ucinjeno Posto sta,

1943 godine umjesto je i od koga je Jajce izrazito broj

1944 i 1945 gcdine. spomen-ploci zabisto ni}e koje turi-

njihova

makete

i te makete

autentlcnosti i obiljeziti. Drug?g i za Buricevu

Dobro bi bilo da se na svakoj na sa:da&njim plocama.

u Muzeju. Dio stamparije AVNOJ-a amstiti vidjeti. lucije nije je u prrilicnoj mjeri i konzervirati, ce biti i bolje livanjskom kDji se nalazi u podrumu smjeSten, zaTelao. Trebalo podesno a osim toga tamo

i detaljnoj stanja

ana postavljena,

jos viSe, vrijedi koji obiju dan ima

kuC1.l.Moida zasijedanja evidentira

pokazuje njegovog

se prava

tih spozastite. dru-

AVNOJ-a,

tulI'istii"ko mjesto, domaCih i stranih
0

sVDga upravnika, dijelove Muzeja.

bi ga sto prije gdje mDei revocjelinu. pitabi I nju

nije tako Tdava stanje NOB_e euvaju opcenito time jer ne posioji zastite, neka ne trpe NOB-e

kao u nekim i pravilno ne bismo organizovana

ljeti posjei'uje puteva

veliki

soba i sobe vodi aJktuelan problem.

kao svoja Buriceva Odmah

odjeljenja,

a onda pDstaviti bilo da
'U 58

gim mjestima. da se spomenici ali, i pored briga tanja biti zadovoljni, i sluzba od kojih

Tu je bilo i interesa toga,

i nastojanja korisie, mogE stalna pite

bilD bi dobra

da se na nekoliko

raskrsnica table Takva

sastavne cen brijeg, taj

ke,ca ima i jesjeverni objekta zaustaviti odbora
D,

Cuvan i gdje 68 ga posjetioci koji je Muzeju Narodne rijeSiti

postaveupozorenja na nasem i 6bavjestenja kulture

tome gdje Se nalaze da se stave jezicima.

iza kuce je zasjecitavog i tako

MaZda bi najbolje tiglu u Sarajevu,

on prikljuci

spomenici, sa podacima tipozorenja

a kod najznacajnijih, i stranirn tr~balo J ajca.

Cijl se suho2lid ()!Sipa i ugrozava cuvanja konsolidovati sxedstava radu, Zavod

zid same kuce. U interesu zid bi trehalo finansiskih kretanje kanja stine

jer zajedno saCinjavaju bi i definitivno u 'l'rebinju. i moderniju.

a ima i vise otvorenih odlaganje. u sirem srnislu

>hi da obuhvate

U vezi s tim trebalo nje ,nel-prese vee trebalo skoj stampariji staviti

ne sarno spomenike ;;nije spomenike nego :ili i svi drugi Saveza detalja, Pod tiw_ se

N10B-e nego i sve ostale va-

zemJje. Napominjem

da se zbog pomanjNarodnog Sto se radi za zastitu ophitnom

koja je sada koristiti navu

u muzej, a mjesto

nje u trebinj-

ZaStita

spomenika

rijeci obuhvata podrazumijeva a Dnda rekonstruiranj e, strucnu atribute devinski,

vise vrsta evidentiranje,

aktiV'l1osti. zatim

Bllo hi vrlo korisno da he sarno organi zastite, koj i su zainteresQvani, turisti6ke boraca mjesne NOR-a kao nap:r.
OT-

J ajca, a i zbog toga

obiljeiavanje, e s;pomeda obavim spomenieke grau vidu hi da se Zavoda
0

spasavalaekom kultuxe vlastitim

spomenika

Zailtita J aj cu trazi se tome vrijednih "v. ljudi datak, povjeri Luke

znatnog stalnu spomenika itd.), doda

broja brigu

spomenika raznovrsnih

NOB-e vrsta

u

kOD'zerviranje)

odnosno

restauriranje koristenj

narc'~TIi odbori, ganizacije litetne i crteze terijer, malu i njihovih fotografije

organizaci}e, itd, imaju

NRBiH prirnio zadatka sredstvima. Buriceve A i soba koristi kuce se u

da taj posaD izvede stannje stan bene neka poroTa

ohUk.a. Ako vrlo toranj brizi opstine ai svu regrad,

te savremeno istakao a ostali i drugi),

kva-

da Jajce koji su

ima i drugih (stari niti ima takoder

nika. U ovom Clanku sam, u nastojanju evidenciju, objekata, pravni glavne podaci

svih spomenika, a DO. nekih

kako tDtala tako snimke i en-

U prizemlju dica sa djeeom. drug Rankovic

kulture

i tehnicke

na katu

gdje

je radio svrhe.

prepusteni odbor

(istoriski, trebalo

iz koJih_ se vidi ra.spored prostorija ako Sitl o,vi bili od znaeaja. Doma A VNOJ-a u gornjem katu, trebalo in"i'e

kojima bilo

to ruje nitijedini, bi nuzn-o kao covjeku, koji

osn-ovni ~'zaIjubavi

kao i evidencija snimaka u evidencijd podacima spomenika.

fotosnikama kao obavezni za zashtu vremena,

i tehnickih elementi

U zgradi salu prostoriju,

bi takozvanu veliku i lijepu urediti

dkDlnost veoma smeta da se te prostorije u Kojima je bio Vrhovni stab razgledaju i da se prl tome od strane ovim voljno prostorije posjetilaca i doiive kuca, u rpravom svjetlu. a naroeito ne karaktera. iseljenja prizemne doMislim sianara, sob a pitanje pruzaju U uslovima Burlceva Rankoviceva razmotriti

da Narodni stamom kulture

posebnDm

nalaze novim

izvj e..me stru-cnosti,

sluz,beniku, bude

SiPomenika kulture dopunjavaju u zivotu

koji se onda, tokom stanju

koja je danas sasvirn prazna, sa svim izdanjima te prostorije odgovara

hrigu OkD zastite spomenika Mollda bi bilo najbolje ferent kao u Muzeju Drugog

u gradu Jajcu. AVNOJ-a, i sreZR

kao biblioteku iskoriStavanje

iz NOB-e. Takvo usvojenoj

da taj sluzbenik zasije.danja sredstva opstine

i svim promjenama

elem€i1lata spomenickog

da bi trebalo

i da se finansiska

92

93

koja se odobravaju vljaju

za zastitu Muzeju

ovih spomenika koji

sta-

rjesavanje,

Po svemu se vee

moze zakljucit] da

na raspolaganje uputstvima usvojene

ce ill sporakulture

se spomenieima NOB-e sa svoje strano i koriste kako zasluzuju, preduzeti

u Jajcu u zadnje vrijeme mj ere da se oni euvaju

zumno sa Zavodom za zastitu spomenika
i po struenim Neke su od nadleinih ovoga i koristiti. i na njihovoj u ovome

pridaje dosta paznje i da ee svi nadlezni faktori
to oni po svom velikom

clanku iznesene sugestije vee
realizaciji

znacaju i

se vee radi, a neka

pitanja joS eekaju na svoje

MERMED MU.TEZINOVIC

KALIGRAFSKI
RESUME

ZAPISI U SINANOVOJ TEKIJI I NJIHOVA KONZERVACIJA

U SARAJEVU

LES :EPIGRAPHES CALIGRAPHIQUES DU MANASTERE MUSULMAN DITE DE SINAN A SARAJEVO, ET LEURS CONSERVATION
scientifique de ces objets. Les objets prbncfpales

Dans le preface de cet article l'auteur annonce que
I'Lnstrtut pour .1a protection des monuments htstoriques

aussi que plusreurs donnees qui parlent de Ia sigmification

de la R. P. de Bosnie et Herzegovlne vient de commencer I'evidentlon scientifique de monuments de Ia Guerre de la liberation naticnale en Bosme et Herzegovime. Ce commencement fut dedie a Jajce, un de plus celebre centre au cours de Ia G. L. N. en Yougoslavie. La premiere part de cet article traite um bref appercue des hncidents au cours de la G. L. N., a Jajce
et pkuaieura objets irnmobikes, qui sent

lies a

ces inci-

dents et qu'on doit traiter comme les monuments de l'histoire moderns du peuple yougoalave. Dans la seconde part de cet article l'auteur decrit ces objets, presente Ies photographies et les dessins,

sont: I'edifice du sejour et du travail de Marechal Tito et du Grand quat-tier general de NOV (L'arme de liberation populaire) et de POJ (Mouvernent de liberation yougoslave), aussi que les edifices qui sont liees au celebre Seconds Conseil de A VNOJ (Conseil antiIachistique de la liberation nationale yougoslave) qui a eu lieu Ie 29 et i30. XI. 1943. et qui s.lgmifle Ia creaclon de la Nouvelle Yougoslavie. Dans la troisleme part l'auteur examine quelques questions de la conservation et propose les moyens de Ia conservation de monuments decrits appartenants au NOR' (Revolution de la liberation natronalej ji Jajce.

Na dvorisnim zidovima kao i zidovima simahane u Silahdar Mustatapasinoj (Hadzi Sinanovoj) tekijil u Sarajevu sacuvao se sve do danas izvjestan broj kaligrafskih zapisa, zapravo kaligrafskih dekoracija iz XVIII vijeka. Zemaljski zavod za zastitu spomenika kulture Narode Republike Bosne i Hercegovine prilikom konzervatorskih radova, izvrsenih u Ijetu 1957 godine, na tekiji preduzeo je i izvjesne spasavaIacke radove na ovim dekoracijama, 0 kojima ce ovdje biti govora. Medutirn, da bismo sto bolje uocili potrebu euvanja i odrzavanja ovih zapisa i
1 U sluzbenim dokumentirna ova tekija se nazlva Silahdar Mustafa-passncrn, dok je medu gradanstvorn poznata kao Hadzi-Slnanova tek'ija.O njenom osnivanju postoje dvi}e verzije. Prema jednoj verzi]t tekiju je sagradio sarajevsk! trgovac Hadzl-Sinan-aga na irucijativu svoga stna Mustafa-pase, silahdara sulatana Mu-

ito kao spomen na osvojenje Bagdada (1638). Po drugoj verziji tekiju je podigao 1640 godlme veatr Silahdar Mustara-pasa ma ime svoga oca Hadzi-Sinan-age. Spomenutl Hadzi-Simao-aga je svakako Identiean sa Hadzl-Sinam-agom koji je umro u mjesecu ramazanu 1049 (tj. izmedu 26. XII. 1639 24. I. 1640.) i koji je zajedno sa svojorn zenorn Sakinom sahranjenu zasebnom turbetu u velikom groblju U2 samu tekiju. Sacuvala su nam se i dva kronograma 0 opravci ove tekije. Jedan od njih nalazi se na karneno] ploci, uzidamoj nad ulazom U simahanu tekije, a iz !:[jeg se teksta vidi da je tekiju obnovio bosanslti valija Ali-pasa Karajtlan u godimi 1120 (23. III. 1708. _ 12. III. 1709.). Drugi kronograrn odnosi se oa opravku tekije tatkoder pc bosarnskom valiji, Muhsinovicu Muhamed-pasi. Ovaj kronogram datiram je sa 1 redzeba 1188 (7. IX. 1774.) a sastavio ga je i pisao tadasnji sarajevski kadija Fejzulah-efendija Lutfulahefendi-zade kako to citamo ispod teksta kronograma. o vakufu Hadzi-Sitnanove tekije !l1emarno skorn nikakvih podataka. KalabiC spominje samo toliko da je Hadzi-Silnan-aga z.avjestao neke dueane za OVU tekiju i da SU oni stradali u pozarima Sarajeva, a da Sll dokumenti. koji se odnose m.avakuf eve tekije izgorili u mehkerni lUa Nadk<>vacima u Sarajevu. (Vidi Glasnik Zemalj. muzeja II (1890), str. 145 i Prilozi za orijentallI1ll filologiju i istoriju jugoslavenskih naroda pod turskom vLadavinom sv. III-IV., (1953), str. 252.)

rata

IV (1623-1640),

a po mar-edenju

samoga

sultana

dekoracija, potrebno je da se upoznamo sa njihovim sadrzajern i da vidimo da Ii oni imaju kakvu istorisku i kulturno-urnjetnicku vrijednost. Ovdje nam je napomenuti da je dosada u vise navrata i od strane vise autora samo uzgred istieano da zapisi u Hadzi-Sinanovoj tekiji pretstavljaju veliku vrijednost, ali niko od njih nije posebno obradio ove zapise i iznio dokaze u tome Hi proti vnom smislu. Stavise, skoro svi autori grijese srnatrajuci da su ti zapisi Iskljucivo djelo sarajevskog pjesnika i kaligrafa Mehmeda Mej.lije''. Prije svega mozerno konstatovati da zapisi i dekoracije na zidovirna ove tekije pretstavljaju jedinstven prirnjer zidnih kaligrafskih ornamenata u nasoj zemlji. Nairne, nije nam poznat nijedan drugi objekat kod nas gdje se na jednom mjestu sacuvao ovoliki broj kaligrafskih dekoracija iz starijeg doba (XVIII v.), pisanih raznim vrstama arapskog pisma, a razlici tih i po svorne sadrzaju kako cerno to nize vidjeti. Ovi zapisi jasno narn pokazuju do kojeg se stepena 11 to vrijeme kod nas bila razvila orijentalna kaligraiska umjetnost, Kaligrafski zapisi situirani S11 na tri zida pasaza tekije ito: [uznom na kojem se nalazi 30 zapisa (sl. 1, 2 i 3), istocnom sa 27 zapisa i sjevernom na kojem irna 37 zapisa, zatim na dvorisnom zidu sobe za goste kod ulaza u sirnahanu gdje je izradcna velika rozeta i konacno u sarnoi simahani u kojoj su otkriveni zapisi na mihrab~ i dva zapisa na njezinirn zidovirna. Na zidovima pasaza, a na prostoru od 20 m2 ispisana su, kako smo vee vidjeli 94 zapisa kod kojih su zastupljene eeliri vrste arapskog dekorativnog pisma: kufsko, talik, dzeli nesh. Najmanji broj zapisa, svega 4 zapisa, pisani su kufskim
2 Kemura Sejfudin-Fehmi: T>.lerhum derviS Mehmed Mejli-efendi, Kaloodar Gajret (1908), str. 93; Dr. Safvet Basagic: Bosnjaci i Hercegovci u islamskoj knjizevnosti, Glasnik Zem. muzeja XXIV (191~) st~. 359; H. Mehmed HMdzic: Sarajevo u turskoj PJesIDl, Glasnik Islamske vJerske zajedrr:lice, Sarajevo (1943).

94

9S

1
j

t

t

I
!l

I

I
1

I
Dio zapisa na jU:7mom zidu pasaza pismorn, 40 zapisa talik pismom, 12 zapisa dzeli pismom, 28 zapisa neshi pismom, dok je 10 zapisa stilizovano i izvedeno U obliku tugri, cempresa i Dio zapisa na istocnom zidu pasaza Tekstualno a i prostorno najduzi zapis u pasazu je onaj koji se u dva prva reda proteze preko sva tri zida pasaza, Ovaj zapis pisan je krupnim i Iijepim dzeli-nesh pismom (visina slova iznosi 22 em). Pocetak zapisa je na juznom, a zavrsotak na sjevernom zidu. Iza teksta ovoga zapisa nalazi se potpis kaligrafa Ahmeda, sejha hanikaha (Husrevbegova) iz 1158 (3 II 1745-23 I 1'746) godine", Sejh Ahmed piseda ovaj zapis pretstavlja subotnji
3 Prema podacima koje nam pruza prof. H. Kresevljakcvic ovaj Sejh Ahmed postao je sejhom Husrevbegova hanikaha 2 zilka de 1158 (16. XI. 1745), dakle u istoj godtni u kojo] je izradio kaligrafske zapise u Sinanovo] tekiji. (Vidi Spornenicu cetiristogodisnjice Husrev-begove, Sarajevo 193-2,str. 156).

vazni.
Sto se pak tiee sadrzaja napominjerno da se sarno par zapisa vise puta ponavljaju, dok su svi ostali razlicitog sadrzaja. Obzirom na sadrzaj tekstove zapisa mozemo podijeliti u eetiri grupe:l) Sentence iz Kurana i islamske tradicije (hadisa), 2) Derviske maksime, 3) Tekstovi koje susrecerno ispisane na levhama i dekoracijama u dzamijama, i konacno 4) Zapisi koji imaju Cisto istoriski kara ter (potpisi kaligrafa koji su radili ove ornamen te kao i potpisi raznih posj etioca Sinanovoj tekiji).

Zapis

U

obliku vazne. Detal] sa juzmog zida pasaza Cttat iz Kurana izveden u obliku vazne. Detalj sa iuznog zida pasaza

vird (obrednu dervisku molitvu) osnivaca kaderiskog derviskog reda Sejha Abdulkadira Gejlanije=. Ispod ovog velikog zapisa nizu se na sva tri zida pasaza ostali zapisi, koji su uokvireni debljirn Iinijama ervenkaste boje, a ove su opet oivicene dvjema tankim crnim linijama. Zapisi na zidovirna pasaza usljed njihova mnostva, razlieitosti pisma kao i razlicitosti po prostoru kojeg pojedini zapisi zauzirnaju, ne dolaze na prvi pogled u potpunosti do izrazaja i ne daju nam jednu estetsku i ujednacenu ejelinu. Medutim, kada ove zapise pojedinacno promatramo uocicemo njihovu kaligrafsko-umjetnicku vrijednost, jer svaki od tih zapisa pretstavlja jednu zasebnu cjelinu, zapravo jedan ornamenat. Zato cemo, obzirom da nas ovdje spomenuti zapisi prvenstveno interesiraju sa njihove kaligrafske strane, izdvojiti i posebno prikazati najinteresantnije zapise. Na juznom zidu pasaza nalaze se dva zapisa, jedan do drugoga, gdje je kaligraf od sarnih slova izradio dvije vazne razliCite po obliku i sadrzaju. Sejh Abdulkadir Gejlani, poznati islamski mistik (1077-1166 pro n. e.) je osnivae kaderrskog dervtskog reda, a kojem redu pripada i Hadzr-Stnanova tekija.
4

U jednoj ad njih ispisan je, na prostoru 42X24 em, sljedeci tekst: »Pirimizdir Sejh Abdulkadir GeiIani« (Nas je voda Sejh Abdulkadir Gejlanija). Spornenuti tekst ispisan je dva puta u ovome zapisu i to drugi puta je pisan obratno Jj. s Iijeva na desno. Druga vazna izvedena na prostoru 39 X 22 em sadrzi citat iz Kurana: »Kullu sejin halikjun illa vedzhehu« (Sve je prolazno osim boga). I ovdje je spomenuti tekst ispisan dva puta. Kaligraf je slova isprepleo tako da je zapis vrlo tesko odgonetnuti.
Svakako je rijedak i interesantan ornamenat u kojern je kaligraf, iz rijeci: »Ja fettahu ja alimu« (Boze, koji si pocetak svake stvari i koji sve znas), izveo dva stabla (cempresa). Ornamenat zauzima prostor 3'9 X 21 em. Tekst zapisa i ovdje je ponovljen dva puta. Na juznom zidu naJazi se i sljedeci dvostih na perzijskom jeziku, pisan neobicno lijepim talikom: »Kabetul ussaki based in mekam, Her ki nakis limed inca sud tamam« (Ova je hram zaljubljenih.

Zapisi na sjevemom

zidu pasaza

Nase startne V.

97

nat, koji se 1na«e naziva monov pecat),

»Mmhr-i Sulejman«

(Sala-

Drugi ornamenat je raden kufskim pismorn a u kojem je u obliku cetverokuta sarno jedanput ispisan isti tekst kao i u prethodnom zapisu. Medu zapisima na juznon; zidu potrebno spomenuti i onaj pisan dzeli pismom ciji glasi: »Adzilu bissalatl kablel-fevti, ve adzilu bittevbeti kableI-mevti«, a koji zauzima prostor 56 26 cm. Taj isti tekst u istoj vrsti pisma nalazimo skoro redovno ispisan na vratima (obicno izrezbaren u drvetu) vecih starijih dzamija, (Kod nas na pro u Husrev-begovoj dzamiji, Ferhadiji, Alipasinoj u Sarajevu, zatim Ferhad-pasinoj u Banjoj Luci, Karadoz-begovoj u Mostaru, Aladzi dzamij] u Foci i dr.) Na istocnom zidu pasaza, gdje je i ulaz u dvor iste tekije, nalazi se osim dijela spomenutog Velikog zapisa jos 26 zapisa slienog sadrzaja kao sto su i oni na iuznom zidu. Na samorn dovratniku nad ulazom ispisane su r'ijeci: »J'a kutbi rebbani, ja gavsusamedani piruna ve sejiduna ve senedena es-sejh azam sultan muhjudin Abdulkadir Gejlani kaddesellahu sirrehu-. Desno ad ulaza ispisan je jako krupnim i ne bas najbolje kaligrafski uspjelim nesh pismom tekst: »Safa geldiniz« (Dobro nam dosli). Medu ovim zapisima tstice se i jedan raden kufskim pismom u kojem je u cetveroku!u ispisan tekst kOjeg smo vidjeli na maloj rozeti. Ovdje su i dva zapisa pisana u obliku tugri. Zapisi na sjevernom zidu pasaza razlikuju se od onih na [uznom i istocnom i to kako tekstualno tako i po vrsti pisma, Na ovom zidu je ispod najduzeg zapisa ispisano lijepim talfkom 36 stihova na turskom jeziku u kojim se hvale pripadnici kaderiskog derviskog reda. Nakon svaka cetiri stiha ponavlja se sljedeti dvostih: »Biz kedajiz sureten amma dZibani sultanijiz - Salikani Sejh Abdulkadir gejlanijiz , (tj. Mi smo po svojoj vanjstini sirornasni, ali vladamo svijetom, Mi smo sljedbenici sejha Abdulkadira Gejlanije). Stihovi su pisani u crnoj i zuckastoj boji, Pri radu na ciscenju i konzervaciji zapisa pristupilo Se i skidanju krecnih slojeva sa prekrfvenih zapisa. Tom prilikom su pod petnaest krecnih slojeva proilaaeni i otkriveni i stariji zapisi od onih 0 kojima je ovdje rijec. Medu pronadenim zapisima nalazi se i tekst pisan u mjesecu rebiu II 1145 (21 IX 19 X 1732) u kojem se kaze da Sejh J asin Abdurezakov, sejh kaderiske tekije ovlascuje Sejha Muhameda, sina Hasanova, da

;>

0

Mala rozeta u kufskom pismu. Detalj sa Iuznog zida pasaza

moze vrsiti duznost sejha u Sdlahdar sino] tekiji u zasticenorn Sarajevu-.

Mustafa-pa-

Ornamenat

pisan

kufskim pisrnom. Detalj sa juzmog zida pasaza

Na dvorisnom zidu sobe za goste, kod ulaza u simahanu, nalazi Se velika rozeta. Tu je kaligrafumjetnik u kruznici (eiji je precnik 2',85 m a njena
5 Ovo je ujedno najstartja vijest ()sejhovi~ (poglavicama) Hadal-Sinanove tcktjc. Doduse; ne.lu. spo-.minju da je sejhom ove tekije bio i pozmati sarajevski pjesnik Kaimlja (umro 1630 pro [1. e.), all zato nemamo pouzdanih podataka, . .~ . Sejh Muhamed za kojeg se U zapisu Raze da ga je ovlastlo Sejh Jusjn da maze vrsitt duanost s~Jha u .81lahdar Mustara-pasjnoj tek.iji U Sacajevu, bice svaxako isti onaj Sejh Muhamed, koji je umro 28. V. 1777. i sahranjen u dvorrstu H. Sirianove tekije, a za kojeg Baseskija biljezi da je bio sejh u Hadzl-Sieianovo] tekiji preko 40 godlna. (Kronogr~ .0 smrti Sejha Muhameda i 0 njegovom zivotu OpSlr11lJE! vidi u: Epigrafika I kaligraftja pjesnika Mehmeda Mejlije od M. Mujezinovica, Nase starine IV, str. 160 i 161).

Ornamenat

u obliku dvaju stabala sa juznog zida

(cemprssa), Detalj

Kogod ovdje dcde manjkav usavrsice se). Tekst ovoga zapisa pisan je na prostoru 75 X 11 em. Po svojoj obradi karakleristicna su i dva zapisa pis ana kulfskirn pismom, a situirana su takoder na juznom zidu. U jednom od njib ispisan je u kruinici promjera 45 cm dvanaest puta tekst: »LaIlahs illallah, Muhamedun resulullah« (Bog je iedan, a Muhamed njegov vjerovjesnik). Krakovi slova u ovom zapisu povezani su tako da oni u sredini sacinjavaju posebni geometriski orname-

povrsina 3,57 m2)ispisao kufskim pisrnom tekst: »Lailahe illallah Muhamedun resulullah, koji je i ovdje ponovljen dvanaest puta i od kojeg je takoder izveden »Muhri Sulejman« (Salamonov pecat). Jedan takav Salamonov pecat vidjeli smo i na [uznom zidu pasaza. Medutim ovaj pretstavlja mnogo vecu kaligrafsko-umjetnicku vrijednost, raden je al-fresko tehnikom u svojoj podlozi, a dovrsavan temperom u dvije boje: crvenoj i crnoj u kojima se tekstovi naizmjenicno ponavljaju, sto se pak tice kaligrafskih zapisa u simahani oni su sarno djelomicno sacuvani. Nairne, skidanjem krecnih slojeva sa mihraba otkriveni su. zapisi, a isto tako je pod novijim malterorn na zido-

Zapis u dzel.i p.isrnu.

Deta.lj sa juz-

Dvostih na perzhskom jeziku pisan talik pismom. Detalj

nog zida pasartR sa jumog zida

99

vima simahane mjestimicno sacuvan stari oslikani malter. Medu ovim zapisima pronadeni su i potpisi dvojice kaligrafa, Sejha Ahmeda i to iz iste godine 1158 (1745/46) u kojoj je radio spomenuti veliki zapis u pasazu. Na zapadnom zidu pak pronaden je potpis kaligrafa Sejha Sejid Fejzulaha iz 1161 (1748) godine''. Na ovom mjestu nas interesira i pitanje da Ji su zapisi u Sinanovoj tekiji nastali jedino kao odraz vjerskog odnosno derviskog entuzijazma iJi je kaligraf isao sarno zatim da ukrasi zidove tekije bez obzira na tekstove odnosno sadrzaj ovih zapisa. Obzirom da je vecina zapisa kaligrafski sasvim Jijepo i vjesto izvedena smatramo da se pri nastanku zapisa kaligraf prvenstveno rukovodio dekorativnim momentirna, dok je sadrzajna strana zapisa dolazila na drugo mjesto. Zapisi u simanani sa potpisorn kaligrafa Sejha Ahmeda Nakon sto smo u najkracim potezima prikazali zapise i dekoracije u Hadzi-Sinanovoj tekiji potrebno je da ovdje ispravimo gresku nekih autora, koji sve zapise u tekiji pripisuju iskljucivo kaligrafu i pjesniku Mehmedu Mejliji. Tako je prvi Sejfudin Kemura zabiljezio u svom radu 0 Mejliji da su oni zapisi u Kaderiskoj tekiji djelo Mejlijine ruke". Kasnije isto to pisu Basagic i H. M. Hadzic", Istina, H. Kresevljakovic spominje da se po zidovima Kaderiske tekije u Sarajevu nalaze radovi kaligrafa Sejha Ahmecla »ukoliko oni nisu unisteni tokom vremenas".
6 Ovaj kaligraf Sejid Fejzulah btce svakako identican sa Fejzulahom Lutf'ulah-efendi-zade, sarajevski kadija, oil kojeg nam se do danas sacuvao i jedan kromograrn pisan mjegovorn rukom, kako smo to vidjeli u biljesci 1. 7 i 8 Vidi biljesku 2. 9 Spomenica proslave cetiristo godlsnfice Husrevbegove, Sarajevo (19B2), str. 156.

Zapisi

U

obliku tugri. Detalj sa istocnog

zida

pasaza

svim sitno pisani, jOs i sljedecih dvojice pjesnika: Sezaije i Bakije. Cak i sa pretpostavkom da je Mejlija pisao neke zapise ne mozemo ipak reel da svi zapisi pr-ipadaju iskljucivo njernu. Jos u jesen 1955 godine jedna posebn a komisija pregledala je pored ostalih objekata i HadziSinanovu tekiju u Sarajevu i tom prilikom ustanovila da ie na sacuvanirn dekoradjama u trijemu tekije potrebno sto hitnije izvrsi ti riek e spasavalacke radove. Nairne, pregledom je ustanovljeno da se na izvjesnim mjestirna oslikani malter potklobueio i rastavio od svoje pod!oge-zida, te da je na tim mjestima potrebno Izvrsiti injektiranje kazeinskim -tu tkalcm, a da (·jscenju i pr ezentaciji ovih zapisa treba prici tek nakon zavdenih arhitektonsko-konzervatorskih radova na citavom 0bjektu.

Ako imamo u vidu da je upravo onaj dio zapisa u pasazu gdje se naIazi potpis kaligrafa Sejha Ahmeda bio zaklonjen potpornirn stub om kao i to da su potpisi Sejha Ahmeda i Sejid Fejzulaha u si'mahani tek sada pronadeni onda nam je jasno da spomenutim autorima nije ni mogIo biti poznato ko je zapravo pisao zapise na zidovima tekije. Do takve tvrdnje da zapisi pripadaju MejIji moglo je doci otuda sto se na juznom zidu nalaze vrlo sitno ispisane ove rtjeci: »Turabi makdem

Velika rozeta izvedena kufskim pismom Ina zidu kod ulaza u simahanu ali-Muhamed Mula Kurani, Gubari asitani hazreti sultan Ckjlani" (sto znaci: Zemlja pod stopama roda Muhamedova Mula Kuranija, Prah tekije hazreti sultana Gejlanije). Sudeci po sadrzaju a i pismu moglo bi biti da je ove rrjeci napisao Iicno Mejlija, ali ne kao kaligraf postojecih zapisa nego kao posjetioc tekije. Na to nas navodi cinjenica sto se u blizini njegova potpisa nalaze st.hovi, sa-

Zapisi u stmahani sa potpisom kaligrata Sejha Sejid Fejzulaha Zapis u cetverokutu piean kuf$lkim pismom. Detalj sa istocnog zida pasaea

IOJ

Zapis u kojem se spominje Mula Kuranija Detal] sa juz nog zida

(Mejlija).

Spasavalaekom i konzervatorskom radu na ovim ornamentima pristupilo se u ljetu 1957 godine, stim sto su prethodno izvrseni neki pripremni radovi, Tako je uklonjena cesma koja se nalazila kod ulaza na juznom zidu pasaza ispod sarnih zapisa i svojim opstankom na tom mjestu ugrozavala je zapise. Nadalje su kopirani svi zapisi u pasazu. U tu svrhu su uklonjena i dva potporna stupa, koji BU nekada naknadno postavljeni

Velika rozeta prije kOlIlzervacije. Detalj.

uz juzni i sjeverni zid. Ovi stupovi, prislonjeni uz sami zid zaklanjali su jedan dio zapisa, pa je njihovo uklanjanje bilo potrebno i u svrhu citarija zapisa. I zaista pod stupom na sjevernom zidu pronaden je potpis, koji nam je tacna r ijesio vrijeme nastanka zapisa kao i ime njihova majstar-a. Konacno je izvrseno i fotosnimanje svih ornamenata. Obzirom da se velika rozeta na dvorisnorn zidu nalazila u najkri.ticnijem stanju to se najpdje i pristupilo njenom spasavanju, Nairne, rozeta se zajedno sa svojim malterom odvojila od zida i to na vee oj svojoj povrsini, odnosno na vecem dijelu prostora kojeg ona zauzima. Zato je desna polovina rozete visjela, pa je svaki pa i najmanji dodir i potres magao ju unistiti, Osim toga na nekoliko rnjesta na rozeti postojala su veca ostecenja (rupe), Konzerviranje rozete zapoceto je njezinim pricvrscivanjem za podlogu sto je izvedeno injektiranj em tutkala sastavljenog od starog kreca, vode i kazeina, vee prema utvrdeno i Iorrnuli. Pri ovom radu za konzervatora je prilicnu poteskocu cinila neravna podloga rozete, odnosno maltera, jer on lezi na neravnom zidu radenom od pritesanog kamena, pa je kazein sebi nalazio put i odlazio izmedu kamena u sam zid, koji je inace tokom vremena a i ranijom paljevinom postao rastresit. Osim toga usljed sakupljanja vece kolicine kazeina na jednom mjestu on se teze susie u zatvorenom prostoru. Zato se morale raditi u etapama. Nakon sto je sa uspjehom zavrseno injektiranje rozete prislo se njezinorn Iijepljenju i ciscenju. Ispitivanjima je utvrdeno da je velika rozeta raaena u fresko tehnici. Kaligraf je u fresko malteru dao glavne konture rozete dopunjujuci poslije slova tempera bojarna, Izvr senim probama konstatovano je da su prvobitne boje rozete otporne prema vodi, sapokalinusu i alkoholu, pa se moglo zato prici ciscenju rozete i ovim sredstvima. Pri ispitivanju stanja ugrozonosti dekoracija na zidovima pasaza ustanovljeno je da se ispod oslikanog maltera nalazi drugi sloj maltera koji je nekada gorio. Ovaj oslikani malter se nije solidno vezao za nagorjelu podlogu, pa su tokom vrernena nastala potklobucenja skoro na citavoj .povrsini zidova u pasazu, Osim toga izgorjeli sloj maltera koji je u svome sastavu imao vece kolicine organske materije (pozder, drvo, a mozda ; korn, rer SU u njemu nadene ugljsnisane sljivove kospice) pretvorio se je u crni porozni prah koji Be pri najmanjem dodiru osipao. Takav materrial kao podloga oslikanog bio je nesolidan tako da "se prije nego sto se odlucilo na njega pricvrstitt gornji slikani sloj morale vr-sl ti njegovo konsolidovanje ili otstranjivanje. Vezanje donjeg izgorjelog sloja maltera za kamenu podlogu nije bilo moguce izvesti obicnim zaljevanjem kazeinskog Ijepila, jet porozni malter nije imao izrazene supljins u koje bi se mogao sipati kazein. Konzervatori su se ovog puta odlucili da iskopavanjem »zica« u poroznom rnalteru injektiranjs vrse, ipak tecnim kazs-

Velika rozeta u toku konzervacije.

Detalj.

inskim Ijepilom, Koristenjem postojecih i iskopavanjem novih supljina stvorena je izmedu donjeg sloja maltera i kamenog zida neka vrsta kazeinske armature, koja je u obliku mreze ucvrstila veci dio maltera. Pravljenjem sondi na vise mjesta porozni malter je takoder natapan kazeinom. Na 15 m2 povrsine zida u pasazu naliveno je 70 kg kazeinskog ljepila dok je u rozetu kod simahane utroseno 95 kg toga Ijepila. Ovdje nam je napomenuti da je Zavod za zastitu spomenika kulture N arodne Republike Bosne i Hercegovine jOs 1950 godine izvrsio jedan manji zahvat na dekoracijama zidova u pasazu, Taj posao sastojao se u povrsinskom lijepljenju pukotina i ostecenih dijelova zapisa, sto je izvrseno obicnim malterom. Obzirom da u to vrijeme u Zavodu nije bilo srrucnjaka konzervatora to je

ovaj posao izvodio jedan majstor-dunder, koji je nestrucnim lijepljenjem prekrio dijelove zapisa. Izljepljene pukotine osobito su uocljive na sjevernom zidu. U simahani tekije izvrseno je skidanje krecnih slojeva sa mihraba (nise) gdje su pronadeni zaj isi. Od ostalih zapisa otkrivenih na zidovima simahane sacuvani su samo dva vee spomenuta potpisa kaligrafa, dok su ostali zapisi bili u takovom stanju da se nisu mogli odrzati, jer su to bili samo fragmenti jako ostecenih tekstova. Radove na konzervaciji zapisa u tekiji izveli su strucnjaci iz likovno-konzervatorskog otsjeka Zavoda pod rukovodstvom sefa toga otsjeka 0 cemu je sacinjena detaljna dokumentacija, kojorn sam se sluzio pril.ikom opisa ove konzervaciie.

Potpis kaligrafa sejha Ahmeda ma sjevernom zidu pasaza

102

103

REsUME: ING. VIKTOR RZEHAK

Sur Ies murs de la cour et de la sirnahana (auditodre) de 1a tekija (monastere musulman) de Hadzt Sinan a Sarajevo sont conservees plusieurs epigraphes et decorations calrgraphlques lPfOVenants du XVlIIeme siecle. n y sont tres jolies imscrit les diverses rnacsirnes du dee-vis et les citations de Curari et de la tradition d'islam, Il y a des epigraphes en forme de vase, de cypres, de la rosette etc. Parmis ces epigraphes soot trouvees tous les especes de la lettre arabe: diili, nesh, talik, et la lettre de kufi. Parmis les Iettres de kufi il y a une grande rosette ou le cahgraphe a ecrtt dans un rond de 3 m. de diametre douze fois: »Lailah illala Muhamedum resulllah (Il y a un sew Dieu et Muhamed est scm envoys). La plupart de decorations sur les rnurs de la COUf de 'tekija dattent de 1745 et representent l'oeuvre de

Sejh Ahmed, le chef de hanikah (une espece de tekija) de Busrev-beg a Sarajevo. Quand meme dans la simahana de tekija pres de Ia souscription de Sejh Ahmed se trouve la souscr-iption de Sejh Seid Fajzulah qui a Iaisse aussi des epigraphes caligaphiques dattants de 1748. L'Institut pour Ie protection de monuments culturels de Ia R. P. de Bosnie et Herzegovjne a mene aussi au cours de laconservation de I'edifice de tekija quelques actions de sauver les decorations nommees, II en conststerent en collage avec la colle de caseine le mortier colore, qui fut quelques part separe du mur ou foote. On a Ieve aussi les couches de Ia suie et de la poussiere dont I'eplgraphe tut longtemps couvert.

MANJE POZNA TE PRIRODNE RIJETKOSTI U BOSNI I HERCEGOVINI I POTREBA NJIHOVE ZASTITE
LES RARITES NATURELLES MOINS CONNUES, ET LEURS

PROTECTION

U eitavom svijetu danas su veoma aktuelni problemi zastite prrrode i prirodnih rij etkosti. N arocito Je potrebno naglasiti da su ovi .problemi aktuelni u zemljama, gdje se ranije nije vodilo raeuna 0 osnovnim zakonima zastite prirode. U mnogim zernljama izvrseni su brojni stetni zahvati na objektima prirode, sto se poslijo negativno odrazilo na odrzanje i opstanak takvih objekata. Kod nas u Bosni i Hercegovini intenzivnije se zapocelo prije tri godine na radovima zastite prirode, te su" mnogi objekti na terenu pregledani, evidentirani i uzeta je potrebna dokumentacija, Nakon razmatranja izvjesnih problema sa Komisijom za zastitu prirode, koja je osnovana pri Zavodu za zastitu spomenika kulture i prirodnih r ijetkosti, poduzete su i izvjesne mjere zastite, neophodne da 5e neki objekti sacuvaju od vecih ostecenja iii da se sprijece potpuna unistenja takvih objekata, Razumljivo je da se problernatika zastite prirode u nasoj Republici znatno razlikuje od problemalike u drugirn republikama. 'I'ako u nasoj Republici nij e pregledan ni evidentiran JDS veliki broj objekata, a u Sloveniji, Hrvatskoj i Srbiji taj je posao skoro zavrsen, U Makedoniji i Crnoj Gori stanje je vjerojatno jos nepovoljnije nego kod nas. U posljednje vrijeme stavljen je pod zastitu drzave, specijalnim rjesenjem, veci 'broj objekata prirodnih r ijetkosti. Medu ovim objektima ima izvjestan broj manje poznatdh, koji su posljednjih godina bili predmetom moga proucavanja, te su za

81. 1. Vodopad

Sokoline na rijeci
Viktor Rzehak

Janju -

Foto Ing.

neke od njih bile predvidene potrebns mjere zastite. U ovome clanku zelim da iznesem nekcliko podataka 0 tim objektima, kao i 0 rnjerama zastite, koje je potrebno provesti na njima, da bi se saeuvali od unistenja i propadanja.

L JEZERA,

VODOP ADI

I KRASKI

IZVORI

Na podrucju Bosne i Hercegovine bezsumnje u najznacajnijo objekte hidroloske zastite prirode, spada citavo podruCje rijeke Janja od svoga izvora nize sela Babici, pa do utoka u Plivu kod

Sipova. Vazno je naglasiti da je ovo podrucje zasada jos sacuvano od bilo kakvih stetnih z ahvata, sto nije sluca] sa sedrenim podruCjem kod Jajca. Vee sam izvor Janja pret&tavlja neobicnu intere-

I04

81. 2. Brzacii manje kaskade ispod desnog kraka Plive Foto Ing. Viktor Hzehak

S1. 4. Dragruc, Jezero nize PUYe Foto Il11g. Viktor

izvora Rzehak

santnost, jer se na rstom ulijeva mamja rijecica Vaganac, koja izvire ispod planine Koprivnice, nize oeste Bugojno-Kupres. Ova rjecica znatno povecava koliCinu vode, tako da je Janj vee na samom izvoru veoma bogat vodom. Rijeka Janj izvire ispod klisure visoke preko 100 m, a 200 m nize od izvora nalazi Se vir Opacac, gdje je voda duboka preko 30 m. Pristup ovom dijelu rijeke je veoma otezan zbog strmih obala. Kako je naprijerl napomenuto, ovo sedreno podrucjo je zasada saeuvano od bilo kakvih stetnih zahvata, Postoji, medutirn, projekat da se na samorn izvoru Jarija izgradi crpna stanica za odvodenje vode u bezvodna sela na lijevoj strani r ijeke. S obzirom da vode ima dovoljna kolicina, to ove gradnje neco nepovoljno djelovati na prirodne Ijepote ovog podrucja, pod predpostavkom da se gradnje izvedu tacno po planu sa potrebnirn maskiranj em terena, N a udalj encsti od 500 m od izvora nalazi se »Vodopad kod Bukve«. Na tom mjestu rijeka skrece na desnu stranu u jednu manju klisuru i pada preko kamene precage visoke oko 12 m, stvarajuei jedan od najinteresantnijih i najimpresivnijih vodopada, Sa gornje strane rijeke vodopad se uopce ne vidi ni sa jedne obale, nego se vidi samo sa donje desne strane rij eke) i to opet same sa jednog mjesta na malorn uzvisenju, sto sve cini da je vodopad jos interesarrtniji, U dijelu Janja do sela Podosoja nama sedre u koritu, a ad toga sela nanize, nalaze se velike naslage sedre, taka da one oko J anjske Otoke Cine citava brda. Nlze Janjske Otoke nalazi se najljepsi i najinteresantniji objekat ria Janju, to je »Vodopad ispod Sokoline«. Preko sodreno precage, visoke oko 15 ill, [ preko boCnih stijena pada voda rasprskavajuci se u bezbroj si.tnih pjenusavih cestica. Na mjestu ispod vodopada korito je veoma strmo, te voda dalje ide preko manjih i vecih ka-

skada i stvara veoma zivopisno prizore. Zapravo, vodopad se i nevidi say, jer izlazi iz klisure, koja je na tome mjestu savijena u polukrugu, Da bi se vidio citav vodopad, bilo bi potrebno izgraditi most preko rijeke u donjem dijelu, odakle bi se

on tek sa sredins mosta mogao da vidi citavom svojom duzinorn. Od toga mjesta do utoka Janja u Plivu korito je veoma bogato sedrom, te pred samim uscem sedrene naslage stvaraju citavu deltu velikog niza manjih i vecih vodenih rukavaca, Na uscu SOl na sedrenim naslagama izgradene brojne vodenice, kojima je ornogucen Tad usljed jos uvijek znatnog pada korita rijeke do nsea u Plivu. Izvor PUYe sastoji se, zapravo, iz dva veoma jaka izvora, koji su udaljeni oklo 300 m jedan od drugoga, nalaze se na istoj nadmorskoj visini, a sastaju se 1 km nize ispod sela Dragnica, Desni krak izvire ispod planine 'Majevae u mjesbuizvanom Ravni Do. Voda izbija u velikoj kolicini iz stijene, -te je i sam izvor, kao i sva okolina, obrastao u mladu liScarsku sumu; ovo je najljepsi

predio u ovom dijelu plivskog podrucja, Oko 80 m nizc Old izvora, sa lijeve strane, ulazi u Plivu potok Crnjicna, koji za vrijeme velikih kisa pretstavlja veoma snaznu bujicu; djelovanjem ovog bujicnog potoka, Pliva je na ovom zavijutku skrenula nesto svoj tOK na desnu stranu. Medutim, opasnost od erozije je znatno smanjena usljed okolnosti da je na desnoj strani obala zasticena drvecem, tako da je dosada doslo do neznatnog podrivanja i odnosenja obale. Ovaj desni krak PJive prolazi kroz sumoviti predio, te obrazuje mnoge zlvopisne brzace i manje kaskade. Lijevi krak Plive izvire vise sera Dragnica na

tri mjesta,

te se sva tri rukavca sastaju nakon

100 m toka rijeke. izvor Plive potice

eak

Prerna kazivaniu mjestana, iz Glamockog Polja, gdje

Pafjanske
Rzehak 51. 3. Izvor Plfve ,...... tjevi I krak Foto .Ing. Viktor

Rzehak

I06

107

voda ponire ko~ Petl'ovog Vrela, sto j06 nije potpu_;:o tsprtano 1 dokazano. Navodno, za vrijeme vrsLdb<; mjestani su iz Glamoekog Polja .bacalj u ovaj ponor pljevu, koja je docnije izlazila na svorn sadasnjern izvoru, i po tome je rijeka nazvana Pljeva - Pliva. Naikon spajanja oba kraka Pliva poprirna mnogo mirniji tok, a u sir-irn partijama terena razlijeva se i kod Sipova [e siroka preko 30 lin. Veoma je znacajno da u kO'ri1Ju Plive od izvora do. utoka Janja nema nikako sedre. Tek od Sipova nanize vide se u koritu .manji i veci dij elovi sedre, a prve vece naslage nalazimo tek kod jezera. Po svernu izgleda da je rijeka .Ianj glavni sedrotvorac za citavo podrueje, pa [e potrebno specijalnu paznju obratiti ispitivanju citavog korita rijeke Janja, sto nece biti nimalo lak zadatak 5 obzirom na nepr istupacnost njenim obalama. Od izvora Plive oko 800 m daleko nalazi se malo Dragnic jezero, koje zasada sluz] za napajanje stoke. Jezero je dugo u pravcu sjever-jug 65 m, a siroko 35 m; prema izvrsenim ispitivanjirna jezero je duboko 10 m, odnosno to je njegova najveca dubina. Ukoliko se izgradi 'Hidrocentral a Jajce IV, tzv. ,SiDovska, do slo bi pod vodu i ovo jezero sa Citavim Sipovskim Poljern. Danas ovom jezeru prijeti opasnos- da bude zatrpano nanos om sljunka sa gornje sjeverne strane od jedne manje bujice. Medu nase najinteresantnije i najznacajnije vodopado spadaju dva vodopada na rjecic] Plackovac, koja se salijeva u rijeku Ugar. Ovi vodopadi visoki sulS i 20 m, a iiirdki 8-12 m; voda se rusi velikom ailinom preko kamenih preeaga, te se stvaraju veoma interesantni prizori. Kako su vodopadi naprosto zaogrnuti plastom okolnog listopadnog drveca, to se oni vide tek kad im se priblizi na 20 m.

odrzati neki objekti prirodnih rijetkosti, kao sto je slucaj sa vodopadom Jajce. Kod Pala na izvoru Paljanske Miljacke nalazi 5e jedno manje sedreno podrucje nize samog izvera u duzin! od 300 m. Nazalcst, i ovo je podruoje znatno osteceno dosadasnjim vadenjem sedre za gradnju okolnih kuca, sta vise i Sumska uprava Pale izgradila je lugarnieu nize sarnog izvora u donjem dijelu od sedre. Kako se u ovom podrucju vadi sedra nize samcg izvora, to je teren postao nestabilan, te se moze dogoditi da usljed prodiranja vade u supljinu sedre ispod same kuce, bude i sama kuca ugrozena. Na ovomo podrucju vide se kaverne u sedri, gdje ulazi voda, te se vrsi dalje rastvaranje tla, sto sve moze dovesti do veoma neprijatnih posljedica. N a ovome pOdTUCjU eke 200 m nize izvora nalazi se manji slap, visok svega 4-5 m, a sirok oko 8 m; voda se rus! preko manje sedrene barijere. Slap je veli!kirn dijelom pokriven okolnom mladorn liscarskom Slimom. Nazalost, i ovdje je vadenje sedr e na pojedinirn tackama terena, izazvalo oburvavanje i rusenje obala rijeke, te ce se stanje ubuduce znatno pogorsati, ukoliko se ne preduzrnu potrebns mjere zastite, Ovo podrucje sa sed rom u okrug od 200 m, s·tavljeno je pod zastitu drzave, s time da se zaorani svako vadenje sedre, kako bi se sprijei':ilo erozijorn odnosenje materijala u donje partijeovog podrucja, Dime bi se zatrpale okolne livade i pasnjaci. S1. 8. Klisura Cude-Klam kod Olova - Foto Ing, Viktor Rzehak Nil podrucju Zenickog sreza postoji nekoliko nalazista sedre, te se sa nekih ovih nalazista jos uvijek vadi sedra i upotrebljava kao gradevn! rnaterijal. U selu Gracandci, 10 km od Zenice, uza saran rjeeicu Gratanku, nalaze se manje kolicine sedre koju bi trebalo zastititi, jer su to posljeduja nalazista u ovom podrucju. U mjestu zvanom Vepar kod Jeline takooe1' se nalaze mallje kolicine

SI. 6. Izvor Perucac ked Jablanice

Kod Sanskog Mosta izmedu sela Fajtovci i Kamen Grada, nalazi se vodopad na rjecic! Blihi, koja se salijeva u Sanu, Vodopad je visok 40 m, a Sirok 10 m; za vrij eme velikih padavina vodopad je sirok preko 30 m, pa pretatavlja veoma znacajnu rprirodnu rijetkost. U posljednje vrijeme i kod nas se poklanja znatna pamja zastiti sedre, jer 5e ista smatra u

citavom svijetu rijetkim materijalom. Kod nas je sedra u nekim svojim nalaziStima toliko osteeena, da se danas pO'stavlja pitanje da Ii Ce 5e mod

S1. 7. Rimski buna.r u Trebinju Foto rng, Viktor Rfuhaj;;

81. 9. Ulaz u peeinu BrateJjeviti kod Kladnja, posmatrana iz same pec:me - Foto IlJ1g. Viktor Rzehak

108 I09

te Sa citavom okolinom pretstavlja prirodnu znarnenitost koja se moze ubrojati u prvorazredne objekte hidroloske zastita, a narocito s o.bzirom na bogatstvo pastrmki u ovoj rij eci. Stotinu metara nize ad izvora izgradeno je novo mr ijestil iste, u nekoliko svojim losim polozajem umanjuje rodnuTjepotu ovog podrucja, Izvor ce se sa najblizom okolicom staviti pod zastitu drzavo kao prirodna rijetkost, te ee se ubuduce posvetiti watna paznja poribljavanju rijeke iz riaprijed napomenutog mrijestilista, Izmedu J ablanice i Grabovice nalazi se izvor Perutac, koji tece svega 4{) m, te se ulijeva u Neretvu s njezine desno strane. Nite 1 km od ovog izvora nalazi se na lijevoj obali Neretve drugi izvor koji se zove Mlinistak (Mliniste), i koji teee svega 60 m prije nego sto ude u Neretvu. Izvor je veoma jak i pretstavlja interesantan krask] Ienomen u ovom podrueju. Prema dosadasnjim ispitivanjima voda potice iz Nevesinjskog Polja. Kod sela Bozanovica u Kalinoviku uvire jedan veci potok ispod zemljo i nakon prolaza oko 800 m pod zemljom, ponovo se pojavljuje na drugoj stranl brda sa znatno vecom kolicinom vade. Prolaz kroz ovaj podzemni kanal na poeetku uz sam potok, mogul: je same na duzini od 200 m, a dalje je prolaz nemoguc, ukoliko se ne bi provaljivanjem otvorili prolazi u kamenu, Sam ovaj kanal je tipican pecinski hodnik sa kapnicima i cijevcicarna :na stropu, te se dalja izgradnja ovih ukrasa nastavlja. Bics potrebno nastaviti ispitivanja u ovome kanalu da bi se ustanovile eventual:ne pecino ill podzemni kanali s desne i Iij eve strane od potoka. Ispod juznih ogranaka Treskavice planino izvire rijeka Vrhovine, Iijeva pritoka Bistrice. Rijeka Vrhovine prolazi kroz klisure i manje sutje-

81. 12. Samar

Foto ling. Vlktor

ma rjeci

Bistrici Rzeh ak

81. 10. Ulaz u Titovu pecinu kad Plahovica kod Kladnja Foto Ing, Viktor Rzehak

sedre, a isto tako kod mjesta Babisnice, koje je udaljeno 12 km od Zenice; pored toga mjesta protiee rjecica Babisnica, kraj koje se nalazi sedra, a koja se jos uvijek upotrebljava kao gradevni materijal. Manja nalazista sedro nalaze se u Vrsalju pored Vrseljackog potoka i u mjestu Lokvine kraj manjeg jezera koje se nalaz] na tome mjestu. Na rjecici Jaglenici vise Novog Travnika nalaze se slapovl visine 2-6 m, gdje se voda buena rusi preko karnenih blokova uz mnogo rasprsnutih kapljica, Podrucje je obraslo mladom Iiscarskorn sumom, te pretstavlja najljepse prirodne predjeJe u eitavom ovom podrucju. Medu nase najznacajnije izvoTe spada rijcke Zuce u prasumskom podrucju Zuca Ribniea, koje je udaljeno tri sata hoda od Kaknja. Izv{)r se nalazi usred gigantskih jela, smrca i bukava, te sa citavom okolinom pretstavlja veoma wacajnu prirodnu rijetkost. Na ovom izvoru voda potice od sedam panora iz mjesta zvanog »Ponori« blizu Obrez planine. Na tome mjestu voda ponire i izvire kao rijekn ZuCa. Na samom izvoru vide Se rive gaovice, kaje zive u unutrasnjosti izvora u peeini. Ovo podrucje oko izvora s okoinim plastomsume, debelim 100 m, stavljeno ie pod zastitu drhve, da bi se sacuvalo ad eksploatacije, jer vee niZe 300 m od ovog podrucja vriii se sjeea drveta dosadasnje praiiume. Na udaljenosti 4 km ad Bihaca nalazi se izvor rijeke Klokota, kOja se ulijeva u Unu kod sela Kralje. Rijeka izvire ispod stijem.e visoke 100 m,

81. 11. Ulaz Zobnjak peCine, gledan iz unutrasnjosti Foto lng. Viktor Riehak

ske, stvarajuci veoma interesantne manje kaakade u samorn koritu. Sa desne i Iijeve strane rijeke nalaze se u obalama otvori koji vode u jail nepoznate pecine, a kojima je veorna otezan pristup. Citavo ovo podrucje bogato je raznirn fenomenima krsa, a narocito u svojim gornjim partijama, te se namece potreoa da Be isto temeljito ispita, Na udaljenosti 4 km od 'I'rebinja ispod ceste koja vodi u Dubrovnik, nalazi se kraski izvor Tucevac. Za vrijeme zime i proljeca iz ovoga izvorn izlazi voda kao velika rijeka, te okoini mjestani vele »voda kljuca«; u tome vremenu nivo Izvora i rijeke 'I'rebisnjics izravna se, a voda iz samog izvora tece svega80 rn i ulijeva se u TrebiSnjicu. Za vrijern« Ijeta, kada u ovome podrueju ; 'I'rebisnjica presusi, nivo vade u Tucevcu padne za 30 m. Kako je kraj siromaSan vodom, to okolni stanovnici d{)J.aze po vodu iz ovo.ga izvora, do kojega dolaze jednim podz€:rnni.m hodnikom koji je dugacak oko 80 m. Dubina izvora IjeU je j{)S uvij ek p!t"cko 5 m, te su izgradene betonske stepeni.e8 da bi 5e moglo doei do vode. Jasno j e da izvor dobiva vodu iz oko-lnih brda, koja potjeee iz Lju·· bomirakog Polja. U samom Trebinju, nize ceste koja vodi u Dubrovnik, nalazi se Rimski bunar, gdje se voda skuplj a na istl naCin kao i kod Tucevca, s okolnih kraSkih terena. Sam izvor se :nalazi u jednom udubljenju, i"ija visina varira prema .godisnjem dobu; zimi se voda nalazi na 10 m dubine, a ljeti se nivo vode spuSta na 20 m. Spoljni dio bunara je ograden okruglom kamenom ogradom, a pristup vodi je o-mogucen s~iTalnim kamecim stepenicama, koje se spuStaju 20 m niZe, gdje 5e ljeti nalazi nivo vode. Na eesti u Du'brovnik, 20 km od Trebinja naJ.azi se mjesto Drijen, odakle se seoskim putem preko

sela Rupni Do, dolazi do mjesta Jasenice. U ovom krsevitorn i mace potpuno bezvodnorn predjelu, nalazi se Grcki bunar, kako ga zovu okolni stanovnici, Danas ovaj bunar sluzi samn za napajanje stoke i voda u njemu ne presusi ni za najvecih susa. Ranije je ovaj bunar bio dubok preko 30 m, a sada se tokcrn vremena nalazi u njemu natalozena velika kolicina pijeska, lisea, mulja i raznih drugih otpadaka Bunar je dug u prave~ sjever+-jug 8 m, a u pravcu istok-s-zapad 5 m. Prema kazivanju okolnih stanovnika, ovaj su bunar izgradili Grei, ogradivsi ga kamenom oblutaka, te je ova ograda i danas vrlo dobro saeuvana. Sat hoda daleko od Sipova nalazi se selo Olici, a odmah kraj sera OliCko jezero. Jezero je veoma malo, dugo je svega 250 m, a siroko oko 200 m, oblika je trougla sa blagim ugiovima. Kolicina vod.e odnosno nivo jezera se mijenja prema godisnjim dobima, te je ljeti velicina jezera Ona koja je naprijed naznacena, a u zimsko doba povrsina jezera je veca. Veta polovina jezera je obrasla sasom i trs{k~m, a meau rnnogim algama nalaze se 51jede<:e: N 05toc museorum, Microspora floccosa, Chara foet1da, Hildebrantia rivulaTis i Cosmarium granatum. Od pernate divljaci nalaze SO u znatnom broju erna liska, sarka (Fulica atTa), zelena liska, gusa (Gallinula chloropu6), divlja guska (Anser amser). Od barskib .ptica na jezeru se zadrzavaju capljica voljak (Ixobrychus minutus), gak kvakavae (Nyeticorax nycticorax), bukavac (Botauru, stellaris). Jezero je jos potpuno nedovoljno ispitano i kako se nalazi u pod.rucju gdje :nema dovoljno vode, igra vaZI>U ulogu za okolna sela, te sluZi naroCito ljet; za :napajanje stoke. U ovome podrucju ovo jezero pretstavlja i:nteresant:nu prirodnu rij etkoot.

lIO

III

n. KLISURE,

SUTJESKE,

PECINE

I PONORI

P e c i n e. S obzirom na njihov znacaj, s jedne strane, za naucna istrazivanj a, a s druge strane kao objekte interesantne za posjetioce, ranije smo nase pecine svrstati u tri kategorije. Svakako, u u Pl'VU kategoriju dolazi Vilinska Pecina u Sebesicu, koja je udaljena svega pola sata hoda od malog sumskog naselja Sebesic, Ulaz ru peeinu je potpuno zamaskiran gustim obrastom Iistopadnog drveca, te rpeeinu riij e moguce naci bez posebnog vodica, koji dobro poznaje ovo podrucje, Ova je pecina bez sumnje najbogatija peeina r-aznim ukrasima u Republici za koju se dosada zna. U pecinu se ulazi s juzne strane, te se cd samog ulaza spuSta lijevi krak, koji nakon 30 m dovodi u prvu veliku dvoranu, gdje se josvidi spoljnje svjetlo: ova prva dvorana je duga 40 m, siroka 20, a visina joj je ad 2-8 ill. U ovoj prvoj dvorani nalazimo mnogo raznih pecinskih nakita pocev od stalagmita, stalaktita, najrazlicitijih oblika, boja i velieine, sivih i zutih saliva, bjelih kapnika, raMedutim, mnogo su interesantnije klisure Cude kod Olova. Ove klisure se sastoj e ad tri dij ela, znih etubova, zavjesa po zidovima, figura raznih ukupne duzine od 1.100 m. Ispod same zeljezniCke zivotmja, pa do citave Sumeukrasa raznih velistanice Cude nalazi se klisura zvana Stijena, <'ije <'ina i oblika kao sto iSU: grozd, koral, gljiva, nase strane okomito ruse u rjeeicu Stupcanicu. kovanj i drugi oblici. Najljepsi ukras u ovoj pecirri jesu »orgulje« sa specijalnim zu1im girlanGlavna klisura nalazi se 1,5 km od stanice Cude u pravcu Han-Pijeska, koja se zove CUde-Klam. dama oblika orgulja, koje na udarce daju skale Dio ove klisure zove se Srihin, te su pojedine svih tonova, te potsjecaju na cuvene orgulje u strane potpuno okomite i gole, a gornje partije Postojni, Pri dnu ove dvorane s lijeve strane naterena obrasls su crnim borom (Pinus nigra), rnalazi se provalija dubine od 15 m, u koju se ne hovinama, te listopadnim drvecem. Klisura Srihin moze sici bez posebne opreme. U 1951 godini nedugacka je oko 350 m, a visoka je preko 200 m. paznjorn je upala jedna zena u oVu provaliju i Svak:;oko je najimpresivnija klisura u ovom poostala na mj€lStu mrtva. 1z ove dvorane prolazi se drucju Veliki Srihin, koja se nakon 300 m od u zapadnom pravcu izmedu prave Sume raznih predhodne nastavlja u pravcu Han-Pijeska. Ova ukrasa i dolazi se u manj u dvoranu velicine 8 i je klieura duga ako 400 m, visoka je preko 200 10 m, a visine ,6 m, kOja je isto tako vooma bom; na strmim stranama nema nikakvog drveea, gata nakitom; uovoj dV'Orani zavrSava se lijevi jedino na vrhu se nalaze pojedina stabla ernog krak Deeine. Bez prokopavanja posebni'h prolaza bora (Pinus nigra). Sa sjevero-zapadne strane pri nije moguce dalje prolaziti, a postoje opravdane <inu nalazi se u samoj stijer..i ulaz u peeinu, koja . pretpostavke da se u orom dijelu pecine nalaze je nerpristupacna bez posebne opreme, te je dOiSada joS nepoznate dvorane. U desnom kutu, 10 m od potpUiTI!O neispitana, ulaza nalazi se prva dvorana, gd1e SlU narocito zidovi uk:raileni raznim salivima najrazliCitijih Na desnoj obali njeke Jamja, od Janjske Otoke oblika i boja. Na 'desnoj strani ove dvorane nananize nalaze Be pola kilometra duge k1isure· sa lazi se manji otvor 0,70 m visine, kroz koji se najr~ov:rsnijim 'g~loskim oblidma, te ove klidolazi u drugu dVDTaml 8 m dugu, 6 m siroku i sure s vodopadom u podnoZju pretstavljaju vanliD m visoku; i ova :je dvorana ist'O tako v-eoma ;redne prirodne znamenitosti. Na zapadnoj strani bogata raznim U!krwsima. 1z ove druge dvo;rane klisure nalaze se 'mnogi ulazi u nepristurpacne pe_ vidi se tJreca dvorana, kroz manji otv'O'r velicme cine, a manji otv'Ori u stijenama su mjesta gdje 0,40 m, a u iIrojoj se nalazi jezeree velicine sv:,ga se gnij ezde ptice. 10 m ovainog oblika. Ova treea dvorana je l$to S lijeve strane, .1km uzvodno od Sipova, ulitako bogata ukrasima, ali je nemoguce u nju proci jeva Be u Plivu rjecica SokoCnica, koja izvire pod bez proilirenja otWNl. I ovdje postoji vjerojatnost Crnim Vrhom ispod PodraSilice planine. Malo

Od Kladmja 2 km na jugozapadnoj strani, pored oeste koja vodi u Tuzlu, nalazi se klisura Ujea, pored koje tece mala rjecica istog imena. Klisura j e dugacka oko 250 m, a visoka preko 150 m, pa pretstavlja vanredan prirodni fenomen ovog kraja. Okolina same klisure obrasla je raznim drvecem i rnahovinarna. Na desnoj strani klisure otcijepio se jedan veliki kameni blok od maticne stijene, koji je visok preko 30 m, sa potpuno ravnim stranama, te jos uvijek stoji uspravno unatoc otcjepljenja od matiCne stijene. Na podnozju ove stijene nalazi se ulaz u pecinu, ali je prilaz nernoguc bez narocite opreme. Ulaz u samu pecinu nalazi se na visini od 15 m od same rjecice, odakle bi se trebalo okomito penjati, ili sa vrha klisure spu5t"ti nanize do samoga ulaza, 20 m nize ad ove pecime nalazi se jos [edan ulaz u [ednu isto tako nepristupacnu pecinu; u posljednje vrijerne vrsena su istrazivanja U ovim pecinama, te ce se ista nastaviti, U podnozju ove klisure, rjecica Ujca dije10m protice nanize, a dijelom ponire i eini mali vrtlog na tome mjestu, a on je naroeito .interesantan u zimsko doba kada ima mnogo viSe vade.

nize od utoka Sokocnice u Plivu nalazi se na desnoj strani klisrura viSe »Karahasinog vira«, koja sa Kolecevom Kosom u gornjem dijelu pretstavlja veoma znacajnu prirodnu rijetkost ovog podrucja.

51. 13. Jedan dio prasurnskog podrucja Zuca-Ribmica. FotoIrig. Viktor RZehak

da postoje nepoznate dvorane uz prethodno otvaranje prolaza. Kretanje kroz pecinu je uopce opasno i tesko, pa je potrebno nastaviti ispitivanja da bi se konaeno dobila prava slika 0 svim njenim dijelovima .. Nazalost, premda je OVa peeina dosta rpostrani i sam ulaz je skoro nevidljiv, usli su pojedini nesavjesni posjetioci u pecinu i ostetili su nakit u tolikoj .rnjeri, da se dobija dojam kao da su pri tome radu upotrijebili neki eksploziv; citavi stubovi su sruseni uz mnostvo materijala drugih uk:rasa, te leze na zemlji i prliZaju veama neprijatnu sliku. ,Ova peCina je stavljena pod zailtitu drzave i preduzete su mjere da ne dode ponovo do oSt~enja. Jedna od ooiiih najinteresantnijih pecina nalazi se u Brateljevicima, 6 km od Kla,dnja. PeCina se nalazi viSe Sumske p,uge sa veama impozanirrim ulazom sa jugo-zapadne strane; ulaz je visok 10 m, .a sirok 8 m. Nize pruge protieerjeeica Bukovi"", koja se kod Brateljevica ulijeva u Drinjai'u. Od samog ,ulaza ide se oko 25 m u praveu sjevera, te se nailazi na jedno malo jezero, duljine 18 m, sitine 10 m i dubine 0,50 m; potrebno je ovo jezero preci, pa se decsnim prolazom dolazi ujedinu veliku dvoranu, koja je duga 2'00 m, siraka od 20 -55 metara i visoka ad 18-25 m. Od jezera se zakreee u pravcu istoka, gdje Be pr01az naglo llspinje, te se na kraju same dvorane nailazi na jedan mali plato, kojim pecina zavrsava. U OVOID zadnjem dijelu peCine na sjevero-istoenoj strani, postoji jedna veea pukotina na visini ad 4 m, gdje

se nalaze dva otvora; ovo podrucje je jos nepoznato, ali postoj e pretpostavke da bi se kroz otvore d08],0 u nove nepoznate dvorane. Pecina nema nekih ukrasa, osim manjih sivih saliva, riajcesce oblika malog cupa i raznih gljrva, a na stropu ima nesto stalaktita, Od ulaza eca 80 m na desnoj strani dvorane nalazi se u jednom vecem udubljenju bunar dubok 1,5 m, okruglog oblika, 1 m sirok, koji je uvijek pun vode kapnice; pored samog bunara nalazi se i 'jedan humak slican grobu. Po kazivanju mjestana, na jednom sijelu u selu okladila se jedna dj evojka muslimanka, da ce otici u peCinu, napiti se vode na bunaru i donijeti posudu vode iz pecine. Djevojka je otisla u pecinu i kad se sagela da se napije vode, zabola je v['eteno u dimije; kada je po.tom htjela da 5e digne nije mog1a od vretena. MisieCi da je neki, duhovi drze, toliko se uplasila da je na mjestu astala mrtva. Pri"'a se da su je kraj bunara sabranili i da je odatle taj humak. Za uspomenu na ovu djevojku, dolazili su ranije okolni stanovnici svake godine zadndeg urorka u mjesecu julu u pecinu, gdje se je /\itala dova (molitva) na platou zadnjeg dijela pecine, a nakon molitve bilo je narodno veselje sa igrom u samoj pecini. Pored Titove PeCine u -Drvaru, po&toji jOs jedna Titova Peeina kod scla Plahovica, koje je udaljeno od Kladnja 1 sat hoda. U ovoj pecini boravio je drug Tito 19 dana u toku V ofanzive. Pecina ima sarno jednu prostoriju dug'll 8 ill, siroku 6 m i visaku 5-10 m. Prilaz je veoma interesantan sa

lIE

8

Na§.e starlne V.

II}

jugoistoene strane, ali i veoma teza<k i neprikladan. Da bi se Iakse prislo peeini, namjeravalo se izgraditi ViSL""]most preko udoline, stc bi znamo povecalo interesantnosr citavog ovog podrueja. U. blizini Biambarsko Pe6ine kod Srednjeg nalazi 5e jedna mala pecina koju zcvu Dur]cina pecina. Ona pretstavija interesantan prirodni fenomen u ovom kraju. Pecina s-e nalazi u uvali te se mora proci !spod kamenog svoda da hi se doslo do nje, Svod pretstavlja prirodnu znarnenitost, te je otvora 3 m dugog i 1,5 m visokog ; pred svodom nalazi se manja vrtaca, koja je potpuno obrasla u eetinarsku sumu. Pecina ima desni i li.. evi krak dug 25 m sa mnostvom rnanjih otvora te postoji pretpostavka da nekih od ovih otvora vodi u Biambarsku pecinu, sto Se nij e moglo zasada ustanoviti, jer bi se moral] otvarati posebni prolazi.

rn. Pecina ima jednu veeu prostoriju, u koju se
dolazi s juzne strane kroz siroki veoma impozantan nadsvod. Ova dvorana ie dugacka 50 siroka 10-25, a visoka 4-12 m. Postojs manji 'prolazi, kro~ koje j e ~emoguce proci bez naroCitih prosireIlJa, a vpostoje pretpostavke da ova pecina irna veze sa pecinom Glavicine. Na udaljenosti 400 m od pecine Rakovac nalazi Ee sliena pecina Zobnjak, u koju se . ulazi s juine strane 1 to preko vrtace pred sarnim ulazom. Za vrjieme velikih kisa voda se saliva u vrtacu zatim odlazi u pecinu i kroz nepoznate kanale prolaz] dalje. Zasada je i u ovoj pecini pronadena same jedna prostorija velieine 8 i 10 m, sa visinom 4-8 m; pecina nema nekih posebnih u1krasa. Postoji misljenjs da sve tri naprijed opisana Cine imaj u veze medu sobom, sta vise da su nalima povezane sa Cuvenim SijeraCkim Stijenama, koje se nalaze kraj rijeke Bistrice, udaljsns oko 4 km od ovih pecina. U citavom ovom podrucju, bez usmnje Je najznacajnij; prirodni fenomen vclika ~am.a mana "Velika 'I'egara«. Smatra se da de ovaj ponor dubok preko 100 m, te dosada nfko nije u Injega si1aZlO; Ulaz .u ponor je s jume strane iz jedin.og vrtacastog Iijevka odakle se .sahijevaju velilke .koIicine vode u jamu za vrijeme padavina. Navodno je jednom prilikom, krdo oct 20 volova propalo u ova) ponar. S obzirom cia joS :niko niie silazio u ovaj p-onor, potrebno je "to prije isti is.pitati, te se mogu oeekivati vcrlo interesa:ntna otkrica. Na udaljenOiSti 500 m 00 Ove jame nalazi se "Mala,Tegara,:,. mania podzemna prostorija, gdje se obwno ,ranlJe sklanjala stoka za· nevremena. Prema dosadaSnjim is.pitivanjima, ova pecina :nem~. nekih prostorija, te je zasada bez nekog narocllog ""acaja. Trebinje sa svojom utom i sirom okolinom spada u podrucje teSkog mediteranslwg krSa gdje se nalazi veliiki broj raznih IkraSkih feno~ena kao sto SlU pecine, vrtace, ponori i izvori. V eCin~ ovih pecina pretstavlja jos sada manje peCine, kOJe.okolni stanovnici nazivaju kozarskim, jeT ;'11 raul]e, dak 1e joo bib koza, sIuZile kozama kao skloniSte od nevremena. .Od manjih !peCina maze se izdVDjiti jedan broj o~, kOJe se odlikuju nekim svojim soecifienostl1na, pa im je potrebno pokloniti paznju i zastiht;. ill kao prirodne rijetkosti. Danas oVaikvepepecme nemaJuneki ve6i znacaj za turizam i istraziv"!'ja,.s ob",irom da k?d nasp-ostoje jos mnago ~caJm]e ~llle koje je lpotrebno prethodno ;"pitall. Med.Jutlll1, buduclin istraZiva:njima i U ovim malim pe6inama, otkriti 'ce se sigurno l1J(}vihOOniei i. [YI"Olaziu posebne dvorane sa raznim ukrasu,;a 1 drugim prirodnim rijetkostima, te ce i ove pecllle postati prvorazredni objekti zastite prirode. U ovakve pecine mozemo ubrojiti u prvom redu Vilinu Pecinu iked sela Gornjeg Ciceva, k~je je udalJeno 'Cd Trebinja 7 km. Pe6ina se nalazi u

U posljednje doba mnogo se je pisalo u dnevnoj stamp] 0 pecini kOO Dobrih Veda u Kalinoviku. Okolni mjestani zovu ovu pecinu Glavieins po kraju u kome se nalazi. Svakako je ova pecina vrlo interesantna, ali je potrebno naglas1ti da ce ona imati mnogo vecr znaca] za razna speleoloska istrazivanja nego li kao turisticki interesantna atrakcija, Ova pecina je skupo platila svoju veliku popularnost, Mnogi riesavjesni posjetioci koji su usl.i u pecinu nakon pisanja u dnevnoj stampi o nj'oj, poCi-nili SU ogromne Stele otkidanjem i 10mljenjem mnogfu ukrasa u peeini; veoma mIlogo odlomoljenih stalagmita, stalaktlta, stubova i raznih dru:gih ukrasa leze uniiiteni po pod'l. Ali i pored svih ovm osteeenja, pecina je jos uvijek vanredno bogata raznim pecinskim ukrasima n3.roc~t.o stubovima, salivllna najrazliCitijih ~ja i oblika, te jos uvijek pobuduje veliko interesovanje. Pecina je stavljena pod zastitu drzave, ali s obzirom na udaljenoot od svih ve6ih miesta i od glavnih eesta, nema izgleda da bi se ista' u skoroj buduCnosti mogla olvoriti za Siri krug posjetilaca. U ovom podrucju Dobrih voda nalazi Se pe6ina Rakovac, koja je udaljena od prethodne oko 300

S1. 14. ~r!li bor na dolomitu sa dolomitnorn florom u Vrtal]lCl kod Konjica - Fot? lng, Viktor Riehak

krsevitom terenu Rakovog Potoka, ispod brda Rilje. Prema kazivanju okolnih stanovnika, davno nekad [e ovim podrucjem prolazila rijeka, te Be nakon prornjene toka r ijeke, stvor io niz pecina, koje su jos neispitane i nepoznate. U Vidina; Pecinu se ulazj e juga kroz uzani otvor sirok 3 m, a visok 1 m, Od ulaza oroIaz u pecinu naglo pada za oko 30 m, nakon ~ega Be dolazi u jedinu prostoriju ove pecine, Pros torioja je siroka oko 8 m, dugaeka 10 m, a visok a 2-6 m, ona je potpuno nepraviinog oblika sa v ecim brojem manjih sporednih kanala. Od ukrasa irna vrlo iriteresantnih saliva raznih oblika i boja, a u sporednirn hodnicima irna Illajvise stalaktita. Podrueje oko pecine je veoma teSki krseviti teren sa oskudnom florom drace (Paliurus aouleatus Lam.), crmOg graba (Ostrya carpinifolia Scop.), crnog jasena (Fraxinus ornus L.), gloga (Crataegus monogyna Jacu.), divljeg sipka (Cytinus hypocistis L.), drijena (Comus mas L.) i raznih drugih grmolikih vrsta, Uslijed djelovanja atmosferilija ovdje susreeemo razne oblike Izlomljenih, iskidanih, istrosenih ikreenjaika, sto sve eini cia je pristup pecini veoma otesan. Za vrijeme velikih k isa voda ulazi izvana u pecinu, te su pijeskom aatrpami pojedini hodnici i onemoguesr, je prolaz. Ova pecina joS nije istrazena, ali "'e buduca Ispitivanj,a pruZiti i ovdje vrlo interesantna atkriea. Mnogo znacajnij a o.d prethodine j e peCina u mjestu manom Dola, viSe sela Billova u Trebinju. I ol"dje je prilaz IpeCini veoma 'otezan zbog krSevitog Ii teSko J'lrohodnog terena. Podrucje je obras10 u sikaru hrasta medunca (Qu€!rcus lanuginooa Lam.), =g jasena (Fraxinus omus L.), cmog graba (O&trya ca11pinifolia Scop.), kleke (Juniperus oxycedrus L.) i ostalih prizemnih grrmova. Ulaz u pech1'U je s d:uga, te 5e potpuno obrastao '\l n.aprijed navedeno drve6e. Dolazi se najprije u "iroki peein&ki natsvod, kaji je zagraden velikim stijenama. Iz natsvoda se ide u pravcu istoka, gdje je manja pecinska !prosterija sa boCnim slijepim kanalima. Pravi ulaz. u pecinu nalazi se u jugozapadnom dijelu natsvoda, OOaikle 5e jednim strmim kan.alom, dugaCkim 1'0 m, dol""i u prvu dvoranu, gdje se nalazi lIliIloStvo saliva i OOlomljenog kamena sa stropa pe6ine na podu; veliCina ave dvorane je 51ijedeea: duga je 20 metara, sirok.a 18 !tn, a visoka 8-14 metara. Odatle se preko velikih odiomlj€lll.ih stijena silazi 20 m ni"e i dolazi u najmteresantniji dio peeine, gdje se nalaze razni ukrasi kao stubovi, salivi, etalagmtti i stalaiktiti, ukrasi obliika gljiva lIla podu kao i pooude u obliku lavora, ikoj i su nastali Tadom vode kapnice. Duzina Ove dvorane je 30 m iiirina 25 m a visina 8-14 In. te se IU. Ovom dijel~ Illalazi man;e je2lerce dugo 4 m, a Siroiko 2 m, Imje nikada ne presuSi. Ovdje se nalaze velike kolicine pijeska koje su nanijete za vrijerne velikih voda, pa je pijesak zatvorio razne otvore u druge prastorije. Iz ove prostedje put vodi u pravDll juga, gdje se moze

veoma tesko prohodnom,

81. 15. Koscela (Celtis australis L) u Gabeli lng, Vil<:tor RZehak

Foto

iei 1Qpod velikih ikamenih bLoti<ova 70 m; tu se pecina zavrSava. Duzina 'Ovog citavog dijela peCine ;znasi 150 m; vrSit ee se istrazivanja u peoini da bi se liStanovile 'eventuaine nove prostortje. Vise sela Narancica nalazi se na Ilijinom Brdu peCina, udaljena od sela 400 m. U siraki nadsvod pei:ine ulazi se sa sjeveroistoene strane preko velikih kamenih gromada. Samulaz u pecinu je veoma impresiva:n., sirok 12 m, a visok 2-6 m. U pecini Se nalam samo jedna prostorija Sa dva manja slijepa kanala ikoji su zatrpani pijeskom. Nekih posebnih ukrasa neIll.a osi:m sivrh saliva po zidovima. U stropu pe6ine nalaze se mnoga gnijezda golubova dupljaSa (Columba oenas). S 'Obziromna veliku udaljenost od Trebinja, pecina Z~sada nema nikakav turisticki Zillacaj. Jedina prostorijaduga je ;}O m, siroka 35, a vis.oka 2-8 m. Oka same peeine nalazi se mlada l.i.seamka Suffia crnog jasena (Fraxinus omus L.), emog graba (Ostrya carpinifolia Seop.), hrasta medunca (Quercus lanuginosa Lam.), smreke (Juniperus oxycedrus L.) i div Ii.eg sipka (Cytinm hypocistis L.). Pored velike i poznate peeine Banja Stijena, nalazi 8e oko 4000 m nize, ,pored same rijeke Prace na njenoj lijevoj obali, pecina Govjei3tica. Ulaz u pecinu je s jufue strane, te je iiirok 8 In,a visok 1;2 ill. Na samom ulazu u stropu desnog dijelapecine nalazi se ovalan otvor obrastao listopadnim drvecem; sa gornje straneovaj je olvor ,potpuno

IIS

lim, mali prolazi u pecinu.

ne dozvoljavaju

da se dalje

ude

P 0 nor I. Medu veoma IZnacajne prirodne fenomene na nasern podrucju spadaju rnnogobrojni ponori, koji su kod nas jos uvijek uglavnom neispitani. U podrucju oko Dobrin Voda u Kalinoviku ima vise tihponcra, pa bih ovdje naveo samoneike od njih. Izmedu sela .Ielasca i Mekih brda nalazl se u sumi Mahrnutova Jama, koja je navodno duboka preko 70 m. Ulaz u jamu je sa sjeverozapadne strane na iednoj cistini, proplanku, a sam otvor de promjera 1,5 rn, te se moze sac; po strmim dijelovirna svega 2 m. Neste dalje od 2 km na privatnom vlasnistvu u jednoj livadi nalazi Se ponor »Pejov Do«, gdje je dubina preko 50 m, a u blizini ovoga ponora nalazi se jos jedan ponor »Za Pejovim Dolom«; oba ova panora JDS su neispitana, Pored poznatog kamenog svoda na Miljacki kod Dovlica nalazi se isto tako jedan veoma znacajan pr irodni fenomen na rijec; Bistrici naspram sela Sijerca. To je u ovome kraju veoma poznati »Samar«, brdo sa klisurama, kroz koje prolazi rij eika Bistrica na duzini od 100 m i poslij e se opet pojavljuje yam. Za vrijeme ljeta, kada su vode male, moze se uci u unutrasnjost, gdje voda ponire oko 20 In, ali dosada ovaj objekat JDS nije istrazen.
51, 16. Mededa

bleme, koj e je naprosto nemogues povoljno rij csiti u danom momentu, a sto se narocito odnosi na novootkrivene pecine, Medutim, u posljednje vrijerne je osnovano i kod nas Speleolosko drustvo u Sarajevu sa svojim brojnim sekcijama, Ovo drustvo ima zadatak ne samo da pronalazi, evidentira i proueava pecine nego, sto je joS vaznije, da ih cuva i stiti, elme ·ce " veliko potpomoci nastojanja Zavoda za zastitu. Na tome polju rada speleolozima ee prul':iti naroeitu pornoc i mnoga nasa planinarska drustva, koja u svome programu imaju specija1ne zadatke zastite prirodnih i-ijetkosti. U nasim pecinama potrebno je i da1je na-

staviti razna istrazivanja. S obzirom da su kraski tereni na povrsini bez vode,a pecine, odnosno podzemlje najceSce bogato vodom, postavlja se kao rprimaran problem pitanje osiguranja dovoljne kolicine vode za stanovnistvo i ostali zivi svijet u kraskom podrucju. Od speleologije se ocekuju vazni rezultati naucnog istrazivania za nasu poIjoprivredu, vodoprivredu i elektroprivredu. Da bi se ti svi zadaci izvrsili, potrebno [e nase pecine saeuvati i zastititi do vremena kada ee se moei zapoceti sa sistematskirn istrazivanjima, da bi se ove nase pecirie konaeno otvorile i kao turistieki objekti za siroki krug posjetilaca.

III. PRASUMSKI

REZERVATI

I SASTOJINE

RIJETKOG planinski

DRVECA vrhovi, ito:

I BILJA Crni Vrh

cant kod Kalinovika

lijeska

(Corylus

-

Foto Ing. Viktor Rzehak

colurna

L) u selu

50-

obrastao ipretstavlja veliku opasnost za prolaznike; nedavno je jedan djecak upao kraz ovaj otvor i ostao na mj€Stu mrtav. Prvi dio peCine pretstavlja veoma sirok i dugacak natsvod, koji je veoma impozantan, te se proteze 30 m u praveu sjevera. Iz ovoga natsvoda prolaz vodi prema zapadu, gdje Se pecina produzava joS 40 m do malog jezerea, koje je dugo 10 m, a Simko 8 m. Voda dolazi iz jednog izvora iz neispitanih dijelova podzemlja same peCine; u zi'lllSko i proljetno doba izlazi voda iz peeine kao velika rijeka. ffiaz pecine tkao i okolne stijene prekrivene su rnahovinama (Bryophyta). Od samog ulaza nalazi Se jedan izvor l{) m udaljen, te voda neposredno ulazi u rijeku PraCti; ovaj izvor okolni stanovniei taikoder nazivaju GovjeStica. PeCina nema nekih narocitih ukrasa osim n€Sto saliva zute, sive i tamne boje. Kod sela Hotovlja, na lijevoj obali rijeke Vrhovine, nalazi se " visini od 8 'Ill ulaz u pecinu, iz koje d"va oStar zrak, pocemu se IllDze zakljuCiti da peCina ima jos jedan olvor. U prvom dijelu nalazi se jedno malo jezerce duzine 8, a sirine 6 m. Ova dvorana de bogata stalaktitima i raz.nim salivima. Dalji prolaz Vodio bi preko jed!lOg jezera, ikoje je .dugo 12, a siroko 10 m; medu-

U sumskom podrucju Pljesivice nalazi se jedan ponor isto tako potpuno neispitan, odakle za vrijeme ljetnih rnjeseci duva ostar vazduh, te se moze zakljuciti da ponor ima jos jedan otvor, Kako se ovdje radi '0 kraSkom terenu, maze se :pretpostaviti da se :pod zemljom nalazi nepoznata peCina, sto ce se ispitati buduCim istrazivanjima. U dana.snje doba veoma razvijene industrije, kada·58 ramim zagadivanjima onemogucuje zivot flore i faune u vodi, poirebno je specijalno :provoditi .hidroloSke zakone zastite, a to znaci octrZavati uslove za zdrav rezlm voda. Na taj nacin saCtivacemo izvjesne hidro1oSke. rijetkosti kojima prijeti potpuno istrebljenje. Zavrijeme izgradnje sumske zeljeznice u podrueju Zuca Ribnica. mnogi su Ijudi ubija1i ribu u rijed Zuei eksploziyom, tako da je skoro nestalo pastrmke u ovoj Jijepoj salmonidnoj rijeei. Stavljanjem pod zastitu ovoga podrucja stirn da se zabran1 svaki ribolov za izvjesno vrijeme, povo1jno bi se rijeSilo pHanje ponovnog razmnozavanja 'pastrmki. Osiguravanjem dovoljne kolicine rorave i c1ste vode 'U svako doba za ;naSa sedrena podrucja, omoguCicemo i dalje 'Cad sedrotvorcima, a time i opstanak samih poctrucja. Jasno je da ovo pitaHje irna prvorazredni znacaj za naSe vodopade, kao sto je slucaj kod »Vodopada ispod Sokoline« i kod kaskada na rljeci Jaglenici. Svaikaiko da pitanj a zaStite mnogih nagih p~cina od raznih nesavjesnih i nekulturnih posjetiJaca, pretstavljaju nase najslozenije i najteZe pro-

U mnoglm zemljama u svijetu osnovani 511 prasumski rezervati kao veoma znacajn! objekti zastite prirode. Ovdje cu ukratkonavesti razloae koji su svojevremeno naveli svicarskog Sumara Glutza da podnese prijedlog 0 osnivanju prasumskog rezervata uSvicarskoj. U tom prijedlogu 5e navodi sljedece: »Prijedlog za oCuvanje prasumske rezervacije ima svrhu da najvazni'ie prirodne oblike svicarske sumske vegetacije sacuva buducim generaciiama i da ih ponovo stvori. Rezervaciie bi sluzile u prvom redu kao objekti za studij sumarskoi nauci, botanici i biljnoj goocrrafiii, a u druzom redu kao poticai, dus-vna ok+epa i pouka liubite1iima prirode, turistima, umte+nicima itd Ovi rezervati mogu se ocuvati u prirodnom stanju same tako. ako se ubuduce potpuno iskljuci svaki Ijudski zahvat u njima«. Mi smo u naSoj Republici bdv(}jili prasumske rezervate, pa bih htia da neSto vise kazem 0 tim nasim prvim rezervatima u Bosni i Hercegovini. Sjeverno od K<l!knja. na udaljenosti 15 km, na1azi se sumsko podruc;e Zuca-Ribnica, za kaje su mnogi Sumski strucnjaci svojevremeno govoriE da pretstavlja najljep5u Sumu u d'Czavi. Prije izviesnog vremena eitavo ovo podrucie pretstav1;alo je nedirnutu rprailum11 od bilo kakvih liudskih zahvata; kroz Suffi'Uprotice rijeka Zuca. kako je naprijed napomenuto. U poslieclnje vriieme izgradena je 'sllmska zelje=ica duz korita riicke Zuce, te se veliki dio ovog Sumsko.g podrucia iskoriseu;e za potrooe privrede. Da bi se dio ovog rpra.sumskog podrucja :spasio, inarocito zbog naucnih, estetsklh i odgojnih razlo.ga, stavljen je izvor 7.uce SH pra~llm'Skim poriru.cipm U okrVR: 300 m. pod zastitu drzave kao prasumski rezervat. Ovaj izdvojeni dio je 'besumnje najznacajniji i najinteresantniji predio pra.sumskog podrucia. U blizini izvora naHazi se odmah na "Prvi Cair«. koii .0::;1'7 n~lJ::rzi na n::lnmorc;koi visini od 1.184 m; na tom rpodruCju nalaze se krasne planinske Ii· vade, IokruZene ISvuda 'llaok010 gustim .sumama. Sa jednog prevoja, vise »Prvog Caira«, vide se

sa nadrnorskorn 1.214 ill, zatim Sk1ape 1.244 m, G1asinac 1.273 m, a na veeoj udaIjenosti vidi se Turkovac sa nadmorskom visinom 1.304 m. Isto tako blize izvora Zuce nalazi se planinska livada »Javorje« sa studencem, koja je sarna za sebe vanredna prirodna Ijepota. U ovom izdvojenom podrueju osnovne vrste drveea su jela (Abies pectinata L.), bukva (Fagus stlvatica L.) i smrca (Pieea exelsa L.); u manjim kollcinama nalazi se u ovom podrueju gorski Javor (Acer platanoides L.) i bijeli Jasen (Fraxinus excelsior L.). Prema Horvatu Ovo podrueje spada u svezu bukovih suma (Fagion iIlyricum Horv.), te je znacajno po velikom broju vrsta, ikoje se nalaze u svirn zajodnicama, Ii koie izgr1iduju glavmi dio vegetacijskog pokrova. Prema nadmorskoj visini ovo podrueje dolazi u sumu bukve i jela (Fagetum abietetosum). Veoma rijetko se poiavljuje na okrajcima UElki primjerak tise (Taxus baccata L.). Isto tako se nalaze interesantne ze)jaste biljke kao napT. ciklame (Cyclamen eUTopaeum), CTVeni ljiljan (Lilium amileatum) i dr. Pojedina stabla je1e i bukve dootifu visinu od 55 m i deb1jinu od 2 m; najveCi dio rezervata je potpunog sklopa. Stabla su u rezervatu potpuno zdrava, u6pravna, u <ionjim dijelovima cista od grana 1 punodrvna. Stabla koia su davno 'PreS!a SVO;"l fizieku zrelost, vee su ve1ikim dije1o.m prog;niila, mnO'ga su vee popadala na zem1ju i iz ovih starih stabala i 'Panieva niou nove biljke; ispod velikih gorostasnih stabala nice snazan novi podmladak jele, bukve i smr8e, naroCito 11 .nesto progaljenim dijelovima prasume. Stara prezrela Burna nestaje, a poiavljuje se nova pomladena Slima, te se ovaj 1ana.c nove i stare Stime mnjenjuje bez prestanka po zakonima prasume. Ovo izdvojeno podrucje zasada je jos netaknuto, te sume sa planinskim livadama cine skladnu cjelinu. ZahvaljujuCi neprekinutom sklopu sastojine i pot-pun om obrastll. provedena je savrsena regulacij a vodenih taloga. Prema Medunarodnoj n<:>menk1aturi za rame

visinorn 1.226 m, do nj<>.ga Bakos

Il7

81. 17. Donji dio stabla velikog duba u Jasenicama kod Trebinja - Foto lng. Viktor Rzehak

oJJdekte izzastite prirode, ovaj se rezervat moze svrstati u specij alne rezervate pr;rodnih predj ela, koji se zal:ti6uj,u rad; njihove estetske vrijednosii, a sa ciljem da Se opiru svernu, sto bi moglo iskvariti. njibovu Ijepotu. Na graniciizme·du NR Hrvatske i naseRepublike nalazi Se planina Pljeiliviea, gdje imaio~ poneko prasumsko podrueje, a p(}red toga ova planina j e bogata raznim prir(}dnim kraSkim fenomenima. NajviSi vrh ove planine je' Gola Plje"iviea sa nadmorskomvisinom od 1.649 m. S ovoga vrha sepruza prekrasan pogled na Blhae, Korjenieu, jedan diD PlitviCkih Jezera, zatim Petrovo Licko Belo, Veliku i Malu Kapelu, Sjeverni Velebit, Kamnlske i Julijske Alpe i sve okolne planinskevrhove na udaljenosti od 2,5-30 km. Nova cesta, koja se nadovezuje na postojecu Korjenica .,-Licko Petrovo Selo, a koja je vee u ovoj godhli izgradena, ide do samog vrha Gole PIjeSiviee, to dijelom prolazi kroz vanredno interesantna dosada upravo praSumska podrucja na teskom krsevitom terenu. Isto tako razne pIanmske livade, klisure, razni geoloski fenomeni, kao kamene gljive, i

druge prirodne rijetkosti, stvorene djelovanjem atmosferilija, Cine 0'1'0. podrucje prvorazrednim oojektom u smislu . zastite !pIirode. U NR Hrvatskoj, na osnovu terenskih istrazivanja, r ijeseno je da se izdvoji prasumski rezervat na dijelu Pljesivice, koji pripada NR Hrvatskoj, Rezervat bi se nalazio pod upravom sumarskog instituta u Zagrebu, te bi se u njemu vrsila razna sumarska istrazivanja. Medutim, prema misljenju Horvata, na dijelu Pljesivice, koji pripada Bosni, postoje vanredni uslovi da Be izdvoji prirodni surnski rezervat radi veorna znacajnih vrsta biljaka, od kojih lSeneke, veorna rijetke, nalaze samo u cvorn dijelu Pljesivice; prema Horvatu na Pljesivici se nalaze velike povrsine najljepsih suma na eijelom Balkanskom Poluotoku. Podrucje koje se misli izdvojiti, na bosanskom dijelu Pljesivice, je na terenu pregledano, te su izabrani za rezervat sumski odjeli koji su karakteristicni za ovu planinu; to su odjeli 5, 43, 44, 45 i 46 sa ukupnom povrsinom od400 ha. Floristieka istrazivanja Pljesivice zapoceo je 1802 godine Kitaibl, madarski botanicar, a Horvat je 1922 god. zapoceo sa istrazivanjem biljne sociologije na ovoj planlni, Prema Horvatu jedna je karakteristika Pljesivice, da mnoge alpske biljke ovdje imaju svoju istocnu granicu u Evropi. Isto tako Pljesivica se smatra najinteresantnijim fitocenoloskim objektom nasih suma uglavnom surna bukve i jele (fagetum abietetosurn), gdje se optimalno razvija jela. Ova planina je intersantna i radi toga sto se u njoj izmijenjuje nekoliko zona flora i to polazeCi od Gole Pljesiviee 1.679 m, gdje je planinska flora bukve (fagetum - montanum) ipmko fagetumaabietetosuma do ,uma 'hrasta i graba (queTceto - earpinetuma) kao najnizezone vegetacijePljesivice. Radi optimalnih uslova za razvojsumske flore na Pliesivlci,- postavlja se zahtjev da se ovdje izdvoji prirodni prailumski rezerv.at, s obzirom na Tazne zone i tipove suma, te c'e' Se gOl'" navedeno podrueje izdvajiti iz surnske eksploatacije i staviti pod zaStitu drzave kao specijalni sumski rezervat. U Ovom podrueju nalaze se nmogikraSki tenomeni kao snijeznjace, peeine, ponori, klisure, vrtace i dr., sto ga sve cini veoma znacajniro za zaStitu prirode. Na podrueju Sumske uprave Srednj€, u gospodarskoj sumskoj jediniei Visoviea, izmedu sela Razdelja, Jelica i Kozare, u mjestu zvanom KruSke, nalazi se liuma bUlkve i jele (Fagetum a:bietetvsum\ sa primjesama smrce (Pieea exelsa L.). Od grmova .istice se borovica (Yuniperus communis), a oct zeljastih biljaka ciklama (Cyciamen europaeum). Sio je, med:utim, zaovo ,podrucje najznacajllije to je, da se meau ovim vr!sama nalazi u smjesi 6 grupa tisa (Taxus baceata L.). U pojedinim skupinama nalazi se po 40 komada tisovih stab ala, prsnog promjeraed 4-28 "m. Ovdje tisa cirri vanrednu delinu sa ostalim drvecern, te j oj ovo staniSte odgovara. Zasada su stav Ij ene pod zaStitu

dolomitne flore, PodruCje Vrtaljiea izdvojeno je drzave samo ove grupe tisa, ali S obzirom da su kao manji botanicki rezervat u povrsini od 100 ha ove biljne zajednice veoma dobro saeuvarie u ovim i proteze se od glavne eeste do vrha Zlatara i do krajevirna, to ce se uskoro eitavo ovo podrucje sa Suhog Dola. Na ovorn terenu nalazi se veoma .ripovrsinom od 50 ha staviti pod zastitu drZave kao jetka flora, te su neke vrste kao endemi, spacijalno botaniCki rezervat, U ovom rezervatu potrebno je Konjica, narocito zriacajne i potrebno .je posvetiti zabraniti svako umistavanje samonikle vegetacije, najvecu paznju njihovoj zastiti. Medu n3jznabjnije kao i unosenje bilo kakvih stranih vrsta. S obzivrste ove flore spadaju u ovom podrueju sljedece: rom da ima ogoljenih dijelova terena, to ce se Satureia orontia, endem konjickog dolomitnog zabraniti svaka sjeea i ispasa; podrueje ce se prekompleksa, zatirn Edraianthus tenuifolius Gernista pustiti djelovanju prirodnih faktora, te se nece silvestrisvardinarica~ Sdlerie reichenbachi, Dianthus dozvolrti da se sadasnje stanjs- poremeti. Podrueje prenjus, Alysum melendorfianum korijicki endem, sa svojim sumama, klancima, iklisurama i potoScabiosa graminifolia, Peucedanum Neumayerr, cirna pretstavlja znacajan objekat pr irodrrih riReichardia macrofila, Centaurea triumfetti var. jetkosti, te ee mu se ubuduce posvetiti potrebna pseudomontana i druge. Narocito su ovdje znapaznja, cajne vrste Thymus aureopunctatus, konjicki enU Gornjem Seheru ked Banje Luke, ked todem na dolomitu, Euphorbia. Hercegovina, endem plih izvora, nalazi se rijetka vrsta paprati (Adivezan za dolomit, zatim Amphoricarpus Neumayeri anthum capilus veneris), koja se nalazi u Ilirski endem i druge. U Vrtaljici se nalazi ova ovom podruciu kao mediteranski relikt, zahvadolomitna flora na progaljeni:m terenima, gdje ima ljujuei tamosnjim vrucim toplim 1zvorima. Podovoljno sunca. :M:~utim. eim se u sumi stvori znato je da ove rijetke vrste paprati ima jos sasklop i deblji sloj humusa, nestaje ove flore. Zato mo na jednorn mjestu u Sloveniji, i to isto tako je u ovom podrueju doslo mjestimieno do povlaked toplih izvora. Ovdje kod nas ove paprati ima cenja nekih dolomitnih vrsta; po&umljavanjem oko svih Izvora kao i pored same rijeke Vrbasa, O'V"ID terena, prvenstveno sa bagremom, u cilju gdj e se nalazi najvece nalaziste. Bilo bi neophosprecavanja erozlje tla, dolomitne vrste bi se v~eduo potrebno da se ovo podrucje proglasi za mali menom potisnule. S obzirom da je na izvjesmm botaclCki rezervat za zastitu ove rijetke biljne vrterena doslo do erozije usljed strme~ ste, kojoj prijeti opasnost od unistenja. Sarna partijama nitosti i nestanka Sume, bilo ie potrebno vrsiti biljka kao rijetkost stavljena je pod zastitu drposumljavanle, ali samo sa crnim borom, a ne i zave ali s obzirom da se ona nalaz! na dohvatu sa bagremom, "to je bio slucaj u Vrtaljiei. Ubu: mnogirn prolaznicima, to je stvarno potTebno preduee ce hiti potrebno u ovom rezervatu sprovodrh duzeti efikasne mjeTe zaStite. specijalne zaStitne mjere cia bi se osigurali preViSe samog Konjiea nalazi se poznato izletiste d~vjeti za opstanak dolomitnim biljnim vrstama, VrtaIjiea, koje je veoma znacajno za zastitu prikojima prijeti opasnost nestanka usljed pojave rode. Pedruoje Be nalazi na dolomitnoj podlozi, ~e drugih jacih i otpornljih vrsla na ovom podrucju. je bogato znacajnom dolomitnom florom. Okolica Konjiea je bogata geolookim slojem dolomita, kaji R ij e t k 0 d r vee e. U selu Zalomu, apeina se proteze do Pedorasca. Usljed sjece Sume doslo Kifine Selo, Nevesinje, nalazi se na imanju Vid~ je do €Tozije u pojasu ako zeljezmiCke staniee Ko, Bestica specijalan botanicki raritet bijela linjic, te S~ na ovom dijelu nalaze manje skupine

=0

51. 18. Predjel Kozare planitne kod BeStica Eoljane Foto lng. Viktor Rzehak

n8

no

en kod nas ispitida se ovdje radi 0 jednoj posebnoj vrsti lijeske koja je jos nedovoljno ispitana, Ova Iijeska irna potpuno bijelu koru i po tome je zovu bijela Iijeska. Na ovorn podrucju ima vise tih stabala, a jedno, najvece, bilo je visoko 5 m, a debelo 7 em.

jeska

(Corylus

avellana),

koju

vall Korica i Lazetie, te su utvrdili

od 12 m i prsnim promjerom 69 em, a jedna je na imanju AUje Gerina, visine 12 m, a p;rsnog promjera 60 em. Po svemu izgleda da ovo podrucie pretstavlj a optimalno staniSte za ovu vrstu drveca, te joj u daljim istrazivanjima treba poklonit] najvecu paznju. Kod mjesta .Iasenice, nize sela Zagradje, gdje se nalazi naprijed opisan! GrCki bunar, nalazi se veoma interesantan i znacajan hrast (Quercus Ianuginosa L.); okolni stanovnici ZOV'll ga »Veliki Dub«, a drvo raste ria veoma teskom kriievitom terenu, Starost ovog drveta prelazi svakako 500 godina, a rieki mjestani tvrde da mu ima i 1000 godina. Nadrnorska visina na rnjestu gdje se rialazi hrast iznosi 360 m. Opseg stabla na zemlji je 15 m, a prsni promjer 2,50 m, duzina gJavnog deb!a do prvih grana iznosi 2,5 rn. N a istoenoj strani debla na visini od 1,20 m nalazi se velika izraslina, kvrga, duzins 1,80 m, a visine 1,20 m; na ovu kvrgu mogu se poredati 4 i'ovjeka i stajati drzeci se za ruke; stablo jo visoko oko 20 TIL Sirina krosnie u pravcu sjever-jug iznosi 32 m, a u pravcu istok-zapa.j 31 m.; citava krosnja je elipsastog izgleda. S obzirom da hrast raste potpuno sam, to je razumljivoda ima veoma razvijene boone grane i i'itavu krosnju, Hrast je veoma dobro sacuvan i potpuno zdrav; u citavoj okolini nema ni [ednog drveta veceg od njega. Na visini od 3 m iz debla su izrasle tri velike grane, prsnog promjera 80, 75 i 6'0 em, zatim nesto vise su izrasle tri manje grane, prsnog promjera 55, 45 i 40 ern; stablo ima mnostvo grana, taka da ispod sebe eini pctpuni sklop sa veoma intenzivnim hladom i usred Ij eta, kad su u ovim predjelima velike vTUeine. S obzirom na konfiguraciju terena, tezak krSevit teren, namece Se potreba da se ispitaju ekoloski faktori, koji su uvj etovali uzrast ovog ogromnog stabla, kao i okolnosti koje su ga odrzale dosada u veoma dobrom stanju. Na sasvim drugom kraju Trebinja, u Dzivarskon) Po1iicu, koje je udaljeno oko 50 km ad Jasenice, nalazi se, na udaljenosti jednog sata hoda od sela Zgonjeva, isto taka veoma interesantan i rijedak primjerak hrasta. To je "Zeleni Dub« (Quercus macedonica L.). Ovo stablo svojim habitusom, polcZajem i ogromnose'll pretstavlja najznacajniju botanioku znamenitost u ovom kraju, te je citavo podrucje oko hrasta dobilo ime .Zeleni Dub«. Hrast se nalazi na privatnom vlasni&tvu Mirka Mariea. Nadmorska visina ovog podrucja iznosi 398 m, ekspozicija je jugoistocna. Hrast je okruien mladom sumom hrasta cera (Quercus cerris L.), ernog jasena (Fraxinus omus L.), ornog graba (Ostrya carpinifolia L.), klena (Acer campestre), i ostalih prizemnih grmolikih vrsta, kao sto su kleka (Juniperus communis), glog (Crataegus monogyna Jacq.) i dr. Visina stabla je 20 m, a sirma krosnje 15--20 m. Stablo je odmah iznad zemlje izraslo u dvije ve1ike grane, od ko-

U 'I'ravniku na imanju Sejde Biogradlica nalazi se jedna neobiena tisa (Taxus baccata L.) visine 12 m, sa cetirt glavne grane, koja su debele 5-30 em. Stablo je veoma granato, potpuno nepravilnog oblika, te sa citavim svojim habitusom pretstavlja interesantan primjerak eve vrste. U Gabeli kod pravoslavne crkve, na groblju, ima [edna velika koscela {Celtis australis L.), veoma interesantnog habitusa. Promjer debla na dnu je 1,85 m, prsni promjer je 1,65/1,44 m, stablo je visoko oko 20 m. Udonjem dijelu stablo jeprognjilo i pojavila se velika supljina, Za vrijeme rata stablo je znatno osteceno usljed eksplozije bombe, te je potrebno preduzeti potrebne mjere da se deblo ocisti od trulezi i plombira, kako bi se sprijecilo dalje propadanjo Citavog stabla. Stable je veoma granato, 'sa 6 veliikih grana, i pored ostecenja, gornji dio stabla je jos sasvim dobro sacuvan, Kod manastira Zitomislica u Capljini nalazi se veorna interesantan primjerak brsljana (Hedera helix L.), koji je direktno zarastao u same manastirske zidine, Brsljen je najvece debljine 18 em, veoma ie razgranat u zidu i dalje se siri, tako da ovo sirenje debla izaziva mjestimicno pucanje zidina. Ovaj brsljen pretstavlja veoma interesantan botamoki raritet, te je stavljen pod zastitu drzave kao prirodna rijetkost. Besumnje najveee, najinteresantnije i najljep,;e stablo medede lijeske (Corylus columa L.) nalazi Se u selu Soeani kod Kalinovika na imanju Sabana Patnjete. Okolni stanovnici raeunaju da je stablo staTo preko 400 godina i zovu ga "medjedka«. Stablo je niklo pored jedne velike kamffilc ploce, koja i:zgleda kao da j e neki spomenik (stecak), i stablo se jednim matnim dijelom naslonilo na ovu plocu. Promjer stabla na visini od 2,5 metara jeste 1,30 m u pravcu zapad-istok. a 1.05 m u pravcu sjever-jug; na dnu je promjer 2.50/1,85, a prsni promjer je 1,40 m; visina stabla je 23 m. Stablo je neobicno dobro sacuvano, te se nalazi samo jedna suha grana na stablu, koja ce i sama oipasti. Do visine oct 10 m ~a deblu nema nikakvih grana, a navise stablo je veomagranato) te m-u sirina krosnje iznosi 12 m; visina granatog dijcla je 13 m. Po citavom svom habitusu ova je lijeska kudikamo znaeajnija kao prirodna rijetkostod veoma poznate lijeske u selu Oprasiei kod Rogatice, te pretstavlja najznaeajnlji botanicki raritet te vrste u nasoj Rep'llbJici. U blizini se nalaze jos dvije manje medjedje Jijeske, i to jedna na imanju Jusufa Panjete Sa visinom

S1. 19. Pogled na vrh 'I'rebevica sa Celine - Foto Ing. Viktor Rzehak

jih je deblja prsnog promjera 1,40 m, a manja 0,80 m. KO'd deblje grane jedan veei ogranak se odlamio, te je blizu debla izr-asla nova mania grana. Opseg stabla na zemlji je 6,5 m, a prsni promjer s obje grane iznosi 2.20 m. Glavna grana je dosta dobro sacuvana, a nekoliko manjih grana su se osusile. Drvo -se nalazi na veoma krsevitom terenu, te na mnogo mjesta izbijaju iz zemlje velike kreenjaeke stijene, Kod okolna mlade sastojine, koja okruzuje hrast, sklop je 0,6-0,7, a visina sastojine iznosi 5-12 m. Postoje razne Ie-

0 postanku hrasta. Jedna legenda veli da je jedan vojnik za vrijeme grc.k:o-turskih ratova u ovim krajevirna zaklao dijete i 0 jednu glamlju (cerova grana) obrisao krvavi mac, te se ova grana ozele:nila i take je izrastao uvijek zeleni dub. Okolni stanovnici smatraju da j e liSee ovog hrasta otrovno za stoku, sto je besumnje pridenijelo da se hrast dosada sacuvao. Zboz raznih l"gendi koje kruze 0 ovorne hrastu, okolni stanovnici imaju posebno misljenje 0 njemu i cuvaju ga od svakog ostecenja.

gende

IV. NACIONALN1 Na zadnjoj Generalnoj sku;pstini Medunarodne Unii~ za zastituprirode i njenih izvora, koja je odrzana u junu 1956 g. u Ediniburgu, medu mnogobroinin) zokljuccima. ko;i su to'Il priliko"'1 (10neiieni, nalazi se i ovaj: »ImajuCi u vidu brzi porast eovjecanstva. koje se siri u regione planete, koii su dosada bili nenaseljeni, Generalna skupStina preporucuje osnivanje nacionalnih parkova i rezervata, gdje god postoje uslovi za to.« S obzirom da u nasoj Republic! nema dosada osnovanih nadonalnih pankova, potrebno je razmO'triti pitanie da Ii ima uslova za njihovo stvaranje. Odmah je potrebno naglasiti da izbor pojedinih podrucja za kreiranje nacionalnih parkova nije proizvoljan, te ovo pitanje nije prepuiiteno samo subjektivnim ocjenama prirodnjaka i ljubitelja prirode. Za osnivanje nacionalnih parkova 'postoji odreden kriterij koji pociva na medunarodno priznatim principima, prema kojima se odgovarajuca prirodna podrucja izlucuju, osnivaju i zasticuju kao nacionalni parkovi. Prema klasifikaciji Bourdelle-a, kOja je priznata i od Medunarodne Unije za zastitu prirode >>nacionalni parkovi spadaju u onu grupu

PARKOVI

prirodnih rezervata, koji pretstavljaju najcjelovitiji i jedan od najvisih oblika zast,ite prirode, te su zbog opcih interesa izuzeti o~ slo1)od~ih zahvata raOl niihovo'g naucnog, estetskog i edulcativnog znacenja i stavljeni pod nadzor v1asti radi potpunog ocuvanja (konzervacije) ili nak zastite.« S obzirom da je kod nus aktuelno osnivanje prvog nacionalnog parka 'll Kozari planini kod Prijedora, potrebno je razmotriti avo pilanje isa stanoviiita nasih zakona i medunarodnih principa. Nail Savezni zakon 0 &umama iz 1947 godine 'll 01. 7 donosi slijedeeu odredbu: "Sumski predjeJi narocitih prirorlnihljerpota, kao i oni istoriiskog ili naucnog z.'1acaja. mogu se zakonima proglasiti za naci(malne parkove. UredJbom ce se propiaati upravljanje nacionalnim parkovima.« Prema novom Zakonu 0 sumama NR BiH iz 1956 g .. nacionalni parkovi spadaju u sa posebnom namjenom, te se zaikonom mogu proglasiti za :uac;onalne parkove, Sumski predjeJi narocitih prirodn1h Ijepota kao i surn5ki predjeli od istoriskog iIi naucno'" znacaja, Osnivanje nacionalnog parka Kozar", i';a velikog znacenja za naSu zemlju i

rome

JZI

radi svoje prvorazredne istorisks vrijednosti; ova planina pretstavlja simbol otpora naseg naroda proliv zavojevaca i kao takva poznata ie sirorn nase zemlje. Postoje, dakle, preduslovi da se Koz.ara progl~s~ nacional~im parkom radi svog istonskog znacaja, U vezi toga postavic., se zadatak rek~trukdje najvafuijih objekata u Zivoj prirodi 1Z NOB-e- kao sto su stabovi bolnice stamparije i drug; objekti. Medutim, glavni CiIj osnivanja nacionalnoj- parka u Kozarj jeste u prvom redu da se na jednom dijelu zasliti i sacuva nrirodno stanje. U tome podrucju ziva i mr!va prlrod~ mora o~tati sacuvana, da se razvija po pr irod:,'m zakonirna bez Jjudskog uticaja. U ovorn dijelu nece s~ mod ;>iSta graditi, nece biti tr'ajnijeg boravka, OSIffi. u c1IJu proueavanja prirodo i upoznavanjo njenih znamenitosti. Ovdje ce Se zastititi eita~ biljni i zivolinjski svijet zajedno sa tlom kao cielina I prepustiti prirodnom razvoju. Veoma vazan cilj osnivanja parka u Kozari jeste, pruaanje moguCnosli sirokim narodnim rnasama da upoznajn prirodu i njene zakone eime ce steci razumijevanje za zaStitu prirode.' Kroz 10. ee se od:narati i uZivali u nenarusenoj Ijepoti prIrode naclOnalnog parka, sto je zapravo i svrha ovakv:ih objekata. Prema svom karakteru i svrsi. u Kozari se p:ruziti mogu6:nost za rekreaciju odnosno tuTI7.am. Na Mrakovici, koja je na nadmorskoj viJsini od 806 m, okruzena sumama, sa v,:""m~. ugodno,:, k!imom, biee omogueena izgradnla cltavog nIza turisti&ih objekata, koji ce 'Omogu6iti posjeeivanje, smjelltaj ;i razgledanje parka. Razumljivo je da ee ove objekte trebati uklopiti u prirodni ambijent okolne sume da bi se saeuvale prirodne karakteristike podruCja. Sa svojim interesantnim potocima, kao ilto su

3.500 ha, pa prema tome rnoze se proglasit] za nacionalni park. Kako je naprijed navedeno, u ovom dijelu .su veoma znacajne prirodne ljepoto i rijetkosti, narocito bogatstvo u izvorirna i vodama te prema tome i po ovim osobinama moze se ovo podruejs izluciti za nacionalni park. Ovo tim vise, kada se Kozara uporedi sa brojnim nacionalnim parkovima u inostranstvu, koji su vee priznati kao takvi od Medunarodne Unije za zastitu prirode; mnogi takvi parkovi u inostranstvu nernaju ni priolizno takve atribute prirodnih ljepota i rijetkosti, kao Kozara planina. svirn naprijed iznesenim propisirna, i uredbama, prolzlazi da je moguce Kozaru za nacionalni park na osnovu Zakona 0 sumama NRBiH iz 1956 g., te je potrebno preduzeti potrebne mjere da do osnivanja sto prije dode, Kako se u posljednje vrijeme broj stanovnika Sarajeva konstantno povecava, to se pojavljuju i potrebe za povecavanjem zelenih povrsina oko samoga grada. Ove potrebj, u zelenim povrsinama javljaju se iz higijensko-sanitarnih razloga, a isto taka iz estetskih, odgojnih rekreativnih i drugih razloga. Specijalno oko Sar,ajeva okolne planine, koje saclnjavaju pojedlne dijelove zelenog pojasa, imaju ogroman zn.aeaj za l'.ivot grada. ZahvaljujuCi planinama, u Sarajevu nema jaklh vjetrova. nikada nisu nesnosne -vrucine u Ijetno doba, uvijek ima dovoljno svjezine u gradu. Specijalno Trebevic planina sa svojim sumama, lnteresantnim ob!icima pojedlnih vrhova, prekrasnim vidicima utice vanredno povoljno na sve poojetioce, te S2 stv,ara veama prijatno raspoloZenje. U proiiloj godini pokreIlJulo je Turisticko drustv,o ;z Sarajeva akciju, da hi Se U najskorije vrijeme izgradila elektriena uspinjaea od Sarajevado Trebevica, LS ci1jem da Se \SV1m 'graaanima omoguCi posjet pJanine u slobodno vrijeme. TQm prilikom pojavila su se pitanja, kalko bi trebalo urediti ovu planinu, kakav status dati Trebevi6u s obzirom na njegove odlike i karakteristike kao i na svrhu kojoj ce sluziti. Dosada je bilo mnogo pTijedloga 0 njegovom uredenju, pa se nameee potreba da se razmotri pitanje, organizacije specija1no sa stanoviSta zaiitite pTirode. Prema Medunarodnoj nomenklaturi, Tr0bev\6 bi do.sao u grupu parkova prirode {prirodni rezervati), koji se izuzimaj u ad gospodarske djelatnosti kao cje!ina S obzirom na njihovu nanc'niU vrijednost, -ali imaju i vanredno atraktivno znacenje za rposjetioce. S obzirom na znaeaj Trebevica kao izletiSta Sarajeva, najbolje bi odgovarao naziv »javni park prirocte« ocinosno "park pTirode za odmor«. To bi bilo podrucje sa izmijenjenim prirocinim uvjetima razvica, koje ima vanredno znacenje s ohzirom na njegovu estetsku i· zdravstvenu vrijednost, te 6e s1uziti kao teren dodira eovjeka (pogotovo radnog covjeka) sa prirodom u syrhu njegovog dusevno!; Prema zakonima proglasiti

c~

M!ieeanica, Mostanica, Crna Rijeka, Kozaracka Ri)eka, naraeito Bije!e Vade sa impresivnim k1isurama, mnogobrojnim izvorima ikao sto Su napr. Studenac, Omerovac i dr., bujnim sumama lPlanh_lskim livadama i pasnjacima i mnogim d;"gim pr}ro~ z,:amenitostima i ljepotama, Kozara je od uVIJek pnvlacila pafuju :planinara. turista nauCnih. radnika, umjetnika i ostalih Ljubilelja' prirode. Botrebno je naraeito naglasiti da u sumsikogos~oda.~sk~m smislu, Kozara spada u nasa najznacaJnIJa 1 na]Illteresantnija podrucja. U izdvojenom dijelu Kozare za nacionalni park, najvece prostra'_lStvo zapremaju sume bukve i jele (Fagetum ablctetosum), koje su mjestimicno izmijesane sa gorskim javorom i jasenom (Acereto _ Fraxinetum). Islo tako su znatne primjese smree (Picea excelsa) sa jelom i bukvom.Medutim, sto je veoma znacajno, to je da su nase najveee sastojine lipe (Tilia parvifolia) u smjesi sa naprijed navedenim vrstama u Kozari planini. Prema medunarodnim propisima za nacionalne parkove, postavlja se us!ov za proglasenje nacionalnog parka, minimalna povriiina od 3.000 ha. U Kozari planini predvida se izdvajanje povrSine od

'i tjelesnog odmora. Jasno proizlazi da bi Trebevic ubuduce postao rekreativni centar za Sarajevo. Bilo je ranije prijedJoga da se Trebevic proglasi za nacionalni park iii sam iii zajedno sa Jahorinom. Medutim, kako smo naprijed naveli, na Trebevicu [lema objekata koji bi po svojim prirodnim ljepotama i r'ijetkostima, kao i ostalim osobinama, zasluzili da Trebevic bude proglasen za nacionalnl park. Ali s druge strane ova nasa planina ima svojih vanrednih osobina. S najviSe kote 'I'rebevica {1.629 m) vide se unaokolo planine: Zvijezda, Ozren, Romanija, Jaharina, Bjelasnica i Treskavica, a jos dalje Prenj, Bitovnja, Vranica, Zec i Vlasic. Mnogi njegovi izvori kao sto su Dobra Voda, Sank Bunar, Studenac pod Bijelim Stijenama i drugi cine ovu planinu JOS interesantnijorn i privlaenljom. Glavne vrste drveca su jela (Abies pectinataj smrca (Picea excelsa), bukva (Fagus silvatica), topola (Populus alba), breza (Betula verucosa) i Iijeska (Corylus avellana). V.jestaCki unesene vrste su crni bor (Pinus nigra), bdjeli !bor (Pinus silvestrls), aris (Larix aeuropea) i Pancic omorika. Sastav flore je veoma interesantan i lPostavlja se potreba izdvajanja izvjesnih botaniekih zona, gdje bi se specijalno zaStiiili izvjesni tipovi samonikle vegetacije iIi biljne vrste kojima prijeti opasnost nestanka. Islo tako Ibice potrebno zastititi jed'!1U rijetku vrstu voluharica (Dolomys Marakovici) koja se nalazi samo na Trebevicu i Bjelasnici.; Ova vrsta jos nije dovoljno proucena i prijeti joj apasnost nestanka, te je stavljena pod 'Zastitu drzave kao prirodna rijetkost. Kao sto se vidi Trebevic ima znaeaj za Sar.ajevo kao sto ga ima Avala 'Za Beograd. U tom smislu biee potrebno provoditi na Trebevieu posebne zaStitne mjere, spedj alno morace se zabraniti sjeCa sume i i!>paiia stoke. Naroeitu pazn}u treba posveUti :izgradnji staza i puteva u sum!, a narocito u blizini buducih turistiOkih objekata; naroCito je polrebno izgraditi staze, koje co omoguCiti pristu.p pojedlnim znaeajnim prirodnim objektima i koje ce povezitti interesanlna mjesta. 1sto tako bice rpotrebno izgraditi posebne vidikovce, kao napr. sa plato a ni"" Iplaninarskog doma na Celini, odakle je vanredan pogled na kliJSure Miljacke. na Sastavke PaljanS'ke i Mokraniske MiJ.jacke i druge priroc1ne interesantnosti. Veoma varna pitanja uzurpacija i zamjena privatnog zemljiiita, moraee se rijesiti u na.iskorije vriieme. Odredbe u pogledu sankci;a protiv prekrsitelja za razna ostecenja u parku, bice potrebno propisati pravilnikom. te ee se provodenje zastitnih mjera strogo kontrolisati u interesu samega parka. Cinjenica je da u posljednje doba mnegi obJici bil.inog i zivotinjskog svijeta postaju sve rjedi ili c'ak i da iseezavaju na nasim podruejima. I kod nas su prasumska podrucja sve rjeda, pa ee nasi prasumski r~zervati im.ati veliiki ~nacaj 'Za razna

Istrazivanja, a isto tako pr'ivuci ce veliki broj posjetilaca kao nasi najatraktivniji objekti u zivaj prirodi; U ovim rezervatirna moci cemo pIrUziti sigurno sklonisto rijetkim biljkama i Zivatinjama, kojima narocito prijeti opasnost od unistenja i nestajanja. Specijalnc ce rezervati vanredno postuziti kao objekti za studij sumarsks nauke, botanike i biljne geografije. Bice potrebno da se prirodno bogatstvo, koje se sada nalazi na ovim objektima, sto bolje prouci, zatim da se evidentira i da se eventualno iskoriscavanje pojedinih Iprirodnih bogastava vrsi samo ukoliko to budu zahtijevale iznimne sanitarne rnjere, koje ce se morati provoditi strogo u granicama zakona za zastitu. Zato se postavlja potreba da se sto prije donese opel, savezni zakon 0 zastit! [>Tirade za nasu zemlju, koji ce regulisati eitavu materiju zastite prirode) a specij alno materiju izdvajanj a, osnivanja i uredenj a rezervata, odnosno nacionalnih parkova. Rijetko drvecs ima veliki znaeaj za razna naucna istraaivanja biljnih vrsta u specijalnirn podruejima pod specijalnim ekoloSkimusJovima, pa ee veoma vaina 'Zadaca zastite prirode biti u nustojanju da Be ova stabla ilto je moguce duze saeuvaju od prapadanja i nestanka. Na podrucju Bosne i Hercegovine jos je velik; broj objekata prirodnih rijetkosti, koji nisu evidentirani ni prouceni, pa prema tome nisu dosada ni poduzete posebne mjere zastite. Za s.aeuvanje ovih mnogobrojnih objekata bice potrebno narocito putem rpropagande i agitacije djelovati medu omladinom kao i medu planlnarima, izvicinicima i Ijubiteljima prirode, da bi isti ove nase objekte 1.JiPOznali i prema tome u L>Vakodoba pruzi!i im potrebnu zastitu.

1 Krka

i

LITERATURA problemi njezine zastite,

Konzervatorski

zaV~D~RI!rv~~~~~t~al:;::~~eg5:~jednice Jugoslavije, Zagreb, 1950. 3 Dr. ing. Pavle Fukarek i mg. Viktor Rzehak: Neka razmatranja 0 zastiti prirode i prirodnih rijetkosti u Bosni i Hercegovini, Na,se star:irne, Sarajevo, 1955. 4 lng. Bra..'1koDzepina: rzvje.haj 0 putu u Pljesivicu iz 1955 g. 5 Hilda Riter-Studnicka: Dolomitna flora u Vrtaljici kod Konjica. Nase starine, Sarajevo, 1956. 6 lng. B. Korica: Prilog poznavanju flare Velezi (Hercegovina). Godisnjak Bioloskog instituta u Sarajevu. 1950. 7 Prof. dr. 1. Horvat: Obrazlozenje prijedloga za proglasenje Ri'snaka narodnim parkom. Gla.s..'"1ik Bioloske sekcije, Zagreb, 1953. 8 Zakon 0 sumama NR B i H, Sarajevo, 1956. 9 Sonja Pavletic i ing. Stjepan Bertovic: Materijal 10 ling. Borde T. Panic: Ava!a kao nacionalni park ili kao narodno izletiSte? Sumar.stvo br. 8, 9, Beograd, 1956. 11 Ing. Jovo PopoviC: Kroz planine Bosne i HercegO!)ine, Sarajevo, 1935. 12 Dr. Mr. GligiC: Iz!)je§taj 0 !)oluharici (Dolomys Mar(tkOvici) Naiie starina, Sarajevo, 1956.

o

nacionalnim

parkovima,

Zagreb,

1954.

J22

123

RESUME

SMAIL TIHIC

Aujourd'hui dans tout le monde Ie problerne de Ia protection de la nature est bien esttme. L'auteur traite dans cet article Ies premiers traveaux de la protection de la nature en Bosnie et Herzegovtne. Puisque la Republique populaire de Bosnie et Herzegovime renferme un grand nombre de curiosites naturelles il est difficile de les evidenter, ou encore plus, les etudier- tous et de defmtr les moyens de leurs protections. C'est pour cela que les traveaux sur la protection de la nature en Bosnie et Herzegovine s'executent avec une grande intensite. Ensuite I'auteur expose les donnees tres abondantes sur plusieurs rarites naturelles incomnues jusqu'aux jours. Tout d'abord ce sont les objets de la protection hidrologique sur Ia riviere de J'an], les cascades au dessous de Bukva et au dessous de Sokolina, qui soot d'une beaute eclatante, cornpletement proteges de cheque ancienne entreprise nuisible. La source de Ia rtvtere de Janj represente une rarite speciale, puisque sur la rneme place de la source sa verse une seconde petite riviere nommee Vaganac, qui, avec defiles et ses rives represente une ratite naturelle. source de Pliva est aussi tres interessante, elle a deux branches, plusteurs chutes pitoresques et quelques petits cascades. Dans cet endroit ce trouvent deux petits lacs: Ie lac de Dragamic et Ie lac Olicko. Ce dermier est surtout interessant par ses oiseaux marecageux, dont les principales sont:les canards sauvages, les oies sauvages, les bergeronettes et plusieurs herons. Ensui te sont cttees les donnees sur deux chutes d'eau sur la rtviere d'Ugar pres de Plackovac, une chute de Blihi pres de Sanski Most. une chute de Paljenska Miljacka et les cascades sur Ia riviere de Jaglernca pres de Novi Travnik. Plusieurs sources soot aussi des rarites maturelles bien 'irrrportantes. Ce SOII1t par exemple: la source de la rrviere de Zuca, dans une reserve de la for€t vierge Zica-Ribnicu, la source de la riviere de Klokoti pres de Bihae, les sources de Perucae et de Mlinistak pres de Jablanica, ensuite les puits greques et romains ct la source de Tucevac pres de' Trebinje. La Republique populaire de Bosnie et Herzegovine est riche de territoire de travertin relativement gardes d'entreprises anciennes. L'auteur enumere ces territoires s'Ur la riviere de Janj, de Paljanska Miljacka, oosuite aux environs de Zenica, a Gracaoica, Jeli!l1a, Babisnjica et Vrselje. L'auteur a cite aussi des passages tres importalI1ts a rose de leurs attractiorns touristiques et scientifiques, Ce sont: Ujca pres de Kladanj, dont la hauteur sm"passe 150m, avec deux grottes encore inexaminees, Ie passage de Cude, pres d'OIovo, dant la longueur est 100m. et 1a hauteur surpasse 200m" et Ie pasage de Janj pres de Janj.

Les cavernes sont encore tres peu evidentees et examinees en Bosnie et Herzegovine. L'auteur detaille quelques unes, [usqu'aujourd'hui encore mconues. Ce soot: Vfhnske pecine pres de Sebesic, qui est bien riche par ses stgues, la caverne a Brateljevici, pres de Kladanj, la caver-ne de Tito pres de Kladamj. Dkur-icina caverne pres de Srednje, la caverne de Dohre Vode pres de Glavlcine, Rakovac, Zebnjak et quelques autres cavernes a Trebinje pres du village Gomje CiOVD, Ies cavernes de Bihovo et Narancica setrouvent dans un terrain calcaire imtraitable, et Ia caverne Gavjestica pres de Banja Stijena. A I'endroit calcaire se trouvent plusieurs precipices (jame) inexaminees [usqu'aux jours: Velika 'I'egara, Mala Tegara, Mahmutova jama et Pejov Do, qui renferment certaimement des souterrains inconnus, Un tres mteressant fenomen represente »Sarnar«: la rtvlere de Bistrtca en courrant passe uri centaine de metres SOllS un mont et sorte de mouveau au dela de ce moot. L'auteur presents Ies moyens de la protection plus graves, qu'Il faudratt executer pour conserver ces rarites maturelles. Les reserves des forets vierges soot extraiteesen Bosnie. L'auteur presente Ies donnees sur Ie reserve de Zuca-Ribnica, qui est deja extraite et pour les reserves qui Ie seront bient6t. Ce soot: Pljesivica, un terrrtoire d'If (Taxus baccata L.), les reserves botaniques a Vrbaljica pres de Konjic et la fougere (Andriantum capillus veneris) qui pousse pres de termes aux environs de Bania Luka. L'auteur dorme la Hste des arbres rares, qui sont places SOllS 1a protection d'Etat. Ce sont: I'areliener (Coryllus avellana L.), Ie micocoulier (Celtis australis L.), Ie noisetier (Coryllus columa L.), Ie chene hongrois (Quercus hungartcus), le chene macedonien (Quercus rnacedonica). Le problerne de la fondation de pares nationaux est bien aetuel en Bomie. II faudrait tout d'abord former Ie . pare national de Kozara, pres de Prijedor, et de Trebevic pres de Sarajevo, J....'auteur presente la cose de la fondatioo de ces parcs, les dOllllIleesur leurs s richesses de rarites naturelles et 1es moyens qu :i1 faudrait executer pour les ccmserver et arrrunger. Pour pouvoir resoudre tous les problemes de la protection de Ia nature, I'auteur propose les moyens les plusmecessaires, II faudrait tout d'abord et Ie plus vite possible 'Creer Ie loie de Ia protection de la nature, qui enferrne tous les problemes de la protection de la nature. Dans les traveaux futures on attend une aide de la Societe Speleologique de Bosnie et Herzegovine, de la Societe des Amis de la Nature, aussi que de toutes les autres organisations qui s'interessent de la nature.
f

JEDNA BAROKNA
UNE PEINTURE

SLIKA U DOCU KOD TRAVNIKA
BAROQUE A DOLAC PRES TRA VNIK

Obzirom na ograrucen broj slika latinske ikonografije Iz vrernena Renesanse- i Baroka u nasoj Republici, jedna barokna slika u Zupnom ur-ed u u Gornjem Doeu kod Travnika evidentirana je i stavljena pod zastitu. U vezi toga donosimo kratke orijentaeione podatke 0 objektu. Slika [e uljano platno (duzina 58, visina 71 em) s polufigurom sv. Petra, uramljeno u starinski, luksuzno izradeni i pozlaceni okvir. Dosla je u posjed Zupnog ureda u drugoj polovici proslog vijeka, kako to pokazuje natpis na njenoj poledini: »Darovao erkvi 'I'ravnickoj Ivan Kukuljevie Sakcinski G. 1859.« U prilog ove datacije govori i jedan dokumenat iz Kukuljevicevog arhiva u Varazdinu. Nairne, u prepisci izmedu biskupa fra Marijana Sunji&a i Ivana Kukuljevica Sakcinskog postoji jedno pismo, registrirano pod brojem 707, u kojem su sacuvani podaci 0 ovoj slici koju je poslao Kukuljevic fra Anti, ondasnjern travniekom zupniku. Sunjit je datirao pismo sa 14. VI. 1860 godine, a uputio ga je iz Brestovskog. Stavak koji se odnosi na sliku glasi: »Ja Vas mogu uvjerit: da je fra Anto Parok Travnicki joil zirnus primio priko Sarajeva poslanu od Vas odoru misnu rukom svietle Banice vezenu zajednu s ikonom sv. Petra, i jur je u Novinam od toga zahvalna uspomena ucinjena; pak ne:zn.am, kako Vam nije stigla zahvalnica osobitu od srpomenutog Paroka ...
{(l

prema carskom fermanu iz 1853 godine (prevod termana vjerovatno Je sacinio O. Anto 'I'uzlancic"). Eto, to je one sto znamo 0 nacinu na koji je slika dosla kod svog sadasnjeg vlasnika. Kako je, medutim, Kukuljevic dosao do sl ike, gdje je on nju nabavio, od koga i pod kakvim okolnostima, ne znamo i nemarno podataka, zbog cega cemo porijeklo i dataciju slike pokusati da odredimo, kao i u ostalim slicnim slucaievima kada mernamo dovoljno dokumentacionog materijala, na osnovu Iikovne analize, odnosno na temelju proucavanja slikarskih elemenata. Sv. Petar iz Doca pokazuje polufiguru starca u sjedecern stavu, sUkanog na neutralnoj pozadini. Zamisljen, oslonjen na saku Iijeve ruke, u laktu spustene na sto, starac zuri u jednom pravcu. Desnu ruku do lakta polozio je na sto, drzeei izmedu prsta ervenu vrpeu za koju je zavezan veIiki kljuc, njegov svetacki atribut. Odjeca je jednostavna, svijetlo-smedi ogrtac, ispod koga se vidi plava kosulja dugih rukava. U skladu sa svojim naturalistickim shvatanjem, umjetnik je do krajnosti naglasio duboke bore na celu, izborano lice ispod ociju, a tako i nabrekle zile desne sake. Karaktsristicna je usto jaca upotreba crvenila na ivicama spustenih podocnj aka i ocnih kapaka, a posebno na vrsku kratkog nosa. Dobrocudan starae je prikazan u relativno mirnoj dusevnoj i tjelesnoj situaeiji koja ne pokazuje znakove produhovljenja, pa sve djeluje jednostavno i priprosto. Osjeca se izvjesna naivna sentimentalnost sveca, neka meka i sentimentalna istina. U osnovi je to ipak jedn.a obicna svetacka slika koja je na svoj nacin mogla da odgovori svom zadatku, tj. da udovolji religioznosti vjernika iz redova obicnih Ijudi. Slika pokazuje tendence baroka, po sadriaju i formi. Pored nesumnjivo plasticnih kvaliteta, (obje sake, nos, celo sa tjemenom) uocljiva je barokna slikovitost djeJa, i umjetniku je posle za rukom da ostvari jedinstvo oblika i prostora. Svjetlo pada odozgo, oiliJro rasvjetljujuc;glavu etarca, ruke i tkaninu kosulje na prsima i rukavima. Ovakve

Iz izlozenog je jasno da je zaista Ivan Kukuljevic Sakcinski pokloillio sliku BV. Petra travnickoj erkvi2, odakle je ona prenesena u Gornji Dalac, :gdje je nekako has u to vrijeme prosiren a danaSnja erkva i dovrsen njen sada:Snji izgled, a

Ovaj podatak dobio sam od dr. Rastka Drljica. Poznato je da je Kukuljevic 1857 g. dolazio u Bosnu. Pri dolasku o-bisaDje sljedeea mjesta: Bo:sanska GradiSka--~ Banja LU:ka -,- S1tnica - Varcar Vakuf - Jajce Travnik. Iz Travnika je obiSao samostan u Gu.coj Gori. Na povratku ide linijorn: Travnik _ Vitovlje Ugar - Skender Vakuf - B. Luka - B. Gradi~ka.
i 2

125

DOKO MAZALIC I NADA MILETIC

RAD NA CISCENJU JEDNE IKONE U CRKVI SV. KLIMENTA U MOSTACIMA
LE NETTOIMENT D'UNE leONE A L'EGUSE A MOSTACI DE ST CLEMENS

SV.

Fotosnimak uljene slike. Petal' u Docu kod Travnika

elemente i tretman nalazimo kod velikog broja slika nastalih u Italiji i izvan njenih granica (u Francuskoj, Nizozemskoj, Spaniji) u prvim decenijama XVII vijeka. To je onaj veliki razmah i kretanje koje je nastalo pojavom Caravaggia (MichelangeloMerisi da Caravaggio 1573-1609) na historiskoj pozornici, tj. pocetkom epohe baroka kao urnjetnickog razdoblja ill, taenije, u ranorn periodu ovog kulturno-istorijskog razdoblja. Neko iz redova Garavaggiovih sljedbenika, prvog ili drugog kruga, pa i kasnije, mogao je naslikati i sv, Petra, koji je, kako smo naglasili, dosao u posjed jedne bosanske crkve putem poklona. Iako po svojim likovnim kvalitetima sv. Petar pokazuje kvaJitet drugo ili trecerazrednog umjet-

nickog djela, slika pretstavlja raritet u nasirn prilikama, i zbog toga je Zavod za zastitu spomenika kulture NR BiH poklonio joj duznu paznju i stavio je pod zastitu drzave, Slika je pohranjena ria sigurnom mjestu i dobro je cuvana, cak i vrlo dobro sacuvana u relaciji na stanje u kome se nalazi veci dio starih slika po slienim mstitucijama u nasoj Republici. Tako je cvrsto i gusto platno ostalo neosteeeno, tanka gipsana podloga takoder, dok je pigment ispucao u sitnim krakelurama. Izuzetno, pri dnu slike, po cijeloj duzini, pigment je, usljed natezanja platna na okvir, a tako i prenosenjem slike (dodirom, udarom) opao u sirini od pola centimetra.

RESUME St. Pierre, la peinture a l'huile de la proven8Jl1ce italienne, au commencement du XVIIeme sieele est en possessiOtll de la paroise d'eglise catholique a Dolac pres de Tramik. eel oeuvre appartient a la tradition de la tenebreuse -peinture d'ecole de Carravaggio.

Zemljaski zavod za zastitu spomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR BiH radio je ove godine na konzervaciji fresaka ne samo u crkvi Lornnici kod Vlasenice, gdje se samo CiScenje privodi kraju, nego i u Hercegovini, u erkvi sv. Klimenta u Mostacirna kod Trebinja i u manastiru Dobricevu, upotpunivsi svoje ekipe vanjskim saradnicirna. Rad na konzervacijifresaka u Dobricevu i BV. Klimentu izvodi se istodobno zbog toga, jer su oba mesta na relativno bliskom otstojanju, a ugrozenost zidnih slikarija skoro je istovetna gotovo skamenjen sedreni nanos koji je kisnica snela kroz raspukle svodove i stalozila ga po skoro celoj unutrasnjosti crkve. Istice Be rad u Dobricevu, naroeito stoga sto ce podizanjem gigantske hidrocentrale na Trebisnici citav manastir potonuti u buduce jezero, To je, zasada, kljlUCni objekat rada na konzervaciji, a razlikujs se utoliko od konzervacije u crkvi sv. Klimenta i Lomnici, sto ce se odabrane freske nakon preventivnog Ciscenja skidati sa zidova, a konzervacija ce se na njima naknadno izvrSiti. U sv. Klimentu, medutim, izvrsice se samo CiScenje onih fresaka koje su takoder relativno dobro ocuvane, tj. onih fresaka eija je i podloga i boja u dobrorn stanju. Ima, naime, slucajeva, a to je gotovo na svim slikarijama, daje dugogodisnjim kvasenjem pedrovan sam ternelj slikarije, jer je kisnica eureci niza zidove nasla moguenosti da se i pod njega podvuce, a s druge strane prokvasen je mestimicno slikarski sloj boje u toj meri, cia se iIi odljuskao ili stojl pred odljuskavanjem. U crkvi sv. KIimenta, osirn Ciscenja fresa..'ka, ekipa je imala zadatak da se pozabavi i CiScenjern jedne umetniCke slike od velike vred.nosti koja se nekim eudom saeuvala u doom dobrom stanju u ovoj maloj crkvi. Prethodnim ispitivanjem te slike, koja pretstavlja Bogorodicu sa svecima, cest motiv ranih renesansnih slikara, ustanovilo Be da su na njoj radiJa dva majstora. Jedan koji je ra-

dio original u duhu Jatinske ikonografije, verovatno oko polovino XV v., i drugi, slikar grCkoga porekla, koji je, verovatno po narudzbi prepravio ovu sliku i prilagodio je pravoslavnoj ikonografiji. Kako je, po obicaju grckih slikara,hteo da latinske signature ispisane belom bojom zam€ni gl'i"kim u crvenoj boji, morae je pozadinu figura na originalu koja je bila crvena prernazati smedorn bojom. Zatim je prlkratio dugaeke, gotske prste ruku i nogu na fig:uri sv. Jovana, dodao obligatne cuperk» na njegovoj kosi, izmenio latinski tekst na njegovorn sviiku, prebojivsfga belorn bojorn, u groki i prernazao crvenom bojom dva medaljona u srednjem polju bez ikakve potrebe. Prema tome, prernazi grckog slikara nisu mnogobrojni, figure tim premazivanjem nisu skoro uopste tangirane (osim sv. Jovana), ali su original dosta nagrdivali, Zbog toga je odluceno da se premazi grckog slikara uklone, posto je probama ustanovljeno da se oni dosta lako skidaju (za dokumentaciju snimljena je ne samo cela slika sa prepravkama, nego i detalji). Kako je lak originala Ispucao na mnogo mesta i okrastao se, a ponegdje i oslepio usled uticaja vlage, koja je redovna pojava u ovoj crkvi, narocito u kisne dane, odluceno je da se i on skirie, jer su probe pokazale da se istim preparatom koji je ekipa imala na raspolaganju i on lako skida, bez stete po sliku. Izuzimaju semesta gdje je usled crvotocine i say lak ibio izbusen, a d.rvena podloga pod njim vrlo omeksala. Lak nije ravnomerno nanosen na sliiku, te je negdje bio tako zadebljan, da se na tim mestima nije ni mogao skidati bez stete po okolni prootor; na tim mestima je delimieno i ostavljen. Najpre su otklonjenipremazi grCkog slikara na figuri sv. Jovana, gde se ubrzo pokazao latinski natpis kraj njegove glave, weden lepim dekorativnim pismom - S. IOANES, a uskoro i njegova ceJa- figura, Cisto gotii"kog tipa. Tom prilikom je ustanovljeno da je slikar arigillala upo-

126

127

trebljavao jeftine boje, dosta grubo mljevene i da su tste mestimicno, pre nego sto ih je greki majstor premazao, bile nagrizene Hi rani jim 0scemjem istrugane, tako da se na jednoj plohi pokazuju u dva rona. To se narocito zapaza na plavoj boji. Pozadina je crvena, a oko nogu zaostali su tragovi jake erne konture. Figura sv. Petra ostala je uglavnom ista. Drugi slikar je premazao slabim okerom draperiju, naroeito levu stranu figure i latinski natpis S. PETRUS, izveden belom bojom, zamenio grekom signaturom u crvenoj boji. Uzduz desne ivice i u desnom uglu ikona je ostecena, zahvatajuci levu stranu figure sv, Petra. Bogorodici sa malim Isusom, kao glavnom delu slike, posvetio je majstor originala najvise brige, a gri\k:i slikar; kao sto je vee receno, nije unosio mnogo promena. I na ovoj slici on je premazao u prvom redu natpis originala, takoder izveden u beloj boji, da hi uneo svoj natpis u ervenoj boji. Nije moguce utvrditi da li je grck; slikar premazao eelu pozadinu ervenom bojom, Hi je svoj ton, kojim je premazao gornji deo pozadine, prilagodio boji originala i stopio s njom. Cak i posle skidanja laka, koji je nanet vrlo gustim pctezirna, ne mozs se reci sta pozadina po svom obliku zapravo pretstavlja (oblak Hi nesto slicno). U desnom donjem uglu ovog polja, na starom laku nalazio se ispisan crnom :bojom ostatak grekog natpisa od koga se moglo proCitati u prvom redu a Il.I drugom EPA ... Pri skidanju laka sJova se nisu mogla oCuvati. I na figuri Bogorodice ima tTagova jake CI1lle konture. Slikar originala, zaeudo, nosi u sebi jos elememata vizantiske ikonografije kao i elemente gotiCkog slikarstva, uz renesansne primese.

rE

Za izvodenje ove slike majstor je upotrebio dosta j eftine i gru bo ribaneboj e, kako j e vee receno, a od boljih boja jedino crveni cinober nesto zagasitog tona, belu boju, verovatno biancho di san Giovanni, zuti oker, svetli i tamni, crveni oker, caput mortuum (Morellensalz), verde terra, veronese, emu i zlatnu (naribani Iistici ili musivno zlato). Oreole svetitelja izveo je zlatnim Iisticirna i okruzio jakom konturom erne boje. Boje su tempera. Nije se moglo ustanoviti kojim je lakom premazao sliku nakon zavrsetka, ali. je Iako moguce da je to bila rnastiksova ill damarova smola rastopljena u terpentinu koji je bio prezasicen. Crvena boja u pozadini figure nade se kod ranijih mletackih i dalmatiruikih slikara: Na jednom ostecenom triptihu u franj. samostanu u Kraju na ostrvu Pasmanu kod Zadra, osim crvene pozadine, vide se i tragovi crnih kontura na figurama i oreolima kao i na naso] slici. Materijal koji je upotrebljen za skidanje premaza gri'kog slikara i starog laka na originalu sastojao se od mesavine parafina, cistog benzola, acetona i alkohola u razmeri 1: 1 : 1 : 1. Izgleda da je greki alikar svoje retuSe izvea uljanom bejom, jer se ova brzo rastvarala pod dejstvom gornjeg preparata, dok je s lakom islo nesto teze, a ponegde, gde je sloj bio deblji, ostao je lak i nerastvoren. Ta su mesta rastanjivana 80 postotnirn alkoholom, l'azvlaceCi otopljeni lak i nil susedne delove slike tako da je iskoriscen ponovo kao regenerisan, na veeem delu alike. Ostalo je joii da se citava slika prevuee novim lakom i da se izvrsi konzervacija daske. U toku rad.a na gornjoj slid upotrebljavan je terpontin za paralisanje djelovanja spomenutog preparata.

IZVJESTAJ

0 RADU ZAVODA U 1956. GODINI
vod je vodio inicijativu, a na tom poslu, U prvom slucaju, imao je znacajnu pornoc pol.itickfh i drustvenfh organizacja te drzavnih sluzbenika, dok ie kod popisa knjiga i na arhitektcm.sko-konzervatorskim poslovirna angazovao na suradnju strucnjaka Jugoslavenske akademije zmanosti i umjetnosti, odnosmo arhitekte s fakulteta i drugih maucnih insfituc'ija u zemlji.

Tokom 1S56 godine rad Zavoda odvijao se ma temelju godisnjeg plana (kasnije razdijeljenog po mjesecirna) za svaki sektor rada. U odnosu na 1955 godinu djelatnost Zavoda karakterise veca 'aktivnost ma podrucju zastite spomenika iz vremena Narodno-oslobodtlackog rata i zastite kil1jiskog materijala kao i intenztvmiji rad i potpumija dokumentaciOJla sredenost u djelovanju Arhitektonsko-konzervatorskog sektora. Za-

OPSTI Obzirom na karakter- ustanove, kofa je u vecem dijelu angazovana ma poslovirna upravne pr-irode, Zavod je u protekloj godfm, osim redovrnf poslova admmtstracije poklomo dosta vremena rjesavanju r'azmfh spot-nih problema na podrucju zastite spomenika (pravo vlasnistva, poreska pitanja, skidanje zastite s objekata i sl.) i drugih poslova pravne prirode. Sadasnja situacija u pogledu strucnog kadra mije zadovoljavajuea i Zavodu je potrebno obezbijediti bar trL nova radtna mjesta u slijedecoj godini. Najaktuelnije je, zasada, pitanje postavljanja arhitekta, pravnika i restauratora. lnaec, U oooosu na 1955 godi!l1u nije bUo 2Jnatnijih personalll1ih promjena i brojno stamje osoblja se tek neznatno izmijenilo, Zavod je dobio dva nova sluzbenika za dva radna mjestakoja su ranije odobrel!1a. I. VI. do'ao je referent (biolog) za zastitu prirode, a 1. VII. historicar umjetnosti O1amjesto rukovodioca otsjeka za evidenciju i statistiku. S druge stral!1e, uslijed odlaska arhitekta, Zavod je uposlio jednog gradevilTlskog tehnicara. Ovakvo rjesenje nije potpuno, ono je sarno privremeno i nuzno. Ostalo kretanje sluzbenika nije utjecalo nn izmjemu brojnog stanja Zavoda U odm.osu na pokaz31no stanje u godisnjem izvjestaju Zavoda za 1955 godinu, Opseg djelannosti Zavoda uslovljen je materijalnim mogu6nostima, budzetskirn i investicicmim sredstvirna kOja su mu stavljema na raspolaganje. U 1956 godini Zavod je od odobremog budzeta utrosio 5,408.513 dinara

POSLOVI za HOne rashode: 2,522.786.- din. za operativne rashode, za funkcionalne sumu ad 8,302,792.- dim. U svemu dakle u 1956 godini Zavod je od odobrenog budzeta utrosio 16,234.091 din. Izvrsno vijece NR BiH otvortlo j12 vamredne kredite za Investicije u 1956 godini u iznosu od 20,000.000 dmara, koja je suma .raspodiieljenn za opravku slijedecih objekata: Mostar - Stari most Mogorjelo kod CapljiU1c Sarajevo - Kozja cuprija Sarajevo - Hadzi-Silnanova tckija Sarajevo - Moriea han Ostrt>zac kod Bihaca Ba01ja Luka - Ferhadija dzamija
lIla

9.880.000,600.000.2,103.000,1,085,000,720.000,5,000.000,612,000,- din

Jedna ad karakteristika u radu Zavada je i naein koji se rjesavaju znacaj!nija pitanja organizacionog, personallTlog i strucnog karaktera. Svaki va:l.<niji problem rjesava se na sjednicama strucmog kalegijuma Zavoda, eime se postize veea objektivnost, te potpunija preglednost i strucnost Tjesavunja. U prosloj godilrli nije specijalno zasticen niti jedan spomenik kulture, pokretni Hi nepokretni, lako je za !!1iz objekata pril{upljen materijal potreban za zastkavanje spomenika. Medutim, lJ1a sektoru prirodnih rijetkosti pod zastitu 'Su stavljena 43 objekta.

RESUME ZASTITA ARHITEKTONSKIH SPOMENIKA

L'article traite les moyens de la conservation d'une icone du XVeme siecle, de la prov6l1a1fJce de Dubrovl!1ik, dont on devait lever 1e laque, la suie et la poussiere, et ensuite le commencement de la conservation des fresques du XVII erne siecle dans la petite eglise

de St. Clemens a Mostaei. Le travail, grasse a un grand de-gilt des fresques, fut execute par les moyens mecaoiques, c~est a. dire par la rabotage de la salipre et de la couche de sedI'e avec les petits couteaux en aeier.

U 1958 godini Zavod je planirao veCi broj konzervatorsko-restauratorskih zahvata na spornenicima arhitekture. Taj plan izvrsen je sarno djelomicno usljed pomanjkrunja materija1m.ih sredstava i :strucnQg kadra, Prema ranijem stavu Izvrsnog vijeea NR BiB sredstva su vecim dijelom trebali osigurati narodni odbori za spomanike na svome teritoriju. Ali za ovakve potrebe lI1ije bilo dovoUno razumijevall1ja od strane narodll1ih odbora pa smo U1amnogim mjestima bili liSeni mogucnosti i za nuzne, a plrunirane irntervencije ll1a spomenicima. S druge strane, H1a nekim objektima izvrseni su konzervatorski zahvati iako oni !nisll bili planirani, jer se tokom godiU1eukazala takva potreba. Zavod je u tim slucajevima davao i strucnu i rnaterijal!flu pomoc

za spas !Tlajugrozenijih objekata. D poslovima ovog sektora ucestvovala Stl tri sluzbenika: jedan arhitekt j dva gradevill1ska tehnicara, uz pbvrememo angawvanje vanjskih saradmika. Ovaj broj sluzbenika u ovom sektorn nije dovoljan pa se osjeca potr-eba uposlenja jOs jed,nog arhitekta. Pregled radova sa problematikom koja se pojavljivala tokom godine u vezi s restauracijom i konzcrvacijom pojedinih spomenika dajemo po mjestima:
BANJA LUKA. Najakutniji problem kojeg je trebalo rijesiti U ovom gradu je trijem Ferhadije dzamije ciji Sil karneni stupovi popucali i svaki cas dovodili u opasnost citavu kexnstrukciju trijema. Pretpo~

9

Nase st.s.rine V.

u8

129

stavljajucj takav jedam udes Zavod je izradio potrebnu tehmicku dokumentaciju (statieki racun opterecenja, koji je pokazao da su srednji stupovi optereceni sa po 50 tona stalne tezime, zatim projekat i staticki proracun drvenog skeleta i zeljeznfh zatega) za izmjenu 4 dotrajala stupa zajedno s bazama i kapitelima. Prema prcdrucunu, koji re takoder mapravljen, ukupni troskovi za te radova iznose okc 2,300.000 din. U 1956 godini planirana su i oslgurana sredstva Izvrsnog vlieca NRBiH za izradu i postavu drvnog skeleta u iznosu od 612.000 din, ali su ta sredstva hila kasno otvorena, to i vlsoke ponude tesara bili su razlozi da se plan realizirao samo u tolfko da se putem r'eziske komisije pr-ibavio potrcbnj drveni i zeljezmi rnaterijal u vr ijednosti ad 498.229 din. Iz navedenih razloga sami radovi ostavljeni su za iducu godinu, Drvena konstrukcija sadrvana pred daamtjorn, koji takoder stoji pod zastitom, dotrajala je i iziskivala intervenciju. Zavod je mastojao i ove godime, osigurati sredstva od NOO-e i Vakufskog povjerenstva u Banjoj Luci, ali do toga mije doole. Dapace, Sekreta.rijat za komunalne poslove mavedene opstine, bez saglasnosti i znamja ovoga Zavoda, izdao je rjesenje za rusenje te konstrukcije, pa je po tome rjesemju i postupljeno. BuduCi da takav akt pretstavlja krivicnu odgovornost, predmet se nalazi u razmatrarnju u svrhu pokretanja krlvlcnog postupka. MOSTAR Uprava za cuvanje i oddavanje spornenika kulture 1 prirodnih rijetkosti grada i sreza u Mostaru izvela je niz konzervatorskih i restauratoI'skih l'adova 1 priprema za te radove u ukupnoj vrijednosti od oka 13,135.000 din, Oct ove sume 1zvril<no vijeee NRBiH dalo je 10,000.000 dinara, a ostali iznos Na1'OOniodbor sreza u Mostaru. Ove .godine obavljali su se najva.7mlji radovl na 8aRlacijl fundamenta Starog mosta preko Neretve. Glavni projekat asanacije izradio je in1g. Dusan Krsmanovic, vamed!tli profesor Tehnickog fakulteta u Sarajevu. Kako u nasoj zemlji postoji tek neznatrun broj preduzeea koja mogu izvoditi ovakve radove (specifiCtne i delikatne u gradevinarstvu) r8:Spisana je licitacija za 15. VIII. 1956 god.ine, ogranicena sarno lIla ova preduzeca. Na ovaj nacin nastojalo s.e da radovi otpoanu sto prije, kako hi se korisiio niski vodostaj Neretve. Najpovoljniji izvodac *Elektrosond~ iz Zagreba nije mogao odmah sklopiti ugovor za izvodenje radova kako je to Uprava u Mostaru zeljela, jer je pomenuto preduzece u to vrijeme bilo zauzeto poslovima Ina drugoj strooi, tako da je ugovor sklopljem. i potpiswn tek 29. X., kada je utvrdeno da radovl moraju otpoceti najkasnije 10. X. s tim da se zavrse do konca februara 1957. godilfle. Dio poslova na asanaciji toga dijela spomemlka izvrsila je Uprava za zastitu spomenika u Mostaru, prije "~Elektrosonda"~. Kako je izvodac otpoceo s radovima prilicno kaslr1o, skoro pred kraj poslovne i budzetske godine, to se bezuvjetnomoralo preCi sa radovima u slijedecll godinu. No, radovi su takve tehnicke prirode da se nemogu prekidati i stoga idu inkontinuo iz deeembra 1956 u jam.uar i februar 1957 gooilIle. U vezi s tim uredeno je i pitwnje finansiran.ja radova u januaru 1957, taka da se irrrt'cstici()l!lasredstva iz 1956 godine, odredena za Stari most, mogu korlstiti i za taj nastavak radova u prva dva mjeseca. Pored radova Illa Starom rnostu Uprava je izvela opravak JOB tnekih spomenika. Tako su izvedeni pokrivacki radovi na kuCl Zivote Neimarovica u Bjelusinama, koja kuca pretstavlja v.rljedan primjer stare stanbene arhitekture. Koncem godine osigurBlIla su novcruna sredstva i s m_jimaje lzvrsena opravka krova na crkvi u Zitomislicu. Uprava u Mostaru je za iLmos od oko 400.000 din. izvrsila i opravak dva spomenika NOR-a, tj. popravku kuea narodlnih heroja Gojka Vukovica i Muje J\.1ustovica u Mostaru. OSTROZAC NA UN1 KOD CAZINA. - U okviru i1mosa od 5,500.000.- din. oct cega je Izvrsno vijece

NRBiH dalo 5,000.000 din (a ostatak od 500.000.- din. trebala je biti participacija NOS-a u Bihacu), za ovaj spomenlekl kompleks u 1956 godini izvrsen je obimn.iji mastavak konzervatorskth i restauratorskih radova. Na neogotlckcm zamku u tvrdavi prekrlvene su novom slmlom istocne krovne plohe i Izradena Ilmarfja u svrhu zastite dvorca od oborhna i narocito, od vlage. Kako participacija NOS-a u Bihacu mije realtzlrana, iako [e pismeno obecana, limarski radovi misu se rnogli U cjelosti Izvrslt], pa su se morali ostaviti i za 1957 godmu. Najveci dio sredstava utrosen ie na zidarske radove: restauraciju razrusenog dijela bedema, bastiona i posebno, jezgra sredmjevjekovne tvrdave. Na tome dijelu tvrdave, eia glavnom ulazu, izradena je zeljezna kapija od kovanog zeljeza u starom stilu, prema projektu kojeg je Zavod posebno u tu svrhu napravlo. Vazno je jos istacl i niz zemljanih radova na tvrdavi kojim se putem doslo do temelja obodnog dijela tvrdave (za koje prije misrno znali, a koji su nam bili potrebni za utvrdivamje programa i predracuna radova u 1957 g). Pretpostavljamo, na osnovi aprokairnativnog proracuria, da bi bio dovoljan iZlnos od oko 6,,000.000 din. za potpuni zavrsetak konzervatorskih radova na Ostroseu, nakon cega bi se mogio preci na adaptaciju i uredenje z.amka u novu namjenu. SARAJEVO. - Zavod je tokom 1956 opravio niz spomenika Ina teritoriju Sarajeva sio pretstavlja macajniji doprinos oCuvanju spomemickog blaga ovoga grada u odIIlosu na ,ranije godine kada im se mije poklanjala odgovarajuca pa~nja. Kozjs cuprija, bila je predmet obimnijih konzervatOl'skih zahvata. Pored niza sitnijih ostecEIDja, glavn.i problem sustojao se u jacanju i zastiti kOll1strukcije glavuog svoda izradenog oct sedre, a koji je pretrpio ozbilj!l1a ostecenja. Za ovaj spomoolk Izvrs.no vijece NRBiH odobrilo je "ovcana sredstva od 2,103.000.diJD., Gradsko vijece Sarajevo 700.000 dinara. Sa ovim a sredstvima izvedem.i su sljedeci radovi: skidanje vjestackog i prirodnog nanosa zemlje s kolovoza te gornjeg stroja mosta, a potom postave propislne tehm.icke izolaeije te nadopulfia upropastenih dljelova ograde novim kamenim blokovima. Uz to je, kao drugi vaZan posao, izvrseno injektiral!1je intradosa svoda na citavoj povrSini, potom opravak i injektiranje propusnih otvora te ciscenje i fugiratt1je bijeUm eementom i jedm.e i druge fasade mosta. U tom poslu na!I1OVO iskrsle su dvije va.zne novosti: prilikom skidamja zemljanog naIllosa s kolovoza otkrivena je originaina turska kaldrma od kamenih kvadera kOja je pazljivo otkoparna, uklanjena na stranu i poslije postave izolacije opet vl'acena na mjesto s vidljivom gornjom povrsinom. Istodobno se ustanovllo da .ie na desrnoj obali Miljaeke most Zlnatno Inadozidan u iDovlje vrljeme (1888) i 4a je, premu tome, prvotlfli oblik fiosta asimetricna oblika. To je utvrdeno komisljski pa je donesen zakljucak da se spomenik dovede u prvobitni oblik, sto je 1 izvedano. Pri tom su izvrseni i veliki zemljani radovi IDa uspostavi sta.rog prelaza od mosta na cesti Sa.rajevo-l'vIokro. MORICA HAN - iziskivao je daljnje konzervatorske radove. 1z troskova u iznosu od 720.000 din. Zavod je izvrsio opravku pet prostorija te dao izraditi i ugraditi 11 novih vrata prema rarnijim uzorima tako da su sva vrata sada jednoobrazna u formi i dimenzijama,; NAHODOV HAN U SARAJEVU. Bio je u ruSevnom stanju a pogotovu !I1jegov strainji, novi dio, te ga je bilo potrebno opraviti, a dotrajali dio ukloniti, jer je pretstavljao opaS<llost za prolaznike. S ukupnim iznosom troskova od 623.683.- diJn uklOll1jen je straznji dio hana, opravljene fasade, djelomicno opravljena koostrukcija kroviSta, izvrsemo prepokrivanje citave krovne povrsine, izradeni novi prozori, ulazne kapije i obavljeni drugi sitniji poslovi. Usljed pomanjkarnja sred-

stava svi radovi ntsu mogli biti zavrseni manjim dijelom za rad u 1957 godini.

i ostali su

HADZI-51NANOVA TEKIJA U SARAJEVU nalazila se u dosta teskorn tehntekom staniu, tako da su pcjed ini njeni d.ijelovi, osobito drvenj, oslabili pa se ukazala potreba da se spomenlk sacuva i preuredi u savremene svrhe. U tom cilju izradena je potrebna tehnicka dokumentacija ma osnovu koje se pr islo izvodeniu konzervatorskih radova, Izvrsno vijece NRBiH odobrilo je iznos od 1,085.000.- din, a Vakufski saborski odbor 400.000 din. S ovim novcima izvodeni su u 1956 godimi neki radovi u ukupnoj vrijednostl od din 1,241.000.- dunara. Ostatak prelazi u iducu godinu za izradu ulazne kapije i drugih mamjih opravki. Izvrsema je dielomicna izmjena krovne kanstrukcije i pokri vaca. Prezidani su osteceni zidovi kod kojih je vecern dijelu, opao malter sa vamjskih zidnih ploha, a u nutannj im prostorijama trebalo je, ma pojedimim mjestima obijati malter i okreciti sve zidne plohe. Preslagana [e, takoder, kamena kaldrma na ulazu u trijem. MAGAZE I DUCANI U HALAC1MA - su takoder bill predmet vmamj zahvata Vakufskog povjer-enstva. ih Popravljen je jedan ducan u vrijednosti od 152.000.diin. Uz to su Ineki vlasnici Hi korimici ducama i magaza na podrucju Bascarsije vrsili pojedinacno opravke, ali uvijek u saglasnosti sa Zavodom. Na taj nacin postiglo se da opravljeni objekti nisu gubili nista nil svojoj fiziOll1.omiji, er su sve opravke izvrsene po UWI'U j IDa ranije stanje.

U toku gudine 1956 Izvedeno je kcmpleksno tehnicko snimanje vrrjedmije stare arhrtekture u pojedi nim mjestima: Kresevo, Maglaj, Sarajevo) Srebrenica, Vares, Stelae, 'I'rebimje sa okolinom. U mavedenim rnjeatirna 'tehmick.i je snimljeno 14 starih stnmberuh kuca, speclffcnog oblika, 10 dzarrrija, 5 mostova, 5 hunova, 4 sahat-kule, S cesm., 3 turbeta, 2 bezistana, 2 kovacnice. 3 crkve, 1 ducam, 1 pekara, 1 Imaret, 1 majdan, 2 manastira, 1 stari konak, 1 kula, 1 mekteb, 1 start jevrejski hram, 1 stara pravoslavna skola i 1 daira. Uz tehnicke snimke citavih objekata napravljeni su i snirnci veceg broja portala, raznih orriarnenata .i detalja karakter isticnih za staru bosansku arhltekturu. Izvrseno je i tehmicko snimanje 10 objkata-spomenika NOR-a u Jaicu, Bihacu, Bosanskom Petrovcu i Cazinu. Snimani su nadalje i oni spomenici za koie je bila predvidena, u plamu Zavoda, opravka u 1956 ali do koje rrije doslo zbog porna.njkamja novcentf sredsteva. Zp. te objekte izradena je solidna tehnicka dokumentacija (tehmicki snimci, predrnjeri, predracuni). Ovamo spadaju: Kula u Bijeloj, srez Brcko; Lala-pasina dzamija u Livnu ; Cesma Mehmed-pase Sokolovica u selu Sokolovici kod Rudog; Cengic-kula u Ratajima; tzv. Grcki most pod Gradinom ma starom karavenskcm putu kod Ustikoline; Subasiceva kuca u Sarajevu; cesma )o-)o-Careve vode~~na Romaniji; turbe u Praci i stara srednjevjekovna tvrdava u Jajcu. Tokom godine Zavod je posebnu paznju posvetio prikupljanju i kopirrunju planova gradskih ll1aselja BoSine i Hercegovine. Tako je iskopirano ill dobiveno od katastarskih ureda odnoslnih opstina oko 50 najstarijih geodetsklh s"imaka (planova) pojedinih gradskih naselja. Ti plamovi ce biti ad tnarocite koristi kod studija problematlke zastite urbamisUckih historijskih cjehna.

ZASTITA

PREDMETA

LIKOVNE

UMJETNOSTI

Uposlovima ovoga sektora ucestvovala Sll 4 sluzbenika: 1 akademski slikar, 1 istoricar umjetnosti, 1 preparator (svrSeni dak Srednje skole za primjenjenu umjetnost) i 1 fotograf-kvalifikovani rad!tlik. Poslovi su obavljeni u uredu (administracija). ma terenu (evidencija, foto-stnimanje, preventivna konzervacija i kopiranje) i u radionici (fotolaboratorijski rad, konzervacija). a) J edan od vaimljih poslova ovoga sektora bio je evldel!1cija spomemika !Ila terenu. U tom cilju obiden je teren na liniji: Trijebanj, Osanie" Stolac, Mekulje, Rdusi, Ljubinje, Zavala, Velicani, Dubljani, Dracevo, Drinjani, MrkonjiCi, Zakovo, Staro Slamo, uglavnom, dakle, teren duz sjevero-istoane strane Popova Polja. Na tim putovanjima naden je lijep broj umjetnickih predmeta od vrijednosti. Medu evidootiranim pokretnim predmetima :istice se jedna mletacka ikona ~~Deisis~~iz 1750 godine u Tr-ijel:mju; dvije ikone iz pravoslavne crkve u Osrunicima: jedma jeiz 1662 godine, dok drnga l!1a poledini, ima signaturu: ~~Pavle Simic u Sapeu 1867.~~Pretpostavljamo da se radi 0 vojvodanskom slikaru Pavlu Simieu, koji je u to doba mogao boraviti i djelovati u Sapcu. U PravoslaVlIloj crkvi u Stocu. uz pet vecih ikona starog ikonostasa, nademe su i dvije ~ukopisn1e knjige starijeg doba. Jedna signirana na 1547 g. ZllJrlimljivo je istaci da smo u licamima, u crkvi, nasli srednjevjekovni kapitel sa akantusovim listovima. Karakteristicno je !napomenuii da se d1a ovom terenu nalazi veci broj seoskih:crkvica. To lSU gradevilIle manjih dimenzija, obi6no bazilike s ojacanim 1ucima. Unutar dvorisnih zidova Sll tnekTopole sa steecima, oesto dekorisanim zanimljivim uk1:asom (Trijebanj, Velicani, DuhljaIni, Dracevo, MrkonjiCi, Zakovo). U Starom Slarnu evidentiran je sroonjevjekovni grad sa tri kule (jedma iz turskog vremena) i visedrugih prostorija, liZ dVije eistenne. Evidentirani su i spo--

menici k.ulture u neposrednoj blizini Inanastira Zavale, lwjom su prilikorn pronadeni ulomei pleterne dekoraeije sa ostacima crkve sv. Petra. U isto vrijeme ispitivan je teren na zapaooom i juznorn dijeluTrebinjskog Polja. U Pridvorcima na pr. ,pregledana joe jedna stara zgrada za koju je ustanovljeno da je nekada bila dvO'r iIi samostan. U Travniku pregledruni su spomenici na starom pravoslavnom groblju pa je ustanovljeno da ima spomenika koji su podignuti prije nego sto je sag'I'adena pravoslavna crkva. U Blazuju izmedu nekoliko ikc)Iflanadena je i jedna koju je radio Simeon Lazarevic. U daljnjem radu na evidenciji pokretnih spOlneniku kulture iZVI'setnje popis vrljednijlh predmeta u katolickoj crkvi u Zenici i Komusini; u franjevackim samostamima u Fojnici i Tolisi; u pravosla\,'noj crkvi {sta.roj i [lovoj) u Mostaru, -u Pazaricu i Visokom gdje je, izmeau ostalog, prO!l1adena i jedna slika Aleksija Lazarevica. Nadalje je izvrseno ispitlvaltlje spomenika u m.eposrednoj okolini Bihaca radi proucavail1ja Taria karneno-rezackih radiomica -u ovom kraju. U Aladza dzamiji u Foci produieno je sa ispitivanjima orijentalne oImamentike. b) Konzervacija predmeta llkoVl!le umjetnostl vrsena je u granicama raspolozivih s!redstava i tehnickih mogucnostL Vecim dijelom su to poslovi preventivrr1e zastite, mehanicko Ciscenje, kitira!l1je, plombiram.je i spreeavanje daljih crvoto6nih ostecenja. Kao i predhodlne dVije god.iltle i u 1956 g. nastavljeno je sa radom na Ciscenju zidnih sEka u n1anastirskoj c1'kvi u Lomnici. Problem je ostao isti i postupak se nije izmijenio. Upotrebljen je ponoVlIlomeki kalijev sapUJrl tzv, sapokalinus, voda i alkohol, sto je vee oprobani metod za otklanjooje cadi. Prosle godine ociSceno je 57,78 m2 zidne povrsime. Na ovaj je lIlaCin rad na ciscenju lomnickih fresaka dosao u zavrsnu fazu. Osim Lo.mnice Ciscene su freske u manastirskoj crkvi u 00bricevu i c·rkvi sv. Klimenta u MostaCima (obje u srezu

130

I31

Trebinje). Freske u ovim crkvama prekrivene su debelom skramom natrijeve i kalijeve salitre koja so rnoze otkloniti sarno mehanickim putem. Za taj posao Zavod ie organizovao €kipe koje su ocistile u Dobrieevu 17 rn? prostora a u SV. Klimentu 21/2m~. Ovaj posao je veoma maporan i vise je mamuelnog karaktera, ali zahtijeva briZljiv i pedantan rad. Kolicmsk; je veoma tesko dati sud 0 tome da Ii je rad bio uspjesan ili ne, obzirom na okolnost da je ma pojedsnlm mjestirna skrama vrlo tvrda i veoma Je tesko mju otkloniti, zbog cega se posao, katkada, veoma sporo odvija i u rnihmetarskim dtmenzttama. Tokom godi!Tl€vrsene su probe na skidamju zidnih slika novijeg vremena u Aladza-dzamiii u Foci kako bi se ustanovilo da Ii pod movim namazima tma ostataka starije ornamentike i da Ii su oni prvobibni tj. da 1i poticu 1Z 16 st., dakle, 1Zdoba gradnje dzarnije. Ciscenje i konzervaclja starih ikona vrsena re u radionici .i rna terenu. U radionici u Sarajevu se dosta dugo radilo na konzervaci}i dvije znacajnije starije (XV vijek) ikone vemecijamskog porijekla. Prflikom nedavnog pregleda ustanovljeno je da se daska ked jedme od ovih ikona i dalje skuplja. Skupljanje daske izazfva krakelure na slikanoj povrsimi. 0 ovorn se fenomenu vodi briga i prati tok procesa. Kopiranje zicUnihs1ika vrseno je u Dobricevu i· Dobrurnu pa je napravljeno mekoliko 80Hdnih kopija, sada u posjedu Zavoda. Na terenu je konzervacija imala vise preventivan karakter. Tako npr. u Mostaru, u Staroj crkvi oeiseene SU od prasine, cadi i prskot~na vaska dvije ikO!l1e,-u Episokpiji takoder dVije ik{)[le i u Novoj pravoslaVU1oj crkvi jedna ikona. U Hadzicima kod Sarajeva zavrseno je ciscenje j koozervacija jedne velike ikone, a tako i u Pazaricu. U Visokoro, u pravoslavnoj crkvi, ocisceno je i konzerviramo nekoliko slika, a u erkvi sv. Klimenta u Mosta~ cima jed.na bolja ikooa (oeiscena je od prljavstine i premaza starog laka). cJ Krajem godilIle, dva tlana ovog odjeljenja i jedan istoricar umjetnosti iz Uprave Mastara obisli su znacajnije objekte u JU7morn Primorju radi proucavwnja slikarskih djela primorskih majstora, koji su radili i u nasim krajevima i ostavili znata,n ibroj djela, prvell1stveno istbcne ijmnografije. d) Tokom godine -ukazala se potreba da :se komisijskim putem rjesavaju i neka vaznija pitarnja iz oblasti konze:rvadje predmeta 1ikovne umjetnostL Radi sto potpumijeg zahvata u pojedine probleme i ,radi sto objektivnijeg stava po pojediil1im pitarnjima Zavod se rukovodio praksom angaiovanja vanjskih saradnika koji su za soborn imali izvesnu nauOnu reputaciju. U

takvim komisijama ucestvovali hi i strueniaci Zavoda. U 1956. g. komisijski je pregledan samostan Trapista u Bam.joj Luci ; zidne slike u Trijebnju kod Stoca (pravoslavna crkva) i manastirskim crkvama Dobrieevu i Zavali. Jedna Kornisija pregledala je, takoder, i veliku numizmaticku zbirku Zavicajnog rnuzeja u Travniku i privatnu biblioteku porodice Smailkadica, u vezi sa otkupom pomenute biblioteke za Muzej u Travniku i davania struene pomoci na uredenju mumizmaticke zbirke (Komisiju za pregled numizmattcke zbirke formirao je ma nas predlog Savjet za kulturu NR BiH). e) Prigodorn radova na terenu, a tako i u radionici, cesto su vrsena fotosnimanja u svrhu dokumentacije, Ovaj posao od 1 jula obavlja stalan fotograf Zavoda. Do tog vremena nije postojala fotolaborator ija, ali se kasnije pristuptlo uredenju jedne prostorije i nabavci nuznog maternala specijalrio u tu svrnu. To ne pretstavlja definitivno rjesenje. Nairne, prostor-ljs jos uvijek misu potpuno zavrsene i rnanjka niz predmeta tehmicke opreme. Ovome doprinose i druge objektivme smetnje (cest prekid elektricne struje, zamrzavanje vode i s1.) koje su sprecavale norrnalan rad foto-sluzbe u Zavodu. Pa i pored toga, za to relativno kratko vrijeme, postignutl su slijedeci rezultati: a) Na podrucju opstina: Sanski Most, Lusci Palanka, Bosamski Novi, (srez Prijedor) i opcilnama: Duvno, Livno, Glamoc, Celebic, Prisoje i Sajkovic (sve srez Livno) i u Banjoj LUci fotografisruoi su vamiji spomenici vezani za dogadaje iz NOR-a. b) Na terenu opstine DUVlnO snimljerno je !I1ckoliko nekropola srednjevjekovnih stecaka. c) U Sarajevu je fotografisano nekoliko znacajnijih arhitektonskih objekata i predmeta u !l1jima, a tako i nekoliko detalja nn pravosIavnim ikonama u Visokom. U svemu je Q1a terenu,u 1956. g. napravljan 321 fotOSlIlimak. U gore naznacenorn periodu, u laboratoriju je, za fototeku Zavoda, izradena 841 fotografija, velicill1e: 9 x 13 i 225 komada veliC.ilIle 13 x 18. Rad ma zastiti predrneta likovne umjetnosti otezan je, jos uvijek, Il1crijesenirn pitanjern prostorija za potrebe savremene radionice ogranicenog kapaciteta i pomanjkanje osnovne tehnicke opreme u radionici (instrumenti i s1.). To sto uz ll1.avedene teskoce Zavod [lema ni restauratora visoko kvalifikovanog strucnjaka za konzervaciju i restauradju predmeta HkoV'lne umjet!l1osti, jesu glavni problemi u radu ovog odjeljenja. Ovamo pridolaze i druge poteskoec {rnedostatak potrebnog uredaja za foto-snimanje enteriera i predmeta pohranjenih u njima) objektivne naravi.

pisma sreskim organizacijama trazeci mjihovu pomoc u sprovodenju AIIlkete. Da hi se Amketa sto pr'avflmije i brze odvijala or-genizirana su savjetovanja u svim sreskim centrima ko[irna .su prisustvovalt zainteresirani faktori. Ovim savjetova~~im~, koja su irnala. _veliki zrtadaj za kasniji tok odvijanja pomenute akcije, pored ostalih, prisustvovali su i pretstavnici Zavoda. Na savjetovanjima je konstatovano da je akcija vezama i za finarisijske izdatke koje treba da snose narodrn odbort srezova, Obezbjedenje materijalnih sredstava bilo je potrebno za nabavku raznog foto i tebnickog materijala i za fotografska i tehnicka snimanja spomenika. Obzirom da pojedini odbori srezova, U svojim budzetirna, nisu Imalt sredstava za podmirenje ovih pctr-eba jedan dio troskova preuzeo je Zavod. ' Rezultati Ankete: Do 31. decernbra 1956 g. 71 opstina poslala je podatke 0 spornenicima i spomenickirn mjestima NOR-a ma svorn teritortju, N edostaju podaci za 126 opstina. Iz prispjelih podataka vidi se da se na terenu malazi veliko rrmostvo spomentka. Taka mapr. u Srezu Brcko, na tcrenu od svega 15 opstima, nalaze se 244 spomenika fli spornenicka mjesta iz vremena Narodno-oslobodilackog rata naroda FNRJ. Svakog dana pridolaze movi podaci knjl se sredutu tako da ce se potpurni, sredeni i provjerenj podaei o~f<mdu spon:enika NOR~a u NR BiH znati kroz krace vrijeme, t]. u 1957. g. Osirn navedenih poslova, tokom prosle godine, izvrsena su tehnicka snimwnja mrunjeg broja va:bnijih spornenika NOB-e: zgrade II. zasjedanja AVNOJ-a i Titove kuce (kod Katakombi) u Jajeu, zatim kuce Jove Gasica u Mrkornjic Gradu, zgrade doma kulture i Ti-

tove kuce u Bos. Petrovcu, zgrada!. zasjedanja AVNOJ-a, Kavezanove kuce i zgrade »Hotel Bosne« u Bihacu, Srrlmemja su izvrsfla dva studenta arhitekture. Na inicijativu Zavoda, u Zagrebu je 17. X. 1956 g. odr-aano savjetovanje Odbora za zastitu spomenika FNRJ i pretstavnika referenata za zastitu spornenika NOB-e 0 problernima spomenika NOR-a. Torn prilikom procitan je referat (0 problemima zastite snomenfka NOR-a) izraden u ovom Zavodu, a koji je posluzio kao baza za diskusiju 0 svim pitanjima iz ove oblasti. Tokom prosle godine pl anirano je da se obave konzervatorski i restauratorski .radovi ala majvazrrijirn a majugrozenijim spom€l11icimaNOB-e. Posebnim aktorn, Zavod se obratio narodntm odborima srezova Brcko, Jafce, Sarajevo, Mostar i Prijedor trazeci tznos od 5,000.000 dim. kao sumu prijeko potrebnu za ave radove. Nijedan oct srezova, izuzev Mostara, mije odvojio niti minimum traaenog iznosa za predvidene radove. Ima nekoliko problema u radu Zavoda za zastitu spomenika NOR-a. U prvom redu nalazi se osiguranje materijalnih sredstava. Zavod je predlozto da se ta sredstva obezbijede u oudzetu marodnih odbora il i kod Izvrsnog vijeca NR BiH. Vaano je ~ijesiti pitanje postavljanja reterenata pri srezovima i hooorarnih povjer€01ika u izvjesnom broju opstina, koji bi imali zadatak da vode lbrigu 0 spomenicima na teremu. K tomu pridolazi i reguIisal!lje pravnih propisa i odredivamje mjesta spomenicima NOR-a u Opstem zakonu 0 zastiti spom€ll1ika kulture FNRJ, buduci da isti ruSll izricito spomenuti u postojecem Zakonu 0 zastiti spornenika kulture tako isto ni u Zakonu 0 narodl!lim odborima,

ARHEOLOSKI

SPOMENICI

I

SPOMENICI

SEPULKRALNE

ARHITEKTURE

Na ovom sektoru radila su dva sluzbenika: jedan arheolog (apsolv€ll1t Filowfskog fakulteta, grupa arheoIogija) i jedan referent za sepulkralnu arhitekturu (diTektor Zavoda). Tokom prosle godine, teziste rada ovog ot~~eka lI1alazilo se na podrucju savladivanja marnjih, pTl]eko potrebnih akeija na terenu. Taj rad se odvijao u nekoliko vidova. Kao i proslih godina (Desto veca paznja posveeena je sistematskorn obilazenju terena na punktovima zarumljivim sa stanovista konzervatorske sluzbe. IzvrsenD je rekognosciranje arheoloskih lokaliteta u poorucju sjeverowzapadne Treskavice u cilju popUIDetopografskih podataka za teTen koji povezuje Kalinovacko Zagorje sa Sarajevskim Poljem. Pregledan je teren s dosta zanjmljivim, ali mepo:zmatim lokalitethna u Oborcima kod Donjeg Vakufa. Manja ekipa Zavada je za krace vrijerne pregledala teren doline Trebi.smjice s namjerom da ispita prilike i utvrdi oblik i velicinu arheoloskih zahvata na terenu predvidenom za potapljanje. Ekipa Zavoda je ",adalje obisla arheoloske 10kalitete u Duvnu i olkalici, a tako i u Rakitnorn. Nairne, u Duvanjskom kraju su pojavila se dva akutma problema: zastita gradine u Duvnu i istrazivanje fragmenata ooticke arhitekture, koja se u posljednje vrijeme pojavila u koritu rijeke SUjice kod MokrOll1oga.
U Slanom kod DubroW1ika pregleda;ne su starilIle koje se odnose na starn bosansku porodieu Ohrnuceviea, da bi se dobio uvid U ovu skupimu spomooika vaznih za bosansko - hercegovacku kulturnu prosJost. Obiden je ,teTen oko Citluka i Cerina i ustanovije<no ~opCe stanje arheoloskih Iokaliteta na Brotnjern PoIJu. PotPUll10su zavrseni radovi na snimanju povrsin~kih nalaza Gradjrne rna Osamicima kod Stoca. Zavrsena su zaStitna iskopavanja ll1a srednj-evjekovnoj nekropoli u Grborezima kod Livna i zapoeeti radovi lIla zastitnom iskopavrunju 'kasno-anticke bazHike u Oborcitzs~o su zakljuceni radov! posljednje etape ala zastlh oDJekata iz poeetka IV vijeka na IVIogorjelu. Izra-

deni su elaborati za konzervatorske radove na srednjevjekovnom gradu DQboju i Sokolu kod G-racaU1ice. Zavod je pruzio strucnu pomoc ustrunovarna izvrun Bosne i Hercegovine. Tako je obraden arheoloski irnventar muzeja Brodskog posavlja u Slavonskom Brodu, zbog priprema materijala za pedagoski rad u Mu~ zeju. Na molbu Zavoda za zastitu spomenika kulture NR Crne Gore djelornicno je iZ'ilTseno zastitno iskopavanje ugroZene nekrorpole u Gosti1ju, u ZetL Zavod je takoderintervenisao i kod spasavanja tnekoliko slucajnih arheoloskih malaza. Tako na pro U spasavanju madarskih srebrenih novciCa 1ZXIV vijeka ll1adanih u blizilni Brckog, u sprecavanju razaral11ja Illalazista - groblja iz mladeg zeljeznog doba otkopaalog prilikom vadenja sljunka u Dvorovima ked Bijeljine
i 51.

ZASTITA

SPOMENIKA

NARODNO-OSLOBODILACKOG

RATA

Rad Otsjeka na zastiti spomenika NOR-a odvijao se uglavnorn na terenu. U prosloj godini evidentiramj su mnogi spomenici na teritoriju opstirna: Drvar, Bos. Petrovac, Bihac, Boo. Dubica, Kozara, Sanski Most, Prijedor, Bos. Novi, Omarska, Lusci Palamka, Banja Luka, Livno, Prisoja, Celeb](:i, Duvno i Glamoc. Pod evidencijom se podrazumijeva: opsta istorijska grada, fiksirarnje lokaliteta, opis objekata i eventualmo fotografsko i tehnicko snimanje. U tom radu prioritet je dat manjem broju znacajnijih objekata, u prvorn redu partizanskirn bolnicama i grob1jima, i grobnicama zrtava fasizma. Ovamo spadaju: PartiZ3il1ska bolrniea l11a plam.ini Klekovaci, zatim boInice d groblja na Gnnecu, masovne grobnice zrtava fasizma u Garavici (kodBihaco.) i kornpozicija vagona u Drvaru. Tokom proS1c godine ozivljen je -rad Koordinacione kornisije koju sHcinjavaju pretstaV1l1iciGlavlDog Odbora Saveza boraca NOR-a 1'-TRBiH, Savjeta za kulturu NR BiH, Muzej.a Narodne revolucije, Istoriskog odjeIjemja CK SK BiH i Zavoda. Zadatak Komisije je da

rjesava glavne probleme u vezi zastite spamenika NOB-e. Na jednom sastanku (u septembru 1956 g. Komisija je donijela zakljucak da se organizira pisrnena anketa koja ima za eilj da se prikupe podaei 0 svim spomenicima koji su ma bilo koji macil11, irektno ili d indirektno, posluzili ill bili ukljuceni, odinoSlIlo upotrebljavani od strrune nasih vojnih i politickih organizadja u toku NOB-a, a tako i oni spomenici koji su podignuti lJ1akomrata, a koji obeljezavaju vaznije dogadaje iz NOB-e ili simboHziraju posleratnu izgradnju zemlje.
U septembru 1956. g. rad Otsjeka odvijao se na poslovima Ankete. Preko Savjeta za kulturu NR BiH poslati su ,raspisi s potrebnirn materijalom i uputstvirna svim (I97) opstinama (otsjecima za prosvjetu) na terenu NR BiR. Zavod je, u svrhu prikupljanja podataka i popisa spomenika NOB-e stampao poseban ankeimi list - formular sa rubrikama u kojem su obuhvaceni najznacajniji podaci za sve vrste spomenika. Da bi akcija sto bolje uspjeJa, Glavni odbor Socijalistickog saveza i Saveza boraea NR BiH uputili su

:n~ ..

Tokom 1956 godine sredena je opsta evidencija steeaka, na temelju popisa iz ranijih godina. Broj popisanih spomenika ove vrstei:ZJnosi preko 32.000 kornada, ali smo misljenja de je on fakticno mJl1ogoveei. Sistematskom evidencijom stecaka na nekoliko sirih podrucja, llstanovlj€lIlo je da su podaci opsteg popisa u zmatnoj mjeri nepouzdruni. U svrhu sastavljamja pouzdane evidencije 0 steccirna, izvedena su 1956 godine rekognoscira1l1ja u podrucju Treskavice, Duvna, Rakitnog kod Posusja i 000raka kod Donjeg Vakufa. Na podrucju Livanjskog Polja i Sarajeva izvrseno je dOPUi11Sko snimanje i evidentiranje sredlTljevjekovnih i starijih turskih nekropola. Zbog neposredne ugrozenosti stecaka, izvrseno je prenosenje nekropole od 30 spomenika kod strunice Cevljanovici. Spomenici su pomaknutj oko 30 metara daleko od prvobii:tnog poIazaja, da bi se na taj nacin os10bOOioprolaz za novu cestu koja iz Semizovca vodi u Kladanj. Ove godine pristupilo se uredooju jedne od I!1ajpomatijih srednjevjekovnih nekropola, na Radimlji kod

I32

I33

Stoca. U prvoj Iuzl zahvata zasadena Ie ztva ograda od dracevine, koja je pr-ivremeno zasticena ' bodljikavom ztcom. Kada dracevina maraste do dovoljne visime, umjetma ograda ce se ukloniti, Namjera konzervatora je da s pcrnenike osigura od slueajnlh prolaznika, od koj ih prijeti opasnost ostectvenja, a to osiguranje ne srrrije da se posebno iatice na stetu izgleda mekropole. Predvldeno je da se donekle oclsti prostor od suvtsoog grmlja, a da se time osigura bnlja pregjednost s tecaka. U Citluku na Brotnjem preduzete su mjere da se kod mjesnog groblja, pored ceste za Mostar, sprijecl

odronjavanje jeooog zemljenog tumula sa mekolfko stecaka. Nekropola se malazl pored same ceste, pa Je lako uocljiva za prilican broj putmlka. U neposrednoj blizlmi nekropole stecaka Crnac, u Butmlrskom Polju, jedam zemljoradnik je bez dozvcle podigao stanbenu zgradu, a ma samoj mekropolt druge manje objekte, kojirna zaklanja, zagaduje i ostecuje ovu zmacajnu nekropolu koju cesce posjeduju turisti. Preduzete su mjere da se objekti prenesu i nekropola uredi za razgledanje.

ZA8TITA

PRIRODE jedora, Nacionalnlm tzvrseno je nekaliko koa paralelno su proucavam i kompleksa (prirodne Sltcno je ucesce Zavada na Izdvajanju 'I'rebevica u posebam Treba istaci da je Zavod u svirn prilikama orijentlrao se na saradeuu faktora kako bi sto potpuril]e obuparkom.

ORIJENTALNA

EPIGRAFlKA

Na poslovirna ortjentalne epigrafike radi jedan sluzbenik (orijentalista). Niegov je zadatak da pronalazi, evidentira i brine se 0 zastiti i konzervaciji naptisa i drugfh pisrnenih podataka ma spomenictma kulture neposreciJnona terenu. U 1956 godni pregledani su brojni spomemici u sljedecim mjestirna: Hutovu, Repovcima; Knezini, Foj nici, Ziveicima, Oglavku, Visokon;, DOU1jem Gornjem Vakufu, Bugojnu, Pruscu, Nevesii nju i Stocu. Od velikog broja natpisa sa ovoga podrudja uzeti su u obzi-r za evidemciju Zavoda samo majvazrriji (oko 200 komada). Kronoloski ovi matpisi obuhvacaiu vrijeme poeam od XVI stoljeca pa nadalje, a rasporedeni su ovim redom: !!1adzamijama 18, turbetima 4,

stanbenim zgradama 3, tekijama 2, kulama (utvrdarna) 2, mostovirna 2, cesmama 1 i madgrobnim spornemicima 170. Izvjestan broj prikupljenih matpisa u pjesmi pruzaju nam nov materijal 0 nekolicinf pjesnika-epigraficara: Kamil.iji, Vehbiji, Siriji, Sakiru, Esadu i dr. Osim toga izradeni su odljevi natpisa sa: Karadjoz-begove, Sarica i Lakisica dzamije u Mostaru. Nairne, ovi su natpisi izvedeni kalrgrafski tako da se vrlo tesko mogu odgonetnuti, Natpis sa Karadjoz-begove dzamije, osim toga, pretstavlja djelo izvanredne kaligrafske vjestill1e. Spomoouti odljevi natpisa prebojeni su u k()[]_zervatersko-restauratorskoj radionici Zavoda sa odgovarajucim bojama, prema origirrlalnim uzer-eima. U ranijim izvjestajima spomenuli smo da Zavod prikuplja i podatke 0 tzv. »8ehitskirn nisrunima« iz XV vijeka. Od spomenika te vrste, koji su evidentirani u 1956 godini, potrebno je ukazati na tnisane u Knezini i njenoj okoliei. U blizilni samog naselja KneZine nalazi se sehitska ll1ekropola, ZVa!lla )o~l'urskovskogroblje~~, u kojoj ima oko 50 !I1adgrobnih spomenika. Po svojirn dimanzij ama i nisani potPUtIlOodgovaraj u sehi tskirn nisooima, ali se ad njih razlikuju po klesarskom radu, jet su izvanredlllo klesani. Prerna tome nisani spomeItlute nek:ropole pretstavljaju posebnu vrstu sehitskih nisana, odnosno posebnu klesarsku skolu. U selu Grabooicama, oko 7 km istoCno od Knezi'lle il1alazi se nekoliko sehitskih !I1iSamakoji su potpuno identi6ni sa nisanima brace Radilovica u CadovilIli kod Rogatice. I u starom groblju, kod Ajvaz - dedina turbeta u Pruscu !pTooaden je jedan vrlo zarnimljiv nisatn. Na uzduznoj uzoj stra!l1i njegovoj, reljefno su prikazarne 3 ptice kako iz posude zoblju neko zrnje, a do njih, S obje strane, isklesana je glava neke zivotinje (lava?). Taj reljef ll1ije raden u svrhu niSall1a, nego bi to mogao biti fragmenat kakvog stupa ili drugog dijela meke gradevilne ili mozda dio nadgrobnog spornenika iz predturskog perioda. Od ostalih predmeta spomenicke vrijednosti na koje je refere...l1tza orijentalnu epigrafiku naisao na terenu isticemo ovdje jot; tri levhe (ploce) u Handaniji dzamiji u Pruscu. Levhe su cd fajansa, sve tl'i iste velicine (34 x 58 em), teske od 10-15 kg,One su uokvirene u drvene okvire i .prlcvl'scene fIla dask.u, Prva od njih pretstavlja Kabu s haremom (dvoristem), druga Medi-. nu 5 haremom, a Ina treeoj su ispisa!Oi citati iz Kur-ana. Sve tri levhe su radene njeznim bojama kod kojih prevladava plava bOja. One gU svakako rariteti svoje vrste u NR BiH i za Inase prilike pretstavljaju vrijedne umjeuniCke predmete. U Zavodu je nastavljen Tad na kartoteci natpisa. Referent za orijentalnu epigrafiku ukazivao je strucnu pomoc odjeljenjima, odnosno referentima Zavoda gdje se za to ukazala potreba na PI'. pri zastiti orijentalnih rukopisa, biblioteka, i"nalaZooja arhivskog matei'ijala 0 spommicima kulture itd.

Na poslovima ovog sektora u 1956 godini sudjelovala su dva sluzbenika: 1 imzenjer sumars tva (visl referent) i 1 biolog (stupio u Zavod 1. VI. 1956 g.). Rad u otsjeku za zastitu pr irode odvfjao se na osnovu odobrenog plana rada za 19S6 goditrlu.a jedna od prvih Intervencija odnosila se na zastltu mediteranske flore na Mogorjelu. Nairne, na visckim cempresima koji krase ovaj poznati arheclcskl lokalitet pojavila se bolest potkornjaka, koju je prouzrokovala jedna vrsta insekata. Prijetila je opasnost da ovo zanimljivo drvece bude unlsteno. Zato je trebalo brzo intervenisati, Zavod je, uz pomoc vanjskih saradnlka, entomologa, formirao Kornialju, koja je utvrdila da su cettrt stabla u tolikoj mjeri zarazena da me postoji nikakva mogucnost njihova spasavanja. Cak sta vise oria mogu posluziti kao zar-ista za prenos bolesti i na druga stabla. Zato su sva cetirl ova stabla posiecena, a ostala stavIjena pod posmatranje ne samo sa entomoloskog, nego i sa pedoloskog i fitocenoloskog stanovista. kako bi se ustanovili pravi uzroci oboljenja i preduzele efikasne mjere za njihovo otklanjarnje. Poduhvati ma zastit! faune u Hutovom Blatu, u prosloj godini, odvijali su se u sklopu rada jedne Komisi]e specijalno formirane u ovu svrhu. Na ovom rnacajnom podruc]u, osobito sa stanovlsta zastite ormitofaune i riba. Komisija je pregledala cUav teren i donijela zakljucke na osnovu kojih bi trebalo provesti odredene mjere zastite, ad kojih su_ neke prakticno i izvrsene. Tako je lXlapro zabranjena 'sjeca trske u vrijeme mnijezdenja; zabranjeno je paljenje tr-ske uopste i ubijanje rijetkih ptica a tako isto i ribolov sa svjetlorn. i 51. Elaborato melioraciji Hutova Blata upucen je ala razmatranje Izvrsnom vijecu NR BiH u eilju dollloSenja konaanog rjesenja 0 zastiti ove vaZlne oblasti. Kako, medutim, postoji terltorijalna povezanost Hutovog Blata -i Metkovlckog Polja Zavod je pozvao na saradnju KO!!1zervatorski Zavod NR Hrvatske u cilju zajednickog rjesavanja problema, obzirom na okolnost da su otpoeeli Tadovi na melioraciji Metkovickog Polja. Znabna paZnja u proiiloj godillli posvecena je zastiti sedrenih podrucja, osobito Martirn Brod kod Bihaca, najmacajnijeg objekta ove vrste u NR BiR. 0 citavoj problemitaci Martin Broda, prof. Dr. Ivo Pevalek iz Zagreba: u svojstvu sta1nog vanjskog saradnika Zavada, dao je opsirnu studiju kao prilog za Koogres medunarodne unije za zastitu prirode u Edinburgu, kojoj je prisustvovao i pretstavnik Zavoda u svojstvu posmatraca. Kao preventi,,"nu mjeru za za.stitu ovog objekta Zavod je propisao zabranu vadenja serire u uzen1 sedreno111 podrucju. Slicne mjere preciuzete su i na zastiti sedrenog pocirucja [la Palama i u Papraci kod Zvornika. U prosloj godill1i provedeni su administratiVini poslovi za zastitu Pancic omorike !TIateritoriju naSe Republike. Zavod je aktivno ucestvovao i u pitamju sredivanja otkupa sjemena Pancie ornorike u zajedtIlici sa zailIl.teresiranim preduzeCima i usianovama. U tom pogledu doneseni su zakljucci po kojima se, na pr., ubirrunje sisarica moze da vrsi sarno uz kontrolu organa sumskih uprava kao i da Zavod izdaje odobrenja za otpremu sjemena izvan granica· FNRJ. Zavod je u 1956 godi!I1ipreduzimao razne forme na zastiti peCina i kraskih fEmomena (pono!'i, klisure, vrtace i dr.). Qsnivanjem Speleoloskog drustva BiH, koje je u svoj program unijelo podatke 1t1aistrazivanju i proucava!nju podzemnih kraSkih pojava, pecilna kao i brigu 0 cuvanju i praviJmom koriStenju speleoloskih rijetkosti, Zavod je dobio znatnu pomoc u svom radu. Drustvo je pruzilo pomoc Zavodu na polju istrazlvanja Bijambarske pecine, Bamje Stijene i pecina u Fatnickom Polju sto su bili prvi konkretni zahvati u kojima se manifestirala saradrrlja Zavoda i novoformiranog drustva. U proiiloj godiltli, Zavod je poklOil1iodosta paZiIlje preduzetim radovima na proglasenju Kozare kod Pri-

misijskih
mmogi

pregleda

tercna

svih zainteresiranih hvatio problem. Od 22. do 26. maja 1956 odrzano je u Sarajevu Drugo savjetovanje za zastitu prirode FNRJ. Zavod je Injcljator- ovog savjetovanja, ali je postojala aaradmja srodnih ustanova i u drugim republ1kama. Tom pr.iIikorn procitano je nekoliko zanimljivih referata: Problematika zasttte prirode i pr.irodmih rijetkosti FNRJ; »Orgamizacija rada ma terenu i jacanje organizacije zastite na terenu i »Nacrt novog Zakona 0 zastiti prirode i prirodnih rijetkosti FNRJ~~,Na savjetovanju su doneseni zakljuccl koji imaj-u za eilj jacanje organa zastite prirode, njlhovo medusobno povezivamje i strucno. pornagamje. Akeenat svih trazenja lezao je na potrebi donosenia Zakcma 0 zastiti prirode kojim hi se regulisala citava sluzba zastite u FNRJ. Ucesnici Savjetovemja obisli su plarrlnu Treskavicu. Razmjenom publikaeije »Nase starine« Zavod je dobio niz knjiga i casopisa, nasih i stranih, koji tretiraju vama pitanja iz oblasti zastite prirode tako da je strucna bblioteka ovog sektora sada relativno obogacena kmjigama iz tog podrucja, Uspostavljena je takoder saradmja sa nekoliko inozemnih institucija za zastitu prirode. S tim u vezi izvrsena je i razmjena stru6njaka. Eao uzvrat za 15 dnevno putovamje dvojice nasih strucnjaka u Austriju, u nasoj ,Republici su boravili austrijski eksperti sa prof. Dr. Lotharom Maehura !l1acelu. Razmjena je pokazala punu opravdanost ove akdje tako da je bilo obostrane koristi za medusobno upoznavrunje kako materijala na terenu tako i raznih org&'1izacicmih formi rada. Austrijski strucnjaci obisli su mnogo oblasti nase Republike, od .Brunja Luke i Jajca, preko Sarajeva i Foce, odnoS!Ilo prasume Perucice i Sutjeske, do dolime Neretve, Splita, KiI1ina i Bos. Krajine. Za taj put Zavod je obezbijedio gostima strucno vodstvo. Od 20. do 28. jUitla odrian je V kOil1gres(Generaill1a skupstill1a) Medunarodne Unije za zastitu prirode u Edinburgu, na kome je, kako smo vee rekli, prisustvovao i nas pretstavrnik. Na ovame Kcmgresu raspravlja10 se 0 mnogim problemima zastite prirode u svijetu. Doneseno je vise rezolucija, izmedu ostalih i jedna kojom 5e sugerira stvaranje nove KOmisije za uredivarnje pejsaza. Narocito je istaknuta briga za sprecavanje ilegalne trgovine rijetkim zivotimjama. Federalna skup~tina preporucuje stvaram.je naciornialnih parkova i rezervata, te zastitu rijetkih vrsta flore i faUiDe.Data je takoder sugestija da se poznavanje zastite prirode i izvora UlIlese u sve skolske programe, osbito kod zemalja gdje to do sada nije provedeno. Nndalje donesene su preporuke za uspjeSniju agitaciju i propagandu zastite prirode pomocu raznih savrernenih sredstava koja nam stoje na raspolozenju (film, diapozitiv i s1.). Nakon rada naterenu, proucavanja i prikupljanja potrebne dokumentacije Zavod je predlozio KOrrllsiji za zastitu prirodnih rijetkosti stavljanje pod drzavl!m zastitu sli.iedocih objekata: 1. .Koscela u Gabeli, 2. Brsljen u Zitomislicu. 3. Izvor Mlilnistak kod 3ablanice. 4. Klisure Prenja, 5. Pecina Glavicine kod Dobrill Voda u Kalitnoviku, 6. PeCina pored rijeke Vrhovine ispod sela Hotovlja, 7. Mahmutova jama ked sela Borije u Kalinoviku, 8. Ponor Pejov Do, 9. Ponor za Pejovim Dolom, 10. PeCina Rakova u Boriji, 11. PeCina Zobnjak, 12. Jama Velika Tegara, 13. Pecina Mala Tagara, 14. Klisure Sijeracke stijene, 15. Samar na rijeci Bistrici, 16. Velika Medjedja lijeska u Socanima, 17. Druga medjedja lijeska u Soc_ma, 18. Treca medjedja lijeska u SoCanima, 19. Veliko jezero Itla Treska-

bilo i kod radova prirodni rezervat. ovakvtm i sltcntm

Ijepote

aspektt ovog znacajnog i historijske znacajke),

154

13S

vicl, 20, Crno jezero na Treskavki, 21. Blatno jezero ma 'I'reskavici, 22. Bijelo jezero na 'I'reskavici, 23. Trokunsko jezero (vise sela Dujmovica) na Tr-eskavict, 24, Kazami na rijeci Zeljeznici kod sela Turova, 25. Sedreno podrucje Pale, 26. J ela sa korom srnrce u Bistr'ici, 27. Izvor rijeke Klokota kod Bihaca, 28, Pecina pod Vrtec plaminom, 29. Vllina pecima kod sela Gomje Cicevo, 30. Pecina u Dolama kod sela Bihovo, Trebinje, 31. Pecina na Slano.m Brdu kod sela Har'ancici, Trebi-

nje, 32. Kraski izvor 'Iucevac, Tr'ebhnje, 33. Rirnski bunar u Trebinju, 34. Gigantskt hrast u Drijenu kod Jasenica, 'I'rebinje, 35. Grcki bunar u Drijenu kod J'asemea, 'I'rebinje, 36. Zeleni dub u Dzivarskom Poljicu, 37. Aleja platana u Trebinju, 38. Peclma u Banjoj Stijeni, 39. Pecina Bamja Sfijena u Banjoj Stijeni, 40. Klisure u kanjonu Pr-ace, 41. Kanjon Rakitnice, 42. BiIjka rnesozderka, 43. Balatacko jezero.

BIBLIOTEKA ZAVODA I ZASTITA KNJISKOG MATERIJALA Na ovom poslu sudjelovao je sarno jedan sluzbenik U 1956 stampane su »Nase startnc« III u nakladi Zavada (vis! referent) uz povremeno angazovamjs vanjod 800 kornada. skih saradnika u radu na zastiti i proucavanju starih U inostranstvo je poslato 193 komada a U unutraeCirilskih rukoptsa. mjost zernlje 153. U prosloj godimi mabavljeno je za biblioteku 238 Uspostavljena je evidencija separata od ranijih broknjiga i 126 brojeva raznih casopisa i povrernenih izjeva Nasih starina kao i od broia III. danja uz 3 godtsta novina. Od toga broja 110 kmjiga je kupljeno, 68 dobiveno je u zamjemu, a na poklon 60 Tokom prosle godime izvrsen je potptm pregled saknjiga, Od povremenih izdanja i ncvtna kupljeno je mostanske bibliote:ke u Plehanu i Tolisi, pa je dat 78 brojeva i godista a u zamjenu je dobiven 51 primjepredlog da se iste stave pod zastttu. rak. Pomenuto kmjige su uglavnom s podrucja opste i Posebna paz.nja je obracena zastiti knjiskog matenaclonalne his tor'ije i historije umietnosti, arheologije rija1a: rijetkih knjiga, rukopisa, dokumenata i arhivai konzervatorske sluzbe te prirodnih nauka i zastite lija kojima bi trebalo pru.dti hitnu pornoc, eventualno pr irode. Zavod se pretplatio ma 13 domacih Iistova i ih konzervirati i restaurirati. Zavod. se veoma amgacasopisa ad kojih je 6 sa podrucja prirodnih mauka, zovao oko osposobljavanja jednog covieka iskljucivo 1 s podrucja muzeologije, 4 iz oblasti politickog zivota za zastitu kniiskog materijala. To pitanje jos uvijek i 2 iz oblasti drustvenih nauka. Posebno hi trebalo mije rijeseno ali se zato prislo jednom specijalnom naglasitl da je za zavodsku biblioteku mabavljeno '79 poslu tj. angazovaniu dvojice stru6njaka Jugoslavenske veoma vrijedmih knjiga iz historije Bosne i Hercegoakademije znanosti i umjetmosti iz Zagreba koji su, vine. Nabavka je izvrsena u jednoj Ljubljanskoj antiu dva - tri navrata, izvrsfh popis ctrflskih rukopisa u kvarnici. Zavod je takoder pretplacen ma .Iugoslaven-. nasoj Republici. To je bio jedam opsezrriji posao ove sku, opstu i surnar-sku enciklopediju kao i Enciklopevrste u prosloj godirii. diju likovnih urnjetmoati i Bibliografiju. Od druge polovine 1956 g. Zavod se pretplacuje na Za smjestaj novih knjiga nabavljema su i 2 nova isjecke iz svih novina FNRJ ciji se sadrzaj odnosi na ormara (vitri[le), iz budzetskih rezervi. Nabavljene knjige BU redovito zavodene u tnvemtar i kartoteku problematiku zastite spomenika kulture i prirodlI1ih rijetkosti. Do kraja godill1e ta zbirka imala je 850 isjebiblioteke i svrstavane po velicini. Knjiga iJnventara caka koji su kasnije nalijepljeni na posebne listove i je vodenu· potpunije tako da se vise paznje poklonilo kroooloskim redom po-redani u fascikle. razvrstavalflju krnjiga po strukama. EVIDENCIJA Evjdencija spomenika ku1ture odnosi se na sve spomenike koji se nalaze pod specijaIillOmzastitom drzave. Ona s-e sastoji od Kartoteke, Fototeke i Planoteke. U Kartoteci svaki spomenik ima svoj' kartO!I1 odS govarajucim rubrikarna unutar kojih su sadrzalIli najvazniji podaci 0 spornenicima. Treba istael da je na poslovirna oko izrade nacrta listova i obrazaca za potrebe Kartoteke Zavoda radilo nekoliko sluzbenika Zavoda, u formi Komisije, sve do casa kada je imladen najpogodniji obrazac. Po podacima kartoteka, koja se sada potpuno sreduje, vidi se da meau zasticenim spomenicima ima 613 nepokretnjh i 838 pokretnih predmeta i objekata. I STATISTIKA Fototeka raspolaze sa 2.458, uglavmom amaterskih, fotosa vaznijih spomenika kulture i prirodnih rijetkosti (totala, detalja i koozervatorskih akcija). Pla<noteka se sastoji od 1.010 tehniCkih plamova tlocrta presjeka i s1.) i crteza vaznijih zasticenih objekata. U posljedinje vrijeme radi se na reviziji kartona, reorganizaciji Kartoteke i na stvaranju prirucnih kataloga za sluzemje materijalom iako je eviderncija i u sadaoojem svorn obliku lako pregledna i pogodna za prakticno sluzenje. Na 'Svirn poslovima radEa su dva sluzbenika: 1 istoriear umjetnosti - rukovodioc Otsjeka za evidemciju i statistiku (stupio na duznost. 1. VII. 1955 g.) i 1 honorar,ni sluzbenik (stupio lI1adu~nost 6. X, 1956 g.). rija za smjestaj Zavoda. Sada je osoblje Zavoda rastrkano u tri zgrade, medusobno jako udaljene. Stall1je je tesko iz vise razloga. Ne sarno zbog otsustva dovoljnog prostora za pristojan rad, vee i zbog daleko vecih izdataka na odrzavanje prostoIija (troskovi medusobnog saobracaja: telefon, tramvaj) i gubitka potpunije saradnje i kontrole sluzbe svih sluzbenika, a sto se negativno odrazava na efektu cjelokupnog rada Zavoda. Trebalo bi sto prije iwaCi mogu6nost za potpunije rjesenje ovog akutmog problema. Ovo za so-born povlaci i pitanje uredenja radionke Zavoda, koja, kako je predvideno, treba da bude jedan ad glavnih 1110sioca citave aktivnosti spomeniemog blaga nase Republike.

IZVJESTAJ 0 RADU ZAVODA U 1957. GODINI
Rad Zavoda u 1957 godinl tekao je u okviru godisnjeg plana koji je sacinjen saradnjom svih strucnih radnika Zavoda i usvojen na sjednici Savjeta Z~ kulturu NRBiH. Neki predvideni poslovi nisu moglt biti realiairanl zato sto su za njih nedostajala finansiska sredstva (izostale su investicije Izvrsnog vtteca BiB i narodnih odbora a smanjivani su i redovnl bndzetski krediti), Izvjesna otstupania od godisnjeg plana rada uslijedila su zbog toga sto se Zavod, u nastojanju da mijenja svojukoncepciju vise ka upravnoj i operativnoj a manje nuucno-istraztvackoj ustanovi koja se bavi evidencijom i zastitom spomenika kulture i prirodnih rijetkosti, rukovodio stavorn Savjeta za kulturu NR BiH i novih zakonsklh prcpisa koji su u rneduvremenu doneseni, Prije svega, zellmo da ukazemo na nekoliko pojava i momenata koji su karaktertsticni za protekli period rada: Nenadano dokidanje investicija Izvr'snog vtjeca BiH unijelo je izvjesnu pometnju u radu, jer smo se morali preorijentirati i u najvecoj mjeri oslanjati na sredstva narodnih odbora. Ovi, medutirn, jos uvijek ne pokazuju dovoljno razumijevanja za nasa trazenja. Cinjenica da u nasoj Republic! od organa zastite stoji samo ova] zavod i [edna Uprava u Mostaru, da u srezovtma, a pogotovo u opstinama nemamo jednogcovjeka na koga se mozerno osloniti jos pojacava tu teskocu. Unutar Zavoda voden je kurs pojacavanja poslova oko zastite spomenika NOB-e, vece dokurnentacije u konzervatorskim zahvatima i sredivanja i unapredenja evidencije, te se u tome smislu znatno uznapredovalo, Islo i na povecanje saradnje sa srodnim ustanovama i drugih republika i na vece angazovanje vanjskih strucnth saradnika. Ta saradnja bi mogla bitt jos sistematskija. Osjeca se da adrninistracija Zavoda postaje sve veca i ozbi'ljnlia, a da s druge strane nije rrieseno pi tanje sekretara - pravnika - pa administrattvn! i pravni poslovi pretstavljaju pri'licnu teskocu u radu. . U ovom iz vjestaju dajemo najprf je obavjes'tenja opstim poslovima, a onda 0 poslovima pojedinih tora, Isticemo sarno vaznije poslove i rezultate.

OPSTI POSLOV1
U toku 195'7 godine bilo je personalnih promjena uglavnom u administraciji (Cistacice, daktilograf, ekonom). Kod strucnog osoblja promjene se sastoje u tome sto je jedna tehnicarka napustila sluzbu i mjesto nje postavljen drugi tehnicar, sto je preparatoru otkazana sluzba, sto je na ranije predvideno, a odohreno mjesto rukovodioca Konzervatorske radionice restauratora, postavljen 1 istoricar umjetnosti i sto je takoder na odobreno mjesto referenta za NOB spornenike post.avlje[l 1 student ist.orije. Mjesto preparatora nije popunjeno, jer je Zavod dobio naredenje Izvrsnog vijeca da ne moze imati vise od ukupno 24 sluzbenika, bez, obzira sto mu je prhTTcmenom sistematizacijom bilo odobreno 29. S obzirom na tu okolnost morao se 1 sluzbenik otpustiti. JedafJ1sluzbenik je postigao zvanje naucnog saradnika. Zbog ukazane potrebe sektoru arhitekture pornognuto je na t.aj nacin 8tO je jedno vrijeme tamo radio ugovorni tehniCar sa punim a jedno vrijeme sa skra~enim radnim vremenom i sto je 1 administrativac jedno krace vrijeme takoaer honorarno angazovan za rad u tome sel:ctonL Nadalje je u sektoru evidencije za duzi period nngazovan administrator sa skracenim radnim vremenom. u sektoru zastite prirode premjesten je 1 stnIan honorarni sluzbenik sa skracenim radnim vremenom. U opstem sektoru nedostaje sekretar odgovarajucih kvalifikacij a. U proteklom periodu je bilo dosta posla oko izrade predloga pravnih propisa. Zavod je na razne nacine ucestvovao u izradi teza, a kasnije i prednacrta novog opsteg Zakona 0 zastiti spornenika kulture, zatim na izradi prednacrta opsteg Zakona 0 zastiti prirode, te na izradi nacrta Pravilnika 0 radu i organizaciji Za-

U rad.u Zavoda ima nekoliko poteskoca s kojima se susrece vee cd svog poeetka i koje jOs uvijek n1ije u stanju da rijesi. Istina, 11a podrucju osigurrunja po~ trebnog strucnog i administrativnog kadra leao i u oblasti osiguranja materijalrnih sredstava za odrzavarrlje spomenika ima izVjesnih rezultata. U prvom slucaju vecih, u drugom manjih. Jer dok bi Zavodu trebaI0 obezbijediti sarno joo 3--4 radna mjesta (arhitekt, pravnile, restaurator)., pa da poslove normal!l1oobavlja, dotle ce trebati mnogo truda i Vfemena utrostti IDaubjedivamje 0 potrebi dodjeIjivamja veCih materijaInih sredstava za odrzavooje spomenika kulture NR BiR, Sa stanovista Cisto uredskih poslova, admill1istracije i 'Svih drugih radova izvan terena, najtezi problem jOs uvijek pretstavIja pomanjkanje odgovarajucih prosto-

,~oda, koji je od strane Izvrsnog vijeca NRBiH krajem 1957 godine usvojen. Organizacija Zavoda se postepeno uskladuje sa Pravi1nikom. Raspoloziva finansiska sredstva u ve1ikoj mjeri S11 uslovljavala rad Zavoda. U 1957 godini budzet Zavoda iznosio je ukupno dinara 16.64():,(}O{}.- koji je, uz ogra~ nicenja koja su tokom godine siizala, utrosen. Investicija IzvTsnog vijeca nije bilo, a narodni odbori su utrosili na odrzavanje i konzcrvatorskc zahvate ukupno oko 16,000.000.- dinara, Relati'vno najvise sredstava daD je SNO Mostar (lO,5oo.()OO.-), i NO opstine Stari Grad u Sarajevu (3,000.000.- dinara). Na strucnom uzdizanju kadra Zavod sa svoje stra~ ne nije mnogo uCinio, jer za to nije imao mogucn~sti. PIanirano slanje preparatora u razvijcne konzervatorske radionice otpal0 je zato sto je Zavod ostao bez preparatora, a novodobiveni restaurat~r nije bi? odlucan da se posveti restauraciji. U inostranstvo Je upu~ (en saU'lO ing. A1ija Bejtic koji je ucestvovao na Medunarodnom kongresu arhitekata k.onzervatora u Parizu i na jednoj ekskurziji u okvi.ru toga Kongresa. Upucivanje arhitekta u Tu_rsku, rnz~iena jedn~g strucnjaka za Italiju, te planlrana studlska putov8n)~ i prisustvovanja konzervatorskim rad!lis_tim.al:' zeml.11 nisu ostvarena zbog nedostataka devlzmh 1 dlnarsklh sredstava. Sluzbenjci Zavoda su akthrno ucestvova1i na nekol:iko medurepublickih konzervatorsldh savjetovanja. Na tim savjetovanjima. kao i na Kongr~su. u Parizu iz naseg Zavoda podnesena su 3 referata 1 2 koreferata. .. k k Agitacija i propaganda ne moze .<:la raZVIJe a 0 se hi smo to zeljeli zato sto Zavod nlJe rasp?1~gao .potrebnim finansiskim sredstvima u tu svrhll 1 sto msmo

I37

imali organizacione jedinice iii jednog covjeka koji bi se posvetio samo takvim poslovima. Ipak se -u 'tu sr~:hu o~rz~o ?ekol!k<: javnih predavanja i napisalo ~lse novinskih I radio clanaka. U Nedelji muzeja i za!;:bte spomenika konzervatorl su u raznim oblfcima aktivno ucestvovali, a u Prepar'atorskorn kursu Muzejsb?-~o~zervatorskog drustva odrzano je 7 predavanja. ~nlc~Jatlv~m Z~voda, a. m~terijalnom pomoct Saveznog Institute I, SavvJeta za kulturu NR BiB u Sarajevu je otvorena izlozba konzervatorskih radova na sv. Sofiji u Ohridu. lsto tako, Zavod je sa posebnim panoom bio z.astuplJer.! na medunar'odnoj Izlozbi u Parizu Prili ..
kom

gresa.

odrzavanja

arhitektonsko-konzervatorskog

kon-

Prema ranijem planu i obavljenirn pripremama d~vrsena je redakcija »Nasth starlna« broj V godis~ nj aka Zavoda koji je .preda t u stampu, u toku' godine ~ed~CIJa. Je irnala mogucnosti da u smislu movih direktrva ipak izvrs; izvjesne izmjene u izboru clanaka. Taka. je OV?j broj orijentiran vise na prakticne konzervatorske radove i pitanja koja BU usko vezana za to. Iz opre~nost~ da ~e s~o manje pogrijesl, U situaci]i kad~ se oeekuje krlstahzaclja kriterijuma 0 zasticavan~u sp_0ID.enika Zavod nije vodlo kurs za donosenje novih rjsenja 0 specijalnoj zastlti, nego je vise pripremao. predloge u tome pravcu i vrsio ispravke zastite tamo gdJe Je situacija bUa sasvim jasna. Medutim u ~e~~oru .zastite prirode pristupalo se ispecijalnom ~aS~lCIV~~JU, te_je t~ko u 1957 godini zasticeno 40 prirod~ mh rl]etkoslI i l]epota.
1

U proteklom periodu Zavod nije skora nista ucinio na .zastiti .. k~jiSkog i arhivskog materijala jer za te pO~lOve. nlJ? .Ima? .,.strucnjaka i jer se ocekivalo da ce Drz<:v~'ll arU1V BIR, uz svoje uze obaveze, moci pre .. uzetI 1 obaveze oko konzervacije starlhknjiga i rukopisa. Me~utim, do toga nije doslo. Isto tako, Zavod nl]e prOSlflO SVOJU dJelatnost na spomenike etno .. grafskog karaktera.

Jedna od najvecih teskoca u radu bilo je nerijeseno pitanje smjestaia Zavoda. Krajem godlne doslo je do nesretnog slucaja - pozara zgrade Morica hana u kojoj je bio smjosten vee; dio Zavoda usljed cega je Zavod vee vise od mjesec dana u situaciji u kojoj se uz velike napore sluzbenika moze da obavlja samo jedan dio poslova. Posebna komisija Zavoda pregledala je sve mater'ijale nakon pozara u Morica hanu te je konstatovala stete koje su ucinjene na inventaru, kartoteci, biblioteci i ostalim matertjallma Zavoda, Prema nafazu te komisije stete su sljedece: 1 - Konzervatorska radionica 1~5463}{)O.- dinara ; 2 Biblioteka 2,3D4.980.- dinara; 3 - Fotolaboratorij - 1;611.331.din; 4 - Kartoteka, katalog i materijali evidencije 1,5()O.I35.- din; 5 - Zastita prirode - 67.7&}.- din; 6 - Likovni otsjek - 61.635.din; 7 - Naucni matertjal - 150.000.- din; 8 - Ekonomat - 151.655.- din: 9 - Radijatori 725.00D.- din; l() - Instalacije 100.000.- din. Ukupna steta po nasal procjeni iz.nosi 8,219:500.- dinara, .Imovina Zavada je bila propisno osigurana kod Drzavnog osiguravajuceg zavoda na sumu od 8,600.000.- dinara, pa je na osnovu toga podnesen zah tjev DOZ-u za isplatu otstete. Ovfh dana radi komistja DOZ-a na procjeni ::;tet.e. Postupak jos nije dovrsen. Pozarorn nije unlsteno oko 4{)(l/o narnjestaja. zatim je neostecena fototcka i zbirka tehniekih planova, saeuvano je oko 7ffJ/o strucne kartoteke te materijali koji se odnose na zastitu prirode i zastitu spomenika NOB. Inace, metod rada. i rukovodenja u Zavodu kao i u ranijem periodu odrazavao se pored os taloga, u tome sto se sastajao strucni kolegium i zajednicki planirao (obieno za period od 2 mjeseca) poslove. cinio osvrte na izvrsene zadatke i rjesavao rajva~nija pitanja koja su u toku rada iskrsavala. Za rjesavanje najvaznijih pitanja pojedinih sektora postoje komisiji"! struenjaka kao stalnih organa Zavoda (za zastitu orirode, za arhitekturu i za NOB spomenike), a za vaznije konkretne zadatke postavljane su ad hoc komisije (na pr. kod izvoza umjetnickih predmeta, itd.).

7. Diamija Ferhadija u Banjo] Luci. 8. Tvrdava Ostrczac kod Bihaca, 9. Neogotieki zamak (spomenik NOB) u Ostroscu kod Bihaca. 10. Kuca Nurije Pozderca u Cazinu, 11. Crkva u Velikoj Kladusi (spomenik NOB). 12. Gradascevica kula u Bdjeloj. 13. Dvoriiite Bascarsisks dzarnije u Sarajevu. H. Sabat-kula u Pruscu. 15. Dvokrrlna zeljezna kapija i abdesthana u Morica hanu u Sarajevu. 16. Nahodov han u Sarajevu (zavrsni radovi). 17. Kozja cuprija na Miljacki (zavrsni radovi). 18. Uredenja soba kao radnih prostorija Zavoda u Merica hanu u Sarajevu, Medu ovim elaboratima nalaze se 2 kompletna investiciona programs (Ferhadija u B. Luci i tvrdava Ostrozac) za radove planlrane u 1958 godini.

Na osnovu tehnicke dokumentacije koja je pripremljena u 19.56 i 1957 god. organiz.irani SU, nadztrant i zavrscnt par'ci.jal.no Ill potpuno sljedeci gr'adevirisk.i radovi:
1. Kozja cuprija na Miljacki. Zavrsetak radova koji su vrseni u 1'956 god. Dogradena je kamena ograda, nivelisan pristupni put i izradeni rigoli od oblutaka. Finansiska sredstva u iznosu od Din. 61.200 dao Zavod. 2. Hadii Sinanova tekija u Sarajevu. Dovrsetak radova iz godine 1956: izrada i ugradba novoprojektirane drvene kapije u starome stllu, opravak krovlsta i dr. Sret;istva u iznosu od dinara 87.000.- dao Vakufski saborski odbor. 3:. Gazi Husrevbegov harnam u Sarajevu. ObavJ.jeni zemljani radovi na otkopavanju konstrukcije za pravljenje tehnickih snimaka projekta te uredena fasada i okolina spomenika i izvrsena djelomicna rekonstrukcija tambura kupolica. Radovi ee se nastaviti. Sredstva u iznosu od Din. 1.496.:546.~ dao NOO-e Stari grad. . 4. Stari jevrejski hram u Sarajevu. Obavljena staticka ispitivanja. stanja kamenih svodova i nosivih zidova, zatim uredenje (dersovane) fasade i izvrsena rekonstrukcija prozorskih otvora i lukova s izradom i ugradbom prozorskih krila i zeljeznih resetki (demira) na prozorima. Radovi ee se nastaviti. Sredstva za god. 1957 u iznosu od Din. 1,187.13,7.- dao takoder NOO-e Stari Grad. 5. Dubrovacke magaze u Halacima u Sarajevu. Izradena i posiavljena nova krovna konstrukcija s nOvim pokrovorn i predvorjem U starome obliku. Sredstva daia J organdzijska zadruga, koja koristi objekte. (Oko 150.000.- din). 6. Groblja na Nadkovacima u Sarajevu. Pitanje odrzavanja cetiri zapustena groblja na Nadkovacima rijeseno je u toku godine na taj nacin, sto je s jednag skinuta zastita, a tri pretvorena' u gradske parkovne povrsine s tim, da se nadgrobni spomenici kao vrijedan kompleks u nacelu imaju sacuvati u zelenUu. U organizuciji Otsjeka izradeni su projekti uredenja parkova na prostoru tri groblja i na tOj bazi izvedeni djelomiani radovi [la !llujjuznijem ,groblju izmedu ulice Kovaci i Trifka Grabeza. (Kameni podzid i kamena ograda). 1 projekte i radove je finansirao NOO-e Star! grad (dinara 1.408.483.-). 7. Groblje uz Sarac Alijinu dzamiju u Sarajevu, neposredno uz Hadzi Sinanovu tekiju. Izvedeno prepariranje kamene ograde na Citavoj istocnoj strani. Sredst.va u iznosu od dinara 93.00{).- dao Zavod. 8. ViSegradska kaoija na Vratniku. Izvrsena rekon~ strukcija dijela dovratnika, kojeg su unistila kamion-

ARHITEKTONSKO-KONZERVATORSKI
U ovome arhitekt i2 . C?vdje je

POSLOVI

sektoru radila su 3 stalna sluzbenika (1 nastavljena je u 1.956 god, zapoceta akcija ako sakuDtehnicara). Ijanja topografskih planova gradskih naselja u BiB. bilo relativno dosta upravno-administra~ ZahvaljujuCl susretljivosti Geodetske uprave BiB za t.lvnlI:.pos15NUjer se radi 0 objektimn u cijoj se egzitim katastarskih uprava u pojedinim mjestirna. 'a j ~tenCIJ~ desavaju mnoge promjene:tH se !fla njima vric pojedincima na kOje smo se obracali Zavod je 'uspio gradevlns~e intervencije, ili su oni' tangirani promje~ da sakupi kolekciju od 39 takvih snimaka koja ima r:ama.vsvoJe okolice Ustoriski ansambli) i slieno. Bilo svoju veliku vrijednost. Je V1se operat.ivnih spasavalackih zahvata :k:oji su Radi rjesavanja vaznijih i osjetijivijih problema zahtjevali izradu tehnickih dokumentacija, organizazastite .arhitektonskih spomenika, za kOje je potrebna ciju poslova (ponudc, ugovaranja i obracune) i nadkonsultacija strucnjaka na siroj platformi, u februziranje izvodenja tih poslova. Treea vrsta poslova se aru 195:7 god. Zavod je formirao posebnu strucnu kosastojaia u tome sto je, kao i ranijih goctina sarno misiju pri Arhitektonskom otsjeku od 5 arhitekata sada nesto intenzivnije, radeno ua organizovaniu teh~ (1 je iz Zavoda). To se pokazal0 vrlo korisnim. U toku nickih snimanja spomenika (sa vanjskim saradni elma god.iJne Komisija je odrzala 8 sastalflaka i raspravljala - studentima tehnike). Ta snimanja su prosiren a i na 32 predmeta. snimanja i crtanja konstruktivnih i dekorativnih ele~ N ajvazniji poslovi ovog sektora odnosili su se na menata i rnotiva (vrata, lukova, kapitela, baza, dim~ stvaranje tehnicke dokumentacije za snomenike na njaka, prozorskih nisa. tesarskih vezova i dr.) jer se Kojima su 5e izvodili konzervatorski radovi u 195·7 g. pokazalo da postoji veliko bogatstvo takvih karaktei za one spomenike za koje se predvidalo izvodenje risticnih motiva u nasoj Republid i da bi njihova radova u 1958 i daljim godinama. Tako je izradeno zbirka mogla pretstavljati dragocjen dokumentacioni materijal trajne umjetnicke vrijednosti i odlieno po~ 18 elaborata za radove na sljedeCim spomenicima: 1. Bedemi i kule vratnicke tvrdave u Sarajevu. magalo kod projektovanja restauracija ill rekonstruk~ cija takvih dijE'lova. Tako je u 1957 godini snimljen 2. Gazi Husrevbegov hamam u Sarajevu. 21 spomenik u 108 listova (snimaka). a za zbirku kon3. Stari jevrejski brarn u Sarajevu. struktivnih elemenata i dekorativnih motiva: prikup ... 4. Dvije magaze dubrovackog tipa u HalaCima, u Ijeno je ukupno 199 listova. Sarajevu, Vodeei racuna i 0 potrebi sakupljanja tehnickc 5. Dvokrilna kapija u Sinanovoj tekiji u Sarajevu. dokumentacije 0 urbanistickim cjelinama i urbanistickim karakteristikama nasih naselja starijeg dobs 6. Tvrdava u Jajcu.

ska vozila i ko]l je kao takav pretstavljao opasnost za stabilitet kamenog luka kapije iznad njega. Za ovaj man]i posao sredstva je dao Zavod. 9. Gazi Hussrevbegov bezistan u Sarajevu. Izradena i postavljena nova drvena dascana vrata radi zatvaranja prolaza u rusevnu unutrasnjost. Za ovaj posao maniu sumu dao je NOO-e Start Grad u Sarajevu. 10. Merica han u Sarajevu. Djelomicno prepar-iranje pokrova, zazidavanje vodovodnlh instalacija. izmjenall sobrrih vrata i uredenie sob a u juznom tr-aktu, Uredenje soba preklnuo pozar. Sredstva u izriosu od dina.ra 236.196.- dao Zavod. 11. Dzarrrija Ferhadlfa u Banjoj Luci, Na bazi poscbnog projekta i statistickog racuna izvedena je u trijemu drvena konstrukcija kao podupora lukova i opterecenja kamenih stupova, koji su popucal.i i koje kao takve treba izrnljeni.ti. Sredstva dalo Izvrsno viieee BiH - Din. 496.643.(za matei-ijal, nabavljen 1956) i Zavod - din. 423.271.(za radovc, obavljene 1957). 12. Neogoticki zamak u Ostroscu, Izvedeni i obracunatt limarski radovt (kao zavrsetak rudova iz god. 1956), zatim djelomicno prepar iranje dascanog pokrova (simla) i. postavljena tri gromobrana s potrebnim prlkjjueclma. sredstva u iznosu od Din. 796;536.- dao NOS-a u Bihacu, Nadzor radova vodio vanjsk.i saradnilt. 13. Kuea Nurije Pozderca u Cazinu. Izmjena dotrajalog dascanog krova na citavoj kl'ovnoj povrsini.. s djeiornicnim izmjenom i krovne konstrukcije. Sredstva u iznosu od Din. 342.00{}.- dao NOS-a u Bihacu. Nadzor vodio vanjski saradnik. 14. Gradascevica kula u Bijeloj. Izmjena dotrajalog pokrova na Citavoj povrsini kroviS~a, zatim oprayak prozora radi zastite unutrasnjostl od atmosi':>rilija te parcijalni zidarski radovi u najgornjoj etazi. Sredstva u iznosu od Din. 103.000.- dao NOS-a u Brckom. 15. Tvrdava u Jajcu. Konzervacija i sanacija bedema na glavnom, najgornjem dijelu objekta. Sredstva u iznosu od Din. 1.426.000.- dao NOO-e u Jajcu. (Radove organizirao i nadzirao arheolog Zavoda), 16. Cesma Mehmed-pase Sokolovica u sokoloviCima kod Rudog. Na bazi ranije prikupljene dokumentacije i izradenog projekta izvedena rekonstrukcija. najveeeg dijela objekta. Sredstva u iznosu od Din. 65'{)0'0.- dao
je NOS-a u Gorazdu. 17. Grcki most ili Kamenita euprija na Gabelskorn pot.oku kod Ustikoline. Izvrsena izmjena gornjeg stroja kolovoza i ugraden zastitni sloj betona protiv prodiranja vode u unutrasnjosti konstrukcije, zatim dersovanje jednog i drugog cela mosta na posebnoj metodi, te izrada potpuno novog potpornog zida uz sjeverni prilaz mostu. Sredstva u iznosu od Dinara 22().000.- dao NOS-a u Goraidu. Osim ovih radova, bio je organizovan i pocet rad na opravci crkvene· zgrade u Velikoj Kladusi, ali je odmah obustavljen zbog spora sa vjerskom organizacijom 0 namjeni objekta. Finansiska sredstva u visini od Din. 1,200.000.- bio je osigurao SNO Bihac, a nadzor je bio povjeren vanjskom saradniku. Za pripremne, ;z:atim za gradevne radove, kao i za razna tehnicka snimanja i honorare Strucne komisijc izdato je ukupno 8,336.109.- dinara. Od ukupne sume Zavod je finansirao priprenllle radove (282.087). sitnije i vise spasavalacke gradevinske radove (818'.667.- dinara), sva tehnic.ka snimanja (1,324.436.- din) i honorare Komisije (56.700.- din) u ukupnom iznosu od Din. 2,481.890.-, narodni odbori su finasirali sve ostale graqevinske radove u ukupnom iznosu od Din. 5,611.219.(ne racuna:iuCi tu 1,408.483,.dinara komunalnih sredstava za groblja u Sarajevu), a ostali 237.000.- dinara.

[39

LIKOVNI SEKTOR SA RADIONICOM
U Likovnom otsjeku zaposleni SU 2 istoricaru umjetnosti, a u Radionic! je radio 1 istortcar umietnosti-restaurator. Djelatnost ovog sektora odvija se na osnovu godisnjeg plana uglavnom na evidentiranju spomenika iz oblasti likovnih umjetnosti i na -konzervaciji najvise ugrozeruh, zatirn na pribavljanju podataka za manjkavo ispunjene kartone ranije evidenttranlb i zasticenlh spomenika. Posebno su vrseni komisiskl pregledi ugrozenih spomenika na terenu, uz pomoc vanjskih strucnjaka. Jedan dio planir-anih poslova na terenu nije mogao biti obavljen radi pomanjkanja finansiskih sredstava za putovan]a. Izvrseno je evidentiranje spornenlckcg fonda u bazenu 'I'rebisnjice, koji ce radi izgradnje hidrocentrala biti potopljen ili radovima izgradnje akumulacionog [ezera bitt ugt-ozen. U poslovima su ucestvovali saradntci iz Uprave u Mostaru i Muzeja u Trebinju. Ovom akcijom Zavod je dobio jasan livid 0 broju i kvalitetu, kao i 0 potrebama zastttnth intervencija na spomenicima U ovome podrucju. Evidentiramjern
naiSlo na veliku

ZASTITA PRIRODE
Na ovome sektoru radi1a su 2 stalna I 1 honorarni sluzbenik sa skracemm radnim vremenom, Rad na zastit! prtrodo i pr'irodnih rtjetkosti u 19'57 godini nastavljen je i vrsen na osnovu plana rada za Hl5R godinu, koji je odobren od Komisije za zastitu prirode, Zavoda i Savjeta za ku ltur-u NRBiH_ . D~(3.s se u sviretu opcenito smatra erozija, nepriIateljern broj 1, te se u svirn zemljarna posvecuje cgrorrma .paanja borbi protiv erozije, Zavod u 1957 godini zavrsio je terenske radove u Varesu i okolini. gdje su jos uvijek aktivne veoma jake bujice. Isto take su vrseni radovt u doliru Neretve od izvora do Glavauceva, gdje eroztja vrsi jos uvijek veoma razorno dejstvo, Sa Sekretarijatom za sumarstvo vee su preduzete a I dalje ce se preduzirnati akcije, da se erozija spr ijeci odnosno da se stetne posljedice smanje.

Zanimljiv konzervatorski zahvat izvoden ie na zidnim sllkar+jama Sinanove teki.je u Sarajevu koje su slijeganjem zidnih masa i krecenjem i popravljanjem bile ostecene (sloj maltera sa slikarijama odvojio se od svoje podloge koia je vremenom postala neravna i puna rupe, neke podloge su zbcg rani iih bojenja postale porozne Itd.). U pr ethodnim radovima Savezni lnstitut u Beogradu je pomogao analizorn izvfesnog materijala u svojoj laboratoriji. U toku godine tzvrseni su glavni radovi injektiranja na velikoj rozeti {promjera 3,15m2) i na kahgrafskim dekorativntm radovtma u trijemu tekije roovrstne ad 20 m2). (Uagred su otkriveni pod slojem kreca i kaligraf'ski radovi u simahani tekije, narocito oko mihraba, koji ce se morati oslobadati krecnih premaza same struganjem skalpelrma). D toku gornjih zahvata pronaderu su zapisi dvcjice maistora - kaligrafa koji su na ovim dekoracijama radili 174'5 do 1748 god inc. takoder ekiprii posao na zastiti zidnih s'likar'ija bio je u crkvi manastira Dobr-iceva kod T'rebinja. Uz pomoc spoJjnih saradruka tu se skidao nanos Sedrene skrame i salitre sa fresaka. Tako je tom prihkom definitivno ociscena kornpozicija Strnsnog suda u priprati i niz dopojasnih portreta raznih svetaca u naosu crkve. Ovim poslom dobio se uvid u pravu vrijednost zivopisa Dobriceva. Po svemu izgleda da cerno morati pl'istupiti delikatnim radovima skidanja fresaka sa zidova, ako crkva zaista moradne biti potopljena, a to je posao koji premasuje strucne i tehnicke snage nase Republike,
'I'reci,

spomenickog
i vrijednu

rnaterijala
zbirku ad

u Livnu
83 komada

starih i 2 vrlo vrijedna predmeta umjetnog abrta u srpsko-pravoslavnoj crkvi. Medu slikama je
",'eliki broj

jednost, To su ikonesrpske, makedonske, grcke, kritske, italokritske, vojvodanske i ruske skale, radene u v~emenu od XV do XIX vijeka. Od vaznosti je za domacu istoriju umjetnosti pronalazak jos jednog dosada nepoznatog veceg djela sarajevskog slikara u strucnoj literaturi poznatog pod oznakom »-R~-{. Zatim pronalazak jednog djela iz 1&43god. dosada nepoznatog slikara Jovana Nikolica koji je, izgleda, jedno vrijeme zivio i radio u Carigradu_ Neobicna je pojava slikara Mansfelda Ag. sa velildm platnom na kome je prikazan sv. Sava. Od velike je vrijednosti pronalazak jedne kovane srebrene petohljebnice koju je, prema zapisu, radio 1844 god. zlatar Todor Mihic iz poznate sarajevske zlatarske porodice, te jeonog velikog pozlacenog krsta u fino; filigranskoj tehnici od beogradskog zlatara Nikole Stoisavljevica iz 1919 godine. Djelatnost ovoga sektora na prakt;c":tim konzervatorskim radovima na terenu i u radionici odnosila se na freske i ikone. U prvorn redu nastavljen je i zavrsen rad na ciscenju fresaka u crkvici Lomnici kod Vlasen_ice. radnoj ekipi su ucestvovali i vanjski saradnici. Oprato je i mehanicki ociSceno oko 00 m2 slikane zidne povrsine. Sada se uz otkriv-anje zivopisa, publici i naucnim radnicima radi pro11cavanja, jasno 110cavaju dalje zamasne konzervatorske potrebe. Nuzno je da se plombiraju manje ostecena mjesta, da se na nekoliko mjesta izvrsi injektiranje podklobucenog sloja maltera. Pored toga, U ovoj crkvi ce se rnorati i inventar dovesti U ispravno stanje, te izvesti ponovo konzerviranje poznatih Longinovih ikona. Nairne, Zavod je preko svojih strucnjaka prateCi stanje tih ikona poslije njihove konzervacije, koji je priic nekoliko godina obavljen posredstvom Saveznog instituta u Beogradu, 11stanovio da su one slabo konzervirane .. Poslije pregleda zaiednicke· komisije doslo se do lstOg zakljucka pa je Savezni institut primio na sebe da izvrsi ponovno konzerviranje 13 ikona. radi cega su one u 1957 godini prenesene u Beograd. Osim tih, Savezni institut je primio i prenio jos 11 Longinovih i drugih ikona iz Lomnice na konzerviranje u svojoj radionici.

takvih

koje

imaju

znatnu

urnjetnicku

vri~

U toku godine vodi1a se briga i 0 stanju fresaka u crkvi manastira Zavale i crkvi u Trijebnju. UstanovIjeno je da su te freske veoma vrijedne a veoma ugrozene, te su predvidene mjere njihovog spasavanja. Kako nase snage nisu dovoljne za sve te intervencije, zamolili smo Savezni inst.it.ut da preuzme konzel\iaciju Zavale na .sto je ovaj pristao i vee u planu svoga rada 1958 god. predvidio prve radove. Izvrsena je jos jed.na intervencija na crkvici u Arandelovu, kod Trebinja. Popravljen je gromom osteceni zvonik i krov i ociscene su freske i inventar od zagadivanja ptica i slijepih miSeva. U ovim poslovima strucno je saradivala Uprava u Mostaru a finansiski SNO Trebinje
U radionici Zavoda izvrsena je konzervacija citavog ciklusa ikona od 22 komada iz zbirke Stare pravoslavne crkve u Sarajevu. Te ikone poticu od dosada nepoznatog sliltara s kraja XVIII i pocetka XIX vijeka koji je bio blizak ruskirn ikonografirna· j sluzio se njihovirn tehnickim ma1l:1ipulacijama. Pored toga, iz,rrseno je ciseenje od cadi, prskotina voska i druge prljavstine, slike Smrt sv. Josipa iz zbirke pravoslavne crkve u Stocu. Slika potice i"z srednjevjekovne crkvice u Osanicu, rad je italokritskog slikara 1Z kraja XV vijeka.

:u

J

Pod nadzorom strucnjaka ovog sektora izvrsena je restauracija bojenog sloja sadrvana pred Gazi Husrevbegovom dzamijom 11Sarajevu. Pozarom u Morica hanu pricinjene su relativno \-elike stete ovorne sektoru Zavoda. Tako je potpuno umstena kOll1zervatorska radiornica sa inventarom i materijalom, izgorjele su 52 kopije fresaka, svi dosijei (13) 0 radu na konzervaciii pojedinih spomenika sa dokumentacionim materijalom. med-u Kojima dosije o tadasnjim radovima na Sinanovoi taldji sa brojnim komisijskim izvjestajima i prilozima dokumentacionog karaktera.

U cilju zastite masih sedrenih podru.cja i objekata na njima (vodopad Jajce, vodopadi na r-ijecl Janji. izvori Plive i .Ianja, Mokranjske Miljacke i dr.), vrsen! su r?-.dovi na .terenu. Preduzete su mjere da se spr'ijeci erozrja, kao 1 de. se sacuvaju vodopadi u Jajcu i sedreno podrucje, te je izraden generalni plan za popravak 1 konzer'vaciju vodopada, u zajedn ici sa Elektroprojektom i investitorom (Elektro Vrbas u Jajcu). Neretva citavim svojim tokom od izvora do Mo5t~ra pretstavlja neisrpnu riznicu najraznovrsnijih pnrodnih znamenitosti. U vezi izgradnje hidrocentrala u ?o1in~ Neretve,. vrseni su terenski radovi pa su eviPndvonce. Gorn)eg i Donjeg Krupca. Celjine Pecine. evldentira;n.i i iPro11cenilTI1I1ogi objekti kao ?ito 8U jzvorii Id~su::-~ Gr~di.na. Veleti~ i dr., vodopad kod MocHa, DJevlclll VIr 1 drugi obJekti. U ovoj godini ce se vjerovatno osnovati prvi nas nacionalni park Prenj, te su u vezi s tim vrseni terenski radovi u Crnoj GOTi, u Durmitoru i u Prenju. U tome smislu vrseni su i terenski radovi sa spoljnim saradnicima u dolini Rame, u podrucju Borackog i Jablanickog jezera. Svi su objekti evidentirani, uzeta je dokumentacija, te ce se neki od objekata staviti pod zastitu drzave. U prosloj godini izdvojen je diD Kozare planine kao historijska sum a, te su vrseni na terenu radovi u cilju trajne zastite ovog rezervata, a ista tako su uzeti svi podaci za spomenike NOB-e da bi se provela rekonstrukcija najznacajnijih objekata kao sto su bolnice, stamparije, stabovi i dr. Takoder su izvrseni radovi 11 Sutjeski, Perucici i Zelengori, na terenu, U _cilju evidentiranja prirodnih rijetkosti, spomenika NOB-e i provodenja trajne zastite. 0 _ ovom podrucju izradit ce se docnije poseban elabora!. Pronadeno je na terenu u planini Triglavu, Livnu, novo nalaziSte runolista, koji spada· u rijetke biljke na nasem podrucju, te su preduzete mjere, da se ovaj raritet trajno zastiti od svih prolaznika. Izraden je od strane SNO Mostar plan za melioradju Hutovog Blata. Prema tome planu vee u 1958 godini, pocece se sa isusivanjem Donjeg (Svitavskog) jezera, u cilju dobivanja novih povrsina livada i pasnjaka. Namjerava se isto tako posjeci u Deranskom jezeru veer dio poljskih jasenova, da bi se dobile nove povrsine za kosnju trave. Radi ovih i drugih problema u Hutovom Blatu je bila Komisija od predstavnika sumarstva, NOS Mostar, NOO Stolac i naseg Zavoda) koji su pregledali sve objekte i donije1i potrebne zakljucke. Kako su jos uvijek velike stete u peCinama, od posjetioca, vrseni su komisijski. radovi u Biarnbarskoj peCini, te je izraden idejni program radova za uredenje i otvaranje pecina najsirim masama posjetioca.

Na taj nactn pedina ce biti pr-istupadna, uz os tale, U prvorn redu svoj omladini, te ce se propagandno time ogrornno poluciti na zastiti nasih pecina, U oktobru 1957 godine odrzano je trece medurepublteko savjetovanje ozastiti prirode u Beogt-adu kome je prisustvovao i nag predstavnik. Najg1avnij~ pitanje savjetovanja bilo je pretres prednacrta novog saveznog zakona 0 zastlti pr-irode. Upotpunjen pr-ednacrt dostavljen je nasem Zavodu te ootom unucen raznim 'zainteresovanim ustanovam~, dr~stvima i preduzecima na rnijiljenje i nove predloge, Razmatrani su i svi aktuelni prob1emi zastite prirode u nasoj zemlji. . Radi pornanjkanja finansiskih sredstava ntsu izvrseni na terenu rnnogi poslovi koji su bili planom predvideni. Speleolosko drustvo NRBiH po karakteru svoga rada obavlja mnoge poslove za koje ie zaintercsovan Zavod. U 19-5'7godmi, Drustvo je vrsilo, na osnovu ugovora sa Elektroprojektom, istrazivacke radove u Dabarskom i Fatnickorn polj u, a u vezt izgradnje hidro~entrale na 'I'reblsnjici. Krajni cil] je bio da se ispitaju glavni hidrografski objekti i da se po mogucnosti utvrde hidrografske veze jzmedu OVa dva polja. Ispitani su rnnog~objekti, te se neke pecine i ponori, Velika peCina, Ponikva, Ponor Obod i dr., biti stavljeni pod zastitu. Cjelokupan elaborat predat jc Elektroprojektu u dalji rad. Zavod je saradivao sa svim slic-nim ustanovama, drustvima i preduzecima, po raznim pitanjima kao !ito je napr. PeruCica, Kozara, Sutjeska, Hutovo Blato i dr. Veoma vazno pitanje zaStite nasih rijeka od zagadivanja rjesavano je Ribarskim institutom. Ribarskim udruzenjima i Tako je pokrenuto' pitanje zastite Drine od zagadivanja azotare u Gorazdu, Bo~ sne od zeljezare Zenica) Sprece od koksare i fabrike sode Lukavac i drugo. Sa zainteresovanim je rjesavano pitanje uredenja Trebevica, Martin Broda, Jajca i dr., te su ova pitanja narocito pretresana sa turistickim i hortiku1turnim dr11stvima. Da bi sac11vali nase raritete. stara stabla, uspostavili smo saradniu i izmijpnili jSk11stvE sa zavodima za zastitu prirode Cehoslovacke, Austrije, Belgije i Poljske.
U cilju agitacije i propagande opeenito za zastitll prirode napisan je clanak za ~~Nasestarine« 0 novim objektima, te vise clanaka za >~Za.stitu prirode~-{u Beogradu, za »Narodni sumar~~ u Sarajevu i dr. U kancelariji je izvrseno popunjavanje postoj1:C1h i novih kartotecnjh listova; izradena nova rjesenja i otposlata svim zainteresovanim. Takoder je radeno na sredivanju fototeke, kartoteke, biblioteke, hemeroteke, herbariuma rijetkih vrsta kao i na drugim poslovirna. Nazalost, zadnjim rozarom 11Morica hanu neke su nam zbjrke sa herbariUrnom i drug;m materijaJom propale, te ce se na ne-kim predrne-tima morati iznova zapoceti sa radom. Na osnovu izvrsenog terenskog rada i nakon konsultovanjima sa zainteres:ovanim, te poslije odobrenja po "K01nisiji za prirodne rijetkosti, Zavod je stavio pod zastitu drzave u 1957 godine 40 objekata ito: 10 starih stab ala i aleja. (stara koscela u Gabeli, mededa leska u Socanima, pec5ina u Dobrirn vodarna, Kalinovik, ~Tama Velikog Tegara, klisure Si_ieracke Stijene. Samar na rijeci Bistrici, biljka mesozderka), 3:() pecina, klisura i ponora. 10 izvora, jezera i vodopada (izvor MliniSt.a, Glacijalna jezera na Treskavici planini. izvor Klokota kod Bihaca. Blatacko jezero na Bjelasnici planini i dr.). .

140

I41

ZASTITA SPOMENlKA
Referat za NOB spomenlke dobio je i drugog replana, ali se uvldjelo da je godisnjl plan bio prevelik i da je obuhvatao poslove koji su vise ovistji ad drugih Iaktora, pa je u tome srrnslu pretrpio Iz'vjesne korekcile. Inace je na ovome sektoru bilo dosta posla, koji se naivecim dijelorn sastojao od evidencije spomenika, ferenta I pretvoren je
U

NOB
strucne
spomeni.k)

ORlJENTALNA
komisije vrsi selekcija (sta jest a
i klasifikacija spomenika Po ran-

EPIGRAFIKA
h~:)Vi revod], zatim navedeni ostali podaci 0 Iokaclji p dimenztjama natpisa, vrsti pisma i t, d. ' Kako se pr'edvrdao prelaz rererenta u Zemal jskj m~zeJ, plan rada je izmijenjen utoliko sto se u drugo] POlOVlCl go~ine. preslo na izradu evidencije spomenika _po Iokalitetima. Po aavrsenom tome poslu vidi se da 1.~amo .275 evidentiranih lokaliteta Sa preko 2.5()0 ofl]entalnih natpisa. Izraden je i popis kopija natpisa iz se vidi d~ suo dosada koplr-ana 162 natpisa od cega 35 natpisa . 12 ~VI i xyn vlje~a. kopirano na paus papiru (koplranJe se vrsi u slucaJevima kada nije moeuce doci do fotosnimka). "" . Na :nolb~. Zavtcajnog rnuzeja u Travniku izraden je ~OplS. <;flJ?ntalnlh .rukopisa iz biblioteke Vehb ije Smallkadl~.a 12. T~avn1ka. Osim toga, izvrsen je pregl~~ manJ~~ ~lbl:oteka na or ijentalnirn Iezicima Sukr-ije Berblca 1 uoove IvIehmeda Kalabica iz Sarajeva.

posebne
sta nije

otsjek.

Rad

je

bio U okviru

Anketa 0 popisu spornenika trebalo ie da se zavrsi do polovice godine. I pored mnogobrojnih urgencija, ni do danas nije pristigao mater'ijal iz svih opstina BiH (Trebinje, Moster, Drvar, Prijedor, Kladanj i dr.) taka da to zakasnjenje otezava druge predvidene radove u vezi sa Anketom. Ipak se ovom akcijorn mnogo postiglo i ana je u cjelini dobro izvedena. Stigli materijali sa l8D opsttna govore 0 3Do{) raznovrsnih spomeruka NOB, Radnickog pokreta I socijahstlcke izgradnje, U znaku dcpunj avanja manjkavih podataka i pomod narodnim odborima da svoj posao uspjesnije obave ostvarena su putovanja referenata na terene oko Dervente, Bos Broda, Prnjavora, Sarajeva, Srednjeg, Mostara, Jablanice, Seonice, Sekovica i Zivinica. Provjeravanje i popunjavanje podataka vrseno je i koriStenjem postojocc literature. Znatan broj spomenika je slanjem fotografa sniman na terenu, a povrerneno su angazovani I vanjskl saradnici (studenti Tehnickog fakulteta) radi tehnickog snimanja najvaznijih objekata u Jajcu, Drvaru, Foci, Rudom, Cajnicu, MiIjevini, RogaUci, Srednjem i Sarajevu. Na osnovu svih prikupljenih materijala stvoren je popis svih spomenika po opstinama i vrstama, sa kratkom karakteristikom, (a za fotsnimke su napisane odgovarajuce legende i oni su nalijepljeni na svoje kartone). Ovi opisi su u formi knjiga. Sada se putern

gu (saveznog, repub llckog i zavicajnog z'nacaja). Kada se kompletiraju podaci Ankete i kada se obavi analiza dobrvemn matertjala, Zavod namjerava da Savjetu za kulturu NRBiH 0 tome podnese posebnu inrormaciju i zamoli diskusiju radi dobijanja jedi.nstvenog stava U odnosu na zadatke sluzbe zastite eve vretc spomenika. Radi uspjesnijeg obavljanja svih poslova ovoga sektora u toku godine odrzavan je dosta uzak kontakt sa Glavnim odborom Saveza boraca NOR-a Bill, a odrzano je nekoliko sastanaka Kordinacionog odbora (Savjet za kulturu BiB, Glavni odbor Saveza bcraca, Istorisko odjeljenje CK SK, Muzej Narodne revoluclje i Zavod) kao i sastanaka sa pojedinim pretstavnicima zainteresiranih Iaktora. Na Inicljauvu naseg Zavoda odrzan je krajem 1956 godine Medurepublicki sastanak konzervatora 0 problemima zastite spornenika NOB u Zagrebu, a potorn, pocetkom 195:7 godine, Medurepublicko savjetovanje zavoda, muzeja, glavnin odbora Saveza boraca i drugih faktora u Beogradu za koje ie sastanke naptsan refer-at U ovome Zavodu. Na savjetovanju u Beogradu su doneseni zakljucci koji nam sluze kao putokaz u radu. U toku protek!e godine izvrseno je ustrojavanie posebnih kartona za 40 ranije specijalno zasticenih spomenika. Od novih spomenika, na zajednicki predlog Narodnog odbora, organa s.umarstva i ovoga Zavoda, Izvrsno vijece je donijelo odluku da se jedan diD podrucja Kozare proglasi istoriskom sumonl, a u pripremi je i predlog da se dio Sutjeske takoder proglasi zasticenim podrucjem.

Referent jeupoznao nevi teren u okolici Btleca Stoca, Rogatice i podrtrcje od Ivancica do Knezine n~ kome s:-r nadeni i. evidentiranj natpisi i interesantm is lamskj nadgrobru spomenici. · . U okolici ~~rajeva pr.o:,eden~ je evidencija starljrh I Int~~esantnlJ~h po oblicima I natpisima nisana na g~oblJ.l~ma~akija .. Osim toga, Izvrseno je fotosnirnanje nls~na tnatptsa u. dvoristu Sinanovs tekije u Sarajevu I venkog groblja UZ ovu tekiju, to~u godine :'rSena je konzervacija orijentalnih natpisa I ~ekorae1Ja na Sinanovoj tekiji u Sarajevu, pri cemu je re~~rent radio kako na ispitivanju zapisa z~ dokuf?entacl~u Z~v~da,. tako i na ciscenju otkrtvanju .novfh zapasa, Injektir-anju podklobucenja i na drugirn poslovima konzervacije. · Na strucnim poslovima u samome Zavodu najvtse J~ radeno na atvar-anju kartoteke orijentalnfh natpisa, Tako je ~o polovine godine napisano preko 1000 kartcna na koje su doslovno preplsivant natptsi, njt-

Y.

1

FOTOSLUZBA
Polovinom 1966 godine nastupio je duznost jedan totograt i oformljena je i pocela sa radom uovome Zavodu rotosluzba. U ovo:ne p,;rioda radionica se postepeno razvijala tako da Je. pocetkom 1957 godine u potpunosti mogla da zadovo,lJ1 potrebe Z~voda i pored toga sto jOj je u ovom penodu nedostaJala neka oprema. U toku Hl57 godine glavni poslovi fotosluzbe bili su: . a) snimanje i izrada fotografija zasticenih spomen~a D<:. tc:enu Republike po trazenjima Otsjeka za eVldenCIJu. I d?kumentaeiju i pojedinih referenata. b) sredlVanje fotografija i negativa fototeke c~ rad na filmovima kOje su snimali pojedi~i rerentI za potrebe svojih sektora. :S:r:~mano_," terenirna Sarajevo, Foea, Gorazde. na CaJnl~e, V1se~ra~, Rudo,~ Praca, Dobrun, Scpotnica, Ro~atlca, Ushkohna, Odzak, Srednje, IvanciCi CreP?lJsko; IgI?<l:n" Ilidz,:-, IUjas, Rajlovac, Ozren,' Lommc~, Ne::esInJe I okohea_ Nanavedep.Jm terenima snimlJe.r:o Je oko 2000 snimaka i od istih izradene fotograflje. U poiaru je. uniiiteno ukupno 127 fotografija 0 NO.B-e spomemc1ma oko Saraje_va i oko 700 fotonegalIva, U toku 1967 godine fotograf Zavoda Dohadao je Agiacolor teeaj koji se odrzao u Zagrebu, -

ARHEOLOSKI

SEKTOR

I ZASTITA

NADGROBNIH

SPOMENIKA

Pregledan je teren Bratunac-Srebrenica-Sase radi utvrdivanja predmeta i okvira zastitnih radova na ostacima rimskog rudarskog grada Domavie a u vezi s aktivizacijom rudarstva na tome podrucju. Nakon uvida izraden je Investicioni program sa dokumentacijom kao osnov za istrazivacke i zastitne radove. Obavljeno je rekognosciranje terena i utvrdivanje arheoloskih lokaliteta u podrucju Trebisnjice, zatim Donje Bosne i Usore, a izvan plana i terena oko Trnova. Obavljen je slstematski informativni obilazak terena u zapadnoj Hereegovini na podruciu Ljubuskog, LiStice, Posusja, Duvna i Prozora sa zadatkom prikupljanja novih podataka i agitacije kod narodnih odbora i skola. Izvrsene su intervenci.ie kod slucajnjh nalaza spomenika u Ciperovlnama kod Bijeljine gdje su otkrivenl grobovi i ostaci rimskog naselja. Spasen je nalaz iz 4 groba ilirskih ratnika u Kacanju kod Bileca. 1zvrseno je prikupljanje ostataka preisroriskog naselja na gradilistu tvorniee duvana u Pofalidma. spasen je nalaz preistoriskih broncanih predmeta u Osredku kod Bos. Krupe, rimski spaljeni grob u Mokrom kod Listice, kasnoanticki sarkofag, u Vinjanima i nadgrobni cippus· iz I vijeka u Borasima. Vodena je briga 0 arheoloskim iskopavanjima u vezi sa planom koji je stvoren na Savjetovanju arheologa BiH pocetkom godine u Mogorjelu. Tokom godine izvrsena su sljedeca isknpavania: 1. Reviziono kopanje na nekoliko preistoriskih tumulusa glasinackog tipa u podrucju Sieverskog; 2. Kasno-neolitsko naselje u Slat.ini kod ToJi..:;e;3. PnklJSnO kopanie na kasno-noolitQkom na"'e1ju Varoskod Koraj::J:; 4. Pokusno sondazno istrazivanje preistoriskin naselja u Gor. TuzU; ·5. Pokusno kopanje kasnoanticke vile u Sipovu;

6. Nastavak istrazivackih radova na rimskoj vili III vijeka u Visicima kod Capljine; 7. Zavrsno iskopavanje bazilike VI vijeka u. TasovciCima kod Capljine; 8. Nasiavak iskopavanja antickog naselja u Ilidzi; 9, Istrazivacki radovi na antickirn naseljima u Zalozju kod Bihaca; 10. Istrazivackl radovi na antiOkim nalazima u Gati kod Bihaca; 11. Iskopavanje srednjevje~ kovne crkve na Pijevcevoj Glavici kod Konjica; 12. Iskopavanje srednjevjekovne crkve u Zava1i. Sva ova iskopavanja obavljali su arheolozi muzeja. Kao pomoc Zavodu NR erne Gore referent je obavio zastitno iskopavnnje na lokalitetu u Gostilji, 11 Donjoj Zeti. PomazuCi Arhitektonskom sektoru referent je preuzeo dosta obimne konzervatorske radove na Starom gradu u Jajcu, sto nije bilo predvideno godiSn.iim planom. Isto tako je otpoceo konzervatorske radove na Star-om gradu Doboru kod Modrice, a izvdio jG prijem radova na Kamenitoj cupriji u Kozetinu kod Ustikoline. Zastitnakopanja u Mokronogama kod Duvna, Cvilinu, kod Ustikoline i Sijekovcu kod Bos. Broda nisu izvedena zato sto nadlezni faktori nisu pokazali interes za to, a Zavod nije imao svojih finansiskih sredstava. Kopanje kod Oboraka izostalo je jer je ugrozenost lokaliteta prestala. Izrada elaborata za konzerviranje planiranih starih gradova Konjica, Stoea i u Krajini nije mogla doCi u obzir, jer za to nije bilo vanjskog saradnika. Konzervacija u Mogorjeiu je izostavljena zbog nedostatka finansiskih sredstava. Na arheoloskim noslovima radi jedan sluzbenik a na poslovima zastit~ nadgrobnih spomenika direktor Zavoda.

STRUCNA BIBLIOTEKA
Uredene su n~ve prostorije, izvrseno preseljenje i ponovo. svrstavanJe strucne biblioteke u Morica hanu. ~abavlJena su dva nova ormara te izvrsene neke ar:;tge. nabavke i prepravke da bi se stvorili sto bolji USlOVl za pravil[1o funkciOOisanje bibliotek.e. "" Izv::senc: je pre~rojavanje zaliha nasih izdanja i uskladlvanJe sa lmJlgama evidencije. Primljen je citav tiraz novog broja ;~Nasih starina~" (IV) . i tokox:n godin~ vrseno je njegovo rasparcavanje zam.lenon~ _1pro?aJ0.x:u. S~ nekoliko pisama ponudili smo proauJu naslh 1Zdan)a pa su sa raznih strana poceli stizati brojne porudzbine za kupovinu, Uz biblioteku vodi se zbirka novinskih isecaka koji se odnose Ua konzervaciju spomenika,· koja je ure ... dena po strukama i registrima. · Izraden je referat 0 stanju knjiskog materijala u BIB za savjetovanje koje je odrzano u Zagrebu i

I ZASTTTA KNJIGA
ob~:ljen pokusaj da se rijesi pitanje konzervacije toga knjlSkog materijala. . Na pop.isu .privatnih biblioteka se vrlo malo ucimlo. FranJevC1 su nastavili sredivanje velike bibliotek~ .il K!,ese:,u, a u Sarajevu se nije mogio obaviti P?plS1Van~e b~~lioteke Osmana SokoloviCa zbog toga sto vlasn1k nIJe mogao da pruzi osnovne uslove 78 l'ad -komisije. ~~ ~<?pis . na)starU!h Cirilskih rukopisnih knjiga na~ st.a~lJen Je ~ dovrs~n ~ahvaljujuCiangazovanju strucnJaka !s~oflskog lllStltuta Jugoslavenske akademije znanostI 1Z Zagreba. . Krajem godine biblioteka Zavoda imala je 1.200 1nventa_ris:unih hrojeva. Naialost, po-zarorn Morica hana blblIoteka· je veoma stradala. U biblioted radi jedan sluzbenik.

EVIDENCIJA

I DOKUMENTACIJA

SPOMENIKA

I PRIRODNIH

RIJETKOSTI

Ovdje je radio jedan stalan sluibenik. Poslovi su bili usmjereni u ~rikupljatnju movih 'Podataka, !prvenstveno 0 spomemcima koji su zasticeni zatim na ~tvaranje nove ~artoteke i na llnapredenje kartoceke ;ra bl ova bila sto preglednija i prat.tiCnija za koristenJe. ~adilo se na tome da svaki zasticeni spomenik ima sVOJUpotpunu legitimaciju (karton), pa Sll U tu svrhu

otvarani ~OVi ka~ i vrsene nadopune starih kartona (uz pomOC odnosn1h referenata). .Otvoreni. su dosijei za sve zasticene nepokretne obJekte te ]e sva dokumentacija iz arhive Zavoda izdvojena i stavljena U odgovarajuce dosijee. SiO'natura svakog dosijea unesena - je u odgovarajuci karton kao i inventarspomenika.

142

143

Povezan je inventar zasticenih spomenika (tri inventara) sa izdatirn rjesenjima 0 zastiti pcjedinaenih spomenika. (Izvrsena je nadopuna manjkavih rjesenja i napisana su nova za spomenike koji nisu imali rjesenje). Zbog nove administrativne podjele DC! srezove i opstine nrislo se razvrstavanju spornenickih legitirnacija u duhu te ,podjele "to je dovelo do ispravaka u inventarima i drugim dokumentima. Napravljen je katalog zasticemh objekata u Iormi cetverosistemnog pregleda: po vrstama objekata, po mjestima nalaza, po opstinama, i po godinama stavljanja pod zastitu, cime je postignut potpuni pregled zasticenog spomenickog fonda u BiR. Sa nekolicine objekata izvrseno je pravno skidanje zasfite -~ Izvrseno je novo slaganje fotosnimaka i napravljen katalog fototeke prema cetverosistemnom pregledu,

zatim je izvrseno fotosnimcima.

povezivamje kartotecnih

listova

sa

i

U toku citave godine pr-ibavljani su i unoseni na odredena micsta gruntovni podaei o spomenieima kao podaci 0 novim konzervatorsko-restauratorskim poslovima na njima

Organizcvano je i nadzirano popisivanje svih reprodukcija, fotosnimaka i originalnih slika i crteza iz novina, casopisa j ptriedinih publikacija koji se odnose na spomenike kulture u BiH (preko vanjskih saradnika). Prikupllan! su i sredivani podaci 0 objektima koji ntsu specijalno zasticeni a irnaju Izvjesna spomentcaa svojstva. NASA SLUZBA ZASTITE NA PETOJ GENERALNOJ SKUPSTINI MEBUNARODNE UNIJE ZA ZASTITU PRrRODE U EDINBURGU

RAD UPRA VE ZA ZASTITU

SPOMENIKA

KULTURE

U MOSTARU

Rad Uprave u 1957 godini odvijao se uglavnom na poslovirna sanacije rundamenata Starog mosta u Mostaru, dok je njena ostala aktivnost svedena na akciie spasavalackog karaktera. 1. Radovi samacije fumdamenata Staroga mosta za koje je prvobitmo predvldeno da ce trajati sarno 4 rnjeseca potrajali su godinu dana {od decembra 1956 decembra 1957 g.). Nastalo produzenje je u uzrocnoj vezi sa zakasnjenjern same izvedbe do Jroje je doslo usljed angazovanja izvodaca (~~Elektrosood-«iz Zagreba) na drugoj strani, a i zbog pozna tog otvaranja akreditiva. Posljedice zakasnjele akcije (izvodac je propustio period najpovoljnijeg vodostaja i stigao s punirn radom upravo u doba nepovoljnog vodostaia) su u znatnoj rnjeri uticale na povecanje troskova, ala fizicko otezanje izvedbe i vremelllsko produzanje citave akcije. Sanacija fundamenata je obuhvatila: - plombiranje kaverni pod desnim oporcern mosta i izvodenje ill1jekcionih zavjesa na objema obalarna, u terenu dna rijecnog korita do sloja lapora, tj. od 5-15 m pod oba oporca. Nakon zavrsenih radova, prema zakanskim propisima izvrsem je tehnil:ki prijem radova 11. XII. 1957., a II1jjhovs koJaudacija ce Se izvrsitj pocetkom marta 0, g, 1.1 Zagrebu. Uprava je, prema svojim ugovornirn obavezama, izvodila SVe pomoene radove - Sa svojorn radnom grupom i u s"\~ojojreziji: radale skele na objema obalama, uredaj prostorija za smjeStaj 30 radnika preduzeca, kamcelariju i magacilIle, plovmi objekat, stolarske i kovacko~bravarske us}uge u svojim radionjcama i, preko ugovornih obaveza, dobavku rnaterijala (cementa i sljunka), kao i !!liz sitmih svakodnevnih usluga, [lastojeCi sa svoje strane da pomogne sto uspjesnijem i brzem izvodenju radova, 2. Nakoo "to je dobila kredit u iznosu od 1,000.000 dinara, ad Komisije za vjerska pitamja Izvrsnog vijeca NR BiH~ Uprava je izvrsi1a veei dio radova, IDa kon~ zervaciji starog konaka manastira Zitomislica. Tom su prili'kom izradeni uporedni tehnicki smimci staJIlja prije koozervacije i nakon izvrsenih radova i projekat za konaenu kOlI1zervaciju'kOO1aka posto je dobiveni kre~ dit bio nedostatan. 3. Uz participaciju Zemaljskog zavoda i NOO TrebilDje, Uprava je jzvcla radove popravke zvonika i kro~ va na Arandelovoj crkvi u selu Arandelovu kod Lastve, koju je ostetio udar groma. 4. Izvrsena je saIl1acija objekata u mostarskom Kujundziluku: izolacija od vlage, podzidivanje terena i rusevina, kao i u'Ilutrasnja obrada objekata: postavljanje i malterisanje plaiona, zidova i sl. 5. U kuli na desnoj obalj Neretve. zvanoj >~Halebi[lovka~~,vrseni su, i jO's su u toku, radovi ispitivanja i studUa za mjenu konzervaciju. U toku radova otkrivena je duboka pukotina - duz zida lIla jUZnoj strani

_ duga pr-ibl.izno 10 rnetara, koju prati druga mania na suprotnoj strani. Ovaj nalaz muzno je izazvao potrebu da se iz doniih (trtju) bojeva izbaci ubacenih 80 kub. metara nasipa i da se izvrsi 'detaljna analiza objekta radi potpune i temeljite konsolidaclje. Tom prilikom je utvrdeno: da kula datu-a ra predturskog perioda, naprotiv dosada ustaljenog rnisljenja da je turska gradevina ; da je pr-etrpfla ~vije_ krupn~. adaptacije turskog perioda i da je posljednja od mjih ona koju je zateklo nase doba. 6. Izvrseno je rusenie trosnih zidova i objekata u neposrednoj okolieri tzv. Kresine medr~se; kon~eryiraTI je citav sieverni zid medrese; uT~den Je .p~:rk 1 njegov ulazni dio u gramicama gradevinske linije buduceg objekta. 7. StaTu magazu »S1novi R, .8aina~~Uprava je adaptirala za svoje radne prostorije. 8. Izvrsena je popravka krova na dzamiji u Donjoj mahali' lI1a kuci Muje Mustovica u kojoj Be nalazila ilegaln~ stampaTija kao spomenik iz NOB-e; j ma k_uci Zivote Neimarovica, uBjelusinama, takoder spomemku iz NOB-e. 9. Popravljene su ploce na serefi Roznamemdzij.ine dzamije; restauriran prozor sa kemenim per:-0racijama,mihrab i mimber, koji su bili iPolomljem, . 10. Od manjih radova izvrseni su: izrada 14 novlh prozora na Kajtazovoj kuc!; popravljema su i miniziratna sva gvozdena vrata u Kujundziluku; istesane su kamene ploce i pragovi za popunjavanje polomljeme kaldrme na Starom mostu; iskopmr1i su drenaZni kanaE iza objekata u Rendeku i iZ1Teden je lI1izusluroih radova· i popravki na starim kucama - za Stambenu upravu i za privatnike (2 kuce u Jus{)v~ni, 2 u Prijeckoj carsiji, 2 na Semovcu i 1 u Sehitl uku) kao i sitniji radovi opravki. Pored lI1avedenih !konzervatorskih radova Uprava je razvj}a zivu aktivnost na jzradi projekata i elaborata za radove koji predstavljaju u 1958 i narednim godinama. Treba istaci i tijesnu suradnju koju je postig1a Uprava sa Urbamistickim zavodom BiH, koji radi ~a razradi urbanistickog plana grada Mostara. Uprava Je, tokom 1957 ostvarila saradnju i sa Saveznim ilIlstitutom za zaStitu spomenika FNRJ, sa Zavlcaj!l1im muzejo-m u Trebjnju, saradnju sa organima privrede, Komunalnih paslova i sa komorama trgovinske, zooatske i ugostiteljske sluzbe. Djelatnost Uprave -nije bila ogranicena sarno lIla kOO1zervatorske zahvate na arhitektonskim spomenicima. Izmedu ostaloga arheo1og i likovno - konzervatorski struoojak ucestvovali su u ekipi Zavoda lI1arekognosc1ranju terena u doli:ni Trebisnjice a obiSli su i nekoliko arheoloskih lokaliteta svoga podrucja u svrhu II1jihovog upo7.ll1avanja u prikupljamju podataka za evidenciju Uprave.

Svake druge godine odrzava se redovma Generalna skupstima Medunarodne Unije za zastitu prirode j to uvijek u razntm zemljama, koje au clanice ove medunarod:ne organlzactje. Do sada BU odraane skupsti!l1€ U Leik Succes-u, Hagu, Salzburgu, Kopenhagenu j zadnja peta u Edinburgu, od 20-28 [una 1956 godine. Na ovoj skupstini (kongresu) prisustvovali su predstawric! 40 nacija i :8 medunarodnih organizacija, Izrnedu ostalih predstavnici UNESC-a i FAO, sa 320 delegata, sa svih pet kontinenata, Nasa zemlja rrije clanica ove medunarodne organizacije, te sam ja, iz nase zernlje, prisustvovao kao posrnatrac; isto tako zernlle koje ntsu clanice, imale su svoje posmatrace. Skupstinu je otvorio Lord Strathclyde, ministar za Skotsku, koji je naglasio, »da So od posljedrijeg stoljcca sa prirodom rrmogo brizljlvlje ophodi, nego sto je to bio ramije sluca], Potrebno Je uctniti vel ike rnapore da se priroda odrzava i :njeguje, te [e u tome smislu uspielo u Skotskoj prilagodavanje mdustrdskih gradnii, prirodi. Narodito je znacajan problem ishrane covjeeanstva, jer se sva1ce sekunde covjeCaIllstvo poveca .... va za jednog covjeka. 'Radi oVih i drugih problema, interes javnost-i za ovaj kongres je veliki u citavom svijetu.-<-< Predsjednik Unije prof. dr. Heim iz Pariza .ie naglasio da je preistorijski covjek u 'PTirodi uspostavio ravnotezu, ali co'\rjek 20 vijeka je razorio prirodu, te covjek vorli veHku horbu i protiv prirode. S jedne strane prenaseljemost a s druge oSiTomasemje prirodnih izvora,pogorsace situaciju u skoroj buduCnosti; ru¢le 5e kopaju, Burna lI1estaje, erozija raste. Apelirajucl na javnu pomoe, prof. Heim istice, <ia je Unesco ucinio mrnogo za Uniju, ali je potrebno temeljito pojacanje rada, da [bi se rijesi1i akt-uelJrl'i[problemi iz zastite, te da UlIlija u svim zemljama zauzme pripadajuce mjesto, satadujuci sa :naucnim organizacijama. U Uniju je primljeno ,25 novlh clamova, medu kojlma su Savez Akademije nauka SSSR-a, koji se bavi zastitom prirode i 5 talija'l1skih drustava za zustitu prjrode. Na kongresu je odluceno da ce se ova organizacija ubuduce zvati: )-~MedulI1arodlna nija za konzervaciju U (cuvanje) prirooe i !l1jenih izvora«. (Union internationale pour la conservation de la nature et de ses ressources). Promjenom naslova ne misli se mjenjati osnoV1I1imisao i orijentacija Unije, lIlego se specijelrno s zeli naglasiti znacaj socijalnih i ekonomskih problema koji ee Be ubuduce vise tretirati U ovoj organizaciji. Za predsjedrnika ove medm1arodne organizacije ponovo je izabran za lI1aredJnedvije godine, prof, Dr. Roger Heim iz Pariza. Naueni radnici i strucnjaci iz citavog svijeta poslali su ra!I1ijesvoje referate iz svih oblasti priroonih nauka. Svi referati su tretira1i probleme zastite prirode i pre~ rna glavU10jterni rnogu se podijeUti U 4 gJavne grupe: 1. Upravljamje zasticemim predjelima rna osnovu najnovijih naue-nih rezultata. II. Biolosko dejstvo na sirenje miksomatose medu kunicima;
f j

III. Restauriranje biolojikih .predjela, razorenih lludskim djelovanjern; IV. Odnos izmedu ekologije i 'plamiramja pejsaza. Od rnnogobrojnih referata, koji su tretirarn na kengresu, naveo bi sarno nekoliko: A, Morel: Uticaj epidemije miksornatose na floru Francuske: G. Passerimi: Erozija u ilovasrom i karsnorn terenu; W. Engelhardt: Obnova zemljista bioloski unistenog po covjeku; Prof. Ivo Pevalek: Podrucje sedre u Martin Brodu, u Bosnj, mjegove perspcktjve sa gledista naucnih istrazrvanja i kortstenja u svrhe odgoja i cdrnora; 'V.' Schau berger: Preuredenje nepravrlno regulfsamih voderuh tokova; , G. P. Dementijev: Fauna SSSR i mjeno cuvanje; L, K, Saposnikov: Strucnjact za zastitu prirode SSSR i njihova uloga u rjesavamju problema zastite prirode; A. V. Maltncvskt: Kor+scenje zas titne uloge suma u SSSB-u. Kroz referate i diskusije !I1arocito se je tnaglasavao kompleksan problem zastite prirode, koja obuhvata cuvanje, uspostavljanje i povecavanje priroonih izvora, u danaSinjim uslovima razvitka privrede. Isto tako su raspravljana pitanja zastite migrfrajucih ptiea iz dr~ zava u drzavc, sisara 'i riba. Veoma vuZina pitanja zaga~ divanja mora i rijeka zahtjevaju medUlnarodrne sporazumei usklaciivanja, razrnjenu i.nformacija i iskustava izmedu pojedinih drzava. Nadalje su tretirooa pitanja o moguCnostima osiguranja ishrame, 0 odrzavaII1ju prirode i njenih pomo6nih izvora. 0 podizamjll velikih oporaviliSta u zdravom prirodnom kraju, 0 zakonskim mjerama protiv zagadivanja voda i zaraze vazduhu: o ozdravljenju Ijudi kroz prirodu u industrijskim centrima gdje se rade teSki poslovi i druga. Prirodne pomoe-ne izvore, tlo, vodu i zrak, potrebno je najpametnije iskoriscavati. U vezi svih gore lI1avedooih problema, isticalo se je, da su zadaci Unije od ogrom,nog znacaja za cijelu civilizaciju. Na zavrSetku kongresa donesoni su zak1jucci kojim se pozivaju vlade raznih 'zema1ja Cia se ubuduce posveti l!1arocita pawja zasticenim prirodnirn rezervatima, da se sprovedu mjere za zastitu flore i faume. Da bi 5e ovi zadaci sto uspjeSinije izvrsili preporucuje se Vladuma da organizuju sastanke strucnjaka pojedinih zemalja s ciljem da 8e izvrsi razmjena misljenja, informacija i iskustava. S obzirom nn porast covjeea1J1stva, kongres preporucuje osnivanje lI1aciOOJalnih parkova i prirodnih rezervata, gdje god za to postoje uslovi. Naroeitu paZmju kongres poklanja Medunarodnorn omladinskom savezu za izucavanje i zastitu prirode, te se postavlja zadatak da se uvedc u skolske programe i predmet 0 osnovma znanja 0 konzervaciji prirode i prirodnih izvora, Takoder su dome-senjzakljucci 0 pojedinim mjerama zastite na Cejlonu, nn arhipelagu Galapagos, 0 zastiti polarnih medvjeda, foka, 0 zastfti vooenih hiotopa, endemmih bi1jaka i mnogih drugih pitanja. Kcmgres se je obratio Ekonomskom i Socijal-

144

10

Nase starine V.

I45

nom Savjetu organizacije OUN sa preporukom

da se

'stanovrustva u s'vijetu.
Za .vrljeme Izlozbi Icongrcsa

odpoene sa izucavanjern morskih bioloskih zaliha. Narocito je maglasena potreba razmatranja problema 00nosa izmedu stanja pr.irodnih zaliha i povecanja broja pr-iredena j-e u Edinbur'gu izloz-

povreda Zakona od strane ouzeca.
bar je polagans

organa vlasti i vecih

J.)Te-

ba na kojoj su prtkazane posljedice untstavanja -suma razvitka erozije, prekomjerne Ispase stoke i druga. N~
istoj prlkazane su i mjere koje su razne smh-lvenje zemije bu-

preduzele da se sprijece lose posljedice, Te mjere su
posumljavanj.,

filmovl sa temama: Ovisnost n:edl!- zivlm bicirna, ugrozavamje prirodnih objekata, covjek treba prirodu, i drugi. Sovjetski film »Prtjatelj i I neprijatelji« 0 bioloskirn metodama borbe protiv stetoclna bilja, pobudio je OPCllpaznju prf llkom prikazivanja. .. Posl.ije kcngresa priredene su ekskurzije u razne dijelove Skotske. Tom prilikom ucesnici su se upoznafl sa prirod1nim Ijepotama Skotske, metodama i zadacima zastite prirode. Narocita je pa.:anja poklonjena uskladivanju izgradnje hidroenergetskih objekata, hidrocentrala, sa ocuvanjem ribljih oogatstava. U Skotskoj se izvode zlOa.tini radovl trla ponOVInom posumljavanju. Skotska kao zemIja rijetke ljepote i romantike posjeduje veoma zmacajne nacionalne parkove prirodne rezervate, jezera i druge objekte, koji su' posjeceni od ucesnika kongresa, te su ostavili dubok i trajan utisak. OpCi je utisak da je kongres bio veoma uspjesan. 1zmje~a misli i ·lskustava izmedu delegata pojeditnih zemalJa omoguclCe ubuduce sprovodenje mnogo efikasnijih i .k~~isnijih ·mjera nn polju zastite prirode, a na dobrobtt cltave zajednice. ing. Viktor Rzehak

raznih zemalja iz podruc]a za vrtjeme kcngrcsa odriana nih fllmova, te su prfkazanj

jica, terasiramje Za vrijeme kongresapriredena zastrte

i utvrdivenje pijeska padina i drugo.

' je izlozba knjiga

prirode. Isto taka je eredelja prfrodno-oaue-

Kroz godinu i nesto vise od svoga opstojanja Odu mnogome opravdao rrade koje su u njeza JeT je dcnesen cio -niz korisnih zakljucaka 1 rnjera u pravcu uskladivanja napora i unapredenja rada sluzbe zastite spomenika Ilrulture. Izrnedu osta-. log treba spomenuti ucesce Odoora na s'ljedecim zadacirna: Na Opstem zakonu JO :zastiti spornenika kul .. ture FNRJj na pitanju problernatike arheoloskih i-skopavar:ja i obezbjedenja potrebnih mjera prilikom arheolQs~h kopenja: na pitanju adminlstrativno-. ~trucne fizionornlje zavcda ; na pttanjtma .kupovi.ne i I~voza . starog namjestaja, posuda, tkanlna i predmeta Iikovnif umjetnoati i osobito na poslovima organizacue sevcznog savjetovanja 0 spomenlcima Narodnooslobodilackog rata; na pr'Ipr'ernama za Kongres arhttekata-konzervatora u Parizu i organlzaciji izlozbe zastit~ spomenika kulture FNRJ u to] prilici, kao i na pripremama za Godisnju skupstinu Saveza muzelsko-konzervatarsktr, drustava FNRJ u Zadru (apri la mjeseca 19&7 g.). S. T.

redenog umjetmckoa jcretanja. Taiko ce na 1)1!'. po predvldenim planovtme tstraztvaniacpredhistor.icara iei u pravcu proucavanja etnogeneze Ilira i daliem poznavanju .neol itsk.ih kultura nasin krajeva. Klasicni arheolozi .stav.ljaju. sada teztste na proucavanje ekonomsklh .pr-il.lka iz. doba rtmske uprave u BiH I na r azmatranje uloge koju .su imal! autohtoni element! u r-azvoju klastcne umjetnostt u Bosni i Heroegovtnl. Zato ce i teztste njlhovih napora u buducnoeti leeati na otkrivanju i proucavaniu objekata koji su sluzili u gospodarske svrhe i dopr.irrijel i ekonomskom razvoju naslh kraieva, OYama spadaju rudnici (u .Iapr i i Srebrenici npr.), ceste, mostovi, gospodarske zgrade i 81. Specijalna painia bice posvecena istJrazivanju voom.a neja:snog kulturno-hisoorijskog razdoblja u NR BiH koje lati na prelazu od Klasike (antike) na Srednii vijek. Nema sumnje cia ,ce ovo Savjetovanje, ukoliko njegovi zak1jucci budu provedeni u djelo, biti od velike koristi za 'Pro-gresivniji razvo.i arheoloske shube u na.sQi Rep.ublici i da ce dOlprinjeti daljnjoj saradnji muzeja i Zavoda za zaStitu sponlenika k1:l1ture NR BiB IU ooStem interesu zastite na.iSe kulturno-umjeiniOke proslostL S. T.

noga r-azloga, no-vi progr-amj ne Idu samo na Is'tr'az.ivanje golih cinjenica .i njihovu deskripclju, vee vise u smjeru kor-lstenja konkretnoga matertjala koji postaie polazna beea za_-otkrfvarije .drustveno-ekonomskrh odnosa i fakata -'koji iSH upravc i dovel i do od-

osobito histori]e, politicke ekonomije i drustvenih prtltka najstartje proslosti nasih naroda. Iz riavede-

SAVJETOVANJE ARHEOLOGA NR BiH .Pocetkom marta 1957 .g. Arheoloilka se.':dja MuzeJsko-ko.nzeT~atornlrog dru.Stva NR BiR uprilici!a je sast~aH: svoJlh clrunova lOa Mogorjelu kod Capljine, da bl - u tOj prilid - ra:zmotriliptrobleme i zadatke pr.e~ ko}ima ~toji arheoloska sluzba u naSoj RepubhCl. Mjesto ]e ,sretno izabrano, Qhzir.o,mna okolnosi da :BU ucesnici ovoga sku:pa imall m-ogucnost da se do u detalje ,upo=aju sa problematikom konzervacije arheoloilkih lokaliteta (problem loliko ak:tuelan za prilike .u BiH) i da tz toga izv.uku korisne pouke. I upravo Je MOgOTjelO lokalitet kakav se sarno moze pozeljeti, buduCi da ima kValite£e ,(Zavod je na ovome objektu vrSio, kroz nekoUko ,godina, oblmne, konzervatorske zahvate) da moze posluziti kao skolski primjer U ovome bra'vell. Na OVDme SavJetovanju,koje je Dkupilo najveci broj arheologa nase Republike i drugih si:rucnjaka kOJl 5e have poslovima arheolo:gije, donesene suodluke o~ s~:dbonosno:g znacaja za njen daljni razvita.k L.'1a tent~or.lJu NR BiR. Dosadasnju praksu, na sektoru .arheolosklh radova, koja se, iscrpljivala u radu poJedinaca i pojedinih grupa bez ute veze jednih sa drugima, z,.am~jeniCe _~ova Cija se pre<:inost ogleda u planskom 1 slStornatsk01ll rad'll 1 medusobnoi saradnjl svih sektora ove nauke, u prvom iplanu ~uzeja i Zavo~a NR. ~osne i Hercegovine. Medu zadacima je pre.dvld.ena 1 lzrada karte BiH u kojoj bi bili "naznaceni . ~SVI arh~lo.ski lokalitetiiz precihisiorij&k:og i klaslCIlOg 'perl~da. Stirn u vezi) odluceno j~ da se odmah PflstUPl plat11.Skomrekognoscirwn iu .terena ,na c~tavoJ .te_ritorij:iBiR. Na tome poslu, z_a ·koji se .predvIda _,aa ce tra]uti nekolikD godina, ucestvo'Vace i arheolozi 12 muzeja izvan Sarajeva, svi III ,granicama svoga iPQdrucja, u koju ce 5e svrhu~ a i zbog drugih !'azloga, provesti teritorijalno razgranicenje aktivnosti svakog muzeja u Republ.ici. Na Savjetovanju je razmotreno i pitanje strucnog Uzdizanja mladih aJrheologa. U Lome pravcu dOneseno je nekollko korisnih zakljucaka, u prvom redu i7 oblasti licesca a,rh-eologa-poCebnika na znacajniji~ arheoloSkim istraiivanjima u Republici i FNR.T. 1z izlozenih perspektivnih programa arheologa BiH osjeca s.e nova teruiencija u :pravcu 'koordinaeije arheoloskih istrazivanja i jasno nastojanje da se ista u~juce. uzivot i ektueliziraju, kako bi pomogla proucavanJu mnoglh problema iz domena drugih nauka

U SARAJEVU ,lE ODRZANO DRUGO SAVJETOVANJE 0 ZASTITI PRIRODE I PRIRODNIH RIJETKOSTI
Od 22-26 ·maja 1956 godine odrzano je u Sarajevil Drugo savjetovooje strucnjaka FNRJ 0 zastiti prirode i prirodnih rijetkosti, koje je orgrunizovao Zavod za zastitu snomenika kulture i prirodnih rijetkosti NR BiR u Sarajevu u:z saradnju svih republiCkih Zavod.a za za.stitu. Pored ;ore"bstavnika zavoda za zastitu, istam su prisustvovall i po jedan predstavnik Prirodnjackog muzeja .i2. Beograda i Rije..l{e. 1z Sarajeva~ pored prestavnika Savjeta za kulturu, prisu.stvova1i su prestavnici Sumarskog, Medidnskog i Filozofskog fakulteta, Biolosko,g instituta i Drustv9 Uprave za sumarstvo, Lovackog saveza~Sumarskogin.stituta i Drustva, Zavada za poljoprivredna istrazivanja i Zemaljskog muzeja. Glavni dio ovoga savjetevanja zauzeli EU referati i to dva koja je pripremio> Zavod NR Srbije i jed.an koji jepripremio Zavod NR BiH. Referali su obuhvatili svu problemat1ku koja danas stoji pred kompleksom pitanja zastite prirode ukljuouju{:i tu i novi nacrt Zak,ona oZaStiti prirode. 1z referata i diskusijemoglo se razabrati danaSnje starnje zastite prirode koje po pOjedi'11imrepublikama izgleda ukralko ovako: ZahvaljujuCi cinjenici -da je NR Sr'bija jos 1948 godine osnovala .svoj" poseban Zavod za zaStitu i rp!!'ou-Gavanje prirode i prirodtnih rijetkosti) u ovoj se Republici dosada najviSe ueinHo na konkretno·m rjesavanju mno.gih problema 1Z ovo,!?; podrucja. Pored zaS-Ute mnogih objekata iosnivanja prirodnih rezervata, te rjreavanja 'pitanja organizacije i zastite na terenu, u Srbiji danas radi veliki. broj na-ucnih radnika i strucnjaka na pojedinim objektima. Specijalna pafuja je posvecena zastiti z.emljiSta od eu:ozije,. zastiti Pancie omorike i proucavanju Obedske Bare, pored niza· dr:ugih veoma znaeajnih !problema jz zaStite.
j

ODBOR ZASTITE

SPOMENIK.A KULTURE

FNRJ

Duie :vTijeme osje6ala se potreba za osnivanjem jednogtijela kOje bi imalo ""datak da koordinira cjelokupnu prakticrru i teoret:sku djelatnoot svih zavada za zastinu spomenika kulvul'e FNRJ (organ dakle kOji. bi ~.o o,:,lasti i ikarakter ,suveznog In;tituta i~ prvih g~dlna IOJegovog rad.a). 0 tome se ,pitanju cesce raspravljalo na sjednicama direktora zavoda odriavanim u Beogradu, i ll1a jednom od takvihsastanaka u jan.uaru 195{) .g., ,od1uceno je da se oonuje Odbo; zastite spomenika Imltu.re FNR.T, Zadaci Odbora utvrdeni su nesto kasnije posebnirn Poslovnikorn i formulic;anl ovako: - da ulvrduje opiite .principe poUlike zastite u FNR.T· organizuje raspravljanje nejasnih teoretskih pitanj.a 1z sluzbe zas.tite i 1znala:z.i. jedi.rustvena gledanja; - da su.m.lra .i )prenosi praktirn.a iskustva sluibe z8stite :svih ustanova u zemlj.i; •-: da pomogne rje.savanje konkretnih problema zashte ustanovi koja tu pomocbude zatraiila' - da dejstvuje da sluzba zastite zauzm~ jedinstven stav U odnoou na druge aktivnosh i miSljenja u zemlji po pi.tanjima kult1JTl1.ognasl~da; . - da u sluz.benim medunarodnim odnosima, kada Je u pltanJU zastita i konzervacija spo·menikti kulture, predlaie svoje .pretstavnike i stav koji oni treba da zauzimaju. ~~~a.sumnje ~a je osnivanjem ovog Odbora, kojeg sac:nJ~vaJu orgar:ll zastite - pretstavljenl po opuno~o.~~nl~ del~gatlma - dat pozitivan doprlnos opcoj lim]l ocuvan]a kultumo umjetnicke baiitine nasih naroda, OISObiu} slucajevima grubih praJctiCistickih u

-da

Postavivsi kao prmcip cIa zastita prirode ima veoma vazne naucne, kulturne i prosvjetne c.iljeve, uz veoma veliko gospodarsko i socijalno znacenje, NR Hrvatska je postigla velike uspjehe na polju zastite, gdje se ova djelatnost me smatra zadatkom jednog organa vee cjelokupno drustvene zajednice. U Hrvatskoj su dosada osnovana 31l1acionalna parka, to su: Pljtvlcka jezera, Risnjak i Pakl.enica. Nasa Plitvjcka iezera su svojim neopisivirn Ijepotama, mnogirn prirodnirn znamenitostima u vodi i na ikopnu poznata i izvan nase zemlje. 'veoma znacajno pdtamje U ovo] Republici je bilo zastrta sedrenog podrucja duz r-ljeke Ka-ke. s obzirom na narnjeravane izgradnje hidroenergetskih postrojenja u tom kraju. Citav niz drugih problema kao zastita park-kuma, botani-Ckih rceervata (Trsteno kraj Dubrovnika). pejsaznih parkova, rijetkih stab ala i drugih problema) rjesavan je u proslorn periodu. Po ukupnom broju zasticenih oojekata orlrodnih rtjetkos ti. na prvom mjestu stoji NR Slovenija. Od Uk!l11pnO 5{){) zasticenih objekata u nasoj zanlj i, U ovoj Republici je dosada stavljena skcro polovina pod zastitai drzave, Medu mnogim oojektima zasticeni su rezervati Barska suma kOtd Ljubljanc Hrastov.a suma u Krakovu kod Kostajnice, Bledski grad, Straia na Bledu, dva alpinetuma, <iva arboretumai drug~. Narocitu pomoc imaju organi zaStite od planinskih, turisti.okih i lovaOkih organiiZacija, te udruzenja izvidnitka. Ustanovljena gorska straza oct planinara j izvidnika veom,a uspjeSno s.titi rijetku pla.."linsku flor.u i faunu. U ovoj Republici s-u narocito aktuelni problemi zaStite velikih povrsina, Iski Vintgar, Lipici, Bohinjska Kotlina, gdje se sluzba zastite s1.1J..l{obljava sa interesima poljoprivrednLka, lovacat a sa <iruge strane sa projektima akumuladjskih bazena, elektricnih cent-rala i dr. Razumljivo je .da se U' Sloveniji poklanja velika paznja i zastiti mnogobrojnih peCina. Izgleda da NR erna Gora ima jos najvise sacuvanih prirodnih ljepota kOje privlace veliki broj nasih i inootranih posjetilaca. U ovoj RepubHci nema jos organizovane zaStite pirirooe i pojedini prirodnjaci iz drugihustanoV'a me i neke radove iz ovog podrucja Za n.acio:na1ne parkove Sll proglaSel1i: Loveen, Dur~ mit~r sa ernim jezerO-ffi i Biogradsko jezero sa okolnon1 praSumonl, ali bez odredenih granica na terenu. Takoder se poklanja paruja i zastiti rijeke flare i faune. Kao u Crooj G<>rita.ko ni u Makedoniji jos nema organa koji hi se po:svetili iskljucivo, problemima zastite priroae'. Izdvojeni su kaa nacionalni parkovi Perister i IVlavrovo, a stavljeni su pod zastitu Katlanovsko Blato, Rijeka Radika i cirugL Za posljednj-e trl godine u NR BOSlIll Hercegovini i ucinili su 5e matni na:pori na rjeSavanju pitanja zaslite. Uz stavljanje pod za.stitu citavog niza objekala, naroCito se ,pa.znja posvetlla zastiti i proucavanju sedrenih podrucja Jajca, Martin Broda i Kravice, p'rasumskih rezervata Peru,Nee kod Foc~ Klekovace kod Drvara i Janja ked Donjeg Vakuia. U veom.a znacajne objekle spadaju glacijaJna jezera kao sto su na pianini Treskavici, Prokosko jezero, Satorsko i druga, te 5e proucavanju nOTe i faune u istima kao i u okolini poklanja potrebna painja. Obzirom na znatne stete koje se jo..~ deSavaju u pecinama u posljed.nje vrijeme, ,cine se napori. da se te peeine Ulrede, osvijetle i IUcine pristupaenim, kako bi se na taj nacin djelavalo- odgojno i propagandno na nlase posjetilaca. I U ovoj Republki kao i kod ostalih, pomanjkanje kadr-ova je I1.ltzIok se nisu postigli joS veei rezultati. da Po raznim problemima iz zastite, nasi zavodi nemaju jedinstven stay rjes.avanja, te s.e dogada da se principl zastite u nekim republikama provoo.e povol,ino, ~a u nekim se zanemaruju Hi se uopee ne uzimaju .u~obzir, \S,to se veoma nepovoljno odrazilo na terenu Sohzirrom da dosa.aa jos ne-ma ustanovekoja
j

I47

bi za citavu zemlju 'rjesavala ovu problematiku, to se narnece potreba osnivanja koordinacionog tijela FNR ..T za zastitu pr-irode. Ovo bi tjelo, korlsteci iskustva svih zavoda i ustanova, koje se bave cvom pr-oblematlkom, imalo U prvom r-edu zadatak da poduzima pojedine rnjere Jrod saveznih organa i izvrsnih -vijeca pojedinih republika u svrnu materrijalnog obezbjedenja za pojedine radove na zastiti, a isto tako radi propiaivanja zajedniGkih ur-edbi, pravilrnka i drugih radova. Isto take hi ovaj odbor imao aadatak da objedini prakticna iskustva sluzbe zastite svih ustanova u zemlji koje se bave zastitom prrrode i pr irodnih rijetkosti. Na koncu se naglasava pobreba osnivanja posebne konzervatorske sekcije za aasttbu prrrode i s obzirom ria kornpleksnost zadataka postavlja se kao vazan zadatak osnivanje posebnih zavoda za zastitu prirode u svim republfkma. Predlozeni nevi zakon 0 zastiti prirode FNRJ razIfkuje se od sadasnjeg; sto je i r azumljivo S obzirom na cinjentcu da je proslo ~_o godina r-ada ria zastiti, te je postignut izvjestan napredak u rj esavanju te problematike. Pri izradi nacrta zakon., 18}'0se u prvorn redu za tim, da se postigne jednoobraznost i j edtnstvenost, te da se uklone raz:ne nejasnoce i prazntne pO pitanju rjes3vanja problematike, koje su se ranije bile ukazale. Nacrt, medu ostalim, predvida ubuduce zastitu citave prirode, a ne saroD .prirodnih rijetkosti, zatim se proovida OSniVCllI1je drustava za zastitu prirode, U1I10se:nje materije izzastite 'PTirode u nastavne programe svih skola i druge odredbe. U referatima se tretiralo pitanje nadleinosti za~ voda j drugih u:stanova kod zastite TijetkIh i prorijedenih bioloskih vrsta. Poznato je da se izvjesne rijetke vrste divlja-Ci, rib a, bilja, pejsaia i drugih obje .. kata, mogu zaStiti i po drugim zakonima kao Mo je Za:kon 0 sumama, riboloViU) 'lovu, time se stvara moguenost zastite na <iva ik:olosjeka, U'slijed cega dolazi do eventualnih su:koba po Q>itanju nadleinosti :zasti,te. Bilo hi [potrehno da dan as zastita svih rijetkosti opredc u iskljuCivu na<ileinost Zavoda za zaStitu. Da bi se specijalno !fla ,terenu mogli izvrsiti mnogabrojni zadaci, specijalno da bi se razni ugrozeni objekti ,to efikasnije zastitili, potrebno je ojacati cjelokupnu organizaciju za?itite. Osnivanjem pojedinih sekcija u d.ruStvuna za zaStitu ptitijeg svijeta, za za~ ,titu voda od zagadivanja, za zaStitu .rijetk€ flore i f&une .u izvjesnim podrucjjma, m:nogo bi se ucini10 na efikasnoj zastiti pojedinih objekata, terena ·i citavih podrucja. Iza diSikusije po referatima doneseni GU z.akljucci, pa ell navesti sarno najznaeajnije: - U interesu ~ajednke, a posebno 800 efika..'mijeg rada i ostalih zavoda za zastitu prirode, lpostavlja sc zadatak da se pri [p<)stojeCim zavodima za zaiititu sporn.enika kulture i prirodnih rijetkosti u svim re~ publikama pristupi jacanju 7....astiteprirode, a napose u 'NR Make<loniji i Crooj G<>ri po·trebno je odmah organizovati sl:uzbu zastite prirode. - Na osnovu -prednjih konstatadja nameee Se zadatak da se na opeoj liniji pojaca organizacija zastite. prirode odgovarajucim kadrovima i liZ datu materijalmu i moralnu potporu. - NeophOdno je da se u najkracem roku prema datim prilikama danese savezni zakon za zastitu prirode, na osn'O'Vukojeg ce .se naknadno izraditi odgovarajuci republiaki zakoni t.a zasHtu prirode. - Radi jacanja svijesti usiJrokim slojevima naroda 0 vrijednosti, znacaj:u i cu:vanju prirerde i prjrodnih objekata, !rno je<lan od najpreCih zadataka postavlja 5e potreba intenzivnog sirenja agitacije i tumacenja zastite prirode, Sj)€Cijalnrupainju poovetiti formira.nju drustava za zaStitu prirode, te koristiti sindikalne organizacije,

pr-ijatel.ja prirode, prirodoslovna. btoloska, speleoloska, turisticka, planmarska, rfbarska, lovacka i druga drustva, kao i organizacije izvidnika i planinki, omladine i dr-ugfh. - Konstatovano je da je sumarstvo i lovarstvo predazolo mnogostr-uke forme zasttte prtrode, te je potrebno U obostt-amorn mteresu pojacat] saradnju sa svisn pomenutim or-ganlzacijam. - Kao veoena vazan zadatak u daljem radu namete .se :r:{)treba afirmacije prin-c-ipa zastite prirode i u dcuglm granama pr-ivr'ede koje .su polcazivale dosada manje skkmosti razumtievanja za za§titu pr-irode, kao sto Sl1 napr. elektropa-ivreda, poljoprrvreda, vndopr-ivreda itd., a c1ji rad duboko zadire u zastttu
pr-irode.

sa poslovima Zavoda, dajemo kratke prikaze svih vaznij ih lrulturnih manifestacija DVe vrste, koie su tokom prosle godirie organizovane u zernlji.

»KAMENI

SPOMENICI

NR HRVATSKE«

"SRPSKI

NADGROBNI SPOMENICI«

- U dnteresu sto erikasnijeg sprovodenjamj€!ra zesttte prirode potrebno je uspostavit; sto tjesniji kontakt sa bioloskim instttutfma. pr'i'rodnjackim muzejtrna, a naroctto sa zavlcajnbm rnuzejirna. - .Pojacati ucesce i ingerenctju organa za zastitu prirode u savjetima za nacionalne parkove, kao i kod uprava narodnih izletista. park-suma i sl. - Kao jcdan od vazn ih zadataka postavlja se izdvajanje i osnivanje nacionalnih parkova kod svih republika, kao sto je to vee ncinila NR Hrvatska. Pooebno 5e preporueuje NR Sloveniji razmatranje moguCnosti ponovnog osnivanja nadonalnog parka "~Triglavska jezera-«. - PrepOTIlcuje se organima. zastite prirode da intenzivno rade na ujednacavanju zajednicke nomenklatu,re za 'prirodne objekte. - P:o-jacati naumi i struCnl liteTarni Tad 0 zaStiti pLrirode i u tom smi:slu pntpo.moCl saradnjom iz drugih reopublika postojecu pU'blikaeiju 'ZasUta prirode" NR Srbije. - S oibzirom na varoost j hiUnost donosenja novog saveznog zakona 0 za.stiti _prirode kao i rjffienja rnnQ.gobrojnih problema, potrebno je sto prije os;novati jedno koordinaciono tjelo FNRJ za za,titu prirode sa sjediStem u Beogradu, u 'lrom,e ce biti pretstavnici svih zavoda koji rade ll1a za,o;titi prirodnih rijetkosti. - KakD su .ova savjetovanja pokazala veoma dobre rezultate u radu na zaStiti prirode, to sc zakljuCuje da 5e ubuduce ista U'svoje kao veoma potreban metod rad-a, s tim <1ase ista'ifoclriavaju najmanje jednOm godiSnje. P1redlaze se da se iduee savjetovanje odrii u Skoplju, odn05no u NR Makedoniji. Na koncu savjetova:nja odrzana je struena ekskurzija na Treskavicu p]aninu. Ucesnici su raegledali najvainije pre<ljcle prirodni'h Ij eopota kao sto su gia, cijalna jezera, pojedine dijelove suma, pejsaza, vrhove plani:na i druge' objekte, te su 5e tom prilikom upomali i sa g1av:nim odUkam,a flore i faune ove nase pJan-ine. Ing. V. R.

IZLOZBE

LIKOVNIH UM.JETNOSTI ZEMLJI

U NASOJ

Godina 1956. ispunjena je, U lIlasoj zemlji, veeim brojem znacajnijih kulturnih manifestacija, meau kojima posebno mjesto pripada dokumentarnim izlozbarna iz oblasti likovnih umjetnosti. Te su izlozbe organi?ovane, uglavnom. u rcziji i uz strucnu pomoc konzervatorskih institudja u FNRJ :s namjerom da po-mognu pOipUlarizaciji kulturno-umjetnicke baStine naSi.h naroda i da time doprinesu estetskom vaspitanju sirih masa. Ujedno one bi trebalo da ~ dtrektno ili indirek1mo - pomognu sIuzbu zaStite -spo-menika kulture u vrsenju njenih zadataka. Obzirom na tijesnu sadrzajnu i temataku povezanost izloibi ovoga tipa

Prvih dana ianuara 19~6 g., u prostortjama Etnografskog muzeja u Beogradu, otvorena je izlozba sepulkralne arhttescture NR' Srbije Na olcupu sou se :nasli mnogi spomenic; riadgroone arrntekture, vremcnski zatvorcm 11 period ad kasnog Srednjeg v'ijeka do 19. st. Unutar tog kruga nasli su se objekti saeiniem u karnemu (stecci, stupovi s reljefirna, nisani, stele i krizevi) i drvene konstrukcije (sanduci, drveni stubci, obicni i pokrovljeni krstovi i sl.). Stice se dolam da SU OTgantzatori isli Imiiom da na izlozbu dodu najtipicrniji pr'irnjer'i iz cije hi ukupnosti mogla proizaci razvoinn nit grobne skulpture i ornamentike, i uf edno sva veIiciria i ljepota onog dijela nase umjetnosti gdje re nacionalni duh i karakter tako dornmantan, cesto iskljueiv j jedirii. Ta gola potresna skulptura, djelo ruku domacih, anonimn.ih maistora, obicnih Ijudi iz nar-oda. pripmstih i nerukih, cesto zanatski nevje§tih, s]mpila je u sebi, u njenim sematienim i rusticnim oblicima. SVu zivotnu Ijubav i sva osjecanja autora sa snagom izrazajnosti koja !f18S zacuduje. Istina je, medutim, da dobar dio izlozenih predmeta njje isao dalje od standardnog i tipicnog. Zbog toga je broj knrakteristicnih primjera!ka, re1ativno, ostao ogrwnifen. No, uzev u prosjeku, izlozba predstavlja ipak jednu Z8.okruzenu cielin'll. dovoljnu da istakne sve bitno za poznavanje . karaktera srpskc nadgrobne plastikc. Na DOcetku su staja1i steeci jz oko1ine Krupnja, Bailne -Baste i Arandelova, koji odmah u nama po·bud(\Jju asocijadje na 1'st.ovrsne pTimiere u BiH, iako su 0\'1 iz Srbije TIeSto· oskudnjie dekorisa:ni. Obieno on] sadr:Zc ,sarno spiralu ili T'ozctu, riede nojedinafui Uk, upropascm do krajrnjih granica. Zanimljivu je studeni6ka nekrofPolu .. ciia figuralna plastika. sugesthme jaSlrlOce,govori 0 Ifleobicnoj invenciji autora ovih spomeni:ka, na"~ih seljaka-majstorn. Treeu grupu pr-cdmeta saclil1_;avale su stele iz okoline Beogradu j Prizrena, bGgatije uTeSenei cesto ispunjene natpisim,a; pripadaiu vrBmeTI'tl Prvng snpslkog ustanka. Na 'kr!-aiu je stajala najbrojnija grupa spomenika iz 19. st.. prikU'pJjenih U TH7.;nim dijelovima Srbije. Plasticni kvaliteti ove vrste spomenika su i odvee naglasemi. Mnogi su koloriranizivim, obi6nimmineralnim hojama (u1tramarin, zuti oker, cinober), ali je prirnjetno, takoder, i dalek-o veee prisustvo teklstualnog urezivania, cesto U oblHru stihova, sto kod srpomeni-ku iz ranijih €!pohu rredstavlja got-ovo rijetkost. Kod drvenih kO!I1strukcija, duborezu je poklclInjena glavna pamja. Geometrijski, biljni i iivot1njski prikazi, HZ mjestimiene prikaze rovjeka, formalno ip!rekrivaju citave plohe objekata. Uz standardne ukrase, ka:kve inal:e src.cemo 1113 mnogJm :spomooicima se:r.fl11kralne arhitekture. pocam od alntike do Sredfnjeg vi. eka ~go1ub, tordiralDo uze, stit.. mac) nalazjmo, takoi der, i predmete ,ci_ia je 'Primjena u nasim krajev'i.ma relativno <nova (casovmik, kisobran, pero, mastllo) proomete. dakle, kojima se _ pokojnik sluzioza zivota, 5tO je sVftka-ko daleki ecc'ho. !grobnih pre'bstava Etru-: seana i njihove -z-ivotne- vase1asti U odnosu na 'Sumorm i 'otu-zni zagrobni zivot. Izlozba ie studiski r,ostav1)ena. Eksponati su izlozeni 'kronoioski. .Fa iake> imjc.c;na senti-ment.alno-romantiana nota ipToZ:i:ma cjel:itl1urrootavke, to ipak nije uticalo nn nns :stav prema izlozenom materijalu, kojeg hi i drugi put rado vidjeli i jos .iaee mu se pribliZili. S. T.

Pri kraju 1955 g. otvorena je u Zagrebu. u prestor.ijama .Iugoslavenske akaderndje znanosti i urnjetnostl, u Opatiesoj trlici, izlozba: Kameni spomendci NR Hrvateke. U pet grupa r-asporedenl ISU eksponatl, originali i kopije mnogth spomemika sa ci tavog republickog podrucja. U obzlr- BU dash sarno oni pr-irnjerci koji imaju z.nacaja u hietor-ijskorn smislu. Od 'ulomaka goticke crkve iz I10ka i znacajnijih glagoljsldh 'kamenih dolcumenata (Bascanska 'ploca, stun nadbiskupe PavIa i dr.), nadgrobnih oloca i bareljera do histortjsk'th nntpisa i sr-ednjovjcko'vnih grbova nizu se eksponntt ove zmacajne iz}ozbe. Sve, dakle, irna dokumentaran karakter sto je i razumljivo kada se zma da ce ana egztsttratl kao stalna izlozba U okviru Povijesnog rnuzeja Hrvatske. S. T.

"SREDN.JEVJEKOVNO 'ZIDNO SLIKARSTVO ISTRE« Krajem 1955 g. i prvih mjeseci 1956 g. ~ U orgamizaciji Jadranskog Instituta - otvorena je ma Rijeci izloz.ba },Sredievjelmvno zirdno, shkarstvo Istre«, ciji sadtiaj ispu:njavaju kopije zjdnih sli:ka sacinjene na originalirna rasutim po seoskim crkvama i grohnim kapelama Istarsk:og poluotoka - nast.a1im -u ilTemenu ad 11 do 16 st.
ipaJk: dovoljna da umjetniclw bogatstvo

izl-ozenih eksponata Izl0,zba je mala, no, jasno ilustrujc srednjevjekovno Istre, najjace i'Zraieno na podrucju zjdnog slika:rstva, ,cija je prevaga nad ostalim sekt,orima liko'V"Ttih umjeino-STI toLj:ka da se sl-obodno moze Te.ci da zidno slikrurstvD cini glavni sadT"L.aj umjetnicke aktivnosti na P-oluot.olru kroz citav Srednjj_ vijek Znacaj ovo-g slikar5tva leZi u njegovoj iZVQTnosti, a Ijepota _u pripTostoj jednostm!]1osti. Njihovi au tori iSll doma'ei majstori, obi6n-i Ijudi iz 'Puka) jednostavni U iSvom lJmjetnickom shvata.nju i slobodni u stvaranju djela !ko_ia nisu ogranicena sablonom onovremenih slikarsJdh skola i standard'l1e ikonografske seme, Ta umietnost, IU :sustini nadonalna, uprkos rcligtome t.ematike, najbolji je izraz 'tlmjeinickog shvatan.ia Hr.vata Istre toga doba. E']{'sponaB SlJ ipO'stavljeni hronoloskim redom. pocetku su stajale 'Zidne slike iz Savincenta (13. izvanredni primjerci Toman.itke na<::;tale u oblast.i gdie 'Se kTizaju utkaji i srednjeevI'opskog -umjcinickog l1rrilga. A anda su dosle freske iz Henna, Boljuna, Draguea, Lovranc, Lindara, Zminja i drugih krajeva. Za neke -cd ovih dekoraci.ia zna se i au_,tol~" ko-j drugih zasada je on jos uvijek nepoznat.. Tako :se nalPr. spominju Trevisanns, autor :slikarija iz Saviil1centa (nJJe jos 7.asigunno utvrderno da Ii je on zaista autor slika ili moida poruCioc?), KJerigin iz K<lpra (1471), Vincent iz iKastva (1474), Dr>minik iz Udina, gradanin iz Vodnjana (1530), i mestar Anton s Padove (1529~37) . S. T.

Po broju

"IZLOZBA

KOPIJA SRPSKIH SREDNJEVJEKOVNIH FRESAKA«

U decernbru 19'55g., 11 beogradskoj Galeriji fresaka, otvOTcna je Izlo.zba kopija srpskih srednj~jeko~vnih fresaka. O]ro stot.i.nu !lovih kO'piju, kOje ranije nlsmo vidjelL j7. desetal\ najeuvenijjh manastjra srednjevje]\"ovne Srb-:ije, poilrazal0 je, bar u rnalome., velie-inn umjetniCklh dostignuca nasih majstora zlvO'P1s.a. Izlo-

149

zbom su obuhvacene sve tr'i srpske arhltektonske skole. Gradac, Moraca i Sopocani su, U ovoj prilici, pretstavnlci tzv. »Raske skole« u koju su ukljucene crkve nastale u vremenu od polovine 12 do klraja 13 st., dakle, gradevine nastale u doba uspona Nernanjica. Na njih se nadovezuju 'tzv. »Makedonska skola«, koja traje relabvno kratko i koja zavrsava vee u drugoi polovini 14 st., otprilike nesto poslije 1371 .g. Ova je u Pr-ixrenu, »Matejica« kod Kumanova i »Sv. Arhandela« iz manastlra Lesnovo. Na kraju su rreske. natmlade po :svom nastanku, koje pripadaju grupl crkava iz tzv. »Moravske skcle- (ovamo spadaju objeku mastal! u vremenu od Maricke bitke 'M 1459 g. tj. do definitivnog pada srpsk ih zemalja !pod tursku upravu). Iz ove grupe spomenika na Izlozbi su preaentdrane freske manastira Manasije, Ravanlce, Kalenica i Nove Uz ko:pije zan.lrnljivih detakja, znatan broj eksponata ove Izlozbe predstavljaju kompozicije, cesto veorna stozene ()}Hri-stov ulaz u .rerusalem«. »Sudenje Hclstu«, »Poicesce apostola- idr.). Neke 'kopdje tsounjavaju poje<iinat:me figure izm-edu kojih su lI1ajzarnLmljivUe one sa preitstavama naSih srednjevjekovnlh vladarv. (Kralj MHutin, car DuSun, carica Jelena, car Uros), despota, a;postola i svetaca. Sve te slike pokazuju velika bogatstvo s1ikarrske vjestine nasih sredI!1jevjekovnih majstora: solidnu tehniku i cest oslon na zivot i prirO<iu odakle cr.pu inspiraciju cia bi unutar religiozme tematike uvukli mnage svjetovl!le elemente ('PejsaZi i predmeti svakodnevne upotrebe). 5'. T.
Pavlfce. skola zas tupljena sa freskama »Bogorodice Ljeviake«

boju i kcmpozicfju; mas je .sredrijevjekovni rnajstor mogao da 'ostvari autenticna umjetniCka djela, Kopije su radene adekvatnom tehnikom, tj, tempera bojama, svojun zanimljivim materljalom i iaborom detalja, Izlozba pruza vaanu dopunu ccjeni naseg srednjevjekovnog z.idnog slikarstva. S. T.

"SOPOCANSKJ

KRISTALI"

Galer-iji graf'ickog kolelctiva .u Beogradu, izlozba ,,&0pocanski kristall«. Beognadski sllkar- Mllovan Arslc Izloz!o je tom prtljkom 14 kopdja zidnih slika ovog manastira da bi talco doprmio njegovom boljem i potpunljem ooznnvenju.
S. T.

U dopunu tk poznavanju .srednjevjekovnog .umjet .. n.ickog blaga u FNRJ)otvorena je u aprtlu 1957 g.., U

"IZLOZBA KONZERVATORSKIH RADOVA NA CRKVI SV. SOFIJE IZ OHRlDA« U SARAJEVU Nakon neko1iko polcusaja, Zavod.u je poslo za rukom da, m SU-UL'1lU i izdasnu materija.lnu pomoe Saveznog instituta za zastitu spomenilql. kulture FNR.J u Beogradu i djelimicno ucesce Savjeta za kulturu NRBiH u participaciji troSkova odrzavanja izlozbe, prenese iz PJ'iStine iU Sarajevo kompletnu »Izlo.zbu konzervatorskih radova na tt'kvi sv. Sofije u ·Ohridu«, koja ie bila otvorena u UmjetniCkom iPaviljonu od 24. II. 7. III. 19'57 g. To je hila prillka za nase sugradane da bez veceg napora udu u 'Srce i dU5U Citavog niza problema s kojima se bavi :sluz.ba zastite spOlnenika kulture. Ovo 12 razloga sto je naCin px-ezentacije eksponata izlozbe udovo1javao s:vim prineipima savremenog izlaganja umje.tnickih predmela. Postavljen,i in continuo i prediStavljeni elementlma mooern-og iziaganja te :popraceni odgovarajuClm tekstom, izlozeni predmeti su dali lako pregl"dnu sllku o salnom obje.1du i radovima izvrsenim ina njemu. Izloiba je, takoder, pokazalaznaeajan stepen odgovornosti iuagaca ,pre-Ina publici koji 1511 izlozbene P1'Ostorije bri7.J10 pripremlli i sve njene zidove p-rekret'.'ili specijalno za ovu svrhu. Vjesta postavka Izlozbe' u cjelini i cjelokltpni njen aranima.n svjedo<:i su istancanog ukusa njenih organizaiora i snala.7~jivosti u koristenju lI"elativno malog prostora za smjeSta_t po opsegu velike izloihe, a dn ona ipak nije ostavila dojam prettfPa:nost~ vee skladnog rasporeda. U ovoj prilici SarajIije .su imale priliku da razgledaju ek,.;;;po-nate Izloibe formirane na materijalu .najveceg radilista, sa .stanoviSta konzervatorske sluibe u zemlji. Ukusni panol s crtezima i fotografijama, makete zgrade i kopije fre"aka, Uz objasnjenja u tekstu, pruZaju posjetiocima ocigloonu predstavu 0 radu strucnjaka koji ulaZll silne fizicke i umne napore u poduhvatima specijalne prirode. a koji iziskuju veliku strucnu spremu, -strucnu vjeStinu, odvainost i spretnost svakog pO,iedinea. Jer radilo se 0 spasu vrijedne arhitekture sa dragocjenim fu'eskama i drugim umjetninama kaje .ie trebal0 :sac-uvatL Radil.o se {) sv. Sofijj iz Ohricia, :nekadasnjoi katedralnoi crkvi i sjedistu autonomne ohridske arhiepiskopije,. drevnom zdooju sturom preko hiliadu godina. ko.ie pociva na temeljirna jos starijih zgrada, nastalih kojih 4---8 stotina godina prije sv. Sofije. U cilju zastite ove iz.vanredne arh.ilektonsko-skulptura1no-slik~rske cjeline formirana je specijalna medureoublit':li:.a komisiia u ko.iu su usli emincntni pretsiavnici sluzbe zaStite i odgovara.iuCi strueni ekSiperti izcitave FNRJ. Komisija je imaia zadatak da svcstrano i-sp<ita i prouci objekat, njegovo tehnicko sta,"

COVJEK. PRIRODA I PREDMETI NA IZLOZBI KOPIJA FRESAKA U BEOGRADU I DRUGIM NA8IM CENTRIMA U sklopu nizn dokumentannih izlozhi u FNRJ', nala2.i S€- 1 Izlozba koju je, podgornjim n.aslo-von1., rgao nizovalai otvorila Komisija za kuiturne veze sa inostranstvom u Beogradu. Radi \SB ovdje 0 sto:pedeset kopija fresaka koje su beogl'adsld umjetnici Zdenka i BI'wnislav .zivkovic napravillpo ol'iginallma nadenim na zidovima crkve ))Bo,gorodice Ljeviske« u Prizrenu od kojih su kampletirali Jzlozbu, koja je dosada obisla .glavne adrninistrativnei kulturne centre u FNRJ i mnoge evropske grado-yeo U svim mjestim_a u kojima je dosada bila postavljena, izlozba je poziti Vil10 ocij-enjena, radi llljene origina1nosti i li-kovnih kvaliteta. Umjetrlici su dosli na ideju da kopiranjem pojeriinih detalja sa fresaka otkriju i ·onu vri.iednost naiiih !::;rednjevjekovnih :zidttlih slika kO:ja je ostala skrivena u casu kada te slike gledaIno ill 'Cjelini. To, su iskljueivo pro,fani elemenii koje su nepoznati autori uvukli u reli.gio.znu tematiku.'O\-'akve l.;:valitete beogradski su sUkari v1djeli u vrijeme iz.vodenja konzervatorskih zahvata 11a ovome objektu, na kojim \su poslovima i sami ucestvovali i u kojoj su prilici strucnjaci Zavoda za. 'Zastitu srx)ln~ika kulture NR Srbije ·0'tk..~li i ocis.tili preko 600 m2 zivopisa. Iz1o,z.ene .kopije otkrivaju sm-isao naslh srednjevjekovnih majstora. za rposm,atl'anje okoline i scena iz svakodnevnog zivota, kao i njihovo ,realisti6ko ,prikazivanje. Zato 'cerna na kopijama sresti niz predmeta kucne upo,trebe (»Sud i kaSicica", )Vaza",. »Skolska tablica«), 'zatim oru-d8. (»)Camac«), predmete prirode (drvei::e) voce) cvijece, razne ptice, zivotinje,ri.be) te nizove raznovrsnih, koloristi~ki, fino skladanih, ornamenata. Svi ti detalji otkrivaju noobiCnu invenciju i snaz.llu umjetni6ku mastu svojih autora., 'sklonih ,cesto pSiholoskoj karakterizacij-i licnostL Si,guran u ertezu, sa smislom za

tUI'iIlUmanifestaciju potekla je od Muzeja za prfmijenje i cia preporuci mjere u cilju njegova oc~Yvanja i njenu umjetnost .: Beogradu, koji [e, uz saradrilu u zastite. Sv, Sofija je take postala veliko radiliste na mnogih clanova Saveza muzeisko-konzervattvnih drukome su ee od ranih ljetnih do kasnih jesenjih stava FNRJ', prikupio , potreban materijal iz eitave dana okupljali arhitekti, 1ikovni umjetnici, arheozernlje. Tim je eto Iputem na izlozbu dosao najdragoIozi .1 historicarl umjetnosti, kemicari i konzervatorl, cjen.ij i dio metalnog obrta sacuvanog po raznirn krastudent! i dad. Dolazili su s tek nejasntm predstavama jevirna nase zernl}e: u muzehrna, rtznicarna i privato konzervatorskol sluzbi a odlazilt s Izvjesnom prak.nim zbirkama, ttcuom naobraz_bom i s.trucnlm Iskustvom te drugaOva, po opsegu, valika Izlozba irnala je U sastavu tije stecenom predstavomo spornenicima nase kul1252 or igirralma predmeta izradena u zlatu, srebru, turne proslostl, njthovom .znacaju i ulozi, 0 kojima bronz i, gvozdu, bakru .i kalaju. Izbor pt-edmeta i mjise a-antje take malo vodno racuna. I take je nastajao hovu tehnicki dotjeranu oprernu za izlozbu izvrsile kadar konzervato,ra, toUko pcta-eban -sluibi zastrte su republ lcke kornis ije, svaka u granicarna teritorija FNRJ'. svoje r-epubfike, cime je trobalo obezbtjedlti vsto p-otSistematski konzervatorski radovi na sv, .Sofij i zapuniju prezentaciju urrnetmlckog jnvcntara .i izbj-e-Ci pocell su 1950 g. Predhodno su izvrsenj obirnni radovi eventualrie !praznirne, koje bi mcgle oastati organizana ispttlvanju temelju i .kvali.teta nosivosti tla, a onda cijom ovakve izlozbe i:z centra. mnogi, cesto sbozenl, zahvati na poslovima suptilne Predmeti postavljeni u vttnne } na panoe, os'vijeprlrode i UZ prrmjenu najrnodermuh sredstava, jer tljeni s ukusorn, rasporedeni bez nametljivostr, oeije trebalo sacuvati estetskc i historisko jedimstvo grasceni i konzervtranl, obuhvatfli su vremenskijraspon devine. Trebalo je oslgurati svodove i aidove, a ne od dclaska Slavena u-UaSe krajeve do danas, tj, peostetiti Ireske na istima! Osobitost ovoga zahvata leriod vr-emena ad VI-XX. st. Poredaj predmeta je zala je u [spr-avlja.nja VS em. iz svoje verttkale nagkronoloslci. Na pocetku je Izlozen kusnorlmskt pronutog juznog zida crkve. koji je, uz radove na zavincijski nakit I gerrnanske fibule (V-VI st.), a onda padnoj fasadi, pretstavljao najvazniji problem na primjerci kultura ~anog Srednjeg vijeka: kesteljska sektoru gradevinskih radova. Pocetkom maja 1953 g., (VII - pocetka IX st.), ketlaiika ltultu:ra i predmeti nakon duzih priprema, ispravljen je tid primjenorn helobrdske grupe (IX-XI st.), starohrvatski nakit i sistemagvozdenih zatega, sto jepretstavljalo !IlOVost oruije, uglavnom, dakle, predmeti do kojih se doSlo u cjelokupnQj dosadasnjoi praksi izvodenja slicnih putem oraktituih arheoloiikih radova (prstenje, DrGzahvata. Jednako je vazan 'Posao ohavljen na sektoTu sevi. fibule, privjesci za pojas, nauSnice., dijelovi ciScenja i konzervacije zidnih slika. Neke freske je, konj:ske -opreme i oruzja. corpusi j_st). Po<Slije je doradi uredvidenih arhitektonskih zahvata, trehalo posao period visokog Srednjeg vljeka, daba uspona nanovno povratiti na zid, na njihovo star~ mjesto. S drusih nacionaJ11.ih driava, kada je upotreba zlata i srege IStrane, postojala su mjesta sa dva sloja fr-esalta bra sve to veea, epoha, dakle, prosperiteta DaSe k-o.te ie trebalo razluciti i aba sacuvati obzirom na srednjevjekovne rudarske industrije koja postaje poniihov znacaj u historijekom i umjetnickom ,pogledu. laZina baza za bogatu djelatnost u oblasti umjetmicke Upotrebljema lSU dva natina: skidanje boj€lIlog -sloja, obrade metala. Predmeti ovog doba uglavnom su ograskupa sa malterom i skidanje samog bojenog sloja, niceni !l1a potrebe dvora .(kao nakit, odnoSfl1oukraooi bez maltera. Sve te radnje i procesi prikazani su zorno ifnventar), crkve (predmeti crkvene upotrebe) ili kao na Izloibi. Sve je veoma jastlO protumaceno i s-vako sredstvo placan;a (novae). Ta fundamenta1na razlika je, bez struCnog vodica~ mogao Ia'ko shvatiti tok rau shvatanju i nacinu zivota Ijudi ranog srednjeg viclova. Vidjeli smo sprave i na[prave kojima su se kon.ieka i oruh u visokom srecinjem vijeku isuviSe je zcrvatori :sluZili 'lJ"riskid<.lnju slikanih povrldna. nacin ostala upeeatljiva i sugesthnno nam se namece vee upotrebe tih sprava, pripremu lijepka, lijepljenje kod samog ulaza.. I tako se redaju p-redmeti: zla1Jno platna, skidanje f.reske, clS,cenje pozadine-, skidanjc i srebreno nosuCIe 'cara DuSana, Taka sv. Simuna. carplatna sa lica freske postavljan}e freske .fla zid) ske krune, ~~rstenje, nausni-ce, crkveno posude, oltarne i nmoge ugroze.ne fresk.e su Sipasene i iiv-ot im je propale. zeljezJni horosi,. bronzana zvona itd. Tu Sll i raduzen bar- za jedno stoljece. S druge strane, skidazni salaalni predmeti iz vremena gotike, renesanse. njem kreca lSafresaka otkriveni 'Su novi znacaini na ko.ie setosli.ie - na prvom katu - nadovezuju kompleksi zidnih slika (oko lOOO m2), koje po cjeloumjetnine iz vremena baJroka, rokokoa i klasicizma, kupnom svom zlllaca}u otvaraju p.ove stranice naseg sve do radova nastalih u savremenim radionicama srednjevjekovnog slikarstva. skala za primijenjenu um.letnost Pa iako ns mnogim ovim predmetima osjecamo razne izvanjske uticaje Da -hi upotpuni1i Izloib-u organizatori ,gu postavili (islamske Ulnjetnosti na predmet1ma 1Z Srbije, Makei cio niz gipsanih kopija raznih ulomaka bogate skulp-torske dekoracije, lt1astalih u periodu od 11-14. st. iz donije i NRBiH, talija:nske na eksponatima iz Dalmacije, mjemacke \Ua onima iz Hrvatske i Slovenije) ruku vrsnih srednjevjekovnih majstora. Ovamo s'Panaciona1na komponenta je dominantna, cesto- i iskljudaju ploce ikonostasa i dijelovi reprezentativnog episkopskog sjediSta, te dekorativna plastika ciborija, kaciva. Citavo prizem1je rezervisalDo je sarno za predsnije pregradenog u mimbar. mete kovanog zeljeza. Tamo smo naSH invenciozna i Ovalw kompletirana })lzloz.ba ko'Uzervatorskih raduhovita rjeSenja raznih majstora, najceSce onih iz dova na crlrvi ·5\1. Sofije u Ohddu(. besUtll..nje je bila NR Hrvatske ,i Slovenije, -gdje je ova v1l"stazanata najj_edna od najinteresantnijih likovnih izlozbi koje smo viSe i njeg·ovana. To su razne goticke reSetke, cimeri, vos1ednjih godina imali u nasem grad'll. vrataiica, pa dva-tri predmeta zanatskog umijei:a S. T. Marsala Tita iz vremena njegova naukovanja. Na izlo-zbi je bila zasrup1jena i naSa RepubJika. Postojao je Odbor koji je trebao da sc- stara da BOS[la "UMJETNICKA OBRADA METALA NARODA i Hercegovina budu zastupljene onaka kako Un to JUGOSLA VIJE KROZ VIJEKOVE« i pripada, u skladu s i?Ogatorr:- ~mietniCk?m tradic~jom naroda ove Repubhke. All, 1Z onoga sto smo Vldjeli na Izlozbi ne bi se maglo rei;i dn je Odbor U Muzeju primijenjene umjetnosti u Beogradu, pod uspjeS:no ob-avio svoj zadatak Ima tu viSe ne.dostapokroviteljstvom pretsjednika Republike Josipa Brozatak~ koji su nastaU prvenstveno zato soo je materija1 Tita, otvDlrena je - poiovin01TI decembra 1956 g. skuplien -sarno sa nekoliko mjesta, tako da -su neki izloiba })Umjetni;ck.a ohrada metala naroda Jugoslamuzeji, zbirke i rjznice ostali netaknuti! da ne govovije kroz vijekove~<. Inicijativa za ovu znacajttlu kull

750

151

rimo 0 mnostvu izvanrednih primjera iz pr-ivatnog posjeda, a zatim ,j zbog otsustva potrebne paznje, usljed. eega se dogndiloda pojedini zariati nisu uopste ocuhvacent iako je upravo na tome podrucju BiB imala prvenstvo i vodece mjesto (nozarsk! oort, npr.). K torrru, uzga-ed receno, pr;iooJazi i cinjenica da u prizernlju, gdje su prikazani predmeti kovanog zeljeza, NRBiH nije bila uopste zastupljena niti jednim predmetom iako takvih predmeta ima relativno veliki bro], kako onih iz starijeg doba (Lcrnnica, Stara pravosl avna cr-kva u Sarajevu) taka .j iz naseg vremena (Tr'apistl ked Banja Luke.v npr.).

IZLOZBA

I&LAMSKIH RU:KOPISA U BEOGRADU

wluzej pr-imjenjene umjetnosti u Beogradu prn-edio je u svojirn izlozbenim prostorijama u Vuka Karadzica ul. 18 Izlozbu Islamskih rukopisa, koja je trajala od 1-30 X 1956.

Izlozba »Umjetnicka obrada metal a naroda Jugoslavije kroz vtiekove« [edna je od onih posleratnih kulturnih rnarrif'estacija u nasoj zemlji koja je umnogome opravdala nade koje su u niu polagane. Ona Ie imala svoju dU5U.i jasno odredenu koncepciiu da okupljanjem na jednom mjestu najkvalitetnijih umjet., ni6kih radova doofierno kvalitetni prosjek nai5eg zanatetva kroz. vijekove. Na ova] nacin hlstoricart umjetncsti :S'Udosh. U prfhku da na jednorn mjestu pt-oucavaju materijal iz svth kr-ajeva zemlje i da ria bazi toga upotpunjavaju svoje sudove o- razvojnoj Iin iji pr-irnjenjene urrrietnosti rraroda FNRJ. sto ce ujedno bf ti. i znatan potstrek i velika pomoc u radu omima koji se bave misljru 0- izdavanju monografske studije o U:mjetnickoj ohradi metala narr'Oda FNRJ kroz vjekove. Podriiku zato pruia i katalog Izloibe prireden u dva sveska. Prvi sadrii opsezan prikaz )) lstoTLs]~:j razvoj umjclnicke abrade metala naroda Jugoslavi,ie«, uz iscrpnu bib1iografiju studij~ i clanaka '0 umjetTIickoj "bradi metala u FNRJ i 125 reprodukcija (crnobijelo). U dirugom svesku je IsaN-an kataloski popis izlozenih eksponata. S. T.

Izmedu 68 rukopisa prikazanfh na ovoj Izlozbi njih 32, dakle, skoro polovina, pozajmljeni su iz zbirki nase Republike Bosne i Hercegovine, odnosno zbirki iz .Sarajeva ito: 14 rutroptsa iz Gazd Husrev-begove biblioteke, 15 iz Orijentalnog instituta i 3 rukopisaiz zb.inki privatnih Iica, Iz; ostahh republika na IzlO'zbi su bile zastupljene sljedece zbirke: Drzavni arhiv u Skoplju, Orijentalna zbirka Jugoslavenske akademije u 'Zagrebu, Muzej primjenjene umjetnosti u Beogr adu, Drzavni arhiv u Zagrebu, Muzej srpsko-pravoslavne crkve u Beogradu, Vojvodansk! muzej u Novom Sadu i Marzej za umietnostr "obr-t u Zagrebu. Pored rukopisa tu je bflo rzloaeno i nesto kaligratskog i knjigove'L.llckog prtbora odnosno alata, koji se materijali, nisu mcglt kompleti.rati. Izlozbene prestorije su bile dopunjene i dr-ug'irn predmetima or-ijentalnog stila kao sto su: Icvhe, tepisi, lbr-ici, peskum, Povodom tzlozoe stampan je i katalog, koji Je vrlo Iijepo opremljen i ilustrovan, a pripremila ga je Zagorka Jane, kustos Muzeja za pr'imjenjenu nrmjetnost u BoognlJdu. Posjetilac Izlozbe mogao je uociti prije svega to da se sa izloienim eks;ponatima zeljelo ukazati skoro sarno na dekorativnu i slikanu stranu orijentalnih irUkorpisa i nji:hovih povez.a, a ~rocito na minijaturno slikarstvo u tim rukopwima. Mnogo manja je pa-Zn]a posveeena kaligrafskoj umjelnosti. Po na.sem miSljenjutrebalo je posehno istaknuti i ukazati na rukqpise nastale u nasim krajevima {fa bi se na taj naCin vidio domet orijen-talne kaligrafije kod nas. Obzir-om na specificnost ove Izlozbe mozerno primjetiti i to da "u i neke legende zapravo njihova veeilna bile sture i skrte, te prosjeenom posjetiocu nisu mc>gledati jasan uvid u materija1 i tako privuci njegovu painju. Tako je na pro kod nekih rukopisa stajao sarno njihov :naslov bez ikakvih daljnjih obavjestenja, :pa su posjetiocu bez kataloga, a takvih je bila vecina: ootale nepoznate i neobjas:njene -najosnovnije stvari. Zato sma tram da je ovdje trebalo adstupiti od t10bicajenih sto sazetijih legendi. Bile je cak i nekoliko pogresnih legendi, a i u Katalogu su se potkrale izvjesne greske. I purea spomenutih i sIienih ne-dostataka Izlozha je ipak, kao prva te vrste, -imaJa svoj uspjeh. Ova nas je Izloz.ba upoznala s materijalima s kOjima raspolazu naSe kolekcije, jer su za. ovubirani. najbolji umjetnicki primjerci rukopisa. Smatram da je upravo ovdje mjesto da ukazemo na potrebu o·tvaranja jedne stalne izlozbe c>rijentalnih rukoipisa U U3'.soj zemlji. Za {)vakvu izlozbu svakako su najpovoljniji u-slovi u Republici Bosni i Hercegovini i to upravo u njenoID \SjediStu Sarajevu. Na pocetku je istaknuto da je ZB. ovu izlozbu u Beogradu najvise rukopisa pozajmljeno iz s9lrajevsldh kolekdja, a i cinjenjca je 'ou ,z:birke u Sarajevu im,aju. kvalitetno i kvantitativ.no najvise i -najvrednijih rukopisa. Zato bi najprirodnije bilo da ovakva izloiba bude u sastavu Orijentalnog ~nstituta ili na pro Husrev-begove biblioteke u Sarajevu, obziTom da souovo najbogatije zbirke. OvaJkva izbzba svakako bi bila od koristi. Istina ona bi trebala da bude tako postavljena da ne sluzi sarno kao atrakcija za turiste nego da koristi i u naucne sw-he tj. da bude tako postavljena da od nje imaju koristi o:ijentalisti i -drugi nauen] radnici.
tepsije, svijecnjaci idT.

SAOPSTEN,jA ZAVODA ZA ZASTITU I NAUCNO PROUCAVAN,jE SPOMENI:KA KULTURE NARODNE REPUBLI:KE SRBIJE Knjiga 1. - Rad Zavoda za zastitu i oaucno proucavanje spomenika kulture Narodne Republike Srbije od njegovog osnivanja posle oslobodenja do danas bio je zbilja obimam i raznovrstan. Publikaclje 0 njegovom radu i piedinacnim problernima koje su povremeno izlazile u drugirn casopisima j glasilima riisu bile dovoljne da se u potpunosti dobije predstava 0 novim otkncana i spasavalackirn radcvima, -konzervatorskcrestauratorskim, na bogatom spomentckom materijalu sa te teritorije, a na kame se svesrdno radilo za ovih proteklih deset godtna. Ni nauenl krugovt a mi sira javnost masa mlau bili uvek u mogucnostt da upoznaju laj rad nttt da prate dostignuca njegova. Zbog toga se pojava Saopstenja kao posebnog glasila 0 radu Zavoda NR Srbije mora pozdraviti, jer cerna preko tnjega biti u stanju da pratimo dalje uspehe u ovoj interesantnoj problematici i imace se potpuniji uvid urad sluzbe ~'zastite u nasoj zemlji. Duzi period rada ovakve ustamove bez svoga caso~ pisa jasno se odrazava u njegovorn prvom broju. Raznovrstan materijal i obimno:st poslova. koji bi sukceshnnih izlaganjem. dati potpU1niji prikaz njihov, ovde je zbog ogranictIDog prostora priliooo steSlnjen i mestimicno se sveo na i1ustrativno nabrajanje objekata i izvrSeI10g konzervatorsko - restauratorskog zahvata, To nabrajanje radilista da bi se dobila »opsta slika ove delatnosti« kako je urednistvo lTIavelo u uvodnoj lIlapomeni i koje je dato u prvom delu casopisa, i510 je u prilog upoznavanju 5iroke aktivnosti rada c:lanova Zavoda, ali je mestimiooo umanjilo mogu6nost potpunijeg koriscenja tudeg iskustva j 1inamja. Veliki broj prikaza sazeto dat ilustruje radove izvedeme na arhitektonskim objektima naseg srednjeg veka i ranog j kasnog. 1z Il1jih :se vidi da je mooumentalnim sakrall11im objektima posvecena velika pa2mja. Obradivali su se SOpoCal11i, iea, Studenica, AriZ lje i mnogi drugi, njih 23 na broju. Time je konacno otpoceo vazan posao koji obuhvata ne sarno zastitu mega i potpUll1u prezentaciju naseg kulturno umetnickog blaga razasutog po crkvama i manastirima bez obzira kome veku, skoli ili majstoru pripadaju. ZahvaljujuCi tim novim otkricima i pub1ikadji njihovoj i nasa ce urnetlnost toga perioda. za koju i u svetskoj javmosti vlada ve1iki interes, a koja po svojim kvalitetima to i zasluzuje, dobiti zasluzeno mesto i popularmost. Na isti naCin obradeni Sll i prikazi koji govore 0 konzervatorskim zahvatima !fla nckim srednjevekovnim gradovima, monumental-nim objektima islamske sakra1ne arhitekture, nekih spomenika NOB-e, a kom-pleksnije -su obradeni cIanci koji ilustruju radove Ina 7,astiti brvnara raznjh vrsta kao i bondrucnih zgrada. Ovirn zadrnjim objektima se tek sada pocela posveeivati pai\nja koju zaslufuju. Ma da su bnnnare i bondruCne zgrade !isene prave monumentalnosti iIi vece umetnicke kreacije vredne su paZillje i imaju spome.nicku vrednost jer su kompleksan produkt vremena j odraz navih uslova j uticaja koji su na nasoj teritoriji zadirali i duboko u novi vek. Svi delovi casopisa prozeti su prikazima veceg broja interesaJIltnih ll1alaza do kojih se doslo prilikom primarnih radova na terenu. Jedni od {I1jihsu detaljnije ol:>radellJ.i, kao: arheoloski mlazi, dati uz zastitne ~r-

heoloske radove, r-anohr-igcanska gr-obnica u Nisu uz' konzer-vacij u njenu, nalaz iz Tektje, dok su

IZLOZBA INKUNABULA U WUBWANI Povodom rprO'slave dana PreSerna, u februaru 1956 g., Narodna i Univerzitetska knjii\nica u Ljubljani, koje JloiSieduju naj:bogatije zbirke inkunabula u zemlji, priredile su Izloibu prvih stampanih knjiga. Pretezno :su to bile Imjige religioznog sadrzaja, uz nekoliiko svjeto'i7nih izidanja S ]J'QdrLlcja pravnih i fi~ lozofskih nauka. Knjige su stampane na lati1nskom jeziku ,i samD ogn:anicen:i ibroi iPrimjeraka je sa tekstom njemackog pjsma. Izlozba je '}:.x}}mzala se u glavnom gradu Sloveda nije nalazi dos-ta veliki broj veoma rijetkih izdanja, rari:teta, ,c.ak i u evropskim relacijama. TakO- ISU npr., izmedu ostalih) bile izlozene i: latinska bibljja iz 1481; »Ciprianus" iz 1483; TomaJs Aguinus (1475); Homerova »Ilij·ada« (1491); Ciceronov »Markus Tuliusi{ (1492); Aris"botelova »)Logika« (1480); Horadjeva i Cezarova djela (1483, odnosna 1482); Zbirka Petrarkinih sonetn (1475) i 1sI. MOOu eksponatima ove lzloibe UVTstOOi su i prvi primjerci inkunabula izradenih u domacim: stamparijama, na 'Cetinju npr.: ko5a je, liZ stampariju jz Senja, 'PTedstavljala prvl! institudju te vrste u nasojzemlji. Iz ·cetinj,s:ke stamparije smo vidjeli 1zlozen jedan »)Osmoglasnjk({ (iz 148.3) i )~P:saltir s posledovanijern{(,stampan 22. IX. 14·95godi:ne.
ienih

data drugi dati sarno ilustrativno kao otkrica vazna za oasu kulturnu istorriu (potpisi fresko slikara, novo otkriveni natpis! ftd.). Ovde bt svakako doslo i obravtjtvanje ostavc sturog novca u mumizmatickoj zbirci Narodnog muzeja u Beogradu, kao i inventara rukopisnih kmjiga decanske bibltoteke. Ove stvari radene sa potrebnom pedantmosell obiluju vaznirn podacirna, a krajnje je vreme da strucna javnost bude upoznata sa vrednoscu zbirki i eksponata ma svojoj teritoriji koji cekaiu maucnu obradu. Izvestan broj duzih i kracih clanaka koji su na studiozniji riacim uslt u datu problematlku cinj posebam odeljak ove knjige. »Pr-ilog poznavamju ikonopisa Longina« od M. Sakote, osvetljava drugu strantcu umetmicke delatnosti ovoga majstora, gde se on pokazao kao prepisivac i ilumill1ator rukopisa, ali. su mu ti radovi slahiji od IDjegovih reprezentativnih ikona. D. Mihajlovic u clanku »Crkva u Ramaci« daje prikaz do sada malo pozmate crkve podignute jos u doba nezaviSlUosti, kOja je sacuvala na svim unutrasnjim zidovima vred3i11 paznje stari zivopis. On je stilski jedinstven, pripada slikarstvu moravske skole sa kraja 14 i poeetka 15 veka i pretstavlja lI1ajstarije nadetne freske na terenu .sumadije. Raspravu 0 karakteru i poreklu jedoog umetnika i jedne slike imamo u clancima ,.,._Poreklo Teodora Kracu!11a~~R, Ni-kolica i ~} Kosovski boj Amvrosija Jall1kovica~~ Vasica. P. Praktican rad baziran Ina luboratorijskim analizama u vezi konzervacije razlicitog rnaterijala dat je u Clan~ ku »Hemija i kultunno naslede" od ing. V. Vulovic. Ovakvi .prikazi .su neophodlno potrebni u danasnjen: stanju razvoja ove nauke i [luzni su u .dalj?j instan;c: obimnih zastitmih mera koje se preduZlmaJu ru iI1asoJ zemlji. Lj. Kraljev;.c

ZBORNI:K ZASTITE SPOMENIKA KULTURE. KN,T. IV-V, 1953-1954. EDICIJA SAVEZNOG INSTITUTA ZA ZASTITU SPOMENI:KA KULTURE, BEOGRAD U djelu »SpUtski sastanak« Zbonnik donosi rnaterijal sa prvog sHstanka konzervato-::skil1 s~Cnja~a, oozanog izmedu 6 i 12 aprila u Splltu, ll1a Rome )e, na 05nO'VU dosadasnje praks,e, donesen niz za:ldjucaka o osnovnoj orijentaC'iji u radu sluzbe zasti.teu Fl'orw. Savjetovanje je J)Oikusal0 da pojedina oonovr:a pitanja kao: kcm;z,ervirati-rest~urirati, pitanje kompetencije Zavoda i njihovog Ulstrojstva, pitanje njihovog odnosa sa urbanistickim biroama, dalje, ;pi,tanje adbrane s:pomenika ,kulture u slucaju rata, saradnje medru konzervatOTskim ustanovama, i razna druga pitanja, rijesi, bar u nacelu, ostavlja,iud mogucnost za elasticniju primjenu pojedinih zakljucaka na konkretna :pita.nja. I pored suviiie tpolemi6kog tona zapaza se referat Z. Blaiiea 0 konzervaciji pok:reinih spc>menika u FNRJ, u 1rome referent ostro uO'eava pojedine nedostatke ove sluilbe, zalaiuci ~e za jedan iskreniji odnos i kooperacij.u medu konzervarornkim radnicima. B. Orel pOllcrenuo je, jOs uvijek otvoreno, pitanje zastite einografskih spomenika i folklora.

Zanimljivo je na kraju istaCi da niU jedna od iz10knjiga ni~e stamnana u Sloveniji. lzlozcni primjerci prredstavljaju iskljuCivo uvezenu robu. k 0ja je, na ovaj ili anaj naCin, tok:om we-mena) doSla u Sloveniju i tu sa,c'uvana dO' naSeg -doba.
1

S. T.

M·M.

r55

Dr. A. Horovic U referatu »Arheologlja i 'hemija« iznosl iedan vazan problem nasih Iaboratorfja, problem medovoljnog kor-iscenja hernije u procesu konzervatorskog postupka, i u vidu dokumentovanog i struc[log izlaganja, autor mastoji da sagleda [edno, zaista su-oko, polje seradnje herndje i arheologtje. Posmacrajuct materijal Jerez. cinjenicu koliko su pojedini. prtlozi informativni, koliko SU strueno dokurnentovani, u drugom dijelu Zbol"nika, »clanci", ieticu so hi pr-lloga Berce Rudolfa, koji obraduju problems ciscenja i konzerviranja metalnih predmeta u NR Sloven.iji. i isto, taka koristan csvrt Gordane Cvetkovlc na problematlku .zastate pr! arheolcekim Iskopavanjirna,

usko strucnog .i specificno svo:g karaktera, Ovak.vu [edmu, zaista bogatu, _publikaciju samo bi upotpunio i ukrasio po koji recept nasih i stramih radionica, po koji jos detaljmlje dokumentovan konzervatorsk: postupak i.li uzgred notirano iskustvo, Iattna, to bi mogao da bude dornen rada sasvim novcg casootsa, ali tu prazninu, ipak, bar donekle, moze da popun, i SUJ.'TI Zbornlk. Z.K

i ukusnorn mapom-na kojo] su obiIjeienegranice djelatnosti sva toc-ikonzervatorska zavoda NR Hrvatske (Zagreb, Rijeka, Split), Iokal iteti i spomendc! po vrstama. S. T.

o muzejima u LR Sloveniji«, »Muz~ji u Beogradu~: »Muzen u NR Srbiji«, »Muzej i u Vojvodini«, »Zavod~ za zastitu spomenlka kulture i pr irodnih rtjetkosti« 1 na kraju karta »Muzeji i zbirke, zavodi i uredi za zastitu spomenfka u FNR Jugoslavrit godime 1945, pr-Ije Uzev u cjel inl ovaj po tehniekcj oprerni, izboru clanaka i reprod~kcija',' reprezemtativni broj casopisa »Muzeji« koristan je doprinos cjelovitijem poznavanju stanja muzejsko konzervatorske slu~be u. FNRJ, ]:r-ak~ u okviru pojedinih republika tako IStO 1 za drzavm teritorij u cjelini.
S. T. Oalobodenja«.

MUZEOLOSKO-KONZERVATORSKI CASOPIS »MUZEJI« BROJ 10. lzdaje Savez muzejsku-kenzervaterskih drustava FNRJ, Zagreb 1955 god., stranica 193; fetoeepcodukcija 51.

Arh, M. Zlokovic na primje:rima drugostepene plastike savnaseg prianor}a, objasnjava u svom clanku, »anta-opomorfnt sistem mje-ra u arhitekturi«, preblematiku proporcijske zakonitosti na djelrma starih dalmatdnskth graditelja. I pored toga sto ovome clanku smeta suvlsno 1. komplikovanije dokazlvanje, ipak, za restauratora 00 daje izvrsne podatke 0 sistemu mjera na nasem primorju, cije poznavanje je neophodno priIikom svakog rada na restauracijt objekata sa ovoga terena. Arh. N. Dobrovic na primjerugrada Kotora i .arh. D. Zivanovic na pr-imjeru Dubrovnika rjesavaju problematjku konzervacije urbantstickih ejeli:na. Potoun uvid u restauratorsko-konzervatorske zahvate §irom nase zernlje maze se dobiti u izvjestajima republickili Zavoda, daUh U s\l111.arnoj formi. Pored toga Zborntk donasi viSe dulill ~lanaka 0 pojedinim vamijim radovima na spomenicima liZ ohinmiju dokunieniaciju. (Konzervato1'Siko re..<;tamatorski zahvati na zroniku sv.Mihovi!-? u Trogiru, Gospodar Jovanovom konaku u Cacku. hanu u Sopotu, Kuriiurnli medresi u Sarajevu, Studenici, Konzervaciji zeljeznih predmeta 1z ptujskih ,grobova i predlog ,za rekoniStrukdju konnka Avzi pase u Bardov,Cli kraj &koplja.) Ovi cIanci se uglavnom odnose na arhitekton:ske spomenike kulture, dok se 0 radu na konzervacij-i pokil_'emih spomenika skoro niSta ne govori, sto primjetno nedostaje pubHkaciji ove VTSte. Kroz Hanak »zaStita etnogramldh spomenika u AP VOjvo-dini«, Nadezda Pesi¢_iznosi svu teiinu .siiuacije na OVOID terenu, traiee-i hitnu intervenciju. Pored rubr1ke »be1eske«( Zbornik donosi i narocito korisne »prikaze« domace i strane struene literature, sa detaljnim osvrHma skoro na svaki prilog. Zbornik je bogato i1ustrovan fotografijama, tehniCkim snimdma i crtezima.a uz svaki clanak donesen je komentar na franouskom jezHcu. U sklopu sve bogatijih i razuovrsnijih publikacija koje_ obraduju svakodnevne probleme restauratorskokonzervaiorske teorije i prakse, ikornpleksneprobleme sluibe zastite :spo-menika kulture, Zbornik zauzima lnajistaknutije mjesto, kako _po obimu mate,rijaIa, ~ako i po njegovom kvalitetu i karakteru. U torn sll11slu, narocito bogati informativan, javlja se ovaj dvobroj, koji i pored veceg zakaSnjenja ne pati Old neaktuelnosti materijala. Namenien krugu l.iudi koji se u bila kojim vidovima bave zastitomspomenika kulture ova edicija javlja se kao najcitanija, skolska literatura svih onih koji zele da udu u tako raznovrsnu iskoku prob1ematih.-ukaosto je rad na cuvanju starina. ~itajUCi ZboTnik d'Obija se uvid u j~~ iskreno 1 post~o nast-ojaJl1je da se napusti dosadusnJa praksa CllVan)U .tajni« pojedinlh konzervatorskih radionica unutar nase zemlie kao i izvan njenih granica. da se steecna iskustva sto racional'l1ije iskoriste, jednom rjeeju. da se razvitak restamatorsko-konzervatarske sluzbe lito vise ubrza, kako hi sto potpunije odgovorila, ni m~lo skromni.m, potrebama na terenima. Ill1aju~i u ·v:d~ osnovni cilj smatramo da na ·ovome ne treoa statI, 1 da se jos odlucnije treba boriti za publikacije takvog,

"SPOMENICI U HRVATSKOJ« (Izbor snomenika arhitekture i Iikovnih umjetnosti). Bibliotel~a: Dokumenti nase stvarnosti, Izdanje: Ured za informaclje sabora NRH, Zgb. -1956 g. Strana 144; Reprodukcija.: 93
U redakcl] ; dr. And.ele HOlrvat saradnici Keezervatorskog zavoda NR Hrvatske: Marljan Arhanlc, aps. phil., Stefica Habunek-Moravec, Draginja JurmanKaraman. Branko LuCie i Dubravka Mladinov sakupili su, obradili i po odredenom isistemu iz10zili Sp?menicki inventar iz 338 mjesta NR Hrvatske. Ovdje su obuhvaceni same znacajni]! cbjekti, pokretni i nepokretni, koji se nalaze u evidenclji podrucnih.. za-:veda, dok su predrneti u sastavu rnuzeja, gaierrja 1 zbirki, a" tako i spomenlci radnickog pokreta i Narodnooslobodilackog rata izastavljenL Ove dvije po-slednje vrste spOr:tnen'ikaUred za informacije Izvrsnog vijeca NR Hrvatske obradiCe u posebnom izdanju. Obzirom ns okalnost da zastita spomenika kulture u NR Hirvatskoj ima dosta dugu tradiciju (;preko jednoga stoljeca) i da je materljal iz oblasti historije umjeinosti o'lle Republike. bar u relaciji na prilike u Bosni i Hel'cegDvini, dosta istraZivan, proucavan., publiciram i kroz to gotovo usao U svjetsku historiju umjetnosti, zamisao izdavaca da izda knjiZicu ovoga tipa;· ukojoj ce pro'Ve.sli nacclo katalogiziranja objektivnIhcinjenica, sa'Svim je opravdana. To je u tprilikamaNR Hrvatske jedan novi vid upoznav8iIlja sa spomenicildm inventarom koji om.0'gu.cava laksu {pr(~glednost knltumo-umjeinicko.g 'bogalstva. ne kronoloski po kulturno-hiiStorijSlkrim. r8zdobljima ili umjetnickim stilovima kakav se metod primjenjuj-e u izdaniiIrul kulturne histo,rije - vee te:rioorijalno, po podrucjima djelatnooti konz&vaoomkih zavoda, a Oil1.da po lokalitevima koji idu ahecednim redom unutar pojedinih srezova, i koji se niZu u smjeru zapadistok. tj. od Istre do Srerna. Postupajuci ovako, svezak je poprirnio karakter turisti6kog vodica, k{)jernu je namjena da [pT11Zi pomoe o!ll!ima kojj s.voj interes- za po.sjeeooe krajeve poistovjecuju sa ii.l1teresom za spomenike kulture. Takvih Ijudi i,ma iovaj priruenik ce im pruziti izvanrednu p{}moc [le sarno za laksu orijenta-ciju, vee takoder i kao pri10g za holje UJpoznav8Jllje Sa spomenicima i njri.hovim vrednotama. Knjiga je takoder, vee po iznesenom materijalu, korLstan doprrinos opstoj stvari poznavanja n:a.sc kulturno-wnjetnicke p-Toolosti. UzimajuCi -pojedini lokalitet u obradu1 saradnici s:u se trudiJi da u najkracim obrisima prikaiu hlstorijat i umjetnU:ke znacajike na'jvaZnijih i najkarakteristicniUh sDomenika i spomenlCkih. ansambla. iz.uosee,i negdje najsumarnije podatke, negdje pak dajuci podrobnij.a objaSnjenja. Du±ina opisa u:slovlje.na je, naravno. brojnim stanjem abjekata lokaliteta i njihovam stvarnom vtrijednoS.cu, his-ior:ijskDIn i umjetnicJ~:on1. Takav metod lei.i u osno,vi citavog sves:ka koji lSadr1i materijale svih vrs,ta 8pomenika iz raznih kulturnohistorijskih razdoblja, srazmjenno njihovom broJnom stanjui kulturno-historijskom zllac.aiu. . " LzaSlo djelo ob()gaeeno je sa 93 lzabrane reprodu.Kcije (crno-bijelo), ka-zalom imena mjesta i umjetnika,
1

sarno

Sa znatnlm vzakasnjenjem, od gotovo dvije godine, pojavio se jubilanni, deseti po redu, broj casopisa »Muzeji«, koje je izdanje namijenjeno proslavi desetDVIJE NOVE KNJIGE 0 ARHITEKTONSKOM godlsnjice Oslobodenja zemlje, a paralelno stim i deNASLJEBU MAKEDONIJE setgodtsnjicc rada muzejsko-kcmzervatorskih ustanova u FNRJ. Obziromna tu okolnost, redakciia xasopisa Studije gradske i seoske profane ili - kako je (u sastavu: Vladimir 'I'kaldic, Pavletic Jela, Despot Miroslava, Mocanin Fedor, Munk Zdenka, Stahuljak neki autori nazivaju -r- foliklorne arhttektue e u nodr. Tihomil i Scukanec Dragutin) odludlla je da vije vr-ijeme pr-ivlaol sve vecu paznju. Znacaino je da u ovaj broj unese Iskljucivo onaj materijal k-oji interes za ovu arhitekturu pokazuju prvenstveno arce nomoci crtaocu da shvati razvojnu Hnlju rnuzejskohitekti, a ne htstor-icat-I umjetnosti, a cin; se .~a 'uzrok .kon;'ervatorske sluzbe- u FNRJ, u prvom deceniju njeOVQj pojavi 'izvire Iz osnovnog .zadatka ;~OJ:l sav.reneg djclovanja u oslobodenoj zernlji, Tim su eto meno drustvo postavlja pred arhltekta: kuca dostojna putem dosli prilozi iz svih republlka u kojirna su covjeka. saradnici uglavnom i udovoljtli tim zahtjevima, Uz Maked&nska kuea iii prelaz stare o.rijentalne U kraci historijat razvoja muzeja u pojedlnim republisavremenu evr-opsku knell od ar'h. Dusana Grabrikama, .autoa:-i clatnaka su O?novnu paznju rposvetili pejana i Stara gra.dska arhitektura vo Ohrid od arh. riod'll 1945-1955 g., objaSnj.avajuci specifiene uslQve Borisa Cipana dva 511 znacajna novija priloga !pTOraz.voj-a u svakoj republici, sadaSnJe- stanje muzeja, ucavanju rregionalne arhitek.ture Mak<:d0nije. G~~njihovu podjelu, organizaciju, inventar, pOstavu ekbrija:novo djelo izdala je Driavna zalozba 510venlJe sponata. ulogu muz.eja u kulturno-prosvjetnom zivotu u Liubliani 1955 (tri godine [poslije smrii autora). Na zajednice, rad struenJaka, finansijske uslove, smje-Staj knjizi arh. ctpana nema godine izdan.ia. a po]avila i -s1. Autori clanaka.: Ljubica Mladenovic »Razvoj muzeja u BOSili i Hercegovini od Oslobodenja do danas'.<, se takoder 1955 g, Izdavac je Centralen 'Zavod za zastita na kulturno-Lstor,iski spomenici na NR MaJovan VukmanO'Vic »Mmeji u NR Crnoj Gori«, dr. kedonija 'll Sloopju. Ivan Bach »Deset g.odina muzejsko-koiIlzervatorskog rada u NR Hrvatskoj«, Radmila Polenakovic {>->-Deset Oba dielatretl:raju istu problematiku - prvo ua godina muzejsko-konzervatorskog rada u :NR Make'ITem podrucju, drugo na liZem ali zato detaljnije dOlIliji~~ Joze Kastelic .>-~Slovenskispecialni muzeji«, dr. pa je interesantno posmatrati ih za.iedno. Bogo Teply »)Slovenski kompleksnimuzeji«, dr. Karel Grahrijan, koji je najveCi diD zivota posvetioproDobida »)Slovensike galerije«, Persjda Tomic »Deset uc.avanj:U lSarajevske gradske lruce .posmatrajuci je gOOlna Etnogra.fs.ko.g muzeja u Beogradu«, dr. Draga krCYL asp-ekt savremenih teznji i traieci u njoi ,prvenGarasanin, ~~Deset godil!la~<.arheoloskog iskopavanja u stveno -kongenijalni izraz sa mooernim, os-taD je ~ NR Srbiji~~. Jova Sekulic ~~Tematsk-e izlozbe u NR Srposmatranju makedo!tlske kuee d<:sliedno ?a isto.J biji«, Zagorka Jane »PubUkacija f!1uzeja i konzervaplatformL Medutirn dok jeu SaraJeyu stu.dlr~o, tatorskih ustrunova u NR Srbiji~<i Petar D. Serovic >~Za- kocekuc iskljuC1.vo-, muslim.ansku kucut kOJu ]e bez vicajni muzej u Hercegnovom s arhivom i bibliotekom«. -anaIize porijekla nazvao orijentalnom, U Atrialognu situaciju nalazimo i u prilozima kOlI1zerva- temeljitije Makedoniji 'Se p-rvenstven:o usmjerava na kucu h:ritora u kojima je iznesena problematika zastite spomes('a'l1skog elementa. Stavlia sebi ru zadatak da kaie nika kulture i prirodnih rijetkosti u pojediJnim repubsta je na "flo; ku6i »)maikedornsko{(.a :pLSe doslo,vce: NaHkama, rad orga.na za zastitu, podacl 0 zasticenim i ziv })makedo:nskl« upotrebljavacemo u .smlSluslokonzervira!I1im spomenicima, problem kadra, finansija. venskog stanovmistva zemlje ... za .hriscanski ele.lTIenat: laboratorija i 81. (Sefik Beslagic, "Zastita i proucavanje za razliku od ·muslimrunskog, kOjlll1 su Se oznacavah spoIDooika kulture i prirodnih rijetkosti u BoslIli i Turd. Sintari i CiganL({ Hereegovini«) Ivan Komelj ~~Odelu zavoda za spomeniSko varstvo LB. Slovenije u Ljubl.iani~<. Arh S. M. Eklat~ntno ie medutim. da djelo u tom smislu ll1ije Nenad8vic ~~Deset godin~l zastitne sluzbe u NR Srbiji~~_)' doradeno. elem'enti oba JX,la $e ispreplicu i u tekstu Svi su ti prilozi dovoljno sadrzajni, prozeti mnogoi "U ilustraciiama. Dvije veUke kulture koje 5U istobrojnim konkretmim podacima, da mogu odgovoriti v·rerneno lrroz: n:unih sest vi_iekova posto.iale jedna svim potrebama za svakog oooga koji zeli da upozna J:'{,ceddruge na istom terenu. medusobno se dopuniaave ustanove, njihov rad i mjihove probleme. Potpuvale i korigirale, tesko 'Se razlucuju, pogotovo na ponijoj preglednosti nasih muzeja, ll1uzejskih zbirki, umdt'uciu stana, koii u svako doba i na SVakOU1 mje.ietmiCkihgalerija i zavoda za zastitu spomenika kuIstu. ako 1e uonce udom'acen, n1..lZnonosi prvenstveno ture i prirodnih rijetkosti, sa teritorijall!1om raspodjeregionalni pecat. 10m u svakoj republici, strucnom kadru te admimistraGovm'eci 0 karakteristtkama makedonske civilne Uvnom i pomocnom osoblju, zasticenim spomenicima, arhitekture on, meCiutim, zapaia: })kod slicnog plana raspolozivom izlozbenom prostoru, broju muzejskih turska ili siptarska kuca je jas:niie i siroko zasnoeksponata. i710ibL posjetilaea, budzetima. pubUkacijavana. ciganska .primitivniie, a hriScanska intimnije i ma i bibliotekama doprinose urnnogome priJozeni tana oOOn nanesena. Takova kuca prvenstveno tSe prebelanni pregledi (12 komada): "Podaci a muzejima u NR Bosni i Hercegov~ni~~, ~~Podaci 0 nlUze.llma u I\TR rna vani otvara, nije tako isldjucivtQ i.ndividualna. ceCrnoj Gori~<, »Muzeji u NR Hrvatskoj~~(2), ~~Deset go-, sto obuhvata viSe domova u z.ajedniCkom dvoriStu, dina mu~.-kOll1z. ada u NR Makedoniji« (3), "Podaci r Sto je kod orijentalne iruce iskljuceno, 1.atim je ova

I54

nekako vise »raootnicka«, za razldku 00 one koja je
nekako »meraklljska. (udobna, za uaivanje): s time u

, vezi snjenja se i pokucanstvc, umjesto cihma ~ stoIica i sto, drukcije su i sanitarne baterije; ukratko, makedonska je .po nacinu mvota nekako evropskija.« A to je bas ono 51:0 je odusevilo Orabrijana. »Tvrdim, naime, da lPostoje vakuumi izmedu orijentalske i evropske kuce, a u nasoj zernlj i da se nalaze posredni elemenfi koji te vakuume popunjavaju«, Stilom puntm zanosa i odusevljenja on govor! 0 tvornicama te arhitekture, 0 organizaciji stambene povrsine, ps-ivrednim i domactnskim prostortjama, samtarmm napravama, starnbemm orcstortjama i saobracajnim rjesenjima, pa prelaz: na analizu prostorrie plasttke. U poglavlju »Arhftektura u mjerilu covjeka- (pojarn osvojen u toku njego'vih studtja sarajevske kuce) on :govori 0 narnjestaju, 0 stavu eovjeka u tprostoru,' 0 mjeri. Obraduje nadalje materijal, strukturu, konstrukciju i cblogu, boju, plasti1ru arhd.tekture, konstantno ukazujuci na slicne pe-imjere u savremeno] arhitekturi. Konacno u poglavlju »Or-. ganski urbalnizarrTI«govori 0 polozaju naselja, zoniranju, Baobracajnoj mreZi, odnosu prema plrirodi ... Na kraju, slijedi zavrsno poglavlje >~Prelaz u savremenu arhitekturu«, ,gdje ana1izira citav niz s·avremenih 'nastojanja oko stambenog problema. uporedujuc~ rjffienja eminentTIih arhitekata danas.njice, prvenstveno Le Corbusier-a, sa rpuch.-im rjeSenjima iz Borne iMakedonije, ovkrivajuci :frapantne analogije itvroed cia je»upravo to nasljede pomoglo ... Le CorbulSi,er-u ~ do lP:rYog:koraika u zivot<c SkOTOdvadeset :godina nakon clanka »)Le Cor-busier i Sarajevo,« u ondasnjem saraje.vskom })Jugoslavenskom listu((, jednog ad prvih aanaka u ikojima je Grabrijan IPOstavio svoje analogije »staro-novo« isti auror u Makedoniji (!po kOjoj je Le Corbusier takoaer putovao u mladim dan'ima) nalazi n.e sarno prete<:e nego i realne uzore velikog stvaraoca,kojemu pripada ncosporna :zasluga da je znao kvaliteima dostignuca proSlosti ura·vTlotez.iti !Sa drustveno-ekonomskim faktOllima danamjice. Arhitokt Cipan, suprotno Grabrijanu, prilazi problemu viSe (histo-rijS11d, ukazujuci da se nO'i?ija saznanja :prosiruju i !Ila elemente })koji ce biti korisni i z.a savremeno stvaralastvo((. On takooer sagleda razliku izmedu mu;:;Jhnanske i hriscanske kllce, kako s obzirom na plasmalT1u terenu, tako i u pogledu visine izgrarlnje, kao i u [pII'Ogramu. Nalazi da je arhitektonska ikoncepcija muslimanske kruce }}domaksimuma sablonizirana<\, dok kod hriScanske k.uce ru Ohridu nasrupa kao noseban faktor stije.snjenogrndiIiste. tako da je »is-kljuceno sabloniziranjc cjeline({. »)Od nuzde za neprekidnim variranjem proiz12zi projektantski napor ohridskog majstora koji je dov-eo do ,}:rincl'Pa bliskih 1&3vremenim metodama((. Vrijednost Cipamovog djela prvenstveno je u pokusaju cia objasni nastajanja nhridske kuce di.ialekticki. uvodeef citaoca u htstorijski proccs forrniranj3. hri._~can:skog burzoaskog drustva u 18 i 19 stoljeeu, paraJeIno sa pr¢Padan.iem turskog feudalnog, sto se i ina arhitekturi nuzno odrazavalo. Ekonomski prosperitet stvaT8'O je posebni 'program stambene izgradnje. Autor go-vorio ambiiontu, organizaciji knee i njenoj podjeli na ekonomski, stambeni i reprezentativni dio, 0 opremi kuce, ikonstrukciji, arhite-ktonskom izrazu. Fosebno Qbraduje neke ,grope ohridsltih kuca i to OIkocr1.-ve rSV. Sofije i u ulici Samuil, dajuci U 'Prilogu vrijednu tehniCku do1tumentaciju 0 ovim objektima.

Za Cipana vjeod posebnog interesa pitanje odnosa sava-emene ur-banizacije gradova pr-ema hlstortjsko,n ambijentu, pitanje saniranja stare kuce, narocito u rnjestima kcja pretendiraju na turisticki razvitak, i njenog uklapanja u savrcmenj gradski organizam, te 11 pogledu zastite i konzervacije iznosi neke interesantne misli u prilog ocuvanja 'Stare gradsko arhitekture Makedonije. Nedoradenost Grabr-ijanova diela je oeita opravdava je Iznenadna smrt autora. Ctpanovom djelu manjka prikaz musltmanske kuce u Ohridu, te u tom smtslu on ne daje matertju koju -u naslovu obecava, Osien u uvodu. on tu kucu jedva da spominje, iako su stvarno i danas neke turske Icuce u Ohr-idu najstariji postojec; 'pr'imjer-i ohridske stambene kulture.
Mishm da je rieodrtfivo njegovo odricanje svakog

Dori. Wild: IKONEN KIRCHLICHE KUNST DES OSTENS. Izdan.ie Hallwag, Bern. prva sveska bibloteke Orbis Pictus, Ieko izdavac u svojim reklamnim Hsticima veli za malo djelo da sluzi kao posredmik kako bi se osjetio duboki dojarn carobne svojstvenosti crkvene umjetnosti Istoka, vidi se 'iz uvoda 'i teksta uz table da je eutor misho da nam dadne i nesto vise od toga: prikaz istocne ikonografije na naucnoj osnovi. Medutim autor- ntje dmao za to dcvohno snage, a rrije mogao ni ria ima dovoljno koristl od proucavanja samo malog broja slabijih ikona iz privatnog posjeda u Svajcarskoj, koje uglavnom pretstavllaju ruski masovm prcdukt donesen od emigran.ata iz ruskih krajeva. oturla je u djelu i mnostvo pogresruh tvrdnji, a vidi se i ocito nepoznavanje Ikonogr-af'Ijc balkanskih naroda pravoslavne vjere a narocito sr-pske ikenografije, bez cijeg se poznavanja ne moze danas uopste govoriti 0 istocnoj Ikonografiji.
to

trebno renesansko rnjer ilol) i izlaze dalje kako se ikone trortste za razne svrhe, a u Rusiji i za Ikonostase kao da to ndje sluCaj i U ostalim pravoslavmm zemljama. Za da je da Je sovnl Rusku Vladjmirsku Bogorodicu tvrdi (str. 6) grcki rad XlI v., a za mjenu kopiju (na t. XX) srpski rad XVII v. i ·ako je to ocito mob rnaprodukt novijeg vr-ernena.

utjecaja turske stambene kulture na ohridsku hr iscansku kucu, te da je hipoteza 0 kontinutitetu razvoja te kuce od Srednjeg vijeka do sacuvanog egzeruplara s kraja sedamnaestog stoljeca, koliko god bila prrvlacna, potpuno neargumentirana. Ali i pored tih nekih nedostataka i proi:zv{}ljnosti, oba djela neosporno pretstavljaju znacajne priloge proucavanju nasega:rhite:ktonskog nasljeda. Ing.

Dz. C.

Rene Nelli: Les steles discoYdales sont-eUes cathares? Arts et Traditions populaires, IV (paris 1956), 137-139. Na izloibi ))Istorija i i](onografija katari.zma«( u Muzeju Gaja (Goya) u Parizu 1955 bile suo meou ostalim predmetima, izlozene i diskoidalne stele. koje se posledniih godina u Francuskoj pripisuju katarskoj jeres]. Na tim stelama je dvostruki simbo1iz.am: OTIe su, s jedne IStrarne, antropomorino uoblicene; s dru.ge strane, one uzimaju :svoj sredimji ornamentalni 'lTIotiv iz sti1izovane sl.ike sunca, kakva 5e javlja u istolI'ijipa katkad i u praistoriji. Antropomorfna DTeokupadja je jaSTIa u afri61tim stelama (u Maroku), koje imaju i dva dodatka sa strana u vidu Tnmena iIi irril,," cega ima katkad i u rrancuskoj (u predelu Lorageu u oblasti Langdoku). Pisae pomiIflje cia postoje rame hipoteze 0 tim stelama, kojih 1ma ill. Sel. Afrid" u oblasti Baska, iBretanji, Langdoku, lrskoj, $vedskoj. Bo:s-ni. Pisac lIle veruje da je ta stela katarska: Ina osnovi izloienog njmovog geo:grafskog rasprostrrunjenja me moze se zakljuciti nista '0 porekIu, a loS matnje 0 ~~katarskom poreklu« te stele. Karl bi ona bila kata:rska, trebal0 hi da je ima tanlO gde je bilo katara; medutim, one :BU vrIo ceste tamo gde nije bilo kata,ra. Hipoteza da je stela katarska 0$18tt1ja se i na slianost stela iz predela Loragea sa ~>-bog:omilskim{.: stelama u Jugoslaviji, a p-isae Neli isiice da ana ima slicnosti. i sa stelama drugde (gde, medutim, lrlije bilo katara), te da ne moze hiti kat.arska. Zatim, te stele se ISUsre6U u istimgrobljima sa latinskim, tj, katol1ickim,knsrovima; u oblasti La-ngdoku najstarije !SU 1Z 11 a veoma ceste u 14 vcku. Nije navedeno odakle Sll tvoTci ihi;poteze 0 katarSk-OID 'porcklu di'skoidalnih 'stela u,'zeli podatke' 0 )) bogomilskim~~ stelarna iz Bosne. Takvih stela~ zaista, ima po Jugoslav.iji, ali jos Be ne zna 1pOuzdano iz kog su vremena i niCim se ne mille d.okazati aa 'Su »-bogomilske~", pa se, prema tome, Il1i one ne mogu upotrebiti kao oslQnac za ihipotezu 0 ,katarskom poreklu diskoidalnih stela u Francuskoj, i kritika R. Nelija je sasV1im opravdana.
M. S. F.

U uvodu svog djela veli autor da se ikone izraduju obieno ttl velicini 35: 30 em, soo je sasvim bespr0dmetno, narocito za ikonografij'u na BaIkanu ka-o sro je netacna i tvrdnja da se ikone nc uokviruju (str. 3); iNa strani '4 tVTdi auter da !Se ikongrafija u Grckoj izmijeniIa pod uticajem italijansKog Renesansa a rna drugom mjestu veli ,da je ikonograf stajao tvr(ioglavQ i1.1 toku stoljeca 'u nekoj zakonitosti i prolPisu: zadriavajuci uvije:k !isti stil (SIT. 5). Na istoj strani veH da su :ikone Ibalkanskih zemalja sarno dekorati:vne i aTiatomski nez:grapne (kao da je tu po-

IGovoTeei 0 ikonografskirn skolama do pada Carlgrada epominje vczantisku, solunsku i ·krii:lSku,a ne spominje srpsku, makedonsku i e-usku, koje su cvale i prije toga vremena. Za pojedinu tkonu veli (str, 8) da djeluie privlacno, carobno, mistieno i nadprirodnc, a za ikonografsku umjetnost kao cjelinu da dieluie ukoceno i. jedooltcno .zbog stroge stiliza.cije. Upravo protivno od onog etc se moee 7..apaziti i na tlustractonom materijalu autora, Govoreci dalje 0 pojedinim s1ikanim svetiteljtma tvrdi da eli bezosjecajnog nUcla, nepr-ia-odnog i plosnog, a ilica strogo stilizovanog (str. 1.0). Pa eatim da u :ikOillografiji noma prostora, obline ttjela, da u elfkama uema rsikakvog prirodnog dodatka .k-oji bi scenu ozjvio, [pa cak ni jednog cvijeta! Ako ovome dodamo jos da au-tor nezna ko je djecak na konju iza sv. Borda (tekst liZ t. VI) i sta pretstavlja loza sa fi:guricama u medaljomima iIla slid K:rista (t. IX) te Ida ,pri]J,jsuje ikone Cisto ruske skole, srpskoj (t. XX. XXI) onda smatramo da ovo djelce nece biti ni-malo kori!SnQpo publiku kojoj je namijenjeno. Naprotiv, Dna ce dabiti sarno kriva obavjestenja.
D. M.

157

Spli

t

Sibenik
Muzej grada Sibemka

Dria vna galerij a umj etnina Konzervatorijski zavod Mor-narieki glasn ik Muzej grada Spl ita Muzej hrvatskih star-ina

ArheoloSkimuzej

Z ad a r Institut za histor ijske nauke til. fakulteta sveuciIista u Zagrebu Institut za histortjske nauke fil. fakulteta sveuciIista u Zagrebu

RAZMJENA PUBLIKACIJE

ZA »NASE STARINE IV"

Sremska

Mitrovica

Muzej Srerna

Institut Jugoslavenske Dr'zavni arhiv

akademije znanosti u Zadru

JUGOSLA VIJA Beograd Arheoloskl institut .Sr'pake akademije nauka, Knez Mihajlova 35 Etnografski tnstitut Srpske akademije nauka, Knez Mihajlova 35 Etnografuki muzej, Studentskj trg 13 Filozofski fakultet-seminar za jugoslovensku knjlgu, Studenlski trg 1 Istorijski institut Snpske akademije nauka, Knez Mihajlova 35 Istor-ijsko drustvo Narodne republlke . Srbije, Knez Mihajlova 4{) Muzej grada Beogeada, Zmaj Jovioa 1 Muzej prlmenjene umeunostl, Vuka Karadzica 18 Muzej srpsko-pravoslavne crkve, Bulevar RevoIucije 17 Narodni muzej, Trg Republike 1 Savezni institut za zastitu spomenika kulture, Gospodara Vueica 50
Srpska ekademtja na-uka, biblioteka, Knez Mihaj-

EVROPSK:E ZEMLJE Kotor
Pomorski muzej

Austrij

a

Holandija Rijksdienst voor de monumentenzorg hage Bond heemschut Amsterdam -- C
I
5-

Ljubljana Drustvc arh ltektov Sloveniie Erjavceva 11/1 Etnografski rnuzej Slovenije, Presennova cesta 24 Instifut zaizgodivno Slovenska akademijaznanosti in umetnosti, Novi trg 3 Mestni arhiv, Mestni trg 27/II1 Slovenska akademija znanosti in umetnosti knjtznica, Novl ,trg .S Umetnosno zgodovinsko drustvo Seminar za arheologiju univerze v Ljubljani, Kongresni trg Zavod za spomenisko varstvo LRS, Preiihova 1 Zgodovinsko drustvo Slovenije, Prezihova cesta 24 Novi Sad

Bundesdenkmalamt; Wien 1, Hofburg Institut fur Naturschutz, Wien Burgring 7 Osterreichische Akademie der Wissenschaften Wien 14, Universitatspjatz, 2 ' B elgij a

Graven-

ta

Ii j

a

Analecta bollandiana Bruxelles 4 (Boulevard Saint-Michel, 24) Instrtut de philologie et d'hlstoh-e orientale et slaves de l'Uruversne de Bruxelles Bruxelles Office international pour Ia pr~tection de la nature, Bruxelles CSR

Istttuto centrale del restauro - R01na Istituto di patologia del Iibro - Roma Movlmento Italiano protezzione dela natura rino Societe naziomale di scienza Iettere ed an-ti poli Malta

ToNa-

lova 35 Vlzantoloski institut Srpske akademije nauka, Knez Mihajlova 35/II1 Vojni rnuzej .Iugos lovenske narodne armije, Kallmegdan Zavod za zaStitu i naueno proucavanje spomenlka kulture NRS, Kneza Slme Markovica 8 Zavod za zastitu pr-irode i prirodnih retkosti NRS, Studentski trg 5 Zagreb Arneoloski rnuzej. Zrinski trg 19 Histor-ljskl institut Jugoslavenske akademije znanosti .i umjetnosti, Strosmajerov 'trg 2 .Jugoslavenska akademija znanostl i umjetnosti, biblioteka, Zrinski trg 11 Institut Francais, Preradoviceva 40 Institut za likovnu umjetnost Jugoslaven:ske akademije znanosti i umjetnosti, Brace Kavurica 1 Konzervatorskj zavod Hrvatske, Opaticka 10 Muzej grada Zagr-eba, Opaticka 20 Povjesno drustvo Hrvatske, Zrinski trg 19 Hrvatsko prlrodoslovno druStvo, Hica 16
Banja Luka muzej

Matica srpska - biblioteka, Matice srpske 1 Vojvodanski muzej, A. Rankovica 11 Zavod za zastiuu i naucno proueavanje apomenfka kulture APV
Osij ek

~~~e~g~~!a_~:;~V Siovenske]

akadernie vied

v

Royal university
fc

of Malta

- La Valetta

Muzej Slavonije,

Partizanski

trg 6

Cekoslovenska akademia ved, archeologicky ustav v Praze Hlstcricky seminar Karlovy umivestty - Praha Moravske museum v Brme Ministarstvo za kulturu, Praha XII Slovenska akademia vied, Bratislava Slovensky pamiatkovy ustav v Brattslavs Danska

or v e

sk a

Det kongeljge morske videnschabers selskab Trondheim Foreningen til norske For tldsminnesmerkers bevartng - Oslo Nasjonalgalleriet - Oslo Universitetsbiblioteket - Bergen Njema.cka Arbeitsgemeinschaft deutscher Beauftragter fur Naturschutz und Landschattspflege - Bad Godesberg Bayersches Landesamt fUr Denkmalpftege - Mimchen 2:2 Bund fill' Naturschutz in Bavern - Munchen 8 Dresdner Verlag ~ Verei~igung volkseigener
Verlage Dresdenn 55

Pristina Zavod za zastitu spomenika Rij eka Konzervatortjski
Saa:-ajev{)

AKMO

Det kongelige danake videnskabernes selskab, K.benhavn -o Ioreningen til gamle bygninger s oevaring, Kebenhaven Finska Finnisc league for the protection sinki Metsatieteellinen tutktmuslattos of nature - HelHelsinki

zavod

Bioloski institut
Casopis »Pregled«, Vojvode .Stepe 20

Narodni

Cetinje Zavod za zastitu spomenika rij etkosti NR OG Dubrovnik Histor-ijski institut Jugoslavenske akademije nosti i umjetnosti Naucna blblioteka kultUTe i pr-irodnlh

Gazd Husrefbegova blbltoteka, Obala par-iske komune Instibut za proucavanje folklora, Vojvode Putnika 7 Institut za ribarstvo Istortjskc drustvo NR BiR, Filozofski fakultet Orijentalni Instttut, Vojvode Putrrika 7 Poljoprtvredno-sumarskl. fakultet Tur-istickt eavee NR BiR, Vase Miskina 16/1 Zavod za geoloska istrazivanja NR BiR Zavod za cpoljoprivredna istrazivanja, Dolioa Zemaljski muze], Vojvode putnika 7 Skoplj e Institut za nacionalna istoriia Semioa,. lolasicnih jezika fiJozofskog »Ziva Antika« Zavod za zastitu spomenlka kulture

Francuska Bibliotheque nationale - Paris La musee du Louvre, Paris Cahiers d'etudes cathares direction a Arques (Aude) Commission departeroentale des monuments [>1:,:10rtques des Pas-De-Calais Arras Conservation des musees, Ville de Tours Les monuments historiques de Ia F'rance, Paris I ..r L'Institut byzantine. Paris VII UN ESC O~,Ccnseil international des musees, Paris 16' Grcka

Deutscher archaologtsches Institut - Romischgermanische Komission Frankfurt am Main Institut fill' Denkmalpflege in del' Deutschen Demokratischen Republik - Dresden A 1 Redaktion der Stidost-forschungen Mimchen 22 Verein Natursehutzpark E. V. - Stuttgart-O Poljska Muzeurn archelogiczne w Poznamu Oehrani przyroda - Krakow Wojciech Smigielski - Poznan SSSR Comissfon ochrana Moscou Svedska Universitetsbiblioteket Universitetsbiblioteket Lund Upsala priroda
akademije

Poznan

nauka

-

ma-

fakulteta

Eeole (Francaise) Societe helenique Athenes

d' Athenes, Athenes pour la protection de la nature,

159

Svicarska -Institut international des chateaux historiques Rapperswif l Ligue suisse pour la protection de la nature Schweizerische Vereinigung fur Landesplanung
ZUrich

Japan Japanese Tokio Irak Iraq museum Bagdad mational commission for UNESCO -

Schwetzertscber Bund fur Naturschutz - Basel Societe des chateaux suisses »Burgenverein« Zurich 2 Societe suisse d'histolre de l'art - Bern

USA
American nature association - Washington - GDC Harvard University - Dumbarton Oaks research library and collection Washington 7 D. C, Yale university - Library - New Haven New York University-Institute of fine arts - New York Philadeipia University museum Philadelphia Princeton University, the library - New Yersey Standing ccmmttee of pacific consent, Wellington The american museum of natural history - New York 24, N. Y. The library of congress - Washington The national park service - Washington 25, D. C. The nature conservancy - Washington 18, D. v, Univesity of Michigan library Ann Arbor

Velika

Britanija

British coordinating commitee for nature conservation C (0 British museum) natural history London The British museum - London The National Institute for Scotland - Edinburgh The nature conservancy - London The University of Cambridge Cambridge University of London - The Warburg Institute South Kensington - London Victoria and Albert Museum London

160

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->