P. 1
svetista

svetista

|Views: 1,764|Likes:
Published by Abdulkerim Popaja

More info:

Published by: Abdulkerim Popaja on Mar 21, 2012
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

04/23/2013

pdf

text

original

BIOHEMIJA

(skripta-predavanja)

SADRŽAJ
Uvod .................................................................................................. Voda .................................................................................................. Mineralne soli ................................................................................... Proteini .............................................................................................. Protamini i histoni .................................................................... Prolamini i glutelini ................................................................... Skleroproteini ........................................................................... Albumini i globulini ................................................................... Hromoproteidi .......................................................................... Lipoproteidi .............................................................................. Nukleopreoteidi ........................................................................ Fosfoproteidi ............................................................................. Glukoproteidi ............................................................................ Metalproteidi ............................................................................ Enzimi ............................................................................................... Mehanizam enzimskih reakcija ............................................... Reverzibilnost enzimskih reakcija ............................................ Izoenzimi .................................................................................. Podjela enzima ........................................................................ Respiratorni ciklus ............................................................................ Metabolizam šečera ........................................................................ Sinteza glikogena .................................................................... Razgradnja glikogena .............................................................. Glikoliza .................................................................................... Ciklus pentozo-fosfata ............................................................. Sinteza glukuronske kiseline .................................................... Sinteza aminošečera ............................................................... Metabolizam fruktoze ............................................................... Metabolizam galaktoze ............................................................ Sinteza laktoze ......................................................................... Metabolizam manoze .............................................................. Metabolizam masti ............................................................................ Sinteza triglicerida ..................................................................... β−oksidacija ............................................................................... Sinteza masnih kiselina ............................................................ Sinteza holesterola ................................................................... Sinteza žučnih kiselina ............................................................. Sinteza sfingolipida .................................................................. Sinteza glicerofosfatida ........................................................... Ketogeneza .............................................................................. Metabolizam proteina ....................................................................... Razgradnja aminokiselina ........................................................ Razgradnja amonijaka ............................................................. Ornitinski ciklus ......................................................................... Sinteza hemoglobina ............................................................... Razgradnja hemoglobina ......................................................... Sinteza purinskih baza ............................................................. Razgradnja purinskih baza ....................................................... Sinteza pirimidinskih baza ........................................................ Razgradnja pirimidinskih baza ................................................. 2 3 4 7 12 13 14 14 15 17 19 19 20 20 20 21 21 22 23 23 25 26 27 27 28 30 31 31 32 32 32 32 34 34 35 36 37 38 38 39 39 40 41 42 42 43 43 44 44 45 45

UVOD

Biohemija je biološka nauka koja proučava hemijski sastav živih organizama i hemijske procese koji se u njima odvijaju. Osnovna podjela je na: deskriptivnu i dinamičku. Deskriptivna proučava hemijski sastav i osobine ćelija, tkiva, organa i organizma kao cjeline, dok dinamička proučava hemijske procese koji se dešavaju u njima. Osim ove podjele dijeli se i na: biohemija biljaka, biohemija životinja, biohemija mikroorganizama, komparativnu biohemiju i kliničku biohemiju. Osnovne karakteristike živih bića su: rast, razviće, razmnožavanje i razmjena materija ( metabolizam ). Prosječni sastav čovjekovog organizma je: 60% voda, 18% proteini, 15% masti, 6% mineralne soli, 1% ugljikohidrati.

V O D A
Sadržaj vode u organizmu
Voda je najvažniji anorganski sastojak u organizmu i gubitak 10% vode je letalan. Sadržaj vode zavisi od: - starosti organizma – embrion 96%, fetus 85%, novorođenče 75% - pol – žene imaju manje vode od muškarca jer imaju više masti - fiziološko-fizičko stanje organizma – bolestan čovjek ima više ili manje vode, radnici imaju manje vode zbog rada Raspodjela vode: - extracelularna 35% - limfa 96%, krv 80%, mokraća 95%, pljuvačka 99%, kao posebna vrsta extracelularne vode je transcelularna 2% tj. ona koja se prva gubi - intracelularna – 65% Najmanje vode ima dentinu 10% i zubnoj gleđi 0,2%, a najviše u mokraći, limfi i pljuvački. Voda u organizmu može biti: - slobodna – koja služi kao rastvarač za organske i anorganske spojeve i dijeli se na: pokretnu koja se nalazi u krvi i limfi, i na nepokretnu koja se nalazi između kolagenih i elastičnih vlakana. 3

-

vezana – koja je kao hidrataciona voda vezana za tjelesne proteine, a pritisak koji veže vodu za proteine je koloido- osmotski ili onhotski i on iznosi 3,7 kPa i uslov da bude stalan je stalna konc. koloida.

Osobine vode
Dipolni karakter – potiče od asimetričnog rasporeda H i O atoma u molekuli vode. Ugao između H atoma je 105°, pa se težišta poz i neg naboja ne pokrivaju u jednoj tački, te u molekuli vode razlikujemo poz i neg pol tj molekula se ponaša kao trajni dipol. Površinski napon vode – nastaje zbog toga što na njene površinske molekule jače djeluju privlačne kohezione sile između molekula vode nego adhezione sile između molekula vode i zraka. Zato svaka tečnost zauzima oblik kugle jer kugla ima najmanji volumen. Jedinica za površinski napon je 1 N/m. Toplota isparavanja - je toplota koju treba dovesti jedinici mase vode na temp ključanja da bi ona isparila. Jedinica toplote isparavanja je J/kg. Toplota isparavanja je veća na nižim temp i voda ima najveću toplotu isparavanja i zahvaljujući voda u organizmu ima ulogu održavanju stalne temp. Ostale osobine: viskoznost i specifična toplota vode.

Uloge vode u organizmu
Gradivna uloga – jer čini oko 60% odraslog čovjeka. Mehanička uloga – daje čvrstoću i elastičnost tkivima i organima. Transportna uloga – transport hranjivih materija, krajnjih produkata metabolizma, toplote i hormona. Univerzalni rastvarač – veliki broj spojeva se otapa u vodi. Kao rastvarač ona se nalazi u sastavu pravih rastvora (rastvori soli, monosaharida, amonokiselina), u obliku koloidnih rastvora (rastvor proteina), i u obliku grubo disperznih sistema (emulzije i suspenzije). Termoregulacijska uloga – toplota vezana za vodu različito se otpušta: zagrijana krv iz unutrašnjosti tijela na površini kože predaje toplotu vanjskoj sredini, a drugi način je znojenje tj isparavanje vode sa kože čime se također gubi toplota. Uloga u hemijskim procesima – pocesi hidrolize (razgradnja polisaharida i proteina), nastaje kao reaktant u procesima i osnovni je medij za odvijanje hem reakcija.

Promet vode u organizmu
Bilans vode je odnos između unosa i izbacivanja vode u organizam, ako je odnos isti to je uravnotežen bilans, ako je viši unos to je poz bilans, a ako je veće izbacivanje to je neg bilans. Unos vode: piće 1,5l, hrana 1l, metabolizam 0,3l 4

Izlučivanje vode: urin 1,5l, pluća i koža 1,2l, feces 0,1l Kretanje vode – voda se kreće procesom osmoze i to je omogućeno postojanjem vodenih kanalića u opni ćelija u kojima se nalazi poseni proteini koji pomažu prolaz vode i oni se zovu akvaporini i dosada je otkriveno 11 vrsta. Najvažniji akvaporini su 1 i 2 koji se nalaze u ćelijama nefrona. Voda se stalno kreće iz krvi u intersticij i iz intersticija u ćelije. Ovo kretanje zavisi od krvnog i onhotskog pritiska.

Regulacija prometa vode
Regulaciju vrše nervni i humoralni faktori. Nervni faktori: - osmoreceptori – nalaze se u hipotalamusu (centar za regulaciju osmotskog pritiska) i karotidnim arterijama. Pri porastu osmotskog pritisku u krvi draže se osmoreceptori koji šalju signal u hipotalamus da stimulira lučenje ADH koji smanjuje lučenje urina i povećava se resorpcija vode iz primarnog urina i time se smanjuje hipertonija. - volumenski receptori su osjetljivi na promjenu volumena krvi, a locirani su u šupljim venama i pretkomorama srca. Kada dođe do porasta volumena krvi draže se ovi receptori koji šalju signal u hipotalamus i smanjuje se lučenje ADH što dovodi do povećanog lučenja urina. Humoralni faktori – renin-angiotenzin-aldosteron sistem: renin iz bubrega djeluje na angiotenzinogen koji se razlaže na angiotenzin I koji u plućima pod djelovanjem angiotenzin I konvertirajući enzim prelazi u angiotenzin II koji potiče lučenje aldosterona iz kore nadbubrežne žlijezde koji povećava apsorpciju Na iz tubula nefrona čime raste osmotski pritisak u extracelularnoj tečnosti. Povećan osmotski pritisak dovodi do povećanog lučenja ADH koji povećava resorpciju vode i povećava se volumen extracelularne tečnosti.

Poremećaji prometa vode u organizmu
Ovde spadaju: poliurija, oligurija (smanjeno lučenje urina), anurija, edemi, dehidratacija (javlja se kad je vodeni bilans neg).

5

MINERALNE

SOLI

Unos soli zavisi od fiziološkog stanja organizma. U organizmu postoje depoi za soli. Njihovu količinu je teško odrediti, ali možemo odrediti cnc njihovih jona u tjelesnim tečnostima. Njihovu količinu reguliše ishrana i mineralokortikoidi. Soli se dijele na org i anorg odnosno na rastvorive i nerastvorive u tjelesnim tečnostima.

Uloge soli u organizmu
Nerastvorive soli – mehanička uloga tj daju čvrstoću skeleta i zuba (96% Ca soli ulazi u ovaj sastav). Rastvorive soli mogu djelovati kao - molekulski oblik – regulatori pH, održavaju bubrenje koloida (eoglobulini su nerastvorivi u vodi, ali u prisustvu soli rastvaraju se kao koloidi) - molekulski i jonski oblik – nosioci osmotskog pritiska - jonski oblik – utiču na razdržljivost NS, održavaju mirujući membranski potencijal ćelije, učestvuju u sintezi HCl i H2CO3, aktivatori i inhibori enzima. Regulacija pH pH=-log [H+] pH krvi je 7,3 – 7,5 i zove se izohidrija. Venska krv 7,35; arterijska 7,45; ćelije 7,1 – 7,2 (zbog metaboličkih procesa u kojima nastaju kiseli produkti); fiziološka acidoza 7,3 – 7,4; fiz alkaloza 7,4 – 7,5; patološka acidoza <7,3 (dijabetes melitus); pat alkaloza 7,5> (prevelik unos proteina). Postoje metaboličke i respiratorne alkaloze i acidoze. Met acidoza – pojava kiselih metabolita u krvi (prevelik rad, razgradnja glukoze do mliječne kis) Met alkaloza – pojava baznih metabolita u krvi (gladovanje, prevelik unos proteina i nastaje NH3) Resp alkaloza – preveliko izdisanje CO2 Resp acidoza – preveliko zadržavanje CO2 U regulaciji pH učestvuju puferi: - anorganski – H2CO3/NaHCO3 i K2HPO4/KH2PO4 (1% brzo se potroše) - organski – albumin/Na-albuminat (19%) i Hb+NaCl (80% kapaciteta) Karakteristike pufera: kapacitet (najveći ima Hb+NaCl), snaga (otpornost prema kis i bazama) i pokretljivost. Ostali regulatori pH: pluća, jetra i bubrezi. Parametri za računanje pH: pCO2, [HCO3-], pKa H2CO3 preko Henderson-Hazelbahove jednačine: pH=pKa+log[HCO3-] / pCO2*a (koef rastvorivosti 0,25) =6,1+log 27mmol/l / 5,33 kPa*0,25 = 6,1+1,3= 7,4 Održavanje osmotskog pritiska Soli su nosioci osmotskog pritiska i to NaCl extracel i K2HPO4 intracel. Svi rastvori sa istim pritiskom kao i krv su izotonični rastvori. Fiziološki rastvori su netoxični izotonični rastvori 0,9% NaCl, 5% glukoza Osmotki pritisak zavisi od broja čestica i računa se Π= c*K*i=mol/l*2280kPa*1+α(n-1) Osmotsli pritisak iznosi 750 – 800 kPa (toplokrvne životinje), oko 505 kPa (hladnokrvne), 2680 kPa (morski mekušci- kao i voda). Regulatori osmotskog pritiska: krv (volumen i cirkulacija), koloidi (bubrenje), depoi vode, bubrezi (konc ili dil urin) 6

Održavanje membranskog potencijala Neg unutar ćelije zbog fosfata i proteina, a poz sa vanjske strane zbog Na. Joni Ca sprečavaju mijenjanje polarnosti. Membranski potencijal iznosi 70 – 90 mV. Održavanje razdražljivosti NS – proučavao Đerđi K= [K+]*[HCO3-]*[HPO42-] / [Ca+]*[Mg+]*[H+] Ako K raste kod CNS dolazi do hiperrefleksije (razdraženja) što može dovesti do stanja tetanije (pojačani refleksi i grčevi mišića), kod PNS dominira djelovanje parasimpatikusa. Ako K opada kod CNS dolazi do atonije (opušteni mišići), a kod PNS dominira simpatikus. Soli kao aktivatori enzima Mg i Mn su aktivatori malat- piruvat- i aldehiddehidrogenaze. Zn je aktivator karboanhidraze i alkoholdehidrogenaze. NaCl je aktivator amilaze. Fe je aktivator katalaze i peroksidaze.

Natrij Na
Na je glavni extracel kation 142 mmol/l ili mEq/l; intra 14 mmol/l. Najčešće je vezan za Cl-, HCO3-, HPO42-. Kod čovjeka teškog 70 kg ima 100g Na. Dnevno se unosi 10 – 15g NaCl, a iskoristi se samo 4 – 5g Na. Na se resorbuje u tankom cijevu aktivnim transportom zajedno se glukozom (kotransport). Depoi Na+ su koža, pluća, slezena i 1/3 Na-soli ulaze u sastav zuba i skeleta. Iz organizma se eliminira urinom 95%, a 5% fecesom i znojem. Regulaciju prometa Na+ vrši aldosteron. Glavne uloge Na: - kao NaCl predstavlja glavnog nosioca osmotskog pritiska u extracel tečnosti - kao NaCl iz plazme sa Hb iz eritrocita utiče na regulaciju pH krvi - Kao NaHCO3 je komponenta anorg extracel pufera - Kao Na+ održava mirujući membranski potencijal Poremećaji: hiper- (žeđ, pretjerano unošenje NaCl) i hiponatrijemija (proljev, pretjerano znojenje).

Kalij K
K je glavni intracel kation 157 mmol/l i extracel 5 mmol/l. Kod čovjeka od 70 kg ima 150g kalija. Dnevne potrebe 3 – 5g i dovoljno se unosi hranom tako da ga ne treba naknadno unositi. Glavni depo su skeletni mišići. U eritrocitima ima više K+ nego u drugim ćelijama jer je vezan za Hb. Resorbuje se u tankom crijevu procesom difuzije. Eliminacija preko urina i znoja. Promet K+ reguliše aldosteron. Glavne uloge K: - kao K+ učestvuje u razdražljivosti NS, aktivator parasimpatikusa i izaziva hiperrefleksiju 7

kao K+ održava membranski potencijal kao K+ učestvuje kao aktivator enzima (šečeri, sinteza proteina) kao K-fosfat je komponenta anorg intracel pufera i glavni je nosioc intracel osmotskog pritiska Poremaćaji: hiper- (hemoliza, davanje infuzije) i hipokalijemija (terapija inzulinom, acidoza)

-

Kalcij Ca
Kod čovjeka od 70kg ima 700g kalcija. 99% nalazi se u kostima i zubima, a samo 1% rastvoren u tjelesnim tečnostima. Extracel 2,5 mmol/l, intracel samo u tragovima. Od ovih 2,5 mmol/l 50% je jonski Ca (koagulacija krvi), 5% molekulski Ca, 45% je vezano za proteine i zove se koloidni Ca (nedifuzibilni) i od ovoga 2/3 za albumine i 1/3 za globuline. Dnevne potrebe ovise od fiziološkog stanja: dijete do 1 godine 360 – 540mg, za odraslog čovjeka 1,5g, za trudnice i dojilje 3g. Resorpcija se odvija u tankom crijevu i to samo 60%, a resorpciju pomaže vitamin C. Regulaciju prometa Ca i fosfata je parathormon koji pospješuje razgradnju kostiju i povećava konc Ca, povećava resorpciju Ca iz bubrega i smanjuje conc fosfata u extracel tečnosti. Suprotno od parathormona djeluje kalcitonin. Glavne uloge Ca: - Ca-soli su osnovni sastojci zuba i skeleta - Kao Ca2+ učestvuje u koagulaciji krvi, kao aktivator enzima i parasimpatikusa

Magnezij Mg
Extracel 1,25 mmol/l i intracel 2,7 mmol/l. Kod čovjeka teškog 70kg ima 28g Mg i 70% od ovoga je u obliku soli u građi skeleta, a 30% u jonskom obliku. Dnevna potreba je 300mg i dovoljno se unosi hranom i ne treba se naknadno unositi. Resorpcija se odvija u tankom crijevu, a promet reguliše aldosteron. Glavne uloge Mg2+: - aktivator enzima ATP-aze, fosforilaze i dr - kao MgCO3 i Mg3(PO4)2 ulazi u sastav kostiju - kao Mg2+ djeluje kao sinergista Ca2+ na NS, smanjenje konc ispod 0,6 mmol/l dovodi do mišićnih trzaja, a povećanje iznad 4 mmol/l dovodi do sanjivosti Odnos extracel conc kationa naziva se kationska izojonija (homeostaza) Na+ : K+ : Ca2+ : Mg2+ = 28 :1 : 0,5 : 0,125

Hlorid ClGlavni extracel anion 103 mmol/l i intracel 1 – 2 mmol/l, eritrociti 70 mmol/l. Najviše se unosi u obliku NaCl 10 – 15g. Depoi hlorida: koža (60% zaliha), pluća, glatka muskulatura crijeva. Glavne uloga: - kao NaCl je extracel nosioc osmotskog pritiska - kao Cl- regulator pH sa Hb iz eritrocita, sinteza HCl u želudcu, aktivator enzima Poremećaji: hiper- (metab acidoza, dehidratacija, proljevi) i hipohlorijemija (metab alkaloza). 8

Fosfati PO43Glavni intracel anion 60 – 66 mmol/l i intracel 1 – 1,5 mmol/l. Kod čovjeka od 70kg ima 700 – 1100g fosfata i 80% od ovoga je u obliku soli ulazi u građu kostiju i zuba, a ostatak je u obliku jona. Dnevna potreba je 2,5 – 3g, a resorpcija je 60% i zavisi od količine unijetog Ca2+ i najbolje bi bilo da je odnos Ca2+ : PO43- = 1 : 1,5. Glavne uloge: - kao PO43- je sinergista K+ preme djelovanju na NS, ulazi u građu nukleotida, fosfolipida i enzima, ulazi u sastav intracel anorg pufera H2PO42- / HPO43- kao netopiva so ulazi u sastav kostiju i zuba

Sulfati i sulfidi SO42- i S2Kod čovjeka od 70kg ima 140g sumpora. Sumporv se ne može unijeti hranom u obliku soli jer je mnogo hidriran i ne može se resorbovati. Sumpor se resorbuje kao – SH grupa (sulfhidrilna grupa) iz tioaminokis tj to je sumpor endogenog porijekla. Uloge S2-: detoksikacija cijanida (pretvara ih u rodanide) Uloge SO42-: detoksikacija aromat alkohola koji nastaju truljenjem aminokis (pretvara ih u estere). Uloge –SH: u sintezi proteina (povezivanje aminokis preko disulfidnih mostova), pomaže prelaz 3+ u 2+ Fe i takop poboljšava resorpciju Fe, ulazi u sastav enzima (aktivni centar enzima), ulazi u sastav CoA (aktivira aminokis i masne kis u razgradnji).

Hidrogenkarbonati HCO3Extracel 26 – 29 mmol/l i intracel u tragovima a najviše 10 mmol/l. On je anion endogenog porijekla nastaje disocijacijom H2CO3. Kontrolu konc u plazmi vrše bubrezi, a konc se povećeva pri resp acidozi i višak se eliminiše urinom inače pri izohidriji nema HCO3- u urinu. Glavne uloge: - učestvuje u razdražljivosti NS (sinergist K+) - ulazi u sastav extracel anorg pufera H2CO3 / HCO3- učestvuje u matab procesima (sinteza org kiselina, karboksilacija) Svi elem kojih više od 0,04% su makroelem, a oni kojih ima manje zovu se mikroelem. Oni se dijele u 3 grupe: I grupa (esencijalni): Fe, Cu, Zn, Se, Cr, Mn, I II grupa (neutralni): Au, Ag, Pt III grupa (otrovi): Pb, Hg, As, Be, Ba

Željezo Fe
9

Kod čovjeka od 70kg ima ga 4 – 5g. Dnevne potrebe ovise o uzrastu i polu: djeca 15 – 18mg, muškarci 10mg, žene 18mg. Glavna uloga u sintezi HEM-a. Resorpcija: hranom se unosi 3+ i u želudcu redukcijom pomoću HCl, vit C i SH grupa pređe u 2+, u sluznici tankog crijeva oxidacijom pređe u 3+ i kao takav se vezuje za apoferitin i nastaje feritin koji odlazi u plazmu. Iz feritina Fe se predaje apotransferinu i nastaje transferin koji transportuje Fe do depoa koštana srž, slezena jetra. U depoima Fe se deponuje kao feritin. Prevođenje 2+ u 3+ vrši ceruloplazmid (normalno ovaj protein transportuje Cu ali u ovom slučaju ima ulogu ferooxidaze).

Cink Zn
Kod čovjeka ga ima 1g. Dnevna potreba iznosi 15mg (najviše ga ima u kozijem i kravljem mlijeku). Resorbuje se u tankom crijevu i deponuje u jetri. Zn je važan za rast, razvoj i polno sazrijevanje.

Jod I2
Kod čovjeka ga ima 25mg a od ovoga 15mg u štitnoj žlijezdi. Dnevne potrebe iznose 0,1mg (voće, povrće i KI u kuhinjskoj soli). 75% joda vezan je za dijotironin i tiroksin, a ostatak za albumine u plazmi. Izlučuje se urinom, fecesom i mlijekom.

PROTEINI
Oni su makromolekule građene od aminokis i drugih org i anorg spojeva (lipidi, šečeri). Aminokis su org kiseline koje u svojoj molekuli imaju jednu COOH i jednu NH2 grupu, amogu imati i više. Svaka aminokis ima α-C-atom, NH2 i COOH i aminokiselinski ostatak. U organizmu ima 20 a.k ili 26 – 28 sa derivatima, dok u biljkama ima mnogo više. Podjela a.k prema strukturi aminokiselinskog ostatka: - a.k sa nerazgranatim lancem: glicin, alanin - a.k sa razgranatim lancem: valin, leucin, izoleucin - a.k sa aromat lancem: fenilalanin, triptofan, histidin, tirozin Podjela prema strukturi molekule: - a.k sa 2 COOH i 1 NH2: asparaginska, glutaminska 10

izoleucin. cistin. Treći oblik je kolagena spirala.k su: triptofan. Veze koje nastaju u ovoj strukturi su H veze.k uz izdvajanje H2O i tako nastaje peptidna veza (O i H su u trans položaju. održavanje meheničke čvrstoće i elastičnosti organa. Ova pH zove se izoelektrična tačka i prema ovoj tačci sve a. Najveći broj a. inzulin . metionin).proteini preko 100 a.k koje nemaju NH2 (imino a. Suprakvaterna struktura – veza između proteinskog i neproteinskog dijela molekula.k su optički aktivne i najčešće su levogire (na osnovu položaja NH2 grupe). . Tercijarna struktura – postoji kod onih proteina čije su molekule u obliku klupka (globulusa). -OH (serin. leucin. transportna (proteini plazme).k koji pored osnovnih grupa imaju i druge funkcionalne grupe: -SH (cistein. histidin. Proteoliza je proces cijepanja peptidne veze. dok primarna ostaje netaknuta. topivi u vodi (oni sa kraćim CH lancem. a.k čine lanac i ova struktura je odgovorna za redoslijed. . Veoma su reaktivne i ulaze u sastav složenih org spojeva tako da reaguju međusobno tako da se spaja COOH grupa jedne a. a cijepa je enzim peptidaza uz prisustvo vode. Pri kiselom pH disocira NH2 i reaguju bazno.k): prolin. kisele i bazne.oligopeptidi 2 – 10 a. alginin a. a in vitro peptidna veza se cijepa kuhanjem sjakim mineralnim kiselinama).dok aromat i dugolančane se tope u diluiranom etanolu). čvrsta veza. Sekundarna struktura – obezbjeđuje položaj peptidnog lanca u prostoru i taj položaj je u vidu α ili β spirale. Kvaterna struktura – kod proteina koji imaju više globularnih polipeptidnih lanaca i ovde se stvaraju disulfidne veze. uloga u koordiniranom kretanju (miozin i aktin).k sa NH2 grupom druge a. Međutim.k disociraju sa COOH i reaguju kao kisele i grade soli. imunološka uloga (imunoglobulini).k sa 2 NH2 i 1 COOH: citrulin. Ova ploča može biti paralelna i antiparalelna tj NH2 i COOH grupe na istoj strani. fenilalanin. Uloge proteina: katalitička uloga (enzimi). 11 . glukagon. oksiprolin Pri izohidriji a. bradikinin.k se dijele na neutralne. treonin. Nastali spojevi se zovu peptidi. gastrin. denaturacija je proces narušavanja nadprimarnih struktura.polipeptidi 11 – 100 a. vazopresin. metionin.k u polopeptidnom lancu.angiotenzin I i II. valin. treonin) a.k. planarna veza-ne može se rotirati. postoji pH na kojoj disocira i NH2 i COOH i u ovakav jon zove se zwitter jon. A. Strukture proteina Primarna struktura – je peptidna veza u molekuli proteina. uloga u razvoju ćelija (hormoni). uloga u stvaranju i prenošenju impulsa u NS (receptori.k Esencijalne a. oksitocin.k su bijeli amorfni prašci.k – kalcitonin. parathormon.- a. Oni se dijele na: . položaj i broj a. Oni koji nemaju ovu strukturu zovu se fibrilarni (nitasti). Drugi položaj je β nabrana ploča i to u onim proteinima koji su građeni od više aminoproteinskih lanaca i veze između tih lanaca su H veze. lizin. arginin. rodopsin).

skleroproteini.diprotamini – arginin+histidin . nerastvorivi u vodi.k i zato nisu punovrijedna hrana (nemaju esencijalnih a. 12 . salmin (sperma lososa) . Najvažnije a. baznog karaktera izoelektrična tačka 10.triprotamini – isti postotak sve tri a. daju se sporim infuzijama. prolamini (glijadini) i glutelini. metaloproteidi Protamini i histoni Protamini su životinjskog porijekla i nisu pravi proteini. orizein (riža). Oni su punovrijedna hrana. proteinoidi) Oni su ne topivi u vodi. ali je njihov fiziološki značaj veliki pa se zato svrstavaju u proteine. jer imaju 30 a. lipoproteidi. Najvažniji prolamini: glijadin (pšenica). izoelektrična tačka je 6. kiselog su karaktera 6. zeamin (kukuruz).k).4. zein (kukuruz).k i izoelektrična tačka je oko 12.Prema ovim ulogama proteini se dijele u klase: I – enzimi V – strukturni proteini II – transportni proteini VI – odbrambeni proteini III – nutritivni ili rezervni proteini VII – regulatorni proteini IV – kontraktilni ili motilitetni proteini Podjela prema hem građi molekula: .složeni (proteinski dio+prostetička grupa vezane sa suprakvaternom strukturom) – hromoproteidi. Njihova sinteza se odvija u timusu i najvažniji histon je globin (najviše ima histidina).k kao i protamini. otporni na kis i baze i na proteolitičke enzime posebno tripsin. Skleroproteini (albuminoidi. kordein (ječam) Glutelini imaju dosta glutaminske kis. glikoprotedi. histidin i lizin. fibroini. vežu se za inzulin i cink i koriste se za liječenje dijabetesa. Oni se dijele na: kolageni. fosfoproteidi.prosti – protamini i histoni. glutaminske i asparaginske a.5 i nerastvorljivi su u vodi. albumini i globulini . Protamini su građeni od baznih a. a u toploj vodi grade ljepilo.k su: arginin. Prolamini i glutelini On su biljnog porijekla iz sjemena žitarica. elestini. nalaze se u potpornim tkivima i životinjskog su porijekla. nukleoproteidi.5 i građeni su iste tri a.monoprotamini – najveći % arginina – klupein (sperma iz haringi). Najvažniji glutelini: glutemin (pšenica). Histoni su pravi proteini. retikulini.k i prema tome oni su polipeptidi. orizemin (riža). sturin (sperma iz kečiga) Upotreba: preparati za snižavanje krvnog pritiska.k – percin. keratini. Prolamini uglavnom građeni od prolina. Protamini se dijele: .

kolagen II – nalazi se u hrskavici. a ima i sekvenci glicin-hidroksiprolin-prolin. nalaze se u sastavu svih tečnosti (albumin iz plazme. laktoalbumin iz mlijeka).k) i u svakoj molekuli kolagena ima 3 molekule tropokolagena koji su postavljeni u obliku kolagene spirale (kao pletenica).k su kratkolančane. jer su otporni na mehaničke udare. Albumini i globulini Uglavnom su životinjskog porijekla. Oni su nepunovrijedna hrana. Sa tečnostima daju hidrofilne koloidne rastvore.Kolageni Ulaze u građu kože.transport slobodnih masnih kis. u krvnim sudovima . izoproteinemija 70 – 90 g/l od toga 55% ili 35 – 45 g/l čine albumini. kostiju i krvnih sudova. Tropokolageni postoje u više oblika koji se razlikuju po a. Elastini – ulaze u građu vezivnog tkiva (elastična vlakna). tako da je svaka treća a.učestvuju u regulaciji pH (org pufer) . ovaj kolagen je građen od 2 α tropokolagena i posebnog α lanca tropokolagena II vrste . Zagrijavanjem u vodi denaturišu se i stvaraju želatinu koja je veoma hidrofilna.kolagen IV – nalazi se u bazalnoj opni U grđi kolagena najviše a. međurebarnim diskovima. aod ovoga 2/3 čine albumini koji imaju slobodnu tio grupu tako da se mogu polimerizirati i zovu se merkaptoalbumini.7 kPa .k i tako mogu graditi više tipova kolagena: . u kolagenu ima i ugljikohidrata koji su vezani za hidroksiprolin i njihov postotak zavisi od vrste kolagena (najviše ih ima u kolagenu IV). alanina i leucina. Također.regulišu volumen vode .nosioci koloido-onkotskog pritiska 3. rog. bilirubina i vode (hidrataciona voda) . Građeni su od glicina. spužve-spongin i koralji). Imaju zaštitnu ulogu. Fibroini – životinjskog su porijekla (svila.k glicin. Albumini sintetišu se u jetri. Keratini – ulaze u građu potpornih tkiva (dlaka.k u organizmu 13 . U građi najviše ima glicina.k i sadrže β spiralu i zbog toga se nakon kvašenja lanac razdužuje (mokra kosa je duža nego kad je suha).kolagen I – nalazi se u koži. U organizmu stvaraju duga netopiva elastična vlakna koja su otporna na istezanje. ovoalbumin iz jaja. Izoelektrična tačka je 4. Osnovna strukturna jedinica zove se tropokolagen (najduži protein oko 1000 a. Značajno je da hidroksiprolin se ne može direktno iz hrane ugraditi u molekulu kolagena nego se već vezani prolin u molekuli kolagena hidroksilira i ovo pomaže vitamin C. Razlaže ih pepsin kao i kolagene. šečeri. netopivi u vodi i razrijeđenim kis i bazama. kostima i kornei oka. tetiva. kopito). tetivama. paučina.depoi a.6. fosfati).kolagen III – u koži fetusa. Retikulini – ulazeu građu retikularnog tkiva i žlijezda i svojim karakteristikama slični su kolagenima. U građi najviše imaju tio a. nokat. Punovrijedna su hrana i sadrže do 1% neaminskog dijela (lipidi. alanina i tirozina. staklasto tijelo oka . ali ima ih i malo kod biljaka (mahunarke). Uloge albumina: . ima dosta prolina.

haptoglobin – uloga je vezivanje Hb i tako se štedi Fe. Varijabilni dijelovi (različite a.γ. Nalaze se u tjelesnim tečnostima 10 – 25 g/l ili 21% od ukupnih proteina krvne plazme.hemopeksin – uloga je vezivanje hema . Svaki od ovih lanaca ima dva kraja: N-terminalni kraj (NH2 grupa) i C-terminalni kraj (COOH grupa). da se vežu za njih i da ih neutrališu.β1 transferin ili siderofilin – uloga je transport Fe . α1 globulini su: . Na konstantnom dijelu teških lanaca vezan je određeni broj molekula šečera oko 10 – 18% što zavisi od vrste imunoglobulina.inhibira tripsin α2 globulini su: .α1 lipoprotein ili HDL (lipoprotein visoke gustine) . a djeluje i kao ferooxidaza . 14 . Molekula ima građu kao slovo Y koja je građena od dva para polipepetidnih lanaca i to: 2 laka lanca λ i κ .α1 kiseli glikoprotein (orosomukoid. Najvažnija uloga je vezivanje tiroksina.α2 makroglobulin – inhibira plazmin i tripsin. bisalbuminemija (genetski poremećaj u sintezi albumina). a u prisustvu antigena konc se povećava.δ.α1 antitripsin . Laki i teški lanci nalaze se pod određenim uglom i taj ugao se zove zglobno mjesto i karakteristika je svakog pojedinog imunoglobulina u vezi sa njegovom reakcijom sa antigenom.Poremećaji u konc albumina: hipo i hiperalbuminemija. Oni se sintetišu u plazma-ćelijama koji su produkt β-limfocita.µ. a vezuje se za inzulin β globulini su: . Globulini se sintetišu u organizmu i ima ih 30 vrsta. i 2 para teških lanaca α.fibrinogen – učestvuje u koagulaciji krvi . seromukoid) – konc raste pri reumatskim oboljenima . treonina i triptofana. ali i u manjim količinama i u koštanoj srži i limfnim čvorovima.β lipoprotein ili LDL (lipoprotein male gustine) . osim toga učestvuju u stvaranju vezivnog tkiva . Prealbumin – sastoji se najviše od glutaminske kiseline.plazminogen – uloga je razgradnja krvnog ugruška γ globulini ili imunoglobulini Glavna uloga je imunološka zaštitna organizma. Laki i teški lanci povezani su disulfidnim vezama i broj veza zavisi od vrste imunoglobulina.α2 ceruloplazmin – transportuje Cu (8 atoma Cu se veže za jednu molekulu).ε. Oni su antitijela čija je uloga da mogu prepoznati strane antigene. analbuminemija (genetski nedostatak albumina).k kod različitih osoba) i teških i lakih lanaca za reaktivnost prema antigenima. jer je ovaj kompleks se ne izlučuje urinom kao što bi se izlučivao sam Hb.

Dijele se prema vrsti prostetičke grupe. Složeni proteini (proteidi) Proteinski dio+prostetička grupa vezane suprakvaternom strukturom. proteine mlijeka i na uzročnika difterije. 2/3 svih Ig imaju κ lance. Povećena konc je prisutna kod alergija i crijevnih parazita. IgG1. Nalze seu serumu i površini B-limfocita. konc im se povećava kod malarije i drugih tropskih bolesti. IgA1 nalazi se u sekretima (pljuvačka.δ. Oni čine 70 – 75% svih Ig u plazmi i od ovoga najviše ima IgG 1 (60%).2. IgD . Imunoglobulin G Postoje 4 potklase i razlikuju se po broju disulfidnih veza između teških lanaca i to IgG1 i IgG4 imaju 2 veze. mlijeko). 15 . IgM . Oni su antitijela na penicilin. Konc u plazmi 10 – 15% svih Ig. Oni su najprimitivniji i najmaje specifični Ig. dimerne (IgA) i polimerne (IgM) molekule. Ovi imunoglobulini djeluju protiv alergena.γ. Imunoglobulin D Oni čine <1% svih Ig. IgA2 nalazi se u krvi. Imunoglobulin M Dolaze kao pentameri i čine 5 – 10% svih Ig. IgG djeluju protiv toksina virusa i bakterija i zato im je konc povećana kod infekcija. Oba IgA ne prolaze placentu tako da novorođenče IgA dobija putem majčinog mlijeka. Oni su monomeri i u svojoj strukturi imaju oko 7. Oni izazivaju hemolizu krvi kod transfuzije pogrešne krvne grupe.5% šečera u vidu oligosaharida. a konc im raste pri cirozi jetre i hroničnim infekcijama. Oni su dimeri i u svojoj strukturi imaju sekretornu komponentu (polipeptid). IgG .Prema hem građi i vrsti teških lanaca razlikujemo 5 klasa imunoglobulina: IgA – sadrži α teške lance. Poluživot je 2 dana. Ove klase se prema teškim lancima dijele u potklase: IgA1 i IgA2 – sadrže α1 i α2 teške lance. Sve potklase prolaze placentu osim IgG3. IgG2 4 a IgG3 5 – 15 veze. Imunoglobulin A Postoje dvije potklase IgA1 i IgA2. Poluživot iznosi 21 dan.µ Svaka klasa u svojoj strukturi može imati jedan par κ ili jedan par λ lakih lanaca i odgovarajući par teških lanaca. Poluživot je 3 dana.3. Ne prolaze placentu i poluživot iznosi 5 dana. Nalaze se u serumu i sekretima GIT i respiratornog trakta.4 Ig mogu imati monomerne (2 teška i 2 laka lanca).ε. Sinteza im počinje u 20 sedmici intrauterinog života.a najmanje IgG4. Ne vežu komplement i ne prolaze placentu. Poluživot IgA je 6 dana. Kod dimera i polimera postoji posebna struktura koja se zove J lanac i to je mjesto gdje se Ig međusobno povezuju. IgE . Imunoglobulin E Oni čine oko 1% svih Ig.

Hromoproteidi – prostetička grupa je neka boja. Oni se dijele na:
flavoproteidi – prostetička grupa je derivat žuto obojenog izoaloksazina (vitamin B2) i nalaze se kao dijelovi složenih enzima (koenzimi). Najvažniji su FAD (flavinadenin-dinukleotid) i FMN porfirini – prostetička grupa je hem kao derivat porfirina. Ovdje spadaju: mioglobin i Hb

Mioglobin
Nalazi se u skeletnim mišićima. U obliku je monomera, građen od jednog hema i proteinskog lanca. Hem je vezan preko Fe2+ sa dvije koordinativne veze sa N iz histidina. Osnovna uloga je da veže kisik (ima veći afinitet prema kisiku nego Hb) i tako nastaje oksimioglobin koji je glavna rezerva kisika u skeletnim mišićima.

Hemoglobin
Građen je od 4 hema i 4 proteinska lanca (globin). Konc u plazmi muški 156 g/l a žene 146 g/l. Zbog mogućnosti vezivanje za spojeve Hb je alosterički proteid dok mioglobin nije. Prema vrsti proteinskih lanaca (lanci se razlikuju po broju a.k) Hb se dijeli na: - HbE1 – prisutan u prvih 1,5 mjesec od oplodnje i ima 4 hema i 4 ε−lanca - HbE2 – drugih 1,5 mjesec i ima 2 α− lanca i 2 ε−lanca - HbF – fetalno doba (3 – 9 mjeseci) i ima 2 α− lanca i 2 γ−lanca i ima veći afinitet prema kisiku nego HbA - HbA – novorođenče i ima 2 α− lanca i 2 β−lanca - HbA2 – odrasli i ima 2 α− lanca i 2 δ−lanca Uloge Hb: - transport O2 iz pluća u tkiva – svaki Fe2+ za sebe veže jednu molekulu O2 tj 1 Hb veže 4 molekule O2 tj 150 g/l Hb veže 20 ml O2. Vezivanje kisika je kooperativno tj prva molekula kisika koja se veže pospješuje vezivanje ostalih molekula i ovu osobinu nema mioglobin. Kisik iz pluća 97% odlazi u eritrocit i veže se za Hb i nastaje oksiHb ili HbO2 koji je neutraliziran sa K u obliku KHbO2, a 3% O2 ostaje u plazmi. HbO2 samo ¼ vezanog O2 ispušta u tkiva tj 5 ml O2 i nastaje kalijum-hemoglobinat KHb. Procenet saturacije Hb zavisi od pO2 i pCO2 u tkivima i plućima tako u plućima pO2=13,37 kPa i saturacija je 97%, a u tkivima pO2=5,34 kPa i saturacija je 75%. Spojevi CO2, H+, difosfoglicerat (DPG) i adrenalin kao i temp smanjuju afinitet Hb za O2 tj lakše se otpušta O2 (fizički napor, acidoza, uzbuđenje) - transport CO2 iz tkiva u pluća – samo 5% CO2 iz ćelije se veže za Hb odnosno za histidin iz globina i nastaje karbamido Hb ili HbCO2. CO2 iz ćelija pri pCO2=6 kPa 65% ostaje u plazmi,a 35% odlazi u eritrocit i od ovoga 5% se veže u HbCO2, a ostatak se pretvara u H2CO3 i ovu pretvorbu pomaže enzim karboanhidraza. 16

-

H2CO3+KHb=KHCO3+HHb (redukovani Hb). Višak HCO3- odlazi u plazmi, a kompenzira ih ulazak Cl-. U plućima HHb+O2=HHbO2 i HHbO2+KHCO3=KHbO2+H2CO3 koja se razlaže na H2O i CO2 koji odlazi u pluća. U eritrocitima nastaje manjak HCO3- i oni difundiraju iz plazme u eirtrocit, a iz eritrocita izlaze Cl-. regulacija pH sa NaCl daje crvenu boju krvi

Ostali derivati Hb su: karboksi Hb ili HbCO (CO vezan za Fe) i metHb (sadrži Fe3+).

Lipoproteidi
Oni su građeni od jezgre (građena od masti), masnog sloja oko jezgre i proteinskog sloja (apoprotein, ima ih 8 vrsta: A1, A2, B, C1, C2, C3, D, E). Oni se sintetišu u organizmu (jetra i sluznica tankog crijeva), nalaze se u tjelesnim tečnostima i organima, a najvažniji su lipoproteini krvne plazme. Podjela je izvršena prema različitom stepenu gustine metodom flotacije (po Frediksonu). Također, se mogu razdvajati metodom elektroforeze. Imamo 4 vrste: - hilomikron – imaju najveću MM i malu gustinu jer su građeni većinom od triglicerida i 2% apoproteina tipa A, B, C. Osnovna uloga je da transportuju trigliceride, holesterol i liposolubilne vitamine iz crijeva do jetre i masnog tkiva. Enzimi lijaze iz iz kapilara masnog tkiva razlažu trigliceride iz hilomikrona. - Lipoproteini vrlo male gustine VLDL, u strukturi imaju apoproteine B i C, sinteza je u jetri, a uloga je da prenose egzogene trigliceride direktno u masno tkivo. Kada predaju trigliceride postaju LDL. - Lipoproteini male gustine LDL ili β globulin, u strukturi imaju apoprotein B 20% i 80% masti (slobodni i esterificirani holesterol). Za holesterol je vezana linolenska kis koju otpušta u ćeliji, a veže oleinsku kis. Osim ove uloge LDL reguliše sintezu holesterola. Konc LDL u krvi 2,8 – 4,4 g/l. - Lipoproteini velike gustine HDL ili α1 globulin, u strukturi imaju apoprotein A 60% koji je građen od 3 polipeptidna lanca. Uloga im je da transportuju fosfolipide i holesterol sa periferije u jetru. Konc u krvi 3 g/l - *lipoproteini intermedijerne gustine IDL – nastaju u metabolizmu osnovnih grupa lipoproteina

Nukleoproteini
Ovdje je prostetička grupa nukleinske kis koje su po građi polinukleotidi i za njih se veže proteinski dio (protamini i histoni). One u sastavu imaju purinske i pirimidinske baze, pentoze (riboza i dezoksiriboza) i fosfatnu kis. Purinske baze su: adenin i guanin, a pirimidinske: timin, citozin i uracil. Šečeri se sa C1 vežu za N9 purinskih i N3 pirimidinskih baza. Nukleozid=baza+šečer npr: adenozin, deoksiadenozin, citidin, uridin, timidin Nukleotid=nukleozid+fosfatna kis Može biti 1, 2, ili 3 fosfatne kis npr: AMP, ADP, ATP, GTP U organizmu postoje i slobodni nukleotidi koji su donori energije za metaboličke procese. Krikovo pravilo: nukleotidi se vežu H-vezama preko baza i to A=T i G≡C.

17

Dvije su osnovne nukleinske kis: DNK i RNK. Razlika je u tome da je DNK građena od dva komplementarna polinukleotidna lanca, smještena je u jedru i njena konc zove se genom, a manji dio je u mitohondrijama i učestvuje u prenosu nasljednih osobina. RNK ima jedan lanac i smještena je u citoplazmi i ima tri oblika: iRNK, rRNK (najmanja MM) i tRNK. Uloga je u sinteziproteina.

Fosfoproteidi
Prostetička grupa je fosfatna kis. Proteinski dio je polipeptidni lanac u kojem dominiraju kisele a.k (glutaminska i asparaginska). Fosfatna kis je vezana u bočnim lancima. Zbog fosfatne kis ovi proteidi su kiselog karaktera i netopivi u vodi i kis. Nalaze se u mlijeku u obliku kazeina koji je termostabilan, dolazi u obliku Ca-soli i punovrijedna je hrana. Kazeina ima više u početnom mlijeku (kolostrum). Ljudsko mlijeko se zove globulinsko jer ima malo kazeina.

Glikoproteidi
Prostetička grupa je šečer u obliku mono ili oligosaharida ili kao njihovi derivati (aminošečeri) i njihov količina je preko 10%. Glikoproteidi se dijele u 3 grupe: - glikoproteidi krvne plazme – imaju jedan proteinski lanac za koji su vezani 10 – 15 molekula monosaharida. Ovdje spadaju: antitripsin, haptoglobin, hemopeksin, α i β glikoprotein. - Mukoidi ili mucini – nalaze se u sluzavimsekretima (pljuvačka, žuć, crijevni sok) i osnovna uloga je zaštita sluznice. U sastav im ulaze uglavnom oligosaharidi i zbog toga su vrlo viskozni. - Mukoproteidi – građeni su od velikog broja heksuronskoh kis i aminošečera koje se polimeriziraju i stvaraju mukopolisaharide koji se vežu za proteinski lanac. Najvažniji mukopolisaharidi: hondroitin sulfatna kis (tip A – u hrskavici, tip B – u koži, tip C – u tetivama), hijaluronska kis (u sastavu zglobnih tečnosti, u staklastom tijelu i potkožnom tkivu) i heparin (u jetri, antikoagulans). - *aglutinogeni - specifične strukture krvnih grupa koje se nalaze na opni eritrocita i određuju pripadnost određenoj krvnoj grupi. Osnovni šečerni dio glavnih antigena krvnih grupa zove se H-tvar i ona je građena od fukoze, galaktoze i N-acetil glukozamina. Ovo ima O grupa. Grupa A ima fukozu, galaktozu i dva N-acetil glukozamina. Grupa B ima fukozu, dvije galaktoze i Nacetil glukozamin.

Metaloproteidi
Prostetička grupa je neki metal. Glavna uloga je transport metala. Ovdje spadaju: transferin (veže za sebe 2 atoma Fe), ceruloplazmin (veže 8 atoma Cu).

18

ENZIMI
Enzimi su biokatalizatori koji započinju i ubrzavaju hem reakcije. Enzimi su građeni od proteina i imaju tri osnovne karakteristike: aktivni centar, katalitička snaga (brzina kojom katalizuju) i specifičnost djelovanja. Aktivni centar može biti: - funkcionalna grupa neke a.k koja se nalazi u sastavu enzima (OH oksienzimi, SH tioenzimi, NH imidoenzimi); - cijela a.k koja ulazi u građu enzima; - sekvenca od 3 a.k - joni metala (Zn, Cu) Na svakih 10000 daltona dolazi 1 aktivni centar. Glavna uloga aktivnog centra je da se veže za supstrat po principu ključ-brava. Kod nekih enzima pored ovoga postoji i alosterički centri tj alosterički enzimi. Na ove centre se vežu intermedijerni produkti reakcija koje ti enzimi katalizuju. Kada se oni vežu prestaje aktivnost enzima (reverzna alosterička inhibicija). Najveću katalitičku snagu ima karboanhidraza u eritrocitima. Specifičnost djelovanja je sposobnost da katalizuju samo određene reakcije i da se vežu samo za određene supstrate. Ovo djelovanje može biti: - optička specifičnost – na hiralne spojeve djeluju optički specifični enzimi. U organizmu je najviše lijevogirih spojeva - niska specifičnost – cijepaju vezu između monomera bez obzira koji monomeri grade tu vezu - grupna specifičnost – cijepaju veze ali samo određenih monomera - apsolutna specifičnost – katalizuju samo jednu reakciju

Mehanizam enzimskih reakcija
Prema Mihaelis-Mentenovoj teoriji pri enzimskim reakcijama stvara se intermedijerno jedinjenje između enzima i supstrata. Reakcija se odvija u dvije faze: - enzim se spaja sa supstratom pri čemu se supstrat aktivira tj enzim smanjuju energiju aktivacije potrebnu za reakciju i zahvaljujući ovome reakcije u organizma odvijaju se na znatno nižim temp nego da se odvijaju in vitro - dolazi do razlaganja ili sinteze pri čemu iz reakcije izlazi nepromijenjen I faza II faza AB + E = AB-E AB-E = A + B +E

19

Reverzibilnost enzimskih reakcija
Reverzibilne ili povratne reakcije su one kod kojih su prisutni kvalitativno suprotni procesi: A + B = AB i ovdje brzina nastajanja AB jednaka brzini raspadanja AB. Prema Guldberg-Vageovom zakonu brzina hem reakcija proporcionalna je proizvodu konc reaktanata: v1=K1*[A]*[B] i v2=K2*[AB], gdje su v1 brzina nastanka AB, a v2 brzina razlaganja AB, dok su K1 i K2 konst brzine hem reakcije. Odnos K1/K2=K i zove se konst ravnoteže ili K=[AB] / [A]*[B]. Važno je napomenuti da enzimi svojim djelovanjem ne remete ravnotežu nego snižavaju energiju aktivacije tj energiju koja je potrebna da reakcija započne. Faktori koji utiču na enzimsku aktivnost - temperatura – pošto su enzimi termolabilne materije povišenje temp inaktiviše njihovu aktivnost (max 50 °C) i na prevelikoj temp dolazi do ireverzibilne denaturacije, dok smanjivanje aktivnosti na nižim temp je reverzibilno. Temp pri kojoj je enzimska aktivnost najveće zove se optimalna temp - pH – svaki enzim određeni pH interval djelovanja i svoj optimalni pH. Najveći broj enzima ima optimalni pH između 5 i 8 - konc enzima – v=[E]*K tj brzina reakcije direktno zavisi od konc enzima - konc supstrata – povećenje konc supstrata uz stalnu konc enzima ubrzava početnu brzinu reakcije do neke granične vrijednosti. Mihaelisova konst Km [mol/l] je ona konc supstrata kod koje je postignuta polovina granične brzine reakcije. Ako je Km mala afinitet enzima prema supstratu je veliki i obrnuto. aktivatori enzimskih reakcija – supstrat, enzim i aktivator enzima čine reaktivni sistem, i ako nedostaje bilo koji od njih reakcija se nece odvijati. Dijele se na specifične i nespecifične odnosno aktivatori koji demaskiranjem aktivnog centra pretvaraju proenzime u enzime, aktivatori koji procesom deinhibicije aktiviraju enzime, aktivacija enzima jonima metala inhibitori enzimskih reakcija – to su tvari koje koče enzimske reakcije. Dijele se na: nespecifične – koče aktivnost većine enzima djelujući mehanizmom denaturacije (kis, baze, soli teških metala); specifične – koče ativnost pojedinih enzima (antifermenti) kompetativni inhibitori – dva supstrata takmiče se za mjesto na enzimu (npr: ćilibarna i malonska kis takmiče se za sukcinat dehidrogenazu) inhibicija enzima – dijelimo ih na: reverzibilne – antifermenti, niske temp ireverzibilne – kis, baze, soli teških metala alosteričke – vezanje intermedijera na alosterički centar akompetitivne – vezanje intermedijera na kompleks enzim-supstrat uslovi djelovanja enzima u ćeliji – prema mjestu djelovanja enzimi se dijele na extra i intracelularne. Tako ako intracel enzim stavimo van ćelije on nece moći ispoljiti svoje djelovanje.

-

-

-

Izoenzimi
20

Izoenzimi su multipne forme izodinamskih enzima (djeluju na isti enzim ali u različitim uslovima) koji se susreću u organima iste vrste. Oni se razlikuju prema elektroforetskoj pokretljivosti, afinitetu prema supstratu, pH optimumu itd. Npr: α− amilaza koja se nalazi u pljuvački (ptijalin) i α− amilaza koja se nalazi u pankreasu (dijastaza).

Podjela enzima
Prosti enzimi (protein enzimi) – građeni samo od a.k Proteid enzimi (holoenzimi) – građeni od proteinskig dijela (apoenzim) i neproteinskog dijela (koenzim). Koenzimi se dijele na: - koenzimi vitaminske strukture – najčešće derivati vit B-kompleksa (FAD iz B2, tiamin pirofosfat iz B1) - koenzimi nevitaminske strukture – CTP, UTP, HEM Danas je poznato preko 4000 enzima. Svaki enzim ima svoju šifru sastavljenu od četiri broja. Prvi broj označava klasu, drugi grupu, treći podgrupu, a četvrti red enzima u podgrupi. Npr: alkohol dehidrogenaza ima šifru 1.1.1.1. enzim pripada prvoj grupi enzima oksidoreduktaze, enzim pripada prvoj grupi oksidoreduktaza one koje djeluju na OH grupu, spada u podgrupu kojima kao akceptor za H+ služi NAD, enzim je prvi u ovoj podgrupi. Prema ovoj klasifikaciji enzimi se dijele u 6 klasa: oksidoreduktaze, transferaze, hidrolaze, liaze, izomeraze i ligaze. Oksidoreduktaze Oni svojimdjelovanjem vrše oxidaciju (otpuštanje elektrona) i redukciju (primanje elektrona). Dijele se na 11 grupa: - oni koji djeluju na –CH-OH grupu – npr alkohol-dehidrogenaza - oni koji djeluju na aldehidnu ili keto grupu – npr aldehid dehidrogenaza - oni koji djeluju na –CH-CH- grupu – npr sukcinat-dehidrogenaza - oni koji djeluju na –CH-NH2- grupu – npr glutamat-dehidrogenaza - oni koji djeluju na –CH-NH- grupu - oni koji djeluju na NADPH2 – npr NADP transhidrogenaza - oni koji djeluju na hem skupinu – npr citohromoksidaza - oni koji djeluju na difenole – npr kataholin oksidaza - oni koji djeluju na H2O2 – npr peroksidaza

Transferaze Dijele se u 8 grupa. - One koje prenose NH2 grupu zovu se transaminaze ( npr: alanin amino transaminaza) - Prenose C2 segment sa keto grupom – transketolaze (donor je ketoze a akceptor je aldoza) - Prenose C3 segment sa keto grupom – transaldolaze - Prenose C1 segment bilo koje grupe – transkarboksilaze, aciltransferaze, transmetilaze itd 21

-

Prenose aciladenilat (aktivirane masne kis) iz citoplazme u mitohondrije – aciladenilattransferaze Prenose fosfatnu kis – kinaze (npr: glukokinaza prenosi fosfatnu kis sa glukoze)

Hidrolaze Dijele se u 9 grupa i katalizuju procese hidrolize i anhidratacionih sinteza. Podjela: - esteraze – hidroliza esterske veze u prostim mastima – lipaze ili esterske veze fosfatne kis – fosfataze koje mogu biti alkalne (u placenti) i kisele (u prostati) - karbohidraze – cijepaju glikozidne veze između monosaharida u nekom polisaharidu. Dijele se na: oligaze i poligaze (npr: maltaza, amilaza) - peptihidrolaze ili peptidaze – cjepaju peptidne veze i to unutar molekule – endopeptidaze ili na površini molekule – egzopeptidaze - amidaze – cijepaju amide i imaju apsolutnu spacifičnost (npr: ureaza) Liaze ili sintaze Dijele se na 7 grupa. Oni djeluju na intramolekularna veze CC, CO, CN, CS. Kao produkti nastaju nezasićeni spojevi koji su sposobni na dvostruke veze adirati druge spojeve i nastaju spojevi od kojih su i nastali. Zbog ove osobine da vrše sintezu zovu se sintaze. Za djelovanje liaza nije potrebna energija. Podjela: - liaze koje djeluju na CN vezu npr: histidin amonijak liaza - liaze koje djeluju na CC vezu – dekarboksilaze (odvajaju COOH), aldolaze (odvajaju šečere) - liaze koje djeluju na CO vezu – dehidrataze - liaze koje djeluju na CS vezu – desulfhidraze Izomeraze Dijele se na 6 grupa. One prevode enentiomere iz jednog u drugi oblik. Podjela: - recemaze – stvaraju recemate - epimeraze – stvaraju epimere (manoza je 2 epimer glukoze), postoje trans i cis epimeraze - mutaze – prenose odrđene funkcionalne grupe sa jednog na drugi C-atom istog izomera - prave izomeraze – prevode enentimere iz jednog u drugi oblik Ligaze ili sintetaze Dijele se u 5 grupa. One cijepaju i sintetišu intramolekularne veze CC, CN, CS, CO. Za njihovo djelovanje je potrebna energija. One koje djeluju na CC vezu zovu se karboksilaze,a sve ostale sintetaze.

Ćelijsko disanje (respiratorni ciklus)
Odvija se u mitohondrijama pomoću oxid i redukcije i nastaje voda i ATP. Procesi se odvijaju sukcesivno (kaskadni prenos elektrona) da se energija ne bi oslobodila odjednom. Proces počinje primanjem elektrona od elektron-donora (NADH2 daje 10 e- i rezultat je 3 mol ATP; FADH2 daje 6 e- i rezultat je 2 mol ATP). Respiratorni lanac se odvija u 5 faza i to, da se u prve 4 vrši razmjena elektona, a u petoj se sintetiše ATP. I – oksidacija supstrata procesom dehidrogenacije pod djelovanjem odg nikotin-amidili flavin-dehidrogenaze. Koenzimi tih enzima primaju H+ i prelaze u redukovane forme i ovaj prenos omogućuje razlika redoks-potencijala između koenzima i H+ 22

IIa – NADP-dehidrogenaza – on je najveći i prenosi e- sa NADH2 na ubikinon, koenzim mu je FMN, a proteinski dio koji ima Fe i S IIb – sukcinat-ubikinon-oksidoreduktaza – prenosi e- sa FADH2 na ubikinon, koenzim je FAD, ima 4 polipeptidna lanca III – ubikinon-citohrom-oksidoreduktaza – 8 polipeptidnih lanaca, prostetička grupa je hem, uloga je da prenosi e- preko citohroma IV – citohrom-oksidaza – predaje e- kisiku i prevodi ga u jonsko stanje i on se vezuje za H+ stvarajući vodu (egzergonična reakcija) V – ATP-sintetaza – sintetizira ATP procesom oksidativne fosforilacije (endergonična reakcija), a energiju obezbjeđuje sinteza vode.

METABOLIZAM

ŠEČERA

Metabolizam je skup svih hem procesa koji se odvijaju u organizmu. On se dijeli na reakcije izgradnje (anabolizam) i reakcije razgradnje (katabolizam). Bolus je zalogaj hrane natopljen pljuvačkom.

Varenje šečera
U organizam unosimo sva tri oblika šečera, ali iz crijeva se mogu apsorbirati samo monosaharidi koji se dalje cijepaju u krvi. Glukoza u amilozi je povezana 1,4 glukozidnim vezama, amilopektin je 1,4 i 1,6 vezama, a grananje počinje na svakoj 22 – 24 1,4 vezi. Celuloza je građena od β glukoze povezanih 1,4 vezama i mi nemamo enzima da je razgradi. Varenje u ustima U pljuvački je α amilaza (ptijalin) koja cijepa 1,4 veze, dok 1,6 veze cijepa 1,6 glukozidaza. Pošto se hrna kratko zadržava u ustima škrob se ne može razložiti do prostih spojeva, ali zato nastaju amilodekstrini (polisaharidi sa duplo manjim brojem glukoza nego škrob). Oni se dalje cijepaju na eritrodekstrine → flavodekstrini → ahromodekstrini → oligosaharidi (granični dekstrini) → maltoza i izomaltoza. U ustima nema maltaze. Svi ovi spojevi dobili su naziv prema boji koju daju sa Lugovim rastvorom I2/KI. Varenje u želudcu i crijevima Ovi spojevi zajedno sa preostalim skrobom i α amilazom gutanjem kroz ždrijelo i jednjak dolaze do želudca. Tu se miješaju sa želudčanim sokom i dolazi do zakiseljevanja (usta pH=6 – 7, želudac pH=1 – 1,5). U kiselom mediju amilaza ne može djelovati. Iz želudca sadržaj (himus) odlazi u duodenum gdje pH=8,6. Tu iz pankreasa dolazi pankreasni sok u kojem je pankreasna α amilaza (dijastaza) koja nastavlja i završava hidrolizu škroba. Produkti su isti kao i kod ptijalina (maltoza i izomaltoza) , a njih cijepa maltaza do glukoze.

Resorpcija šečera
Monopsaharidi se resorbuju u krv, ali različitim putem i brzinom. 23

Glukoza i galaktoza se resorbuju aktivnim transportom tj fosforilišu se i prelaze u krv, dok se svi ostali resorbuju prostom difuzijom. Najbrže se resorbuje galaktoza, pa glukoza, a najsporije fruktoza i pentoze. Glukoza se posebno resorbuje kroz posebne kanaliće zajedno sa Na i ovo se zove kotransport Na-glukoza. U krvi monosahridi se fosforilišu i odlaze u tkiva gdje se nastavlja njihova razgradnja. Glukoza može doći u jetru i masno tkivo bez fosforilacije.

Sinteza glikogena ili glikogenogeneza
Glukoze u glikogenu su povezane 1,4 i 1,6 vezama, tako da na svakih 12 – 14 1,4 veza dođe jedna 1,6 veza tj mjesto grananja. Svaki lanac glukoza ima redukujući i neredukujući kraj. Glikogen se deponuje u citosolu ćelija jetre 6% i u skeletnim mišićima 0,5%. Proces sinteze se odvija u 5 faza: I – glukoza se u krvi fosforiliše pomoću heksokinaze u glukozo-6-fosfat (Robizonov ester), a u jetri i tubulima bubrega to radi glukokinaza II – pod djelovanjem mutaze (fosfoglukomutaze) glukoza-6-fosfat prelazi u glukozo-1fosfat i reakcija je reverzibilna III – aktivacija glukozo-1-fosfata pomoću uridindifosfata UDP i nastaje aktivirana glukoza ili UDP-glukoza IV – glikogen-sintetaza UDP-glukozu veže 1,4 vezama na redukujući kraj inicijalnog glikogena (glikogen zaostao iz metabolizma glikoproteina) koji se zove glikogenin. Pri ovoj sintezi UDP se odvaja od glukoze. Energiju za ovu sintezu daje pomoćna reakcije razgradnje pirofosfata pomoću pirofosfataze pri čemu nastaje 1 ATP. V – kada se napravi 10 – 12 1,4 veza uključuje se enzim grananja (4,6 transferaza) koja stvara 1,6 veze Sinteza glikogena je ireverzibilna jer samo aktivirana glukoza može ući u reakciju. Na sintezu glikogena utiče inzulin i adrenalin. Aktivni oblik glikogen-sintetaze iam fosfatnu kis, a neaktivni nema.

Razgradnja glikogena ili glikogenoliza
Ovu razgradnju vrši enzimdekstrin-1,6-glukozidaza i fosforilaza, a njenu fosforilaciju tj aktivaciju vrši kinaza fosforilaze. Kad organizam treba energiju, a nema unosa hrane razgrađuje se glikogen u skeletnim mišićima, a kad padne normoglikemija ispod 3,5, a ne unosimo hranu razgradnja se odvija u jetri. Sav glikogen u organizmu potroši se za 12 sati. Na glikogenolizu djeluju: inzulin (sprečava glikogenolizu) i adrenalin (aktivira fosforilazu).

Glikogenoliza u jetri
Ova glikogenoliza odvija se u 6 faza:

24

I – jetrena glikogenfosforilaza cijepa 1,4 veze između glukoza, a za svoju aktivnost koristi anorg fosfat iz citoplazme ćelija jetre. Kao produkt nastaje glukozo-1-fosfat (Korijev ester). Fosforilaza djeluje samo do 4 molekule glukoze od mjesta grananja II – enzim trisaharid transferaza odvaja zajedno 3 molekule glukoze i prebacuje ih na osnovni lanac III – dekstrin-1,6-glukozidaza cijepa 1,6 vezu na mjestu grananja i kao produkt nastaje čista glukoza IV – fosforilaza nastavlja proces razgradnje osnovno lanca i nastaje glukozo-1-fosfat V – glukofosfomutaza od glukozo-1-fosfata pravi glukozo-6-fosfat VI – glukozo-6-fosfataza cijepa glukozo-6-fosfat na čistu glukozu (koja odlazi u krv i nadomješta vrijednost glikemije) i fosfatnu kis.

Glikogenoliza u skeletnim mišićima
Ovo vrši mišićna glikogenfosforilaza i dobiju se isti produkti kao i kod jetrene glikogenolize nakon IV faze (čista glukoza i glukozo-1-fosfat). Pošto ovi produkti ne mogu proći kroz opnu mišića oni se fosforilišu u glukozo-6-fosfat uz djelovanje heksokinaze i glukozo-6-fosfataze. Sada glukozo-6-fosfat uključuje se u proces anaerobne glikolize.

Razgradnja glukoze ili glikoliza
Postoje dvije vrste glikolize: - aerobna – koja se odvija u ćelijama u kojima ima dosta kisika - anaerobna – u ćelijama u kojima nema dovoljno kisika Obe glikolize počinju od glukozo-6-fosfata, a konačni produkt je piruvat (pirogrožđana kis) koji sada ide ili u mliječno vrenje ili u citratni ciklus. *kod anaerobnih organizama piruvat odlazi u alkoholno vrenje

Anaerobna glikoliza
Odvija se u 10 faza: I – glukoza pod djelovanjem heksokinaze prelazi u glukozo-6-fosfat i pri ovome utroši se 1 ATP II – proces izomeracije u kojem glukozo-6fosfat prelazi u fruktozo-6-fosfat III – enzim kinaza donosi jednu fosfatnu kis i nastaje fruktozo-1,6-difosfat pri čemu se utroši 1 ATP. Aktivator kinaze je Mg2+ IV – aldolaze cijepa fruktozo-1,6-difosfat na dvirj trioze i to dioksiaceton-fosfat i glicerolaldehid-trifosfat. Dioksiaceton-fosfat kao nestabilna tvar pod djelovanjem odgovarajuće izomeraze prevodi se u glicerolaldehid-trifosfat V – vrši se oksidativna fosforilacija tj oduzimanje H+ pomoću odg dehidrogenaze i anorg fosfata pri čemu 2 molekule glicerolaldehid-trifosfata prelaze u 1,3difosfoglicerat i dobiju se 2 mol NADH2 *ako se proces odvija u ćelijama kod kojih postaoje mitohondrije (ćelije mozga, srca, bubrega) redukovani koenzim se uključuje u respiratorni lanac i preda 10 e- i omogući sintezu 3 mol ATP VI – odg kinaza od dvije molekule 1,3-difosfoglicerata odvaja fosfatnu kis koju predaje ADP za sintezu 2 mol ATP i kao produkt nastaje 3-fosfoglicerat VII – odg nukleaza prevodi 3-fosfoglicerat u 2-fosfoglicerat VIII – odg enolaza prevodi 2-fosfoglicerat u 2-fosfoenolpiruvat

25

Ova reakcija je ireverzibilna X – piruvat ide u respiratorni lanac i dobijaju se nove molekule ATP ili ako nema dovoljno kisika odlazi u mliječno vrenje gdje pod djelovanjem laktat-dehidrogenaze prelazi u mliječnu kis i dobiju se 2 mol NAD koji ide u respiratorni lanac.IX – piruvat-kinaza prevodi 2-fosfoenolpiruvat u enolni piruvat koji spontano prelazi u piruvat i pri tome nastaje 1 mol ATP jer kinaza odvaja fosfatnu kis. prevodi u glukozu Proces se odvija 8 faza: I – kondenzacija acetil-CoA i oksal-acetata pomoću citrat-sintetaze i kao produkt dobije se limunska kis i CoA II – enzim akonitaza prevodi limunsku kis preko cis-akonitata u izolimunsku kis III – enzim izocitrat-dehidrogenaza procesom oksidativne dekarboksilacije prevodi izolimunsku kis preko oksal-sukcinata u α ketoglutarnu kis. Koenzim dehidrogenaze NAD redukuje se u NADH2 koji se uključuje u respiratorni lanac IV – multienzimski kompleks α ketoglutarat-dehidrogenaza procesom oxidativne dekboksilacije spaja α ketoglutarnu kis sa CoA i nastaje sukcinil-CoA koji je bogat energijom i može se direktno uključiti u procese gdje je potrebna energija (sinteza hema).3-difosfoglicerat pod djelovanjem odg mutaze (koja postoji samo u eritrocitima) pređe u 2.acetil-CoA – ovo prevođenje vrši piruvat-dehidrogenaza koja se sastoji od tri enzima i oslobađa se NADPH2 . Koenzim dehidrogenaze NAD redukuje se u NADH2 i uključuje se u respiratorni lanac. Anaerobna glikoliza u eritrocitima Ona se ovdje odvija drugačije. Na ovaj proces u eritrocitima ne utiče konc ATP. Ciklus se odvija u mitohondrijama uz prisustvo kisika. dok na običnu utiče (što je manja konc veće je glikoliza). Energetski prinos: glukoza → glukozo-6-fosfat -1 Fruktozo-6-fosfat → fruktozo-1.3-difosfoglicerat. *kod anaerobnih životinja piruvat se dekarboksilira pod djelovanjem piruvatdekarboksilaze pređe u acetalaldehid koji pod djelovanjem alkoholne dehidrgenaze pređe u etanol Prve 4 faze se zovu neoksidacioni dio anaerobne glikolize.oksal-acetat – ovo prevođenje vrši piruvat-karboksilaza uz utrošak 1 mol ATP *oksal-acetat se može uključiti u proces glikoneogeneze (stvaranja glukoze od nešečernih komponenti) tako što se prevodi u fosfoenolpiruvat koji se reakcijama iz anaerobne glikolize. Piruvat u ciklus ulazi u dva oblika: .3-difosfoglicerat → 3-fosfoglicerat +2 Ukupno: energetski prinos po molu glukoze je 2 ATP. Citratni ciklus Ovaj ciklus se još zove ciklus trikarboksilnih kis ili Krebs-Marciusov citratni ciklus. samo obrnutim redom. 26 .6-difosfat -1 2*fosfoenolpiruvat → piruvat +2 2*1. a ostale faze se zovu oksidacioni dio. jer 1. Ovaj ester smanjuje afinitet Hb prema kisiku tj lakše ga otpušta.

V – sukcinil-CoA reaguje sa anorg fosfatom uz prisustvo GDP i nastaje sukcinalna (ćilibarna) kis i GTP koji lako pređe u ATP.24 mol ATP acetil-CoA u citratnom ciklusu Ciklus pentozo-fosfata Ovaj proces se još zove pentozo-fosfatni šant ili oxidacioni metabolizam glukoze. Ukupno energetski bilans razgradnje 1 mol glukoze je 38 mol ATP: .osigurava dovoljnu količinu redukovanog NADPH2 koji se koristi u masnih kis i holesterola .višak pentozo-fosfata se zahvaljujući reverzibilnosti ponovo mogu prevesti u heksozo-fosfat Proces se odvija u 9 faza: I – dehidrogenacija 3 molekule glukozo-6-fosfata pomoću glukozo-6-fosfatdehidrogenaze pri čemu nastaju 3 molekule 6-fosfat-glukonolaktona i 3 mol NADPH2 II – hidratacija 6-fosfat-glukonolaktona pomoću glukolaktonaze i Mg2+ i Mn2+ pri čemu nastaje 6-fosfo-glukonska kis III – enzim fosfoglukonat-dehidrogenaza procesom oxidativne dekarboksilacije prevodi 6-fosfoglukonsku kis u ribulozo-5-fosfat i nastaju i 3 mol NADPH2 IV – izomeracija gdje jedna molekula ribulozo-5-fosfata pređe u ribozo-5-fosfat V – 2 molekule ribulozo-5-fosfata prelaze u 2 molekule ksilulozo-5-fosfat VI – prva transketolazna reakcija – reaguje 1 molekula ksilulozo-5-fosfata i molekula ribozo-5-fosfata i nastaje glicerol-aldehid-3-fosfat i sedohaptulozo-7-fosfat. Ovo vrši transketolaza iz klase transferaza čiji je koenzim tiaminpirofosfat i ona prenosi C2 segment sa keto-grupom sa ketoze na aldozu 27 . Značaj ovoga ciklusa: . Proces se odvija u citoplazmi i u ciklusu heksoze se pretvaraju u pentoze.14 mol ATP glukoza → acetil-CoA (anaerobna 8 (2+2NAD). Ovo katalizira sukcinil-CoA-sintetaza. Koenzim dehidrogenaze NAD redukuje se u NADH2 i uključuje se u respiratorni lanac Energetski bilans: Izocitrat → α ketoglutarat α Ketoglutarat → sukcinil-CoA Malat → oksal-acetat Sukcinat → fumarat Sukcinat-CoA → sukcinat+CoA Ukupno NAD → 3ATP NAD → 3ATP NAD → 3ATP FAD → 2ATP GTP → 1ATP 12ATP Vidimo da se po 1mol trioze (acetil-CoA) dobije 11 mol ATP i 1 mol ATP direktno u procesu tj 24 mol ATP po 1 mol glukoze. piruvat → acetil-CoA 6 (2NAD)) . a energiju za djelovanje dobiva cijepanjem veze između CoA i sukcinalne kis VI – ćilibarna kis se prevodi u fumarnu kis i ovo vrši sukcinat-dehidrogenaza čiji se koenzim FAD redukuje do FADH2 i uključuje se u respiratorni lanac VII – fumarna kis pod djelovanjem fumaraze i vode prelazi u malonsku kis VIII – malonska pod djelovanjem malatne-dehidrogenaze prelazi u oksal-acetat koji se ponovo uključuje u proces. trioze itd.osigurava dovoljnu količinu pentozo-fosfata koji se koriste za sintezu nukleinskih kis .

a ona u vitamin C. Proces se odvija u 4 faze: I – glukoza pod djelovanjem glukokinaze prelazi u glukozo-6-fosfat II – glukozo-6-fosfat pod djelovanjem glukozo-fosfat-izomeraze prelazi u fruktozo-6fosfat III – fruktozo-6-fosfat procesom transaminacije (primanje NH2 grupe) reaguje sa glutationom i nastaje glukozamin-6-fosfat i glutaminska kis IV – glukozamin-6-fosfat reaguje sa UTP i nastaje UDP-glukozamin koji se uključuje u sintezu glikoproteina ili epimeracijom može nastati galaktozamin i manozamin-6fosfat Razgradnja fruktoze (odvija se u jetri) Fruktoru unosimo najviše u voćnoj hrani oko 100g dnevno. Ovo vrši transaldolaza iz klase transferaza koja prenosi C3 segment sa keto-grupom sa ketoze na aldozu VIII – druga transketolazna reakcija – reaguju druga molekula ksilulozo-5-fosfata sa eritrozo-4-fosfatom i nastaje glicerol-aldehid-3-fosfat i fruktozo-6-fosfat IX – fruktozo-6-fosfat izomerijom prelazi u glukozo-6-fosfat Kao konačni produkt nastaju 2 molekule glicerol-aldehid-3-fosfat i 2 molekule fruktozo-6-fosfata. *UDP-glukuronska kis može epimeracijom preći u UDP-galakturonsku ili u UDPiduronsku (ulazi u sintezu glikoproteina). dok ostale faze se zovu neoxidativni dio procesa koji je reverzibilan. Sinteza glukuronske kiseline (odvija se u jetri) Proces se odvija u 4 faze: I – glukoza pod djelovanjem glukokinaze prelazi u glukozo-6-fosfat II – glukozo-6-fosfat pod djelovanjem glukozo-fosfo-mutaze prelazi u glukozo-1-fosfat III – glukozo-1-fosfat pod djelovanjem odg transferaze reaguje sa UTP i nastaje UDPglukoza (aktivirana glukoza) i pirofosfatna kis IV – oxidacija UDP-glukoze pod djelovanjem UDP-glukozo-dehidrogenaze i nastaje UDP-glukuronska kis. Prve 3 faze procesa zovu se oxidativni dio procesa i on je ireverzibilan.VII – transaldolazna reakcija – reaguju glicerol-aldehid-fosfat i sedohaptulozo-7-fosfat i nastaje eritrozo-4-fosfat i fruktozo-6-fosfat. detoksikacija organizma. Kod nekih biljaka i životinja UDP-glukuronska se prevodi u glukuronsku. Sinteza aminošečera (heksozamina) Aminošečer=OH grupa na C2 zamjenjena sa NH2 grupom. pa se njihova neutralizacija vrši vezivanjem acetil grupe tako da nastaju acetil-heksozamini npr: N-acetil-sijalinska kis. Resorbira se difuzijom tj sporije nego glukoza. Koenzim dehidrogenaze NAD se redukuje u NADPH2 Značaj UDP-glukuronske kis: konjugira se sa bilirubinom. Učestvuju u sintezi glikoproteina i baznog su karaktera. ona izomeracijom pređe u bulonsku. 28 .

Proces se odvija u 3 faze: I – fruktoza pod djelovanjem keto-heksokinaze prelazi u fruktozo-1-fosfat uz utrošak 1 mol ATP II – fruktozo-1-fosfat pod djelovanjem 1-fosfo-frukto-aldolaze se razlaže na dioksiaceton-fosfat i glicerol-aldehid (može ići u sintezu masti) III – dioksiaceton-fosfat direktno se uključuje u proces glikolize. Razgradnja manoze Najviše je unosimo u voću i resorbuje se difuzijom. Proces se odvija u 2 faze: I – manoza pod djelovanjem heksokinaze prelazi u manozo-6-fosfat II – monozo-6-fosfat izomerijom prelazi u fruktozo-6-fosfat koji ide u dalje metaboličke procese. *ako imamo višak fruktoze. dok se glicerol-aldehid mora najprije fosforilisati uz utrošak 1 mol ATP u glicerol-aldehid-3-fosfat.opšti tip – nedostatak glikogen-sintetaze 29 . Poremećaj metabolizma galaktoze – galaktozemija. Poremećaj sinteze glikogena – glikogenoze.6-difosfat od kojeg odg fosfataza odcijepi fosfat sa C1 atoma i nastaje fruktozo-6-fosfat koji izomerijom prelazi u glukozo-6-fosfat koji se uključuje u neke druge metaboličke procese. Muškarci u mliječnoj žlijezdi nemaju α albumin. Proces se odvija u 3 faza: I – galaktoza pod djelovanjem galaktokinaze prelazi u galaktozo-1-fosfat uz utrošak 1 mol ATP II – galaktozo-1-fosfat reaguje sa UDP-glukozom uz djelovanje odg transferaze i nastaje glukozo-1-fosfat i UDP-galaktoza III – UDP-galaktoza epimeracijom prelazi u UDP-glukozu U nedostatku ove epimeraze dolazi do galaktozemije koja izaziva galaktozuriju. Sinteza laktoze UDP-galaktoza+glukoza=laktoza+UDP Ovo vrši laktozo-sintetaza koja se sastoji od galaktozil-transferaze (enzimski dio) i α− albumina (proteinski dio). One su posljedica smanjenja funkcije ili nedostatka nekog enzima: . Razgradnja galaktoze Unosimo je u organizam u obliku mliječnog šečera. dobiveni dioksiaceton-fosfat i glicerol-aldehid-3-fosfat se kondenzuju pod djelovanjem aldolaze B u fruktozo-1. Galaktozil-transferaza postoji i u drugim tkivima i tamo vrši funkciju sinteze laktozamina i galaktozamina. Poremećaji metabolizma šečera Poremećaj metabolizma glukoze – dijebetes melitus (nedostatak inzulina).

Holesterol odlazi u limfu. 30 . U enterocitima dolazi do odvajanja masnih kis od žučnih kis i od holesterola.6-glukozidaze 4 ili Andersenova bolest – nedostatak enzima grananja 5 – nedostatak mišićne fosforilaze 6 ili Hersova bolest – nedostatak jetrene fosforilaze METABOLIZAM Varenje masti MASTI Masti da bi se resorbovale prvo moraju biti emulgovane.- tip tip tip tip tip tip 1 ili fon Girkeova bolest – nedostatak glukozo-6-fosfataze 2 ili Pompeova bolest – nedostatak α glukozidaze 3 ili Korijeva bolest – nedostatak dekstrin-1. jer se tu ulijeva pankreasni sok sa pankreasnom lipazom. Monoacil-glicerid sam može ući u enterocit kao i slobodni glicerol. pa u jetru. Kod odraslih je jače varenje u duodenumu. a ujedno tu djeluje i crijevna lipaza iz crijevnog soka. Oko 60% triglicerida se u duodenumu razlaže na 2 masne kis i β−monoacil-glicerid. Ovaj kompleks je topiv u vodi i gradi svoje soli – klatrate koji mogu ući u enterocit. U želudcu postoji želudčana lipaza koja cijepa estere masti na proste masna kis (ove lipaze ima više kod djece nego kod odraslih). Žučne kis odlaze u krv. Aktivaciju pankreasne lipaze vrše soli žučnih kis. Pankreasna lipaza cijepa esterske veze na α C-atomu. pa u krv i onda u organe gdje se metaboliše. dok crijevna na β C-atomu. Masne kis su netopive u vodi i resorbuju se pomoću žučnih kis. Manji broj masnih kis se veže za holesterol i tako prelaze u enterocit. Varenje masti ide do glicerola i slobodnih masnih kis. pa u žuč i opet u tanko crijevo i ovo se zove enterohepatalno kruženje žučnih kis. jer je topiv u vodi. One grade komplekse koji se zovu holeinska kis koja je građena od 8 žučnih i 1 masne kis.

1 hidratacija. Proces se odvija 4 faze: I – glicerol-3-fosfat pod djelovanjem odg transferaze reaguje sa aktiviranom masnom kis (acil-CoA) i nastaje monoacil-glicerol-fosfat II – pod djelovanjem istog enzima dolazi do vezivanja druge masne kis i nastaje fosfatidna kis III – pod djelovanjem odg fosfataze dolazi do odvajanja fosfatne kis od fosfatidne kis i nastaje diglicerid IV – od djelovanjem odg transferaze na diglicerid se veže i treće masna kis i nastaje triglicerid U svakoj od ovih reakcija oslobađa se jedna molekula CoA. Osim u enterocitima sinteza masti se odvija u jetri i masnom tkivu (u citoplazmi ćelija) i to kad ne unosimo dovoljno masti putem hrane. Pol Ber – da bi masne kis ušle u proces one se moraju aktivirati i proces se odvija u dvije faze: . Nagomilavanje masti ne remeti homeostaze. ulaze u sastav hilomikrona i kao takvi odlaze u depoe masti.a dobije 1 mol ATP.acil-AMP+CoA=acil-CoA +AMP Obe reakcije su reverzibilne. 1 cijepanje): I – acil-Coa pod djelovanjem svoje dehidrogenaze se oxiduje (otpušta 2H+) i prelazi u enolni oblik acil-CoA.masna kis+ATP=acil-AMP + pirofosfatna kis . Sinteza triglicerida Sinteza se odvija u citoplazmi. srednjo (8 – 12) i dugolančani (preko 12 Catoma). Kenedi i Lemindžer dokazali da se razgednja odvija u mitohondrijama. Kratko i srednjolančani mogu direktno ući u mitohondrije. Početno jedinjenje je glicerol-3-fosfat koji može nastati od samog glicerola na kojeg djeluje glicerol-kinaza ili može nastati od dioksiaceton-fosfata koji pod djelovanjem glicerol-fosfat-dehidrogenaze prelazi u glicerol-3fosfat. a zbog mogućnosti deponovanja zovemo ih rezervnim energetskim materijama. Nastali acil-CoA može biti: kratko (2 – 8). a energiju za drugu reakciju daje pomoćna reakcije razgradnje pirofosfata pomoću pirofosfataze i nastaje 1 mol ATP tj za obe reakcije potroši se 2 mol ATP. β−oxidacija ima 4 reakcije (2 oxidacije. Koenzim dehidrogenaze je FAD koji se redukuje u FADH2 II – enolni oblik acil-CoA pod djelovanjem svoje hidratze prima molekulu vode i nastaje β-hidroksi-acil-CoA 31 . Razgradnja masnih kiselina (β-oksidacija) Prvi koji je opisao ovaj proces je naučnik Knop koji je dokazao da se razgradnja odvija promjenama na β C-atomu i kako je prva reakcija oxidacija čitav proces se zove β−oxidacija masnih kis. dok dugolančani se moraju vezati za nosač karnitin (deroivat buterne kis) uz odg transferazu koji će ga unijeti u mitohondrije.Sada u enterocitima počinje resinteza glicerida tako što se masne kis vežu za glicerol uz djelovanje odg enzima i nastaju trigliceridi koji odlaze u krv.

ACP se sastoji od fosfapantotenske kis i 77 a. . Koenzim dekarboksilaze je NAD koji se redukuje u NADH2.III . jer sam CoA ima samo fosfapantotensku kis. zato se često zove veliki CoA. a neparnih je odg broj acetil-CoA i jedan propionil-CoA (dobije se manje energije nego kod parnih). . aktivator enzima je limunska kis. a inhibitor je palmitinska kis. β-oxidacija nezasićenih masnih kis se odvija do III reakcije i tu se ukjlučuje odg izomeraza koja prevodi cis oblik acil-CoA u trans oblik na kojeg može djelovati dehidrogenaza.subjedinica A – kondenzirajući enzim. Koenzim dehidrogenaze je NAD koji se redukuje do NADH2 IV . β−keto-acil-reduktaza .β-hidroksi-acil-CoA pod djelovanjem svoje dehidrogenaze se oxiduje u β-keto-acilCoA. . Krajnji produkt β-oxidacije masnih kis sa parnim brojem C-atoma je odg broj acetilCoA. ACP. za palmitinsku 130 ATP.k koja se nalazi u sastavu nosača. Sinteza masnih kiselina Sintezu masnih kis katalizira multienzimski kompleks (enzimi povezani kovalentnim vezama) koji se nalazi u citoplazmi.Nakon toga ide dekarboksilacija malata i nastaje piruvat. Proces se odvija u 7 faza: I – acetil-CoA se pod djelovanjem svoje karboksilaze karboksilizira u malonil-CoA i za reakciju se utroši 1 mol ATP. .Nastali oksalacetat se ne može vratiti u mitohondrije nego se oxiduje pomoću malatdehidrogenaze u malat.k povezanih u jedan polipeptidni lanac. i on se ponovo vraća u proces. Koenzim je biotin. Energetski bilans: Aktivacija masnih kis -1 ATP I reakcija FAD → FADH2 +2 ATP III reakcija NAD → NADH2 +3 ATP Acetil-CoA (Krebsov ciklus) +12 ATP Ukupno: +16 ATP Npr: za buternu kis 28 ATP. Sinteza se odvija u citoplazmi.β-keto-acil-CoA pod djelovanjem svoje tiolaze i CoA se cijepa na acetil-CoA i acilCoA.subjedinica B – sastoji se od 4 enzima Intermedijeri ovog procesa vežu se za protein-nosač koji je označen kao ACP i vežu se preko SH grupe tio-a. a početno jedinjenje je acetil-CoA koji nastaje u mitohondrijama. On se sastoji od 2 enzimske subjedinice: . Ako ima više dvostrukih veza uključuje se i odg epimeraza koja omogućuje da se proces završi.Tu se limunska kis pod djelovanjem liaze cijepa na acetil-CoA i oksalacetat. koji je za 2 C-atoma kraći od masne kis koja je ušla u proces. Koenzim dehidrogenaze je NAD koji se redukuje u NADH2. 32 .Piruvat lako ulazi u mitohondriju i razgrađuje se na oksalacetat. .On iz njih ne može izaći kao takav nego se veže za oksalacetat i nastaje limunska kis koja izlazi u citoplazmu.

stearinska.kratkoročni faktori – konc limunske kis (aktivator acetil-CoA-karboksilaze) i konc palmitinske kis (inhibitor) . C-atoma. izopronolidni lipid. Sinteza se odvija u jetri. IV – VI – 3X fosforilacija mevalonske kis pomoću mevalonat-kinaze i uz utrošak 3 mol ATP i nastaje 3-fosfo-5-pirofosfat mevalonska kis VII – dekarboksilacija i dehiratacija 3-fosfo-5-pirofosfat mevalonske kis uz utrošak 1 mol ATP i nastaje izopentenil-pirofosfat ili aktivni izopren (5 C-atoma) VIII – izomeracija izopentenil-pirofosfata i nastaje dimetil-alil-pirofosfat 33 . sekundarni nezasićeni ciklični alkohol. itd.5 mmol/l. palmitinska. laurinska. *Sinteza nezasićenih masnih kis odvija se isto s time da se u proces uključuju i enzimi oksidaze. Nastala buterna kis se može odvojiti od nosača i ući u sintezu masti ili može ponovo reagovati sa aceto-acetil-ACP i ciklus se ponavlja u cilju dobivanja masnih kis sa većim brojem C-atoma. konc u krvi 3. Slijed masnih kis je: kapronska. Elongaciju lanca preko 16 C-atoma pomažu ribozomalni enzimi. Proces se odvija u 15 faza: I – kondenzacija 2 molekule acetil-CoA pod djelovanjem odg tiolaze i nastaje acetoacetil-CoA uz izdvajanje molekule CoA II – vezivanje aceto-acetil-CoA za acetil-CoA pod djelovanjem odg sintetaze i nastane β-hidroksi-β-metil-gluteril-CoA uz izdvajanje molekule CoA III – redukcija β-hidroksi-β-metil-gluteril-CoA pomoću odg reduktaze u mevalonsku kis uz izdvajanje CoA i utrošak 2 mol NADPH2. kaprilna. Od holesterola nastaju žučne kis i steroidni hormoni i ulazi u građu ćelijske opne i mijelinskih ovojnica. Inhibitor ove reduktaze je egzogeni holesterol. zoosterol životinjskog porijekla.5 – 6.dugoročni faktori (adaptilna kontrola sinteze masnih kis) – hormoni Sinteza holesterola Holesterol je jednovalentni.II – vezivanje acetil-CoA za ACP i nastaje acetil-ACP uz oslobađanje CoA i ovo katalizira enzim iz subjedinice B III – vezivanje malonil-CoA za ACP i nastaje malonil-ACP uz oslobađanje CoA i ovo katalizira enzim iz subjedinice B IV – kondenzacija malonil-ACP i acetil-ACP pomoću kondenzirajućeg enzima i nastane aceto-acetil-ACP uz oslobađanje ACP i CO2 V – redukcija aceto-acetil-ACP pomoću β−keto-acil-reduktaze i nastaje β−hidroksibutiril-ACP i za reakciju se troši 1 mol NADPH2 VI – dehidratacija β−hidroksi-butiril-ACP pomoću enzima iz subjedinice B i nastane krotonil-ACP VII – redukcija krotonil-ACP pomoću enzima iz subjedinice B i nastane butiril-ACP i za reakciju se troši 1 mol NADPH2. bočni lanac je izooktan. linolna i arahidonska kis esencijalne za čovjeka i njih tri se zovu vitamin F. miristinska. Sisari ne mogu sintetizirati masnu kis sa dvostrukom vezom iza 9. Može biti slobodan ili esterificiran sa linolenskom ili oleinskom kis. Regulacija sinteze masnih kis zavisi od: . pa su zato linolenska. 2 mol NADPH2 potrošenih u sintezu potiču iz ciklusa pentozo-fosfata.

7-dihidroksi-koprostan III – manji dio 3. bočni lanac je izovalerijanska kis. taurolitoholna. učestvuju u sintezi steroidnih hormona.7-dihidroksi-koprostana oxidacijom (bočni lanac izooktan ili trimetilpentan pređe u izovalerijansku kis ili 4-metil-buterna kis) pređe u henodezoksiholnu kis IV – veći dio spoja se hidroksilira na 12. Teorijska kis koja govori o strukturi žučnih kis je holanska kis iz koje se izvode sve ostale na osnovu broja OH grupa: litoholna (1 OH). Proces se odvija u 5 faza: 34 . Sinteza žučnih kiselina Odvija se u jetri. derivati holesterola. glikoholna itd). dihidroksilni.7. ostale uloge emulgacija masti do najsitnijih kapljica. sa masnim kis grade holeinsku kis koja pomaže pri resorpciji masti. aktiviraju pankreasnu lipazu.12-trihidroksi-koprostan V – oxidacija bočnog lanca i nastaje holna kis VI – redukcija holne kis i nastaje dezoksiholna i litoholna kis Sinteza sfingolipida Oni u svojoj strukturi imaju dugolančani (18 C-atoma). nezasićeni amino-alkohol sfingozin. One su zasićeni spojevi. dezoksiholna i henodezoksiholna (2 OH) i holna (3 OH). Proces se odvija u 5 faza: I – hidroksilacija holesterola na 7. C-atomu i nastaje 3. U jetri uz ATP i CoA one se aktiviraju i konjugiraju sa taurinom i glicinom (peptidne veze) i nastaju konjugovane žučne kis (tauroholna. C-atomu pomoću monooxigenaze i nastane 7hidroksi-holesterol II – redukcija dvostruke veze između 5 – 6 C-atoma i nastane 3. Žučne kis disociraju i daju soli sa Na+ (holati).IX – kondenzacija izopentenil-pirofosfata i dimetil-alil-pirofosfata i nastaje geranilpirofosfat (10 C-atoma) uz izdvajanje pirofosfata X – kondenzacija treće molekule izopentenil-pirofosfata sa geranil-pirofosfatom i nastaje farnezil-pirofosfat (15 C-atoma) uz izdvajanje pirofosfata XI – kondenzacija 2 molekule farnezil-pirofosfata i nastaje skvalen (30 C-atoma) uz izdvajanje pirofosfata XII – ciklizacija skvalena i nastaje lanosterol (30 C-atoma. Osnovna uloga je da rastvaraju holesterol. Slobodne žučne kis nalaze se u sastavu žuči. 3 CH3 grupe i dvostruka veza u bočnom lancu više od holesterola) XIII – oksidacija (odvajanje 3 CH3 grupe) lanosterola i nastaje zimosterol (27 C-atoma) XIV – izomeracija (promjena položaja dvostruke veze na 5-6 C-atomu) zimosterola i nastaje desmosterol XV – dezmosterol pomoću svoje reduktaze se redukuje (prima 2H+ u bočni lanac) u holesterol uz utrošak 1 mol NADPH2.

Gangliozidi ulaze u građu nervnog tkiva. acetoacetatna kis. Razgradnja glicerofosfatida Vrši se u tankom crijevu pod djelovanjem fosfolipaza koje se nalaze u pankreasnom soku. Sinteza glicerofosfatida Proces se odvija u 4 faze: I – fosfatidna kis pod djelovanjem odg transferaze i CTP nastaje citidin-difosfatdiglicerid II – citidin-difosfat-diglicerid pod djelovanjem odg transferaze i serina nastaje fosfatidil-serin uz izdvajanja CMP ili pod djelovanjem odg transferaze i inozitola nastaje fosfatidil-inozitol uz izdvajanje CMP III – fosfatidil-serin pod djelovanjem njegove dekarboksilaze nastaje fosfatidiletanolamin (kefalin) uz izdvajanje CO2 IV – metiliranjem (donator CH3 grupe je metionin) kefalina pomoću odg transferaze nastaje fosfatidil-holin (lecitin). Sijalinska kis (N-acetil-muraminska kis) se dobije kondenzacijom fosfoenol-piruvata i monozamina. gladovanje. Proces se odvija u jetri i bubrezima. β−oksi-buterna kis. Proces se odvija u 4 faze: I – acetil-CoA se pomoću odg tiolaze spaja sa drugim acetil-CoA i nastaje acetoacetilCoA 35 . Sintetiše ih glikozil-transferaza. Nagomilavanje ketonskih tijela u organizmu zove se ketoza (preko 0. Cerebrozidi ulaze u građu moždanog tkiva. a razgrađuje glikozol-hidrolaza (smješteni u lizosomima).2 g/l). C. Ova sinteza se dešava kada se acetil-CoA ne uključuje u normalne procese u kojima je on početno jedinjenje (citratni ciklus.I – aktivacija palmitinske kis pomoću odg sintetaze i nastaje palmitil-CoA uz utrošak 1 mol ATP II – kondenzacija palmitil-CoA i serina i nastaje dihidrosfingozin III – dihidrosfingozin pod djelovanjem flavin-dehidrogenaze prelazi u sfingozin IV – sfingozin reaguje sa lignocerinskom kis i nastaje ceramid. što izaziva acidozu. koji ulazi u sastav svih sfingolipida i dovde je sinteza ista za sve sfingolipide V – sfingomijelini=ceramid+aktivirani holin (fosfaholin) Cerebrozidi=ceramid+UDP-galaktoza Gangliozidi=cerebrozidi+oligosaharid sa sijalinskim kis Sfingomijelini učestvuju u građi mijelinske ovojnice nerava. D. Ima više vrsta fosfolipaza: A1. Svaka ova cijepa određene esterske veze u molekuli fosfolipida. Sinteza ketonskih tijela – ketogeneza Ketonska tijela su: aceton. A2. Npr: diabetes melitus. B. sinteza holesterola itd). Ako je povećana sinteza nastaju lipoidoze (npr: Tei-Saksova bolest).

Tripsin i himotripsin cijepaju albuminoze i peptone na manje polipeptide i oligopeptide.k). U želudcu ima i himozin koji vrši razgradnju kazeina u parakazein i optimalno je pH=5. da bi se resorbovali moraju se hidrolizirati do a.k i to se dešava u želudcu.5 g/kg.k. podgrupe endopeptidaza (proteoliza unutar molekule proteina) i da bi mogao ispoljiti svoje djelovanje proteini moraju biti denaturisani. a neg kod gladovanja i bolesti. 36 .5 prelazi u pepsin i tetrapeptid (inhibitor). grupe peptidaza. Poz bilans prisutan je kod mladih osoba u razvoju i trudnica. Proteinski minimum je ona količina proteina koja se dnevno mora unijeti da bi se održao bilans azota i za odrasle iznosi 1 – 1. Bilans azota je razlika između unesenog i izlučenog azota.i polipeptide na slobodne a.Jetra IIa – acetoaceti-CoA se pod djelovanjem odg sintetaze se spaja sa trećim acetil-CoA i nastaje β–oksi-β-metil-glutaril-CoA IIb – izdvajanje acetil-CoA iz β–oksi-β-metil-glutaril-CoA i nastaje acetoacetatna kis Bubrezi II – acetoacetil-CoA se spaja sa ćilibarnom kis i nastaje sukcinil-CoA koji se uključuje u citratni ciklus i acetoacetatna kis III – dekarboksilacija acetoacetatne kis i nastaje aceton IV – redukcija acetoacetatne kis i nastaje β−oksi-buterna kis uz utrošak 1 mol NADH2 METABOLIZAM Bilans azota PROTEINA Najveći dio azota potiče iz proteina. Varenje proteina Proteini su visokomolekularni spojevi građeni od a. Na njih sada djeluje pepsin i nastaju albumoze i peptoni (polipeptidni lanci) i time se završava razgradnja proteina u želudcu. prelazi u tripsin i tetrapeptid (inhibitor). Ćelije sluznice želudca luče pepsinogen (proenzimska forma pepsina) koji pod djelovanjem pepsina u tragovima prelazi u pepsin-inhibitor i pentapeptid (5 a. Pepsin je enzim iz grupe hidrolaza.5 g/kg. koji pod djelovanjem enteropeptidaze koju luče ćelije sluznice duodenuma. pepsin-inhibitor pod djelovanjem pH<1. Denaturaciju proteina u želudcu vrši HCl i nastaju acidproteini. U tankom crijevu djeluju egzopeptidaze (amino-. koje aktivnim transportom pređu u krv i odlaze u organe gdje se dalje metaboliziraju. U duodenumu se ulijeva pankreasni sok koji sadrži himotripsinogen i tripsinogen koji pod djelovanjem tripsina prelazi u tripsin-inhibitor.i karboksipeptidaze) koje cijepaju oligo.a djeca i trudnice 2 – 2.k. di.

k i nastaje imino oblik a. Nastali biogeni amini su veoma važni za rast razvoj organizma.u obliku NH3.k II – imino oblik procesom oksidacione dezaminacije prelazi u keto-kiselinu uz izdvajanje NH3 Npr: od alanina nastaje piruvat i NH3 .k metaboliziraju. Npr: od alanina nastaje propanaska kis i NH3 .k nastaje oksi-kiselina i NH3. tako da postoji stalna sinteza proteina u organizmu i za 24 sata izmjeni se 1 – 2% ukupne količine tjelesnih proteina. povećava pritisak Tirozin → tiramin – kontrahira uterus DOPA → dopamin – tkivni hormon Triptofan → serotonin – tkivni hormon Dezaminacija Ovim procesom odvaja se NH2.a neki sami imaju aktivno djelovanje. Npr: histidin → histamin – kod alergijskih reakcija.U organizmu čovjeka nema depoa za a. neki učestvuju u sintezi hormona. čiji je koenzim piridoksal-fosfat.k i NH3. Proces se odvija u 3 faze: I – a.k. dezaminacija (gubitak NH2) i transaminacija (prenošenje NH2 grupe sa donora na akceptor). Ovaj proces se odvija pod djelovanjem odg karboksilaza.hidrolitička – od a.k se odvija u 3 procesa: dekarboksilacija (gubitak COOH). Npr: od alanina nastaje mliječna kis i NH3 37 .oxidaciona – odvija se u 2 faze: I – dehidrogenacija a.redukciona – od a.k nastaje org kis sa istim brojem C-atoma kao i a. aminooxidaze i dezaminaze.k nego se sve unijete a. Postoje 4 tipa dezaminacije . Ovaj proces kataliziraju odg oxidoreduktaze. Razgradnja aminokiselina Razgradnja a.k reaguje sa piridoksal-fosfatom i nastaje Šifova baza i voda II – Šifova baza dekarboksilacijom prelazi u mezomerni oblik uz izdvajanje CO2 III – mezomerni oblik hidrolizom prelazi u biogeni amin i piridoksal-fosfat Ako se u ovaj proces uključi neka dikarboksilna kis onda nastaje neka druga a. Dekarboksilacija Ovim procesom nastaju biogeni amini i CO2. Svi proteini imaju vrijeme poluživota.

Transaminacija U ovom procesu jedna a. Proces se odvija u mitohondrijama jetrenih ćelija i prvi ga je opisao Krebs.je a. U ostalom krvotoku konc je 10 – 20 µg/l i ima ulogu u održavanju pH krvi i to tako da kod alkaloze se on veže za glutamat i nastaje glutamin i ovo vrši glutamin-sintetaza uz utrošak 1 mol ATP. Prevelika konc uree u krvi naziva se uremija.k.k.k koja je u tome trenutku potrebna organizmu. Najveća konc NH3 je u portalnom i renalnom krvotoku. Odnos uree i NH3 je 20 : 1.k prelazi u drugu a. glikoneogenezu ili u transaminaciju kao akceptori NH2-.k se mogu uključiti u citratni ciklus. a akceptor je keto-kiselina.k ornitinom i nastaje citrulin 38 .k i u toku 24 sata stvori se 20g NH3.k reaguje sa piridoksal-fosfatom procesom dekarboksilacije i nastaje Šifova baza uz izdvajanje vode II – dekarboksilacija Šifove baze i nastaje mezomerni oblik koji je veoma nestabilan III – mezomerni oblik se cijepa na keto-kiselinu i piridoksamin-fosfat IV – piridoksamin-fosfat reaguje sa drugom keto-kiselinom i nastaje druga Šifova baza V – Šifova baza prelazi u mezomerni oblik koji je nestabilan VI – mezomerni oblik se cijepa na drugu a. Npr: od histidina nastaje urokaninska kis i NH3 Za čovjeka je najvažniji oxidaciona dezaminacija (važni produkti). Nastali NH3 se dalje metabolizira (sinteza uree). Ornitinski ciklus (sinteza uree ili Krebs-Henseleitov ciklus) Urea je amfotermni karbamid i izbacuje se urinom. Proces se odvija u 5 faza: I – reakcija CO2 i NH3 uz djelovanje karbamil-fosfat-sintetaze čiji je aktivator jon Mg i nastaje karbamil-fosfat uz utrošak 2 mol ATP II – karbamil-fosfat pod djelovanjem odg transferaze reaguje sa a. Ovaj proces kataliziraju tranaminaze čiji je koenzim piridoksal-fosfat.k nastaje nez org kis sa istim brojem C-atoma kao i a.k i piridoksal-fosfat Razgradnja amonijaka NH3 NH3 nastaje u procesu dezaminacije a. žabe). kod acidoze 10 : 1. *aminiotelne životinje izbacuju čist NH3 (ribe. a urikotelne izbacuju mokraćnu kis kao produkt NH3 (ptice i reptili). a bezazotni ostaci a. kod alkaloze 30 : 1. Kod čovjeka i ureotelnih životinja NH3 se uklanja sintezom uree (glavni put) i urinom u obliku NH4-soli. Donor NH2. Npr: od alanina nastaje piruvat i glutamin Proces se odvija u 6 faza: I – a.- neoxidaciona – od a. a kod acidoze glutamin se cijepa na NH3 i glutamat i ovo vrši glutaminaza.

Tada Hb izlazi iz eritrocita i počinje njegova razgradnja. Iz krvi indirektni bilirubin odlazi u jetru i tu dolazi do odvajanja albumina i bilirubin se konjugira sa glukuronskom kis i nastaje bilirubin mono. Proces se odvija u 6 faza: I – oksidacija α− metinske grupe na porfirinskom prstenu i uz izdvajanje CO nastaje pseudoHb (holeglobin. Od hidroksimetibilan spontano nastaje uroporfirinogen I. 2 molekule vode i 2 molekule CO2 VII – protoprfirinogen III pod djelovanjem svoje oksidaze prelazi u protoprfirin III i izdvaja se 6 H+ VIII – protoporfirin pod djelovanjem ferohelataze veže Fe2+ i nastaje hem.i diglukuroid i kao ovakav može se 39 . koji odlazi u krv i veže se za albumine i zove se indirektni bilirubin (ne može se direktno dokazati). Globin se sastoji od 2 α i 2 β polipeptidna lanca i za svaki lanac je vezan po jedan hem tj Hb se sastoji od 4 polipeptidna lanca i 4 hema. verdoglobin) II – pseudoHb gubi Fe i globin i nastaje prva žučna boja biliverdin (zelene boje) III – redukcija biliverdina i nastaje bilirubin (žute boje). ponajviše Pb i kao posljedica toga nastaju porfirije (pojava porfirina i porfobilinogena u urinu). Razgradnja hemoglobina Život eritrocita je 120 dana i nastaje hemoliza u jetri i slezeni. Kao produkti razgradnje hema nastaju žučne boje. Jedan dio sinteze se odvija u mitohondrijama.III – citrulin pod djelovanjem odg sintetaze reaguje sa aspartatom i nastaje argininsukcinat uz utrošak 1 mol ATP IV – arginin-sukcinat pod djelovanjem odg liaze se cijepa na arginin i fumarat koji se uključuje u Krebsov ciklus V – arginin se procesom hidrolize cijepa na ureu i ornitin koji se ponovo uključuje u proces. Inhibiciju ovih enzima vrše teški metali. a drugi u citoplazmi. a od njega nastaje koproporfirinogen I koji se dalje ne može metabolisati u hem. Sinteza hemoglobina Sinteza se odvija u hematopatskim organima i jetri. Proces se odvija u 7 faza: I – kondenzacija sukcinil-CoA i glicina pod djelovanjem δ−amino-levulinat-sintaze i nastaje CO2 i δ−amino-levulinska kis koja odlaziu citoplazmu II – kondenzacija 2 molekule δ−amino-levulinska kis pod djelovanjem porfobilinogensintaze i nastaje porfobilinogen i 2 molekule vode III – simetrična kondenzacija 4 molekule porfobilinogena pod djelovanjem porfobilinogen-amonijak-liaze i nastaje hidroksimetilbilan i 4 molekule NH3 IV – asimetrična kondenzacija pirolovih prstenova pod djelovanjem uroporfirinogen-IIIsintaze i nastaje uroporfirinogen III i voda V – dekarboksilacija uroporfirinogena III pomoću njegove dekarboksilaze i nastaju 4 molekule CO2 i koproporfirinogen III koji ulazi u mitohondrije VI – koproporfirinogen III pod djelovanjem svoje oksidaze prelazi protoporfirinogen III.

40 . Dijeli se na: mehanički (začepljenje žučovoda). *ikterus ili žutica se javlja kad je povećana konc bilirubina u krvi (normalno 7 – 20 µmol/l). IV – redukcija bilirubina i nastaje mezobilirubin V – mezobilirubin se dalje redukuje i nastaje mezobilirubinogen ili urobilinogen koji ima 3 puta metabolizma VIa – mezobilirubinogen se resorbuje iz crijeva i odlazi u jetru gdje ponovo prelazi u bilirubin (entero-hepatalno kruženje žučnih boja) Vib – iz jetre može otići u bubrege gdje se oksidira u urobilin koji daje boju urinu Vic – urobilinogen ostaje u crijevima i pod djelovanjem crijevne flore redukuje se u sterkobilinogen i kada fekalne mase dođu u kontakt sa kisikom urobilinogen i sterkobilinogen se oksidiraju u sterkobilin i urobilin i daju boju fecesu.5-fosforibozil-formil-glicin-amid pomoću ATP prelazi u 5-fosforibozil-5-aminoimidazol VIII – karboksilacija 5-fosforibozil-5-amino-imidazola i nastaje 5-fosforibozil-5-amino-4imidazol-karbonska kis IX .direktno dokazati i zove se direktni bilirubin. Sinteza purinskih baza (adenin i guanin) Proces se odvija u 14 faza: I – fosforilacija riboze pod djelovanjem ribokinaze i utrošak 1 mol ATP i nastaje ribozo5-fosfat II fosforilacija ribozo-5-fosfata pomoću odg kinaze i utrošak 1 ATP i nastaje 5fosforibozil-pirofosforna kis III – aminacija 5-fosforibozil-pirofosforna kis pomoću odg transferaze i glutamina i nastaje 5-fosfo-ribozilamin i izdvaja se pirofosforna kis IV – vezivanje glicina na 5-fosfo-ribozilamin pomoću odg sintetaze i nastaje ribozilglicin-amid-5-fosfat uz utrošak 1 ATP V – prenos aktivnog formijata sa 5. hepatički (oštećenje jetre) i hemolitički (bilirubin raste zbog pojačane hemolize eritrocita).5-fosforibozil-5-amino-4-imidazol-karbonska kis pomoću odg sintetaze i ATP reaguje sa asparaginskom kis i nastaje 5-fosforibozil-4-(N-sukcino-karboksamid)-5amino-imidazol X – odvajanje fumarata pomoću odg liaze od 5-fosforibozil-4-(N-sukcino-karboksamid)5-amino-imidazola i nastaje 5-fosforibozil-5-amino-4-imidazol-karboksamid XI – prenos aktivnog formijata sa 10-formil-tetrahidrofolne kis pomoću odg transferaze na 5-fosforibozil-5-amino-4-imidazol-karboksamid i nastaje 5-fosfo-ribozil4-formamido-4-imidazol-karboksamid XII – izdvajanje vode pomoću odg hidrolaze iz 5-fosforibozil-4-formamido-4-imidazolkarboksamida i nastaje inozin-monofosfat (IMP) XIII – IMP pomoću odg sintetaze i utrošak GTP reaguje sa asparaginskom kis i nastaje adenilo-sukcinat XIV – adenilo-sukcinat pomoću odg liaze otpušta fumarat i nastaje adenozinmonofosfat (AMP).10-metil-tetrahidrofolne kis pomoću odg transferaze na ribozil-glicin-amid-5-fosfat i nastaje 5-fosfo-ribozil-N-formil-glicin-amid uz izdvajanje tetrahidrofolne kis VI .5-fosfo-ribozil-N-formil-glicin-amid reaguje sa glutaminom i nastaje 5-fosforibozilformil-glicin-amid VII . U crijevima bilirubin-glukuroid se cijepa na bilirubin i glukuronsku kis.

Razgradnja pirimidinskih baza (uridin-monofosfata) Proces se odvija u 5 faza: I – pod djelovanjem nukletiodaze UMP se cijepa na uridin i fosfatnu kis II – uridin pod djelovanjem uridin-fosforilaze prelazi u uracil i ribozo-1-fosfat III – pod djelovanjem odg dehidrogenaze uz utrošak 1 NADPH2 uracil prelazi u dihidrouracil IV – hidroliza dihidrouracila i nastaje karbamil-β−alanin V – karbamil-β−alanin pod djelovanjem β−ureidopropionaze razlaže na β−alanin. smanjeno izlučivanje urata mokraćom i njihovo taloženje u zglobovima .Razgradnja purinskih baza Razgradnja gvanozina Proces se odvija u 3 faze: I – gvanozin pod djelovanjem odg fosforilaze prelazi u guanin i ribozo-1-fosfat II – guanin pod djelovanjem odg deminaze prelazi u ksantin uz izdvajanje NH3 III – ksantin pod djelovanjem ksantin-oksidaze prelazi u mokraćnu kis uz izdvajanje H2O2 Razgradnja adenozina Proces se odvija u 4 faze: I – adenozin pod djelovanjem svoje deaminaze prelazi u inozin uz izdvajanje NH3 II – inozin pod djelovanjem odg fosforilaze prelazi u hipoksantin i ribozo-1-fosfat III – hipoksantin pod djelovanjem ksantin-oksidaze prelazi u ksantin uz izdvajanje H2O2 IV – ksantin pod djelovanjem ksantin-oksidaze prelazi u mokraćnu kis uz izdvajanje H2O2 Poremećaji u razgradnji purinskih baza: .5-dihidro-orotska kis pod djelovanjem svoje oxidaze prelazi u orotsku kis uz izdvajanje H2O2 V – orotska kis pod djelovanjem odg transferaze reaguje sa 5-fosforibozilpirofosfornom kis i nastaje orotidin-5-fosfat VI – dekarboksilacija orotidin-5-fosfata pomoću njene dekarboksilaze i nastaje uridinmonofosfat uz uzdvajanje CO2. 41 .giht – povećana konc mokraćne kis u krvi.5-dihidro-orotsku kis uz izdvajanje vode IV – 4. CO2 i NH3.ksantiurija – pojava ksantina u urinu Sinteza pirimidinskih baza (uridin-monofosfata) Proces se odvija u 6 faza: I – reakcija glutamina i CO2 pod djelovanjem odg sintaze i utrošak 2 ATP i nastaje karbamil-fosfat i glutamat II – karbamil-fosfat pod djelovanjem odg transferaze reaguje sa asparaginskom kis i nastaje karbamil-aspartat i fosfatna kis III – pod djelovanjem dihidro-orotaze karbamil-aspartat prelazi u 4.

Ekologija životinja sa zoogeografijom Priredili: Raja sa FACEBOOK-a  Lista ispitnih pitanja iz predmeta „Ekologija životinja sa zoogeografijom“! 42 .

Glavne kopnene faune zemaljske lopte i principi klasifikacije kopnene faune 44. Etiopska oblast 43 . iseljavanje. Faktori koji utiču na formiranje areala (ekspanzija. Kruženje materije i protok energije u ekosistemu 23. Biotop 5. Uslovi života. Kombinovano-skupno dejstvo ekoloških faktora 12. paleoendema. Zona tundre 33. Orografski faktori 16. Stajaće vode na kopnu 27. Neotropska oblast 48. historijski razvitak 37. Zona pustinja 35. Edafski faktori 15.) 39. Tekuće vode na kopnu 28. pojam ekoloških faktora i njihova podjela 3. Zona tropskih i subtropskih prašuma 30. Zona kserofilnih. Definicija i podjela ekologije i veza sa drugim naučnim disciplinama 2. Zona stepe i savane 34. Oblast mora i okeana 26. Madagaskarska oblast 49. Sukcesije – preobražaji ekosistema i pojam klimata 25. Zona listopadnih šuma umjerenih oblasti 31. Podzemne vode 29. Fauna – definicija i podjela 41. Svjetlost kao ekološki faktor 9. Ostrvska fauna 43. Životna zajednica – struktura 19. neoendema i relikata 38. karakteristike i podjela 22. Zoogeografija – pojam. Klimatska pravila 14.1. Ekosostem – pojam. Ekološka valenca 4. Vazdušni pokreti 11. Ekološka niša 7. Temperatura kao ekološki faktor 8. endema. Novozelandska oblast 45. Ekologija populacije 18. itd. Zona sjevernih četinarskih šuma (tajgi) 32. Fauna zatvorenih bazena 42. Areal – pojam kosmopolita. raseljavanje. Voda kao ekološki faktor 10. Odnosi ishrane 20. Polinezijska oblast 47. Hemizam sredine 17. Periodizam 21. zadatak. Centri nastajanja i prvobitnog naseljavanja određenog taksona (pojam autohtonih i alohtonih organizama) 40. Bioklimatogrami 13. Životna forma 6. Australijska oblast 46. stalno zelenih šuma i šikara 36. Produktivnost u ekosistemu 24.

od ćelije.50. DJELUJU NA SREDINU I ONA NA NJIH PROMJENLJIVI U VREMENU I PROSTORU 44 .. Indomalajska oblast 51.. U biosferi postoje različiti nivoi biološke integracije. JER SE ODRŽAVAJU ZA SVO VRIJEME TRAJANJA ŽIVOTA NERASKIDIVI . Holarktička oblst (karakteristike i podjela na podoblasti) 52. JER ORG. Biogeografske (zoogeografske) osobenosti područja Bosne i Hercegovine 53. populacije. ODNOSI IZMEĐU ORGANIZAMA I SREDINE Ovi odnosi imaju dinamičan karakter jer u prirodi nije moguće zamisliti izolovana živa bića. Teorije o promjenama u zemljinoj kori i postanku fauna. organizma. Svaka jedinka na jednoj strani zavisi od neživih komponenti a na drugoj strani je u direktnoj vezi sa drugim živim bićima. Odnosi koji vladaju na različitim nivoima biološke integracije su: SPECIFIČNI ZA SVAKU VRSTU ORGANIZAMA STALNI.do ekosistema i konačno do biosfere. JER SE ORGANIZAM NE MOŽE ODVOJITI OD SREDINE UZAJAMNI.

nafte i ostaje izvan kruženja materije (ako ga čovjek ne sagori) a jedan dio C ostaje u sedimantima u vidu CaCO3 koji ulazi u sastav litosfere. BIOTIČKI SISTEMI BIOSFERE Živa bića su individualizirani sistemi koji se javljaju u vidu jedinki ili individua. BIOSFERA – jedinstvo biosfere Karakter odnosa između živih bića i sredine. a nakon smrti tih organizama. fosforilizirana. Populacija je stvarni oblik postojanja organskih vrsta i poseban biotički sistem koji stupa u odnose sa spoljašnjim sredinom! Populacije pojedinih vrsta 45 . kombinacije). Prilagođenost se ne ogleda samo u određenom stepenu morfo-fiziološke usaglašenosti sa opštim faktorima sredine.Dakle. Populacija ima svoju strukturu. Ti kružni procesi u biosferi su označeni kao biohemijski ciklusi i oni karakterišu biosferu kao organizovan sistem. materije biva fosiliziran u vidu uglja. ponašanje. radljivosti zelenih biljaka. razviće. Spoljašnju sredinu organizma ne čine samo faktori nežive prirode.. Njegova potrošnja iz atmosfere se nadoknađuje iz procesa disanja biljaka i životinja.Na kružnom toku ovih elemenata može se pratiti i metabolizam nekog ekosistema.03%. Ona pretvara kosmičku energiju tj. Kao otoreni sistemi. Individua se održava zahvaljujući prilagođenosti na uslove sredine. Samo manji dio N se vraća u atmosferu. živa bića su u stalnom procesu razmjene materije i energije sa spoljašnjom sredinom. Hemijski elementi kruže kroz biosferu od neorganskih oblika do živih bića i obratno (prolazeći kroz različite hem. CO2 može iz sedimaenata (pod dejstvom vode) biti preveden u bikarbonat i ponovo učestvovati u kruženju C! Jedan dio CO2 u atmosferi je posljedica vulkanske aktivnosti. dovedena do oblika da ih biljka ponovo može koristiti. ima svoj prostorni raspored i veličinu. nego i ostala živa bića sa kojima on dolazi u kontakt. uslovljava njihovu međusobnu ovisnost! Svojom aktivnošću organizmi mjenjaju spolj. aktivnošću bakterija razlagača uginulih organizama. O2. Čitav živi svijet i njime naseljeni prostor su povezani u jedan jedinstveni i složen dinamički sklop koji se zove BIOSFERA! Biosfera je najviši nivo biološke integracije i rezultat je razvoja planete Zemlje. Njega troše biljke u procesu fotosinteze. O. a koji počiva na 2 osnovna procesa: promet materije i protok energije. Jedan dio nedovoljno razložene org. Materija uvjek kruži u ekosistemu a energija protiče! Kruženje CO2 → Osnovni oblik C.. korali svojom radljivošću stvaraju grebene koji se mogu izdizati i iznad nivoa mora i tada se na njim amogu naseliti suhozemni organizmi). Koncentracija CO2 u atmosferi je 0. u vidu inertnog gasa. nego i sposobnošću organizma da adaptivno reaguje na kolebanja životnih uslova. energiju Sunca u slobodnu i aktivnu energiju. organizma i njegove sredine. za izgradnju primarne organske materije. Od spoljašnjih uslova zavise: razmnožavanje. njihovom asimilacijom se smanjuje koncentracija CO2 a povećava konc. Biosfera je osnovni transformator energije na Zemlji. N.. N izgrađuje bjelančevine i druga složena organska jedinjenja. način života. Prolazeći kroz živa bića. rast. smanjuje se pH! Isto se dešava i u morima i okeanima (npr. Kruženje N → Količina N u atmosferi je 78%.. Samo neznatan dio tog atmosferskog N kruži kroz biosferu. sa kojim počinje njegovo kruženje je CO2 (u vodi i atmosferi). Najvažniji su kruženje C. ta jedinjenja bivaju mineralizirana. Jedan organizam je elementarni biotički sistem koji stupa u odnos sa sredinom koja ga okružuje. Prema Vernadskom. posredno ili neposredno. izraženu brojnim odnosima jedinkirazličite starosti. sredinu (npr.. u složenu dinamičku cjelinu u kojoj sve djeluje jedno na drugo. Ohridsko jezero – tokom ljeta radljivošću algi tj. Uzajamna zavisnost organizama i sredine omogućava da se oni vezuju u neraskidivo jedinstvo. a koji su u međusobnoj zavisnosti. Jedna vrsta je u prirodi predstavljena sa realnim prirodnim grupama – populacijama. cjelokupni O2 u atmosferi je produkt života tj. radi se o čitavom kompleksu uzajamnih odnosa koji se tretiraju kao interakcije između 2 aktivna činioca tj. Biosfera je organizovani sistem a osnovni procesi u njoj imaju manje-više kružni karakter. kroz proces fotosinteze. odakle ga u elementarnom obliku mogu koristiti samo bakterije. Kruženje 02 → se ostvaruje kroz procese disanja i asimilacije i djelom je vezano za kruženje C! U fotosintezi se oslobađa više 02 nego što ga organizmi troše.

. Isti korjen ima i ekonomija žive prirode tj. Najviši stupanj integracije ekosistema je BIOSFERA!  DEFINICIJA EKOLOGIJE I VEZE SA DRUGIM NAUKAMA Ekologija je biološka disciplina koja se bavi proučavanjem uzajamnih odnosa organizama i sredine! Jedna je od bioloških disciplina i najprisnija sa svim drugim. biotički sistem ili životnu zajednicu – BIOCENOZU (npr. Takođe. Biogeografija istražuje istoriju nastajanja organskih vrsta u jednoj geografskoj oblasti. ali ni ekosistemi nisu izolovani jedni od drugih nego su vezani različitim uzajamnim odnosima i integrisani u složene komplekse višeg reda (npr. Najbliža ekologiji je Fiziologija. bez poznavanja procesa produkcije a koji se direktno oslanjaju na fiziološke procese organizama fitoplanktonske zajednice. One su vezane uslovima staništa. hrastova šuma nije samo stanište hrasta. Nemoguće je govoriti o ekologiji na nivou jezera ili mora. ali i ishranom. geografsko porjeklo. nemoguće je govoriti o pojedinim ekološkim faktorima kao npr.se nikada ne mogu javljati izolovano u prirodi. Ona proučava mehanizme životnih procesa koji se odigravaju u biljnim i životinjskim organizmima. Ekosistem čine biocenoza i biotop. Ti krupni kompleksi ekosistema. Ekologija se može definisati kao manifestacija borbe za opstanak! U toj borbi. koji su međusobno vezani i djeluju jedno na drugo (npr. Međutim. Izraz ekologija potiče od grčke riječi OIKOS što znači dom i LOGOS što znači nauka. pokriva čitav splet međuodnosa živih bića – i jednih prema drugima i prema životnoj sredini. puteve rasprostranjenja. zaštitom. živa bića se prilagođavaju na uvjete životne sredine ili nestaju.. zovu se BIOMI. odnosno – fizioloških procesa termoregulacije i mehanizama na kojima ona počiva! Ekologija je povezana sa biogeografijom. razmnožavanjem! Populacije su vezane u više nivoe tj. Bavi se 46 . koji je postavio Darwin. temperaturi i njenim uticajima na živa bića bez dobrog poznavanja fenomena poikilotermije i homeotermije. sve četinarske šume u Americi i Evropi su povezane u TAJGE). Mora i okeani su takođe biomi. Ekologija proučava odnose sredine i organizama kao i zakonitosti na kojima ti odnosi počivaju. već uvjek dolaze zajedno populacije većeg ili manjeg broja vrsta. nauka o proizvodnji i raspodjeli organske materije u prirodi. Biosfera je sastavljena od nizova različitih ekosistema. Dojransko jezero je primjer jednog ekosistema). stvarni tvorac moderne ekologije (prema mišljenju mnogih) je Darwin! Pojam borbe za opstanak. koji pokrivaju čitave geografske oblasti. Izraz ekologija potiče od njemačkog biologa Ernesta Hekela.. već i graba i drugih biljaka ali je naseljava i veliki broj životinjskih vrsta)! Biosfera se može shvatiti kao povezani skup mnogobrojnih životnih zajednica.

Istraživanja uzajamnih odnosa populacija istih vrsta prema spoljašnjoj sredini 2.rasprostranjenjem organizama u funkciji vremena i prostora. Larve mušice Liponeura je manje osjetljiva na promjenu temperature a više je osjetljiva na promjenu količine O2! Zahvaljujući ekološkoj valenci. spolni produkti šarana ne sazrijevaju na temp nižoj od 18 C.. amensalizam. Leptir kupusar (Pieris brassicae) čest je u zimu i proljeće na području Palestine. biološki). SINEKOLOGIJA (sintetička ekologija) primjenjuje sintetički pristupispitivanja i obuhvata 3 stupnja: 1. Veza ekologije sa genetikom i evolucijom je jako bitna u biološkim sistemima i omogućava adaptacije. fiziologijom. hemijski. komensalizam. IDIOEKOLOGIJA (analitička ekologija) proučava odnos jedinke i uslova životne sredine. odnos predator / plijen.. Preko tih granica faktor prestaje biti uslov života i postaje smetnja za opstanak (npr.30 C. organizmi vrsta u prirodi se održavaju pod stalno promjenljivim uslovima sredine. minimum i optimum. Postoje granice variranja veličine i intenziteta jednog ekološkog faktora. Na primjer. zoogeografijom. zatim i sa ekonomijom. Ovaj pojam označava ekološku plastičnost vrste..) Hemijski faktori Edafski (zemljište) Orografski (nagib. Takođe. Organizmi tako odgovaraju na kompleks ekoloških faktora na nekom prostoru tj. i u tom periodu razvija i do 5 generacija. pedologijom. kompeticija.. njenu reakcionu širinu koja je specifična i uslovljena njenom unutrašnjom konstitucijom. komarac malaričar podnosi temperature od + 30 C do . ali je jako osjetljiv na kolebanje vlažnosti vazduha. parazitizam. tako da se ne razmnožavaju u vodama Sjeverne Evrope). uvjek djeluju zajedno kao kompleks i u određenim kombinacijama.. kada tumači prisustvo ili odsustvo adaptivnih tipova u nekoj sredini. Veličina ekološke valence za jedan određeni faktor varira od vrste do vrste i njene granice mogu biti vrlo uske ili vrlo razmaknute. Ekologija je povezana i sa sistematikom. Pristup u tom istraživanju je analitički pri čemu se težište stavlja na jedinku i njen specifičan odnos ka biotičkim i abiotičkim faktorima sredine. svjetlost. ekspozicija) U kompleksu ekoloških faktora. Ekologija se mora oslanjati na rezultate biogeografije. vazdušni pokreti.. kao nezaobilazni. Odnos između ekosistema i životne sredine USLOVI ŽIVOTA I POJAM EKOLOŠKIH FAKTORA U širokoj generalizaciji. a koje određena vrsta može podnijeti. Ekološka valence jedne iste vrste nije ista za sve faktore (za neki faktor može biti jako velika dok za drugi može biti izuzetno uska)! Kod ekološke valence je važan maximum.. Odnosi fitocenoze i zoocenoze prema životnoj sredini 3.. geologijom. tehnologijom. u principu. sredinu jednog organizma čini čitav kompleks ili splet spoljašnjih uticaja a koji mogu biti različite prirode (fizički. priučava i pojedine faktore sredine. Organizam je izložen ovim uticajima i na njih reaguje..ali u julu izumire jer ni jedan njegov razvojni stadij ne može izdržati temperaturu preko 26 C! U termalnim izvorima Sjeverne Amerike broj Koleoptera se smanjuje sa porastom temperature: 47 . Kompleks abiotičkih faktora su:     Klimatski faktori (temperatura. u čijim granicama je moguć opstanak određene životinjske vrste. na staništu! DEJSTVO EKOLOŠKIH FAKTORA I EKOLOŠKA VALENCA Ekološka valenca je amplituda kolebanja jednog ekološkog faktora.itd! Kod ekoloških faktora treba reći da oni. vlažnost. javljaju se i biotički faktori kao npr. Ekološki faktori zajedno sa prostorom čine životnu sredinu! Ekološke faktore djelimo na abiotičke i na biotičke. hemijom. jer pokazuju manju ili veću plastičnost prema kolebanju ekoloških faktora. Ti elementi spoljašnje sredine su ekološki faktori a sama spoljašnja sredina gdje oni djeluju je životna sredina.

leptir) eurifag čije gusjenice napadaju različite biljne vrste. 48 . eurihalini. euritermni. Zatim.. Eurivalentnost i stenovalentnost se mogu odnositi na samo jedan ekološki faktor! Organizmi sa uskom ekološkom valencom za jedan određeni faktor mogu imati široku valencu za neki drugi ekološki faktor (za jedan su eurivalentni a za drugi stenovalentni). Tu je i dvogrba kamila koja u pustinji Gobi podnosi kolebanja temperature od – 37C do + 38C! Stenofagi organizmi su neke vrste leptira čije se gusjenice hrane samo jednom biljnom vrstom. razlikujemo STENOVALENTNE i EURIVALENTNE organizme. mogu biti: stenotermni. ispod koje nije moguć život. pa sve do Sibira. Primjer stenotermnih organizama su korali koji žive u takvim uslovima da temperatura vode ne ide ispod 20 C. dok je npr.30-35 C – 17 37-40 C – 13 40-42 C – 5 42-43 C – 2 45 C – 1 Optimum je optimalan uticaj nekog ekološkog faktora pri kojem neka vrsta živi potpuno normalno i kada se svi procesi odvijaju povoljno! Minimum je tačka na donjoj granici nekog ekološkog faktora. Raspon između maximuma i minimuma je amplituda variranja.. Euriterman je npr. stenohalini. razlikujemo optimum i 2 pessimuma! U pogledu ekološke valence. Tigar koji živi u Indiji na temperaturi od 40 C. gdje su temperature od 8-9 C (ili oko 3 i 17 C). . američka puma (Felis concolor) koja živi od Kanade do Portugala. Praktično.itd. a godišnja variranja su svega 2-3 C! Stenotermne su neke vrste planarija Crenobia koje naseljavaju samo hladne izvore.. U odnosu na faktor. gubar (Lymantria. Maximum je gornja granica. Eurivalentni imaju široku amplitudu variranja nekog ekološkog faktora a stenovalentnim organizmima je ta amplituda vrlo mala.

Za svaki faktoruvjek postoji određeni stepen veličine i intenziteta kada je njegovo dejstvo najpovoljnije i to je optimum. Najčešće. dopire na sjever do 52 stepena geografske širine gdje dužina ljetnjih noći jedva dostiže 5 sati. Temperatura. Vertikalni gradijent ekoloških faktora se naročito susreće u rasponu od podnožja ka vrhu planine. Samo jedan faktor u pesimumu može da ugrozi egzistenciju vrste (npr. minimum i max. kratkoća noći postaje faktor u minimumu i ograničavajući faktor rasprostranjenja te vrste). O2. To je naročito vidljivo kod klimatskih faktora. Analize pokazuju da u ekosistemu. Položaj tačke optimuma varira. pH. Temperatura i svijetlost su uzajamno povezani ali isto tako i temperatura i atmosferski talozi. Skup ekoloških valenci za više ekoloških faktora. mnogi faktori variraju zajedno u horizontalnom i vertikalnom pravcu. U Ohridskom jezeru. vlažnost i vazdušni pokreti su takođe povezani. tako da on može biti bliži maximumu ili minimumu (npr. čini ekološki spektar jedne vrste! KOMPLEKS FAKTORA I PRAVILO MINIMUMA Jedna vrsta uvjek živi u okviru ekosistema u spletu mnogostrukih odnosa. ekološki faktori su manje-više uzajamno uslovljeni i niti jedan od faktora ne djeluje nezavisno.Lymantria dispar Ekološka valenca za jedan faktor se mjenja i sa razvojem jedne iste vrste. Udaljavanjem od optimuma ka granicama ekološke valence. prelazi se u pessimum. Kod Rana pipiens. CO2 se mjenjaju sa dubinom i pokazuju vertikalni gradijent. kod pastrmke (Salvelinus fontinalis) temp. jedan i više faktora su udaljeni (više ili manje) od optimuma. Životna sredina je komplex faktora koji tamo djeluju i na koje organizam odgovara. U ovakvim kompleksima je teško očekivati da jedan faktor bude ostvaren u optimumu. S' druge strane. su 0-12 C a optimum na 4 C). šumski miš – Apodeulus sylvaticus. tako da je slanost ograničavajući faktor i f. sa opadanjem slanosti se smanjuje i broj morskih životinja. ekološka valenca je najmanja u ranim stupnjevima razvoja. Kod većine organizama. svjetlost. U Baltičkom moru. valenca je 0 – 30C a optimum na 22 C! Letalno dejstvo maximuma i minimuma zavisi od njihovog trajanja. u minimumu! 49 . Kako je on noćna životinja. temperatura.

pustinja. vertikalna diferencijacija (npr. Koncentracija soli fosfata u Ohridskom jezeru iznosi 2-3 mg/m3 a u Dojranskom je oko 30 mg/m3. koje je Hesse označio kao BIOHORE (npr. horizontalna. projnost neke vrste na datom mjestu je određena onim faktorima koji su. jezero. Biosfera se javlja kao mozaik velikog broja vrlo različitih biotopa. ŽIVOTNO STANIŠTE I POJAM BIOTOPA Rasprostranjenost organskih vrsta na Zemlji i gustina njihovih populacija. Potok i jezero se razlikuju u kombinaciji ekoloških faktora. god. svjetlost i hemijski uslovi su sasvim drugačiji od onih u potoku. kao i prostorni raspored – neravnomjerni su. sa najmanjom ekološkom valencom i najviše udaljeni od optimuma. proučavajući faktore ishrane kulturnih biljaka. u odnosu na stupanj razvoja. Opstanak jedne vrste je određen faktorom koji je na datom staništu najbliži pesimumu.itd! Svako od njih ima svoju posebnu fizionomiju i specifično životinjsko naselje. 1840. Areal je ukupni prostor na kome se susreće jedna organska vrsta a veličina mu je historijski uslovljena. To je formulisao Liebig. Tineman je Liebig-ovo pravilo minimuma pokušao proširiti na opšte pravilo dejstva ekoloških faktora. Biotop je npr. Ovo pravilo uzima u obzir i minimum i maximum kao i ekološku valencu pojedinih stupnjeva razvoja. Životni uslovi nisu uniformni niti na prostoru samo jednog biotopa. pećina. Uzroci za to su specifični ekološki faktori ali i istorijski uzroci. Tako je Ohridsko jezero siromašno fitoplanktonom a taj isti fitoplankton zamuti Dojransko jezero u vrijeme ljeta.Nepovoljno dejstvo jednog faktora. Biotop je ekološki pojam i on se karakteriše specifičnim komplexom ekoloških faktora. Često se susreću zonalna. On u sebe može uključiti više biotopa u kojima data vrsta može da živi. koji je bliži pesimumu. hrastova šuma. Tipološka klasifikacija grupiše slične tipove biotopa u više kategorije... Po njemu. živo naselje čine samo neke bakterije a sve zbog visoke koncentracije soli). u Mrtvom moru u Palestini. ali opstanak vrste može zavisiti i od maximuma (npr. Po tome se razlikuju pojedini biotopi. različite biohore se mogu grupisati u 3 glavne životne oblasti: 50 . U okviru biosfere je moguće razlikovati više-manje jasno prostorno ograničene djelove koji se karakterišu posebnom kombinacijom ekoloških faktora. Te osnovne topografske jedinice se zovu BIOTOPI ili životna staništa organskih vrsta. Jezerska voda je stajaća a temperatura. vertikalne dubinske zone u jezeru). što direktno uslovljava različite kombinacije biljnih i životinjskih vrsta. Produkcija biomase biljaka je određena faktorom koji se u tom momentu nalazi u minimumu. sve pustinje pripadaju biohori pustinje). Te razlike za sobom povlače različit prostorni raspored vrsta. dovodi do smanjenja gustine populacije. u vidu PRAVILA MINIMUMA. a u isto vrijeme svi drugi ekološki faktori mogu biti u optimumu.

oči zakržljale. Kao primjer adaptivnog tipa je glodar slijepo kuče (Spalax leucodon) koji živi pod zemljom.stanovnici tla. Arenicola (stanovnici pješčane podloge) ili psamobionti: a) Epipsamobionti. Adaptacija živog svijeta na uslove životne sredine historijski se razvila i ona se ogleda u morfofiziološkim odlikama organskih vrsta i njihovom načinu života.u mulju. Slična životna forma javlja se kod drugih životinja sa sličnim načinom života. kratke noge. Geofite (višegodišnje biljke čiji organi preživljavaju smješteni u tlu). Slična klasifikacija životnih formi u ekologiji životinja izrađena je od strane kaškarova i Tišlera. U tom pogledu ova vrsta je morfološkim izgledom adaptirana uslovima u kojima živi. Hrani se podzemnim dijelovima biljaka. Životna forma je prije svega ekološka kategorija. Limnicola (stanovnici mulja) ili pelobionti. Razlikuju se: a) Epipelobionti. (Glylotalpa sp). Spljašne uho je redukovano. Epifite (žive na drveću). Oni su na osnovu prilagođenosti u odnosu na mjesto stanovanja kod suhozemnih životinja postavili slijedeće kategorije: I. bez repa. noge su sa snažnim kandžama i posebnim žuljevima na stopalima tako da se lako kreće i kopa podzemne hodnike. Hidrofiti (žive u vodenoj sredini). Endofiti (biljke koje žive u stijeni ili kao paraziti na dugim organizmima). ŽIVOTNA OBLAST MORA (SLANE VODE)  ŽIVOTNA OBLAST KOPNENE (SLATKE) VODE  ŽIVOTNA OBLAST KOPNA ŽIVOTNA SREDINA Reakcije organizma na dejstva spoljašne sredine imaju određeni adaptivni karakter I zahvajujući toj mogućnosti adaptacije organske vrste se održavaju u prirodi I pored toga što se usslovi mijenjaju. pupovi izdignuti iznad tla). kategorija: 1. Tu spadaju: • Fitoplankton (lebde u vodi).na površini mulja. Terofiti (jednogodišnje biljke koje preživljavaju u formi sjemena). Čitava građa slijepog kučeta i njegova fiziologija žine posebnu životnu formu usaglašenu sa podzemnim načinom života. postoji 9. Ima ogromne sjekutiće koji strše van. zemlju kopa zubima i izbacuje nogama i glavom na površinu. 2. na kratko zdepasto tijelo. Hamefite (višegodišnje biljke čiji organi preživljavaju iznad tla) Fanerofite (pretežno drveće. To je u stvari adaptivni tip u kome se održavaju neposredni odnosi vrsta prema kompleksu životnih faktora pod kojima živi. Skup adaptivnih osobina jedne vrste saglašen sa konkretnom sredinom je životna forma te vrste. gusto krzno. 51 . Talpa. Jedna od najpoznatijih klasifikacij biljnih i životnih formi zasnovana na pretežno klimatskim adaptacijama potiče od Rankijera?. • • • • • • • • Fitoedafen (mikroskopske biljke koje žive u tlu).na pjesku. Edafobionti. b) Endopelobionti. torbar Notorychtes-rovci.

stanovnici pećina.u šupljinama tla. b) Endofitobionti. b) Endodendrobionti – u unutrašnjosti drveća. 7. 3.u unutrašnjosti tla. Lepidinola (mezolitobionti) . 9.stanovnici unutrašnjosti stijena. 5. ili epilitobionti. Tericola (stanovnici rastresitog tla). posbno odnosa ishrane u životnoj zajednici i njen funkcionalni status označen je kao ekološka niša. Petricola (stanovnici površine stijena). Lignicola (stanovnici drveća) dendrobionti: a) Epidendrobionti . c) Mezoofitobionti.ispod kamena 8. Atmobionti – žive na biljkama i životinjama 1. b) Endozoobionti – u tkivima životinja. Zoobionti (na životinjama) a) Epizoobionti – na površini životinja. Sclericola (endolitobionti) . II. Saxicola (hipolitobionti) . 2. c) Mezogeobionti. Cavernicola (troglobionti) . Herbicola (fitobionti.geobionti: a) Epigeobionti.na kori drveća. b) Endogeobionti. 4. Aerobionti – stanovnici vazduha. c) Mezodendrobionti – u šupljinama između kore i stabla. Ekološka niša Podrazumijeva se mjesto i položaj koji neka vrsta zauzima u spletu odnosa. Nidicola (emobionti) – stanovnici gnijzda i jazbina.u pjeskovitom tlu c) Mezopsamobionti.u šupljinam busena i mahovinama. 6. 52 .b) Endopsamobionti. na biljkama): a) Epiofitobionti.u međušupljinama pijeska 3.šljunkavo tlo.na biljkama.u biljnim tkvima. 4.na površini tla.

Donja granica teperature u stalnoh vodi ne silazi ispod 0 ºC. Najviša temperatura vode okeana ne može preći iznad +36 ºC. razmnožavanje. njen ekološki status. Ona djeluje na procese metabolizma. Od klimatskih faktora zavisi raspored živih bića na zemlji. Obilne padavine u obliku grada mogu nanijeti štete na nadzemnim dijelovima drveća. U tibetu razlika između zimske i ljetne 53 . naročito raspored vegetaije koji se koristi kao indikator klimatskih uvijeta. Erodirani materijal se može taložiti u vodenim ekosistemima i tamo znatno modifikovati stanište. prije svega kroz proces erozije na stjenovitoj podlozi. vodene taloge. Temperatura kao ekološki faktor U jedan od najviše proučavanih ekoloških faktora je temperatura. Od ukupne sunčeve radijacije do biosfere dopire samo jedan dio koji obuhvata EM talase talasne dužine: 200-500 milimikrona. Max. Ekološka niša prije svega znači životnu mogućnost u odnosu na ishranu. a u morskoj -2.. raspored pedološke podloge itd. Klimatski faktori uvjek djeluju zajedno. Zraci talasne dužine 400-750 milimikrona čine svjetlost vidljivu za oko. Svi faktori variraju vremenski i prostorno i njhovo momentalno stanje je vrijeme. vazdušne pokrete. ulogu gliste na koralnim ostrvima u Tihom oceanu zauzima Cardiosoma.5ºC. vlažnost. Živi svijet u znatnoj mjeri može da mijenja klimatske faktore. u vazdušnoj sredini. Ovaj max. Posebno su važne lokalne kolmbinacije klimatskih faktora koji su rezultat uzajamnog dijelovanja klime i drugih faktora: reljefa npr. četvrte su grabljive. Neki ekološku nišu proširuju i na iskorištavanju životnih mogućnosti u pogledu zakona ili zaštite. Temperatur utiče i na druge ekološke faktore i mjenja ih u znatnoh mjeri. isto tako i šumske pčele. Stalna kolebanja temperature u toku dana godine su znatno manja. Kraći zraci su ultravioletni. Pustinjsko tlo se može zagrijati i do + 84ºC . pritisak.. Glavni izvor toplote u biosferi je Sunčevo zračenje. treće biljnim detritusom. Npr. svijetlost. a klima je srednje stanje vremena jedne oblasti. a veći od 750 milimikrona infracrveni. jer je lako mjerljiva i dejstvo na organizam je vidljivo. ali jedna se hrani svježim lišćem. Toplotni uslovi u biosferi Normalno se kreću u uskim temperaturnim granicama ispod i iznad tačke mržnjenja voe 0 ºC. Sezonska temperaturna kolebanja najveća su u kontinentalnim. na brojnost populacije-. Analogno ekološku nišu u različitim ekositemima ispunjavaju različite vrste životinja. Npr. Klima obuhvata skup meteoroloških faktora atmosfere: temperaturu. uži temperaturni raspon je u vodenoj redini. Oni neposredno i stalno dijeluju na organizme ali i tako utuču na većinu ostalih ekoloških faktora. kao komplex. Ekološka niša je funkcionalni položaj koji jedna vrsta zauzima u ekosistemu tj. čiji ukupni rapon ne premašuje 150 ºC. Ona je funkcionalni pojam i označava mjesto i ulogu neke vrste u životnoj zajednici. na njihovu sezonsku aktivnost. Najveća kolebanja temperature su u pustinjskim oblastima. Klimatski faktori imaju znatan uticaj na promjene primarnog reljefa. Raspon kolebanja je karakteritičan za pojedinu klimatsku oblast. a istovremena i sama životna mogućnost koja ta vrsta iskorištava. Biljne vaši se hrane biljnim sokovima. dok su najviše temperature izmjerene u pustinjskim krajevima (+60ºC).Pod tim pojmom označeno je iskoruštavanja određene životne mogućnosti od jedne organske vrste. Najniža temperatura prizemnog sloja izmjerene su u Sibiru (-70ºC). rast ali i na ponašanje organizma.temperaturni raspon jer na kopnu. Klimatski faktori Pod njima se podrazumijeva čitav komplex faktora životne sredine kome su izložena sva živa bića.. u nekoj šumi se navlja veli broj koleoptera. slične temperature su izmjerene i na Aljasci. razviće. temperaturni raspon nije prisutan uvijek na istom mjestu. a najmanja u tropskim oblastima. Šumskim plodovima se hrane miševi i vjeverice. druge plodovima. leptiri. U australijskoj oblasti torbari zauzimaju ekološku nišu koja je koja je analogna sisarima u našim krajevima. Raspored vrsta u okviru istog biotopa uslovljen je tim lokalnim klimatskim kombinacijama.

tako da im metabolizam i rast opada sa porastom i padom temperature. Insekti i reptili koriste sunčevo zračenje za podizanje temperature.zona sa laganim padom temperature. nezavisno od kolebanja vanjske sredine i javlja se kod ptica i sisara. koleba se paralelno sa promjenama temperature u spoljašnjaj sredini. Putem mišićnog rada kod aktivnih oblika može doći do podizanja temperature za 10 ºC kod krupnih riba. Ona ima veliki ekološki značaj. U srednjim tokovima temperatura zimi je niža nego na izvoru. a zimi od 13-30 ºC.5 ºC. Ovakva termička struktura prije svega ovisi od vjetrova koji izazivaju vertikalno turbulentno stujanje vodenih slojeva. a samim tim i tok životnih procesa. Oni održavaju temperaturu hemijskom termoregulacijom. Temperaturna valenca U odnosu na ekološku valencu imamo euritermne organizme koji podnose široka variranja i stenotermne organizme koji podnose uska variranja temperature. Polarne ptice imaju temperaturu 40 ºC. Postoji 2 osnovna tipa termičke razmjene u živom svijetu: poikilotermija i homeotermija. Slijevi ispod 100 m. Količina toplote koju jezero apsorbuje u periodu zagrijavanja je velia i označava se kao godišnji termički bilans jezera. ali mnogi biljni organizmi mogu podnositi i niže 54 . Tada nastaje zimska cirkulacija vode. tak da se jezerska voda tratifikuje. U tropskim oblastima kolebanja temperature su mala i iznose svega nekoliko stepeni. Homeotermi imaju sposobnost održavanja konstantne temperature tijela. Za vodenu sredinu karakteristične su mala temperaturna kolebanja kako dnevna tako i sezonska. Izvor strujanja u moru je temperatura struje. Hlađenjem jezera stratifikacija postepeno isčezava. Dejstvo letalnih temperatura zavisi i od njihovog trajanja. Poikilotermi nemaju sposobnost termoregulacije i temperatura tijela je nepostojana. Homeotermija počiva na mehanizmu termoregulacije. U Sahari dnevna kolebanja temperature su od 3 . Sa visinom temperatura opada. Tmperatura opada progresivno sa dubinom.temperature iznosi oko 77 ºC. Pčele održavaju temperaturu košnice od 35-36 ºC ljeti. • Hipolimnion (donja zona). Na dnu mora temperatura je 2-4ºC. drhtanja. Najprimitivniji oblici termoregulacije javljaju se kod poikiloterama. Ovo stanje u vrijeme ljeta se naziva ljetna stagnacija. Postoji vetikalni temperaturni gradijent od površine prema dnu. Primjer termičkog režima vodenog biotopa i sezonskih kolebanja temprerature su jezera umjerenog pojaa. Raspon između kojeg je moguć aktivan život poikiloterama je između -1. procesom znojenja. Tu spadaju većina biljaka i životinja. U stratufikovanoj vodenoj masi se razlikuju dvije termičke zone: • Epilimnion (gornja zona) u kojoj temperatura naglo opada ka dnu. Vertikalni temperaturni gradijent javlja se i u morima. Poikilotermija je rasprostranjenija. Dublji slojevi se zagrijavaju slabije. Stalna temperatura obezbjeđuje isti intezitet bioloških procesa. Vertikalni temperaturni gradijent javlja se i na planinama. .40 ºC. U toku ontogenetskog razvoja svi homeotermi su najprije poikilotermi. Za vrijeme ljeta ona apsorbuju toplotu. Uticaj temperature na tok životnih procesa -Termička razmjena između organizma i sredineOd primanja i odavanje toplote zavisi temperatura tijela. povećanjem ili smanjenjem oksidacijskih procesa.6-22. turbulentno mješanje vode je teže i ono se ograničava na površinsku zonu. a žive na temperaturi od -30 do -40 ºC. na izvorima temperatura vode uvijek je oko 4-8 ºC. a zimi je odaju svojoj okolini. Termička stratifikacija jezera se izrađuje od februara kada je u čitavom jezeru temperatura mala (oko 6 ºC). Granica efektivvne temperature unutar koje se odvija normalan aktivan život jedne vrste ne moraju se poklapati sa letalnim granicama na kojima se organizam ne može trajno održavati u životu. Max. U vrijeme ljeta kada su gornji slojevi zagrijani.5 i 52 ºC. tako da su temperature gornjih i donjih slojeva izjednači u toku zime. turbulentno mješnje vod eprodire dublje tamo. Dubine uvijek imaju temperaturu 6 ºC.ljetna stagnacija sa izraženim vertikalnim termičkim gradijentom je u augustu. Temperatura površine vode u Ohridskom jezeru kreće se od 6. a ljeti viša.

Postoje razlike i ko homeoterama.. 49. Tu borbu olakšava pernati omotač ali istotako i potkožna mast. zaustaviti normalne aktivnosti jedinke. Kod polane lisice termgeneza počinje od -40 ºC. Otpornost nekih poikiloterama prema nižim temperaturama je različita. Postoji zavisnost između temperature i brzine hemijskih procesa.temperature do .koja živi na površini snijega. na 50 ºC nastupa smrt. Tada homeotermi padaju u stanje hipotermije. Vrijednost ekološke valence za temperaturu se mijenje u različitim razvojnim stadijima i najmanji je u ranim fazama razvoja. Homeotermi izdržavaju temperaturu iznad termičke neutralnosti putem fizičke termoreulacije: znojenjem. Homeotermi se protiv hladoće bore pojačanom produkcijom toplote čim se vanjska temperatura padne ispod granice termičke neutralnosti. Npr. Stoga stenotermne vrste su malobrojnije od euritermnih.6 ºC ukočenost na -14 ºC smrt. To su stenotermni organizmi niskih temperatura. kornjča. Dejstvo ekstremnih temperatura Temperature ispod i iznad efektivnih granica postaju ograničavajuće za život neke vrste. S pojavom prvih kristala tada dolazi do naglog povećanja tjelesne temperature. 4 do 34. a kod čimpanze na 20 ºC. U tom rasponu on ima normalnu aktivnost. i prisutno je kod velikog broja poikiloterama. Temperatura i tok životnih procesa U granicama efektivne zone porast temperature kod poikiloterma dovodi do porasta inteziteta metabolizma. kod pustinjskog skakavca Schstocerta gregaria zonaefektivne temperture je od 18. trajanja. sjeme biljaka. Pećinki insekti normalno žive u hladnim pećinama i životni ciklus im se odvija od -1. salpe. Termičko prilagođavanje Brojni eksperimenti pokazuju da intezitet različitih životnih procesa na određenoj temperaturi nije isti kod poikiloterama i da taj intezitet u znatnoj mjeri zavisi od termičke sredine u kojoj je organizam prethodno boravio. termiti. Kod žaba. do gubitka vode u tijelu i konačno dovodi do denaturacije u tijelu. račići iz roda Calanus. a komaraciz roda Anopheles i do -30 ºC. tropske slatkovodne ribe.gljive. pigvin Aptenodytes forsteri idr. tako da letalne granice nisu fiksne temperature. Na nižim temperaturama 7. tvrdokrilac Melosoma populi koji je prije boravio na temperaturi 12 Cº troši više O2 nego jedinke koje su prije živjele na temperaturi od 25 Cº. Slične reakcije na dejstvo ekstremnih temperatura pokazuju i ostali insekti. riba dolazi do porasta bazalnog metabolizma sa porastom temperature. Stenotermni organizi viših temperatura su koralji. Grupe: Vrste sposobne da izdrže vrlo niske temperature: spore. Granice temperature kod poikiloterama su znatno uže čak i onih sa širokom ekološkom valencom.60ºC (tajge). Kod vodenih organizama temperaturna granice su uže nego kod suhozemnih.4 ºC prelezi u stanje nadraženosti. Smatra se da poikilotermi preživljvaju niže temperture fizičkom pojavom prehlađivanja tjelesnih tečnosti. Npr. povećanom ventilacijom. zatim beskrilna mušica Chionea aranoides . One mogu sprečiti razmnožavanje. 4. Visoke temperature izazivaju poremećaje u metabolizmu. Ta otpornost na niskoj temperaturi zavisi od visine temperature. Druga velika grupa poikiloterama umjerenih krajeva koji su zimi izloženi temperaturama od 0 do -30 ºC..9 ºC. razvoj. Ova adaptacija se ogleda u promjeni inteziteta jednog životnog 55 . Ako se udaljuju od efektivnih granic njihovo dejstvo je letalno i ono zavisi od dužine trajanja. dovode do nejednakog ubrzavanja svih procesa. Ovo pravilo je teško primjenjivo u biologiji jer se ni jedan organizam nije prost fizičko hemijski sistem i brzina životnih procesa je rezultat velikog broja biohemijski reakcija.7 do +1 ºC. bakterije. pa razlikujemo 3. orangutan. Životinja tada prelazi u stanje ukočenosti iz koga se može povratiti zagrijavanjem. U ovu kategoriju spadaju stanovnici arktičkih mora. To je VanHofovo pravilo po kome hemijski procesi sa porastom temperature za 10 Cº ubrzavaju se za 23x. Kod mnogih insekata sa porastom temperature raste potrošnja kiseonika.8 ºC javljaju se slabi pokreti nogu. Gusjenica Cossus cossus izdržava temperaturu do -20 ºC. Tu postoji termičko prilagođavanje na termičku sredinu prethodnog boravka. Već na 43. Letalne granice hipotermije za čovjeka su 18-25 ºC??. nedostatka energetskog goriva.6 ºC u stanje ukočenosti.

Npr. Također. samo 4 dana na 30 Cº. Ženke jegulja u rijeci. npr. dok u južnoj Europi 3 godine. Haringe iz južnog dijela Norveške postaju polno zrele 2 godine ranije nego haringe u sjevernom području. temperatura praga razvića varira za različite stupnjeve. traže termičke uslove za normalnu životnu aktivnost. a na 40 ºC prelazi u stanje razdraženosti. Ženka vaši Pediculus humanus ne proizvodi jaja na temperaturi ispod 25 ºC. Od dejstva visokih temperatura mnogi insekti se brane ukopavanjem u pijesak.4 -12.. Slično je i sa ostalim insektima. a u Finskoj tek u maju mjesecu. kod voćne mušice Ceratitis capitata. Temperatura i ponašanje Može se pratiti i kod homeoterama i kod poikiloterama. Razviće jedne vrste odvija se u određenim granicama efektivne temperature.8-16..7 ºC ali ne na temperaturi od 4.. Npr. leptir Plusia gama na sjeveru SSSR ima samo 1. Čovječja vaš traži temperaturu na tijelu od 24-32 ºC. Tempertura i razviće Individualno razviće pikiloterama teče brže na višim temperaturama. Rana temporaria polaže jaja u V. dok u oblasti Elbe u Danskoj tek 8-9 godine. Temperatura i razmnožavanje Određena količina toplote potrebna je za sazrijevanje polnih produkata kod poikiloterma. U granicama efektivne temperature aktivnost raste na većim temperaturama. Srčana frekvenca tritona Triturus cristatus i Salamandre prilagođenih na temperaturu od 10 ºC veća je nego kod onih prilagođenih temperaturi od 30 ºC. ženka pirinčanog žižka Calenda orizoe najveći broj jaja proizvodi na teperaturi 26-39 Cº. Period trajanja razvoja i i efektivne temperature ima stalnu vrijenost koja se označava kao termalna konstanta. Uticaj temperature na polaganje jaja može se pratiti kod insekata. Agrotis segetum ima 1000 dana. 56 . Vrijednost termičke konstante je različita za različite razvojne stupnjeve. Ceratitis capitata ima 250 dana.?? Fiziološko prilagođavanje na novu temičku sredinu je reverzibilan proces. Za Ceratitis capitata ova konstanta iznosi 250 dana. Ona omogućava da se procjene termički uslovi za razvoj određene vrste. Na temperaturana kolebanja poikilotermi reaguju odgovarajućim promjenama aktivnosti. Donja granica na kojoj počinje razviće ili na kojj se ono prekida zove se temperatura praga razvića i ona se ne poklapa sa donjom letalnom granicom organizma. Termalna konstanta izražava ukupnu sumu toplotne energije neophodne za odvijanje određenog stupnja razvića bez obzira na kojoj se temperaturi odvija razviće. Također i polna zrelost kod riba zavisi od temperature.. Odnos godišne sume srednjih dnevnih efektivnih tempertura neke oblasti i termičke konstante prestavlja index koji pokazuje da li se vrsta može održati u toj oblasti i koliki broj generacija može imati u toku godine. potrošnja O2 koja se javlja na istoj oglednoj temperaturi. To je praćeno na brojnim eksperimentima na insektima..2 ºC. Kretanje muha na 10 ºC je sasvim slabo ali raste progresivno i postaje brzo na 27 ºC. sazrijevanje donade domaće muhe skraćuje se sa porstom temperature i iznosi 20 dana na 20 Cº. Sa sniženjem temperature vrijeme za kopulaciju i formiranje jajnje jaja. Crvenperka Ritilus ritilus dostiže polnu zrelost u vodama finske od 5-6 godine. Komarac malaričar polaže jaja na temperaturi 12. kod Blatea germanica se udvostučuje. generaciju. Mužjaci i ženke drozofile gajeni na temperaturi iznad 32 Cº ostaju sterilni. U fenomenu termičke prilagođenosti ogleda se plastičnost organski vrsta u odnosu na promjenjive termičke uslove sredine. npr. Po sazrijevaju u 5-7godini. Britanijiu januaru. Termička konstnta izražava se stepenom dana.procesa. Postoji očigledana zavisnost aktivnosti i ponašanja poikiloterama od temperature. koja je uzgajana na različitim temperaturama i dobijena je krivulja razvića u danima razvića koja je imala oblik hiperbole. a u srednjoj Europi 4-5 godine. a u južnim dijelovima 2-3. Organizmi se u svojoj sredini orijentišu na mjestima sa temperaturom koja je za njih najpovoljnija. Npr. oblici sa dugim nogama se brane izdizanjem tijela od površine pijeska itd. Organizam se pri tome progresivno mijenja pa je dejstvo teperature na brzinu razvoja različito na različitim stupnjevima. Generacije. Vrijednost trmičke knstante je specifična i različita kod različitih organizama.

koja može biti pozitivna i negativna).. Fototaksična reakcija iste vrste se može mijenajti sa spoljašnjim uslovima i sa uzrastom. Pčela na temepraturi od 14-18ºC reaguje na svjetlo pozitivno. Plankton sa dolaskom noći migrira iz dubljih slojeva gdje boravi u toku dana.kod Calanusa kopepode iz Ohridskog jezera vrše se pravilne vertikalne migracije (10-20m). Za pojedine organske vrste postoji i određeni optimum intenziteta svjetlosti.a ispod toga negativno. Skuša Scomber scomber iz Crnog mora prelazi u Sredozemno more čim padne temperatura 10-12 ºC. Od dejstva svjetlosti organizmi se štite: 1. mačka. Insekti u pješčanim dinama u Finskoj su zariveni u pijesak preko dana. većina leptira i ptica. miš. a kod nekih i više puta to su polifazne životinje (kišna glista. sa tim što je neophodna za fotosintezu. sumračne i životinje indiferentne na promjenu intenziteta. Tu je značajan i pravac svjetlosnih zraka ali i njihov intenzitet. te sprečavaju pregrijavanje. čak i sesilni oblici raguju na svjetlost i zauzimaju određeni položaj tijela prema svjetlosnom izvoru. FOTOPERIODIZAM 57 . Samo mali broj vrsta živi u potpunom odsustvu svjetla npr. a gliste is tonoge bježe od svjetlosti.. Zemljana atmosfera apsorbuje najveći dio UV zraka. Sa zalaskom suncatemperatura tijela pada. Fototaksične reakcije se mogu javljati i ritmički npr.... Razvijenijim pigmentom koji sprečava dublje prodiranje 3. Od posebnog ekološkog značaja su reakcije organizma na ritmičke promjene intenziteta svjetla u smjeni dana i noći i godišnjih sezona.). Insekti zagrijavanjem tijela podižu svoju temperaturu. larve insekata (drosofila) su jako osjetljivi na sunce. Zaklanjanjem od svjetla. reflektujući ih. slijepi miš. Svjetlost djeluje na životinjske organizme posredno ili neposredno sa različitim ekološkim efektom. Ako se gleda normalna aktivnost životinjau tom pogledu se razlikuju dnevne. dubinksi organizmi ili neki paraziti. Pošto sunčeva svjetlost sa sobom donosi i toplotu ona utiče na toplotne razmjene organizma. komarac. Npr. Smjena aktivnosti i mira kod životinja može nastupiti jednom u 24 sata i to su monofazne životinje (pčele. Većina planinskih i artičkih insekata ima tamnu boju tijela i lako se zagrijavaju. Svjetlost djeluje neposredno na živa tkiva kad je apsorbovana. vertikalne migracije kod planktonskih organizama u toku danas i noci. Kod pokretnih životinja svjetlost može stimulisati lokomotorna kretanja koja mogu biti bez određenog pravca (fotokineza) i mogu imati određeni pravac (fototaksija. Indiferentne životinje su: stepski tvor. posebno poikilotermnih. Večina glodara je aktivna noću. jelenak. Pčele i muhe lete ka svjetlosti. Glavni izvor svjetlosti u biosferi je sunce za oko vidljivi kompleks zraka od 400-750 nm. SVJETLOST Svjetlost je jedan od osnovnih uslova života. a mnogi drugi koji se normalno duže zadržavaju na suncu imaju metalne odsjaje tijela. Hitinskim ili rožnatim slojem kože 2. Zraci krače i duže talasne dužine ultravioletni i infracrveni nisu vidljivi.mlade gusjenice itd. Lagnus lagnus (glodari). Sa smjenom dana i noći ritmički se mijenja aktivnost mnogih vrsta. SVJETLOST I PONAŠANJE Ekološki značaj svjetlosti kao faktora orijentacije životinjskih organizma u prostoru je veliki. ali se i pod njihovim dejstvom stvara i vitamin D iz određenih sterola.. Tipične dnevne životinje su ptice i insekti.Larve Cincindele traže mjesta sa temperaturom do 44 ºC. Promjen temperature utiče i na migracije koju vrše mnoge vrste sa promjenom temperature..). Takođe i kišna glista. U procesu zagrijavanaj tijela važnu ulogu igra prisustvo pigmenta. Sumračne životinje su: gundelj. UV zraci su letalni za neke organizme.. Temperatura tjela Schisticerca gregaria (pustinjski skakavac) raste sa izlasko sunca vrlo brzo do 40 i 50ºC. noćne.

Biljke i životinje su uključene u proces kruženaj vode u biosferi. Kod reptila i prtica tu ulogu ima rožni sloj i odsustvo kožnih žlijezda. u regulaciji osmotskog pritiska i drugim pojavama. Od isparavanja insekti se štite hitinskim omotačem. Vlažnost vazduha utiče i na druge životne procese npr. Biljke dugog dana zahtjevaju duže dnevno osvjetljenje. apsorpcijom vlage i dr. Stepen zasičenosti vazduha vodenom parom na datoj temperaturi je označen kao relativna vlažnost i izračunava se u procentima. kamila može izdržati 10 dana bez vode koristeći metaboličku vodu dobijenu oksidacijom rezervne masti iz grbe. U dnevnih životinja to određuje broj sati u toku kojih je moguča ishrana. Sa kolebanjem stepena vlažnosti vazduha raste ili opada intenzitet odavanja vode iz tijela putem isparavanja.KSEROFILNE ŽIVOTINJSKE VRSTE. 58 . razmnožavanje. Postoji više kategorija suhozemnih životinja u odnosu na život sa manjim ili večim stepenom vlažnosti. Prilagođenost života u aridnoj sredini je i u korištenju vode koja je sadržana u suhoj hrani ili korištenju metaboličke vode. Sezona cvjetanja mnogih biljaka zavisi od dužine dnevnog osvjetljenja.žive u oblastima sa niskom vlažnošću zraka tj. Zasičenost zraka vodenom parom je veća na nižim temperaturama. Odavanje vode iz tijela životinje se obavlja ekskrecijom. Od sezonskih promjena svjetlosnog režima zavisi i razmnožavanje kičmenjaka. Npr. Značaj fotoperiodizma stoji u njegovoj sezonskoj pravilnosti. plodnost.om sredinom. Ona je sredina u kojoj je život nastao. Američka pastrmka je riba kratkog dana i postaje normalno polno zrela u jesen.Od sezonskih promjena svjetlosnih režima zavisi čitav niz životnih pojava i kod biljaka i kod životinja. Neki organizmi u pustinjama se štite i sklanjanjem u zaklonjena mjesta. ali isto tako i unutrašnja sredina organizma. to sprečava cvjetanje. I druge periodične pojave kod životinja linanje.zama. On je najpouzdaniji signal organskim vrstama da sinhronizuju svoj život sa sezonskim prromjenama. Pod apsolutnom vlažnošću podrazumjeva se ukupna količina vodene pare u atmosferi u g/m3 zraka. Ciklus razvijanja gonad domačeg vrapca se odvija u zavisnosti od dužine dnevnog osvjetljenja i temperature. VODA Ekološki značaj vode je mnogostran i značajan za sva živa bića. mitarenje. Kserofilni oblici se štite od gubitka vode i izlučivanjem suhog ekskreta ili suhog izmeta. u prometu materija. migracije su u vezi sa sezonskim promjenama trajanja dana i noći. Kserofilni sisari skoro i da nemaju znojne žlijezde. VODNA RAZMJENA Vodu potrebnu za održavanje procesa metabolizma organizmi regulišu putem razmjene sa vanjsk. Čitav živi svijet je uključen u kruženje vode u biosferi. I životinje reaguju na dužinu dnevnog osvjetljenja. isparavanjem kroz kožu i respiratornu površinu. Osnovni ekološki problem kod njih je zaštita od pretjeranog gubitka vode. Ta vodena razmjena primanja i odavanja vode je jedan od važnih oblika odnosa organizama i sredine. trajanje razviča na aktivnost. u regulisanju temperature. Oni unose vodu pijenejm. kroz sočnu hranu. Kod vodenih organizama vodna razmjena se vrši putem osmoze. a npr. Kod kopnenih organizama je to složenije. u sušnim oblastima. VLAŽNOST ZRAKA Sadržaj vodene pare u životnoj sredini kod kopnenih organizama je posebno značajno za regulisanje odavanje vode iz tijela. Promjena dužine dana djeluje kao signal za lučenje gonadotropnih hormona od kojih zavisi sazrijevanje polnih produkata. Ona učestvuje kao materijal u fotosintezi. Regulisanje vodenog balansa je posebna adaptacija kopnenih organi. ponašanje. One imaju niz prilagodbi u odnosu na vodnu razmjenu. 1. kod duhana koji je kratkog dana.

Najrazrađenija teorija je teorija austraslkog ekologa Nikolsona. kod pustinjskog skakavca broj položenih jaja je najveći na 70 % vlage. Opšta teorija prirodne kontrole brojnosti još ne postoji. nematode. Kod žiška (Calandra) broj položenih jaja raste sa porastom vlažnosti. Mogu se održati samo u vlažnoj atmosferi gdje je smanjeno isparavanje vode. Optimalno mu se jaja razvijaju pri 100% vlage u tlu i 30ºC. Tu postoji prirodna kontrola koja reguliše dinamiku kretanja populacija.2. BIOTIČKE TEORIJE .čine prelaz između ova dva i tu spada većina suhozemnih organizama. u pustinjama ima i mezofilnih oblika koji sebi povoljne uslove vlažnosti nalaze u pozemnim jazbina-ma. VODENI TALOZI Količina i raspored tvodenih taloga su bitan element u odeđivanju tipa klimatskih oblasti. klimatskih faktora za razvoj .MEZOFILNI OBLICI . Za neke crve je vlažnost vazduha ispod 85% letalna. Reakcije organizama na vlažnost omogučava životinjama da u svom biotopu pronađu mjesta sa vlažnošću koja im odgovara. FIZIČKE TEORIJE – polaze od pretpostavke da su fizički faktori sredine najznačajniji u kontroli životinjskih populacija. *od uslova sredine zavisi da li će populacija rasti ili opadati. Njene postavke su: *svaka vrsta je sposobna da se razmnožava i povečava brojsnost svoje populacije. Postoje 2 negativnosti fižičkih teorija. Npr. vlage tj. Neke vrste aktivno traže mijesta čija im vlažnost odgovara ili izbjegavaju mjesta sa nepovoljnom vlažnošću. Jesenji talozi djeluju povoljno na razvoj korova i klijanje zrnevlja kojim se oni hrane. Ove teorije ističu značaj abiotičkih faktora po sebno temperature.kod njih je zaštita od isparavanja nedovoljna. puževi. Njihovo dejstvo je direktno. POPULACIONE TEORIJE Polaze od činjenice da se populacije vrsta u prirodi ne mogu neograničeno razmnožavati u nekom ekosistemu. a ne regulaciji njene brojnosti. a ne kreće se na vlažnom mjestu mjestu koje je izabrala. a na 40% prestaju da polažu jaja. Komarac malaričar bira mjesta sa vlažnošću od 90-95%. Brzina razviča takođe zavisi od stepena vlažnosti. Npr. 59 . 3. Tu je bitna i srednja godišnja količina. Tipični oblici su amfibi. Eksperimenti na mnogim insektima su pokazali da utiče i na fekunditet (broj jaja) ženki. razmnožavanje i razviče insekata. Tu se javlja više teorija koje se mogu svrstati u 3 osnovne kategorije i to: fizičke teorije. Stepen vlažnsoti vazduha utiče na ponašanje suhozemnih organizama. stonoge i dr. Oni se susreću samo na vlažnim staništima. Veličina rezultata ovih teorija bazira se na proučavanju dinamike populacija insekata. Razmno-žavanje i kretanje pustinjskog skakavca je jako zavisno od količine vodenih taloga. U prirodnim populacijama kretanje populacije zavisi od skupnog dejstva svih faktora. ciklične oscilacije zečeva i risova u Kanadi dovode se u vezu sa ritmičnim kolebanjima klime. Vlažnost vazduha je u vrlo uskoj vezi sa tmperaturom. gliste. ali i njihov sezonski raspored. Npr. One su jednostrane i težište daju samo jednom faktoru i drugo klimatski faktori pretežno dovode do redukcije populacije.Nasuprot fizičkim ove teroje daju prednsot biotičkim faktorima. mokrica Porcelio skaber se kreče u suhoj atmosferi. Po njima nepovoljen vremenske prilike mogu dovesti do visokog mortaliteta 85-90% u prvim stadijima razvoja insekata. Brojnost miševa je u zavisnosti od količine vodenih taloga posebno u jesen. Uvarov i Bodenhajmer smatraju da ti faktori imaju posebnu ulogu u kretanju brojnosti populacija. Tako da se porast populacije javlja u godinama sa večom količinom padavina u sezoni polaganja jaja. biotičke teorije i sintetičke teorije. npr. Smatraju da periodične promjene klimatskih faktora imaju značajnu ulogu u fluktracijama životinjskih populacija.HIGROFILNI OBLICI .

Osnova ove teorije su izučavanje kanadskog ekologa Tomsona i engleskog entomologa Solomona. Faktori ne zavisni od gustine npr. a abiotički nezavisni. Tipulide. Populacija i sredina su dva aktivna faktora koji su u stalnoj interakciji.*populacija je sistem sposoban da reguliše svoju gustinu u skladu sa uslovima sredine. *postoje 2 kategorije faktora koji kontrolišu kretanja populacije zavisni i nezavisni od gustine. Melolonta. intraspecifičnoj i interspecifičnoj kao i na kompeticiji između prirodnih neprijatelja kojima je ta populacija izvor hrane. zagađivanje sredine. intraspecijske kompeticije. *Regulatorna reakcija održava populaciju u stanju ravnoteže koji je ustvari kolebanje oko srednje vrijednosti.one pokušavaju objediniti sve faktore koji djeluju na kretanje populacije ne dajuci prednost ni samo biotičkim ni abiotičkim. metabolizma. Redovi: Efemeroptere – vodeni cvjetovi. Tako da otpor prema neograničenom rastu leži u samoj populaciji. Ove teorije imaju najvecu širinu. A. Dejstvo regulatornog mehanizma izostaje ako neki nepovoljni faktor svede gustinu populacije na nizak nivo. svaka populacija pripada određenom ekosistemu i njegov je integralni dio. Tada stupaju u akciju regulatorni mehanizmi prije svega kompeticija tako da populacija automatski reguliše svoju gustinu. *Dejstvo prvih faktora raste sa gustinom populacije. što se najbolje može vidjeti na populacijama insekata. drozofile. Iz toga proizilazi da mehanizam regulacije jedne životinjske populacije leži u spletu promjenjivih odnosa koji postoje u okviru ekosistema. pčele. U zadnjih 50 godina upotrebom savremenih tehnologija su se razjasnili mnoge pojmove koji se tiču gustine populacije.Carambia cerdo Diptera red. Odonate-vilinski konjici. tu spadaju Culex pipiens. Cetonia aurata. Macul pen komarac malaričar. Carambicide-strižibube. Oni smatraju da se populacija i sredina u kojoj ona živi ne mogu posmatrati kao dva nezavisna sistema suprotno suprostavljena jedan drugom. Podtip Uniramia obuhvata klasu insekata i stonoge. Red Lepidoptere. Hilopode i Simfile spadaju u stonoge.fam Lamantridae Red Himenoptere-bumbari. a najčešće u njihovom kombinovanom djelovanju. Klasa Insecta podklasa: Apterigota-Colembola. osi. Diplura i podklasa: Pterigota. 60 . SINTETIČKE TEORIJE . *Osnovni mehanizam regulacije počiva na kompeticiji za hranu i prostor. Muscide. Melolonte. mravi Tip:Ehinodermata Klasa Asteroidea. Isoptere-termiti. hironodmide. ali i u njenoj sredini. Ofuroidea. Tada če populacija rasti ponovo do momenta otpora sredine. Diplopode. Dalje. Dermoptere Plecoptera Red Coleoptera Cicindela spada u koleoptere Lucanus cervus. Biotički faktori su pretežno zavisni od gustine. metabolita itd. Suština Nikolsonove teorije je u tome što vrsta u povoljnim uslovima teži da poveča svoju brojnost. Kompeticija kao glavni regulatorni proces teži ka ostvarenju i održavanju određenog nivoa gustine populacije. Mnogi procesi koji organičavaju rast populacije proizilaze iz sopstvene aktivnosti. Porast brojnosti automatski povečava otpor sredine. klimatski faktori takođe regulišu brojnost time što određuju nivo na kojem zavisni faktori od gustine vrše svoje djelovanje.

Temperatura i vlaga zavise jedan od drugog i oni se uslovljavaju. Naročito je to značajno u sjevernim oblastima. Od promjene temperature i vlage zavisit će i intenzitet toplotne i vodene razmjene suhozemnih 61 . Slabiji letači. Pokreti zavise i od rasporda mora i kopna. vilinski konjic ili ženke malaričara tako da im vjetar donosi miris naselja. insekti obustavljaju svoj let na jačem vjetru i drže se u zaklonjenom mjestu. Neki sitni vodeni organizmi u učahurenom stanju se pasivno mogu prenositi vjetrom tako da su kosmopolitski rašireni. a time i na vodnu i toplotnu razmjenu. Sitni glodari stradaju u proljeće zbog obilnih kiša koje plave jazbine. Posebne prilagođenosti u građi nogu tih životinja im olakšava kretanje. Ali i aktivni let mnogih insekata stoji pod dejstvom vjetra. Ekološki značaj vjetra je mnogostruk. Npr. Vjetar je značajan faktor u raseljavanju mnogih životinjskih vrsta. Za vodni režim stepskih područja količina snijega je jako važna. Snijeg otežava ishranu životinja koje svoju hranu nalaze na površini tla. On prije svega djeluje mehanički na suhozemne organizme i njihovo ponašanje. SKUPNO DEJSTVO TEMPERATURE I VLAGE Ova dva faktora su ekološki najvažnije komponente klime. U oblastima sa snažnim i jakim vjetrovima broj letečih insekata je mali kao što su okeanska ostrva i visoke planine Alpa. Populacija životinja koje žive u plavnim oblastima su takođe izložene mortalitetu. Tako se npr. Vazduh se uvijek više zagrijava u prizemnom sloju. Vjetar ima poseban značaj na intenzitet isparavanja. Dejstvo svakog od njih je relativno i zavisno je od dejstva drugih. Sjeverni jelen raskopava snijeg da bi došao do hrane. VAZDUŠNI POKRETI Vidljvi izrazi atmosfeske cirkulacije su vjetrovi. Ptice koje su dobri letači posebno okeanske vrste burnice i albatrosi koriste vjetar kao izvor energije i održavaju se na vjetu satima. U dubini snijega preko pola metra temperatura je blizu 0 i malo varira. reljefa. Organizmi raguju na različite načine na direktno dejstvo vjetra. Promjena temperature povlači promjenu vlažnosti i intenziteta isparavanja i obrnuto. SKUPNO DEJSTVO KLIMATSKIH FAKTORA Klimatski faktori uvijek idu zajedno i uslovljavaju se međusobno.Ehinoidea. Vodeni talozi mogu u neposredno djelovati na organizem. On otežava kretanje po površini za večinu ptica i sisara kada je mekan i debeo. Gusjenice leptira metlice se povlače u površinksi sloj zemlje gdje grade komore i jake kiše mogu saprati površinski sloj zemlje i oni su onda izloženi suncu. Tako da se ti faktori javljaju kao povezani kompleks faktora na koje organizmi reaguju. Poseban značaj ima slaba toplotna provodljivost sniježnog pokrivača za sitne oblike koji život provode ispod snijega. npr. Pod vlagom se podrazumjeva i vlažnost atmosfore i vodeni talozi. Zbog toga se javljaju razlike u gustini i nastaju vazdušni pkreti. Od nje zavisi vlažnost tla i održavanej privremenih sajačih voda u toplijoj polovini godine. Javljaju se kao rezultat razlika u gustini vazdušnih masa zbog nejednakog zagrijavanja.povečavajući smrtnost u njihovim populacijama u doba obilnih kiša.tu spadaju Arbacije Klasa Holoturija Klasa Krimoidea Kod nekih organizama javljaju se jasne prlagođenosti sezone razmnožavanja i sezonskih rasporeda vodenih taloga. Mnogi insekti se u letu kreču protiv vjetra npr. pravci velikih migracija pustinjskog skakavca poklapaju sa pravcem dominantnih vjerova. gazele Afrike se razmnožavaju u sezoni kiša i razviča vegetacije. Za suhozemne organizme snježni pokrivač je poseban ekološki faktor. Gusjenice gubara se vjetrom mogu prenositi na više desetina kilometara i dalje.

Npr.Veča vlaga povečava smrtnost gusjenica i lutaka i manji je broj imaga koji će položiti jaja. Drugi postupak prikazivanja bioklimatograma primjenili su Matvejev i Sigunov. Korist klimatograma je u tome 62 .organizama. Tako dopunjen klimatogram postaje bioklimatogram. Njegove gusjenice nanose štetu usjevima u Montani. Metode klimatograma se mogu primjeniti u ekologiji. Prema tome da li se koriste vrijednosti relativne vlažnosti ili vodenih taloga klimatogrami se označavaju kao termohigrogram ili hajterogram. dubinske i površinske jake suše. BIOKLIMATOGRAMI Unošenjem srednjih vrijednosti mjesečnih temperatura i vlažnosti u koordinatni sistem ili temperature i količine vodenih taloga i spajanjam tačaka presjeka po mjesecima dobije se dijagram u vidu izlomljene zatvorene linije ili poligona koji se zove biokilmatogram. Takva kombinacija koja je samo teoretski moguča nikako ne bi mogla biti jednostavan zbir djelovanja pojedinih faktora koji nisu nezavisni i koji djeluju jedni na druge. najbrže razviće idr. On ilustruje klimatske prilive neke oblasti i daje mogučnost poređenja sa drugim oblastima. S druge strane optimum svakog od tih faktora nije isti za sve životne procese i sve stupnjeve razvoja jedne vrste. Tako da do masovne pojave dolazi samo u godinama kojima su prethodile sa malom prolječnom vlagom. Vitalni optimum razviča jaja pustinjskog skakavca je pri kombinaciji temperature 30 ºC i vlage 100% sa samo 10% smrtnosti. najveću plodnost. Pored toga faktori neprekidno variraju u veličini i intenzitetu bližeći se svom optimalnom dejstvu i udaljavajući se od nejga. Ujedno od mjerila optimalnog kombinovanog djelovanja tempe-rature i vlage tj. Na osnovu podataka za tipične oblasti rasprostranjenja izrađen je klimatogram optimalnih uslova vlažnosti i temperature. Ovi eksperimenti pokazuju da je vitalni optimum neke vrste uvijek određen skupnim dejstvom ekoloških faktora. Idealan ekološki ili vitalni optimum odgovarao bi optimalnoj kombinaciji čitavog kompleksa faktora za sve životne procese koja bi obezbjedila najveći mogući porast populacije nekog organizma. Mortalitet progresivno raste sa udaljavanjem od optimuma. jer jaja polažu u julu i avgustu koja prezimljuju i u proljeće se razvijaju gusjenice. Svako odstupanje od tog klimatograma smanjuje mogučnost masovnog pojaviljivanja. Ako se kvantitativno prikaze skupno dejstvo vlage i temperature dobijaju se bioklimatogrami. Skupno dejstvo temperature i vlage na ponašanje i razvoj je studirano kod pamučnog žiška. EKOLOŠKI OPTIMUM Uzajamna uslovljenost temperature i vlažnosti čini da je optimalna zona svakog od tih faktora relativna i da je njen položaj zavisan od dejstva drugog faktora. Razvoj mu se zaustavlja ako je vlažnost ispod 40% i iznad 85%. Usorov je unio korisne popravke u grafički postupak klmatograma tako da su dijelovi linija dijagrama bili izvučeni da drugačiji način u mjesecima u kojima se odvija razviče pojedinih stadija životnog ciklusa insekta. Masovno razviče leptira zavisi od količine vodenih taloga i vlažnosti tla u proljeće prethodne godine. U klimatogram se uvode i pravougaonici koji obuhvataju granične vrijednosti povoljnih uslova temperature i vlage. Jaja polaže u julu i avgustu. najmanji mortalitet. bioklimatogram voćne mušice Ceratites kapitata pokazuje da vremenske prilike u pojedinim godinama nisu podjednako povoljne za razviće i gustinu populacije. Razvoj se ne vrši bez obzira na vlažnost ako je temperatura niža od 17 i višaod 39ºC. Ova metoda je korištena za analizu rasprostranjenja i ekologije leptira sovice. ako je vlaga od 60-65% razvoj traje 11 dana. stepena mortalitea u toku ranog razvoja i u pojedninim stupnjevima jaja lucerkine štetočine Phytonomus variabilis gajena pod različitim uslovima temperature i vlage najmanju smrtnost pokazuju u granicama temeprature 13-39 ºC i vlage 85-100 %. Složeniji tip bioklimatograma konstruisao je Walter. U okviru tih granica brzina razviča zavisi od stepena oba faktora. On pored vrijednosti temperature i vodenih taloga obuhvata i podatke o površinskoj i dubinskoj vlazi. dužih mrazeva. vjetrova itd. To je zona vitalnog optimuma za te faktore. Tu se vrijednosti temperature i vlage prikazuju u vidu krive linije. a vlaga 40% razvoj traje 21 dan. Ako je temperatura 28 ºC.

Temperatura im je 1-2°C. šume ili pašnjak. a svaka organska vrsta stoji pod kontrolom lokalne kombinacije klimatskih faktora koja se može znatno razlikovati od uobičajene suhe klime. vlažnost raka je visoka. Makroklima. u podnožju ili na vrhu brda itd. Nema ožtre granice imeđu ekoklime i mikroklime. Npr. Proučavanjem ekoklime i mikroklime bavi se bioklimatologija. Oba ta pojma označavaju realnu klimatsku sredinu organizma i njihovu veliku raznolikost. a drugi na površini stable tako da su klimatski uslovi u pogledu temperature i vlage za njih različiti. Drugačiji su klimatski uslovi na pojedinim predjelima iste makroklimatske oblasti npr. Amplitude kolebanja temperature u toku dana pokazuje jasan vertikalni gradijent temperature. Ona je prije svega uslovljena transpiracijom biljaka. Tako da pečinske stanovnike karakteriše stenotermija i stenohigrija. To su klimatski uslovi realnog staništa koji su ograničeni na manje dijelove biotopa.v. Nedostatak je što se oni zasnivaju na meteorloškim podacima. on je manji nego na otvorenom prostoru. Ako se mjeri intenzitet svjetlosti koja dolazi do tla. Tom raznolikošću ekoklime i mikroklime može se objasniti mozaičan raspored organskih vrsta u okviru njihovog areala i u okviru jednog biotopa. unutrasnjost stabla i površina stabla. Temperatura pecine do 500 m. održavanja i razviča jedne organske vrste u određenom kraju. je od 10-13°C. Temperature u podne je u sumi niža za 12.5°C nego izvan šume. Reljef takođe predstavlja važan faktor u izgrađivanju ekoklime na nekom mjestu. Temperature i vlažnost su takođe izmjenjeni u šumi npr mjerenja u bukovoj šumi Kopaonika i cistini pored.nv. Temperatura pecine zavisi od geografskog položaja i nadmorske visine. a najmanja na povrsini tla. odnosima temperature i vlage. isparavanjem tla i slabim vazdušnim pokretima. Za život organskih vrsta nisu znacajne samo osobine makroklime. a iznad 800 m. Svak od tih mjesta ima svoju mikroklimu koja je važna za život organizma (postavljanje jaja na topliju i suhu stranu stabla). Ekoklima i mikroklima su klime u najmanjem prostoru. Relativna vlažnost se u pećinama kreče od 95 do 100%. ekoklima. Pojam ekoklime se najbolje može ilustrovati na primjeru jedne šumske sastojne. Ekoklima zavisi i od ekspozicije jednog terena. Mikroklimatski i ekoklimatski uslovi su realna klimatska sredina u kojoj žive organizmi i oni određuju mozaičan raspored vrsta u okviru biotopa. nekretnost vazdusnih masa osim ako pecina ima dva naspramna otvora. Sve ove lokalne kombinacije klimatskih uslova na prostorno ograničenim mjestima nazivaju se mikroklima. mikroklima Ova tri aspekta klimatskih komplexa su posebno značajni za ekologiju. Izuzetak su pečine ledenice u kojima se led zadržava tokom cijele godine. Uobičajeno se zemlja dijeli na 5 klimatskih pojasa: 63 . Za šumu je karakteristična veća vlažnost vazduha. suma ima svoju ekoklimu ali i unutar nje pojedini spratovi imaju svoju ekoklimu.što olakšavaju poređenje bioklimatskih uslova različitih oblasti i omogućavaju prognoziranje rasprostranjenja. Srednje stanje vremenskih prilika čitavih geografskih oblasti koje je izvedeno na osnovu dugogdišnjih posmatranja meteoroloških podataka na određenim tačkama zove se makroklima i daje opštu sliku klimatskih osobina nekih geografskih cjelina. on zavisi od vrste vegetacije (npr mjerenja na Prokletijama. a na stranama je topliji vazduh. To su odsutstvo svjetla. koja obuhvata sumu metereoložkih faktora pojedinih biotope. To uslovljava sličan raspored biljnih i životinjskih organizama. U dolinama postoji posebna kombinacija klimatskih uslova. Preko noći hladan vazduh se skuplja na dnu doline. Npr.U bukovoj sumi i na Kopaoniku temperature raste sa visinom tako da je ona najviča u krunama drveca.n. je 7-9°C. U okviru makroklimatskih uslova na prostorno ograničenim jedinicama uspostavljaju se i posebni klimatski odnosi koji su važni za ekologiju. Posebni mikroklimatski ulovi vladaju u pecinama. Jedan živi u unutrašnjosti. ujednačena temperatura vazduha. Određivanje vecih klimatskih oblasti zasniva se na odlikama makroklime. na istom stablu hrasta žive dva insekta. Vertikalni gradijent svjetlosti se razlikuje u listopadnoj i četinarskoj šumi ili tropskoj šumi tj. Ekologija raspolaže pojmom ekoklima koji je uveo Uvarov.

plodonošenje…. Rano ili kasno proljeće. 5. smjenjivanje gusjeničnih stupnjeva. Ona se ogleda u prekidu aktivnosti i u zastoju u razvoju u toku nepovoljne sezone i koja sigurava preživljavanje. 5. 6. tropski pojas . pojava gusjenica iz jajeta kod gubara. vrijeme listanja. Pojava mladih gusjenica gubara se poklapa sa pojavom mladih uslova hrasta. promjene u vegetacijskom pokrivaču koje predstavljaju osjetljiv bioklimatski indikator. Rokovi nastupanja godišnjih doba.. 3. To su zapravo te biološke pojave Npr. polaganje jaja kod gubara. Faza mirovanja Jedan od posebnih reakcija mnogih organizama na nepovoljne sezonske klimatske promjene je faza mirovanja. 4. cladocere i ostracode ili u isučenom stanju npr tardigrada. Oblasti sa sličnim bioklimatskim odlikama će biti okarakterisane približno istim prosječnim rokovim sezonskih fenoloških pojava. rotatorija i dr. Kod slatkovodnih organizama sa isučivanjem biotopa nastupa faza mirovanja učahurenjem kod protozoa. Ove faze čine jedan fenološki niz! Rokovi variraju iz godine u godinu zato fenologija mora utvrditi srednje vrijednosti rokova fenofaza. copepoda i dr. Faza mirovanja koja se javlja u toku zime u sjevernim i umjerenim krajevima zove se hibernacija ili zimski san. pojava leptira. Povezanost fenoločkih pojava se ogleda u istovremenom nastupanju fenofaza mnogih biljaka i vrsta biljojeda. a nauka o njima je fenologija. Linije na geografskim kartama koje spajaju tačke istovremenog nastupanja fenoločkih pojava zovu se IZOFENE. pojava imaga itd… Sukcesivne pojave u životnom ciklusu jedne vrste označavaju se kao fenološke npr. Faza mirovanja susreče se kod mnogih životinja na različitim stadijima razvoja. trajanje leta.temperatura tokom godine iznad 20°C suprotni pojas umjereni pojas hladni pojas polarni pojas -temperatura uvijek ispod 10° Bliža klasifikacija klimatskih oblasti mora obuhvatiti temperaturu i vlagu kao i vodene taloge. Takve promjene u prirodi označavaju se kao fenološke pojave. cvjetanja. trajanje. superhumidna – vrlo vlažna humidna – vlažna subhumidna – umjereno vlažna semiaridna – sušna aridna – vrlo sušna tajga – hladna sa četinarskim šumama tundra – hladna sa lišajevima i zona slabog mraza Fenološke pojave Zavinost organanskih vrsta od klime ogleda se i u sezonskom ritmičkom smjenjivanju životnih pojava koje su uslovljene vremenskim promjenama u toku godine. 2. Ljetnja faza mirovanja je estivacija i vezana je za visoku temperaturu i sušu i javlja se u tropskim i umjerenim aridnim krajevima. Na sva ta variranja živi svijet reaguje periodičnim promjenama cija su pojavljivanja u manjoj ili vecoj mjeri poklapa se sa bioklimatskim promjenama. buđenje insekata iz zimskog mirovanja. Kod biljaka su to npr. 64 . variranje iz godine u godinu. pojava lutaka. 4. parenja. Kod puževa kad je suša zatvaraju se u kućice i to je faza mirovanja. Te srednje vrijednosti su karakteristične za pojedine biotope i one služe za izradu kalendara prirode ili fenoločkog kalendara jedne oblasti. oštre ili blage zime. u vidu trajnjih jaja – rotatorija. 3..1. 2. turbelarija. Moderna podjela obuhvata 7 klimatskih oblasti: 1. Npr kod čikova Mzsgurnus fosilis fazu mirovanja provodi zariven u mulj. 7. Kod životinja fenološke pojave su npr. pojave larvenih stupnjeva. hladnio i kišovito. toplo i suho.

upi i rep nego nizijska Indijska vrsta gazela. a najmanja u Somaliji itd. Ooni koji su gajen na temperaturi od 5-20°C imaju zdepasto tijelo i kratak rep. Dužina krila kod kosa je najveća u centralnom Kašmiru na visini od 300o metara a najmanja u Tunisu. Između tibetske antilope i gazele iz somalije. 65 . Te promjene se mogu formulisati u obliku više klimatskih pravila. Dijapauza je poseban oblik faze mirovanja u toku individualnog razvića. Najkrupniji poikilotermi su u toplijim krajevima (vodozemci i gmizavci). Dijapauza ima sezonski karakter. prezime larve druge generacije. ali isto tako i vrata i ekstremiteta. Fakultativnu dijapauzu izazivaju nepovoljnu vanjski uslovi a obligatna ijapauza genetički uslovljena i nije izazvana faktorima sredine. I ovo pravilo je potvrđeno eksperimentalno. Ona se može javiti u toku embrionalnog razvoja na stadiju larve. Kod Sus scrofa dužina lobanje je najveća u Sibiru a najmanja na Sardiniji. I ovdje je u pitanju smanjenje tjelesne površine a time i smanjenje odavanja toplote – slijepi miševi sa velikom površinom tijela su ograničeni na toplije krajeve. veličini nogu.nv. Ali kod leptira metlice u SAD koji ima svije generacije godišnje u julu i augustu. lutke ili imaga. Kod gajenja miševa na različitim temperaturama. gdje ona ne funkcioniše a temperatura pada na temperaturu vanjske sredine. čitav metabolizam se usporava. Ta pojava dijapauze je karakteristična za vrstu. disanje se smanjuje. Glogerovo pravilo Kod homeoterama intenzitet pigmentacije raste sa temperaturom i vlažnošću. vrata i ušiju. To je povezano sa pravilom u fiziologiji po kojim odavanje toplote kod homeoterama je srazmjerno površini tijela. Slično je i sa kupusarom. Bergmanovo pravilo potvrđuju mnogi primjeri. Bergmanovo pravilo ne važi za poikiloterme. Krupniji homeotermi odaju manje toplote nego sitniji. Bergmanovo pravilo: Predstavnici jedne vrste homeoterama koji žive u hladnijim oblastima po pravilu su krupniji od onih koji žive u toplijim krajevima tj njihova površina tijela je relativno manja u odnosu na njihovu masu. Alenovo pravilo Kod sisara koji žive u hladnijim krajevima postoji tendencija skračivanja dijelova tijela naročito ušiju i repa. Vrsta Gasela picticanda sa Himelaja ima krace noge. Ona nije izazvana neposrednim dejstvom spoljašnjih faktora. Kod gavrana dužina krila je najveća na Tibetu 4000 m.Zimska faza mirovanja je posebno proučena kod sisara prezimara kod glodara i sljepih miševa. Kod njih za vrijeme zimskog sna nastupaju karakteristične pojave termoregulacije. Normalni razvoj se nastavlja samo ako je postojala dijapauza. Postoje razlik u obliku tijela. a opada sa padom temperature i u ekstremnim slučajevima pigmentacija iščezava npr polarne životinje. Javlja se kod insekata i to je stupanja razvića u kome je morfogeneza zaustavljena ili usporena ali u kome se odvijaju fizioločki procesi potrebni za daljnju morfogenezu. a oni na 31-35°C duže. Takva dijapauza označena je kao fakultativna i izazvana je vanjskim uslovima. Obligatna ili stabilna dijapauza javlja se kod onih vrsta koje imaju samo jednu generaciju godišnje npr kod gubara. Klimatska pravila Skupno dejstvo klime na životinjske vrste ogleda se u određenim evolutivnim morfološkim promjenama u okviru geografskih populacija iste vrste koje ulaze u kategoriju geografskog variranja tipa klima. Kod lisice dužina lobanje je najveća u skandinaviji a najmanja na sardiniji. Životinje tada troše rezervne masti koje sakuplaju zimu.

Mrka boja preovladava u toplim i vlažnim mjestima. Npr kod pustinjskih guštera susreču se posebne rožne pločice na nogama. To su povećanje površine oslonca stopala u vidu rožnih pločica. Sva ova pravila predstavljaju adaptivne promjene hpmeoterama pod dejstvom klime. Količina feomelanina opada od juga ka sjeveru. To su grubi pijesak. njime se proučava pedologija. Zemljište je rezultat dudog procesa pedogeneze. On se ne odnosi samo na fizičke i hemijske osobine podloge. za kretanje po površini potrebne su posebne prilagodbe. u pustinjama se javlja crvenkasta i žučkasto – mrka. Horizont C je neizmjenjen sloj matične podloge. tekstura tla itd.Aridnost zajedno sa visokom temperaturom za sobom povlači zamjenu tamnog melanina sa crvenastim ili žuto smeđim feomelaninom. Organske materije tla nastaju razgradnjom biljnih i životinjskih organizama i one obrazuju organske tvorevine humus. Gasovita faza je vazduh koji ispunjava šupljine u tlu. Tečna faza tla predstavlja vodu u kojoj su rstvorene materije u tlu. Ovo pravilo je potvrđeno i kod geografski različitih populacija Parus atricapilus. To je humusno akumulacioni sloj. Pedosfera je podloga za biljke. Npr dvije srodne australske vrste ptica Munia flaviprymna koja živi u pustinji i Munia castaneitorans koja živi u vlažnoj oblasti. Fizičke osobine zemljičta su prije svega kompaktnost i mehanički granulometrijski sastav. Prva faza e drobljenje matičnog supstrata. Zemljište je dinamičan sistem. Zemljište je sistem koji obuhvata sve tri faze: tečnu. Pojam edofskih faktora je složen. temperatura. a kasnije raspad organske materije u procesu huminacije. Mineralne materije nastaju raspadanjem matičnog supstrata. Na pjeskovitim tlima.. Pojam zemljišta Treba razlikovati geološki supstrat koji predstavljaju matične stijene i zemljište ili tlo koji je produkt matičnog supstrata i koji se stvara pod uticajem klimatskih faktora i živih bića. U hladnijim oblastima i feomelanin biva redukovan. sloj A1 se sastoji od mrkog već formiranog humusa. Građa zemljičta se najbolje vidi na njegovom profilu na kome se vide pojedini horizonti npr listopadna šuma. nego i na klimatske koji se ostvaruju na površini i unutar pedosfere. A2 je svjetliji sloj u kom se vrši ispiranje humusa u niži horizont i eluvijalni sloj. gasovitu i čvrstu. stalno ili samo jedan dio života npr jaja. Najsitnije organske čestice i glina imaju svojstvo koloida i imaju sposobnost da za sebe vežu vodu. Horiznot A u njemu se vrši nagmilavanje i razgradnja uginulih organizama. Ovaj sastav je posebno značajan za organizme koji žive na površini ili u unutrašnjosti tla. Kod pustinjske forme koja je gajena u vlažnoj klimi javio se crni melanin i postala je mrka. Pedosfera obuhvata čvrsti sloj zemlje. supstrat po kojem se kreću kopnene životinje. Dobrim trkačima više 66 . Neki odnjih žive i u unutrašnjosti pedosfere. hitinske dlačice. pokreti a sa druge strane biljke i životinje čiji ostaci mineralizacijom ulaze u sastav zemljišta. fini pijesak. U tom procesu učestvuju klimatski faktori. vlaga. prah i glina. Horizont B u njemu se vrši nagomilavanje ispranog materijala iz gornjih slojeva (iluvijalni sloj). U sastav čvrste materije ulaze razne organske materije sa 10% i minerali sa 90%. rožne čekinje. larve itd. ispiranje i formiranje humusa. podlogu za koju su vezani biljni i životinjski organizmi. EDAFSI FAKTORI U sastavu biosfere nalazi se i pedosfera. a u stepama sa nižom temperaturom siva ili sivo – mrka boja. U njemu postoji A0 sloj koji predstavlja šumsku stelju.

Osjetljivost prema CO2 je različita kod životinja. Glodari tu imaju važnu ulogu Citellus citellus. krtice. Vlažnost tla na organizme djeluje posredno preko biljaka ali i neposredno. ali i od vodenog kapaciteta tla koji opet zavisi od mehavičkog sastava i prozornosti tla. Termički režim u pojedinim tipovima tla je različit. Pustinjski gušteri se kriju u vegetaciju ili zarivanjem u unutrašnjost pijeska. Ti organizmi prave hodnike. a na všoj temperaturi se povlače u hodnike. I ose pješčare (Bombex) izdržavaju temperaturu do 44°C. boje i vlažnosti tla. Hidroskopsna voda oblaže koloidne čestice zahvaljijući sili adsorpcije i ona je nedostupna biljkama. a CO2 raste. Rastresita podloga pjeskovita omogućava mnogim životinjama ukopavanje.odgovara tvrda kamenita ili glinovita podloga npr kod afričkih kopitara. Tako da predstavlja amplitudu od 52°C. Vodena para koja je u vazduhu u šupljinama tla. i veća su nego kolebanje temperature vazduha. Površina svijetlih zemljišta se sporije zagrijava nego tamnih. Prenos toplote u dubinu zavisi od termičke provodljivosti tla. Živi svijet je najbrojniji u neutralnoj i slabo alkajnim tlima. Količina O2 opada sa dubinom. Reakcija životinja na temperaturu tla su studirana na pustinjskim terenima. Kapilarna voda ispunjava sitne pore i šupljine i tu se zadržava pomoću kapilarnih sila. kišne gliste su osjetljive na stepen pH tla. Gravitaciona voda u sezoni kiša može da ispuni kanale i jazbine životinja u tlu i tako djeluje nepovoljno i dovodi do visoke smrtnosti u njihovim populacijama. Uočena je ritmika u ponašanju isekata koji tu žive. a noću silazi do -9°C. Larve Diptera timpulldae traže radije kiselo tlo. Temperaturna kolebanja površine zemljišta godišnja i dnevna. Dnevna kolebanja temperatura se penje u pustinjama do 43°C (50°C). vlažnost i hemizam Temperatura tla ne zavisi samo od klimatskih faktora nego i od prirode tla. gnijezda u toj podlozi prave mnogi insekti i pustinjski glodari. Večina se preko dana povlači u dublje slojeve tla i pojavljuje se samo noću. Odsutstvo svjetlosti u unutrašnjosti tla je značajan faktor. Tlo postaje propusno za vodu i zrak tako da dolazi do preoravanja i mješanja slojeva. tj ako je ventilacija tla nedovoljna. isto i kod vlažnih tla. krtica ugine u odsustvu O2. Hemizam tla je važan ekolođki faktor za životinje koje žive u tlu. Krtica i slijepo kuče su slijepi ali neki insekti Coleoptera takođe. Temperatura. Tu vodu koriste biljke. Veća vlažnost dovodi do razvoja gljivica koje napadaju larve insekata u tlu. U takvoj podlozi žive larve Melolontha melolontha. Jonska reakcija ili pH varira u pojedinim tipovima tla. Ta gravitaciona voda potiskuje vazduh iz šupljeg tla i tako otežava disanje. Primjr su kišne gliste. 67 . Voda se u tlu javlja u 4 oblika: Gravitaciona voda koja potiče od vodenih taloga i ispunjava krupnije pore i šupljine i pod dejstvom gravitacije brzo polazi niže. Normalno rastresito tlo naseljeno je u unutrašnjosti mnogim vrstama koje grade poseban životni kompleks. Amplituda kolebanja opada sa dubinom tla i sa dnevnim temperaturama iščezava na 1m dubine a za godičnja na oko 10m. Kisela zemljišta – treseti se odlikuju siromašnom faunom. pješčare Cicindela. Vlažnost tla zavisi od klimatskih uslova. jazbine i gnijezda i doprinose velikoj prozornosti tla. mehaničkog sastava. Mravi i termiti u tropskim oblastima grade gnijezda visoka po nekoliko metara.

ali i atmosferske gasove. On se stvara od O2 pod uticajem el pražnjenja. Tu količinu su imali i visokoplaninske populacije Apodemusa. ali se ona se nije smanjila njihovim spustanjem na manju visinu sto znaci da je genetski uslovljena. Azota ima oko 78. nitrata i NH4. Hemizam atmosfere Sa izuzetkom vodene pare čija količina varira.. CO2. organizmi ga koriste samo u formi nitrita. Ozon predstavlja alotropsku modifikaciju O2. H.99% i oni čine glavnu masu atmosfere. azot se u ta jedinjenja može prevesti na dva načina:  električnim pražnjenjem kada nastaju nitriti i nitrati koji kišom dospjevaju na zemlju  pod dejstvom azotofiksatora koji N2 prevode u nitrite i nitrate. On može biti ograničavajući faktor samo za organizme u tlu ili za parazite koji žive u tijelu. Time se objašnjava siromaštvo visokoplaninske faune. Pri potpunom odsutstvu kisika žive samo anaerobni organizmi. Takđe je i koncentracija pojedinih iona u morskoj vodi prilično konstantna. Azot čini glavnu masu atmosfere i on je inertan gas koji organizmi ne mogu koristiti u formi dinitrogena. CO2 – u atmossferi je prisutansa 0. Sa opadanjem atmosferskog pritiska na visinama opada i PPO2 i na visini 5500m se svodi na polovinu. njegoova količina u atmosferi je mala i on leži visoko u stratosferi ali ipak ima veliki značaj za živi svijet. On apsorbuje UV zrake ispod 200nm koji su letalni za sva živa bića. ali ima veliki ekološki značaj. Kod životinja porast koncentracije CO2 u krvi nadražuje centre za disanje i izaziva ubrzano disanje. morska voda sadrži pretežno hloride i sulfate pa 68 . Cl i SO4. On čini sredinu u kojoj su hemijski aktivni gasovi O2 i CO2. a na ostale gasove argon. Koncentracija i vrsta rastvorenih soli i fizičko-hemijsko stanje vode koje je izraženo u pojavama osmoze i jonske reakcije neprekidno djeluju na organizme i važni su ekološki faktori. Rastvorene soli Razlika između slatkih i slanih voda počiva na količini koncentracije rastvorenih neorganskih soli. helijum. Hemijske faktore je teško odvojiti od fizičkih i mnogi procesi u sredini predstavljaju složene fizičko-hemijske reakcije. ali i sagorjevanje fsilnih goriva. procentualni udio gasova koji ulaze u sastav atmosfere je konstantan. Morska voda sadrži najviše Na i Cl. On je neophodan za fotosintezu i od njegove koncentracije zavisi intenzitet fotosinteze bez obzira na količinu svjetla. ozon i dr. Ekološki značaj hemizma vodene sredine je veoma značajan za vodene organizme. Kod dolinskih populacija Apodemus silavtikus prenijetih na visinu 1500 – 3000m količina Hb u krvi se povećala za 9-27%. Osnovni izvor CO2 jesu vulkanske aktivnosti i procesi disanja. on apsorbuje i infracrvene zrake i spriječava hlađenje zemlje. kisika 20. H2O je univerzalni rastvarač koji rastvara i ionizuje i neorganske soli i organsku materiju. Hemizam vodene sredine Hemijski sastav vodene sredine je manje konstantan posebno u kopnenim vodama. Kisik se nalazi u donjim slojevima atmosfere u dovoljnim količinama za disanje biljaka i životinja. Utrošak O2 u atmosferi zbog disanja se stalno nadomješćuje.03%.. Tipična slana voda je mrska voda čija je slanost prilično konstantna i iznosi 35% (35gr po l). Homeotermi na smanjenu količinu O2 reaguju povečanjem količine Hb i broja eritrocita. a pri velikim koncentracijama dovodi do gušenja. O2 tada postaje ograničavajući faktor za život.HEMIZAM SREDINE Hemizam sredine i njegove promjene koje se vrše i pod dejstvom organizama su poseban kompleks enoloških faktora. odpada manje od 1%. UV zraka.03%. a slana najviše Ca i CO3.

To je selektivan proces npr. U okeanima obnova O2 u velikim 69 . koji se odmah rastvara u vodi. spužve se nalaze samo u slatkim vodama. On se tu javlja u formi karboonata i u zavisnosti od koncentracije oni se dijele na meke ispod 20mg po litru i tvrde vode iznad 20mg/l. Biljke to rade neposredno asimilacijom a životinjske organizmi posredno preko biljaka. Vertikalni raspored soli N je u morima i jezerima stratifikovan sa većom koncentracijom u dubljim slojevima u kojima se vrši njihova regeneracija. To je u jezerima posebno izraženo u vrijeme zime kad je temperatura u jezeru izjednačena. Postoji vertikalni gradijent u rasporedu O2 u morima i jezerima. nitrita i NH4. Količina organskog fosfora je veća nego neorganskog ali je po pravilu mala i iznosi nekoliko desetina mg/m3 vode. To su rastvorene soli nitrata. Sezonski se količina fosfata mjenja posebno u površinskom osvjetljenom dijelu gdje se on stalno troši. Posebno je značajno taloženje Ca koji teće brže na temperaturama iznad 20°C što objašnjava nastanak koralnih grebena.je gorka i slana a slatka pretežno karbonate. veća je pri nižoj nego pri višoj temperaturi itd. U slatkim vodama Ca je takođe značajan ekološki faktor. Ovo nagomilavanje elemenata u tijelima životinja ima poseban geohemijski znalaj jer omogućava stvaranje organskih sedimenata. Ona je najveća u vodama tresetišta. Kopnene vode više variraju u pogleu hemijskog sastava. slanosti i pritiska vode. Nekad u toku ljeta se javlja i prezasićenost poovršinskih slojeva O2 u Ohridskom jezeru. On se odigrava pretežno u dubljim slojevima vode i sedimentima dna te soli bivaju ponovo korištene od strane biljaka i algi koji cirkulacijom vodenih masa povnovo dolazi u osvjetljene slojeve. Fosfor se javlja u dva oblika: u vidu neorganskih soli fosfata i organskoj fosfora vezanog za rastvorene organske materije. U slatkim vodama količina rastvorene soli ne prelazi normalno 300mg/l . U dubljim slojevima O2 se stalno troši disanjem a ne nadoknađuje jer zbog odsutsva svjetla nema ni planktonskih algi. Tu se obnova O2 vrši turbulentnim mješanjem vode pod dejstvom vjetra. U povrđinskim slojevima koji su naseljeni planktonskim algama potrošnja O2 se stalno nadoknađuje jer ga proizvode alge ili se on izima iz atmosfere. Kopnene vode se snabdijevaju fosforom iz geološke podloge i kroz mineralizaciju organske materije. Stepen tolerancije prema zagađenosti je različit kod različitih organizama. Površni slojevi okeana i zatvorena mora variraju u pogledu slanosti npr Crveno more sa 31-40% slanosti. Najmanja je koncentracija je preko ljeta zbog bujanja planktona u površinskom sloju. Soli fosfora i azota su posebno važne za živi svijet jer ulazi u sastav bjelančevina. izuzetak je mrtvo more u Palestini i slano jezero u SAD koji su slaniji od morske vode. Pošto se one i u slatkoj i u slanoj vodi nalaze u mnimumu one su glavni ograničavajući faktor organske produkcije u njima. Tako tako je apsorbirana količina rastvorenog O2 veća u slatkoj nego u slanoj vodi. Njihova rastvorljivost do stupnja zasićenosti zavisi od apsorpcionog koeficjenta vode koji opet zavisi od temperature. Taj koeficijent je najveći za ugljičnu kiselinu a najmanji za N. Rastvoreni gasovi Svi atmosferski gasovi se rastvaraju u vodama. Prirodne su vodi hranjivi rastvori iz kojih vodeni organizmi izvlače elemente potrebne za život. O2 se neprekidno troši u procesu disanja i procesu razlaganja organske materije. Procentualni udio gasova u vodi je drugačiji nego u atmosferi. mezosaprobne koji žive u manje zagađenim vodama i oligosaprobne koje žive u ne zagađenim vodama tako da se ti organizmi mogu koristiti kao indikatori. Tako da se organizmi dijele na polisaprobne koji naseljavaju jako zagađene vode npr Tubifix diptere i dr. Soli N se jjavljaju u većoj količini nego soli fosfora i njihov odnos iznosi 7:1. tako da njegova koncentracija u kopnenim vodama varira u funkciji vremena i rezultat je odnosa njegovog trođenja i snadbjevanja. a zimi se ta količina povećava dolaskom rezervnih masa fosfata iz dubljeg dijela. Ca se takođe nagomilava u organizmima u znatnoj mjeri. Taj udio CO2 je nekoliko puta veći. Količina rastvorenih organskih materija jako varira u slatkim vodama. Neki račići. Variranje koncentracije soli azota je paralelno sa solima P. koncentracija Si u tijelu silikatnih algi je 1000 puta veća nego u mrskoj vodi. Proces regeneracije soli azota je složeniji nego kod fosfora. Vertikalni raspored fosfata u vodama je stratifikovan i njegova količina raste jer se u dubljim slojevima fosfati regenerišu kroz proces razlaganja uginule organske materije u vodi i mulju. Prirodna voda se kisikom snadbjeva iz atmosfere i fotosinteze vodenih biljaka koje oslobađaju kisik. a dva puta je veći za O2. Tekuće vode mogu biti zagađene organskim nečistoćama.

Osnovni faktor rasta populacije je potencijal razmnožavanja rastvoren kroz stopu nataliteta. Tu potpuno izostaje cirkulacija vode stalnog dolaska slatke vode u površinske slojeve i ne dolazi do mješanja. razmnožavanje se uglavnom sastoji od polno zrelih jedinki. preko škrga. bikarbonata i karbonata u određenom međusobnom odnosu. ventilacijom okolne vode. Kod vrsta koje žive više godina I razmnožavaju se samo jednom u životu. Tako da uzrasna struktura populacije u datom trenutku idikator pravca njenog kretanja. U vodi se rastvara dajući sa njom H2CO3 a ona disocira na bikarbonatne i karbonatne ione. Kod primarno vodenih organizama se to odvija stalnim prolaskom vode kroz respiratorne duplje. Ta se kolebanja odigravaju u prsnoj vezi sa promjenama u intenzitetu I kombinacijama vanjskih faktora. populacija se sastoji polno nezrelih jedinki. Uzrasna struktura populacije varira u funkciji vremena! Uzrasna struktura se relativno lako može pratiti kod riba jer se starost jedinki može odrediti na bazi naraštajnih zona krljušti I otokonija iz unutrašnjeg uha. Uzrasna struktura populacije To je izraz brojnog odnosa uzrasnih stupnjeva koji ulaze u sastav populacije ona je u tjesnoj vezi sa kretanjem nataliteta ona je u tjesnoj vezi s kretanjem nataliteta I morttaliteta. Kod vrsta čije se odrasle jedinke razmnožavaju više godina populacija obuhvata različito stare polno nezrele jedinke I zrele jedinke različite starosti. stopu preživljavanja uzrasnu strukturu itd. Porast CO2 u krvi vodenih organizama smanjuje afinitet Hb prema O2. Ali mehanizam rasta populacije je složeniji I obihvata stopu mortaliteta . a u vioko produktivnim entrofnim jezerima taj utrošak je vrlo veliki tako da tokom ljeta vrlo brzo dolazi do potpunog isčezavanja O2 sve dok zimske cirkulacije vode npr u Dorjanskom jezeru. Sekundarno vodeni organizmi npr insekti koriste atmosferski O2 uzimajući ga direktno ili u vidu mjehurića ispod krila. Rastenje populacije Populacija je promjenjiva veličina. Utrošak CO2 u vodi nadoknađuje se iz atmosfere i na račun disanja i raspadanja uginule organske materije. CO2 je od primarnog značaja za vodene biljke i u vodi se nalazi u složinijem obliku nego u atmosferi. Rastvoreni gasoviti CO2 i onaj u vidi H2CO3 zove se slobodni CO2 a onaj u bikarbonatima i karbonatima vezani CO2. Brojno dominiranje mladih jedinki znači brz tempo rasta populacije. tako da se u vodama nalaze osim gasovitog CO2 i ioni H. Osnovni ekološki značaj CO2 u vodi je čto on učestvuje u procesu fotosinteze. Ukupna količina CO2 iznosi 47vm/l što je 150 puta veća koncentracija nego u atmosferi.stopa nataliteta zavisi od krajnjeg odnosa 70 . Reproduktivna sposobnost je vezana za određene uzrasne klase a mortalitet varira jedino sa starošcu. Kod vrste kod kojih se ciklus odigrava u toku jedne godine npr. Relativno trajanje tih faza je različito kod različitih vrsta. Ljetni utrošak O2 u slabo produktivnim jezerima oligotrofnim u dubinama je mali. Postoje 3 osnovne kategorije uzrasnih klasa: prereproduktivna. Brojnost prirodnih populacija neprekidno varira u funkciji vremena ćesto sa krupnim fluktuacijama. Bikarbonati i karbonati u vodi su normalno vezani sa Ca. Zbog variranja koncentracije O2 u vodi mnogi organizmi imaju niz prilagodenosti. Relativno trajanje pojedinih faza određuju uzrasnu strukturu . Slobodni CO2 u vodi stoji u ravnotežom odnosu sa bikarbonatima pa njegov utrošak od strane biljaka povlači za sobom razlaganje bikarbonata u karbonat i CO2. Tako da je okean glavni izvor CO2 u atmosferi. ravnotežni sistem CO2 – bikarbonat – karbonat je sistem koji reguliše vrijdnost pH u vodi. biljne populacije.dubinama se vrši zahvaljujući dubinskim strujama koje dovode hladnu vodu sa O2 iz polarnih oblasti ka ekvatoru. Obnova kisika u dubinskim dijelovima okeana traje godinama. Tako da u gornjim slojevima Crnog mora normalno postoji život a u dubljim slojevima žive samo anaerobne bakterije. Osnovni tipovi uzrasne strukture populacije predstavljeni su u vidu piramida u kojima je procentualno predstavljena zastupljenost pojedinih uzrasnih klasa. U zatvorenim morima proces obnove O2 može potpuno izostati i dolazi do iščezavanja O2 u dubini npr Crno more u kome je ispod 200m dubine voda potpuno bez O2. Manje ili više ravnomjeran raspored uzrasnih klasa odlikuje populacije u stacionarnom stanju a dominacija starijih klasa znak je populacije u opadanju. aktivnim kretanjem respiratornih površina. reproduktivna I postreproduktivna.

Populacija se može zasnovati kad vrsta osvoji dio neosvojenog prostora ili prodre u novi biotop ili se populacija formira u laboratoriji. Rast populacije …. Ovi konstantni uslovi se ne susreču u prirodi nego je odpor sredine promjenjiva veličina tako da se stacionarna stanja populacije u prirodi I ne ostvaruju. Isto tako I krivulja kod paramecijuma gdje je dat primjer elementarne borbe za opstanak. Isto je I sa kapacitetom sredine koji se takođe svodi na nula. pod laboratorijskim uslovima odgovara sigmoidnoj krivoj. Stacionarna faza koja dolazi iza faze puzitivnog rasta populacije u ograničenim uslovima I koje se javlja onda kad populacija dostigne minimalnu velićinu javlja se samo u eksperimentalnim populacijama koje se gaje u laboratorijama. Kolebanja brojnosti populacije 71 . rast populacije če progresivno opadati I zaustaviti se na određenoj visini tada kriva rasta ima oblik slova S-sigmoidna kriva. Taj mehanizamj rasta populacije je u tjesnoj vezi sa uslovima sredine. Početno rastenje populacije može se posmatrati u dva oblika rastenje u neograničenoj sredini sa optimalnim uslovima I rast u ograničenoj sredini. U drugom slučaju se radi o ograničenoj sredini koja može podnjeti određeni maximum veličine populacije. Ali takvi uslovi se rjetko stiču u prirodi I neograničen ras populacija bi bio apsurdan. Njima se može dodati još jedna faza iznenadnog naglog rasta do prenamnoženosti pracena isto tako naglim opadanjem. Tok rasta populacije Analiza potencijalne moći rasta populacije pokazuje da bi jedna hipotetična populacija u neograničenoj sredini mogla eksponencijalno rasti pod konstantnim uslovima. Poznat je primjer sigmoidne krive kod drozofile melanogaster(provjeriti naziv).. Pod normalnim uslovima u prirodi biotički potencijal se samo djelomično ostvaruje jer mu se suprostavlja otpor sredine. Svaki novi priraštaj smanjuje stopu rasta za određenu velićinu da bi najzad došla na nulu.u prvom slučaju rast populacije se odvija eksponencijalno I kriva rasta ima oblik slova J . Taj pojam kvantitativno definiše brojni rast populacije I stvarni rast populacije jedne vrste i rezultat je uzajamnog dejstva biotičkog potencijala i otpora sredine. Studija sigmoidnog rasta pupulacije u ograničenom prostoru vršena je uglavnom na eksperimentalnim životinjama. Tako da tok I oblik rasta populacije jedino varira u skladu sa promjenama sredine u toku kretanja populacije jedne vrste može se razlikovati nekoliko faza: • Faza pozitivnog rasta • Faza stacionarnog rasta • Faza oscijacija i fluktuacije • Faza negativnog rasta • Faza iščezavanja To je opšta šema kretanja populacije faze mogu biti nedovoljno jasne I različitog trajanja. tako da u ograničenoj I homogenoj sredini brzina rasta populacije progresivno smanjuje sa porastom gustine populacije. To stacionarno stanje se često označava kao stanje ravnoteže. Ta kriva pokazuje da se broj jedinki u početku lagano povečava kasnije to ide znatno brže da bi se kasnije zaustavilo u visini asimptote na kojoj krivulja leži.polova ona zavisi i od stanja plodnosti ženki. Po njemu biotički potencijal u sebi uključuje potencijal razmnožavanja i potencijal preživljavanja. kompeticiji za određeni prostor I za ograničeni izvor hrane. Za rast populacije je važno dali se populacija sastoji od jedinki generacije ili od više generacija značajna je I brzina razvica. Pozitivno rastenje odlikuje početnu fazu kretanja populacije. Laboratorijska populacija kvarca koja je gajena pod konstantnim uslovima nakon 200 časova dostiže maksimalnu veličinu ostala je nepromjenjena na tom nivou narednih 1000 časova . Populacija dolazi do stupnja stacionarnog stanja s maksimalno ograničenom gustinom pod datim uslovima eksperimenta. Neograničenom rastu organskih vrsta nužno se suprostavlja ograničen kapacitet konkurentne sredine. Otpor sredine kombinovano dejstvo biotičkih i abiotičkih faktora . priraštaj postaje sve večii zaustavlja se samo u sredini nastupe promjene. Ekolog Čepmen je potencijalnu moc rasta populacije izrazio pojmom biotičkog potencijala.

Početkom aprila gusjenice izlaze I presvlače se 5 puta intenzivno se hrane liščem. povečanjem broja imaga povečava se broj jaja I gustina larvi. Faktori kretanja populacije mogu biti spoljašnji i unutrašnji. Primjer takvih fluktuacija je masovna navala glodara u našim šumama javlja se prosječno svake decenije u hrastovim šumama. Između larvi nastupa kompeticija jedan dio larvi je neuhranjen I nema pravilan metabolizam.npr. Njihovo dejstvo može biti mehaničko. Embrionalni razvoj se vrši u toku jeseni ali gusjenice ne napuštaju jaja sve do prolječa i prezimljuju u fazi dijapa……. Ta sezonska kolebanja uslovljena su prije svega kolebanjem klimatskih faktora. A solitarna faza se javlja u doba niske gustine populacije Faktori rasta populacije (kretanja) Sama životinjska vrsta pripada određenom ekosistemu tako da je izložena djelovanju I biotičkih I abiotičkih faktora. u toku godine koje se javljaju koje se javljaju kod vrsta sa kračim životnim ciklusom. koja se hrani leševima ovaca javljaju se kolebanja broja imaga koji se smanjuje u manje ili više pravilnim vremenskim razmacima. Ona na njih reaguje u skladu sa svojom nasljednom konstitucijom I reakcionom normom koja određuje njenu ekološku plastičnost ili toleranciju u odnosu na faktore sredine. poplava I dr. Poznate su fluktuacije u populacijama skakavaca primjer je pustinjski skakavac. Sniženje temperature vode u toku zime na 5 stepeni u SAD –u dovelo je do opadanja populacije riba. Kolebanje meteoroloških faktora na prirodnim populacijama često povlači za sobom povečanje stope smrtnosti.djelovanje vremenskih nepogoda. U junu gusjenice se učahure I prelaze u stadij lutke koji traje 2 nedjelje i daju image. Dvije uzastopne gradacije su odvojene fazom latence različitog trajanja. Oni mogu djelovati na fertilitet žena na trajanje razviča na broj generacija mortalitet. Slične oscilacije utvrđene su I u prirodnim populacijama sitnih glodara. laboratorijskim populacijama. Kod njih se porast I opadanje populacije smanjuje u pravilnim vremenskim razmacima.su od posebnog značaja za ekologiju jer su odraz međusobnih odnosa organizma I sredine. nijedna kategorija tih kolebanja koja se zove oscijacilacija posmatranja je I u prirodnim. Oni se u toj fazi fluktuacije skupljaju u velika jata koja prelaze I pustoše velike oblasti. klimatski faktori mogu djelovati I posredno na izvore hrane I na kretanje populacije neprijetelja. Kad god se smanji brojnost populacije zeca smanjuje se I brojnost populacije risa jer između njih postoji odnos grabljivice I plijena. ali nove larve iz njih ne trpe oskudicu hrane I normalnon metamorfoziraju tako da se ponovo povečava broj imaga I ponovo se sve ponavlja.kad gustina populacije pada minimum. Gubar ima jednu generaciju godišnje polno zreli stadij javlja se početkom ljeta i traje do avgusta. U laboratorijskim populacijama muhe. Broj jaja tada je manji. Kod voluharice je to svake 3 god ili 3-4 god takva kolebanja populacije označaju se ciklične oscilacije.kada gustina populacije naglo raste kulmimacionu sa maximalnom gustinom i regresivnu . Populacija je hranjena sa konstantnom količinom mesa . Sva ta dejstva jako utiču na kretanje populacija određene vrster. brojnost planktonskih algi u ohridskom jezeru oscilira u toku sezene sa maximumom u junui minimumom u oktobru. vodeni talasi koji na različite načine djeluju na kretanje životinjskih populacija. Osim cikličnih oscilacija postoje I sezonske oscijacije . Zime mogu povečavati smrtnost u populacijama sitnih glodara. Klimatski faktori -oni su značajan komplex faktora temperatura vlaga. Ta faza u njhovom životu označava se kao gregarna. To za sobom povlaći smanjen broj imaga. Fluktuacije su neperiodična kolebanja brojnosti mnogih vrsta u mnogim prirodnim populacijama. U takvim fluktuacijama gustina populacije se povečava I naraste do neuobičajnih razmjera što se označava kao prenamnoženost. U fazi kulminacije gusjenice izazivaju brst šumeto tada uslovljava povečanu smrtnost. Kod gubara ako zakasni listanje hrasta u prolječe dovodi do porasta 72 . tada ženka polaže jaja u leglima karakterističnog izgleda. Klasičan primjer cikličnih oscilacija su populacije sjeverno-američkog zeca I risa. Tok jedne fluktuacije gubara označen je kao gradacija a ona obuhvata 3 faze: progresivnu .

Dejstvo predatora povečava stopu smrtnosti u populacijiplijena. Paramecijum smanjuje znatno brojnost kvasca što dovodi do pada populacije paramecijuma a to opet omogučlava porast populacije kvasca. U prvoj seriji predator uništava populacijupjena u drugoj seriji jedan dio jedino plijena je zaklonjen. Oskudivca hrane može se javiti zbog velikih suša. Za vrijeme poplava na delti Volge procenat ženki opada što dovodi do smanjenja populacije glodara. a onda zaklonjeni dio plijena obnavlja populaciju.srednja gustina obje populacije ostaje konstantna akosu uslovi sredine konstantni • Zakon poremečaja srednjih vrijednosti. Izmjena sredine značajna posljedica porasta gustine populacije . Sličan primjer je sa američkim zecom I risom. Kompeticija za hranu javlja se onda kada je količina hrane ograničena a javlja se velik porast npr radi suzbijanja kaktusa. Ćlanovi jedne popilacije organizma mogu se hraniti drugom populacijom mogu biti u kompeticiji mogu biti u kompeticiji za hranu I prostor. Interspecifički odnosi To su značajan faktor kretanja populacije obje vrste orgamizama. Ta kolebanja zavise od periodičnih brojeva I koeficijenata rasta I opadanja populacije • Zakon održanja srednjih vrijednosti. Tako što djeluju pozitivno na obje populacije. Eksperimenti sa drozofilom pokazuju da broj potomaka u kulturi opada sa brojem imaga. Ukupne količina raspoložive hrane predstavlja kapacitet sredine. a to sa sobom povlači veliku smrtnost gusjenica. Nekad se oskudice hrane javljaju samo lokalne I u vrijeme gradacije insekata. Eksperiment je urađen u 3 serije. iz amerike je uvezena jedna vrsta gusjenice koja se hrani kaktusom leptiri se namnože I unište preko 90% kaktusa ali tada populacija leptira opada zbog uništenja izvora hrane. hrana je komponenta sredine koja ima poseban značaj za životinjske populacije. prostorom tada se javljaju konkurentni odnosi među jedinkama u populaciji koji se označavaju kao kompeticija. Kod insekta brašnara porast populacije povečava količine produkata metabolizma u brašnu što utiče na fertilnost ženki I smanjuje brojnost populacije. Ta izmjena sredine djeluje na sam organizam I njihovu populaciju. I nakon što predator uništi preostalu populaciju plijena takođe izmire. srednja gustina popilacije plijena raste a predatora opada 73 . organizmi aktivno mjenjaju životne uslove sredine. Jedna populacija može promjeniti uslove sredine što utiče na drugu vrstu. U eksperimentima sa insektom brašnarom Tribolium confusum porast gustine populacije se zaustavlja kad broj jedinki na jednoj godini dostigne 44. Kod ovog kretanja populacije predatora I plijena Volter je postavio tri osnovna zakona: • Zakon periodičnih ciklusa-kolebanja populacije plijena I predatora su periodična. U trečoj seriji obje se populacije se populacije održaju ali sa periodičnim oscilacijam. U 1 seriji oni su gajeni u mješovitoj populaciji u 2 seriji u jednom djelu kulture je bio izdvojen samo paramecijum I u 3 seriji periodično je dodavano svakog drugog dana nekoliko jedinki predatora I pljana. Tada se kao ograničavajuči faktor javlja kanibalizam larve I odrasli insekti proždiru sopstvena jaja I lutke. Nekad se članovi odje populacije mogu međusobno pomagati. U toku gradacije leptira gubara gusjenice su u stanju da izazovu totalni golobrst šume. U analizi odnosa između populacija posebno su studirani odnosi grabljivice I pljena I parazita I domačina. Gusta populacija nekad može izmjeniti I sredinu I učiniti je manje povoljnom za život. Poznat je eksperiment sa paramecijumom I didr…. Odnos plijen predator je odnos ishrane između 2 vrste. Drugi faktor je oskudica prostora koja nastupa u ograničeenoj sredini kad gustina populacije dostigne odreženi nivo.smrtnosti gusjenica gubara itd. Kod kod paramecijuma I kvasca se javljaju ciklične oscilacije u populaciji.(ne vidi se proč) koji se hrani paramecijumom. Količina hrane u prirodi je vrlo varijabilna I zavisiu od klimatskih faktora. Porast gustine populacije sitbnih glodara za sobom povlači fiziološke poremečaje u endokrinom sistemu koji smanjuju vitalnost životinja I dovode do povečanog mortaliteta kanibalizam je pojava koja prati porst populacije. Kod stenofagnih vrsta oskudice hrane imaju krupan značaj za kretanje njihovih populacija. Porastom gustine smanjuje se kapacitet sredine u pogledu potreba za hranom.kad su obje populacije uništavane srazmjerno njihovoj gustini. Interspecifički odnosi promjene u gustini jedne popilacije nužno mjenjaju uzajamne odnose među njenim jedinkama.

Ovi zakoni važe za populaciju u eksperimentalnim uslovima I teško se mogu primjeniti na prirodne populacije.biocenoza je dinamičan sistem zahvaljujuči odnosima ishrane stalno se odvija kruženje materije I protok energije. Parazit povečava stopu smrtnosti u populaciji domačina I smanjuje se brojnost ali ne uništavaju svoju žrtvu odmah kao predatori. Poznati su eksperimenti koji su u tom pogledu vršeni na insektima I protozoama. Dvije vrste koje žive u ograničenoj sredini I zauzimaju istu ekološku nišu ne mogu se trajno održati jedna pored druge. Biocenoza pustinja ili arktičkih oblasti su sa ograničenim brojem biljnih I životinjskih vrsta. To dovodi do izolovanja populacija srodnih vrsta. Ona je živo naselje biotopa jednog ekosistema sa njima je povezana brojnim odnosima I ne može se os njega odvojiti. To su obično odnosi između vrsta sa identičnih ili sličnim ekološkim zagtjevima.Bicenoza nije prosti skup određenih biljnih I životinjskih vrsta koje koegzistiraju jedna pored druge. Bicenoza je uvjek određena kombinacija različitih biljnih I životinjskih populacija koje uspostavlja I održava pod datim uvjetima biotope. dosta su česte među himenopterama I dipterama. Znatno veči broj vrsta ulazi u sastav biocenoze umjerenih krajeva. nego predstavlja jedan integrirani funkcionalni sistem sa spletom odnosa između populacija koji ulaze u njen sastav. Iz toga 74 . u prostoru I vremenskom rasporedu vrsta koji ulazi u njen sastav I brojnim odnosima njihovih populacija 4. Domačin npr larve gubare mogu biti napadnutu od više vrsta parazita koji opet imaju svoje parazite. To su cjeline realno date u prirodi.Biocenoza ima svoju strukturu koja se ogleda u njenom kvalitativnom sastavu. Poznati su primjeri entomorfogenih insuata koji napadaju druge biljojedne insekte. Osnovne karakteristike biocenoze: 1. neki paraziti napadaju samo određene stadije razvoja insekata tako da je značajan sinhronizam u pojavi parazita I odgovarajučeg razvojnog stupnja. odnos parazit domačin ne razlikuju se bitno od odnosa plijena I predatora. Ekološki faktori se takođe nalaze manje ili više u optimumu. Različiti patogeni organizmi izazivaju u životinjskim populacijama epizotije(masovna oboljenja) epizotije se šire u životinjskim populacijam u vidu talasa posebno momentima visoke smrtnosti. Temperature se drže u granicamaod 21-29ºC. npr u engleskoj unesena vrsta vjeverice Sciurus caralinenzis potiskuje Sciurus vulgaris. Prisustvo kompetitorske vrste smanjuje kapacitet sredine za drugu vrstu koja zauzima ekološku nišu. Struktura biocenoze (kvantitativni I kvalitativni sastav) Broj I izbor vrsta koje ulaze u neku biocenu jako varira posebno geografski. To je skup populacija različitih organizama koji naseljavaju određeni prostor u odgovarajučem vremenu I povezani su sa različitim interakcijama. BIOCENOZA ŽIVOTNA ZAJEDNICA Biocenoza ili životna zajednica predstavlja viši stupanj ekološke integracije. Intraspecifična kompeticija je svakako značajan faktor kretanja populacija organskih vrsta. u umjerenim I polarnim oblastima životni uslovi se udaljavaju od optimuma I to dovodi do smanjenog broja vrsta. To je zbog toga što su životni uslovi u tropima daleko raznovrsniji. Još veče obilje u pogledu broja vrsta susreče se u tropskim biocenozama. 3. Interspecifična kompeticija To su uzajamni odnosi između 2 vrste koji se nepovoljno odnose na rast I preživljavanje. biocenoza je u stalnom preobražaju I razvitku u funkciji vremena. iza toga slijedi nagli porast brojnosti parazita. Splet odnosa između biljnih I životinjskih odnosa čini jednu biocenozu koja se transformiše u vremenu I prostoru. 2. Nekada paraziti mogu znatno smanjiti brojnost populacije domačina. Kod tih insekata larveni stadij je aktivni parazit.

u naselju dna Ohridskog jezera dominiraju oligochaete.topografske prepreke spriječavaju vrstu da osvoji dati biotop. utoliko je njihovo eliminatorno dejstvo veče. Još veće obilje u pogledu vrsta susreče se u tropskim biocenozama. Npr. vezanost vrste za određeni tip zajednice. Iz toga proizilazi osnovni biocenotički princip: ukoliko uslovi biotopa postaju manje raznovrsni i više se udaljavaju od optimuma. I ako bi mogle opstati u tim vodama. Australija je naseljena samo grupom torbara ali ne i drugim sisarima. Biljni ekolozi po Braun-Blangeu razlikuju tri reda stalnosti  Prisutnost je stepen stalnosti kojim se jedna vrsta javlja u pojedinim sastojinama biocenoze. biotičkikompeticija sprečava vrstu da osvoji dati biotop. itd.prizilaze osnovni biocenotički principi. a biocenoza je siromašnija i uniformnija. Dominantne su one vrste koje svojom brojnošću ili biomasom dominiraju u datoj bicenozi i daju pečat cijeloj biocenozi.klima ne dozvoljava da se ta vrsta naseli na datom biotopu. Podatci o abundantnosti i dominantnosti imaju uslovnu vrijednost jer vrijede samo za dati trenutak.vrsta još nije dospjela do datog biotopa. topografski. U umjerenim i polarnim oblastima životni uslovi se udaljavaju od optimuma i to dovodi do samanjenja broja vrsta. Australija je naseljena samo grupom torbara ali ne I drugim sisarima itd. Ukoliko uslovi biotopa postaju manje raznovrsni I više se udaljavaju od optimuma. Ekološki faktori se takođe nalaze manje ili više u optimumu. topografski. Disperzija i životni kopleksi 75 .vrsta još nije dospjela do datog biotopa. bukva dominira u bukovoj šumi. a biocenoza je siromašnija I uniformnija npr u Ohridskom jezeru je ustanovljeno opadanje broja bentoskih organizama sa porastom dubine. Stalnost ( konstantnost) Ta strukturna odlika označava stupanj sa kojim se jedna vrsta susreće u datoj biocenozi. iako bi mogle opstati u tim vodama. npr. Ali nisu samo fizički faktori ti koji određuju broj vrsta u biocenozi. čestoća sa kojom se jedinke javljaju u pojedinim dijelovima biotopa.topografske prepreke sprečavaju vrstu da prodre u dati biotop. Za strukturu zajednice posebno su značajni relativni brojni odnosi pojedinih populacija. Izračunavanjem njihove relativne zastupljenosti dolazi se do pojma dominantnosti. ukoliko je njihovo eliminatorno dejstvo veče. Pojedine vrste su različito brojno zastupljene. To potvrđuju I brojni primjeri vrsta koje su prenesene I koje normalno žive u nekoj biocenozio ne remeteči bitno njenu strukturu. Postoji i niz drugih faktora to su istorijski. To potvrđuju i brojni primjeri vrsta koje su prenesene i koje normalno žive u nekoj biocenozi ne remeteči bitno njenu strukturu. Ova brojnost se može izraziti i kao grupna dominantnost npr. Brojnost (abundantnost) to je kvantitativna zastupljenost pojedinih populacija u biocenozi. Temperature se drže u granicama od 21-29˚ C. STRUKTURA BIOCENOZE Broj i izbor vrsta koje ulaze u neku biocenozu jako varira prostorno-geografski. Znatno veći broj vrsta ulazi u sastav biocenoza umjerenih krajeva. Gustina populacija pojedinih vrsta koleba se neprekidno u funkciji vremena. Primjer istorijskih i topografskih faktora su Dunavske ribe koje se uopšte ne susreću u vodama dinarskog krša .kompeticija sprečava vrstu da naseli dati biotop.  Vezanost. klimatski. Biocenoze pustinja ili arktičkih oblasti su sa ograničenim brojem biljnih i životinjskih vrsta. gustina populacije se može izraziti brojem jedinki na jedinicu prostora ili količinom bioma. Ali nisu samo fizički faktori ti koji određujubroj vrsta u biocenozi postoji I niz drugih faktora to su istorijski.  Čestoća izrazava procentulani stupanj javljanja vrste u pojedinim probnim površinama nekog biotopa.izvjesne biljne i životinjske vrste su manje ili više za određeni tip biocenoze i u njima se konstantnojavljaju. u Ohridskom jezeru je ustanovljeno opadanje broja bentoskih organizama sa porastom dubine. Postoje i druge strukturne odlike kao što su kvantitativna zastupjenost i relativna gustina populacija. To je zbog toga što su životni uslovi u tropima daleko raznovrsniji. Primjer istoriskih I topografskih faktora su Dunavske ribekoje se uopšte ne susreču u vodama I Ohridskom I Prespanskom jezeru. Struktura biocenoze ne zavisi samo od određene kombinacije vrsta koje ulaze u njen sastav.biotički. prostorni i vremenski raspored vrsta. klimatski-klima ne dozvoljava da se ta vrsta naseli na datom bitopu. Ohridskom Prespanskom jezeru.

Oni ipak nisu sposobni za samosatalno održavanje i satavni su dijelovi životne zajednice. Cvijetne cvasti su takođe posebna mikrostaništa. Sprat krošnji obuhvata 76 . Ona se odnosi na prostorni gradijent rasporeda vrsta i njihovih životnih kompleksa. Vertikalni gradijent se jasno ispoljava u slojevitom rasporedu životnih kompleksa tj. Pretežno u vertikalnom pravcu. Mikrostaništa za mnoge vrste su lišće biljaka u čiju se unutrašnjost usađuju posebna vrsta organizama fikobronti. sprat kruna niskog drveća. a to povlači i različit raspored životinjskih organizama. To su oblici koji zahtijevaju veliku vlažnost i odsustvo svijetlosti. Ta stratifikacija polazi od činjenice da svaka životna zajednica obuhvata dva osnovna sloja. Jedinica prostora biotopa u kojoj se pojedine vrste javljaju je različite veličine. Taj gradijent je usko povezan sa gradijentom fizičkih faktora bez obzira da li je taj gradijen primaran ili sekundaran stvoren djelatnošću samog naselja. ostatcima hrane itd. Primjer jednog životnog kompleksa je životinjsko naselje šumskih pečurki . svako stablo u šumi je mjesto određenog životnog kompleksa. Poseban životni kompleks uginulih stabala u šumi i panjeva je posebno značajan za život šumske biocenoze. Biocenoza se sastoji od večeg broja populacija različitih vrsta koje su izmješane i prostorni raspored za svaku vrstu je različit. U jednojh šumi postoji više spratova. Gnijezda. Ti životni kompleksi su raspoređeni mozaično i njihove prostorne granice granice često su nejasne tako da prelaze jedni u druge. Obično je tip disperzije vrsta heterogen.Neravomjeran ili grupni raspored jedinki je najčešći tip rasporeda u populacijama. Vrste koje ulaze u sastav jednog kopleksa često prelaze granice jednog kompleksa i ulaze i u druge. Takva lokalna naselja se vezuju u nerazmrsiv splet. Grupisanje može biti uslovljeno topografijom ili reljefom gdje se javljaju lokalne kombinacije ekoloških faktora tj. Na tim lokalnim staništima razvija se različita vegetacija. Jedna biljka sa svojim biljojednim životinjskim naseljem. Primjer pauci. Stratifikacija je važna karakteristika strukture životnih zajednica. Sa porastom veličine analiziranog prostora najprije se javljaju vrste sa visokom frekventnošću. u njihovoj stratifikaciji. Svaki od spratova ima posebnu mikroklimu da u njima žive posebne vrste organizama. mjesta sa posebnom mikroklimom. Takav homogen raspored je rijedak.sprat kruna visokog drveća. sprat žbunova. ali i gnijezda mrava i termita su mjesta gdje se obrazuju posebni životni kompleksi. Životinjski leševi predstavljaju koncentraciona mjesta mnogih vrsta životinja posebno insekata koji grade čitav životni kompleks. koji su smješteni ispod površine zemlje ili na velikim dubinama i osvjetljeni.površina lista. ptice u vrijeme gniježđenja takođe pokazuju vertikalan raspored. Životni kompleksi su najkarakterističnija crta svake biocenoze. jazbine i duplje za stanovanje ptica i sisara. ali i saprofagni insekti koji se hrane izmetom. Takođe kod populacija životinja koje imaju veliku sposobnost kretanja prostorni raspored se stalno mijenja u manjoj ili većoj mjeri. a zatim i ostale. Homogenost disperzije. Biljke svojim rasporedom izgrađuju karakteristične spratove. Krivulja areala vrste izražava tip distribucije vrste. što je posebno izraženo u šumskim zajednicama. Kod vodenih bicenoza vertikalni raspored kombinuje se još i sa horizontalnom gdje se naselje dna zonalno raspoređuje od obale ka večim dubinama. To znači da za svaku vrstu postoji minimum areala u kome ona počinje da se javlja. Životni kompleksi Neravnomjeran prostorni raspored organizama u biotopu dovodi do lokalnih manjih ili večih grupisanja dijelova populacije. npr. cvjetovi. njihovim parazitima i predatorima je jedan životni kompleks. Svaki od ova dva osnovna vertikalna sloja diferencira se na određen broj spratova sa posebnim kombinacijama biljnih i životinjskih vrsta. U tu grupu spadaju i ektoparaziti. Time je omogućen u isti mah i slojevit raspored životinjskih vrsta. Kod suhozemnih zajednica u prvom redu određuje raspored biljnih vrsta. sprat viših zeljastih biljaka.neosvjetljeni. sprat nižih zeljastih biljaka i sprat mahovina. Slika prostornog rasporeda utvrđena u datom momentu je tip disperzije organizama na nekom biotopu. To su obično vrste koje zahtijevaju ravnomjernu temperaturu i vlagu. unutrašnjost stabla itd. Izmet životinja predstavlja mjesta gdje se formira životni kopleks. Ti stanovnici gnijezda ulaze u kategoriju životne forme nidikolna. Naselje ispod kamenja u šumskim biocenozama predstavlja poseban životni kompleks.jedinke bi bile potpuno ravnomjerno raspoređene u okviru biotopa i na osnovu broja jedinki bi se moglo sračunati minimalni prostor koji otpada na jednu jedinku. Tako da se u prostornom rasporedu organizama javljaju posebni životni kompleksi koji se sastoje od manjeg ili večeg broja vrsta između kojih postoje prisnije međusobne veze. Životni komleksi mogu biti znatno manji i vezani za posebna mikrostaništa.

Vertikalni raspored stanovnika tla je stratifikovan pri čemu su površinski slojevi najgušće naseljeni. Litoralna zona se odlikuje prisustvom makrovegetacije i submerzne vegetacije. a zimi on postaje manje više ravnomjeran. I tu postoje tri izražena sprata: sprat korijena zeljastih biljaka.. Na osnovu svih moguće je jezerski profil podijeliti na dva osnovna sloja: trofogeni sloj ili epilimenron koji je osvijetljen i ide 40-50 m. Način ishrane varira od vrste do vrste biljojeda. Horizontalna stratifikacija se odnosi na naselje jezerskog i morskog dna. CO2. Oni ne stvaraju novu organsku materiju nego samo vrše inkarnaciju primarne organske materije koju stvaraju producenti.životne komplekse biljojednih insekata i njihovih predatora. parazita i od klimatskih faktora od kojih zavisi da li će parazit naići na odgovarajući razvojni stadij. anelide. Biljojedima na raspolaganj stoji veča količina hrane dok je kod mesojeda mobilna i sposobna da se krije. Prizemni sprat šumske stelje karakteriše posebno naselje. U suhozemnim zajednicama glavni izvor hrane biljojeda su cvjetnice. Tipovi ishrane Mogu se razlikovati tri osnovna tipa ishrane kod životinjskih organizama.Saprofagi se hrane uginulom i hemijski i mehanički razgarađenom organskom materijom.. Vertikalna stratifikacija uslovljena je vertikalnim gradijentom ekoloških faktora. I sesilni oblici životinja spužve.. Osnovu ishrane biocenoze čine biljke. Glavna masa fitoplanktona i zooplanktona ograničena je na gornji osvijetljeni sloj. Ova spratovnost i životni kompleksi su posebno izraženi u tropskim šumama. -Fitofagi (biljojedi) – hrane se organskom materijom biljaka ili njihovih dijelova. Osim direktnog trošenja hrane neki biljojedi prave i zalihe poput glodara. insekti itd. Shodno tome je stratifikovan i plankton. svjetlošću.fotična zona je gornji osvijetljeni sloj okeana i ide 500600 m. Biljojedi predstavljaju osnovnu kategoriju članova biocenoze jer neposredno troše primarnu organsku materiju i energiju vezanu za nju. Heterotrofni organizmi su potrošači ili konzumenti. Ono se raspoređuje u paralelne zone idući od obale ka večoj dubini. nematode. . Podzemni dijelovi biljaka po pravilu pokazuju stratifikovan raspored. Sličan slučaj je i sa rastvorenim O2. itd.geobionta u tlu se susreću i mnogi oblici posebno kod insekata koji u podzemnom spratu provode samo jedan dio života. U vodenim sredinama glavni izvor hrane za biljojede jesu alge. školjkaši i dr. Pored normalnih stanovnika tla. Kod vodenih zajednica slojevit raspored se ispoljava u i horizontalnom i u vertikalnom smislu. Naselje dna 77 . hilopode. Večina planktonskih životinja se hrani fitoplanktonom. Saprofagi – kao hranu koriste organsku materiju uginulih biljaka i životinja. U tim spratovima prije svega se susreću bakterije i gljivice. Stvaranje cjelokupne organske materije u ekosistemu odvija se samo u biljkama pa se one označavaju kao producenti. ODNOSI ISHRANE Najznačajniji oblik uzajamne povezanosti članova svake biocenoze jesu odnosi ishrane. Takav način ishrane ih čini autotrofnim. Primjer je termička ljetna stratifikacija vode u Ohridskm jezeru. hirudinee. stonoge. To su različiti mikroorganizmi. Svi ostali organizmi. Svaka od tih zona je naseljena posebnim životnim kopleksom. a zatim slijedi zona alge . a ispod je afotična zona sve do največih dubina.. ascidije. Sva živa bića su otvoreni sistem i stalno razmjenjuju materiju i energiju sa okolinom. slijepo kuče itd. sublitoralna zona 20-50 m. Životinjski svijet u toj obalnoj zoni je najbogatiji. pa do dna. To zavisiod gustine populacije domaćina. sprat korijenja žbunova i sprat korjenja visokog drveća. koriste alge kao hranu. životinje i biljke bez hlorofila su heterotrofi. Mekušci i ehinodermati se hrane algama koje žive na podlozi u morima i kopnenim vodama. i dubinska zona koja zahvata ostatak dna. Tu se misli na parazite i predatore u užem smislu.Zoofagi. Kod parazite je bitna mogućnost sretanja svog domaćina. Najznačajniji kopneni biljojedi su insekti i pčele. U zoofage spadaju sve vrste koje se hrane drugim životinjama. One koriste neorganske materije i iz njjih sintetišu organske materije koje su njima potrebne. ali i glodari. To obavljaju najčešće filtriranjam. Ovaj raspored jezerskog planktona se održava za vrijeme ljetne stratifikacije. krtica. polipi.hrane se na račun drugih organizama . 40-50 m. artropode.. briozoe. i trofolitički sloj ili hipolimenron. Postoji jasan horizontalni gradijent ekoloških faktora na dnu jezera ili mora. kolembole. U Ohridskom jezeru se na dnu razlikuje: litoralna ili obalna zona dubine do 20 m. Sličan raspored planktona javlja se se i u morima i okeanima i odgovara vertikalnom rasporedu ekoloških faktora. To su večinom organizmi iz grupe beskičmenjaka koji koriste detritus biljaka i životinja. Tako da obnavljanje materije i energije za životne procese organizmi nadoknađuju kroz ishranu.

ali su ipak stenofagne životinje češće od polifagnih vrsta. Obično su sitniji organizmi sa večim potencijalom razmnožavanja i imaju veču gustinu populacije u onosu na krupnije. oni mogu polaziti iz istog čvora. oligohete. Gusjenica gubara jede lišće 176 biljnih vrsta. Ovaj brojni odnos među članovima lanca Elton je označio kao piramida brojeva. proizvođači su na osnovi. sljedeći član je mala riba ukljeva i ona je mesojed I reda. npr. Zbog te uloge oni se zovu reducenti.ptica pjevačica.ptica pjevačica. Paraziti mogu biti normalni članovi lanca ishrane ili mogu graditi svoje parazitske lance ishrane. a u ljeto se hrani sa Dafnia pulex i nalazi se pretežno u gornjim slojevima vode. Razlike u veličini plijena i grabljivice su osnovni uslov postojanja lanca ishrane. Monofagni organizmi su česti među parazitima npr.ukljevapastrmka. Kod insekata način ishrane zavisi od razvojnog stadija.biljna vaš. Lanac ishrane ne mora početi živom zelenom biljkom. Najveći broj jedinki imaju početni članovi lanca a najmanji završni članovi. gusjenice leptira se hrane lišćem. oni uvijek predstavljaju polaznu kategoriju od kojih kreće u mnogim pravcima serije članova potrošača. Nasuprot stenofaga su polifagi koji se hrane različitom ishranom. Poćetni član lanca je proizvođač. Primjer lanca koji polazi od kišne gliste: detritus. Lanci ishrane pokazuju neke svoje odlike: Prva važna odlika lanca su veličinski odnosi njihovih članova. Ohridska pasrmka se harni u proljeće pretežno faunom dna. Veliki broj vrsta se hrani i sa detritusom. Među saprofagima se razlikuju detritofagi. Tako da se lanci međusobno povezuju. Primjer za to je i divlja svinja. Ti lanci ishrane nisu nezavisni jedi od drugih. Te serije potrošača. drugi samo čvrstim dijelovima stabla a neki samo listovima. a odrasli cvijetnim sokovima. Isti slučaj je i na kopnu gdje razne vrsre beskičmenjaka koriste detritus biljaka i lešine životinja koji takođe sadrže bakterije i gljive kojima se oni hrane.ptica grabljivica. Ovo pravilo krupnoće vrijedi samo za biljojede u vodenim zajednicama koje se hrane fitoplanktonom. Osim toga detritus sadrži i velike količine bakterija i gljiva koje saprofagi takođe koriste u ishrani. čovjećija uš. Takav je slučaj sa hiperparazitima. koprofagi itd. iako se najradije hrani na hrastu. Kod večine vrsta režim ishrane se mijenja zavisno od sezone npr.pauk. Oblik piramide brojeva varira u pojedinim zajednicama posebno 78 . U suhozemnoj biocenozi lanac ishrane izgleda: četinar. Monofagija je rijetka pojava. Jače ili slabije izražena stenofagija odlikuje večinu životinja tako što one radije uzimaju određenu vrstu hrane ili se ograničavaju na uži izbor. Specijalizacija u ishrani dovodi do ograničenja ekološke valence za hranu. a na nju pastrmka koja je mesojed II reda i na kraju kormoran. Poljska voluharica se u laboratoriji hrani sa 131 vrstom biljaka. Velika raznolikost se susreće i u ishrani kod zoofaga i saprofaga. za nju je vazan biljojed. Specijalizacija ishrane ogleda se u velikoj raznolikosti u izboru hrane i načina njenog korištenja što je opet vezano uz fiziološku i morfološku prilagođenost. Takođe životinje mijenjaju način ishrane zavisno od sezone.soko itd. lanac ishrane u jezerskoj biocenozi: fitoplankton-planktonski račići. Takođe postoji veza između brojnog odnosa i veličinskog odnosa članova u lancu. čiji je svaki član karika sa tačno određenim mjestom vezana sa karikama ispred i iza sebe. zajedno sa proizvođačima od kojih polaze predstavljaju životne komplekse čiji članovi žive jedni na račun drugih. ukrštaju i isprepliću te daju složenu sliku ishrane u ekosistemu. Druga odlika lanaca ishrane su brojni odnosi među članovima lanca. da bi se kasnije ponovo spustila na dno i hranila organizmima dna. Svaki od načina ishrane predstavlja posedbu ekološku nišu. Neki biljojedi se hrane samo biljnim sokovima. Svaki prethodni član u lancu svojom brojnošću obezbjeđuje opstanak sljedečeg člana.kormoran. nekrofagi. Lanci ishrane Odnosi ishrane međusobno čvrsto povezuju sve kategorije članova u biocenozi. Lanci ishrane ne obuhvataju samo predatore nego se oni usložnjavaju i sa brojnim parazitima. Takve vrste su omnivori. Pošto se večina potrošaća ne ograničava samo na jednu vrstu hrane oni učestvuju u večem broju lanaca ishrane. Piramida brojeva ne može uvijek tačno predstaviti kvantitativne odnose u lancu ishrane. To je linearan niz organizama. Svaka ta serija predstavlja lanac ishrane. Od jedne vrste proizvođača može ići više lanaca ishrane. Neki organizmi se hrane muljem sa dna iz kojeg onda uzimaju hranljive materije npr. Stenofagija je više rasprostranjena među biljojedima nego među mesojedima. tj. Po pravilu su uzastopni članovi lanca poredani po veličini tako da je zadnj član lanca i najveći. Među saprofagima posebno su važne bakterije i gljive jer oni vrše razgradnju i mineralizaciju organske materije i razlažuje do neorganske materije koju opet koriste biljke. Ovo pravilo pretežno važi za mesojede u lancu jer su obično biljojedi manji od krupnih biljaka kojima se hrane. Npr.mora i voda zavisi od količine detritusa koji se taloži na dnu.kišna glista.

U proljetnom aspektu u planktonu se nalaze pretežno račići kopepodi i tada je njihova gustina populacije velika. a drugi danju. Sezonski periodizam To su sezonske ritmične promjene. Sezonske promjene u aspektu su najuočljivije kod biljne komponente zajednice. Dan je svijetao. Stvarne kvantitativne odnose među članovima lanca moguće je predstaviti kroz piramidu enrgije.kad je u pitanju veličina početnih članova proizvođača. Te sezonske promjene su vidljive u naselju beskičmenjaka u listopadnoj šumi. U zimskom aspektu u planktonu ponovo dominiraju kopepode i odrasle larve školjke Dressenia. Oblik piramide biomase u pojedinim biocenozama varira. koja izražava količinu energije koja u jedinici vremena protiče kroz svaki trofički stupanj. Ta reakcija se ogleda u promjeni aspekta i karakteristična je za različite zajednice. Dok u planktonskoj zajednici mora biomasa proizvođača može biti manja od biomase potrošača i ta piramida ima okrenuti oblik. promjenama gustine populacije. isparavanja. Razlikujemo: sezonski. Biljke su prije svega aktivne danju kada se obavlja proces fotosinteze. Postoji jasan periodizam u zbivanjima savake životne zajednice. Npr. promjene u ponašanju i aktivnosti određuju sezonski aspekt zajednice. topliji. promjeni ponašanja i aktivnosti. PERIODIZAM Večina zbivanja u jednom ekosistemu ima ritmični karakter. promjene u toku godine u jednoj šumi ili stepi. Sve ritmičke promjene u fiziološkoj aktivnosti organizma i njihovih populacija predstavljaju složeni kompleks periodičnih promjena koje čitavoj zajednici daju promjenljiv izgled i uslovljavaju njene sezonske i dnevno-noćne aspekte koji se smjenjuju jedan za drugim. Sezonski periodizam je naročito vidljiv u smjeni aspekta planktonske zajednice mora i jezera. a noći se povečava. Ta piramida obuhvata biomase glavnih stupnjeva ishrane ili trofičkih stupnjeva i predstavlja trofičku piramidu. Ekološki faktori biotopa posebno abiotički podliježu promjenama u toku godine i u smjeni dana i noći. u šumama je 30-40% dnevnih sisara i 60-70 % noćnih. suhlji i sa večim intezitetom isparavanja a noć je tamnija. tako da se one mogu podijeliti na dnevne. Ona se ogleda u sezonskom pojavljivanju i izčezavanju vrsta. U suhozemnim zajednicama njena osnova koja predstavlja biomasu proizvođača je jako široka. manjim ili večim migracijama. U ljetnom aspektu u planktonu dominiraju kladocere. U tropima je isti broj sati dana i noći. One predstavljaju reakciju čitave zajednice na sezonske promjene ekoloških faktora biotopa. Isto je i sa beskičmenjacima koji su veoma aktivni noću. Razlike u dnevno-noćnom ritmu svijetlosti zavisi od geografske širine i nadmorske visine. Sezonski peridizam je različito izražen u pojedinim klimaktološkim oblastima. Sukcesija ekoloških pojava. noćne i sumračne životinje. Na sve te promjene biocenoza reaguje ritmičkim promjenema aktivnosti i ponašanja. Otuda je konstruisana piramida biomase u kojoj članovi lanca nisu predstavljeni brojem jedinki nego njihovom ukupnom biomasom. Te promjene vide se i u naselju ptica u šumskim zajednicama. U umjerenim i polarnim oblastima on je uslovljen promjenama temperature i fotoperiodizma. To isto važi i za ishranu i intezitet ishrane. Idući od ekvatora dužina dana opada. U jesenjem aspektu u planktonu se smanjuje gustina kladocera i povečava se gustina mladih larvi školjke Dressenia. Organizam reaguje na ritmičke promjene u ekosistemu i njihova fiziološka aktivnost i ponašanje imaju takođe ritmički karakter. I kod životinja se ritmično smjenjuju periodi aktivnosti i neaktivnosti. U tropskim šumama sezonki periodizam je uslovljen smjenom sušnih i kišnih perioda. Dnevno-noćni periodizam Ritmične promjene koje za sobom povlači smjena dana i noći ne ogledaju se samo u promjeni inteziteta svijetla nego i u promjeni temperature. npr. Tako da dolazi do smjenjivanja dnevnog i noćnog aspekta zajednice. dnevno-noćni i lunarni periodizam. vlažnosti. Tako da između dnevnih i noćnih 79 . odnosno količinu stvorenih organizama na svakom stupnju u jedinci vremena. vlažnija i sa malim isparavanjem. Kod večine organizama razmnožavanje pokazuje periodičnost. Sezonska smijena aspekata u okviru biocenoze može se pratiti i na životinjskoj komponenti. Vide se sezonske promjene u kvalitativnom i kvantitativnom aspektu planktona u Ohridskom jezeru. Na smjenu dana i noći životna zajednica reaguje tako što e jedan njen dio aktivan noću. sezonsko kretanje gustine populacije. naročito kod ishrane. hladnija.

S tim u vezi. Imaju povoljan položaj u sistemu. a kasnije sa dolaskom plime ponovo se povlače u okean ali tada su već razvijeni. Npr. koji još nije uspio da se rasprostrani na veću površinu.. RELIKTI – su vrste koje predstavljaju ostatke nekadašnje drvne flore i faune. Na te vertikalne migracije utiče svjetlost i temperatura. Isto tako može se reći da dolazi sa smjenom dana i noći i do smjene različitih lanaca ishrane. . Oni se pretežno nalaze u procesu širenja alela. Takođe zrikavci počinju da se oglašavaju u sumrak i to traje sve do ponići kad temperatura počinje sa opadanjem. Lunarni periodizam u razmnožavanju je zapažen i kod velikog broja morskih životinja u vezi sa popratnim pojavama lunarnog ciklusa. nastale su glacijalne vrste. reliktinim vrstama. vanjski uslovi ne odgovaraju u potpunosti. U tropskim šumama mnogi noćni oblici raznim glasovima označavaju početak svoje aktivnosti.Progresivni (neoendemi) maldi. . pećine u kojima su mnoge vrste nalazile zaklon. GLACIJALNE VRSTE – šire oko glečera i snježnika. nemaju bliskih srodnih vrsta. ENDEMI – su organizmi ograničenisamo na jednu. vrsta ribe koja živi kraj obala Kalifornije razmnožava se od aprila do juna i to samo u vrijeme visokih plima koje nastupaju 2x mjesečno. Danas.a noćne forme se kreću obrnuto iz prizemnog sprata na više. neke populacije kopepoda se mogu kretati vertikalno i do 100 m. Bili su raširene u ledeno doba (prije 80. iako su slične životne forme i sličnog načina iahrane. Eunice viridis koja živi na koralnim sprudovima se razmnožava samo u oktobru i novembru za vrijeme posljednje mjesečeve četvrti. Na taj način se znatno smanjuje kompeticija.. često vrlo usku oblast.. ranije širokih alela.životinja dolazi do vremenske izolacije i nemogučnosti susreta. U šumama aktivni oblici preko dana spuštaju se dolaskom noći u niže spratove. Npr. Okarakterisano je pojasnom ogromnih ledenica na planinama i specifičnom florom i faunom. uvale. pjevanje određene vrste ptice se javlja samo sa pojavom svijetla određenog intenziteta. Npr. (Pančićeva omorika. Npr. U tim vertikalnim migracijama razlikuju se dvije faze: jutarnja kada se organizmi povlače na dole i večernja kada se oni povlače na gore. bježeći od glečera koji su dolazili sa sjevera ili su spuštali niz padine planina u vrijeme gladijacije. Nekad su bile široko rasprostranjene.Konzervativvni (paleoendemi) – stara grupa endema kod kojih su ograničenost areala nastali smanjivanjem starijih. zadržali su se i nakon povlačenja ledenika u određenim refugijama – glacijalni relikti AUTOHTONE VRSTE – su vrste koje su na datom staništu graditelji zajednica pod prirodnim uslovima (autohtono zemljište – nastalo na mjestu gdje se trenutno nalaze) 80 . Ritmičke smijene perioda aktivnosti i neaktivnosti najbolje se vide kod odavanja zvukova i kod vertikalne migracije. Salmonidia atra. Lunarni periodizam Kod mnogih organizama mora zapaža se periodizam u razmnožavanju u vezi sa mjesečevim mjenama i pojavama koje ih prate.000 godina – Galantus nives ). Klasičan primjer dnevno-noćnih vertikalnih migracija susreće se kod planktona jezera i mora. tek nastali endemi.) REFUGIJUM – su zaklonjena mjesta. Vertikalne dnevno-noćne migracije zapažaju se i u suhozemnim zajednicama ali u znatno manje vidljivom obliku. Kod njih je ograničenost nastala kao posljedica mladosti taxona. Ženke dospijevaju sa visokom plimom na plažu gdje polažu jaja koja se u pijesku razvijaju sljedeće dvije sedmice.. Pošto se relativna dužina dana mijenja i sa sezonom i sa geografskom širinom i trajanje dnevne aktivnosti pojedinih životinja se mijenja. Jedan od najupadljivijih primjera lunarnog periodizma ostvaren je kod anelida poliheta tropskih oblasti.nke od tih oblasti koji su došli sa sjevera.

su vrste koje su sekundarno dospjele na određeno stanište. četri u uglovima i jedna u centru (0 do 4 cm i 4 do 8 cm ) (npr. KARAKTERISTIKE PEĆINE : stalnost mikroklimackih uslova. arahnida.. BIOTIP – je dio prostora koji se odlikuje specifičnim kompleksom oblika FALI komponenti.). SPELOLOGIJA – nauka o pećinama. nakon izmjene pod dejstvom čovjeka (ruderalne biljke. mada nisu isključivo vezani za pećine – predstavnici nekih vrsta ptica (golub). či se proces ostvaruje uz protok energije koja dolazi od sunca i nakraju odlazi u vedu toplote.Sus ecrofa raeri (divlja svinja). (alohtona zemljišta – nije nastalo na mjestu gdje se nalazi. EUEDAFON – organizmi koji stalno žive u tlu. EDAFON . AUTOHTONE VRSTE : .dinamički sistem. visoka relativna vlažnost zraka (95%). mravi ) i organizmi koji koriste već postojeće šupljine u tlu (kolembole. akarine. razvijeno čulo dodira. gdje su jedinke u grupi medjusobno povezane rzmnožavanjem. 81 .. TROGLOFILI – dobro im odgovaraju ovagvi uslovi.Ursus arktos bosniensis (bosanski medvjed). . nekretnost vazdušne mase. . U ove organizme spadaju predstavnici gotovo svih živornih skupina..Capieolns capreolus grandis (srna). To je cjelina sa svim zastupljenim FALI zbivanjima.Canis lupus (vuk). već je tu dospjelo npr. oskudica kisika. BIOCENOZA – je integrisan i FALI nastali skup populacija.. HEMIEDAFON – organizmi koji svoj dio ciklusa provedu u tlu. . Razlikuju se organizmi tla koji sami tvore svoj prostor – kopači (oligohetae. stonoge... koji se razvijo na tom staništu i počiva na složenim medjusobnim odnosima. . hemiskim. ENDEMI BiH : ... POPULACIJA – je prostorno i vremevski integrisava grupa istovrsnih jedinki. biološkim povezana u jedinstveni proces kruženja materija izmedju komponenata. sinfila.Mikrotus igmaneus (igmanska voluharica). BIOSPELOLOGIJA – nauka o živom svjetu u pećinama. či su kompnente biocenoza i biotip.Martes foina bosniaca (kuna).). PEDOFAUNA – je skupina organizama koji naseljavaju tlo nekog područja. fizičkim.Picus viridis (zeleni djetlić) JEDINKA – je element biotičkog FALI ..ALOHTONE VRSTE . mala produkcija organskog materijal..Dolomis bogdanovi trebevićensis (podvrsta reliktne voluharice). koji stupa u jedFALI tj. TROGLOBIONTI – prvi pećinski organizmi tjelo FALI . naseljavajući odredjeni ekosistem.. koja raspolaže zajedničkim kompleksom genetičkog materijala.. . EKOSISTEM – je funkcjonalno integrisan.skup organizama u tlu. arachnida. . gdje se razvila specifična biocenoza.. odnose sa vanjskom okolinom koja ga okružuje.Martes foina bosniaca (podvrsta bosanska kuna zlatica). vodenim stihihama)).. odsutnost svjedtlosti. Uzimajne tla vrši se metalnimFALI na površini 1 m 2 sa pet tačaka. ujednačena temperatura. bez organa čula vida. .

ORGANSKI PRODUKTIVITET EKOSISTEMA Odnosi ishrane između funkcionalnoh kategorija članova ekosistema se kvalitetno mogu izraziti u vidu trofičkih piramida gdje svaki stupanj predstavlja ukupnu količinu mase organiskih materija (biomase) populacije koja mu pripada. Energija ne kruži ona je mjerljive veličine i može se izračunati bez obzira na brzinu kojom protiče. Biomasa populacije koje pripadaju jednom trofičkom stupnju utvrđena u datom trenutku predstavlja aktuelnu količinu produktivne organske materije tog trofičkog stupnja. Biomasa čije se mijerenje koristi za određivanje i gusti ne populacije ili čitavog trofičkog stupnja može poslužiti kao mjerilo organske produkcije. biljojedi i mesojedi). Količina akumulirane energije primarnog trofičkog stupnja progresivno opada i to opadanje je karakteristično za svaki produkcionu proces. Promet energije se također može koristiti za određivanje produktiviteta jednog ekosistema. U principu primljena količina energije kod proizvođača jedinka je količini oslobođene energije na svim trofičkim stupnjevim kroz respiraciju i proces razgradnje uginule materije. njegov mehanizam i intenzitet od koga zavisi količina stvorene organske materije u jedinici mjere. Ostatak predstavlja neto biljnu produkciju koja je izražena kroz FALI. bilo na ulasku bilo. tempo sagorijevanja generacija je različit tako da se javljaju razlike ako se posmatraju zelene alge i više biljke. Primjer produkcije može se pratiti na primjeru ribnjaka sa tri trofačka stupnja (proizvođači. Organske materije se istovremeno i stvara i trosši na svakom stupnju trofičke piramide. Ali od posebnog značaja je sam produkcioni proces. Od ukupne količine apsorbovane sunčeve svijetlosti samo mali dio biljke troše u procesu disanja. a na ostalim trofičkim nivoima govori se o sekundarnoj produkciji. Intenzitet metabolizma organskih vrsta je takođe različit tako da biomasa može samo u ograničenoj mjeri poslužiti kao indikator organskog produktiviteta. Energija vezana za organsku materiju samo protiče kroz ekosistem i ona se od strane organizama koristi samo jednom. Produktivitet na nivou proizvođača se označava kao primarna produkcija. Ostati energije koja je vezana za organska jedinjenja koja se koriste za sinteze biljnih tkiva je neto primarna produkcija i ona stoji na raspolaganju ostalim trofičkim stupnjevima. Na svim ostalim trofičkim stupnjevima nema nikakve nove produkcije i oni neposredno ili posredno koriste organsku materiju i energiju koja je stvorena na nivou proizvođača i ona na njihovom tijelu biva samo inkarirana. Ali i zelene biljke stalno troše energiju za svoje životne procese koje dobivaju u procesu disanja. Također treba imati u vidu razlike između prometa materije i energije u metabolizmu ekosistema. bilo na izlasku iz sistema. Kod biomase treba naglasiti da dužina života. Osnovni momenat od koga se polazi je neprekinuti tok stvaranja i trošenja organske materije ekosistema. Ta mjera ili stopa organske produkcije u jedinici vremena je organski produktivitet jednog ekosistema. Ta količina organske materije važi samo za taj momenat i ona je trenutni presjek produkcionog procesa i ne govori kako i u kom vremenu je organska masa stvorena. Energetski izražena primarna produkcija je stopa kojom se energija u procesu fotosinteze akumulira i veže za organizam jedinjenja. Ukupna stopa energije koja se akumulira u fotosintezi je bruto primarna produkcija. u bjegu od neprijatelja ili nepogoda. a drugi dio neto 82 . PRIMARNI I SEKUNDARNI PRODUKTIVITET Stvarna nova produkcija organske materije i za nju vezane energije u ekosistemu vrši se samo na stupju proizvođača.TROGLOXENI – organzmi koji u pećinu zalaze u potrazi ta hranom. Sa prelaskom na slijedeći trofički nivo jedan dio neto primarne produkcije se koristi za ishranu biljojeda. Biomasa sračunata u tom momentu ne govori ništa o brzini i količini materijala iz kojeg je stvorena.

To je slučaj u morima kada se te soli akumuliraju u površinskim slojevima I bujanjem planktona njihova potrošnja. kod proizvođača odnosom apsorbovane i ukupne količine sunčeve energije. Pošto ona obuhvata materiju I energiju utrošenu u toku respiracije ona predstavlja netp primarne produkcije. pod pretpostavkom da je njen utrošak u toku stvaranja sveden na minimum. Osnovne karakteristike procesa produkcije su: iskorištavanje sunčane energije je malo kod proizvođača. a ostatak je upotrebljen u respiracionim procesima. Mjerenje primarne produkcije. Jedan dio asimilacione energije se troši u procesima disanja a ostali dio se troši za izgradnju organske materijei predstavlja njihovu neto produkciju biljojeda. U prirodnim ekosistemima zbog prisustva biljojeda ova metoda se teško može primjeniti.4 %. količina prenjete energije opada ka višim trofičkim stupnjevima. metoda mjerenja utroška sirovine materijala . a drugi dio iskorištene neto produkcije če biti asimiliran i predstavlja bruto produkciju biljojeda. npr. Stepen iskorištavanja nergije po pravilu je veći na višim trofičkim nivoima. To mjerenje je posebno vezano na stupnju proizvođača. metoda mjerenje produkcije CO2 – u procesu fotosinteze između količine proizvedene materije I oslobođenog O2 postoji određeni odnos. Primjer je efikasnost prenosa energije sa jednog trofičkog stupnja na drugi.5% utrošena hrane upotrebljeno za biosintezu. Ali i od upotrebljenog dijela neto produkcije u ishrani ostaje jedan dio koji je neiskorišten kao nesvarena hrana. To je slučaj sa poljoprivrednim kulturama. To znači da je samo 2. Količina energije je manja ako je veći trofičkistupanj. Organska bruto primjene produkcije izražava se u gramima na m2 na dan ( g/ m2 / dan ). Ali je on u toku 24 sata za procese disanja potrošio 83 • • . Tada nastaje višak produkcije na pojedinim trofičkim stupnjevima. Stopa produkcije O2 od strane biljaka može se primjeniti na uspješno u vodenim ekosistemima. On se može izraziti u više oblika.prilikom njenog prelaska sa jednog na drugi trofički stupanj. a drugim za nihovu neto proukciju. Iskorištena neto produkcija biljojeda jednim dijelom se troši na disanje mesojeda. Utrošak soli se može mjeriti samo onda kada se njihovo priticanje vrši u intervalima. Ta neto produkija 1kg biomase govečeta potrebno je 40kg hrane. Ali se može predpostaviti I da je na svakom trofičkom stupnju manje organizama pojedeno ili uginulonego što je stvoreno. a ne samo proizvodi koje čovjek koristi kod žetve. Od ukupne količine sunčeve energije kopnene biljke koriste samo u procesu fotosinteze 1%. Energija se gubi u procesima disanja I razlaganja uginule organske materije. Kod potrošača odnosima između količine hrane koja stoji na raspolaganju I utrošene hrane. Ovaj primjer je pošao od predpostavke da je neto produkcija jednog stupnja bila iskorištena kao hrana za slijedeći stupanj. Vrlo niska efikasnost se javlja na nivou proizvođača. Efikasnost korišteja energije u hrani je znatno veća na višim trofičkim nivoima. a vodene alge još manje od 0. Pošto je primarna produkcija u suštini u sklopu protoka energije kroz ekosistem.odnosi se na mjerenje utrošene soli N i P koje su neophodne za stvaranje organske materije.produkcije se gubi u procesu razlaganja uginulih biljaka. Tako da nije bilo nikakvog prirasta biomase. Dvije boce svijetla i tamna sa fitoplanktonom se spuštaju u dubinski sloj. Postoje različite metode za mjerenje primarne produkcije koja nimalo nisu najpreciznija.1 do 0. Ekološka efikasnost od posebnog ekološkg interesa je koeficient korištenja raspoložive materijei energije na pojedinim trofičkim stupnjevima. odnosom između apsorbovane energije I stvorenim ugljikohidratima. Mjeri se cjelokupna masa biljke. Ti odnosi procentualno izraženi označavaju se kao ekološka efikasnost. Ali mjerenje njihovog utroška nije uvijek moguče. Isto se dešava i sa prelaskom na slijedeči nivo mesojeda. Tako da je osnovna karakteristika produkcionog procesa progresivno opadanje količine energije. Jedan dio neto produkcije biljojeda gubi se zbog raspadanja. Nakon 24 sata u svijetloj boci mjeri se količina O2 koju je proizveo fitoplankton. Te soli su u proceu kruženja materije iz uginule organske meterije I ponovno stoji na raspolaganju biljkama. njeno mjerenje se svodi n amjerenje toka energije kroz trofičke stupnjeve. • metode žetve – on se sastoji u mjerenjimu proizvedene biomase na kraju vegetacione sezone.

metoda mjerenja CO2 – pored utroška O2 u dubinskim zonama stalno raste količina CO2 I njegova stopa produkcije proporcionalna produkcije jezera. metoda primjene radioizotopa – se široko primjenjuje. Nakon određenog vremena se vadi fitoplankton iz boce. Prinos zavisi od cijelog produkcionog procesa i visina prinosa u prirodnim ekosistemima predstavlja višak produkcije na datom trofičkom nivou. Utvrđivanje optimalne žetve je tečko pogotovo kod sekundarne produkcije. dubokim jezerima. U principu produkcija je mala u pustinjama I otvorenim djelovima okeana. Sadržaj hlorofila može poslužiti kao index za primarnu produkciju. njihovo smjenjivanjeu funkciji vremena. Te 84 . posebno u vodenim ekosistemima. U dubinskim zonama jezera za vrijeme ljetne stratifikacije praktično I nema O2. Taj dio se izražava u tamnoj boci gdje je fitoplankton samo trošio O2 koji je već postojao u boci. SUKCESIJE I PREOBRAŽAJI EKOSISTEMA Jedna od najznačajnijih odlika ekosistema jesu preobražaji i sukcesije tj. Uzrasna struktura. suši I određuje količina fiksiranog CO2 u fotosintezi. To znači održavanje takve gustine populacije neke vrste koja osigurava redovne produkcije. Ekosistemi su prolazne tvorevine i stalne promjene koje se dešavaju i u biotopu i biocenozi dovodr do njegovog kvalitativnog preobražaja I prelaska u nove ekosisteme. U tom slučaju govori se o optimalnoj žetvi. To je samo dio organske produkcije ostvarene u ekosistemu u jedinici vremena. hloroforna metoda – tu se na osnovu sadržaja hlorofila u biljkama cijelog ekosistema određuje primarna produkcija. Primjenom radioaktivnog ugljika C14 može se odrediti nkoličina CO2 koja se fiksira u fotosintezi fitoplanktona u jedinici vremena. biomase . Polazi se od toga da se mora utvrditi trenutno stanje populacije riba. Ribolovom se smanjuje gustina populacije i stvaraju se bolji uslovi za život ostalog dijela populacije. plitka jezera. Na taj način slika jednog živog predjela se stalno mijenja u toku određeneog vremena. a najveća produkcija je u plodnim morskim zalivima. Postoje brojni primjeri tog utvrđivanja kod riba. Iz količine utrošenog O2 u jedinici vremena koji je srazmjeran produkciji može se izražavati stopa neto produkcije. Analizom ribarskih lovina u tom nizu godina mogu se pratiti određene klase starosti rođene u odreženoj godini. Kod korištenja prinosa koj ostvaruje neka vrsta organizama osnovni problem je utvrditi maksimalna količina koja se smije eksploatirati I ta se količina tokom vremena ne smanjuje. koraljnim grebenima I vlažnim šumama. nego se on samo troši u vodi.određenu količinu O2 iz procesa. Hlorofil u individuama znatno varira. • metoda mjerenja utrošenog O2 – sastoji se u mjerenju utroška O2 u vodi dubljih jezera kroz disanje I process razlaganja organske materije. smanjuje se kompeticija među njima i smanjuje se mortalitet. Veću produkciju imaju pašnjaci. Zbir produkovanog i utošenog kisika predstavlja ukupni O2 proizveden u fotosintezi I na osnovu njega se može odreiti bruto primarne produkcije.može se reći da postoji mogučnost određivanja optimalnog intenziteta ribolova kojim se može ostvariti makimalna visina ulova bez opasnosti opadanja ribljeg fonda. ali sračunat za čitav ekosistem I izražen na m2 je prilično sličan u svim ekosistemima. • • • Prinos produkcije i žetve Izradom produkcije često se u praksi označava prinos ili žetva koju čovjek ubira u obliku organske materije u jednom ekosisitemu u jedinici vremena. brojnost i stope rastenja. Na osnovu tih pračenja stanje neke riblje populacije može biti stabilizovano i onda gubitak usljed izolovanja prirodne smrti ne prevazilazi iznos rađanja novih primjera prirasta preživjelih jedinki. a time I primarna produkcija.

Takav primjer je I naseljavanje gole stjenovite podloge. Tu se javlja nekoliko zajednica alge→korasti lišajevi→mahovine i žbunasti lišjevi→hemikriptophitae→nisko žbunje→šikara→visoka šuma. a zatim šumskim drvečem. Dobar primjer tih jezera su stara jezera koja su danas potpuno zarasla i Dorijansko jezero koje je duboko od 8 do 10 m. Dobar primjer sukcesije se vidi na napuštenim farmama i poljima u blizini šumskih zona.promjene se u toku vremena označavaju kao sukcesije. Druga kategorija su faktori koji djeluju van sistema i izazivaju sukcesivne promjene. uranjanjem staklenih ploča u vodu I pračenje njihovog naseljavanja). obrazovanje humusa. Zbog postojanja samo osvijetljene 85 . reljefom. U svim tim slučajevima interakcije između biocenoze i biotipa dovode do preobražaja ekosisitema. požara. Primjer tih sukcesija je zarastanje dina na D. insekti. mravi i prve vrste ptica. Primjer sukcesije se može pratiti na vulkanskom ostrvu Krakatoa u Tihom okeanu. sječe itd… Sav ta prostor brzo biva kolonizovan I tu se odigrava formiranje I sukcesija životnh zajednica. 10 godina kasnije javlja se razvijena travna zajednica na cijelom ostrvu i primjerci drveća. Sukcesije koje nastaju pod dejstvom tih faktora su endodemične. Jedna kategorija su faktori koji proizilaze iz odnosa I dejstva unutar samog ekosisitema. Najbolji primjeri endoni FALI sukcesija je eutrofinacija jezera na južnom Balkanu. Faktori sukcesije mogu biti raznovrsni injihove različite kombinacije. sječa šume ili požar. Ta sukcesija biljnih vrsta je preteča sukcesijom životinjskih vrsta. Tada dolazi do obrastanja livada i pašnjaka prvo žbunjastom vegetacijom. 3 godine kasnije sa hlađenjem pepela prvo su se naselile alge. broj životinjskih vrsta se sve više povečava. mahovine i bakterije i njihova karakteristična mikroflora. Kasnije se javljaju prve vrste paprati i mahovina. sva ta jezera danas su bila vrlo slična Ohridskom jezeru. zaklon i razmnožavanje. Sekundarne sukcesije nastaju na mjestima gdje je predhodna zajednica uklonjena ili oštečena npr. ecezis – je stupanj kada organske vrste uspiju da se ukorijene na tom mijestu. Sekundarne sukcesije javljaju se zbog poremečaja koje čovijek izaziva ili zbog prirodnih nepogoda. Svi ti organizmi su dospjeli sa susjednog kopna. Tu organizmi naročito biljni aktivno djeluju na prvobitne ekološke uslove I mijenjaju ih stvarajuči usloe za nove pridošlice npr. Primarna sukcesija se vidi na primjeru pješčanih dina u Deliblatskoj pješčari. a primjer primarne sukcesije je ostrvo Krakatoe. skakavci. Pimarne i sekundarne sukcesije Primarne sukcesije su sukcesije životnih zajednica koji se odvija na praznom prostoru na kojem nije bilo života. Kad obezbjede hranu. U tim sukcesijama važnu ulogu igrali su i egzodinamični faktori koji su se kombinovali sa endodinamičnim. erozije. To su egzodinamične sukcesije. U toku naseljavanja ostrva smjenjivalo se više zajednica jedna za drugom. pješčari. Svaka zajednica izaziva promjene koje omogučavaju dolazaknove zajednice. To su: • • • • • migracije – to obuhvata naseljavanje praznog prostorabiljnim I životinjskim organizmima koji tu dospjevaju aktivno ili pasivno. Slični primjerci ovom ostrvu javljaju se svuda u prirodi gdje živi svijet može biti potpuno uništen kod nepogoda . itd… Ali jedni drugi faktori ne djeluju nezavisno i obično se u prirodi kombiniraju. stupanj stabilizacije – dolazi do relativno sporog razvoja zajednice. Sekundarnu sukcesiju najčešće izaziva čovijek. Snažna erupcija je potpuno uništila živi svijet na tom ostrvu i pokrila tlo sa 30 do 40 m pepela. Tipičan primjer je naseljavanje stjenovite podloge planina. stadij kompeticije – nastupa za vrijeme kolonizacije između naseljenih vrsta i ona se povečava sa povečanjem broja vrsta. Proces formiranja novih zajednica može se pratiti i eksperimentalno (npr. Američki ekolog Clement Chepmen definisao je glavne stadije razvoja životne zajednice. Opak se razlikuju dva osnovna kategorija tih faktora. Još kasnije razvija se šuma. U fauni se javljaju pauci. a nekada je bilo duboko 110 m. Poslije ledenog doba stara jezera su djelomično počela gubiti dubinska zona. stupanj reakcije – nastupa u toku kolonizacije. promjene izazvane klimom.

životna zajednica jurskih mora se bitno razlikuje od današnjih morskih biocenoza. Prema toku razvoja bi uvijek imao određen smijer i bio upučen u pravcu završnog stupnja. Po toj koncepciji živo naselje svuda teži kao završnom stupnju koji odgovara klimi datog područja i taj stupanj je označan kao stupanj klimaksa. ekosistem stepe…. Najbolji su proučene sukcesije i vjekovni preobražajni šumske zajednica iz novijeg geološkog perioda iza ledenog doba. Taloženje mulja je išlo brže kako je produkcija bila veća i dubina jezera sve manja. Već u toku tercijera se počinju javljati današnji rodovi i vrste biljaka i životinja. Na kraju baa potpuno zarasta iskušenje I nastaju kopneni ekosistemi. Pojedine vrste su isčezavale i javljale se druge vrste organizama i time su se mjenjale životne zajednice npr. Jezero na kraju prelazi na baršunastu sa razvijenom barskom vegetacijom. Negativne strane polenske metode su što se neke vrste polena teže održavaju u fosilnom stanju.zone organska produkcija u tim jezerima je postojala sve veća što je povečavalo taloženje sedimenta na njihovom dnu. Svi oblici koji su tada u juri živjeli prije 150 miliona godina danas više ne žive u morima za tercijer i kvartar pa stoje nešto bolji paleontološki podatci. na mjestu uništene listopadne šume kroz niz sukcesija opet nastaje listopadna šuma.000 godina prije nove ere. Sa pojavom kopna javljaju se i prve kopnene biocenoze sa velikim geološkim promjenama sa promjenama reljefa i klime su se preobražavale smjenjivale životne zajednice i na kopnu i vodi. Osim paleontoloških podataka tu su važni još i relikti i njihove zajednice koji su ostatci nekadašnje tercijerne flore i faune npr. Ta činjenicaje navela mnoge ekologe na koncepciju o završenim stupnjevima razvoja živog naselja jedne oblasti. Ledeno doba se završilo otprilike prije 20.itd. Svijetlost prodire do dna i omogučava razvoj makrovegetacije. Te analize su vršene na osnovu fosilizovanog polena i izradom polenskog dijagrama. Stupanj takve definitivne zajednice bi bio ekosistem tunedre i tajge. živi svijet Ohridskog mora. Također sukcesije koje se deešavaju na tim prostorima dovede do formiranja istog tipa vegetacije npr. zajednice Pančićeve omorike. Vjekovne sukcesije na osnovu paleontoločkih dokaza rekonstruiše slika o nekadašnjim životnim zajednicamai njihovim smjenama u toku vremena i sama evolucija živog svijeta je u suštini sukcesija I smjenjivanju određenih zajednica i ekosistema. ekosistem listopadne šume. da životna zajednica mora imatai svoje stadije razviča do super organizma. U ranim geološkim periodima samo je voda bila naseljena i imala je odgovarajuče životne zajednice. zarasta jezero ------------→ baruština -------------------→ kopneni ekosistemi isušuje POJAM KLIMAKSA Kod sukcesije smjene ekosistemaposebno kod vegetacije jedne geografske oblasti pokazujue da se razvoj živog naselja u principu duže vremena zadržava na stadiju koji se u skladu sa opštim klimatskim prilikama te oblasti. Organska produkcija u Dorijanskom jezeru je jako velika. Na taj način jezerska zajednica značajno mijenja svoj biotip. Tako je tokom vjekovadovela do izdizanja dna jezera. Vegetacija prostranih geografskih oblasti je karakteristična za određene klimatske zone I tako formirana vegetacija se održava kao takva duže vremena kroz vrijeme bez vidnih promjena. INTEGRACIJA EKOSISTEMA 86 . nedostatak ove koncepcije je što razvoj ekosistema može poraditi sa razvojem jedne individue tj. Na tom stupnju su danas Dorijansko I druga jezera u Makedoniji. mogu biti odnešene vjetrom na velike udaljenosti što ne daju realnu sliku date biocenoze.

Primjer Bajkalskog i Ohridskog jezera pokazuje kako duža evolucija dovodi do večeg stepena ekološke diferenciranosti i integracije. Također je činjenica da se ekosistem u cijelom periodu razvoja održava kao organizovani system. Ti mehanizmi se odnose na akumulacije i regeneracije hranjive materije. ta abisalna fauna se odlikuje odsustvom pigmenta . reakcije i koakcije predstavljaju prilagođenosti koji su se istorijski razvile i na njima počiva integrisanost sistema. Evolucija žive prirode teče zajedno sa evolucijom nežive sredine i oba procesa se slivaju u jedan jedinstven process – evoluciju ekosistema. Izraz prirodna ravnoteža je diskutabilan i moglo bi se reći da je taj izraz posuđen iz faune I važi za nežive sisteme. razvoja hemijskih i taktilnih čula. Takav sistem nemože nikada dospjeti u stanje stabilne ravnoteže nego samo u stacionarno stanje koje je meguče samo pod uslovom konstantnog prometa energije. životinje u dubinskim zonama jezera i okeana. Krupne promjene koje čovijek vrši u prirodi su očit primjer narušene ravnoteže. Ali organism također svojom radljivošču dovode do promjena u biotopima tako da su akcija i reakcija dva aktivna faktora u ekosistemu koji dovode do njihove evolucije. U mladim dubokim jezerima Europe I SAD-a nastalim poslije gladijacije u dubinskim zonama još nema diferencirane tamne faune zbog nedovoljnog vremena za njeno stvaranje. Kod njih je naseljenost dubinskom zonom znatno više diferencirano nego u postglacijalnim jezerima. Činjenica je da se ekosistem u stupnju klimaksa održava u relativno stacionarnom stanju. I u drugim ekosistemima postoje također brojne prilagodbe. biosfera. U ekosistemu koji je dinamičan to nije slučaj. U biotopima sa kolebljivim uslovima te adaptacije se ogledaju u tome da su stanovnici tih biotopa u stanju da izdrže ta kolebanja. Progredsivna evolucija karakteriše I čitavu biosferu kao jedninstven kompleks svih ekosistema. Glavne kategorije odnosa akcije. Po shvatanju večine ekologa ta ravoteža trebala bi da bude kvantitativna rezultanta svih međusobnih odnosa i dejstva u ekosistemu i na njoj bi trebalo da počiva održavanje ekosistema kao cjeline. Akcije i reakcije su međusobni odnosi organizama i sredine. stalno se mijenja životna zajednica i biotop. Ekosistem je otvoreni sistem koji stalno prima otpušta energiju i materiju. organa vida. Broj vrsta u ovim jezerima je veći nego u mladima. Tako da ekosistem u stadiju klimaksa može dospjeti u više ili manje stacionarno stanje u kojem priticanje i oticanje energije dosta ujednačeno. Odnosno tada je odnos izmešu primarne produkcije i respiracije ravan jedinici. Ta ravnoteža bi se ponovno ispostavila određenim regulatornim mehanizmima. produkcije i respiracije i regulisanje broja populacije. Svaka organska vrsta u eksistemu bi imala svoj ravnotežni udio. GRUPISANJE I KLASIFIKACIJE EKOSISITEMA 87 .U funkciji vremena ekosistem je system koji evoluira i njihova integracija je rezulat evolucije. Rezultat te evolucije je jedinstvo i integritet ekosistema. Pojam ravnoteže I ekosistema Sve regulatorne pojmove koji se dešavaju u ekosistemu posebno na stupnju usporenog razvoja na klimaksu i regulaciji gustine populacija vrsta označava se pojmom biološčke ravnoteže. Osim toga I koakcija također znatno doprinosi integraciji ekosistema. promjenljiva je i gutina populacija. koje održava određenim regulatornim mehanizmima. Izmjene gustine populacije koje za sobom povlače izmjene gustine populacije druge vrste dovele bi do narušavanja te ravnoteže. Kao krajnji rezultat integracije ekosistema je viši nivo integracije tj. Sve kategorije odnosa na kojima počiva ekosistem su rezultat evolucije. Na dejstva akcija organizmi reaguju stvaranjem prilagođenosti i preoces prilagođavanja nalazi se u osnovi evolucije. Postoje brojni primjeri prilagođenosti kod životinja npr. Zbog toga neki ekolozi pojam ravnoteže često zamjenjuju izrazima balans ili pokreten ravnoteže. što znači da unutar jega moraju postojati određeni regulatorni mehanizmi. U okviru ekosistema bi se moglo o ravnoteži govoriti samo pod uslovom da su gustine populacije u njemu konstantne i ne promjenjene. Da su sve te prilagodbe organizma nastale kao rezultat evolucije dokaza su stara jezera – Bajkalsko i Ohridsko jezero.

Zbog gustine vode brzina kretanja vodenih organizama je manja u odnosu na vazdušnu sredinu. U okeanu već na 250 m količina svjetla je manja 1000 puta. Zatim na kopnene i vodene ekosisteme…. Vodena sredina omogučava poseban lebdeči ili planktonski način života. a vazdušns sredina samo u prizemnnom sloju. Kriterij za klasifikaciju ekosistema su veoa različiti.Ekosistemi koji ulaze u sastav biosfere čine pravi mozak na površini zemlje. Pojam predjela obuhvata integriran mozaični kompleks ekosistema. Ali isto i sesilni način života nekih životinjskih organizama. Iako postoje teškoče u određivanju njihovih prostornih granica oni se ipak javljaju kao jeinice realno date prirodi. fotografska ploča ne reaguje ni poslije 2 sata i u vodenim dubinama vlada potpuni mrak. jezerski. stepe. travnati…tajga je tipičan biom kojem početak daje četinarska šuma. latentnom toplotom topljenja i isparavanja. Zahvaljujuči gustini vode koja je slična protoplazmi. • Fizionomija i floristički sastav vegetacije – ta klasifikacija vodi računa o dominantnim biljnim vrstama koje određuje izgled jedne zajednice.glavni od tih kriterija su: • ekološki uslovi . ŽIVOTNE OBLASTI Ekosistemi koji ulaze u sastav bisfere grade jedan mozaik na površini planete. npr. • priroda biotopa – klasifikacije ekosistema na osnovu hijerarhijskog grupisanja biotopa. U suštini postoje dvije osnovne životne sredine vodena i vazdušna sredina. fizičkim svojstvima I to za rezultat ima značajne ekološke razlike. Voda se odlikuje velikom specifičnom toplotom. higrofilna. 028 g. U vodenoj sredini pritisak dubinom svakih 10 metara za 1 atmosferu. Oni se najbolje mogu podijeliti na: vodene i suhozemne ekosistemeto grupisanje je na osnovu prirodne sredine u kojoj žive organizmi. 850 puta manje. Sredine se međusobno razlikuju po hemijskomk sastavu. riječni. Po svojim fiziološkim i ekološkim prilagođenostima vodeni organizmi se razlikuju od kopnenih organizama. Postoji veći broj načina grupisanja ekosistema. jedan od pokušaja klasifikacije ekosistema je putem bioma. Pri tome se često uzima u obzir samo biljna komponenta jer vegetaciju čini kostur jede životne zajednice. npr. Osnovnu karakteritiku bioma čini ekosistem na stupnju klimaksa. Ekosistemi su također mogu podijeliti i na prirodne i na vještačke. Prirodne vode se mrznu na 0 0C u površinskim slojevima. Shodno ovoj konvcepciji svi ostali ekosistemi tajge bili bi sukcesivni FALI(stopijri) u razvitku bioma. Čak iako organizmi žive u unutrašnjosti tla ili u samom mulju oni ipak žive u vazdušnoj i vodenoj sredini. Između ovih sredina ipak nema oštrih granica jer su gasovi atmosfere rastvoreni i u vodi i na kopnu. Svjetlost u vodenu sredinu prodire u manjoj količini nego u vazdušnu. U atmosferi u podzemnom sloju pritisak iznosi 1 atmosferu sa FALI on opada. mezofilna i kserofilna vegetacija. meduzama.0013 g tj. potočni. Oni znatno određuju sastav i izgled vegetacije. Težina 1cm 3 morske vode iznosi 1.itd. Voda osigurava opstanak organizmima nježne strukture. također ima i određenih količina vodene pare. npr. Uvijek postoje dva osnovna medija vazduh i voda. Taj pojam označava krupni integrirani kompleks večeg broje ekosisitema koji se održava I razvija u određenoj klimatskoj oblasti. Sličan biom su i tundre. suhozemne ekosisteme moguče je grupisati na dvije osnovne provincije: nadzemni i podzemni. prašume…Drugi pokušaj za grupisanje ekosistema je grupisanje preko pojma predjela. a težina 1cm3 vazduha svega 0. Ali ustvari to je kompleks ekosistema u kojem se pored četinarskih šuma susreču i drugi ekosistemi. prirodne voe sunaselene u cijelini. Na 1700. 88 . ali i najkrupnijim organizmima kitovima. Pod slićnim ekološkim uslovima razvijaju se slični tipovi vegetacije. Razlike između vodene i vazdušne sredine Voda kao životna sredina je daleko gušča od vazdušne sredine.ostvareni na staništu prije svega klimatski i edafski. U pojmu predjela je sadržan i geografski i ekološki moment. Predio je geografsko – ekološka sinteza.

polihete. Od vodenih pokreta javljaju se talasi. Okeani i mora su najprostranija životna oblast i pokrivaju 2/3 planete. ktenofore. Sva mora i okeani su povezani i čine kontinuirano vodeno prostranstvo. OBLAST MORA I OKEANA Dio ekologije koji se bavi proučavanjem morskih ekosistema je okeanografija. Temperatura površine koleba se u toku godine.70C. Ali i kod voda postoje razlike u njihovom hemijskom sastavu. Eurihalni oblici su uglavnom ograničeni na obalski region. Na i Mg. To je najizraženije u tropskim morima. a prema polovima ona opada i u polarnim morima je ispod 0 0C. Taj dio je označen kao sloj termičkog skoka ili termoklina. To daje mogućnost kretanja vodenim organizmima i glavni ograničavajući faktori za njih su temperatura. Morska voda je termički stratifikovana. ali je moguć život zooplanktonskih organizama. sem košljoriba koje imaju posebnu prilagođenost osmoregulacije. a ta kolebanja su najmanja u tropskim i polarnim morima. Osnovna karakteristika morske vode je salinitet. . Morski organizmi su prilagođeni na tamne uslove života. tako da je zbog toga srednja godišnja temperatura okeana prema dnu vrlo uska. Ispod 500 m je afotična zona. Slanost je približno ista u svim morima i iznosi oko 35 g/l. Dubinski dijelovi okeana ispod 4. Sredozemno more. Stanovnici otvorenog okeana su uglavnom stenohalni sa uskom ekološkom valencom za slanost i to su pravi morski organizmi kao foraminifere. plima i oseka i struje. I raspored hemijskih faktora također pokazuje vertikalnu stratifikaciju. Visoka slanost morske vode uslovljava i visoki osmotski pritisak. Obnova ovih faktora u ?fotičnom sloju zavisi i od vodenih pokreta. Zbog toga je u njemu najveći broj organizama stenoterman. Crveno more. Taj površinski sloj zove se eufotična zona. a manji u onim morima koja primaju dosta slatke vode – Baltičko i Crno more. Tu preovlađuju hloridi i sulfati. Postoji vertikalni termički gradijent prema dubini. Prosječna dubina okeana je 3. a najmanje u polarnim. Ispod toga se nalaze hladnije i teže vode. anelide iz roda Arenicola. Sa ovim različitostima. U cjelini.. Samo u morima koja ne komuniciraju sa ostalim dijelovima okeana temperatura u dubini može biti nešto veća.80C. a samo u obalnoj zoni mogu se naći novi euritermni organizmi. Oko ekvatora površina ima temperaturu oko 25 0C – srednja godišnja. soli N i P koji se u moru nalaze minimumu i predstavljaju ograničavajući faktor za organsku produkciju. U tom sloju razvija se bogata fitoplanktonska zajednica koja vrši fotosintezu. U njemu temperatura naglo opada.000 m iznosi 12. okean je relativno hladna i ravnomjerna cjelina. Zbog toga u biosferi razlikujemo tri osnovne oblasti života: oblast mora i okeana oblast kopnenih voda oblast suhozemna. i dr. ribe. Ostrea edulis. npr. Na dubini od 500 m nastupa mrak za ljudsko oko i ispod 1000 m je totalni mrak. Mytilus galoprovincialis. Ispod nje je disfotična zona koja nije dovoljno osvjetljena za planktonske organizme. Talasni pokreti javljaju se samo u obalnoj zoni. dubina i salinitet. ehinodermate. važan ekološki faktor je i temperatura. vode i kopno u okviru biosfere čine posebne oblasti života. U principu se u okeanu može razlikovati gornji sloj toplije i lakše vode od 0-800 m. spužve i knidarije. gdje salinitet varira (Aurelia aurita.000 m prilično imaju istu temperaturu oko 20C i ona u toku godine nema kolebanja. 89 . U oblasti ekvatora prosječna temperatura okeana iznosi 5. Svjetlost također opada sa dubinom.800 m. prije svega O 2 i CO2. cefalopode.Gasovi O2 i CO2 u vodi su u rastvorenom stanju i disanje vodenih organizama vrši se preko posebnih organa. U bistrom Sargaškom moru 1% površinske svjetlosti dopire do 100 m dubine. posebno od 500 – 800 m. Termoklin oštro odvaja ta dva sloja i sprečava miješanje vode. U Sredozemnom moru koje je odvojeno Gibraltarom od Atlantika temperatura na 4... Salinitet je veći u zatvorenim morima koja ne primaju dosta slatke vode i veće im je isparavanje – Jadran. Mytilus galoprovincialis. Osim slanosti. Horizontalni raspored temperature varira i određen je geografskom širinom.

Neki od njih imaju i slabe pokrete plivanja. Vjetrovi pasati u tropskoj oblasti uzrokuju sistem površinskih horizontalnih struja koji teku paralelno sa ekvatorom i onda kreću ka sjeveru i jugu. Tipični planktonski organizmi cijeli život provode u slobodnoj vodi. Oni su prije svega sitnog porasta i često mikroskopskih dimenzija. npr. Hladna i gusta polarna voda tone dublje i klizi ka ekvatoru. ktenofora i sifonofora.000 m čine duboku abisalnu zonu. kitovi. delfini. Od posebnog značaja su morske struje. ali i neke cefalopode. U sastavu okeanskog područja nalaze se dvije vertikalne zone.Plima i oseka su ritmične pojave uzrokovane djelovanjem Sunca i mjeseca i traju po 12 sati. To su većina protozoa. One čine fitoplankton. Postoje i vertikalne struje koje su uzrokovane razlikama u gustini vode. postoje i dubinske struje. Planktonski organizmi ulaze u sastav životne zajednice planktona. Osim površinskih struja. hladna voda Antarktika ide dnom od zapadnog dijela Atlantskog okeana ka sjeveru. Neritski dio dna može se podijeliti na litoralnu zonu 40 – 60 m i dublju sublitoralnu zonu od 60 – 200 m. Meroplankton su organizmi koji koji provode jedan dio života u vodi. ZONALNOST Vertikalni i horizontalni raspored ekoloških faktora uslovljava i zonalni raspored živog naselja. Najdublji dijelovi okeana do 10. Članovi potrošači planktonske zajednice su zooplankton. Oni se održavaju u slobodnoj vodi ili plivanjem ili pasivnim lebdenjem. a svako površinsko kretanje dovodi do turbulencija i do miješanja površinskih i dubljih slojeva i njihovih toplotnih. ali morski organizmi ne tonu zbog svojih prilagođenosti. Ove zone se odlikuju različitim ekološkim faktorima i u njima se u skladu sa tim razvijaju posebne životne zajednice. Morske struje omogućavaju miješanje vode na taj način i obnovu soli u površinskim slojevima i O2 u dubinskim slojevima. Nektonski organizmi su uglavnom ribe: selahije. S obzirom na veličinu. Specifična težina žive materije je nešto viša od specifične težine vode. ali se odlikuju i prisustvom tjelesnih nastavaka i izraštaja koji sprečavaju tonjenje. moguć je pučinski ili pelargijalni način života u slobodnoj vodi bez tonjenja. sve do polutaka. salmonide. Plankton neritskog područja je 90 . Površinska zona koja je osvijetljena – epipelagijalna – dubine do 200 m i duboka mračna zona – batipelagijalna. haringe. plankton se dijeli na makroplankton. One omogućavaju stalnu cirkulaciju okeanske vode u svjetskim razmjerama. Oba ova područja su također i vertikalno stratifikovana. Nasuprot njemu. u horizontalnom pravcu stoji okeansko područje koje obuhvata vodu pučine i duboko dno od 200 m do najvećih dubina. srdele. mezoplankton. Nektonski organizmi su dobri plivači. Najvećim dijelom to su predstavnici krustacea – kopepode. To su uglavnom larve mnogih organizama dna. Dio morskog dna koje se spušta od kontinenta do dubine 200 m i čini kontinentalnu padinu zajedno sa tom vodom čini neritsko područje. skuše. Površinske struje uzrokuju vjetrovi. hemijskih i drugih karakteristika. tunj. Članovi proizvođači su uglavnom zelene jednoćelijske alge Chrysophyceae. kladocere. Život u slobodnoj vodi okeana Zahvaljujući gustini morske vode. mikroplankton i nanoplankton. npr. Postoje dvije osnovne okeanske oblasti – slobodna voda ili pučina i morsko dno – i obje su naseljene živim svijetom. a ostatak na dnu. Oni lebde u slobodnoj vodi i imaju niz prilagođenosti kojima je spriječeno tonjenje. Oni se odlikuju posebnom životnom formom – vretenastim tijelom i razvijenom muskulaturom. Ti organizmi su holoplankton. meduze. Planktonski oranizmi u svom kretanju zavise od vodenih struja i pokreta i sposobnost plivanja im je slabo razvijena. Specifična težina tijela im je smanjena jer sadrže veliki procenat vode. Chlorohiceae i Diatomeae.

Dubinska zona batijalna i abisalna su naseljene organizmima koji su prilagođeni na odsustvo svjetlosti i nisku temperaturu. Zbog podizanja i spuštanja mora taj dio litoralne zone je u stalnoj fazi emerzije i imerzije. raže. Terigeni sedimenti karakterišu neritsko područje i oni su tu dospjeli erozijom i pritokama. Sargassum) i crvene alge (Chondrus. ali je temperatura nešto niža nego u proljeće. mrke (Fucus. Morsko dno je uglavnom pokriveno sedimentima različite prirode. Hemisesilni oblici su prelazni i oni su na istom mjestu na podlozi. One osiguravaju i razgradnju. skuše. Te soli se akumuliraju u površinskom sloju. cefalopode i ehinodermate. Taj dio litoralnog tla izložen je kolebanju svih ekoloških faktora. ali zbog cirkulacije vode obnavljaju se rezerve hranljivih soli iz dubinske zone. Stopa primarne produkcije planktona varira sezonski u skladu sa variranjem ograničavajućih faktora. Taj plankton se susreće samo u gornjoj osvijetljenoj zoni. Tu su povoljni uslovi za ishranu. Posebno se to odnosi na zonu plime i oseke i talasa. Ograničavajući faktori tu su temperatura. Tu postoje tri zonalna dijela: - granični pojas iznad linije visoke plime kojeg povremeno kvasi talas. Karakteristični su puž Litorina i račić Ligia iz izopoda. Plankton je izvor organske primarne produkcije u okeanu. itd. Od tih faktora zavisi količina i sezonska kolebanja planktonske produkcije. ježeva – Arbacia. Od holoplanktonskih oblika to su meduze. U umjerenim oblastima tu su zapažena dva skoka planktona. Oblast litorala obiluje i vrstama riba koje su vezane za dno – plosnatice. Posebno je tu važan i fizički sastav podloge. itd. Većina tih organizama su vagilni i kreću se po podlozi. Zimi je i svjetlost i temperatura niska. razmnožavanje i zaklon. mogu se javiti i Mytilus i Ostrea. sifonofore. Živo naselje u oblasti litorala je zonalno raspoređeno. Tu su prisutna velika godišnja kolebanja temperature. ali isto tako su i hrana za planktonske organizme. Tu se uglavnom nalaze članovi proizvođači jednoćelijske i višećelijske zelene alge. priljepak ili Patula. One se često sakupljaju u velika jata i pretežno se hrane planktonom. donji pojas ispod nivoa velike oseke – sa prisustvom mrkih algi i fukusa. Plankton okeanskog područja čine uglavnom holoplanktonski organizmi. I bakterije slobodne vode ulaze u sastav planktona.drugačiji od okeanskog. To biljno naselje litorala predstavlja bazu trofične piramide tih zajednica. Od nektonskih stanovnika neritskog područja značajne su ekonomski važne vrste riba: haringe. Manji broj je sesilnih organizama koji su trajno vezani za podlogu. Život na morskom dnu Morsko dno pruža raznovrsne uslove života. ali nisu trajno fiksirani. Dominiraju zelene alge (Ulva). Dno je naseljeno sesilnim račićima ciripedima. svjetlo i odsustvo hranljivih soli. ktenofore. 91 - . Od životinjskih predstavnika sesilni oblici se uglavnom susreću na kamenitoj podlozi. Tada u jesen zbog cirkulacije ponovo dolaze hranljive soli. Lithotamnon). Veličina listolikih talusa je velika i može biti i do 70 m. Čine ga uglavnom makroplanktonski oblici – larve velikog broja organizama. Vagilni oblici obuhvataju brojne predatore – mekušce. Kod njih se često pojavljuju bioluminiscencija i redukcija očiju. Produkcija ponovo opada zbog utroška rezervi hranljivih soli. srednji pojas – između nivoa velike plime i velike oseke. Sa porastom temperature povećava se i produkcija zbog velike količine hranljivih soli. Neritsko područje Tu je obalska litoralna zona osvijetljena i pod utjecajem stalnih vodenih pokreta. Osnovna karakteristika bentalnih organizama je da su trajno ili povremeno vezani za dno. polihete i dr. Bujan životinjski svijet naseljava podvodne livade. Duboko dno je pokriveno pelagijalnim sedimentima koji su organogenog porijekla. a hemisesilni na pjeskovitoj i šljunkovitoj podlozi. srdele. Više biljke su uglavnom rijetke. U jesen se opet javlja jesenji maksimum produkcije ali nešto manji od proljetnog. jake struje.

To zagađenje za sobom povlači smanjenje koncentracije O2 i povećanje koncentracije CO2. pokazuje određeni reljef koji je izrađen pretežno erozivnim djelovanjem vode. Zbog ograničene veličine kopnene vode jako podliježu zagađenjima. U tim zajednicama dna se ne vrši nikakva primarna produkcija. Na njegovom profilu vidi se (1) pribrežna terasa koja se spušta od obale prema dubini od 7 – 10 m i ona predstavlja obalsku ili litoralnu zonu jezera. atoli u obliku potkovice ili prstena. Odnos veličine i dubine jezera određuje i 92 . Ohridskog. Sprudotvorni korali su stenotermni oblici toplih voda – dupljari (Anthozoa) i Hydrozoa. Biljke u toj zoni odsustvuju i zajednica se uglavnom sastoji od potrošača detritusa i predatora. STAJAĆE VODE (Lentičko područje) Osnovna karakteristika je odsustvo strujanja vode. Na osnovu toga one se dijele na stajaće i tekuće vode. Pri toj koncentraciji tjelesne tečnosti organizama su hipertonične i oni imaju posebne mehanizme osmoregulacije. Jedna od karakteristika kopnenih voda je kretanje vode. npr. ofiuroidije i određene vrste riba. Prosječna količina rastvorenih elektrolita se kreće od 200 – 300 mg/l. Okeansko područje Obuhvata dno duboke mračne batijalne i abisalne zone. One su pogodne za razvoj planktonskih organizama. kao i detritne ostaju u stajaćoj vodi. One nisu kontinuirano povezane i izolovane su u manje ili veće dijelove. 2. ali generalno što se tiče soli kopnene vode se mogu označiti kao karbonatne vode. ali postoje i neke kopnene vode koje imaju veći salinitet od mora. barijerni i 3. Veličina im varira od malih barica do velikih jezera. silikatnih algi. Sprudove odlikuje visok stepen organske produkcije. Ali značaj tih zajednica je što omogućavaju regeneraciju hranljivih soli. Dno je prekriveno organogenim sedimentima koji potiču od skeleta. ježevi. Kopnene vode se prostorno i vremenski razlikuju od okeana. Kopnene vode su mlađe od okeana. Dio ekologije koji proučava kopnene vode je limnologija. obalski. Jezera su različite dubine i u prosjeku je to od 200 – 400 m. Na tom mjestu se razvijaju mangrove. Jezera Evrope i Amerike su nastala nakon ledenog doba.Naselje dna ostalog dijela neritskog područja varira prema prirodi sedimenata. npr. to su mješovite zajednice u čijem sastavu učestvuju i kopneni i marinski elementi. Jezera Jezerski basen jednog tipičnog jezera. Količina Ca je u slatkim vodama znatno veća nego u morskoj. Tu su uglavnom školjke. Dubina kopnenih voda također varira i samo su Bajkalsko jezero i Tanganjika dublji od 1.000 km2 (ostatak mora). To su životne zajednice koje se razvijaju u oblasti ušća rijeka u okeane. rakovi. Ovakve dijelove pokazuju i druga jezera. moćne organogene krečnjačke tvorevine kojih ima tri tipa: 1. one su prolazne tvorevine i nastaju i iščezavaju u toku vremena.000 godina.000 m. Koncentracija soli u kopnenihm vodama jako varira. Kaspijsko jezero sa 480. Posebnu životnu zajednicu u tropskim oblastima čine koralni sprudovi. ljuštura. Količina rastvorenih organskih materija jako varira u kopnenim vodama. OBLAST KOPNENIH VODA Kopnene vode se često označavaju i kao slatke vode. U njima je izraćena stratifikacija vertikalna svih ekoloških parametara i živog naselja. (3) centralna jezerska ravan koja obuhvata najveći dio dna. Zbog toga rastvorene soli iz podloge i uginule materije. Uglavnom imaju spljošten oblik tijela i duge razmaknute ekstremitete. Fauna tog dna je siromašna i u kvalitativnom i u kvantitativnom pogledu. Izvor hrane su tu uglavnom ekskreti i leševi uginulih organizama iz litoralne zone i planktona. I Bodensko i Ženevsko jezero će zbog zatrpavanja iščeznuti za 12 – 45. (2) sublakustrijski odsjek koji je strmijeg nagiba spušta se do 200 m. Posebna zajednica se također razvija na ušću rijeka u mora.

tako da je temperatura čitavog jezerskog profila 0 – 4 0C. u proljeće i jesen. U jezerima živo naselje je zonalno raspoređene. U vrijeme ljetnje stratifikacije voda jezerskog profila je podijeljena na dva sloja: gornja zona koja je toplija i označava se kao epilimnion i dopire o 40 – 50 m u 220C.produktivnost jezera. Termički režim jezera zavisi od geografske širine na kojoj se ono nalazi. (3) Umjerena jezera – površinska temperatura iznad i ispod 4 0C.Nekad koncentracija O2 u hipolimnionu može pasti i na 0. Preko zime. nego i intenzitet cijelog jezerskog metabolizma. Za vrijeme cirkulacije vode u jezeru dolazi do obnove O2 u dubinskim slojevima. Jezerska termika pokazuje vertikalni gradijent i kolebanja u toku godine. i donja zona koja je hladnija i dosta veća i označava se kao hipolimnion – 4 – 60C. npr. Hemizam. Termički režim je bitan za dinamiku cijelog jezera. Ostala mračna zona je trofolitična zona gdje se vrši samo razlaganje. a u Dorjanskom jezeru za vrijeme ljeta ona iznosi 0. Primljena toplota se postepeno prenosi ka dubini pod utjecajem miješanja vode zbog dejstva vjetrova. a u trofolitičkoj zoni je obratno. (2) Subtropska jezera sa površinskom temperaturom uvijek iznad 40C. Ukupna količina rastvorenih soli iznosi prosječno oko 100-200 mg/l. Najmiža temperatura u toku zimskog perioda je oko 40C. Jezera primaju vodu iz pritoka. tako da je donja hladna zona termički izolovana od tople zone. U Ohridskom jezeru gornja zona se diferencira na dva sloja – epilimnion u užem smislu i metalimnion u kojem temperatura naglo opada i on sprečava miješanje vodene mase.koncentracija soli u jezerima jako varira. Bajkalsko jezero. malim godišnjim kolebanjima i malim vertikalnim termičkim gradijentom i sa periodom cirkulacije u najhladnijem periodu godine. kad se gornji slojevi vode ohlade i izjednače sa dubokom zonom. Ako je to koncenracija preko 500 mg/l jezera su slana i to su jezera arialnih područja. Razlikuju se: (1) Tropska jezera sa visokom površinskom temperaturom od 20 – 30 0C.U trofogenoj zoni koncenracija O2 je visoka. Kapacitet pritoke i otoke određuju stepen obnove vode u jezeru. Što se tiče koncentacije O2 ili CO2 oni takođe pokazuju vertikalnu stratifikaciju. a regenerišu u trfolitičnoj zoni jezerske životne zajednice. velikim godišnjim kolebanjima i velikim vertikalnim termičkim gradijentom i sa periodom cirkulacije u toku zime – takvo je Ohridsko jezero. Primjer stratifikacije je Ohridsko jezero. Svjetlost. (4) Subpolarna jezera – sa površinskom temperaturom samo kratko preko ljeta iznad 4 0C. U proljetno-jesenjem aspektu. izvora ili su to podzemne vode. Plitka jezera su znatno produktivnija. Voda je najgušća na temperaturi od 40C. U bistrom Ohridskom jezeru providnost vode ide do 4 m. a CO2 je niska. malim termičkim gradijentom i dva perioda cirkulacije u rano ljeto i ranu jesen. 93 . Taj raspored uslovljen je horizontalim i vertikalnim gradijentom osnovnih ekoloških parametara. sa velikim kolebanjima i velikim termičkim gradijentom i sa dva perioda cirkulacije.7 m. To je važno za obnovu O2 u dubokim slojevima i hranljivih soli u površinskim slojevima. Osvjetljeni površinski sloj jezera zove se trofogena zona i u njoj se odvija fotosinteza. s tim što se u umjerenim oblastima redovno pretvara u led. U većini jezera umjerenog pojasa javlja se stratifikacija temperature. Pri tome topliji slojevi vode kao lakši leže iznad hladnijih slojeva. Te soli se stalno troše u trofogenoj zoni. dolazi do cirkulacije čitave vodene mase. Od njega ne zavisi samo tip stratifikacije. Ona također raspolažu i otokom koja odvodi vodu iz jezera. Hranjive solifosfati i nitrati su također vertikalno stratifikovani. (5) Polarna jezera – sa površinskom temperaturom uvijek ispod 40C i sa periodom cirkulacije samo u doba ljeta. Za vertikalni gradijent svjetlosti važi za jezera sve isto kao i za more. pod uticajem vjetrova jezerska voda je izložena miješanju.

Za ovu zonu su karakterisičnw naslage ljuštura puževa i školjki. Zosteria i dr.U njoj se razlikuju trofogeni dio koji se poklapa sa epilimnijem i donji trofolitični sloj koji bi odgovarao hipolimnionu. Tu su larve Ephemeroptera. Samo su prisutne larve školjke Dressenia koja ima plaktonski način života. Ti sedimenti se talože iz limnetičke i litoralne zone. školjke Dressenia kućice Trichoptera. Copapode i Kladocere.reliktne oblike-ostatke tercijarne faune posebno puževa Pirgula. Litoralnom naselju također pripadaju i Amphibi. pojas trske je moćna zaštita obali.Primarni izvor hrane u ovoj zoni je biljni detritus donijet iz litorala. Limnetična zona. Tu dominiraju larve insekata i mekušci. Među zooplanktone se susreću uglavnom primarnui portošaći koji se hrane filtriranjem.Osnovan razlika u odnosu na litoralnu zonu je što nema članova proizviđača. 2. zmije. Tosu dva talasa planktona-proljećni i jesenji maksimum planktona. sifonofore i ktenofore kao i larve drugih organizama.Čine ga uglavnom cvjetnice. Makrofitska vegetacija je zonalno raspoređena: 1. 3.Postoje 4 osnovne zone u jezerima: 1. Dubinska zona ili profundalna je najprostranija. briziozoa. Odonata i sitne riblje vrste. Pastrmka. U starim jezerima diferencirala se posebna dubinska fauna. Ona je u potpunosti osvijetljena. U litoralu se susreću i ribe! Naselje sublitoralne zone ima prelazni karakter i susreću se i stanovnici litoralne i profundalne zone. Sublitoralna zona. Sekundarni potrošaći u planktonu su rijetki i to su uglavnom larve insekata. U velikim jezerima svjetlost je odsutna. Na mjestima grade guste podvodne livade. U ohridskom jezeru dubinsko naselje obuhvata: 1. Ispod kamenja se nalazi Amphipode i Izopode ( Gamarus i Aseus ). 2. Naselje jednoćelijskih i končastih algi u litoralu je takođe bogato i žive na podlozi ili su u perifitonu. temperatura stalna i niska i podloga je od finih dubinskih sedimenata. Nedostaju meduze. Između obale i pojasa trske se javljaju i biljne vrste sa plivajućim listovima. Naselje ove zone je vrlo siromašno. Tu postoje raznovrsni uslovi života. Ona je manje ili više diferencirana i zauzima susjedni dio dna jezera. Litoralna zona – 18-20 m koji obuhvata pribrežnu terasu i početak sublametrijskog odsjeka. Za ovu zonu su karakteristične naslage ljuštura školjki i puževa koje obrazuju ljušturitnu zonu. Trichoptera.euribatne oblike-rasprosranjene po čitavom dnu. U zooplanktonu se javljaju Protozoe(Ciliate i Rhizopode). pojas submerzne vegetacije koja ide u dubinu 3-7 m. U fitoplanktonu su prisutne jednoćelijske alge Cloroficaee. Susreću se i planarije kao i razne vrste roda Aselus. Planktonska zajednica zauzima osvjetljeni dio limnetične zone. 3.do 50 m ili zona slobodne vode koja obuhvata cijelu vodenu masu. Od životinjske komponente na stjenovitoj podlozi u zoni mlatanja nalaze se sesilni i hemisesilni oblici. 4. Ova zona je sumračna zona u kojoj ne postoji vegetacija . puževa. puževi-Pirgula. Najdublji sloj vegetacije čine višećelijske razgranate alge Characeae. kornjače i ptice. Crizoficaea. U tom pojasu se ljeti odvija intenzivna fotosinteza. Tu su takođe prisutni stalni vodeni pokreti i velika su sezonska i dnevna kolebanja svih parametara tako da se tu susreću uglavnom eurivalentni organizmi. Najbujnije naselje imaju livade makrofitne vegetacije. Glavni potrošaćo zooplanktona su riblje vrste npr. Diatomeje i dr. Potamogeton. To su kolonije spužvi. 2. Kod jezerskog planktona je izražen periodizam povezan sa sezonskim kolebanjem. On je daleko siromašniji od morskog planktona. Zooplanktonski oblici su primarni potrošači. Naselje litorarne zone je samostalna zajednica jer ima kategoriju proizvođaća. 94 . Tu su brojne vrste algi ali se javlja i makrofitska vegetacija. razne vrste Planaria. Život u dubinskoj zoni. Rotatorie.

Intenzitet prometa materija i energije i količina organske produkcije. Kolebanja temperature vode prate kolebanja temperature zraka. 2. Finiji pijesak. a na ušću opada. koji je uslovljen nagibom korita. Ostracodae. Trichoptera. Kod eutrofnih jezera sve je obratno i tipičan primjer je Dorjansko jezero.Njih odlikuju oblici sa kratkim životnim ciklusom.Ovim faktorima trebalo bi dodati i antropogeni uticaj.Klimatski faktori . Ribnajci su vještačke tvorevine njegovo čišćenje suzbija vegetaciju i svodi proizvođaće samo na fitoplankton. U tropskim i suptropskim jezerima produkcija je znatno veća. a druga visoku.Oligotrofna 2 Eutrofna Prva imaju nisku organsku produkciju. U ovu kategoriju se ubrajaju vještačke akumulacije i ribnjaci. Ostarcodae koje pokazuju specifične prilagodbe za život na dnu. Ti oblici su Oligochaete. To dovodi do bujnijeg razvoa zooplanktona koji je riblja hrana. Copepode. bistra. Najbolji kriterijum je trofični stupanj na kome se nalazi jezero tj. U plitkim jezerima trofiaj je veća. Bare su posljednji stupanj evolucije jezera.pečinske oblike 4.jer od geološkog supstrata zavisi snadbijevanje jezera sa hranjivim solima. porijekla i trajanja. mulj i organske čestice donijete z čitavog sliva talože se u donjem toku rijeka.brzina trofije u jezeru zavisi od temperature.P.šljunak).ekodiraju materijal i odnose ga navodno gdje ga deponuju. Chiroptera.Tipični primjer je Ohridsko jezero. TEKUĆE VODE (izvori.Morfometrijski faktori . Gamarusi i Aselusi. Tu su takođe i Amphibe i Reptili. Slobodna voda naseljena je planktonom koji čine alge. a ako ne. Amphipoda i Izopoda. Naselje dna je slično litoralnoj zoni. stijene. One su male dubine i nemaju ni pravu limnetičku ni dubinsku zonu i mogu se porediti sa litoralnom zonom jezera.troija jezera zavisi od odnosa površine i dubine jezera.diferencirane oblike nastale evolucijom iz litoralnih oblika. Odonata. Cladocere. školjki. Ona na kraju iščezavaju i postaju kopneni ekosistem. Edafski faktori . Svjetlo prodire do dna i dovodi do razvoja makrovegetacije po čitavom dnu. javljaju se u određenoj zoni to su povremene( bare efemernog) karaktera. BARE Su plitke stajaće vode različite veličine . 3. na osnovu saliniteta (slana i slatka). Ona se dijele na osnovu načina nastanka (glacijalna.Rotatoriae. Plitke stajaće vode susreću se i u plavnim oblastima rijeka. Na osnovu toga razlikuju se dva osnovna tipa jezera: 1. sa dosta O2 slabijom litoralnom vegetacijom. na osnovu termičkog režima ( tropska i subtropska).Faktori koji određuju stupanj trofije jezera su: 1. To su riječni rukavci i plitke depresije terena.lotičko područje Osnovni kontrolni i ograničavajući faktor u tekućim vodama je vodeni tok.riječna. a detritus i fini pijesak se talože samo lokalno u zaklonjenim mjestima.siromašna solima N.vulkanska tektonska). Coleoptera. Plitke stajaće vode posebno zarasle makrovegetacijom i submerznim biljkama su ritovi. Od brzine vodenog toka zavisi fizička priroda dna tekuće vode. Njihova mala dubina omogućava veću količinu rastvorenih materija i veću organsku produkciju. rijeke) .3. Obilje vegetacije omogućava život puževa. Bitna posljedica vodenog toka je i bogastvo vode sa 95 . Turbelaria. ako je imaju to su stalne(permanentne) bare. Oligotrofna jezera su duboka. U planinskim potocima deponuje se na dnu samo grubi materijal(blokovi. Brzina toka varira i po pravilu postoji uzdužni gradijent toka pri čemu je tok brži u gornjim dijelovima. potoci. Jezerski tipovi Postoje različiti kriterijumi za klasifikaciju jezera jezera. U njma nema vertikalne stratifikacije. larvi Ephemeroptera. Životna zajednica bara je slična litoralnoj zoni jezera. Mnogi od njih su periodičnog karaktera. Bare su karakteristične na osnovu toga da li tokom godine imaju vodu.

Diptere. a od riba prisutne su pastrmka. Hirudinea. Pozitivni neotaxis je jedan od prilagodbi-organizmi se prilikom kretanja okreću nasuprot vodenoj struji i spriječavaju da budu odnešeni. To su površinske vode koje poniru i dolaze do nivoa nepropusnih stijena. smuć. peš. crvenoperka. tako da većina rijeka plavi okolne oblasti. Tada se formira sistem stalnih ili povremenih stajaćica. To povlači za sobom promjene nivoa vode. sitne školjke itd. Prisutni su stenotermni organizmi. mahovina ( Mašancija polimorfa). Količina vode koja protiče kroz tekućicu varira u toku godine. a donjem euri termni organizmi. rakovi ribe i vodozemci. rasprskavanja vode i male organske produkcije tako da se manja količina O2 troši na razlaganje organskih materija. Naš tipični predstavnik je čovječja ribica (Proteus anguilus) koja je neotenična larva amfiba. • donji tok (potamon)-dno je prekriveno pješčanim ili muljevitim nanosima. deverika. ima puno O2. potoci i rijeke. te dolazi do razvoja Detritofagnih zajednica. sa malim godišnjim kolebanjima i odsustvom primarnih proizvođača. čikovi. Takođe važno obilježje je makrovegetacija. Dosta je detritusa. som. mnoge larve insekata. U tekuće vode spadaju izvori.Temperatura vode opada zimi od izvora prema ušću. mala su kolebanja temperatura. Tako se ugornjim tokovima susreću stenotermni. To je značajno za organsku prpdukciju. Ovi stanovnici se odlikuju nizom prilagodbi. Poliheta. Oligoheta. PODZEMNE VODE Su posebna kategorija kopnenih voda sa posebnim uslovima za život. One se odlikuju odsustvom svjetlosti. prilagođeni brzom toku. Copepoda. Planktona nema. a u donjem toku su veća. Pretstavljen je planinskim potocima ( brzina veća od 2 m / s). U peridu visokih voda tekućice postaju mutne. Brojniji su stanovnici dna. Vodena vegetacija u tekućicama je slabije razvijena i nedovoljna da obezbjedi primarnu hranu za potrošaće koji se hrani detritusom. brzine toka i često i izlijevanje preko obala.materijal dna biva pomjeren nizvodno što može imati negativan uticaj na naselje dna. ZAGAĐENE VODE 96 . Zavisno od nagiba nepropusnog terena podzemne vode se lagano kreću u stijenama sa primarnom poroznošću. škobalj itd. Od vodenih biljaka uglavnom su prisutne alge kamenjašice (Dijatomeja). Sastav riblje faune se mijenja i javljaju se pretežno Ciprinide. Ribe u tekućicama imaju vretenasto tijelo. za razliku od riba mirnih voda koje imaju bočno spljošteno tijelo. Oligochaete. Tubificide . Glavni izvor hrane je detritus koji dospjijeva sa površina voda i mikloflora bakterija i gljivica. Trichoptera ( kućice od kamenčića). To su organizmi: Turbelarie (Planarie). dno je uglavnom kamenito. a ljeti raste. Plecoptera ( razvijene kandžice). Tada u životnom stupnju predstavnici životne zajednice koji su za vrijeme kiše bili u anabiotičkom stanju (rotatorie). puževi. Voda u planinskim vodama dostiže stepen zasićenosti O2 zbog brzog toka. U gornjem toku dnevna i godišnja kolebanja su mala. a brže u stijenama sa sekundarnom poroznošću – krečnjak. Zbog toga u oblasti kiša podzemne vode često obrazuju prave podvodne tokove. Tu su prisutna kolebanja vodostaja u toku godine.rastvorenim O2. Plecoptere. školjke. niskim temperaturama. Životinjsko naselje je uglavnom satavljeno od reliktnih oblika. Gastropode ( sluzne materije ). šaran. oči zakržljale razvijena hemijska čula i ti organizmi su uglavnom stenotermni. zarazliku od CO2 čija količina raste prema donjem toku. Kod tekućica razlikujemo: • gornji tok (krenon) koji odlikuje velika brzina vode.Količina kisika u pravilu opada od gornjeg ka donjem toku. Oligohete. koje se brzo razmnožavaju i proizvode obimnu hranu za ribe. Miran tok omogućuje razvoj planktona. štuka. Značajan ekološki parametar po kome se tekućice razlikuju od stajaćica je brzina vode. Diptera. što daje mogućnost organizmima koji žive zariveni u mulj npr. U pravilu potocima smatramo tekućice do 5 m širine. Tu dominiraju larve insekata. Ephemeroptera (sa dorzoventralnim spljoštenim tijelom).

Sladaček je razradio novi sistem saprobnosti vodenih staništa. tako da vecina suhozemnih organizama ima cvrste skeletne tvorevine na koje se oslanjaju meki djelovi. te velika količina detritusa. industrija). Zbog male gustine vazdusne sredine koja ne daje dobru potporu zivi svijet je ogranicen na uski prizemni sloj atmosfere i na povrsinu Zemlje. Jedan od oblika zagađenosti najčešće se javlja usljed povećanja ljudske populacije (kanalizacija. ali su zato fizicki uslovi daleko promjenjiviji u odnosu na vodenu sredinu. tako da su vecina stanovnika kopna euritermni organizmi. Osim njih tu se nalaze predstavnici Arthropoda.voda za piće Transaprobne (otpad) -radiosaprobnih(radioaktivni otad) -criptosaprobne(otpad i neorganske materije) -autisaprobne (toksične) • Eurisaprobne (otpadi) – ultrasaprobni (bakterije) -hipersaprobni (bakterije) -metasapobni (flsgelate) -Izosaprobne(cilijate) • Limnosaprobne -p-polisaprobne(onečišćene) -alfa-mesosaprobne(onečišćene) -beta-mesasaprobne(čiste) -xenosaprobne(čiste Kopnene vode mogu se prema protoku vode podijeliti na: stajaće i tekuće vode. a karakteriše ih nizak pH. Protozoa i svi stanovnici tla se zovu edafon. Stanovnici kopna se stalno stite od gubitka vode iz tijela.su po pravilu veća i dublje akumulacije gdje postoji gornji. U stajaće vode ubrajamo: -LOKVE-to su plitke udubine ispunjene vodom koje redovno presušuju -MOČVARE-su zadnji stadij razvoja vodenog ekosistema. Osnovni bioregioni ili predeone zone u 97 . Unutrasnjost podloge pruza povoljne uslove za zivot specijalizovanih organizama. SUHOZEMNA OBLAST ŽIVOTA je oblast vazdusne zivotne sredine koja se po fizickim i hemijskim karakteristikama znatno razlikuje od vodene.Vlaznost u znatnoj mjeri ublazava temperaturna kolebanja zbog toga se grube promjene temperature cesto susrecu u aridnim oblastima. malo soli. Ti uslovi cine kompleks klimatskih faktora koji variraju vremenski i prostorno. Posebno su brojni insekti .• • Zagađena voda može biti rezultat prirodnog procesa ili antropogenog uticaja. Suhozemnu sredinu odlikuje pojava homeoterama. Stalno mjesanje i kretanja vazduha ima za posljedicu konstantnu koncentraciju O2 i CO2. Annelida. Planktonski nacin zivota nije moguc. Kopna se odlikuju i velikim brojem ekoloskih nisa zahvaljujuci prije svega prisustvu vegetacije. osvjetljeni sloj (eufotični) koji je i produktivni(trofogeni) i dublji.Oblici koji nisu zasticeni od gubitka vode iz tijela mogu zivjeti samo u oblastima sa visokom vlaznoscu.Ona je prije svega staniste clanova razlagaca. Nematoda.cvjetnice. ali i pruza mogucnost zaklona i razmnozavanja. Ekoloski znacaj podloge je takoder veliki jer je podloga. podijeljen u 4 grupe: Katarobne. Na kopnu dominiraju visi oblici zivota . bakterija i gljiva. Drugi vazan faktor je vlaznost. a ne vazduh izvor hranjivih soli. neosvjetljeni i neproduktivni (trofolitički). U svakoj toj grupi je visok stepen diferencijacije i specijalizacije. U novije vrijeme. On tvrdi da se sve vode mogu uključiti u krug. Kretanje suhozemnih organizama je uglavnom vezano za podlogu. Proučavanje zagađenosti tekućica prvi je radio Cohn (1853) koji je došao na ideju da bi pojedine vrste insekata ili drugih organizama mogli biti pouzdani indikatori za kvalitet voda. Ovu ideju su kasnije podržali i drugi. insekti i visi kicmenjaci. Temperatura vazduha znatno vise varira nego temperature vode. -JEZERA. u sadašnjem sistemu saprobnih indikatora.Vegetacija je vazan izvor hrane.

puzevi pa i pravi vodeni oblici Polychaeta. majmuni. One se karakterisu i velikim brojem vrsta drveca i do 2 . papagaji. Sezonska kolebanja klimatskih faktora utiču na gustinu mnogih populacija. Na pojedinim mjestima dzinovska stable se uzdizu iznad nivoa najviseg sprata u kome krune grade zatvoreni krov. Kvalitativno i kvantitativno je tu najbogatije nasleje Arthropoda i to pretežno fitofagnih insekata. Kini. sklera(zona tvrdolisnih suma). tajga. stepe. Arthropoda.koje ulaze razliciti ekosistemi su: tundra. Arborealnih sisara nema izuzev vjeverica. Ranije se prostirala po cijeloj oblasti umjerenog pojasa u SAD. a najhladniji zimski mjesec -6ºC. To su gusjenice. Evropi. povoljni svetlosni uslovi. Tu su caste Annelida. Sa 98 . mosumske šume u Indiji i Indoneziji.S tim u vezi razvio se arborealni način života sa nižom prilagođenosti kao što su razvoji kanđi i nogu za hvatanje. hileje (tropske sume). biljne vaši. Posebno je bogato životinjsko naselje u spratu kruna derveća gdje se susrećuljenivci. polumajmuni.Listopadna šuma javlja se u velikom broju tipova zbog različitih zonalnih kombinacija ekoloških faktora.U višim spratovima naselje je manje obilno nego u prašumama. Zbog stalnih klimatskih uslova u prašumama većinom žive stenotermni i stenohigrični organizmi.tople) srednje vlažnih staništa (bukve) i suhih staništa (hrasta i graba) . larve Odonata.Odnos ishrane i ostali biotički faktori su znacajni za dinamiku biocenoze. sa suprostavljenim prstima i repom za hvatanje. Nematoda. Klimu tih suma karakterise ravnomjerna temperature iznad 20ºC. silve (listopadne). Smjenu aspekata u listopadnoj šumi uslovljavaju sezonska kolebanja temperature i svijetlosti.500 u oblasti Amazona cije krune mogu dostici visinu do 50-80 m. a maximum atmosferskih taloga pada u toploj polovini godine. Hrane se lišćem i plodovima.Tu se razlikuju tipovi šuma vlažnih staništa ( luznjaka. Unutrasnjost presume je isprepletena brojnim epifitama.Tu su zastupljene planarije. Amphipoda. Tu se javlja 10 do 20 vrasta drveća . Visoka vlaznost vazduha pogoduju higrofilnim zivotinjama.U prasumama je bogat i raznovrstan živi svijet koji je vise vezan za više spratove nego za prizemne.Tropske presume su vise stratifikovane od umjerenih suma. pustinje. Protozoa. lijanama koje olaksavaju kretanje zivotinja i lokalno skupljanje detritusa i humusa te obrazuju cesto visecu zemlju u gornjim spratovima. Listopadne šume se razvijaju i održavaju u obalstima u kojima najmanje 4 mjeseca prko ljeta imaju srednju temperaturu iznad 10 ºC. Africi. gušteri.One zauzimaju ekvatorijalni pojas kontinenata u Juznoj i Srednjoj Americi.Oni tu ubrajaju šume uz obale velikih tropskih rijeka. Amphibi i dr. Srednja vrijednost atmosfreskih taloga u najvlažnijem mjesecu iznosi 100 do 130 mm. te sve vrste insekata. Zona tropskih i subtropskih vlažnih šuma Oznacavaju se kao hileje.U prašumi je prisutan jako složen splet lanaca ishrane. Gustina populacije biljojeda je regulisana različitim predatorima. Njima se pridružuju predatori ptice i grabljivi insekti. mangrove. te tvorevine koje imaju funkciju za odbranu. leptiri. kameleoni. Njihova uloga je u razlaganju ogranske materije velika i oni olakšavaju posao bakterijama i gljivama. djetlići.Tempo ogranske produkcije u prašumi je izuzetno veliki također je brz i tempo razlaganja uginule ogranske materije tako da je sloj šumske stelje slabo razvijen. glodari. obilna godisnja kolicina vodenih taloga. visoka vlaznost. pijavice. Izražena su kolebanja klimatskih faktora pa zbog toga je daleko manji broj vrsta biljaka i životinja. Manđuriji i Japanu. ose i himenoptere. Posebno je bogato naselje u šumskojoj stelji i površinskom sloju zemljišta. Madagaskaru u Indo-malajskoj i Indonezijskoj oblasti. a svijetlost svedena na minimum. Ispod tog sprata nalaze se 2-3 sprata nizeg drveca. koleoptere. Njena glavana karakteristika je godišnja smjena vegetacione ljetne periode sa zimskom. U vodi u dupljama dvreća i pasuhu listova razvijaju se Diptere. Zona listopadnih šuma umjerenih oblasti (Silvae) Ova šumska zona je pretrpjena krupne promjene pod dejstvom čovjeka. Životinjsko naselje je raspoređeno po spratovima. U unutrasnjosti sume vazduh je zasicen vlagom. Fitofagi su česti među insektima i sisarima.U zonu hileje ubrajaju se i vlažne subtropske šume.

polarana sova. leming. vjeverice) ptice – guštarka. Problem u tajgama je preživljavanje hladnog perioda. Siricide. kune. Klimatski uslovi u tajgama su vrlo surovi. Zona tundre . Broj vrsta drveća je manji nego u listopadnoj šumi i obuhvata četinarske vrste smrce. Od mesojeda susreću se vukovi. Karakterističan unutrašnji element tajgi su rijeke . 99 . Na sjeveru njima se pridružuju rijetke zeljaste cvjetnice. lisice. Za tajge je karakterističan kiseli tip zemljišta koji u kombinaciji sa vlagom daje terestrična zemljišta. Zona stepa U ovu zonu spada niz prostranih travnatih formacija ravnica koje susrećemo u svim kontinetnima . Lanci ishrane tundre su vrlo jednostavni jeleni se ulglvnom hrane lišajevima. Zime su duge i oštre.Tu spadaju stepe u panonskoj niziji . Na mnogobrojim vodama tundre žive vodene ptice prije svega guske i šljuke koje se gnjezde u tundi. tetreb. a grabljivci pretežno glodarima.Većina stanovnika migrira na jug. a u juznim djelovima tundre im se pridružiju žbunasti oblici i drveće niskog rasta. Znacajna odlika tundre su krupne flukatacije gustine populacije posebno glodara lemingra. Samo jedan od 4 mjeseca imaju temperaturu iznad 10ºC. Zivotinjski svijet je siromašniji tu se susreću krupni biljojedi losovi (Alces alces) . risovi. Zbog hladnijih klimatskih uslova proces razlaganja ogranske materije je spor. Prije svega mahovinama i lišajevima koji su tipični za tundru. bare i močvare. sobovi (Rangifer tardus i druge vrste jelena). Zivotinjski svijet tundre je siromašan od ptica i sisara tu su sjeverni jelen. a najhladniji od 3 do -52 ºC. potoci. polarni zec. grabljive ptice koji su ishranom pretezno vezani za glodare.Vegetacioni periodi traju samo za vrijeme ljeta i to 2 mjeseca traju. voluharice. krstokljun. To smrznuto zemljiste ne moze upiti vodu zbog topljenja snijega preko ljeta kada se formiraju brojna jezera. jele i bora. Ova zona pripada zoni hladnije klime. Najtopliji mjesec ima srednju temperaturu od 10 do 19º C . savane u Srednjoj Africi. U pogledu ogranske produkcije četinarske šume zaostaju za listopadnim šumama.je najsjevernije položena oblast vegetacije i predstavlja nepolarnu oblast bez šumskog pokrivača koja se u vidu pojasa proteže od najsjevernijeg dijela Sibira i sjevernog oboda Amerike.U zavisnosti od njega je i kolebanje populacije polarne lisice. brojnošću se izdvajaju komarci čije se larve razvijaju u vlaznoj mahovini i barama preko ljeta. polarna lisica. snježna koka. Prosjek razlaganja ogranske materije je vrlo spor i uglavnom se formira sirovi humus na tlu. Smrceve i jelove šume su zatvorene i tamnije pa je prizemna vegetacija oskudna i čine je pretežno mahovine. Insekti su malobrojni i to su stanovnici unutrašnjih stabala-Carambicide. Mnoge vrste ptica i jelena migriraju u južnije oblasti. sa izuzetkom medvjeda i jazavaca koji su omnivori. Svedske i Sjeverne Amerike. jezera i močvare. Tako da postoji nagomilavanje šumske stelje i sirovog humsa. Insekti su malobrojni prije svega tu su Diptere i himenoptere. Surovi klimatski uslovi imaju za posljedicu formiranje zamljišta čiji se porvšinski sloj otkravljuje kratko preko ljeta u junu i julu.zatim sitni biljojedi-glodari (leming. Skandinavije. Oni su vazan izvor hrane za ptice. Te vrste grade čiste sastojine na velikom prostranstvu. medvjedi i druge ptice. Ti klimatski uslovi omogućavaju život malom broju biljnih vrsta. leming ostaje aktivan i preko zime pod snjeznim prekriacem. Mongoliji u SAD . pampa u Juznoj Americi . Tako da je vegataciona sezona vrlo kratka. Odlikuju se odstustvom drveca ili se ono susrece pojedinacno. sjevernizec.sezonskim promjenamama nastupaju i periodične migracije od prizemenog sprata ka višim i obrnuto-To je posebno izraženo kod Arthropoda i ptica. SSSR. Zona sjevernih četinarskih šuma (tajga) Obuhavata dzinovski šumski pojas čitavog Sibira.

Zivi svijet stepe odlikuje se posebnih zivotinsjkim formama kod biljaka preovladavaju hamefite. Erica. juniperusi i lovori. Prisutna su i stabla boba sa hranjivim plodovima. Maleziji. Pored oskudice vodenih taloga javlja i se i njihov nejednak rapored susnih perioda i traje vise mjeseci ili godina bez prekida. zebe. Koeficijent isparavanja je vrlo visok. glodari su hrana za ptice i sisare. Zemljiste u stepama je crnica koja omogucava visoku primarnu produkciju (černozem) na nju se nadovezuju razliciti biljojedi. nojevi ili je to zivotna forma skakaca . One se protezu od sjeverne Afrike.Australiji i Juznoj Americi. Juzne Afrike i Jugozapadne Australije. Zimzelene sume sredozelja cesto bivaju degradirane i prelaze u semiaridne zbunaste zajednice makije. Edafski faktori variraju tako da se razlikuje glinovite. Ljeta su manje ili vise susna. Sirije. Zona pustinja Pustinje se odlikuju extremnim klimatskim uslovima koje karakterise oskudica vodenih taloga. Savene se odlikuju pisustvom razrijeđenog drveca i travnatom tajgom kserofilnog tipa. lavovi. garige u Sredozemlju i carpal u Kaliforniji. makije . Pristna su extremna dnevna sezonska variranja temperature od 48ºC do 62 ºC. cempresi. a suha sa malim brojem kisnih dana. Za stepe je karakateristicna vrlo dinamicna smjena sezonskih aspekata u toku cijele godine. To su prije svega glodari. Juznoj Americi i Autraliji.One se odlikuju rasporedom vodenih taloga u toku godine sa duzim susnim periodom od 4 do 6 mjeseci. Mnoge vrste ptica grade gdnjezda u rupama ili napustenim jazbinama. tako da ce cesto susrecu krda i stada. muha ce-ce. Stepe se javljaju u umjerenom pojasu koju ogranicavaju kolicina vodenih taloga koje padaju pretezno u proljece. Zauzimaju znatno prostranstvo na kontinentima. Jedna od karakteristika stanovnika stepe je grupnom zivotu.Oni grade karakteristince sumske zajednice i sikare. Tipican oblik ovih suma je u Sredozemlju. Kod zivotnja karakteristicni su oblici koji zive pod zemljom stiteci se od temperaturnih kolebanja i predatora. Irana.kenguri. Turkestana sve do pustinje Gobi? u Aziji. Perzije. zebre.kojoti.macke. U tom zimskom periodu najniza srednja mjesecna tempratura nije nikad ispod 0ºC.hijene. Pustinje se susrecu i u SAD-u . sljunkovite. U pustinjama je niska primarna produkcija.Drugi stupanj degradacije zimzelenih suma su garige 100 . Kod vegatacije osnovna zivotna forma je drvece i zbunje sa zimzelenim kozastim i tvrdim listovima. Zona kserofilnih zimzelenih suma (skar i sikara) Ova zona obuhavat mnoge primorske oblasti na vise kontinenata. pjeskovite i kamenite pustinje. veliki broj insekata.obalama Kalifornije .To je period vodenih taloga. skakavci. Od artropoda tipicni oblici koji zive pod zemljom su mravi i termiti ali imaju nadzemne dijelove gnjezda. Arabije. a drvece je predstavljeno pretezno akacijama koje obicno imaju spljostene krune (palme) .Vegetacija je oskudna i sastoji se od jednogodisnjih biljaka u periodu vlaznosti visegodisnjih kserofilnih zbunastih oblika i euforbijacije koje akumiliraju znatnu kolicinu vode u tijelu poput kaktusa. Vegatacioni pokrivac stepa sastoji se pretezno od trava i zeljastih biljaka. Arbutus. Savane se susracu u tropskim oblastima Centralne Afrike i Juzne Amerike i Australije . Za oblike koje zive na povrsini tla karakteristicna je zivotna forma trkaca posebno kod sisara i ptica -antilope. Zivotnjski svijet je jako oskudan i ima fizioloske prilagodne u pogledu zastite od gubitak vode -luce mokracu koja je vise koncentrovana ili zive u jazbinama pod zemljistem u kojima je veca vlaznost. Susrecu se u sredozemlju . zirafe. Tipicne vrste su : cesvina. Travnati pokrivac se sastoji od visokih trava. pistacije. Cileu. od 28ºC do 33º C. Ljeta su veoma topla sa dnevnom temp. Prisutna su dnvena i godisnja kolebanja temperatura i javlja se vazdusno strujanje i intenzivno isparavanje. Fluktacije brojnosti glodara cesto dovode do prenamozenosti u godinama povoljnih klima. Zivotinjso naselje je slicno kao u stepi. Za nju su karakteristicne antilope. Afganistana. Te vrste su znacajan izvor hrane i vode za pustinjske ogranizme takodjer im pruza mogucnost sklonista i gnjezdista.Odlikuju se blagom i vlaznom zimskom periodu i suhim zarkim ljetom.

AREAL Areal je isto sto i oblast rasprostranjenja. Nasuprotom ostalim ribama evropska jegulja ide iz rijeka u more. Njihovom degradacijom nastaju kamene pustinje.sastavljene uglavnom od nizih zbunjeva. a danju bjezeci od sunca idu dublje slojeve. Medju pticama se susrecu grkuse – Silvia. Pravilnu seobu vrste i foke od mjesta hranjenja do mjesta razmnozavanja gdje izlaze na kopno ili na 101 . Seobe u vertikalnom pravcu su posmatrane na planinama. Kategorija areala je osnovno polaziste u tumacenju zoogeofraskog i geograskog polazaja na planeti. Kalifornijiski caparal su zimzelene šume i šikare u Americi i po biljkama i životinjama su slične sredozemnim sumama. Nasuprotne vrste ciji areali zauzimaju isprekidanu povrsinu stajace vode ili planiske vrste imaju mozaican raspored. razliciti smukovi. gavran jer zive u svim zonama. blavor . Migracije riba se oznacavaju kao sezonske seobe i obicno su vrste u velikim jatima. Ove horizontale seobe su stalne i u pogledu njihovih pravaca. Na kraju 4 godine. a malu stenobiontne. Njih slijede sve mesojedne vrste. losos putuje rijekama i vise od 1000 kilometara i savladavaju i vodopade. Povezujuci linijom areal vrsta jednog roda dobit cemo areal roda. Jendolicni uslovi zivota su u tajgama. ali se brzo regenerišu. zeleni dijetlici.Tu su vrste takodjer ravnomjerno rasporedjene. Zivotnjsko naselje sadrzi niz karakteristicnih vrsta od reptila susrecu se gekoni . Od sisara su karakteristicne sakal . Najjednolicniji uslovi zovota su u moru. Rasprostaranjenost vrste u arealu Postoje 2 osnovna tipa rasporeda vrsta u arealu.Picus viridis koji zivi samo u listopadnih sumama.Ophiosaurus apodus. Primjer horizontalnih perioda migracije su migracije riba zbog razmnozavanja i hrane ali isto tako i kod ptica. tj. Ravnomjeran i mozaican. To zavisi od rasporeda zivotnih uslova u arealu. Te migracije su u vezi sa razmonozavanjem i izvorima hrane. Sa dolaskom zime mnoge vrste biljojeda se spustaju u nize dijelove u potrazi za hranom. Markiranju riba i prstenovanju ptica utvrdjeno je da se one vracaju u iste rijeke u kojima su se razvile ili u istu oblast gdje su se gnjezdile.Canis aureus.Iz jaja se izlegu larve i zahvata ih golfsksa struja jer imaju bocno spljoteno tijelo. Areal u jednom predjelu moze biti ravnomjerno rasporedzen a u drugom mozaican.Tipicne euribiontne vrste su : vuk. Neke vrste racica prelaze pri tome i po nekoliko stotina metara.Hemidactilus turcicus.Kao stenobiontne vrste su planinski ovan (ovis) koji zivi samo na visokim kamenitim planinama. kunic.Kod sjeverno americkih jegulja put traje oko jednu godinu. Podlozan je cestim požarima. Nocu izlaze na povrsinu po hranu. lisica. Takodjer neke vrste riba i beskicmenjaka jedan dio godine provode u dubljim slojevima. zatim krstokljun. drozd.To su pravilne seobe sisara (ptica i riba) koje se svake godine vrse u horizontalnom i vertikalnom pravcu. da li su ti uslovi rasporedjeni ravnomjerno ili mozacino zavisi i od ekoloske valence vrste. plovke. Krajem ljeta jegulje stare 6 do 9 godina krecu iz evrope u more i dolaze u Sargasko more. Migracije vrsta u arealu Najcesci tipovi seoba organizama u prirodi su: periodicna putovanja (migracije). Putovanja dostizu duzinu 75mm i ulaze u rijeke.Vrste koje imaju siroku ekolosku valencu oznacavaju se kao euribiontne.Tako da je vecina paleskih vrsta rasporedjena ravnomjerno.On se na karti moze predstaviti ako se linijama spoje kranje tacke manjeg ili veceg prstora na kome je neka vrsta neprekidno rasporstanjena. Ako su uslovi zivota ravnomjerni vrste ce biti ravnomjerno rasporedjene. Na dubini od 100 m polazu ikru i potom uginu pocetkom proljeca.Veliki broj morskih i jezerskih planktonskih ogranzama vrsi i dnevne vertikale migracije.a drugi u povrsinskim slojevima mora. Areal jedne vrste je osnova za sve zoogeografske kategorije. Morseke vrste se za vrijeme mrijesta priblizavaju obali ili sprudovima npr.

sadja-Sirrhoptes paradoxus.otpor sredine slabi broj jedinki jedne vrste se naglo povecava i dolazi do podizanja njenog zivotnog talasa. Poznatae su seobe leminga. u klisurama tajgi se pravac suzava.Ali vecinom te emigracije dovode zivotinje na mjesta koja ne odgovaraju njihovim potrebama sto dovodi do njegovog propadanja.To je posebno izrazeno kod glodara. Masovna iseljavanja (emigracije) Mnoge vrste u godinama kad je broj jedinki naglo povecan preduzimaju masovna iseljavanja. U godinama kada je povoljna klima i ishrana tj. Ali kako su kolonisti sadili sve vece povrsine sa krompirom ona se prosirila na tu novu hranu. 1000 godina moze da zauzme ogroman prostor. Kao primjer normalnog raseljavanja jedne vrste moze se uzet slabo pokretni organizmi puz golac. Posmatranja sive tekunice. Uzroci tih iseljavanja ili emigracija su razliciti. Najglavnija ognjista putnickog skakavca su u rijecnim deltama i jezerima Srednje Azije. ljesnikara i kod insekata skakavci. a druga zavisi od sredine u kojoj jedinke neke vrste zive. Ali u periodu od npr. Ptice sadje koje se gnijezde u Kazastanskoj oblasti nekad imaju velika izlijetanja sve do Zapadne Evrope i Atlantika i do Kine na drugoj strani. Postoje i drugi brojnio primjeri sirenja areala kod kineske strnarice.U zadnje vrijeme je dokazano da postoji periodicnost u kolebanju brojnosti vrsta npr. nakon cega slijedi opadanje brojnosti. Jedinke odraslih puzeva zive na granicnom prostoru i obicno se krecu nocu u potrazi za hranom. poljske jarebice. Na proljece iz jaja izlaze beskrilne larve. krstokljuna i leptira.U pocetku se hranila sa jednom vrstom divljeg krompira. grenlandska foka se razmnozava na ledu. Npr. Masovna iseljavanja u nekim slucajevima dovodi do sirenja granica areala. Masovne migracije poduzimaju i vjeverice. sibirskog tvora. irvasa. Npr. obicnog zeca i 102 . a kasnije se prosirila sve do obala Antlantika. Individualna povrsina roditelja se ne povecava ali mladi puzevi se razmile na sve strane i nalaze pogodna mjesta za zivot i zive isto kao i roditelji. Idu u jednom pravcu i unistavaju vegetaciju.Oni se krecu u odredjenom pravcu i savladavaju rijeke i jezera.U prvom redu je nedostatak hrane. Sa svakim pokoljenjam povrsina koju jedna porodica zauzima se neznatno siri. Prilikom seoba ptice migrarijaju sirokim frontom pridrzavaju se opcih pravaca i samo mjestimicno npr. obicne voluharice. obicnog zeca. Masovna razmnozavanja cesto kasne za povoljnim uslovima.40 godina 19 vijeka oblast rasprostranjenja krompirove zlatice bila je ogranicena na oblast stjenovitih planina na istoku SAD. leming. Opadanje zivotnog talasa uslovljeno je uglavnom epizotijom koja dobija velike razmjere. Leminzi u pojedinim godinama kad brojnost poraste krecu i u toj oblasti ostaje mali broj jedinki. Mnoga ostrva ljeskara koja se nalaze po cetinarskim sumama Evrope smatra da su ipak nastala kao rezultat njihovih emigracija. Prva je nasljedno svojstvo vrsta.led.to kolebanje susrecemo kod kanadske lisice je svake 4-5 godina. ljesnara. radjaju i odgajaju mladunce.One se sakupljaju u male grupe a kasnije u jata. Skakavci nekad migracije vrse i u krilatom stadiju smatra se da je njihov let neophodan za sazrijevanje polnih produkata.Veliki broj zivotinja se udavi ili ih pojedu mesojedi koji prate njihove migracije. vjeverica se tako iz tajge Sibira preko jedne zone tundre prosirila se na tajgu Kamcatke?. Poznata iseljavanja kod sisara vrsi vjeverica. Kolebanja u brojnosti Svaka vrsta je sposobna da se razmnozava geometrijskom progresijom tako da bi za kratko vrijeme dostigla brojnost koja bi je ugrozila.Najduza migracija od 15 000 kilometara vrsi polarna sljuka. pare. Za vrijeme tih nocnih putovanja puz polaze jaja na pogodna mjesta. Normalna raseljavanja Posmatranja oblika koji danas sire svoj areal pokazuje da se ovaj proces razvija postepeno i vrsta nove oblasti osvaja korak po korak. Foke se na tvrdoj podlozi linjaju.Tako treba razlikovati potencijalnu i stvarnu brzinu razmnozavanja vrsta. poljskog misa. indijskog cvorka.

u sumskoj tundri javlja se borba za hranu izmedju polarne i obicne lisice pri cemu pobjeduje polarna u sjevernim. Morske struje mogu prenositi zive kopnene kicmenjake. iskoristavajuci potencijale svog areala i onda tezi da prosiri oblast rasprostranjenja tj. dvije pastrmke sa Novog Zelanda prvo je unesena Evropska koja se dobro aklimatizirala. a kod savladavanja prepreka drugog tipa zivotinja se mora prilagoditi novim uslovima zivota. palmini plodovi nose na sebi nekada male zivotinjice. kao moreuz koji dijeli Madagaskar od Afrike koji postoji barem od miocena. Stabla koja su donesena na more. Proces raseljavanja moze ici na dva osnovna nacina: -neprekidnim frontom kao sto se obicni zec raseljava u kazastanskim stepama -ekoloskim zlijebom kao sto se krece kineska strnarica sa istoka na zapad pridrzavajuci se livada i siblja plavnih rijeka .U Srednjoj Africi zivi muha Ce –ce koja kod domace stoke izaziva smrtnost. moreuz izmedju 2 ostrva. granica izmedju zone tundre i tajge. suha klima. a uslovljene su drugim biljkama i zivotinjama. To su male pregrade npr. Na plovkama barskih ptica selica prenose se razni sitni beskicmenjaci i njihova jaja. Predpostavlja se da su pretci australijskih glodara dosli na australski kontinent slucajno na stablima koja su plutala. Tekunice za raseljavanje koriste mosove.Na sjeveru se takoder javljaju santé leda koji mogu prenositi polarne lisiice. rijeke. Fizicke pregrade mogu biti planinski grebeni. Slucajni nacin raseljavanja Moze se vrsiti na dva nacina vodom i pod uticajem covjeka. da se aklimatiziraju i da izdrze borbu za opstanak sa lokalnim vrstama. a kasnije Americka koja je potpuno potisnula Evropsku. Nekad se javljaju i velika ploveca ostrvca koja su okrenuta od obala tropski rijeka sa zivotinjskim naseljem i dolazi u more. Obadvije vrste pregrada mogu se podijeliti na dva razlicita tipa i bioloske i fizicke. Tako da je ona prepreka za domacu stoku. Prepreka za raseljavanja moze biti i borba za opstanak koja se izrazava u konkurenciji za hranom. U onim slucajevima kad je jedna vrsta bolje prilagodjena i pocne da potiskuje konkurenciju borba za opstanak je izrazajnija. Bioloske pregrade su prepreke koje sprjecavaju raseljavanja. Npr. Npr. i obicna u juznim dijelovima. Tamo su prisutne brojne vrste gmizavaca i majmuna koji pljackaju gnijezda. pocinje da se raseljava.Vrsta tvrdokrilca majak zivi u svim pustinjama srednje Azije osim u Ferganskoj dolini gdje nema pjescanog bagrema kojim se hrani. Pregrada za usko specijalizovanog parazita moze biti odsustvo domacina. Uloga covjeka u raseljavanju zivotinja je velika. Razlikuju se fizicke i bioloske pregrade. 103 . U Sjevernoj Australiji zive brojne vrste golubova dok na susjednim ostrvima uopste ih nema. Trajanje pregrada je razlicito . Pregrade drugog tipa poklapaju se sa granicama koje dijele 2 oblasti sa razlicitim uslovima zivota npr. Jedan tip su pregrade koje dijele teritorij sa slicnim uslovima zivota. Da na novom mjestu nadje povoljne uslove za zivot tj. Pregrade Ako se vrsta nalazi u povoljnim uslovima broj jedinki se povecava iz godine u godinu. druge su jako postojane. Produkcija istocnog slavuja u zapadnoj Evropi smeta zapadnim slavujima kojima je bioloski sasvim slican. Kod tog raseljavanja treba da na novi prostor dodju dvije jedinke razlicitog pola ili bremenita zenka. slucajnim nacinima raseljavanja i ne prilagodjavaju se. irvase na druga ostrva. slatka ili slana voda. Prvu vrstu pregrada zivotinje mogu da prevladaju tzv. Ali kod raseljavanja ranije ili kasnije nailazi se na prepreke razlicitog tipa ili pregrade.neke pregrade i nestaju brzo.sibirskog tvora su pokazala da se primjetno raseljavanja ovih vrsta vrsi u godinama kada se povecava njihova brojnost. Konkurencija izmedju dva oblika veca je ako su ti oblici ekoloski blizi. Tako da njihovo raseljavanja ima ritmican karakter. a nije prepreka za antilope jer na njih ne djeluje. Zec i poljska jarebica se raseljavaju prema tome kamo se sire pasnjaci na racun suma. Npr. Nekada se ona ogleda i u unistavanju pregrada ali i u prenosenju zivotinja u drugu zemlju. Suecki kanali su iskoristile mnoge vrste iz Crvenog mora da predju u Sredozemlje i obrnuto.

Tako su prenijeti i misevi. krompirova zlatica ali i reptili i sisari. Iscezavanje zbog unosenja drugih vrsta je primjer psa Dinga koji je u Australiji potpuno potisnuo torbarskog vuka koji se sacuvao samo na Tasmaniji. Izumiranje vrsta u geoloskoj proslosti uglavnom se javljalo zbog gubitka njihove prilagodjenosti. primjer riba Coregonusa koji zivi u jezerima u Irskoj. bubasvabe. Skotskoj i Engleskoj. Postoje i primjeri svjesnog prenosenja npr. Po tome se razdvojeni areali razlikuju od mozaicnih kod kojih izmedju dijelova areala ne postoje odgovarajuci uslovi za zivot. Da vi neka vrsta izumrla nije dovoljno samo unistiti njene jedinke u nekim slucajevima je dovoljno da se njihov broj smanji. Ta jezera su spojena konalima sa morem tako da se na taj nacin nisu mogle rasporediti. Smanjenje areala moze se javiti i usljed katastrofa npr.vuk u Velikoj britaniji.Zelandu potpuno unistile hateriju i krupnog goluba dronta koji se gnijezdi na tlu. Na Islandu za vrijeme zime doslo je do potpunog unistenja vodozemaca. One se ne mogu odrzati i to dovodi do izumiranja. a tih zivotinja ipak nema. Disjunktivni areali mogu nastati na dva nacina: 1. kao npr. sumska kuna je rasprostranjena u sumama Zapadne Evrope.To se odvija ili neposrednim unistavanjem zivotinja. izmjenom stanista zivotinja ili unosenjem domacih ili divljih zivotinja koje potiskuju druge vrste. mekousna pastrmka je smanjena u Neretvi samo male populacije.mungos. Glavatica. ostrvo Krakatau. U nekim slucajevima unsene vrste naisle su na povoljne uslove i razmnozile se u velikom broju praveci stetu npr. npr.Jedan od nacina je da zivotinje savladavaju male pregrade i obrazuju odvojenu koloniju koja vremenom preraste u areal. Centri nastajanja i prvobitnog raseljavanja 104 .Domace svinje su na N. 2. Razdvojeni (disjunktivni) areali i porijeklo Oblast rasprostranjenja pojedinih vrsta po pravilu su neprekidne. Smanjenje areala vrsi se izmjenom zivotne sredine. Smanjenje areala mogu mogu uzrokovati i epizotije. Disjunktivni areali se mogu objasniti jedino evolucijom. Cetri vrste tapira zive u Centralnoj i Juznoj Americi. Npr. Mnoge vrste su potpuno iscezle npr. Karakteristicno za razdvojene areale je da u oblasti gdje postoji prekid postoje uslovi za odredjenu vrstu. prekidnog pojasa. Mala droplja i mrmot nestaju sa polja zbog razoravanja. brodovima i zeljeznicama. Smanjenje areala i izumiranje zivotinja Smanjivanje areala i izumiranje u danasnje vrijeme je najvise uzrokovano djelovanjem covjeka.pas Dingo u Australiji. Kod razdvojenih areala vazan momenat je i sirina. ali ima i primjera da su areali podjeljeni na vise dijelova.Drugi slucaj je da se iscezavanjem zivotinja u prelaznoj oblasti prvobitni isprekidani areal raspadne na vise dijelova. Evrope i na Kavkazu. Smatra se da su nekad ta jezera bila jedinstvena masa vode koja je spustanjem kopna razdvojila i u njima su evoulirali ove tri vrste srodnih riba roda Coregonus. pacovi. I. a jedna u Jugoistocnoj Aziji. Za prvi slucaj je karakteristicna vjeverica na Kamcatni. Osnovni nacin nastajanja disjunktivnih areala je drugi primjer. a zadrzava se u Sibiru. a primjer drugog slucaja je Evropski bison koji poslije ledenog doba iscezava u Zapadnoj Evropi. izmedju Sovjetske i Americke tajge nalazi se prostrani dio Tihog okeana. Irvas koji je iscezao u proslosti zbog izlovljavanja.Prenosenje zivotinja covjek prenosi nesvjesno tovarima. takav je slucaj i sa morskom kravom. Plava svraka zivi samo na Pirinejskom poluostrvu i na Dalekom Istoku. u borbi protiv stetocina unose se nihovi prirodni neprijatelji. Npr. Unistavanjem suma potiskuju se sumske vrste zivotinja.

Najprimitivniji od njih je malezijiski mulfon koji zivi na Kipru. Endemicnost je uslovna i tokom vremena se moze izmjeniti. Sibiru i Sjevernoj Americi. a ono je ujedno i njen centar nastajanja. VELICINA AREALA I GEOLOSKA STAROST GTUPA 105 . To pokazuje da je Sargasko more centar naseljavanja ove vrste. podvrste. tur je bio siroko rasprostranjen u Evropi.Postoji opste pravilo da u koliko je niza sistematska kategorija utoliko je vjerovatnije da njen danasnji areal odgovara centru nastajanja. Najpouzdaniji i paleontoloski nacin objasnjenja centara nastajanja i raseljavanja zivotinja. Biogeografski se obicno zadovoljavaju odredivanjem uslovnog ognjista raseljavanja tj. Primjer rijecne jegulje: Evropska i srodna americka jegulja idu na mrijestenje u Sargosko more. rodovi koji su nastali na nekom mjestu nazivaju se autohtoni. Pojmovi autohtoni i endem se nekada mogu i podudarati. familija i podklasa N. Haterija je endemicna vrsta. -Ognjista nastanka moze biti samo ono mjesto koje po svojim uslovima odgovara potrebama prolaznog oblika. Preko tog kopna mufloni su prelazili i raselili se u Juznu Evropu gdje su izumrli kasnije. i na istok Azije. Krajem tercijara je bio povezan sa Malom Azijom . Iz Evrope jedni su prodrli na Sardiniju i Siciliju koje su tad bile povezane sa kopnom i danas su se razvile u posebnu vrstu. podvrste i rodovi koji su karakteristicni samo za pojedine oblasti nazivaju se endemima. Npr.Npr.porodica gustera najvecim dijelom u Juznoj Evropi i ona se smatra centrom njenog nastajanja. Oni koji su se raseljavali na istoku zauzeli su Aziju. Polazeci od nacina zivota zivotinja i istorijskih promjena oje su se desavale mogu se odrediti najblizi putevi raseljavanja.Zelanda. gdje se putevi njihovih migracija porede sa putevima njihovog raseljavanja. Termini alohtone i autohtone vrste Primjer za utvrdivanje primarnih centara i pravaca raseljavanja Rod muflona obuhvataju vise podvrsta i vrsta koji zive na ostrvima Sredozemnog mora. Srednjoj i Centralnoj Aziji.Kod odredjivanja centara nastajanja postoje odredjena pravila: -Oblast u kojoj zive najprimitivniji oblici date grupe je centar nastajanja i prvobitnog raseljavanja. Npr. USLOVNI CENTRI I NAJBLIZI PUTEVI RASELJAVANJA Za njihovo utvrdjivanje postoje razlicite metode: -bioloske istrukturne odlike koje ukazuju na vezu izmedju zivotinja i odredjenog predjela -sezonske migracije ptica i riba.onog regiona iz koje se neposredno raselila data grupa organizama.Npr. Kaspijska foka je endem Kaspijskog mora. Zajednicke vrste Crnomorsko azijske stepe i stepa pored Kavkaza su se raselila iz prvih stepa zato sto su one geoloski starije. Na Kaspijskoj foci parazitira jedna akantocefala krakteristicna za sjever to znaci da su se predci Kaspijske foke doselili negdje iz sjevernih mora. U nekim slucajevima savremeni areal vrste je i u isto vrijeme i njeno ognjiste nastajanja. a poslije prvog Svjetskog rata je postao endem samo Istocne Evrope. a to mjesto je ognjiste ili centar postanka tog oblika. Po geografskom rasprostanjenu parazita moze se utvrditi odakle se raselio njegov domacin. endemska vrsta foke koja zivi u Bajkalskom jezeru. S druge strane vrste. Maloj. a onda preko kopna koje je vezalo Aziju i Ameriku presli su u Ameriku. Ovo se dokazuje tako sto se ptice cije raseljavanje ispitivalo lete na zimovanje u obrnutom pravcu. rod. Npr.Vrste. Tako da je Kipar centar nastajanja i raseljavanja muflona. Ukoliko je visa sistematska kategorija zivotinje su imale vise vremena za mjenjanje svog areala. Npr. -Oblast u kojoj zivi najveci broj organizama date grupe je centar njenog raseljavanja.

vrane . to je skup biljnih i zivotinjskih populacija koja naseljavaju odredjeni biotop i koje su vezane brojnim odnosima. Vrste koje bolje savladavaju prepreke obicno imaju vece areale. Postoje i uzajamni odnosi izmedju izmedju vel areala i geoloske starosti grupe. 80 vrsta Bajkalskih planarija su endemi tog jezera. Ipak su rijetke kosmopolitske vrste. Takvih vrsta ima mnogo medju morskim zivotinjama posebno medju beskicmenjacima. ribe. Prema geoloskom vremenu fauna karbona. Podvrste imaju uvijek male arreale. Prema danasnjim podatcima Bajkalsko je danasnji oblik dobilo u tercijeru. Neoendeni obicno imaju srodne vrste i njihove vrste se smanjuju jedna za drugom geografski. Po pravilu zivotinje koje nastanjuju razlicita stanista velike areale npr vuk. Znatno vise kosmopolitskih rodova npr. u sirem smislu to je skup razlicitih zivotinja. U moru su fizicke prapreke manje vecina morskih beska ima sposobnost se krece pasivno pomocu morskih struja koje nose njihove larve i jaj. psi.americka. Ti se areali obisno obrazuju izumiranjem u prelaznim oblastima. S jedne strane te grupe imale dovoljno vremena da se prosire a sa druge strane su potisnute mladjim bolje prilagodjenim grupama i imaju male areale. Velicina areala zavisi od ekoloske valence vrste. od njene sposobnosti u savladavanju prepreka i od geoloske starosti vrste. FAUNA ZATVORENIH BAZENA BIOGEOGRAFSKI ZAKON od posebne vaznosti zato sto ukoliko je duze trajala izolacija u toliko je vise spec ili endemicna fauna izolovanog dijela. Tu su dvije endemicne vrste familije 106 . To predstavlja jedan od domena evolucije. FAUNA Rijec fauna upotrebaljava se se u surem i uzem smislu. Biocenoza i fauna Biocenoza je ekoloski pojam . Mogu se svrstavati po raznim principima: Sistematskoj pripadnosti-fauna . Uski areal moze biti rezultat toga sto mlada grupa jos nije uspjela da se naseli ili st oje stara skoro izmrla. U uzem smislu to je zivotinje koja se istorijski slozile i koje su se ujedunuleu zajednicku oblast rasprostanjenja. ta duga izolacija dovela je do toga da da je 76% vrsta u njemu endemicno. Areal vidre obuhvata sve osim Australije oni naseljavaju cijelu Evropu i Sjev Ameriku. Primjeri koji to dokazuju su primjeri dva najstarija jezera Bajkalskog i Tanganjika. Primjer biocenoze moze se pratiti na sprudovima ostrige. Sto je niza sistemska kategorija po pravilu je i areal manji. Dispinutivni areali su vrlo karakteristicni za stare grupe. laste. solinitet itd. Paleoendemi nemaju srodnih vrsta i imaju izolovano rasprostanjenje. kopnena. Ta zajednicka istorija ostavlja pecat koji se sa jedne strane ogleda u podudaranju areala zivotinja iz razlicitih grupa a sa dr strane ova je evolucija trajala dosta dugo i onda se obrazuju sistematske grupe viseg ranga. Sto se tice morskih kicmenjaka oni su dobri plivaci i savladavaju velike udaljenosti tako da imaju kosmopolitske areal. Ali tu postoji i izuzetaka npr vidra i rijecni orao su stenobiontne zivotinje vezane samo za vodu ali su ima areali ogromni. ptice. sisari. tropska. prema teritorijalnoj. Zahvaljujuci razlicitm pregradama zivotinjskog naselja i pojedinim dijelovima zenlje se razvijalo donekle samostalno. lisica garan. Kod kontinentalnih oblika vrste sa kosmopolitskim arealom su i neke grupe vodenih beskicmenjaka koji se prenosi pasivno vjetrom. ima ih 34 roda sa oko 400 vrsta a endemi je 31 rod. Od 36 vrsta oligoheta sa baj jezera 31 su endemi istog.fauna crijeva itd. Primjer ovakvih areala je rod limulus sa 5 vrsta na obalama istoce Amerike i na Sandskim ostrvima i Tapiri. Posebno su znacajni rakovi gameride. takodjer i vrsta. Tako da se razlikuje neoendenizam i paleoendenizam. prema stanistu .Samo su neke zivotinje bile u stanju da se rasele ne mjenjajuci bitno odlike vrste i postale kosmopoliti. Sprudovi ostrige se javljaju samo na odredjenim mjestima u moru sa odredjenim karak: temperatura.

i postojanje velikog broja oblika koji ne lete nizeg sistematskog ranga. Ostrva zbog te svoje izolacije omogucavaju odrzavanje primitivnih odlika na svojoj teritoriji. Pri tome pojedini oblici potisnute faune u povoljnim uvjetima opstaju kao relikt. to je zato to Galapagosna ostrva van linije seobe pticai izolovana su za razliku od drugh osrva koja su na putu seldbe ptica selica. Brojnost vrsta je iz godine u godinu je izlozena kolebanju. Nakon sto pregrade isceznu faune jos izvjesno vrijeme zadrzavaju svoj karakter. Npr. Mekusci se na ova ostrva prenose u obliku jaja na nogama ptica selica. OSTRVSKA FAUNA (KONTINENTALNA I OKEANSKA) Kontinentalna i ostrvska ostrva imaju potpuno razlicite faunn. Npr. 3. Npr. 2 pordice riba i dr. Prva imaju faunu susjednom kopnu a druga faunu koja se sastoji od slicnih doseljenika. Fauna bajkala sastoji se iz 3 grupe organizama: 1. golub dront sa Mauricicijusa. Gana 125 000 337 vr ptica. stari autohtoni stanovnici bajlkala: spuzve. ali je puno oblika medju njima koji ne lete npr. Obrazaovanja vrsta u prostoru. Broj vrsta na ostrvu zavisi i od udaljenosti od kopna i od starosti ostrva. Kontinentalno ostrvo V britanije ima malo karakteristicnu faunu. Stepen izlacije zavisi i od drugih faktora npr. ptice koje se gnijezde na ostrvima npr. Npr.riba Comephirdae Cotocemophoride. npr. POMJERANJA FAUNE I RELIKTNE FAUNE Ukoliko pregrade koje razdvajaju faune isceznu na ovaj ili onaj nacin jedna fauna dolazi u dodir sa drugom faunom. Pod povoljnim zonalnim uslovima moze se sacuvati citav kommleks vrsta prvobitne faune koja se tad zove reliktna fauna.Zelanda. Bijeli zec ciji je glavni areal tundra zivi na Pirnejima i Alpama izolovano zivi kao relikt ledenog doba. Azorna i Galapagosna ostrva . 2. Karunari sa Galapagosa. Haterija sa N Zelanda . Za Bajkal je karakteristicno i endemicne vrste flore. Oni gube sposobnost letenja jer ne postoji njihovi prirodni neprijatelji sisari . na ostrvima postoji direktna zavisnost izmedju velicine ostrva i broja vrsta koje tu zive. Taj proces traje brzo i tim ako ako su ostrva mana brze. Nova Gvineja sa 758 000 kvad km ima 495 vrsta ptica koje se tu gnjezde. Mjesanje i pomjeranje faune odvija se razlicitom brzinom. Tada nastaju slozeni procesi koji mogu da dovedu do razlicitih rezultata: ili forme razmjenjuju svoje elemente ravnomjerno i to daje novu faunu ili jedna faun koja je prilagodjena potisne drugu. Kivi sa N. fauna Bajkalskog jezera je rezultat tercijerne faune koja je pokrivala cijeli prostor Sj Evrope. Sumatra 434 000 430 vrsta ptica. Galapagosna ostrva su udaljena od J. autohtoni stanovnici ciji su predci dosli nedavno iz Sjevernog mora : riba Coregonus i dr. Na ostrvima vrsta moze lako da izumre. Na kopnu cak i da izumre neka vrsta u jednom dijelu areala ona se tu ponovo naseli iz drugog dijela areala. Npr. dok okeanska ostrva su siromasna faunom doseljenika. Amerike 1000 km imaju 37 vrsta ptica od cega 31 endemicna. Za okeanska ostrva karakterisiticni su i beskrilni insekti to se objasnjava dejstvom snaznih vjetrova. relikti tercijarne slatkovodne faune koja se tu sacuvala Tanjgenjika se obrazovalo u oligoceru . njegova populacija je ostala nakon povlacenja ledana sjever pri zavrsetku ledenog doba. Za ostrvo je karakterisitcna pojava velikog broja oblika koji mogu prevladati male prepreke-ptice i slijepi misevi. oko 75% faune u njemu su endemi to su uglavnom vrste i rodovi endemicnih familija nema. Tokom vremena fauna kontinentalnih ostrva postepeno dobija karakter okeanske faune. ali za to je potreban veliki evolucioni put. 107 . izolacija igra vaznu ulogu u razilazenju karaktera tj. Npr. Doseljenici tesko prodiru na ostrva i cesto umiru. Karakteristika ostrvske faune je endemicnost i siromastvo. na Azorsnim ostrvima zivi 69 vrsta. Ovo isto vazi i za kopnene mekusce na Galapagosu ih zivi 48 vrsta od tog 41 endmicna vrsta. Ptice cine veliki procenat ostrvske faune. Azorsna ostrva su udaljena 200 km od evrope imaju 30 vrsta kopnenih ptica aendemicna 3. dijelovi te faune jos dugo ostaju jednoobrazni. u delti Volge se sacuvala obilna fauna suptropskog pojasa. ili obrnuto ako se areal jedne faune podjeli pregradom naglo. Cejlon 65 000 251 vr ptica.

priobalna ili litoraln ide od obale pa od 200m . i dr. Fauna tundre se spustila daleko na jug evrope. Zavisno od prodiranja svijetla pocinje na 200. mekusci. fokei neke ajkulei veliki broj beskicmenjaka. pingvini.Sredozemna fauna je morem podjeljena na evropsk i sjevrno-africku faunu sa slicnim zivotinjskim vrstama. ptice-guske. za vrijeme ledenog doba. niskom tempareturom. bodljokosci i crvi. OKEANSKA KOPNENA FAUNA Cijeli zivotnjski svijet se moze podijeliti na 2 osnove: na kopnenu i okeansku faunu. Osim ovih pomjeranja unutar svake faune vrsi se seljenje pojedinih oblika ciji se areal moze poklapati. Na na muljevitom i pjeskovitom dnu su oblici vise pokretni sa slabo razvijenim oklopom i zariveni u pjesak. foke. burnjaci. redukovane oci ili kod nekih vrsta dzinovske oci. Kopnena fauna je bogatija od morske zbog insekata. . oni kao da i beskicmenjaci imaju svijetlece organe. 2. Odlikuju se odsustvom svijetla . patke. Tu su krakterisitcne ehinodermati-morski ljiljani. Bje se hrane ribom. Zivotinje vezane za kamenu podlogu imaju cvrst spoljasnji oklop koji ih stiti od talasai organi za prijanjanje.tu su prisutni talasi kolebanja temp. odsustvom biljnih orrg. itd. GLAVNA PODJELA OKEANSKE FAUNE U oblasti okeana razlikujemo tri osnovne zone: 1. Faune se mogu preklapati zajedno sa pomjeranjem cijelog predjela npr. Isto tako otopljavanje leda na artiku i subartiku je zbog dejstva golfske struje sto dovodi do pojave zivotinja iz toplih krajeva. Kicmenjaci su uglavnom kopneni oblici izuzev riba .. svijetlosti. mjehurice zraka i izrstaje. u okeansku spada zivi svijet mora i oblika koj zive u moru ali su procesom razmnozavanja vezani za kopno . dubinska ili abisalna zona. kornjace. Ti planktonski organizmi imaju niz prilagodjenosti: sadrze masne kapljice. Broj vrsta morskih zivotinja cini samo ¼ kopnenih. sjeverni morski gnjurci lice na pingvine na jugu. slabim kretanjem vode. U nekim slucajevima zivotinje koje su rasprostanjene u u povrsinskim vodama na sjeveru i jugu zive u tropskoj oblasti u velikim dubinama ali je to rijetko. okeansko prostranstvo je naseljeno u potpunosti. tu su dobri plivaci ribe i kitovi i razliciti beskicmenjaci koji stuja pasivno nosi. 3. Takodjer neke zivotinje sjevernih sirina zamjenjene za jug sa ekoloskim slicnim ali su sistematski udaljene. 500 m. vegetacije. Ostrvske i slatkovdne zivotinje pripadaju kopnenoj fauni jer su vezane za kopnenu oblast izuzev manjih dijelova mora. BIPOLARNOST Tu se podrazumjevaju cesto pojave kada iste ili bliske vrste zive na velikim sjevernim i velikim juznim sirinama a nema ih u tropskom pojasu. 108 . spuzve i mnoge ribe. bipolarnost se objasnjava razlicitim teorijama: Prva teorija objasnjava da su se tropske vode za vrijeme ledenog doba znatno ohladile i oblici koji zive u njoj morali su se pomjeriti ka sjeveru ili jugu. Prostor za zivot u okeanima je veci nego na kopnu. jake vilice. Za ovu faunu su krakterisitcne vrlo stare vrste org. cak i polarne oblasti imaju bogatu faunu. Rasprostanjeni su sundjeri. veci broj sistemskih kategorija viseg reda u moru i veci broj sistamskih kategorija nizeg reda na kopnu govori da je okeanska fauna starija. dupljari. Na kopnu na najvecoj dubini mogu zivjeti neki pecinski ili podzemni oblici a na najvisim visinama vukovi. grabljive ptice. Npr. Tako isprekidano rasprostanjenje imaju neki kitovi i delfini. ali pripadaju drugom redu. zona otvorenog moraili pelaska zona pruza se od priobalne zone pa do otvorenog mora do dobine do 200m osvijetljena je.

sa slabo razvijenim krilima koja se jedva vide. Gmizavci su predstavljeni poebnom podjelom rhinocephalia i jednom vrstom haterija.. Zoogeorafske oblasti rasprostranjeja sisara se razlikuju od oblasti od oblasti rasprostanjenja vodozemaca ili oblasti pogodne za sisare nisu pogodne za slijepe miseve . to zavisi od 3 glavna uzoka: razlicite zivotinjske grupe su vezane za ralicite uslove zivota pa ne mogu imati slicno rasprostanjenje. etiopska 7. Koa dokaz toga je rasprostanjenje ekoloski razlicith grupa npr.koje je jako slicno . Primjer su Himalaji: oni dijele centralno . njezine glavne karakterisitke su da nema lonalnih sisar osim dvije vrste pacova i slijepih miseva. Na mjestima gdje granice izmedju oblasti nisu toliko jasne mogu se izdvojiti siroki prelazni pojasevi. Novozelanska oblast je je tipicna ostrvska fauna. sisari i cvijetnice. oko polovine ptica je endemicno. Najineresentanija je haterije ili 109 . holarticka ove oblasti mogu biti sjedinjene u zoogeograsku kategoriju viseg reda u zoogeografska kopna(gee) I NOTOGEA. povijen kljun. Dimormisili mod je izumrla skupina nojeva. Tada na australskom kopnu nije bilo sisara i zmija. Velicine je kokoske. ima li su slabo razvijena krila sa redukovanim skeletom i dostizao visinu i do 3m.koja obuhvata novozeladsku. australsku i polinezijsku oblast II NEOGEA. Na sjevernom ostrvu ih je vulkanska erupcija na juznom mauari.od ostalih ptica prisutna je jedna barska koka i plave barske kokice.obuhvata neotropsku oblast III ARKTOGEA. Sove krupni papagaji i restori. Zoogeografske oblati mogu biti povucene ostrim linijama samo u slucajevima da su ostla stalne u toku dugog ekoloskog vremena i da i da ostro dijele dva predjela. to je zato sto su se one pocele naseljavati pri slicnim ili istim geografskim uvjetima. Drugo tu su vazni i razliciti nacini raseljavanja zi votinja i trece sto je vazno kod zoogeografske podjele vazno da razlicite grupe imaju razlicitu geolosko vrijeme. jedna njihova vrsta kea brzo mjenja navike. Predstavnici ove faune su: kivi ili apteris koji pripada podklasi Ratita. madagaskarska 6. novozeladska 2. australijska 3. Ali tu se javljaju nered i poteskoce jer razlicite sistematske grupe ponekad mogu razlicito rasprostranjeni. indonezijska 8. ova fauna se karakterise velikim brojem ptica trkacica sto objasnjava odsustvom sisara i zmija. Novi zeland ima obilne guste zelene sume sa obiljem papratnjaca. Koji su izuzetno krupni.GLAVNE KOPNENE FAUNE ZEMLJE Uporedjujuci zivotinjska naselja pojedinih kopnenih regiona i i ujedinjavanjuci ih usljed slicnog sastava vrste moguce je cijelo kpno na zemlji podjeliti na niz zoogeografskih oblasti. insekti. A one su: 1.ukljucuje ostale oblasti NOTOGEA NOVOZELADSKA OBLAST(ostrvska fauna) Obuhvata 3 ostrva N Zelanda(juzno. polinezijska 4. Oklandska ostrva . Novozeladska oblast je najstarija od svih danasnjih fauna i sacuvala je mezozjski karakte . sjeverno.azijsku visiju sa surovom klimom od zarne Indijske nizije. sa nozdrvama na vrhu. kad su doseljenici poceli gajiti koze napadali ih hraneci se krpeljima zatim lojem ovaca a danas prava grabezljivica. dvije endemicne vrste papagaja igotovo izmrla mao. Antipodus. Osnovne kopnene zoogeografsku podjelu dao je Skleter. ptice ovdje zamjenjuju sisare i predstavljene su karakterisitcnim oblicima od kojih su znacajni kivi. neotropska 5. Stjena i Novo ostrvo). Takodjer se upredo sa oblastima preovladjivanja mogu razlikovati i sire oblasti prodiranja. Zbog siromastva i viskog stepene endemizma. hrani se insektima. zmija nema ovo se objasnjava time da se N Zeland veoma rano odvojio od australskog kopna krajem mezozoika.

Mala suska ostrva .. koala. razmnozava se jajima i ima tjemeno oko. tako da su neke zivotinje nasle pogodne uslove za zivot. Bizmarkov arhipelag.(makropodide). Karolinskih. a podred diprotontia je autohton za australiju.. kod riba je endemican red Monopneumonis dvodihalica sa predstavnikom Ceratodusom Veliki dio kontinenta sa istoka ogranicavaju koje se pruzaju na tasmaniju. 3. samo u njoj zive primitvni sisari monotremata 2. Tasmaniju . torbarska lkrtica . endemicini red australskih nojeva. Slicnost sa Malajskim glodarima govori o davnom porijklu od njih. gekoni..Ornitorinhus i ehidne. Gvineja).. kljunar.. klima je tropska i suptroska. Od gustera tu su: oklopni gusteri. Predstavnici su Monotremata gdje spada kljunar . Fauna se uglavnim karakterise negativnim odlikama: 1. Fauna po starosti zauzima drugo mjesto iza novozelandske oblasti. Novu Gvineju.. Solomosna ostrva i Timor. Dingo je tu dosao ali je potrdjen u fosilnom stanju. Kod ehidne postoji torba u kojo se cuva mladunac i sam pije mlijeko. Postoji veliki br australskih slijepih miseva koji pripadaju Macrohiropterama. danas je ugrozena pod uticajem kolonizatora unesene su brojne alohtone vrste koje su se dobro aklimatizirale. To su slicne nise onima koji su zauzeli placentalni sisari na drugim oblastima tako da se tu javljaju brojni kongentni oblici.. Torbarski vuk Tilcinus cinecephalus. Podoblasti: Australska oblast diijeli se na podblasti koje ostro razlikuju: Australska u Papuanska (PAPUAN. od placentalnih sisara postoje samo slijepi misevi. odsustvo torbarskog vuka govori o tome da ih je dingo potisnuo( ostali su u Tasmaniji). kljunom koji sa strane ima rozne ploce. osim Nove Kaledonije koja je ostatak kopna koji je vezao Australijui Novu Gvineju sa Novim Zelandom. Svi lokalni glodari pripadaju rijetkim rodovima tj endemicnim. torbari su rasprostanjeni . Ova oblast se odlikuje odsustvom grabljivica. Tu su brojni predstavnici kengura. kazuari i . emu i pticavlira. kus-kus. s druge strane oni su spec kljunari prilagodjeni zivotu u vodi sa plovnim kozicama. Ima vomeralne zube i ostatak horde izmedju prsljenova. Celebes i molucka ostrva cine prelazni pojas izmedju australse i indonezijske oblasti. neskvasljivo krzno i ehidna prilagodjena rijecnom nacinu zivota. od Nove Kaledonije. Sva ova ostrva su koralskog porijeklaili vulkanskog. 5. Klima N Zelanda priblizna je klimi V. AUSTRALSKA OBLAST Ova fauna obuhvata Australiju. Ostrva i sjeverni dio kontinenta su bogati talozima.. Australsku podoblast ima 106 vrsta torbara: kengur. . POLINEZIJSKA OBLAST Obuhvata mnogobrojna mala ostrva oneanije. torbarska kuna i torbarska vuna. 4. 110 . Torbari su zauzeli razlicite ekoloske nise i specijalizovali se u razlicitim pravcima. Po gradji slicna krupnim gusterima ali spada u posebnu podklasu koja je bila siroko rasprostanjena u trijasu i juri. Primitvne odlike su da se razmnozavaju jajima ima kloaku nemaju mlijece zljezde. Torbara ima 150 vrsta u Australiji Javljaju se u 2 podreda Poliprotontia i Diprotontia sa vise specijalizovanim zubima. Britanije. Unutrasnji dijeli kontinenta koji imaju suptropsku klimu prekriven je pjescanom pustinjom koja dopire na zapad skoro do okeana. torbarski sismis .Sfenodon. Papuansku oblast obuhvata sjevreni dio kontinenta i ostala ostrva. Zmije pripadaju porodici proteroglifa i 2/3 su otrovnice. U 2 rijeke Kvinsteda zivi Ceratodus. glodari i pas dingo. nisu zastupljeni sisavci osim slijepih misevai sitnih glodara. potpunim sisara i malom zacinescu biocenozom. Njezine osobine su: 1.. Na zapadu je pojas gustog i vjecitog sibljaskrab zatim sumnostepe i suma sa nekim zivotinjama poput kazuara. Marijanskih ostrva sve do Sendricnih ostrva. torbarske krtice. Papuansku podoblast je najizrazenija na Novoj Gvineji sa mnogim puzecim torbarima. Australska podoblast obuhvata cijeli kontinent osim sjevernog dijela Koji je pokriven tropskom sumom i .

Rhinocetus jubatus predstavnik zdralova i endemicnu porodicu havajskih neutarnica sa Seadricnih ostrva .. O ovoj podoblasti nalaze se krokodili . velicine su od misa do macke. Zatim ciope. Nemaju velikih grupa zmija.. Imaju go rep i razvijenu marsupijalnu kesu. Torbari su predstavljeni sa 2 podreda: Poplip rotontia i Cenolestoidea. americki lesinari i kolbri. podred sirkonosnih majmuna koji autohtoni i neki endemicni. 4. vodomari. 5. krokodila nema zmija takodjer 3..2. Isto tamo i istocon indijski ostarva . Tu su znacajne porodice havajskih neutarnica i jedna porodica kopnenih puzeva. i od pravih aktivnih ostrvskih oblika za one ciji su predci slucajno dosli zu. .. kornjace bez oklopai prave zabe. drozdova i sisara. tu su i endemicni rodovi golubovai papagaja. Vecinom su rasprostanjeni u j Americi samo je obicni oposun dijelom prisutan u sjev Americi . Insketivori imaju samo 4 vrste i nisu toliko rasprostanjeni jer njihovu ekolosku nisu zauzimaju sitni oblici torbarskih pacova. ptice su jako raznovrsne i mnoge su endemicne npr. Red americkih nojeva. red krezubica-(mravojedi. zeba. Zivotinjsko naselje (faunisticko) Polinezije sastoji se iz dvije grupe: . Podoblasti se dijele na dvije: polinezijsku i havajsku. velius porodica vampira koji je endemican 6. red insektivora 5.. Za neotropsku oblast posebnu su karakteristicne krezubice. vodozemaca i kornjaca isto 4. Citava gradja im je primitivna. slatkovodne ribe su malobrojne i cine ih migratorne vrste-jegulja.. Na novoj Keldniji zivi i i iguana koj je karakteristican za zapadnu poluloptu. Papuanska podoblast ima prelazni karakter ka indomalajskoj oblasti sa jedne stranei ka polinezijskoj oblasti sa druge strane.. Na osnovu tih zajednickih karakteristika oni su grupisu u NOTOGEA. ili salangane koje su srodne sa lastama.tj. Kazuari koji zive u sumama. Ovaj red ili nema zube ili su obliku neobicnih konaca. genoni i scinkusi koji se naseljavaju na lutajucim stablima. mnogobrojni golubovi iz grupe Caprohagide koji se hrane plodovima. U centralnoj Americi pored neotrpskih oblika javljaju se i oblici iz Sjeverne Amerike tako da je to prelazni pojas. Onih koji savladavaju morske prepreke aktivno ili pasivno. Od autohtonih oblika tu spada kugu. Velikim brojem slijepih miseva koji se hrane plodovima. Od 100 rodova ptica 27 je endemicnih. karakteristikima naginju i neotropskoj oblasti. Fauna je bogata i specificna..koji su endemicni za juznu Ameriku . veliki broj rajskih ptica. Zajednicko za sve 3 oblasti je da su oni areal veliki po porodici ptica medvjeda koji su vezani hranom za eukaliptuse. Slijepi misevi su mnogobrojni a porodica vampira je endemicna. Havajskoj pripadaju samo sendricna ostrva. tinamu. oklopnjaci. djetlica. lesinara. tulani.. Obuhvata juznu icentralnu Ameriku. a na istocnoj se susrecu samo tu i na Madagaskaru. Hrane se krvlju. ljevici) koji su autohtoni 2. Primjer prve grupe su veliki rod letipasa Maurohiropteri sa 70 oblika rasprostanjenih po cijeloj Polineziji.. ptice jako zastupljene.. neki gustari.od prolaznih oblika . Od Poliprtontia znacana je porodica torbarskih pacova ili oposuna. NEOGEA NEOTROPSKA OBLAST Ona jedina ulazi u sastav neogejskog kopna. Po karakteru svoje faune Polinezijska oblast je tipicna ostrvska fauna sa malim brojem lutajucih oblika. 3. hoacini. Karakteristike te faune su: 1. 111 . Smatra se da su se sendricna ostrva po. Granice neotropske oblasti su padine Meusiranske visoravni. udavi . torbari su predstavljeni sa dva podreda 3.

hijene odsustvuju. medvjedi i kune odsustvuju. činčila. Od lešinara značajan je kondor koji ima raspon krila do 3 m. slijepi miševi. Imaju krupan. bili su znatno krupniji (veličina slona – megaterijum). hoacin i džinovka žaba pipa – kod koje se mladi razvijaju na leđima u naborima kože. jakim kandžama. Kopitari su predstavljeni sa 4 vrste tapira. Ljenjivci (dlaka ima pravac od trbuha prema leđima) vise naopako na stablima. Tek kasnije je južna Amerika došla u vezu sa sjevernom ali zbog klimatskih razlika nije bila veće razmjene faune. Pampaska mačka. 2. srednji i mali (na drveću). tapira. mravojeda. Iz porodice činčila (cjenjena zbog krzna) značajna vrsta je viskaša koja je ograničena na pampase. ljenjivci.5 m i živi u stepama Argentine i Darvinov nandu živi od Anda do Čilea. oklopnjaci. Veći dio je pokriven pampasima koji mjestimično prelaze u pustinje. a isto tako i u Patagoniji. Drugi predio su travne nizije uvučene u tropsku šumu. U basenu Amazona žive slatkovodni delfini. U porodici zamorčadi su posebno karakteristične vrste peka. Obični nandu visine 1. Tu spadaju drekavci. Tako da kondor sa Anda živi i u primorju gnijezdeći se na obalama. Neotropska oblast se dugo vremena razvijala nezavisno od ostalih kontinenata. ljenjivaca. samo je porodica enota pretežno neotropska. Najpoznatiji su krupni papagaji iz roda Ara i zeleni papagaji. Visokoplaninski pojas Anda sastoji se od umjerene zone bez šuma. kokoši. vrste. Od zmija je karakterističan udav – Boa i anakonda – Eunectes murinus (11 m). Nema majmuna. Od njih je značajna lama i primitivan jelen pudu – veličine zeca sa nerazgranatim rogovima. nutrija (dabarski pacov – lovi se zbog krzna). zamorčadi. Porodica tukana je slična djetlićima. Ptica ima oko 4000 vrsta i podvrsta. Nutrija koja živi uz obale rijeka i u močvarama. pampaski jelen. mara i kapibara. Otrvonice su iz porodice Krotalina. Brazilska podoblast – obuhvata sjeverni i sjeveroistočni dio kontinenta. Red hoacina ima jednog predstavnika veličine goluba. Poseban podred širokonosnih ili američkih majmuna (imaju široku nosnu pregradu pa nozdrve su više sa strane). Tu su majmuni.Postoje 3 njihove porodice: oklopnici. Mnoge krezubice su nađene i u fosilnim ostatcima. povijen kljun i hrane se plodovima. kapucini i paukoliki majmuni. Kornjače su zastupljene kao i kajmani – slični aligatorima. Red američkih nojeva ima samo jedan rod rea ili nandu sa 2. zmije. ali se i ispod Anda pruža u obliku dugog uskog pojasa sve do ekvatora. Značajan je džinovski oklopnik. Hrane se nektarom – oprašivači. Magelanov pas. Amazonska prašuma je bujna i većina stanovnika vodi arborealni način života. 112 . Obuhvataju 2. papagaji. mravojedi (žive u stepskim i pustinjskim krajevima) i ljenjivci. Papkari su slabo zastupljeni. Živi u srednjem toku Amazona. U ovoj oblasti se može razlikovati jugozapadni dio sa planinama i ravnicama i sjeveroistočni dio pretežno sa tropskim šumama. Na pampasima su karakteristični nandui. kukavica. Cebidae koji se odlikuju dugim repom za hvatanje i duge ekstremitete. vjeverica i miševa su slabo zastupljene. Patagonsko-čileanska oblast – zauzima južni dio kontinenta i nalazi se u umjerenom pojasu. značajan je Lahezis dužine do 4 m. Od guštera su karakteristične iguane. Susreću se puma i jaguar. Osnovni predio je vlažna šuma Amazona i Paragvaja. Oklopnici su sa razvijenim oklopom. Zvijeri su malobrojne. On je primjer zbirnog tipa i ima odlike više vrsta: goluba. porodice: Hapalidae koja je primitivnija. glodar viskaša – koja zamjenjuje mrmote. koja je najveći glodar. Papagaji su raznovrsni. Sve vrste insekata su brojne. Psi. ali su zato prisutne specijalizovane endemične porodice. Glodari neotropske oblasti su osobiti. Taj visokoplaninski predio se kontinuirano spušta ka jugu i u Čileu se već nalazi na nivou okeana. iza nje dolazi paramo. Vodozemci su brojni. Porodica kolibrij ima preko 450 vrsta veličin. Ova oblast ima 4 podoblasti: 1. Porodice zečeva. tukani. Palamedeje su po svojim karakteristikama slične guskama. oposumi. visoravni i planinske masive. Naselje te visokoplaninske oblasti je s fauni dalekog juga. Mravojedi: veliki (na zemlji).

Među njima je značajna fossa. a kameleoni su jako brojni i raznovrsni. Fauna joj je prelaznog karaktera. Taj dio je više puta bio pod vodom i izdizao se. Madagaskarska fauna je tipična stara ostrvska fauna.raznovrsna endemična porodica čekinjastih ježeva ili tenreka. Kanarska ostrva. Unutrašnjost Madagaskara zauzimaju visoravni.prisutstvom endemičnih primitivnih vivera. Prisutni su i krokodili. Otrovnih zmija nema. Kostariku.3. Od papkara postoji samo riječna svinja Potamo herus. Porodica lemura ima 7 rodova. Najpoznatija vrsta je obični tenrek koji je dug 40 sm. jer su u ove dvije faune zastupljene grupe sisara: ljuskari. Karakterističan je rod letipasa koji su rasprostranjeni od Madagaskara preko jugoistočne Azije i Polinezije. Centralno-američka podoblast – čine je planine pokrivene tropskom šumom. Haiti. Glodari su zastupljeni samo sa jednom endemičnom porodicom. Polumajmuni su jako brojni i zauzimaju ogroman procenat sisara. potpunim odsustvom travojeda što se objašnjava odsustvom grabljivih sisara. Od sisara su endemične porodice zlatne krtice (Chryoshloridae). nilski konji (Hipopotamus). Ima i sjevernoameričkih vrsta – risovi. 4. Zvijeri su predstavljene viverama koje imaju 7 rodova. Aj aj lemur. Od sisara su prisutni glodari i insektivori iz porodice Solenodontidae karakterističnih za ta ostrva. tvorovi. Za životinjsko naselje Madagaskara karakterističan je veći broj oblika koji žive i hrane se na drveću plodovima većina polumajmuna i slijepih miševa. patuljasti lemur. Značajna je porodica Mesitidae. Jamajku. tekunice. 113 . ali fosili krezubica pokazuju da su oni nekad bili dio kopna. Madeira i Zeleni rt. Tenreci su najprimitivniji današnji insektivori. lemur Vari. Antilska podoblast – obuhvata velika Antilska ostrva – Kubu. Južni dio ostrva je pustinja. Značajne su vrste Indri – najkrupniji do 60 cm. iako pripadaju Africi imaju faunu sličnu evropskoj. nosorozi. Fauna ptica je brojna sa velikim brojem endemičnih vrsta. Slijepi miševi su obilno zastupljeni. lemur Kata – veličine mački sa prugastim repom. žirafe. a između njih i okeana su bujne tropske šume. porodica antilopa. Ptice su specifične. Bahame. 5. Posebno je značajna grupa iguana i pravi udavi Boe. (posebno fossa ) 4. a pitoni koji žive u Etiopiji ovdje ne postoje. Etiopska fauna pokazuje veliku sličnost sa indomalajskom. Etiopska faunaje tipična kontinentalna tj. slonovi. Najstariji primitivni mesožder malog rasta fosa-sa dugačkim repom Cryptoprocta ferox. Etiopska oblast Obuhvata cjeli Afrički kontinent južno od Sahare. Njene karakteristike su: 1.znatnom sličnošću sa neotropskom oblašću. Karakteristike su da: 1. Sahara i veliki dio Arabije predstavljaju široki prelazni pojas ka sredozemnoj podoblasti holarktika. uskonosni majmuni. Oko 50% vrsta su endemične. Antilska ostrva su siromašna sisarima – osim slijepih miševa. Gmizavci su malobrojni i zastupljeni su sa malo oblika. veoma bogata i raznovrsna. Oni imaju tipičnu ostrvsku faunu. Maskarenska.skoro potpunim odsustvom majmuna i zvjeri osim vivera. 2. Sejšele. 2. Madagaskar predstavlja centar radijacije lemura i tenreka.Od sisara endemični su redovi damani i Tubulidentata. a 6 rodova je endemičnih. imaju sve primitivne osobine insektivora i pokrivač od čekinja i oštrih dlaka. a od ptica afrički nojevi. vidrolike rovčice (Potamogalidae). Za Madagaskar su značajne džinovske kornjače (u polufosilnom obliku). 3. ARKTOGEA Madagaskarska oblast Obuhvata istoimeno ostrvo i niz malih ostrva Komorska. Madagaskarska fauna je proizvod stare afričke faune. južni dio Arabije i niz malih ostrva koji se nalaze istočno od Afrike.velikim brojem polumajmuna sa endemičnim porodicom lemura. Nalaze se između insektivora i majmuna sa dosta primitivnih karakteristika.

Zapadnoafrička podoblast obuhvata tropske šume Konga. Zvijeri su zastupljene posebno porodica viverida. Tu su prugasta (Hyaena hyaena) i pjegava hijena (Crocotta crocuta) (lešinari). Žive u savanama. pitona. Celebesa i Filipina. nosoroga. polumočvarama. antilopa skakača. Imaju bodlje na repu. Od ptica su značajni nojevi. Pripadaju podredu uskonosnih Catarina. Patuljasti jeleni su veličine zeca. antilope slične konjima. Red papkara je dobro zastupljen. Karakteristične su porodice tkača i nektarnica. Papagaji nisu toliko zastupljeni. U Etijopiji ima malo polumajmuna. a drugi među kamenjem. Fauna je dosta raznovrsnija (značajna grupa krupnih travojeda: žirafa. Obuhvata Indiju sa Cejlonom. vrste nosoroga i zebre. Imaju kratku njušku i na trećoj kandži udubljenja u koja se smještaju umanjeni prsti. Tkači grade viseća gnijezda.Elephas maximus. slonova. Tu spada i gnu. Nigera i Velika jezera – Tanganjika. porodice: majmuni zamorci i čovjekoliki majmuni. Red afričkih nojeva ima samo jednu vrstu. Red damani su mali biljojedi veličine zeca. Najveći predio su savane i tropska vlažna šuma. Na jugo-zapadu stepe prelaze u pustinju Kalahari. Porodica vjeverica poletuša (Xerus) je dosta zastupljena. hrane se ribom. nektarnice. Endemična je porodica šumskih pupavaca. Od šupljoroga su najzastupljenije antilope sa velikim brojem rodova. mandrili. Na zapadu postepeno prelazi u sredozemnu faunu. antilope skakači! Žirafe su karakteristične po kratkim rogovima. Od nepreživara je važna porodica Hipopotamusa. zebra. gazela. Porodica svinja je zastupljena sa riječnim svinjama Potamoherus i bradavičastim svinjama. Gmizavci su brojni. antilope i patuljasti jelen. šupljorog i žirafe. Indokinom. Karakteristični predstavnici: Porodica zlatnih krtica po anatomskim odlikama je slična tenrecima. Čitavo tijelo im je pokriveno sa krupnim rožnim krljuštima. Malajski arhipelag sve do ostrva Bali. šumama. Nisu zastupljeni samo jeleni i kamile. .. Viktorijino. Imaju 3 roda od kojih žive na drveću. Lav koji takođe živi u jugozapadnoj Aziji. raznovrsna je i brojna. a biocenoze su zaštićene. svinje. Gušteri su predstavljeni agamama. Žive u pjeskovitoj podlozi i riju u malu dubinu. Od kopitara postoje 2.3. ali je to samo konvergentna sličnost zbog njihovog načina ishrane – hrane se mravima i termitima. Posebno su brojni majmuni. Rasprostranjeni su krokodili. Nema žaba kreketuša. U etiopskoj oblasti nema porodica krtica. Indomalajska oblast slična etiopskoj oblasti. Od surlaša ima dvije vrste slonova: afrički – Loxodonta africana i Indijski . Tu važno mjesto zauzimaju zlatne krtice. Zastupljeni su sa 2. prisutne su vivere. Bez obzira što u njen sastav ulaze i brojna ostrva ona ima karakter tipične kontinentalne faune. Ima mnogo kameleona. koke. Razlika u odnosu na ostale mačke je što živi u stadima. Za ovu oblast su posebno značajni tubulidentata i pavijani. Sjeverna granica ove oblasti su Himalaji. Ptice su mnogobrojne i raznovrsne. Istočnoafrička podoblast je pretežno zemlja savana i planinskih masiva. Vidrolike rovčice spadaju u insektivore i vode poluvodeni način života. Za ovu oblast karakteristična zasićenost biocenoze što govori o njenoj velikoj starosti. glodara. Podoblasti: imaju 3 podoblasti u skladu sa klimom. Od ptica su karakteristične dugorepe nektarnice. Endemični rodovi su šimpanzo. Od preživara se tu javljaju 3 porodice patuljastih jelena Traguloide.. 1. nego su ovdje biološki zamjenjene oblicima Ranida koje žive na drveću. imaju samo 2 roda: poto i galago. dug rep i jake zube. Oni pripadaju porodici lorija koji se nalazi i u Indomalajskoj oblasti. Okapi. Karakteristični su pavijani. 3. bivola. gorila. morke. nilskih konja. gorila i šimpanzo Antropopitecum. Na istok ide sve do Filipina. Karakteristična je porodica batoglavih čaplji i vrsta batoglav rasprostranjen po cijeloj Africi. Njasa. otrovnih zmija. posebno lavova. U ovu porodicu spada žirafa i okapi koji žive u gustim prašumama. Značajni su leopardi i gepardi koji su zajednički i sa Indomalajskom oblašću. a nektarnice zauzimaju ekološku nišu kolibrija. antilopa) i s tim u vezi veliki broj zvijeri. Ljuskari (Pholidota) su slični dosta krezubicama. medvjeda i jelena. vidrolike rovčice. Južnoafrička podoblast u njoj dominira pustinjski predio. Endemičan je patuljasti hipopotamus. Karakteristike: 114 . Od sisara su endemični rodovi vivera. Endemična je porodica sekretara koji se pretežno hrane zmijama. a pustinja Tar čini prelaznu zonu. droplje. patuljaste antilope. Imaju prednje kratke noge sa kandžama. 2.

Postoji velika sličnost sa etiopskom faunom. prugastom hijenom. jednorogi nosorozi. Polumajmuna ima 2. dugonosi medvjed. Podoblasti: 1. Indomalajska oblast se nalazi u tropskoj i suptropskoj zoni. Smatra se da su oni prelaz između insektivora i polumajmuna. žive i 2. azijski slon. Borneu i Cejlonu. Borneo. miševa i vjeverica poletuša. 4. Endemičan je rod divljih koza. Na Sumatri i Malaki živi Indijski tapir. Veoma su zastupljeni jeleni. Za Borneo je karakterističan endemični dugonosi majmun. To je tipična Indomalajska fauna. Sumatri. Od ptica tu se javljaju sađe i neke koke. golubova. ali i veliki broj paleoarktičkih i etiopskih oblika. Karakterističan je veliki broj gibona i tarzusa. 3. U Indiji preovladavaju travne savane. vivere koje žive na drveću i kune. Ima samo 2 endemična reda sisara – Dermoptera i dugoprsti majmuni (Tarsidae – avet). polumajmuna i insektivora. Brojnije su samo porodice vjeverica. Prugasta svinja je dosta srodna evropskoj. Na zapadnoj grani postoje prave pustinje. Jedini čovjekoliki majmun je orangutan koji živi na Sumatri i Borneu. Sundska podoblast obuhvata poluostrvo Malaku i velika Sundska ostrva – Sumatra. Za Sumatru je karakterističan endemični gibon siamang. 115 . Java. Na Javi živi jednorogi nosorog. U najzapadnijem dijelu susreće se lav. vrste nosoroga. srodne vrste. Značajna je vrsta tar koja naseljava Himalaje. makaki. To su vitki majmuni. tupaje. Ima izražen jasno ostrvski karakter faune – siromaštvo i endemizam. vjeverice poletuše. Susreću se tipični indomalajski oblici: tupaje. Od insektivora su posebno značajne tupaje (podsjećaju na vjeverice). To je slučaj sa gepardom. Posebno je mnogo vjeverica i vjeverica poletuša. Od majmuna su značajni makaki i vitki majmuni. Zastupljene su i Bovidae. Tu pripada i ostrvo Cejlon koje se nedavno odvojilo od kopna. Dugonosi medvjedi zamjenjeni sa kratkonosim malajskim medvjedom. letipasi. Endemična je porodica tupaja (Tupaidae). Veličine su mačke sa širokom opnom za letenje koja povezuje sve ekstremitete i rep. vitki lori. Karakteristični predstavnici: malobrojni su torbari i nalaze se samo u jugoistočnoj periferiji (kuskusi). Oba podreda slijepih miševa su široko zastupljeni. Porodica pasa je malobrojna. a ostali dio je pokriven tropskim šumama koja je najbujnija na ostrvima. vjeverica. Indijski slon živi u Indiji. vrste – vitki i zdepasti lori. Ovdje lavu odgovara tigar. Od preživara su zastupljene antilope sa velikim brojem vrsta. četveroroga antilopa. 2. Medvjedi su predstavljeni sa rundavim dugonosim medvjedom. Filipinska podoblast obuhvata istoimena ostrva. Panda je jedini predstavnik porodice enota. pravim ježevima. Burmansko – kineska podoblast obuhvata krajnji istok i jugoistok kontinenta. 2. Od gmizavaca treba pomenuti zmaja – guštera koji pripada porodici agama kod kojeg je plovna kožica razapeta između krajeva rebara koja vire napolju. Nepreživari su zastupljeni sa pravim svinjama. značajan je indijski bivo. mnogo tupaja. Od zvjeri su posebno zastupljene mačke. Biljojedi su. U graničnim dijelovima postoji prodiranje i nekih australskih elemenata. Tapiri i enoti (panda) su zajednički sa neotropskom oblasti. Od riba su brojni šarani i somovi. Najkarakterističniji papkari ove oblasti su jeleni munđaki i aksizi koji ne izlaze van granica ove oblasti. Od krokodila su značajni i endemični gavijali. To je zemlja savana i tropskih šuma. Ljuskari su takođe široko zastupljeni. Živi na Himalajima i jugozapadnoj Kini.1. Endemična je antilopa nilgau. Osnovni predio je tropska kišna šuma. Brojni su gušteri i zmije. S obzirom na razvijenu drvenastu vegetaciju svijet je uglavnom šumski i vezan za drveće. Ptice su brojne i raznovrsne. Ta kožica mu služi za letenje. Tu su značajne i prave leteće žabe. a od ptica fazani. Fauna ipak ima kontinentalni izgled što govori da se nedavno odvojila od kopna. Australski element je predstavljen sa papagajem kakadu. Glodari su slabo zastupljeni. Oni su primjer zbirnog tipa jer imaju odlike slijepih miševa. Mala noćna životinja. giboni. ima mnogo vivera. Tu su značajne divlje kokoši. fazani i paunovi. Red Aveti ima samo jednog predstavnika Tarzijusa. Indijska podoblast obuhvata cijelu Indiju sve do Ganga i Brahmaputre. Kopitari su predstavljeni sa 2 roda Tapira i 3 vrste nosoroga. gazelama. Značajni su giboni koji žive u velikim porodicama i bliski su čovjekolikim majmunima. Red Dermoptera ima 2. jelen mundžak.

Karakteristični su i morski gnjurci. vukovi. enoti sa jednom vrstom u SAD. Mrki medvjed i ris su endemični za holarktik. bogata je edemima i ima niz primitivnih oblika. Paleoarktik i neoarktik zbog razlike u fauni se dijeli na Palearktik (afričko – euroazijski dio) i Neoarktik – američki dio. Holarktička oblast obuhvata cjelokupno kopno sjeverne hemisfere i na jugu graniči sa Etiopskom.od vodozemaca su karakteristični repati vodozemci. visoravni i predjele leda – Grenland. otrovni gušter i sirene iz repatih vodozemaca. Od ptica je značajan rod Pitecofoga koji se hrani majmunima. Za Paleoarktik bi se moglo reći da ima samo negativna. Osim toga pripadaju joj i Azorska. Anura su slabo zastupljene. majmuni. To siromaštvo se objašnjava jednorodnošću i surovošću predjela i njihovom mladošću. nosoroga i slonova nema. Na Celebesu postoji i vjeverice. U Pleoarktiku nema endemičnih porodica sisara. miševa. Karakteristike: 1. polumajmuna. Svinje su predstavljene samo sa divljom svinjom koja ima širok areal. endemične porodice. Predstavnici: od torbara se javlja samo oposumi u sjevernoj Americi. medvjedi i mačke. Euroazija i sjeverna Amerika su bile odvojene u toku dugog geološkog perioda i faune su se samostalno razvijale. Zelenortska i Japanska ostrva. od riba endemične su jesetre i Salmonidae. a ovaj drugi pozitivna svojstva. 3. a u Neoarktiku 5. Ta podjela je uglavnom iz praktičnih razloga. Postoji veći broj endemičnih vrsta kao što je ćubasti pavijan Macaci . Od zvijeri su prisutne vivere i hijene sa 1. Kanarska. Od glodara karakteristične su porodice vjeverica. Slijepih miševa ima malo i to su uglavnom Microhiroptera. Od šupljoroga je zastupljen rod Ovis. To se objašnjava ekološkim i istorijskim uzrocima. Insektivori su predstavljeni porodicom krtica. morski gnjurci i Uria. Njorke su poseban red morskih ptica koji se gnijezdi na ostrvima. gluhan. Od jelena su zastupljeni pravi jeleni. tundre – u svim tim oblastima su nepovoljni uslovi za život. zečeva i ohotona. losovi i irvasi. bijela jarebica. ježevima i brojnim rovčicama. aveti koji uopšte ne postoje u autralskoj oblasti. ima noge gusto pokrivene perjem. Madera. Indomalajskom i Neotropskom oblašću. Osim toga tajge i tundre su relativno mlade iz postglacijalnog perioda. ali se opet i javljaju oštre razlike. a posljednje je bilo u oblasti Beringovog mora poslije ledenog doba tada je došlo do razmjene fauna. Repati vodozemci su potpuno ograničeni na holarktik. rovčice. Od riba u Paleoarktiku imaju 2. Papkara je relativno malo. Porodica tetrijeba gdje spada lještarka. skoro cijela Azija i cijela sjeverna Amerika. U njen sastav ulazi cijela Evropa. Bez obzira na veličinu koja je veća od svih ostalih oblasti fauna joj je relativno siromašna. a u Noarktiku ih ima 4 od kojih su značajne viloroga antilopa i vjeverice slične dabrovima. 5. Tu živi kus – kus. Holarktik zauzima ogromne teritorije pustinja. skočimiša i porodica Ohotona. Endemične su 2.od sisara su endemične i široko rasprostranjene grupe visokog sistemskog reda: pordica krtica.Karakterističan je endemični galeopitekus i aveti. Teškoća podjele proizilazi iz složene istorije ove faune. porodica dabrova. vivere. 5. Široko su zastupljene kune. lisice. Gmizavaca ima jako malo. 2. vrstom. a majmuni se nalaze samo u graničnim oblastima.od ptica su endemični tetrijeb. dabrova. vrste kamila – dvogrba koja živi u pustinji Gobi i jednogrba u sjevernoj Africi i Aziji. ruževac. Endemični su i bizoni. puhova. sjeverna Afrika. slijepog kučeta. Fauna Celebesa ima prelazni karakter (ima elemente Australijske faune). 1. Celebeska podoblast ima veliki broj australskih oblika. Endemične porodice ptica. primitivno goveče Anoa i karakteristična svinja Babirusa. ljuskari. 4. gmizavaca i vodozemaca susreću se samo u Noarktiku.porodica pjevačica. Zbog toga imaju neke zajedničke vrste. Kopitari su predstavljeni sa 3 vrste. divlji konj prževalski i 2 polumagarca – kulan i kiang. Bilo je više spajanja. Podoblasti: 116 .

kamila. Na jug se prostire do Himalaja. Endemična je vrsta obična vjeverica (Sciurus vulgaris) koja se pruža od Atlantika do Tihog okeana. prednju Aziju i Kavkaz. pas sličan enotu. Specifični su rodovi jelena. zatim perzijski pas i divlji ćuran. a na sjever do bajkalskih stepa.Sonorska podoblast zahvata jug Sjeverne Amerike i sa Kanadom je vezana šumskostepskom zonom. kuna zlatica. Od etiopsko – indijskih elemenata prisutni su bodljikavo prase. Kao dokaz su areali vidre. Karakterističan predio je pustinja i na jugu Tibet. kolibrija i američke vjeverice. mediteranska droplja. planinske koze. sibirski tvor. Tu se već pojavljuju neotropski elementi – oposum i oklopnici. 6. Samur u svim sibirskim šumama. U ranom tercijeru S. jak (goveče) i antilope = orongo i ada.Arktička podoblast obuhvata tundru i šumsku tundru Sibira i Amerike. mošusni jelen. 7. sađa i strijela zmija.Manđursko-kineska podoblast obuhvata sjevernu Kinu. U stjenovitim planinama živi endemični rod snježna divokoza i puma. Sibir i sjeverni Kazahstan. puhovi. Od vivera – obična geneta – Španija. jelen maral i los. Karakteristične vrste su: bezrepi makaki – sjeverna Afrika i Gibraltarska stijena. jelena marala. Endemična je porodica vjeverica sličnih dabrovima. Ova oblast donekle ima prelazni karakter ka indomalajskoj. planinske antilope. lod. na zapad do Kaspijskog mora. a kasnije slični. T. evropska vidra. Mnogi oblici kao morževi. ris.Centralno-azijska podoblast zauzima Centralnu i veći dio Srednje Azije. losa i medvjeda. Na Tibetu živi dugorepi tibetski majmun. Za Sjevernu Ameriku je karakteristično Mošusno goveče koje naseljava zonu leda. Karakteristične vrste su lisica. stepski zec. Endemični su rodovi rovčica i krtica. ali i listopadne šume u zapadnoj Evropi i stepe u Kazahstanu. 3. Tu su prisutne stepe koje na zapadu prelaze u pustinju. Francuska i Sjeverna Afrika. mrki medvjed. Fauna je siromašna i jednorodna. krstokljun. Osim toga tu su prisutni i bijeli zec. Osim toga ona ima neke karakteristične vrste kao što su bodljikavo prase. jazavac. U znatnoj mjeri ona je prelaznog karaktera. prvo su bili različiti. Ima razgranate rogove i svake godine ih odbacuje. risa. U Jancenkjangu žive aligatori. hermelin. irvas. Na Tibetu živi kiang. U Holarktiku su prisutne i neke stare fosilne grupe slonova – mamuti. zlatni fazan i crveni vuk. Endemične su vrste antilope.Kanadska podoblast obuhvata pojas tajge Sjeverne Amerike. bizamski pacov. Amerika je bila spojena sa Evropom a SAD sa Sibirom u oblasti Beringovog mora. Fauna Etiopije i Indokina su se razvijali iz jedne faune i razvijale se divergentno. jazavaca. vuk. 4. a paleoarktik i holarktik su se razvijali suprotno. foke ne ulaze u ovu oblast jer su to okeanske životinje. Od vodozemaca sibirski četveroprsti triton. istočno tibetski makaki. Jelen dama. Široko su rasprostranjeni obična krtica. leminzi. sibirska srna. veliki skočimiš – živi u stepama. Manđuriju. prugasta hijena i leopard uglavnom u prednjoj Aziji. smrdljivac. ZOOGEOGRAFIJA 117 . planine i šume. Od ptica su karakteristični lještarka (Tetrastes bonasia). lasica. od ptica polarna sova. stepska mačka.Evropsko-sibirska podoblast obuhvata Evropu. Sonorska podoblast ima neke endeme kao što su viloroga antilopa. polarna jarebica. Endemična je džinovska salamandra. skočimiši i mrmoti. vodena krtica.Sredozemna podoblast obuhvata sve zemlje oko Sredozemnog mora. Tako da su one u početku slične a kasnije različite. oba tetrijeba (Tetrao tetrix. Od sisara endemični su polarna lisica. Osnovni predio je listopadna šuma. Posebno su široko rasprostranjeni žderonja. 2. Endemično je mošusno goveče (sjeveroistočna Amerika). Ovdje živi veliki broj gmizavaca i slijepih miševa. 5. Ima dosta srodnih vrsta sa evroazijskom tajgom jelen maral. divokoza – Rupicarpa. kreja. muflon. njorke.urogalus). Osnovni predio je tajga. guske i šljuke. konja i nosoroga. Koreju i Japan.1. pjegavi klen. vidra.

prisutne su samo na svojim staništima ili biotopima. rod. a na drugom nije. Zoogeografija objašnjava nekad i mehanizam nastanka novih vrsta – zebe sa Galapagosa. Kasnije u srednjem vijeku javlja se monopol crkve. Americi. Zadaci im se poklapaju. Ona sama ima 4 podoblasti: -mediteranska – Hercegovina -eurosibirska – sjeverni dio uz Savu 118 . fosili krezubica samo u Južnoj Americi ili samo notremata u Australiji. Cilj zoogeografije je da objasni rasprostranjenje životinja na zemlji i da objasni zašto ih nema u nekim područjima. Obje nauke stoje između prave geografije i bioloških disciplina. Polazi od ekoloških i istorijskih uzroka. Morfološko – zoogeografska pravilnost i klimatska pravila Podaci o zoogeografiji potiči od Aristotela ali je to znanje bilo dosta ograničeno.To je nauka koja objašnjava i izučava geografsko rasprostranjenje životinja i zajedno sa fitogeografijom ulazi u biogeografiju koja se bavi položajem bioloških sistema na planeti. discipline. a javljaju se u drugim. ali i na cijeloj teritoriji Evrope osim krajnjeg juga. Zoogeografija je usko vezana sa biosistematikom jer se u svojim istraživanjima potpuno oslanja na prirodni sistem. Povezana je sa fitogeografijom sa kojom čini biogeografiju. To je areal vjeverice. Drugi zadatak je da objasni uzroke i istoriju naseljavanja u vremenu i prostoru.Svaka životinjska vrsta naseljava određeni prostor ili areal. Posebno je važna geografska izolacija. Primjer su Bajkalsko i Ohridsko jezero. Povezana je i sa evolucijom. Zašto vjeverica živi u šumi i zašto je u Evropi. Poslije Darvina Skleter je na osnovu rasprostranjenja životinja dao zoogeografsku podjelu. Isto i adaptivna radijacija. Životinje u arealu mogu biti šire ili uže rasprostranjene i u svom arealu obično zauzimaju određeno područje tj. red. Povezana je i sa fiziologijom životinja jer može tumačiti reakcije životinja na različite temperature. U oblastima koje se dugo bile izolovane nastale su skupine karakteristične samo za ta područja. Tu su bili značajni Darvin. Izolacija vodi ka većem broju endema. To je povezano sa njihovom ekološkom valencom i kompleksom ekoloških faktora koji vladaju na tom prostoru npr. klasa. Ako se radi o kopnu to je neka teorija ili vodi to je neka akvatorija. u Africi i Indiji. pritisak itd. ali te razlike se javljaju i na užem prostoru npr. Volas. Ona polazi od određenih predpostavki: 1. porodica. Objekt ekologije je organizam i njegova prirodna sredina. Flora i fauna su povezane pa su povezane i one u 2. Tek sa otkrićem teritorija ide postepeno razvoj zoogeografije. Zoogeografija je povezana sa dr. obična vjeverica je rasprostranjena u cijelom Sibiru. Zadatak zoogeografije je da objasni areale rasprostranjenja životinja. Povezana je sa ekologijom. Npr. Zoogeografija je i u vezi sa paleontologijom i paleogeografijom. tip. Bifon. carstvo! *BiH se nalazi u eurosibirskoj podoblasti.Životinjski svijet je različit na različitim dijelovima planete. Pokušava objasniti zašto je neka vrsta rasprostranjena na jednom području. Tu se na osnovu fosilnih nalaza tumači rasprostranjenje životinja u prošlosti. Sahara i tropske šume. 2. Ali tu je ona zastupljena u šumama pa je to njeno stanište. disciplinama. Zoogeografija se dijeli na tri dijela: -registraciona ili popisna zoogeografija sakuplja materijal o rasprostranjenosti vrsta -uporedna zoogeografija dijeli zemljinu loptu na zoogeografske oblasti na osnovu rezultata registracione i upoređuje pojedine oblasti -uzročna ili kauzalna objašnjava uzroke i razloge rasprostranjenja vrsta i čitavih fauna. a nema je u S. Ekologija je pomoćna disciplina zoogeografije kod određivanja areala ali u nekim slučajevima ukazuje i na pravce naseljavanja. npr. vrsta. 3.

U nekim slučajevima komensalizam obezbjeđuje lokomociju manje pokretnog partnera. 2. Ciprinida ima dosta introduciranih vrsta: srebrni karaš. zaštitom. predatorstvo – odnos grabljivca i plijena. mekušaca i dr životinja i predstavljaju komensale koji koriste mjesto za život na tijelu domaćina koji ih nosi. Vorticela sp. zaklon. Gmizavaca ima 6 familija. Komensalizam je najprimitivniji oblik tih odnosa jer koristi samo jednom partneru. čovječija ribica (Proteus anguinus). sunčanica. Ti odnosi su složeniji nego odnosi sa fizičkom sredinom. Između pojedinih kategorija postoje i brojni prelazi. negativne ili neutralne. šaran. pozitivan i obligatoran za jedan organizam dok je negativan za drugi. To je kompleks odnosa na kojima počivaju integrirane ekološke jedinice biocenoze i ekosistemi. Mnogi oblici komensalizma javljaju se i kod biljnih organizama. Ima oko 108 različitih vrsta riba. ne vršeći na njega nepovoljno dejstvo. 4. Raznovrsniji su interspecifički odnosi. Interspecifična kompeticija je čest odnos između dvije vrste organizama – važna u borbi za opstanak. Ti odnosi nastaju na bazi zadovoljenja potreba za hranom. komenzalizam – jendostran odnos pozitivan za jedan organizam. mutualizam i protokooperacija su odnosi kod kojih je dejstvo uvijek pozitivno za jednog ili oba partnera. prostor. dok je za drugi negativan. u jezero u kojem je nije prije bilo i do 1950 je potisnula drugu vrstu potpuno.) se vežu za površinu tijela račića. (npr. Vodozemaca ima 5 familija. Pri dužem trajanju ona po pravilu dovodi do isključenja jendog od kompetitora. parazitizam – uzajaman odnos. izmedju jedinki različitih vrsta. Primjer između dva riječna raka u SSSR. Kopmpeticija je manje ili više nepovoljna za oba kompetitora. bez pozitivnog ili negativnog dejstva na drugog partnera. pri čemu su neke vrste specifične za domaćine koji ih nose. 7. 3. razmnožavanjem. Neki kratkorepi morski 119 . Javlja se između jedinki dvije vrste sa sličnim ekološkim zahtijevima. Odnos je obligatoran za oba partnera. Endemični su Triturus alpestris rajzeri. 6-7 vrsta Salmonida u Jadranskom slivu.. kompeticija – oba organizma djeluju aktivno jedan na drugi kroz aktivnu ili pasivnu konkurenciju za ishranu. To su Potamobius leptodactilus i Potamobius astacus. mutualizam – oba organizma pozitivno djeluju jedan na drugog. amensalizam – jednostran odnos negativan za samo jedan organizam. Odnosi između jedinki site vrste su intraspecijski. 20 rodova. Ti odnosi takođe mogu biti jednostrano ili obostrano obligatorni ili fakultativni. jer obe vrste zauzimaju istu ekološku nišu. Te odnose teško je kvantitativno irzaiti. Endemi vipera BIOTIČKI FAKTORI Sredinu jednog bića ne čine samo abiotički faktori nego i druga živa bića sa kojima on stupa u odnose i od kojeg zavisi njegova egzistencija. Neke moske ribice žive u plaštanoj duplji puževa. Mnogi ekolozi te interspecijske odnose pokušavaju da grupišu kao pozitivne. Salamandra atra. dok je za drugi neutralan. 5. neutralizam – odnos prisustva dva organizma koji ne djeluju aktivno jedan na drugi. Postoje brojni predstavnici morskih sesilnih beskičmenjaka koji se vežu za kožu životinja koje ih nose. smuđ. pozitivan i obligatoran za jedan organizam dok je za drugi negativan. Glavne kategorije odnosa su: 1. protokooperacija – oba organizma koriste jedan drugoga ali odnos nije obligatoran. Neke morske ribe ili se vežu na ajkule i tako se prenose na veće daljine ili stalno prate ajkule i tako imaju zaštitu a koriste i ostatke hrane. Komenzalizam. mjestom za stanovanje i dr. Sesilne. Autohtone su glavatica i mekousna pastrmka. 8. Intenzivniji olik komensalizma je kada jedan partner živi privremeno ili stalno u unutrašnjim dupljama drugog organizma. Jedna vrsta je prenijeta 1920.-visoko-dinarska vrhovi visokih planina. 6. U ovom slivu u BiH zalazi samo jegulja.

ali sa druge strane one za njih vare celulozu koju oni ne bi svarili. Predatorstvo i parazitizam su jednostrani odnosi sa pozitivnim dejstvom za jendog i negativnim za drugog partnera. ali za razliku od predatorstva parazit živi stalno ili povremeno na domaćinu ili njegovoj unutrašnjosti. Samo Actinomyceta proizvode preko sedamdeset takvih supstanci. čije je dejstvo uvijek pozitivno za oba partnera. u škržnoj ili plaštanoj duplji. Važna je i interesantna prilagođenost koja se označava kao autonomija ili odbacivanje pojedinih dijelova tijela npr rep guštera. Postoje različiti oblici mutualizma. Mikoriza nastaje između ovih gljiva i određenih biljaka. Njihovi metaboliti mogu biti toksični za mnoge vodene organizme. Poznati primjer je zelena slatkovodna hidra i korali. Biljke luče neke materije koje djeluju i na druge biljne vrste. Npr. a njene žarne ćelije štite raka od neprijatelja. protozo. Postoje primjeri periodičnog parazitizma i na polno zrelom stadiju. Te prilagodbe se odnose na sredstva za napad i odbranu. Poznati mutualistički odnos postoji i između viših biljaka i katerija i gljiva sa druge strane. On se javlja kod mnogih mikroorganizama. koji je pričvršćen za ljušturu puža. Broj takvih supstanci je velik. Prelazni oblik je i periodični parazitizam koji se ogleda u tome da neke vrste su paraziti u određenim stadijima života. Larva slatkovodnih školjki živi izvjestan period u koži riba i zove se glohidia. Primjer simbioze između leguminosa i bakterije Risobiuma koji žive na korjenovima domaćina. Parazitski način života u larvenom stadiju javlja se kod nekih Hymenoptera i Diptera. Ptica pastirčica Motocyls flaus slijeće na stoku i čisti ih od krpelja i drugih štetočina. To se uvijek svodi na odnos predator i plijen. Pod predatorima s epodrazumjevaju sve vrste koje se hrane živim jedinkama drugih životinjskih i biljnih vrsta. Termiti se u životu ne bi mogli održati bez prisustva flagelata. On se nerado označava i kao simbioza. Teško je povući oštru granicu između predatorstva i parazitizma. spužvi korala itd. Komensali su takođe i oblici protozoa falgelata koji žive u crijevima sisara i hane se crijevnim bakterijama. Poseban oblik mutualizma jeste grupa lišsajeva koji su uvijek građenmi od alge i gljive. Najznačajnije sredstvo za odbranuje ipak bježanje. a domaćini ih štite. Ti insekti iz kožnih žljezda luče sekret koje domaćini obilato koriste. Oni aktivno gaje gljive i koriste njihove micelije kao hranu. To je poseban vid uzajamnih odnosa između biljaka – alelopatija. Odnos plijena i predatora podrazumjeva niz prilagođenosti u čitavoj organizaciji oba partnera. Njihovo djejstvo može biti inhibirajuće ili stimulirajuće za druge biljke. a odrasli ži ve kao paraziti. Oblik mutualizma su i mirmekofilni i termitofilni insekti stanovnici gnejzda mrava i termita. U crijevima termina nekih Ortoptera živi veliki broj flagelata iz grupe Hypermastigina. Klasičan primjer je zajednički život morskog raka pustinjaka Eupogursa koji živi u napuštenoj ljušturi puža i aktinije Adamsia palliata. Mutualizam je i kod mrava i biljnih vaši koje mravi održavaju u svojim podzemnim gnjezdima i dr. Najpoznatiji primjer takvih opdnosa označen je kao antibroza. Metabolite slične antibioticima luče i neke vrste algi. Prelazni oblik je fakultativni parazitizam koji se javlja kod nekih životinjskih vrsta. Više biljke luče metabolite koji antagonistički djeluju na mikroorganizme koji se zovu fitoncidi. Pojava amensalizma predstavlja niz još ne proučenih odnosa između dvije vrste organizama koji se sastoji u tome da metaboliti što ih jedna vrsta luči u vanjsku sredinu djeluje negativno na drugu vrstu i inhibiraju njen rast i razmnožavanje. 120 . Mutualizam je recipročan i obligatorni odnos između jedinki dvije vrste. Kretanje raka obezbjeđuje osvježenje okolne vode za aktiniju i ostatke hrane. slijepi miševi i ptice. Sličan oblik mutualizma je i između spužve Suberites dromunkula i raka Dromig vulgaris. Paraziizam – parazit se hrani na račun domaćina. To su prije svega insekti. Jedan od najrasprostranjenijih oblika mutualizma između biljaka i životinja koji je od velikog ekološkog značaja je oprašivanje. kod Ancytostoma duodenale koja živi u crijevima čovjeka – larve žive slobodno. Jedan oblik mutualizma ostvaren je i izemđu mrava i termita i gljiva. gljiva. Postoji oblik mutualizma gdje kontakt među partnerima nije stalan i manje je intiman. One koriste hanu koju domaćini unose u crijeva. Primjer za to je mutualistički odnos između ptica i krupnijih biljojeda. bakterija koje produkuju specifične supstance koje inhibiraju rast i razvoj drugih mikroorganizama. gaje i hrane. Između njih prelaz su oni parazii koji žive u tjelesnim dupljama npr.rakovi žive u plaštanoj duplji krupnih školjki. Postoje ektoparaziti koji žive na površini i endoparaziti u unutrašnjosti domaćina. Simbiotske jednoćelijske alge Zoohlorela toxantella susreću se kod mnogih morskih i slatkovodnih životinja. Primjer je pencilin.

Endoparaziti su uglavnom anaerobni. Stvarni oblik postojanja vrste u prirodi su njihove populacije. natalitet. Populacija pokazuje određene grupne osobine koje se mogu kvantitativno izraziti. Gustina populacije Gustina je kvantitativni izraz veličine populacije na jedinici prostora. Njena jaja dospjevaju u vodu i iz njih se azvija prvi larvni stadij onkosfera sa trepljama koja ulazi u ciklopsa. Bespolana faza razvoja plasmodiuma odigrava se u krvi čovjeka. manje brojne su populacije vrsta sa krupnim jedinkama. bez crijevnog sistema jer se hrane apsorpcijom hrane iz domaćina. potencijal rasta populacije i tok rasta i održavanja. To predstavlja osnov za praćenje niza uticaja na višim biološkim nivoima integracije npr. One su u stalnom kretanju. prostorni raspored. Gustina populacije se može izraziti brojem jedinki na jedinicu površine. Npr na populaciju antilope u Americi imaju gustinu od 1. Istraživanje populacije predstavlja osnovni način praćenja ekoloških zakonitosti. uzrasna struktura. pripada određenom ekosistemu i gdje su jedinke povezane međusobno procesom razmnožavanja. Pošto to uglavnom nije slučaj i tada težina ili biomasa predstavljaju bolji izraz gustine. a polna faza se odigrava u crijevu komarca Anopheles. U analizi životinjskih populacija ekologija u velikoj mjeri koristi postupke demografije. vrlo često ciklično mjenjaju domaćina. Odlikuju se velikom plodnošću. Gustina populacije larvi Hironomus-a npr. Postoje brojne prilagođenosti parazita. ima 2020 jed/m2. To se obično odnosi na promjene stope rasta populacije. Kod čovečije je pantljičare Difilobotrium lanatum postoje dva posredna domaćina i konačnog domaćina čovjeka. bez čula vida. Svaka populacija predstavlja dinamičnu cjelinu . biocenoza. Komarac je posrednik domaćin plasmodiuma i on ima ulogu prenosioca malarije. 121 . Može se izraziti brojem jedinki ili njihovom težinom (biomasom) na jedinici naseljene povrčine ili zapremine u datom trenutku. broj bukovih stabala na hektar.7 jedinki/milji2. ako se sve jedinke otprilike iste veličine. SINTETIČKA ILI SINEKOLOGIJA EKOLOGIJA POPULACIJE U centru pažnje sinekologije nije više jedinka kao izolovan biotički sistem koji stupa u određene odnose sa svojom sredinom nego populacija ili grupa jedinki koje u određenom vremenu naseljavaju određeni prostor gdje se jedinke međusobno vezane prosesom razmnožavanja i čitavim nizom biotičkih odnosa. To obuhvata pojam dinamika populacije. Neki paraziti mogu imati svoje parazite to su hiperparaziti. Limantria dispar koja živi u hrastovim šumama u svakoj od njih je predstavljena posebnom populacijom. Divergentna evolucija se vrši u okviru manje ili više izolovanih populacija Definicija populacije i njene osobine Populacija se definiše kao prostorno i vremenski integrisana grupa jedinki iste vrste koja raspolaže zajedničkim skupom nasljednih faktora. naseljava određeni ptostor.Najveći broj endoparazita se susreće u grupi parenhimatičnih i valjkastih crva a među zglavkarima su uglavnom ektoparaziti. Ciklopsa pojede riba smuđ koja je drugi posredni domaćin i njenim mesom u čovjeka ulazi pantljičara.8 g/m2. a u vodenim ekosistemima na m3. osnovni atributi svake populacije su: gustina ili veličina. fluktacija njene gustine i dr. Nasljedne promjene su šire i dominiraju u nekim populacijama. U kopnenim ekosistemima to se obično izražava na m2. Zatim se u njegovoj tjelesnoj duplji preobrazi u drugi larveni stadij procerkoid. Npr. Veličina i sastav populacije se mjenjaju u funkciji vremena. s ditova masa je 6. Populacije kao cjeline uvijek stupaju u odnos sa spoljašnjom sredinom i kao cjeline reaguju na djejstvo ekoloških faktora. U okviru svog areala vrste su predstavljene manjim ili većim brojem populacija od kojih svaka zauzima određeni prostor. Populacije su dinamički pojmovi.

individua/m3 itd. 3. Na osnovu obrade dovoljnog broja proba računa se srednja gustina populacije u datom trenutku. on preko ljeta živi samo u slojevima od 20 do 40 m tako da gustina populacije iznosi 4000 jed/m3. Kod kvantitativne analize populacija planktonskih organizama koristi se postupak filtriranja vode i prebrojavanja jedinki određene vrste. Gustina populacije ptica se izražava brojem parova ptica po km 2. On se sastoji u markiranju ulovljenih primjeraka. puštanja na slobodu i ponovnomulovu. Kod apsolutnog metoda cilj je utvrđivanje ukupnog broja jedinki na jedinicu naseljenog prostora. sisara. probne površine (metod kvadrata). Za plankton i stanovnike tla probe se odnose na jedinicu prostora. Proba zemljišta se stavlja na određeno sito iznad lijevka koji je iznad posude sa alkoholom.postupak markiranja – ovaj postupak se koristi pretežno kod pokretnih organizama za kvantitativnu analizu njihovih populacija. To su apsolutne i relativne metode. gustina populacije se neprestano mjenja u funkciji vremena i te promjene se mogu kvantitativno pratiti. Kod životinjskih populacija se može primijeniti u slučajevima vrsta sa krupnim jedinkama i populacijama male gustine. Gustina populacije u nekom ekosistemu je regulisana u principu kapacitetom sredine. Brojnost i biomasa biljojeda su uvijek veći od biomase mesojeda. izvorima hrane. Postoji veliki broj tehničkih postupaka za utvrđivanje broja jedinki u populaciji koji su prilagođeni ekološkim osobinama i prirodi staništa. Metodi kvadrata su posebno izrađeni i standardizovani u biljnoj ekologiji. Za izdvajanje organizama tla se koristi Tulgrenov aparat. Za predstavnike sitne faune beskičmenjaka koji naseljavaju tlo primjenjuje se metoda kvadrata i broje se jedinke vrste koja se proučava. Primjenjuju je u ljudskoj demografiji. Gustina populacije NEŠTO (cini m ise Ajdops :D) ohridanus izračunata na m3 čitave vodene mase Ohridskoj jezera iunosi 900 jed/m3. metoda probnih površina – metod kvadrata 3. Veličina probnih kvadrata varira prema gustini i tipu disperzije populacije. To je najčešće postupak koji se primjenjuje sa raznovrsnim modifikacijama.Biomasa se može izraziri sirovom ili suhom težinom jeidnica po jedinici prostora. od ekološke gustine izračunate na jedinicu stvarno naseljenog prostora. postupak markiranja Kvantitativn procjenjivanje populacije može se izvesti kroz razne tehničke i statističke postupke. totalno prebrojavanje ili cenzus – ljudska populacija 2. Metode izračunavanja gustine populacija 1. Kod ptica populacije naviše gustine imaju u ljudskim naseljima i listopadnim šumama. I ta proba se grije sijalicom. Gustina se izražabva na m2 dna. Postupci za kvantitativnu analizu su složeniji kod jako pokretnih organizama. sitnih glodara brojem individua po hektaru. riba u jezeru kg/ha. U apsolutne metode spada: 1. ptica. Iz brojnog odnosa ulovljenih markiranih jedinki i 122 . Treba razlikovati opštu gustinu koja predstavlja srednju vrijednost broja jedinki ili njihove biomas. skloništima itd. Broj planktosnki organizama se obično izražava na litar ili m3 vode. Metod kvadrata je raznovrsniji i složeniji kod životinjskih organizama s obzirom na pokretljivost. Postoje dvije vrste kvantitativnih metoda za određivanje gustine populacija. Ti postupci su najbolje razrađeni kod biljaka i vodenih organizama. Gustina životinjskog naselja dna jezera ili mora određuje se na osnovu broja skupljenih jedinki sa određene probne površine pomoću specijalnih malih bagera koji izvlače mulj sa organizmima. Sastoji se u utvrđivanju broja jedinki neke populacije skupljenih u probama sa određene jedinice naseljenog prostora. Broj miševa u šumi ne može biti manji od njihovih grabljivaca. insekata. Bježeići od svjetla organizmi prolaze kroz mrežu. Za filtriranje vode obično se koriste planktonske mrežice od mlinarske svile čija okca odgovaraju veličini organizama. padaju na lijevak i upadaju u alkohol. totalno prebrojavanje (cenzus) je prebrojavanje svih jedinki u populaciji bez obzira na uzrast. 2. zooplanktona br.

Posmatrac koji se krece duz linije transekta biljezi broj ptica. Ovakav raspored određen je nizom faktora. Posupak za utvrđivanje gustine Artropoda na travnatim površinama je postupak košenja. Često se ovaj metod koristi u biljnoj ekologiji a kod zivotinja on se primjenjuje za populacije ptica i sisara. Teorijski se mogu razlikovati tri osnovna tipa prostornog rasporeda: . šire svoj areal. ili broj muzjaka po njihovim glasovima. 2 – rijedak. To se označava kao linkolnov NEŠTO (fali :D). prije svega sitnih glodara ili insekata ili manje ptica. Prostorni odnosi Većina životinjskih organizama su pokretni i na taj način reaguju na mnoge promjene sredine. Korištenje kvantitativnih podataka se ne moze zamisliti bez statistickih metoda. npr.Neravnomjeran raspored po principu slučajnosti . da traze pogodna mjesta za stanovanje. 5 – vrlo brojan. Ovo ocjenjivanje brojnosti ima subjektivan karakter.Neravnomjeran grupni raspored Prva dva tipa su dosta rijetki u prirodi.istovremeno ulovljenih nemarkiranih jedinki izračunava se gustina populacije. Veličina areala varira kod pojedinih vrsta. Grupa ili jedinka u staništu zauzima određeno mjesto stanovanja i njihova aktivnost je ograničena na taj prostor koji se zove areal aktivnosti. 3 – slabo brojan. Postoji više tih metoda. 1. Utvrdjivanje indexa populacije uzima u obzir i vremensku jedinicu lova i ponasanje proucavane vrste.Ravnomjeran raspored . Serija uzastopnih utvrđivanja indexa može poslužiti kao ocjena kretanja jedne populacije. Postupak transekta sastoji se u prebrojavanju nađenih jedinki proučavane populacije duž usko postavljenog pojasa jedne veće probne površine. 123 . 3. Odnosi jedinki u grupi mogu dobiti karakter kooperacije koja smanjuje mortalitet u grupi u vrijeme nepovoljnih prilika. larve koje žive u skladištima brašna. 4 – brojan.index gustine – to je kvantitativni pokazatelj brojnosti jedne organske vrste koja ne pruža ocjenu apsolutnog broja jedinki na jedinici površine i ne može se neposredno prevesti u tačnu ocjenu. Prostorno kretanje jedinki u populaciji je određeno životnim potrebama. u košnici pčela za vrijeme zime. gnijezda. On zahtijeva upotrebu entomološke mreže kojom se kosi travnati pokrivač jedne probne površine. Stepen pokretnosti organizama označava se kao vagilnost.relativna brojnost (abundancija) je postupak koji se primjenjuje u biljnoj ekologiji. skloništima i dr. Grupni raspored je najčešći tip rasporeda u populaciji i jedinke su neravnomjerno raspoređene u manjim ili većim grupama. hranom. statističke metode – gustina populacije predstavlja numericku vrijednost koja se stalno mijenja. Ovakav grupni raspored jedinki ima značaj za kretanje populacije između jedinki u grupi može se javiti kompeticija za hranu ili prostor. Lovne klopke su postupak za utvrđivanje indeksa gustine populacija. Rezultat kretanja jedinki jedne populacije u datom trenutku je njihov prostorni raspored. 1 – vrlo rijedak. Poseban oblik grupisanja jesu životinjska društva sa različitim stepenom društvenosti. 2. To dovodi do pojave teritorijalnosti ili branjenja areala od jedinke ili grupe organizama. Prebrojavanje skupljenog materijala omogućava utvrđivanje relativne gustine populacije na datoj probnoj površini. Obično se koristi skala od 1 do 5 (nekad od 1 do 10).npr. Relativne metode Njima se utvrđuje relativna brojnost jedn epopulacije ili dobijaju kvantitativni indexi gustine populacije. Raspored po principu slučajnosti ostvaren je samo kod vrsta koje žive u homogenoj sredini. To posebno vazi za postupke koji utvrdjuju gustinu populacije na osnovu malih proba. Tako da su vrste sposobn da se rasprostiru u prostoru.

∆Nn/∆t=B. Mortalitet Mortalitet je pojava suprotna natalitetu i predstavlja negativni faktor rasta populacije. Njega treba razlikovati od ekološkog nataliteta koji predstavlja novih jedinki ostvarenu pod datim ekološkim uslovima. a šaran od 150 do 200 hiljada. Homotermni kičmenjaci imaju malu plodnost. Osnovna pretpostavka opstanka vrste u prirodi je mogućnost zamjene uginulih jedinki novim potomstvom. Školjka kamenica. a mrijesti se u morskoj vodi. temperature. Potencijal razmnožavanja ostvaruje se kroz natalitet. Pojam fiuziološkog nataliteta koji označava fiziološki maksimalnu produkciju novih jedinki pod optimalnim uslovima se poklapa sa pojmom potencijala razmnožavanja. t znači vremensku promjenu. od tijela odvaja za 24 sata 13 do 14 proglotisa. Taenia. kao procenat ili promil. Imigracije su migratorna kretanja suprotna emigraciji i to je dolazak jedinki jedne populacije na lokalitet druge. Teritorijalnost je posebno izražena kod ptica. živi u slatkoj vodi. kod sisara. Natalitet Natalitet je faktor rasta populacije. Postoji i kod nekih vrsta glodara. Stopa nataliteta zavisi od niza faktora sredine i od količine i kvaliteta hrane. Izražava se brojem uginulih jedinki u funkciji vremena. Isto tako i ribe imaju relativno visok kapacitet razmnožavanja. Mogu se razlikovati tri kategorije tih kretanja: migracije emigracije imigracije Migracije su periodična kretanja jedinki ili grupa dvojakog obima i pravca. Imigracija je važna za opstanak populacije kod kojih je gustina svedena na minimum ili za obnavljanje uništenih populacija. a mrijeste se u slatkoj vodi su anadromne vrste i to su lososi.. Ove razlike su rezultat prilagođenosti za uslove života i mogućnosti preživljavanja mladih. Migratorna kretanja mogu se vršiti i van biotopa kada jedinke ili grupe periodično napuštaju biotop u kome žive i razmnožavaju se da bi se kasnije ponovo tu vratile. Stopa nataliteta može se istovremeno izraziti i na jedinicu vremena i na jedinku populacije. To je opšta stopa mortaliteta koja ne vodi računa o starosti 124 . tj. stopa nataliteta u jedinici vremena. ali bez povratka nazad. Insekti također imaju visok kapacitet razmnožavanja. Ostrea edulis. Maksimalna moguća plodnost koja bi se mogla ostvariti pod optimalnim uslovima označava se kao potencijarl razmnožavanja. Ann/At=b. Sa jeguljom je obrnut slučaj i ona je katadromna vrsta. stopa nataliteta u jedinici vremena i na jedinku. Periodične migracije se susreću i kod mnogih vrsta riba zbog mrijesta. Tako dobivena stopa nataliteta se izražava na 100 ili 1000 jedinki. pustinjskog skakavca. To su sezonska i dnevna migriranja. Primjer su sezonske seobe ptica selica. vlažnosti sredine. broja jedinki u populaciji itd. ∆Nn označava brojnu promjenu u populaciji. Emigracije su periodična kretanja jedinki ili grupa izvan normalnog biotopa. ona predstavlja stopu nataliteta. proizvodi 16 do 60 miliona jaja. One se javljaju pri visokoj gustini populacije kada kapacitet sredine postane nedovoljan. Pastrka polaže dvije do tri hiljade jaja po kilogramu jaja. Produkcija novih jedinki u populaciji moze ici brze ili sporije i izražena je u jedinici vremena. Kapacitet razmnožavanja je različit kod različitih vrsta. On znači produkciju novih jedinki u populaciji koje se pridodaju već postojećim jedinkama. To je broj rođenih u toku određenog vremenskog razmaka. reptila i insekata. kečige i dr. pantljičara. Može se izračunati kad se ukupan broj rođenih jedinki podijeli sa proteklim vremenskim periodom. Ona mogu biti ograničena na okvire biotopa u kome populacija živi. Primjeri emigracije poznati su kod gubara. Za regulaciju brojnosti populacije su posebno značajna migratorna kretanja različitog karaktera i obima. Stopa mortaliteta znači broj uginulih jedinki populacije u jednici vremena. a svaki ima oko 8 hiljada jaja.Teritorijalnost sprječava pretjerani porast gustine populacije iznad kapaciteta sredine. One vrste koje žive u morima.

Ta stopa varira prema uzrastu jedinki i smrtno se mjenja sa starošću. kod kojih je smrtnost na nivou jajeta izuzetno velika. Krivulja II ima konveksan izgled i odgovara slučajevima kada je stopa smrtnosti niska tokom većeg dijela života. da bi se povećala u starosti kod čovjeka i vinske mušice. Ekologija životinja sa zoogeografijom 125 . Krivulja III ima konkavan izgled i odgovara slučajevima kada je smrtnost velika u mlađim uzrasnim stadijima. Ovaj vid krivulje javlja se kod riba ili kod Ostreae. tako da se može predstaviti krivuljom preživljavanja. Tu je važno utvrditi intenzitet smrtnosti u pojedinim stadijima razvića. kod vrste ovce je utvrđeno da je smrtnost velika do jedne godine zivota i u klasam iznad srednje dužine života. Krivulja I koja teče dijagonalno odgovara slučajevima kad je stopa smrtnosti više manje ista u svim uzrasnim stupnjevima. Za dinamiku populacije posebno je značajna prosječna ostvarena dužina života koja je uslovljena stopom preživljavanja jedinki u populaciji. Npr. Fiziološki mortalitet je smrtnost usljed starosti i ostvaruje se samo u optimalnim uslovima.jedinke. Postoje tri osnovna tipa krivulja. Ekološki mortalitet se ostvaruje pod datim ekološkim uvjetima i varira prema njihovim promjenama. Specifična stopa smrtnosti odnosi se na određenu uzrasnu klasu ili pol jedinki i izražava se procentom ili promilom. Stopa preživljavanja varira sa uzrastom. U tu svrhu se konstruišu tablice smrtnosti. pa zatim opada i ima nisku stopu do kraja života. I ovdje treba razlikovati fiziološki mortalitet od ekološkog.

65. 63. 64. 70.Priredili: Raja sa FACEBOOK-a  Lista ispitnih pitanja iz predmeta „Ekologija životinja sa zoogeografijom“! 54. 59. pojam ekoloških faktora i njihova podjela Ekološka valenca Biotop Životna forma Ekološka niša Temperatura kao ekološki faktor Svjetlost kao ekološki faktor Voda kao ekološki faktor Vazdušni pokreti Kombinovano-skupno dejstvo ekoloških faktora Bioklimatogrami Klimatska pravila Edafski faktori Orografski faktori Hemizam sredine Ekologija populacije Životna zajednica – struktura 126 . 71. 61. 66. 57. 55. 67. 60. Definicija i podjela ekologije i veza sa drugim naučnim disciplinama Uslovi života. 69. 56. 68. 58. 62.

paleoendema. Periodizam 74. Sukcesije – preobražaji ekosistema i pojam klimata 78. Centri nastajanja i prvobitnog naseljavanja određenog taksona (pojam autohtonih i alohtonih organizama) 93. stalno zelenih šuma i šikara 89. Etiopska oblast 103. Neotropska oblast 101. raseljavanje. Polinezijska oblast 100. Zona listopadnih šuma umjerenih oblasti 84. Ostrvska fauna 96. Kruženje materije i protok energije u ekosistemu 76. Teorije o promjenama u zemljinoj kori i postanku fauna.) 92. itd. Zona tundre 86. 127 . Zoogeografija – pojam. iseljavanje.72. Fauna – definicija i podjela 94. Novozelandska oblast 98. Biogeografske (zoogeografske) osobenosti područja Bosne i Hercegovine 106. Zona sjevernih četinarskih šuma (tajgi) 85. Glavne kopnene faune zemaljske lopte i principi klasifikacije kopnene faune 97. Produktivnost u ekosistemu 77. Faktori koji utiču na formiranje areala (ekspanzija. Holarktička oblst (karakteristike i podjela na podoblasti) 105. Indomalajska oblast 104. zadatak. historijski razvitak 90. endema. Zona kserofilnih. Ekosostem – pojam. karakteristike i podjela 75. Fauna zatvorenih bazena 95. Australijska oblast 99. Oblast mora i okeana 79. Odnosi ishrane 73. Madagaskarska oblast 102. Stajaće vode na kopnu 80. Zona pustinja 88. Zona tropskih i subtropskih prašuma 83. Areal – pojam kosmopolita. neoendema i relikata 91. Zona stepe i savane 87. Podzemne vode 82. Tekuće vode na kopnu 81.

organizma i njegove sredine.. organizma. uslovljava njihovu međusobnu ovisnost! Svojom aktivnošću organizmi mjenjaju spolj. a koji su u međusobnoj zavisnosti. Od spoljašnjih uslova zavise: razmnožavanje. Svaka jedinka na jednoj strani zavisi od neživih komponenti a na drugoj strani je u direktnoj vezi sa drugim živim bićima. Uzajamna zavisnost organizama i sredine omogućava da se oni vezuju u neraskidivo jedinstvo. Odnosi koji vladaju na različitim nivoima biološke integracije su: SPECIFIČNI ZA SVAKU VRSTU ORGANIZAMA STALNI.. u složenu dinamičku cjelinu u kojoj sve djeluje jedno na drugo. Ona pretvara kosmičku energiju tj. način života. Čitav živi svijet i njime naseljeni prostor su povezani u jedan jedinstveni i složen dinamički sklop koji se zove BIOSFERA! Biosfera je najviši nivo biološke integracije i rezultat je razvoja planete Zemlje.. posredno ili neposredno. JER SE ODRŽAVAJU ZA SVO VRIJEME TRAJANJA ŽIVOTA NERASKIDIVI . ponašanje. JER ORG. smanjuje se pH! Isto se dešava i u morima i okeanima (npr. O2. DJELUJU NA SREDINU I ONA NA NJIH PROMJENLJIVI U VREMENU I PROSTORU Dakle. populacije. razviće. U biosferi postoje različiti nivoi biološke integracije. BIOSFERA – jedinstvo biosfere Karakter odnosa između živih bića i sredine. od ćelije. korali svojom radljivošću stvaraju grebene koji se mogu izdizati i iznad nivoa mora i tada se na njim amogu naseliti suhozemni organizmi). njihovom asimilacijom se smanjuje koncentracija CO2 a povećava konc. Kao otoreni sistemi. Ohridsko jezero – tokom ljeta radljivošću algi tj. rast. energiju Sunca u 128 . Biosfera je osnovni transformator energije na Zemlji... sredinu (npr. radi se o čitavom kompleksu uzajamnih odnosa koji se tretiraju kao interakcije između 2 aktivna činioca tj. živa bića su u stalnom procesu razmjene materije i energije sa spoljašnjom sredinom.ODNOSI IZMEĐU ORGANIZAMA I SREDINE Ovi odnosi imaju dinamičan karakter jer u prirodi nije moguće zamisliti izolovana živa bića. JER SE ORGANIZAM NE MOŽE ODVOJITI OD SREDINE UZAJAMNI.do ekosistema i konačno do biosfere.

Hemijski elementi kruže kroz biosferu od neorganskih oblika do živih bića i obratno (prolazeći kroz različite hem. aktivnošću bakterija razlagača uginulih organizama. Materija uvjek kruži u ekosistemu a energija protiče! Kruženje CO2 → Osnovni oblik C. Individua se održava zahvaljujući prilagođenosti na uslove sredine. a nakon smrti tih organizama. N izgrađuje bjelančevine i druga složena organska jedinjenja. nego i ostala živa bića sa kojima on dolazi u kontakt. Biosfera je organizovani sistem a osnovni procesi u njoj imaju manje-više kružni karakter. radljivosti zelenih biljaka. Prolazeći kroz živa bića. hrastova šuma nije samo stanište hrasta. sa kojim počinje njegovo kruženje je CO2 (u vodi i atmosferi). Najvažniji su kruženje C.. Samo manji dio N se vraća u atmosferu. nafte i ostaje izvan kruženja materije (ako ga čovjek ne sagori) a jedan dio C ostaje u sedimantima u vidu CaCO3 koji ulazi u sastav litosfere. već i graba i drugih biljaka ali je naseljava i veliki broj životinjskih vrsta)! Biosfera se može shvatiti kao povezani skup mnogobrojnih životnih zajednica. Spoljašnju sredinu organizma ne čine samo faktori nežive prirode. Njega troše biljke u procesu fotosinteze.. O. za izgradnju primarne organske materije. Prema Vernadskom. 129 . Kruženje N → Količina N u atmosferi je 78%.slobodnu i aktivnu energiju. Jedan organizam je elementarni biotički sistem koji stupa u odnos sa sredinom koja ga okružuje. kroz proces fotosinteze. Dojransko jezero je primjer jednog ekosistema). Ekosistem čine biocenoza i biotop. ta jedinjenja bivaju mineralizirana. fosforilizirana.. ali i ishranom.03%. zaštitom. Ti kružni procesi u biosferi su označeni kao biohemijski ciklusi i oni karakterišu biosferu kao organizovan sistem. koji su međusobno vezani i djeluju jedno na drugo (npr. Kruženje 02 → se ostvaruje kroz procese disanja i asimilacije i djelom je vezano za kruženje C! U fotosintezi se oslobađa više 02 nego što ga organizmi troše. razmnožavanjem! Populacije su vezane u više nivoe tj. Populacija ima svoju strukturu. One su vezane uslovima staništa. odakle ga u elementarnom obliku mogu koristiti samo bakterije.. kombinacije). a koji počiva na 2 osnovna procesa: promet materije i protok energije. nego i sposobnošću organizma da adaptivno reaguje na kolebanja životnih uslova. izraženu brojnim odnosima jedinkirazličite starosti. N. ima svoj prostorni raspored i veličinu. biotički sistem ili životnu zajednicu – BIOCENOZU (npr. dovedena do oblika da ih biljka ponovo može koristiti. cjelokupni O2 u atmosferi je produkt života tj.. Koncentracija CO2 u atmosferi je 0. Njegova potrošnja iz atmosfere se nadoknađuje iz procesa disanja biljaka i životinja. Populacija je stvarni oblik postojanja organskih vrsta i poseban biotički sistem koji stupa u odnose sa spoljašnjim sredinom! Populacije pojedinih vrsta se nikada ne mogu javljati izolovano u prirodi. Samo neznatan dio tog atmosferskog N kruži kroz biosferu. u vidu inertnog gasa. BIOTIČKI SISTEMI BIOSFERE Živa bića su individualizirani sistemi koji se javljaju u vidu jedinki ili individua. već uvjek dolaze zajedno populacije većeg ili manjeg broja vrsta. materije biva fosiliziran u vidu uglja. Prilagođenost se ne ogleda samo u određenom stepenu morfo-fiziološke usaglašenosti sa opštim faktorima sredine. CO2 može iz sedimaenata (pod dejstvom vode) biti preveden u bikarbonat i ponovo učestvovati u kruženju C! Jedan dio CO2 u atmosferi je posljedica vulkanske aktivnosti.Na kružnom toku ovih elemenata može se pratiti i metabolizam nekog ekosistema. Jedna vrsta je u prirodi predstavljena sa realnim prirodnim grupama – populacijama. Jedan dio nedovoljno razložene org.

IDIOEKOLOGIJA (analitička ekologija) proučava odnos jedinke i uslova životne sredine. Najbliža ekologiji je Fiziologija. živa bića se prilagođavaju na uvjete životne sredine ili nestaju. stvarni tvorac moderne ekologije (prema mišljenju mnogih) je Darwin! Pojam borbe za opstanak. Izraz ekologija potiče od grčke riječi OIKOS što znači dom i LOGOS što znači nauka. Ona proučava mehanizme životnih procesa koji se odigravaju u biljnim i životinjskim organizmima. sve četinarske šume u Americi i Evropi su povezane u TAJGE). tehnologijom. zoogeografijom. kada tumači prisustvo ili odsustvo adaptivnih tipova u nekoj sredini. nauka o proizvodnji i raspodjeli organske materije u prirodi. priučava i pojedine faktore sredine. temperaturi i njenim uticajima na živa bića bez dobrog poznavanja fenomena poikilotermije i homeotermije. Mora i okeani su takođe biomi.Biosfera je sastavljena od nizova različitih ekosistema. Pristup u tom istraživanju je analitički pri čemu se težište stavlja na jedinku i njen specifičan odnos ka biotičkim i abiotičkim faktorima sredine. zatim i sa ekonomijom. hemijom. Bavi se rasprostranjenjem organizama u funkciji vremena i prostora. bez poznavanja procesa produkcije a koji se direktno oslanjaju na fiziološke procese organizama fitoplanktonske zajednice. fiziologijom.. Ekologija se mora oslanjati na rezultate biogeografije. nemoguće je govoriti o pojedinim ekološkim faktorima kao npr. Biogeografija istražuje istoriju nastajanja organskih vrsta u jednoj geografskoj oblasti. Takođe. SINEKOLOGIJA (sintetička ekologija) primjenjuje sintetički pristupispitivanja i obuhvata 3 stupnja: 130 . Međutim. Ti krupni kompleksi ekosistema. Veza ekologije sa genetikom i evolucijom je jako bitna u biološkim sistemima i omogućava adaptacije. ali ni ekosistemi nisu izolovani jedni od drugih nego su vezani različitim uzajamnim odnosima i integrisani u složene komplekse višeg reda (npr. Ekologija je povezana i sa sistematikom.. pokriva čitav splet međuodnosa živih bića – i jednih prema drugima i prema životnoj sredini. Najviši stupanj integracije ekosistema je BIOSFERA!  DEFINICIJA EKOLOGIJE I VEZE SA DRUGIM NAUKAMA Ekologija je biološka disciplina koja se bavi proučavanjem uzajamnih odnosa organizama i sredine! Jedna je od bioloških disciplina i najprisnija sa svim drugim. Nemoguće je govoriti o ekologiji na nivou jezera ili mora. geologijom. Isti korjen ima i ekonomija žive prirode tj.. zovu se BIOMI. Ekologija se može definisati kao manifestacija borbe za opstanak! U toj borbi. koji je postavio Darwin. Ekologija proučava odnose sredine i organizama kao i zakonitosti na kojima ti odnosi počivaju. koji pokrivaju čitave geografske oblasti. geografsko porjeklo. odnosno – fizioloških procesa termoregulacije i mehanizama na kojima ona počiva! Ekologija je povezana sa biogeografijom. Takođe. Izraz ekologija potiče od njemačkog biologa Ernesta Hekela. pedologijom. puteve rasprostranjenja.

spolni produkti šarana ne sazrijevaju na temp nižoj od 18 C..ali u julu izumire jer ni jedan njegov razvojni stadij ne može izdržati temperaturu preko 26 C! U termalnim izvorima Sjeverne Amerike broj Koleoptera se smanjuje sa porastom temperature: 30-35 C – 17 37-40 C – 13 40-42 C – 5 42-43 C – 2 45 C – 1 Optimum je optimalan uticaj nekog ekološkog faktora pri kojem neka vrsta živi potpuno normalno i kada se svi procesi odvijaju povoljno! Minimum je tačka na donjoj granici nekog ekološkog faktora.. ispod koje nije moguć život. odnos predator / plijen. amensalizam. Organizam je izložen ovim uticajima i na njih reaguje. njenu reakcionu širinu koja je specifična i uslovljena njenom unutrašnjom konstitucijom. na staništu! DEJSTVO EKOLOŠKIH FAKTORA I EKOLOŠKA VALENCA Ekološka valenca je amplituda kolebanja jednog ekološkog faktora.) Hemijski faktori Edafski (zemljište) Orografski (nagib. Postoje granice variranja veličine i intenziteta jednog ekološkog faktora. svjetlost. Veličina ekološke valence za jedan određeni faktor varira od vrste do vrste i njene granice mogu biti vrlo uske ili vrlo razmaknute. Ekološki faktori zajedno sa prostorom čine životnu sredinu! Ekološke faktore djelimo na abiotičke i na biotičke. biološki). Na primjer.4.. Istraživanja uzajamnih odnosa populacija istih vrsta prema spoljašnjoj sredini 5. hemijski. vazdušni pokreti. tako da se ne razmnožavaju u vodama Sjeverne Evrope). Ti elementi spoljašnje sredine su ekološki faktori a sama spoljašnja sredina gdje oni djeluju je životna sredina. Kompleks abiotičkih faktora su:     Klimatski faktori (temperatura. kao nezaobilazni. komensalizam. Leptir kupusar (Pieris brassicae) čest je u zimu i proljeće na području Palestine. parazitizam. u čijim granicama je moguć opstanak određene životinjske vrste. a koje određena vrsta može podnijeti. ali je jako osjetljiv na kolebanje vlažnosti vazduha. uvjek djeluju zajedno kao kompleks i u određenim kombinacijama. kompeticija. i u tom periodu razvija i do 5 generacija. javljaju se i biotički faktori kao npr. 131 . organizmi vrsta u prirodi se održavaju pod stalno promjenljivim uslovima sredine.30 C.. minimum i optimum. sredinu jednog organizma čini čitav kompleks ili splet spoljašnjih uticaja a koji mogu biti različite prirode (fizički. jer pokazuju manju ili veću plastičnost prema kolebanju ekoloških faktora. Odnosi fitocenoze i zoocenoze prema životnoj sredini 6. komarac malaričar podnosi temperature od + 30 C do .. vlažnost. Odnos između ekosistema i životne sredine USLOVI ŽIVOTA I POJAM EKOLOŠKIH FAKTORA U širokoj generalizaciji. ekspozicija) U kompleksu ekoloških faktora. u principu. Larve mušice Liponeura je manje osjetljiva na promjenu temperature a više je osjetljiva na promjenu količine O2! Zahvaljujući ekološkoj valenci.. Organizmi tako odgovaraju na kompleks ekoloških faktora na nekom prostoru tj. Ekološka valence jedne iste vrste nije ista za sve faktore (za neki faktor može biti jako velika dok za drugi može biti izuzetno uska)! Kod ekološke valence je važan maximum.itd! Kod ekoloških faktora treba reći da oni. Ovaj pojam označava ekološku plastičnost vrste. Preko tih granica faktor prestaje biti uslov života i postaje smetnja za opstanak (npr.

U odnosu na faktor.itd. Eurivalentni imaju široku amplitudu variranja nekog ekološkog faktora a stenovalentnim organizmima je ta amplituda vrlo mala. tako da on može biti bliži maximumu ili minimumu (npr. . Praktično. Položaj tačke optimuma varira. euritermni. pa sve do Sibira. Za svaki faktoruvjek postoji određeni stepen veličine i intenziteta kada je njegovo dejstvo najpovoljnije i to je optimum.. američka puma (Felis concolor) koja živi od Kanade do Portugala. stenohalini.. leptir) eurifag čije gusjenice napadaju različite biljne vrste. prelazi se u pessimum. Zatim. Lymantria dispar Ekološka valenca za jedan faktor se mjenja i sa razvojem jedne iste vrste. eurihalini. mogu biti: stenotermni. Euriterman je npr. gdje su temperature od 8-9 C (ili oko 3 i 17 C). Udaljavanjem od optimuma ka granicama ekološke valence.. gubar (Lymantria. dok je npr. ekološka valenca je najmanja u ranim stupnjevima razvoja. Kod većine organizama. Tu je i dvogrba kamila koja u pustinji Gobi podnosi kolebanja temperature od – 37C do + 38C! Stenofagi organizmi su neke vrste leptira čije se gusjenice hrane samo jednom biljnom vrstom.Maximum je gornja granica. Primjer stenotermnih organizama su korali koji žive u takvim uslovima da temperatura vode ne ide ispod 20 C. razlikujemo STENOVALENTNE i EURIVALENTNE organizme. kod pastrmke (Salvelinus 132 . Raspon između maximuma i minimuma je amplituda variranja. Eurivalentnost i stenovalentnost se mogu odnositi na samo jedan ekološki faktor! Organizmi sa uskom ekološkom valencom za jedan određeni faktor mogu imati široku valencu za neki drugi ekološki faktor (za jedan su eurivalentni a za drugi stenovalentni). razlikujemo optimum i 2 pessimuma! U pogledu ekološke valence. a godišnja variranja su svega 2-3 C! Stenotermne su neke vrste planarija Crenobia koje naseljavaju samo hladne izvore. Tigar koji živi u Indiji na temperaturi od 40 C.

To je naročito vidljivo kod klimatskih faktora. čini ekološki spektar jedne vrste! KOMPLEKS FAKTORA I PRAVILO MINIMUMA Jedna vrsta uvjek živi u okviru ekosistema u spletu mnogostrukih odnosa. dovodi do smanjenja gustine populacije. živo naselje čine samo neke bakterije a sve zbog visoke koncentracije soli). a u isto vrijeme svi drugi ekološki faktori mogu biti u optimumu. ekološki faktori su manje-više uzajamno uslovljeni i niti jedan od faktora ne djeluje nezavisno. vlažnost i vazdušni pokreti su takođe povezani. proučavajući faktore ishrane kulturnih biljaka. ali opstanak vrste može zavisiti i od maximuma (npr. Opstanak jedne vrste je određen faktorom koji je na datom staništu najbliži pesimumu. pH. Životna sredina je komplex faktora koji tamo djeluju i na koje organizam odgovara. Kod Rana pipiens. u minimumu! Nepovoljno dejstvo jednog faktora. U Ohridskom jezeru. u Mrtvom moru u Palestini. U ovakvim kompleksima je teško očekivati da jedan faktor bude ostvaren u optimumu. dopire na sjever do 52 stepena geografske širine gdje dužina ljetnjih noći jedva dostiže 5 sati. Analize pokazuju da u ekosistemu. Temperatura i svijetlost su uzajamno povezani ali isto tako i temperatura i atmosferski talozi. valenca je 0 – 30C a optimum na 22 C! Letalno dejstvo maximuma i minimuma zavisi od njihovog trajanja.fontinalis) temp. Po njemu. 1840. sa opadanjem slanosti se smanjuje i broj morskih životinja. jedan i više faktora su udaljeni (više ili manje) od optimuma. tako da je slanost ograničavajući faktor i f. Tako je Ohridsko jezero siromašno fitoplanktonom a taj isti fitoplankton zamuti Dojransko jezero u vrijeme ljeta. Koncentracija soli fosfata u Ohridskom jezeru iznosi 2-3 mg/m3 a u Dojranskom je oko 30 mg/m3. Skup ekoloških valenci za više ekoloških faktora. temperatura. god. su 0-12 C a optimum na 4 C). CO2 se mjenjaju sa dubinom i pokazuju vertikalni gradijent. šumski miš – Apodeulus sylvaticus. Tineman je Liebig-ovo pravilo minimuma pokušao proširiti na opšte pravilo dejstva ekoloških faktora. Produkcija biomase biljaka je određena faktorom koji se u tom momentu nalazi u minimumu. Temperatura. u odnosu na stupanj razvoja. kratkoća noći postaje faktor u minimumu i ograničavajući faktor rasprostranjenja te vrste). Najčešće. Vertikalni gradijent ekoloških faktora se naročito susreće u rasponu od podnožja ka vrhu planine. mnogi faktori variraju zajedno u horizontalnom i vertikalnom pravcu. To je formulisao Liebig. S' druge strane. projnost neke vrste na datom mjestu je određena onim faktorima koji su. minimum i max. sa najmanjom ekološkom valencom i najviše udaljeni 133 . U Baltičkom moru. Kako je on noćna životinja. koji je bliži pesimumu. svjetlost. u vidu PRAVILA MINIMUMA. O2. Samo jedan faktor u pesimumu može da ugrozi egzistenciju vrste (npr.

134 . torbar Notorychtes-rovci. Talpa. Skup adaptivnih osobina jedne vrste saglašen sa konkretnom sredinom je životna forma te vrste. kao i prostorni raspored – neravnomjerni su. (Glylotalpa sp). Uzroci za to su specifični ekološki faktori ali i istorijski uzroci.od optimuma. Tipološka klasifikacija grupiše slične tipove biotopa u više kategorije. U tom pogledu ova vrsta je morfološkim izgledom adaptirana uslovima u kojima živi.itd! Svako od njih ima svoju posebnu fizionomiju i specifično životinjsko naselje. Često se susreću zonalna. Životni uslovi nisu uniformni niti na prostoru samo jednog biotopa. Biotop je npr. noge su sa snažnim kandžama i posebnim žuljevima na stopalima tako da se lako kreće i kopa podzemne hodnike. Po tome se razlikuju pojedini biotopi. Jedna od najpoznatijih klasifikacij biljnih i životnih formi zasnovana na pretežno klimatskim adaptacijama potiče od Rankijera?. koje je Hesse označio kao BIOHORE (npr. što direktno uslovljava različite kombinacije biljnih i životinjskih vrsta. On u sebe može uključiti više biotopa u kojima data vrsta može da živi. Kao primjer adaptivnog tipa je glodar slijepo kuče (Spalax leucodon) koji živi pod zemljom. Jezerska voda je stajaća a temperatura.. različite biohore se mogu grupisati u 3 glavne životne oblasti:  ŽIVOTNA OBLAST MORA (SLANE VODE)  ŽIVOTNA OBLAST KOPNENE (SLATKE) VODE  ŽIVOTNA OBLAST KOPNA ŽIVOTNA SREDINA Reakcije organizma na dejstva spoljašne sredine imaju određeni adaptivni karakter I zahvajujući toj mogućnosti adaptacije organske vrste se održavaju u prirodi I pored toga što se usslovi mijenjaju. U okviru biosfere je moguće razlikovati više-manje jasno prostorno ograničene djelove koji se karakterišu posebnom kombinacijom ekoloških faktora. Životna forma je prije svega ekološka kategorija. Potok i jezero se razlikuju u kombinaciji ekoloških faktora. • Fitoedafen (mikroskopske biljke koje žive u tlu). oči zakržljale. hrastova šuma. Hrani se podzemnim dijelovima biljaka. Biosfera se javlja kao mozaik velikog broja vrlo različitih biotopa. Slična životna forma javlja se kod drugih životinja sa sličnim načinom života. Te osnovne topografske jedinice se zovu BIOTOPI ili životna staništa organskih vrsta. sve pustinje pripadaju biohori pustinje). jezero. bez repa. horizontalna. Čitava građa slijepog kučeta i njegova fiziologija žine posebnu životnu formu usaglašenu sa podzemnim načinom života. svjetlost i hemijski uslovi su sasvim drugačiji od onih u potoku. zemlju kopa zubima i izbacuje nogama i glavom na površinu. na kratko zdepasto tijelo. Areal je ukupni prostor na kome se susreće jedna organska vrsta a veličina mu je historijski uslovljena. Te razlike za sobom povlače različit prostorni raspored vrsta. Ima ogromne sjekutiće koji strše van. Ovo pravilo uzima u obzir i minimum i maximum kao i ekološku valencu pojedinih stupnjeva razvoja. gusto krzno. kratke noge. To je u stvari adaptivni tip u kome se održavaju neposredni odnosi vrsta prema kompleksu životnih faktora pod kojima živi.. vertikalna diferencijacija (npr. pećina. vertikalne dubinske zone u jezeru). ŽIVOTNO STANIŠTE I POJAM BIOTOPA Rasprostranjenost organskih vrsta na Zemlji i gustina njihovih populacija. Adaptacija živog svijeta na uslove životne sredine historijski se razvila i ona se ogleda u morfofiziološkim odlikama organskih vrsta i njihovom načinu života. pustinja. Tu spadaju: • Fitoplankton (lebde u vodi). Spljašne uho je redukovano. Biotop je ekološki pojam i on se karakteriše specifičnim komplexom ekoloških faktora.

šljunkavo tlo.stanovnici pećina.u pjeskovitom tlu f) Mezopsamobionti. Arenicola (stanovnici pješčane podloge) ili psamobionti: d) Epipsamobionti. Nidicola (emobionti) – stanovnici gnijzda i jazbina. Tericola (stanovnici rastresitog tla).u šupljinama tla. Hamefite (višegodišnje biljke čiji organi preživljavaju iznad tla) Fanerofite (pretežno drveće.u unutrašnjosti tla.na površini tla. ili epilitobionti. Geofite (višegodišnje biljke čiji organi preživljavaju smješteni u tlu). Herbicola (fitobionti. pupovi izdignuti iznad tla). 13.ispod kamena 17. 16. kategorija: 10. f) Mezogeobionti.geobionti: d) Epigeobionti. Atmobionti – žive na biljkama i životinjama 5. Cavernicola (troglobionti) . e) Endogeobionti.stanovnici tla.stanovnici unutrašnjosti stijena. Oni su na osnovu prilagođenosti u odnosu na mjesto stanovanja kod suhozemnih životinja postavili slijedeće kategorije: III. Terofiti (jednogodišnje biljke koje preživljavaju u formi sjemena). na biljkama): 135 . 15. 14. Petricola (stanovnici površine stijena). 18.u mulju.na pjesku.na površini mulja. Saxicola (hipolitobionti) . Razlikuju se: c) Epipelobionti. IV. Slična klasifikacija životnih formi u ekologiji životinja izrađena je od strane kaškarova i Tišlera. d) Endopelobionti. Edafobionti. Lepidinola (mezolitobionti) . e) Endopsamobionti. postoji 9.• • • • • • • Endofiti (biljke koje žive u stijeni ili kao paraziti na dugim organizmima). Limnicola (stanovnici mulja) ili pelobionti.u međušupljinama pijeska 12. 11. Epifite (žive na drveću). Hidrofiti (žive u vodenoj sredini). Sclericola (endolitobionti) .

treće biljnim detritusom. naročito raspored vegetaije koji se koristi kao indikator klimatskih uvijeta. Neki ekološku nišu proširuju i na iskorištavanju životnih mogućnosti u pogledu zakona ili zaštite. druge plodovima. e) Endofitobionti. ali jedna se hrani svježim lišćem. Zoobionti (na životinjama) c) Epizoobionti – na površini životinja.na biljkama. Svi faktori variraju vremenski i prostorno i njhovo momentalno stanje je vrijeme. Ekološka niša je funkcionalni položaj koji jedna vrsta zauzima u ekosistemu tj. Obilne padavine u obliku grada mogu nanijeti štete na nadzemnim dijelovima drveća. Posebno su važne lokalne kolmbinacije klimatskih faktora 136 . Klimatski faktori uvjek djeluju zajedno. Biljne vaši se hrane biljnim sokovima. Erodirani materijal se može taložiti u vodenim ekosistemima i tamo znatno modifikovati stanište.. isto tako i šumske pčele. Od klimatskih faktora zavisi raspored živih bića na zemlji. vazdušne pokrete. 6. raspored pedološke podloge itd. Živi svijet u znatnoj mjeri može da mijenja klimatske faktore.d) Epiofitobionti. a istovremena i sama životna mogućnost koja ta vrsta iskorištava.. ulogu gliste na koralnim ostrvima u Tihom oceanu zauzima Cardiosoma. vlažnost. Klimatski faktori imaju znatan uticaj na promjene primarnog reljefa. svijetlost. četvrte su grabljive. 8. Analogno ekološku nišu u različitim ekositemima ispunjavaju različite vrste životinja. e) Endodendrobionti – u unutrašnjosti drveća. pritisak. Šumskim plodovima se hrane miševi i vjeverice. U australijskoj oblasti torbari zauzimaju ekološku nišu koja je koja je analogna sisarima u našim krajevima. kao komplex. Klimatski faktori Pod njima se podrazumijeva čitav komplex faktora životne sredine kome su izložena sva živa bića. d) Endozoobionti – u tkivima životinja. leptiri. a klima je srednje stanje vremena jedne oblasti. Klima obuhvata skup meteoroloških faktora atmosfere: temperaturu. njen ekološki status. vodene taloge. Ekološka niša Podrazumijeva se mjesto i položaj koji neka vrsta zauzima u spletu odnosa. Ona je funkcionalni pojam i označava mjesto i ulogu neke vrste u životnoj zajednici.na kori drveća. f) Mezoofitobionti. posbno odnosa ishrane u životnoj zajednici i njen funkcionalni status označen je kao ekološka niša. Npr. prije svega kroz proces erozije na stjenovitoj podlozi. Npr. 7. f) Mezodendrobionti – u šupljinama između kore i stabla. Pod tim pojmom označeno je iskoruštavanja određene životne mogućnosti od jedne organske vrste.u biljnim tkvima. Lignicola (stanovnici drveća) dendrobionti: d) Epidendrobionti . Ekološka niša prije svega znači životnu mogućnost u odnosu na ishranu. Oni neposredno i stalno dijeluju na organizme ali i tako utuču na većinu ostalih ekoloških faktora. Aerobionti – stanovnici vazduha. u nekoj šumi se navlja veli broj koleoptera.u šupljinam busena i mahovinama..

koji su rezultat uzajamnog dijelovanja klime i drugih faktora: reljefa npr. na brojnost populacije-. slične temperature su izmjerene i na Aljasci. U tropskim oblastima kolebanja temperature su mala i iznose svega nekoliko stepeni.6-22. Raspon kolebanja je karakteritičan za pojedinu klimatsku oblast. Dublji slojevi se zagrijavaju slabije.5ºC. Max. Temperatur utiče i na druge ekološke faktore i mjenja ih u znatnoh mjeri. Stalna kolebanja temperature u toku dana godine su znatno manja.ljetna stagnacija sa izraženim vertikalnim termičkim gradijentom je u augustu. Izvor strujanja u moru je temperatura struje. Ovo stanje u vrijeme ljeta se naziva ljetna stagnacija. Dubine uvijek imaju temperaturu 6 ºC. Od ukupne sunčeve radijacije do biosfere dopire samo jedan dio koji obuhvata EM talase talasne dužine: 200-500 milimikrona. u vazdušnoj sredini. a u morskoj -2. Na dnu mora temperatura je 2-4ºC. Vertikalni temperaturni gradijent javlja se i u morima. Za vodenu sredinu karakteristične su mala temperaturna kolebanja kako dnevna tako i sezonska. Primjer termičkog režima vodenog biotopa i sezonskih kolebanja temprerature su jezera umjerenog pojaa. a veći od 750 milimikrona infracrveni. U tibetu razlika između zimske i ljetne temperature iznosi oko 77 ºC. Temperatura kao ekološki faktor U jedan od najviše proučavanih ekoloških faktora je temperatura.zona sa laganim padom temperature.5 ºC. Tada nastaje zimska cirkulacija vode. tak da se jezerska voda tratifikuje. Najveća kolebanja temperature su u pustinjskim oblastima. turbulentno mješnje vod eprodire dublje tamo. Hlađenjem jezera stratifikacija postepeno isčezava. Količina toplote koju jezero apsorbuje u periodu zagrijavanja je velia i označava se kao godišnji termički bilans jezera. Sezonska temperaturna kolebanja najveća su u kontinentalnim. jer je lako mjerljiva i dejstvo na organizam je vidljivo. a ljeti viša. Toplotni uslovi u biosferi Normalno se kreću u uskim temperaturnim granicama ispod i iznad tačke mržnjenja voe 0 ºC. na izvorima temperatura vode uvijek je oko 4-8 ºC. uži temperaturni raspon je u vodenoj redini. Ovaj max. Uticaj temperature na tok životnih procesa 137 . razmnožavanje. Za vrijeme ljeta ona apsorbuju toplotu. .temperaturni raspon jer na kopnu. Raspored vrsta u okviru istog biotopa uslovljen je tim lokalnim klimatskim kombinacijama. Postoji vetikalni temperaturni gradijent od površine prema dnu. a najmanja u tropskim oblastima. turbulentno mješanje vode je teže i ono se ograničava na površinsku zonu. Temperatura površine vode u Ohridskom jezeru kreće se od 6. Tmperatura opada progresivno sa dubinom. temperaturni raspon nije prisutan uvijek na istom mjestu. Ona djeluje na procese metabolizma. dok su najviše temperature izmjerene u pustinjskim krajevima (+60ºC). Najniža temperatura prizemnog sloja izmjerene su u Sibiru (-70ºC). razviće. a zimi je odaju svojoj okolini. Kraći zraci su ultravioletni. tako da su temperature gornjih i donjih slojeva izjednači u toku zime. Glavni izvor toplote u biosferi je Sunčevo zračenje. rast ali i na ponašanje organizma. • Hipolimnion (donja zona). Vertikalni temperaturni gradijent javlja se i na planinama. Donja granica teperature u stalnoh vodi ne silazi ispod 0 ºC. U Sahari dnevna kolebanja temperature su od 3 . U srednjim tokovima temperatura zimi je niža nego na izvoru. Max. Ovakva termička struktura prije svega ovisi od vjetrova koji izazivaju vertikalno turbulentno stujanje vodenih slojeva. Najviša temperatura vode okeana ne može preći iznad +36 ºC. Sa visinom temperatura opada. U vrijeme ljeta kada su gornji slojevi zagrijani. U stratufikovanoj vodenoj masi se razlikuju dvije termičke zone: • Epilimnion (gornja zona) u kojoj temperatura naglo opada ka dnu. na njihovu sezonsku aktivnost. Pustinjsko tlo se može zagrijati i do + 84ºC . čiji ukupni rapon ne premašuje 150 ºC. Zraci talasne dužine 400-750 milimikrona čine svjetlost vidljivu za oko. Slijevi ispod 100 m. Termička stratifikacija jezera se izrađuje od februara kada je u čitavom jezeru temperatura mala (oko 6 ºC).40 ºC.

pigvin Aptenodytes forsteri idr. Slične reakcije na dejstvo ekstremnih temperatura pokazuju i ostali insekti.5 i 52 ºC. Najprimitivniji oblici termoregulacije javljaju se kod poikiloterama. povećanjem ili smanjenjem oksidacijskih procesa. termiti.. 49. drhtanja. račići iz roda Calanus. koleba se paralelno sa promjenama temperature u spoljašnjaj sredini. Ako se udaljuju od efektivnih granic njihovo dejstvo je letalno i ono zavisi od dužine trajanja.60ºC (tajge). Grupe: Vrste sposobne da izdrže vrlo niske temperature: spore. Otpornost nekih poikiloterama prema nižim temperaturama je različita. procesom znojenja. kod pustinjskog skakavca Schstocerta gregaria zonaefektivne temperture je od 18. 4 do 34.gljive.4 ºC prelezi u stanje nadraženosti. Pećinki insekti normalno žive u hladnim pećinama i životni ciklus im se odvija od -1. 4. zatim beskrilna mušica Chionea aranoides . bakterije. Granica efektivvne temperature unutar koje se odvija normalan aktivan život jedne vrste ne moraju se poklapati sa letalnim granicama na kojima se organizam ne može trajno održavati u životu. razvoj. Tu spadaju većina biljaka i životinja. To su stenotermni organizmi niskih temperatura.6 ºC u stanje ukočenosti. Temperaturna valenca U odnosu na ekološku valencu imamo euritermne organizme koji podnose široka variranja i stenotermne organizme koji podnose uska variranja temperature.7 do +1 ºC. Vrijednost ekološke valence za temperaturu se mijenje u različitim razvojnim stadijima i najmanji je u ranim fazama razvoja. Stalna temperatura obezbjeđuje isti intezitet bioloških procesa. orangutan. Putem mišićnog rada kod aktivnih oblika može doći do podizanja temperature za 10 ºC kod krupnih riba. Oni održavaju temperaturu hemijskom termoregulacijom.6 ºC ukočenost na -14 ºC smrt. Druga velika grupa poikiloterama umjerenih krajeva koji su zimi izloženi temperaturama od 0 do -30 ºC. Polarne ptice imaju temperaturu 40 ºC. Granice temperature kod poikiloterama su znatno uže čak i onih sa širokom ekološkom valencom. Dejstvo ekstremnih temperatura Temperature ispod i iznad efektivnih granica postaju ograničavajuće za život neke vrste. a žive na temperaturi od -30 do -40 ºC. U tom rasponu on ima normalnu aktivnost. a komaraciz roda Anopheles i do -30 ºC. sjeme biljaka. Raspon između kojeg je moguć aktivan život poikiloterama je između -1. Dejstvo letalnih temperatura zavisi i od njihovog trajanja. na 50 ºC nastupa smrt. Homeotermi se protiv hladoće bore pojačanom produkcijom toplote čim se vanjska temperatura 138 . Gusjenica Cossus cossus izdržava temperaturu do -20 ºC. nezavisno od kolebanja vanjske sredine i javlja se kod ptica i sisara.-Termička razmjena između organizma i sredineOd primanja i odavanje toplote zavisi temperatura tijela. a samim tim i tok životnih procesa. a zimi od 13-30 ºC.8 ºC javljaju se slabi pokreti nogu. S pojavom prvih kristala tada dolazi do naglog povećanja tjelesne temperature. Postoji 2 osnovna tipa termičke razmjene u živom svijetu: poikilotermija i homeotermija. Na nižim temperaturama 7. ali mnogi biljni organizmi mogu podnositi i niže temperature do . Npr. pa razlikujemo 3. Stenotermni organizi viših temperatura su koralji. U ovu kategoriju spadaju stanovnici arktičkih mora. zaustaviti normalne aktivnosti jedinke. Insekti i reptili koriste sunčevo zračenje za podizanje temperature.koja živi na površini snijega. Kod vodenih organizama temperaturna granice su uže nego kod suhozemnih. Životinja tada prelazi u stanje ukočenosti iz koga se može povratiti zagrijavanjem. Stoga stenotermne vrste su malobrojnije od euritermnih. tako da letalne granice nisu fiksne temperature. Pčele održavaju temperaturu košnice od 35-36 ºC ljeti. salpe. tropske slatkovodne ribe. U toku ontogenetskog razvoja svi homeotermi su najprije poikilotermi. Homeotermi imaju sposobnost održavanja konstantne temperature tijela. Poikilotermija je rasprostranjenija. Homeotermija počiva na mehanizmu termoregulacije. One mogu sprečiti razmnožavanje.9 ºC. Poikilotermi nemaju sposobnost termoregulacije i temperatura tijela je nepostojana. Smatra se da poikilotermi preživljvaju niže temperture fizičkom pojavom prehlađivanja tjelesnih tečnosti. tako da im metabolizam i rast opada sa porastom i padom temperature. Ona ima veliki ekološki značaj. Već na 43.

nedostatka energetskog goriva. npr. Kod polane lisice termgeneza počinje od -40 ºC. leptir Plusia gama na sjeveru SSSR ima samo 1.. Termalna konstanta izražava ukupnu sumu toplotne energije neophodne za odvijanje određenog stupnja razvića bez obzira na kojoj se temperaturi odvija razviće. trajanja. Tu borbu olakšava pernati omotač ali istotako i potkožna mast. Srčana frekvenca tritona Triturus cristatus i Salamandre prilagođenih na temperaturu od 10 ºC veća je nego kod onih prilagođenih temperaturi od 30 ºC. a u južnim dijelovima 2-3. 139 .. Termička konstnta izražava se stepenom dana. Postoje razlike i ko homeoterama. Organizam se pri tome progresivno mijenja pa je dejstvo teperature na brzinu razvoja različito na različitim stupnjevima. Tempertura i razviće Individualno razviće pikiloterama teče brže na višim temperaturama. Vrijednost termičke konstante je različita za različite razvojne stupnjeve. riba dolazi do porasta bazalnog metabolizma sa porastom temperature. Period trajanja razvoja i i efektivne temperature ima stalnu vrijenost koja se označava kao termalna konstanta. Generacije. Kod žaba. Vrijednost trmičke knstante je specifična i različita kod različitih organizama. kod voćne mušice Ceratitis capitata. Kod mnogih insekata sa porastom temperature raste potrošnja kiseonika. Ova adaptacija se ogleda u promjeni inteziteta jednog životnog procesa. U fenomenu termičke prilagođenosti ogleda se plastičnost organski vrsta u odnosu na promjenjive termičke uslove sredine.padne ispod granice termičke neutralnosti. kornjča. npr. Odnos godišne sume srednjih dnevnih efektivnih tempertura neke oblasti i termičke konstante prestavlja index koji pokazuje da li se vrsta može održati u toj oblasti i koliki broj generacija može imati u toku godine. To je VanHofovo pravilo po kome hemijski procesi sa porastom temperature za 10 Cº ubrzavaju se za 23x. Donja granica na kojoj počinje razviće ili na kojj se ono prekida zove se temperatura praga razvića i ona se ne poklapa sa donjom letalnom granicom organizma. Za Ceratitis capitata ova konstanta iznosi 250 dana. povećanom ventilacijom.. Agrotis segetum ima 1000 dana.?? Fiziološko prilagođavanje na novu temičku sredinu je reverzibilan proces. Ceratitis capitata ima 250 dana.. Letalne granice hipotermije za čovjeka su 18-25 ºC??. generaciju. Termičko prilagođavanje Brojni eksperimenti pokazuju da intezitet različitih životnih procesa na određenoj temperaturi nije isti kod poikiloterama i da taj intezitet u znatnoj mjeri zavisi od termičke sredine u kojoj je organizam prethodno boravio. Tada homeotermi padaju u stanje hipotermije. Ta otpornost na niskoj temperaturi zavisi od visine temperature. Npr. temperatura praga razvića varira za različite stupnjeve. Npr. Postoji zavisnost između temperature i brzine hemijskih procesa. do gubitka vode u tijelu i konačno dovodi do denaturacije u tijelu. tvrdokrilac Melosoma populi koji je prije boravio na temperaturi 12 Cº troši više O2 nego jedinke koje su prije živjele na temperaturi od 25 Cº. potrošnja O2 koja se javlja na istoj oglednoj temperaturi. Ona omogućava da se procjene termički uslovi za razvoj određene vrste. i prisutno je kod velikog broja poikiloterama. a kod čimpanze na 20 ºC. To je praćeno na brojnim eksperimentima na insektima. Tu postoji termičko prilagođavanje na termičku sredinu prethodnog boravka. koja je uzgajana na različitim temperaturama i dobijena je krivulja razvića u danima razvića koja je imala oblik hiperbole. Visoke temperature izazivaju poremećaje u metabolizmu. Također. Temperatura i tok životnih procesa U granicama efektivne zone porast temperature kod poikiloterma dovodi do porasta inteziteta metabolizma. Ovo pravilo je teško primjenjivo u biologiji jer se ni jedan organizam nije prost fizičko hemijski sistem i brzina životnih procesa je rezultat velikog broja biohemijski reakcija. Homeotermi izdržavaju temperaturu iznad termičke neutralnosti putem fizičke termoreulacije: znojenjem. Razviće jedne vrste odvija se u određenim granicama efektivne temperature. dovode do nejednakog ubrzavanja svih procesa.

sa tim što je neophodna za fotosintezu.4 -12. Temperatura i ponašanje Može se pratiti i kod homeoterama i kod poikiloterama. Mužjaci i ženke drozofile gajeni na temperaturi iznad 32 Cº ostaju sterilni. Uticaj temperature na polaganje jaja može se pratiti kod insekata. Pošto sunčeva svjetlost sa sobom donosi i toplotu ona utiče na toplotne razmjene organizma. a na 40 ºC prelazi u stanje razdraženosti. Zraci krače i duže talasne dužine ultravioletni i infracrveni nisu vidljivi. reflektujući ih. dubinksi organizmi ili neki paraziti. Zemljana atmosfera apsorbuje najveći dio UV zraka. Od dejstva svjetlosti organizmi se štite: 1. Razvijenijim pigmentom koji sprečava dublje prodiranje 3.8-16. Komarac malaričar polaže jaja na temperaturi 12. Glavni izvor svjetlosti u biosferi je sunce za oko vidljivi kompleks zraka od 400-750 nm. a u srednjoj Europi 4-5 godine. Slično je i sa ostalim insektima. Svjetlost djeluje na životinjske organizme posredno ili neposredno sa različitim ekološkim efektom. Npr. Zaklanjanjem od svjetla. Samo mali broj vrsta živi u potpunom odsustvu svjetla npr. Takođe i kišna glista. Kretanje muha na 10 ºC je sasvim slabo ali raste progresivno i postaje brzo na 27 ºC. a u Finskoj tek u maju mjesecu. Rana temporaria polaže jaja u V. Ženka vaši Pediculus humanus ne proizvodi jaja na temperaturi ispod 25 ºC. larve insekata (drosofila) su jako osjetljivi na sunce. kod Blatea germanica se udvostučuje. Hitinskim ili rožnatim slojem kože 2. ali se i pod njihovim dejstvom stvara i vitamin D iz određenih sterola. Promjen temperature utiče i na migracije koju vrše mnoge vrste sa promjenom temperature. samo 4 dana na 30 Cº.. 140 . Svjetlost djeluje neposredno na živa tkiva kad je apsorbovana. dok u oblasti Elbe u Danskoj tek 8-9 godine.2 ºC. Organizmi se u svojoj sredini orijentišu na mjestima sa temperaturom koja je za njih najpovoljnija. sazrijevanje donade domaće muhe skraćuje se sa porstom temperature i iznosi 20 dana na 20 Cº. Postoji očigledana zavisnost aktivnosti i ponašanja poikiloterama od temperature. Po sazrijevaju u 5-7godini. posebno poikilotermnih.Temperatura i razmnožavanje Određena količina toplote potrebna je za sazrijevanje polnih produkata kod poikiloterma. oblici sa dugim nogama se brane izdizanjem tijela od površine pijeska itd. U granicama efektivne temperature aktivnost raste na većim temperaturama. dok u južnoj Europi 3 godine. te sprečavaju pregrijavanje. UV zraci su letalni za neke organizme. Insekti zagrijavanjem tijela podižu svoju temperaturu. SVJETLOST Svjetlost je jedan od osnovnih uslova života. ženka pirinčanog žižka Calenda orizoe najveći broj jaja proizvodi na teperaturi 26-39 Cº.7 ºC ali ne na temperaturi od 4. Od dejstva visokih temperatura mnogi insekti se brane ukopavanjem u pijesak. Temperatura tjela Schisticerca gregaria (pustinjski skakavac) raste sa izlasko sunca vrlo brzo do 40 i 50ºC. Također i polna zrelost kod riba zavisi od temperature. Npr. Crvenperka Ritilus ritilus dostiže polnu zrelost u vodama finske od 5-6 godine. Haringe iz južnog dijela Norveške postaju polno zrele 2 godine ranije nego haringe u sjevernom području. traže termičke uslove za normalnu životnu aktivnost. Insekti u pješčanim dinama u Finskoj su zariveni u pijesak preko dana. Skuša Scomber scomber iz Crnog mora prelazi u Sredozemno more čim padne temperatura 10-12 ºC. a mnogi drugi koji se normalno duže zadržavaju na suncu imaju metalne odsjaje tijela. Sa zalaskom suncatemperatura tijela pada. Sa sniženjem temperature vrijeme za kopulaciju i formiranje jajnje jaja. Na temperaturana kolebanja poikilotermi reaguju odgovarajućim promjenama aktivnosti. Ženke jegulja u rijeci. Većina planinskih i artičkih insekata ima tamnu boju tijela i lako se zagrijavaju. U procesu zagrijavanaj tijela važnu ulogu igra prisustvo pigmenta.. Britanijiu januaru. Čovječja vaš traži temperaturu na tijelu od 24-32 ºC. Larve Cincindele traže mjesta sa temperaturom do 44 ºC.

Indiferentne životinje su: stepski tvor. Večina glodara je aktivna noću. vertikalne migracije kod planktonskih organizama u toku danas i noci. Odavanje vode iz tijela životinje se obavlja ekskrecijom. VODA Ekološki značaj vode je mnogostran i značajan za sva živa bića. Tu je značajan i pravac svjetlosnih zraka ali i njihov intenzitet. kroz sočnu hranu.).). čak i sesilni oblici raguju na svjetlost i zauzimaju određeni položaj tijela prema svjetlosnom izvoru. to sprečava cvjetanje. FOTOPERIODIZAM Od sezonskih promjena svjetlosnih režima zavisi čitav niz životnih pojava i kod biljaka i kod životinja. Značaj fotoperiodizma stoji u njegovoj sezonskoj pravilnosti. Američka pastrmka je riba kratkog dana i postaje normalno polno zrela u jesen. mitarenje.a ispod toga negativno. Ako se gleda normalna aktivnost životinjau tom pogledu se razlikuju dnevne. Ta vodena razmjena primanja i odavanja vode je jedan od važnih oblika odnosa organizama i sredine. Ona je sredina u kojoj je život nastao.. Biljke i životinje su uključene u proces kruženaj vode u biosferi. Sumračne životinje su: gundelj. komarac. Ona učestvuje kao materijal u fotosintezi. Npr. Fototaksična reakcija iste vrste se može mijenajti sa spoljašnjim uslovima i sa uzrastom.om sredinom. VODNA RAZMJENA Vodu potrebnu za održavanje procesa metabolizma organizmi regulišu putem razmjene sa vanjsk.kod Calanusa kopepode iz Ohridskog jezera vrše se pravilne vertikalne migracije (10-20m). U dnevnih životinja to određuje broj sati u toku kojih je moguča ishrana. Biljke dugog dana zahtjevaju duže dnevno osvjetljenje. a gliste is tonoge bježe od svjetlosti. većina leptira i ptica.mlade gusjenice itd. Sa smjenom dana i noći ritmički se mijenja aktivnost mnogih vrsta. Sezona cvjetanja mnogih biljaka zavisi od dužine dnevnog osvjetljenja.. koja može biti pozitivna i negativna). migracije su u vezi sa sezonskim promjenama trajanja dana i noći. Fototaksične reakcije se mogu javljati i ritmički npr. Lagnus lagnus (glodari). Ciklus razvijanja gonad domačeg vrapca se odvija u zavisnosti od dužine dnevnog osvjetljenja i temperature. kod duhana koji je kratkog dana. Kod kopnenih organizama je to složenije. Smjena aktivnosti i mira kod životinja može nastupiti jednom u 24 sata i to su monofazne životinje (pčele. a kod nekih i više puta to su polifazne životinje (kišna glista. u prometu materija. Kod pokretnih životinja svjetlost može stimulisati lokomotorna kretanja koja mogu biti bez određenog pravca (fotokineza) i mogu imati određeni pravac (fototaksija. jelenak. u regulisanju temperature. I životinje reaguju na dužinu dnevnog osvjetljenja. Oni unose vodu pijenejm. a npr. 141 .. Tipične dnevne životinje su ptice i insekti. Pčela na temepraturi od 14-18ºC reaguje na svjetlo pozitivno. u regulaciji osmotskog pritiska i drugim pojavama. mačka. Za pojedine organske vrste postoji i određeni optimum intenziteta svjetlosti. Čitav živi svijet je uključen u kruženje vode u biosferi. slijepi miš. Pčele i muhe lete ka svjetlosti. apsorpcijom vlage i dr. miš. Plankton sa dolaskom noći migrira iz dubljih slojeva gdje boravi u toku dana. sumračne i životinje indiferentne na promjenu intenziteta... On je najpouzdaniji signal organskim vrstama da sinhronizuju svoj život sa sezonskim prromjenama.. ali isto tako i unutrašnja sredina organizma.. I druge periodične pojave kod životinja linanje. noćne. Kod vodenih organizama vodna razmjena se vrši putem osmoze.SVJETLOST I PONAŠANJE Ekološki značaj svjetlosti kao faktora orijentacije životinjskih organizma u prostoru je veliki. Promjena dužine dana djeluje kao signal za lučenje gonadotropnih hormona od kojih zavisi sazrijevanje polnih produkata.. Od sezonskih promjena svjetlosnog režima zavisi i razmnožavanje kičmenjaka. Od posebnog ekološkog značaja su reakcije organizma na ritmičke promjene intenziteta svjetla u smjeni dana i noći i godišnjih sezona.

Brzina razviča takođe zavisi od stepena vlažnosti. Reakcije organizama na vlažnost omogučava životinjama da u svom biotopu pronađu mjesta sa vlažnošću koja im odgovara. POPULACIONE TEORIJE 142 . mokrica Porcelio skaber se kreče u suhoj atmosferi. Brojnost miševa je u zavisnosti od količine vodenih taloga posebno u jesen. Npr. VLAŽNOST ZRAKA Sadržaj vodene pare u životnoj sredini kod kopnenih organizama je posebno značajno za regulisanje odavanje vode iz tijela. Regulisanje vodenog balansa je posebna adaptacija kopnenih organi. Tipični oblici su amfibi. ali i njihov sezonski raspored. ponašanje. plodnost. Kserofilni sisari skoro i da nemaju znojne žlijezde. Kserofilni oblici se štite od gubitka vode i izlučivanjem suhog ekskreta ili suhog izmeta. Vlažnost vazduha je u vrlo uskoj vezi sa tmperaturom. 1. nematode. puževi.isparavanjem kroz kožu i respiratornu površinu.čine prelaz između ova dva i tu spada većina suhozemnih organizama. Neke vrste aktivno traže mijesta čija im vlažnost odgovara ili izbjegavaju mjesta sa nepovoljnom vlažnošću. 2. kamila može izdržati 10 dana bez vode koristeći metaboličku vodu dobijenu oksidacijom rezervne masti iz grbe. 3. stonoge i dr. Osnovni ekološki problem kod njih je zaštita od pretjeranog gubitka vode. Stepen vlažnsoti vazduha utiče na ponašanje suhozemnih organizama. Eksperimenti na mnogim insektima su pokazali da utiče i na fekunditet (broj jaja) ženki. Vlažnost vazduha utiče i na druge životne procese npr. Tako da se porast populacije javlja u godinama sa večom količinom padavina u sezoni polaganja jaja. gliste. Sa kolebanjem stepena vlažnosti vazduha raste ili opada intenzitet odavanja vode iz tijela putem isparavanja. One imaju niz prilagodbi u odnosu na vodnu razmjenu. Zasičenost zraka vodenom parom je veća na nižim temperaturama. Jesenji talozi djeluju povoljno na razvoj korova i klijanje zrnevlja kojim se oni hrane.zama. npr. Kod reptila i prtica tu ulogu ima rožni sloj i odsustvo kožnih žlijezda. Optimalno mu se jaja razvijaju pri 100% vlage u tlu i 30ºC. Oni se susreću samo na vlažnim staništima. razmnožavanje. kod pustinjskog skakavca broj položenih jaja je najveći na 70 % vlage. Stepen zasičenosti vazduha vodenom parom na datoj temperaturi je označen kao relativna vlažnost i izračunava se u procentima. Mogu se održati samo u vlažnoj atmosferi gdje je smanjeno isparavanje vode. Postoji više kategorija suhozemnih životinja u odnosu na život sa manjim ili večim stepenom vlažnosti. a na 40% prestaju da polažu jaja. Npr. Za neke crve je vlažnost vazduha ispod 85% letalna. a ne kreće se na vlažnom mjestu mjestu koje je izabrala. Razmno-žavanje i kretanje pustinjskog skakavca je jako zavisno od količine vodenih taloga. Njihovo dejstvo je direktno. Neki organizmi u pustinjama se štite i sklanjanjem u zaklonjena mjesta. Pod apsolutnom vlažnošću podrazumjeva se ukupna količina vodene pare u atmosferi u g/m3 zraka. VODENI TALOZI Količina i raspored tvodenih taloga su bitan element u odeđivanju tipa klimatskih oblasti. Komarac malaričar bira mjesta sa vlažnošću od 90-95%. Tu je bitna i srednja godišnja količina.kod njih je zaštita od isparavanja nedovoljna. Od isparavanja insekti se štite hitinskim omotačem.HIGROFILNI OBLICI .MEZOFILNI OBLICI . Kod žiška (Calandra) broj položenih jaja raste sa porastom vlažnosti. u pustinjama ima i mezofilnih oblika koji sebi povoljne uslove vlažnosti nalaze u pozemnim jazbina-ma.žive u oblastima sa niskom vlažnošću zraka tj. Prilagođenost života u aridnoj sredini je i u korištenju vode koja je sadržana u suhoj hrani ili korištenju metaboličke vode.KSEROFILNE ŽIVOTINJSKE VRSTE. u sušnim oblastima. Npr. trajanje razviča na aktivnost.

Npr. Veličina rezultata ovih teorija bazira se na proučavanju dinamike populacija insekata. Uvarov i Bodenhajmer smatraju da ti faktori imaju posebnu ulogu u kretanju brojnosti populacija. metabolita itd. zagađivanje sredine. ciklične oscilacije zečeva i risova u Kanadi dovode se u vezu sa ritmičnim kolebanjima klime. što se najbolje može vidjeti na populacijama insekata. *Dejstvo prvih faktora raste sa gustinom populacije. klimatski faktori takođe regulišu brojnost time što određuju nivo na kojem zavisni faktori od gustine vrše svoje djelovanje. Iz toga proizilazi da mehanizam 143 . Smatraju da periodične promjene klimatskih faktora imaju značajnu ulogu u fluktracijama životinjskih populacija. *Osnovni mehanizam regulacije počiva na kompeticiji za hranu i prostor. ali i u njenoj sredini. *populacija je sistem sposoban da reguliše svoju gustinu u skladu sa uslovima sredine. metabolizma. biotičke teorije i sintetičke teorije. Osnova ove teorije su izučavanje kanadskog ekologa Tomsona i engleskog entomologa Solomona. SINTETIČKE TEORIJE . a abiotički nezavisni. Po njima nepovoljen vremenske prilike mogu dovesti do visokog mortaliteta 85-90% u prvim stadijima razvoja insekata. Tu postoji prirodna kontrola koja reguliše dinamiku kretanja populacija. Ove teorije imaju najvecu širinu. Njene postavke su: *svaka vrsta je sposobna da se razmnožava i povečava brojsnost svoje populacije. Suština Nikolsonove teorije je u tome što vrsta u povoljnim uslovima teži da poveča svoju brojnost.Polaze od činjenice da se populacije vrsta u prirodi ne mogu neograničeno razmnožavati u nekom ekosistemu. Faktori ne zavisni od gustine npr. Najrazrađenija teorija je teorija austraslkog ekologa Nikolsona. Dalje. klimatskih faktora za razvoj . vlage tj. *Regulatorna reakcija održava populaciju u stanju ravnoteže koji je ustvari kolebanje oko srednje vrijednosti. a najčešće u njihovom kombinovanom djelovanju. razmnožavanje i razviče insekata. a ne regulaciji njene brojnosti.one pokušavaju objediniti sve faktore koji djeluju na kretanje populacije ne dajuci prednost ni samo biotičkim ni abiotičkim. Opšta teorija prirodne kontrole brojnosti još ne postoji. Tada stupaju u akciju regulatorni mehanizmi prije svega kompeticija tako da populacija automatski reguliše svoju gustinu. Oni smatraju da se populacija i sredina u kojoj ona živi ne mogu posmatrati kao dva nezavisna sistema suprotno suprostavljena jedan drugom. intraspecifičnoj i interspecifičnoj kao i na kompeticiji između prirodnih neprijatelja kojima je ta populacija izvor hrane. Kompeticija kao glavni regulatorni proces teži ka ostvarenju i održavanju određenog nivoa gustine populacije. intraspecijske kompeticije. *od uslova sredine zavisi da li će populacija rasti ili opadati. FIZIČKE TEORIJE – polaze od pretpostavke da su fizički faktori sredine najznačajniji u kontroli životinjskih populacija. Biotički faktori su pretežno zavisni od gustine.Nasuprot fizičkim ove teroje daju prednsot biotičkim faktorima. One su jednostrane i težište daju samo jednom faktoru i drugo klimatski faktori pretežno dovode do redukcije populacije. Postoje 2 negativnosti fižičkih teorija. U prirodnim populacijama kretanje populacije zavisi od skupnog dejstva svih faktora. Tada če populacija rasti ponovo do momenta otpora sredine. Tu se javlja više teorija koje se mogu svrstati u 3 osnovne kategorije i to: fizičke teorije. Dejstvo regulatornog mehanizma izostaje ako neki nepovoljni faktor svede gustinu populacije na nizak nivo. Tako da otpor prema neograničenom rastu leži u samoj populaciji. svaka populacija pripada određenom ekosistemu i njegov je integralni dio. Populacija i sredina su dva aktivna faktora koji su u stalnoj interakciji. BIOTIČKE TEORIJE . Ove teorije ističu značaj abiotičkih faktora po sebno temperature. *postoje 2 kategorije faktora koji kontrolišu kretanja populacije zavisni i nezavisni od gustine. Porast brojnosti automatski povečava otpor sredine. Mnogi procesi koji organičavaju rast populacije proizilaze iz sopstvene aktivnosti.

Ekološki značaj vjetra je mnogostruk. Ehinoidea. Muscide.Carambia cerdo Diptera red. Hilopode i Simfile spadaju u stonoge. Organizmi raguju na različite načine na direktno dejstvo vjetra. Od nje zavisi vlažnost tla i održavanej privremenih sajačih voda u toplijoj polovini godine. osi. reljefa. Gusjenice leptira metlice se povlače u površinksi sloj zemlje gdje grade komore i jake kiše mogu saprati površinski sloj zemlje i oni su onda izloženi suncu. Ofuroidea. Zbog toga se javljaju razlike u gustini i nastaju vazdušni pkreti. Diplura i podklasa: Pterigota. Naročito je to značajno u sjevernim oblastima.regulacije jedne životinjske populacije leži u spletu promjenjivih odnosa koji postoje u okviru ekosistema. Red Lepidoptere. A. On prije svega djeluje mehanički na suhozemne organizme i njihovo ponašanje. Posebne prilagođenosti u građi nogu tih životinja im olakšava kretanje. Diplopode. Isoptere-termiti. gazele Afrike se razmnožavaju u sezoni kiša i razviča vegetacije. mravi Tip:Ehinodermata Klasa Asteroidea. Cetonia aurata. Melolonta. Sitni glodari stradaju u proljeće zbog obilnih kiša koje plave jazbine. U zadnjih 50 godina upotrebom savremenih tehnologija su se razjasnili mnoge pojmove koji se tiču gustine populacije. Ptice koje su dobri letači posebno okeanske vrste burnice i albatrosi koriste vjetar 144 . drozofile. Macul pen komarac malaričar. U dubini snijega preko pola metra temperatura je blizu 0 i malo varira. Za suhozemne organizme snježni pokrivač je poseban ekološki faktor. Vodeni talozi mogu u neposredno djelovati na organizem.fam Lamantridae Red Himenoptere-bumbari. Klasa Insecta podklasa: Apterigota-Colembola. Vazduh se uvijek više zagrijava u prizemnom sloju. hironodmide. VAZDUŠNI POKRETI Vidljvi izrazi atmosfeske cirkulacije su vjetrovi. pčele. Melolonte. Pokreti zavise i od rasporda mora i kopna. Populacija životinja koje žive u plavnim oblastima su takođe izložene mortalitetu. Odonate-vilinski konjici.tu spadaju Arbacije Klasa Holoturija Klasa Krimoidea Kod nekih organizama javljaju se jasne prlagođenosti sezone razmnožavanja i sezonskih rasporeda vodenih taloga. Carambicide-strižibube. tu spadaju Culex pipiens. Za vodni režim stepskih područja količina snijega je jako važna. Snijeg otežava ishranu životinja koje svoju hranu nalaze na površini tla. Tipulide. Podtip Uniramia obuhvata klasu insekata i stonoge. Sjeverni jelen raskopava snijeg da bi došao do hrane. Npr. Dermoptere Plecoptera Red Coleoptera Cicindela spada u koleoptere Lucanus cervus. Redovi: Efemeroptere – vodeni cvjetovi. On otežava kretanje po površini za večinu ptica i sisara kada je mekan i debeo.povečavajući smrtnost u njihovim populacijama u doba obilnih kiša. Poseban značaj ima slaba toplotna provodljivost sniježnog pokrivača za sitne oblike koji život provode ispod snijega. Javljaju se kao rezultat razlika u gustini vazdušnih masa zbog nejednakog zagrijavanja.

ako je vlaga od 60-65% razvoj traje 11 dana. Skupno dejstvo temperature i vlage na ponašanje i razvoj je studirano kod pamučnog žiška. Razvoj mu se zaustavlja ako je vlažnost ispod 40% i iznad 85%. Tako da se ti faktori javljaju kao povezani kompleks faktora na koje organizmi reaguju. Promjena temperature povlači promjenu vlažnosti i intenziteta isparavanja i obrnuto. Vitalni optimum razviča jaja pustinjskog skakavca je pri kombinaciji temperature 30 ºC i vlage 100% sa samo 10% smrtnosti. najbrže razviće idr. insekti obustavljaju svoj let na jačem vjetru i drže se u zaklonjenom mjestu. Idealan ekološki ili vitalni optimum odgovarao bi optimalnoj kombinaciji čitavog kompleksa faktora za sve životne procese koja bi obezbjedila najveći mogući porast populacije nekog organizma. EKOLOŠKI OPTIMUM Uzajamna uslovljenost temperature i vlažnosti čini da je optimalna zona svakog od tih faktora relativna i da je njen položaj zavisan od dejstva drugog faktora. Vjetar ima poseban značaj na intenzitet isparavanja. S druge strane optimum svakog od tih faktora nije isti za sve životne procese i sve stupnjeve razvoja jedne vrste. najmanji mortalitet. pravci velikih migracija pustinjskog skakavca poklapaju sa pravcem dominantnih vjerova. Pored toga faktori neprekidno variraju u veličini i intenzitetu bližeći se svom optimalnom dejstvu i udaljavajući se od nejga. SKUPNO DEJSTVO TEMPERATURE I VLAGE Ova dva faktora su ekološki najvažnije komponente klime. vilinski konjic ili ženke malaričara tako da im vjetar donosi miris naselja. Vjetar je značajan faktor u raseljavanju mnogih životinjskih vrsta. Neki sitni vodeni organizmi u učahurenom stanju se pasivno mogu prenositi vjetrom tako da su kosmopolitski rašireni. npr. Pod vlagom se podrazumjeva i vlažnost atmosfore i vodeni talozi. stepena mortalitea u toku ranog razvoja i u pojedninim stupnjevima jaja lucerkine štetočine Phytonomus variabilis gajena pod različitim uslovima temperature i vlage najmanju smrtnost pokazuju u granicama temeprature 13-39 ºC i vlage 85-100 %. Mortalitet progresivno raste sa udaljavanjem od optimuma. Ujedno od mjerila optimalnog kombinovanog djelovanja tempe-rature i vlage tj. To je zona vitalnog optimuma za te faktore. Ako se kvantitativno prikaze skupno dejstvo vlage i temperature dobijaju se bioklimatogrami. Ovi eksperimenti pokazuju da je vitalni optimum neke vrste uvijek određen skupnim dejstvom ekoloških faktora.kao izvor energije i održavaju se na vjetu satima. Ali i aktivni let mnogih insekata stoji pod dejstvom vjetra. SKUPNO DEJSTVO KLIMATSKIH FAKTORA Klimatski faktori uvijek idu zajedno i uslovljavaju se međusobno. Od promjene temperature i vlage zavisit će i intenzitet toplotne i vodene razmjene suhozemnih organizama. Tako se npr. Razvoj se ne vrši bez obzira na vlažnost ako je temperatura niža od 17 i višaod 39ºC. a vlaga 40% razvoj traje 21 dan. Slabiji letači. Takva kombinacija koja je samo teoretski moguča nikako ne bi mogla biti jednostavan zbir djelovanja pojedinih faktora koji nisu nezavisni i koji djeluju jedni na druge. a time i na vodnu i toplotnu razmjenu. Mnogi insekti se u letu kreču protiv vjetra npr. U oblastima sa snažnim i jakim vjetrovima broj letečih insekata je mali kao što su okeanska ostrva i visoke planine Alpa. U okviru tih granica brzina razviča zavisi od stepena oba faktora. najveću plodnost. Dejstvo svakog od njih je relativno i zavisno je od dejstva drugih. 145 . Temperatura i vlaga zavise jedan od drugog i oni se uslovljavaju. Gusjenice gubara se vjetrom mogu prenositi na više desetina kilometara i dalje. Ako je temperatura 28 ºC.

Ekologija raspolaže pojmom ekoklima koji je uveo Uvarov. a svaka organska vrsta stoji pod kontrolom lokalne kombinacije klimatskih faktora koja se može znatno razlikovati od uobičajene suhe klime. Za život organskih vrsta nisu znacajne samo osobine makroklime. Usorov je unio korisne popravke u grafički postupak klmatograma tako da su dijelovi linija dijagrama bili izvučeni da drugačiji način u mjesecima u kojima se odvija razviče pojedinih stadija životnog ciklusa insekta. Na osnovu podataka za tipične oblasti rasprostranjenja izrađen je klimatogram optimalnih uslova vlažnosti i temperature. Složeniji tip bioklimatograma konstruisao je Walter.BIOKLIMATOGRAMI Unošenjem srednjih vrijednosti mjesečnih temperatura i vlažnosti u koordinatni sistem ili temperature i količine vodenih taloga i spajanjam tačaka presjeka po mjesecima dobije se dijagram u vidu izlomljene zatvorene linije ili poligona koji se zove biokilmatogram. Nedostatak je što se oni zasnivaju na meteorloškim podacima. Oba ta pojma označavaju realnu klimatsku sredinu organizma i njihovu veliku raznolikost. U okviru makroklimatskih uslova na prostorno ograničenim jedinicama uspostavljaju se i posebni klimatski odnosi koji su važni za ekologiju. Njegove gusjenice nanose štetu usjevima u Montani. Tom raznolikošću ekoklime i mikroklime može se objasniti mozaičan raspored organskih vrsta u okviru njihovog areala i u okviru jednog biotopa. Sve ove lokalne kombinacije klimatskih uslova na prostorno ograničenim mjestima nazivaju se mikroklima. dužih mrazeva. U klimatogram se uvode i pravougaonici koji obuhvataju granične vrijednosti povoljnih uslova temperature i vlage. Masovno razviče leptira zavisi od količine vodenih taloga i vlažnosti tla u proljeće prethodne godine. Pojam ekoklime se najbolje može ilustrovati na primjeru jedne šumske sastojne. on je manji nego na otvorenom prostoru. dubinske i površinske jake suše. koja obuhvata sumu metereoložkih faktora pojedinih biotope.Veča vlaga povečava smrtnost gusjenica i lutaka i manji je broj imaga koji će položiti jaja. Svako odstupanje od tog klimatograma smanjuje mogučnost masovnog pojaviljivanja. Prema tome da li se koriste vrijednosti relativne vlažnosti ili vodenih taloga klimatogrami se označavaju kao termohigrogram ili hajterogram. Metode klimatograma se mogu primjeniti u ekologiji. jer jaja polažu u julu i avgustu koja prezimljuju i u proljeće se razvijaju gusjenice. Tako da do masovne pojave dolazi samo u godinama kojima su prethodile sa malom prolječnom vlagom. Drugi postupak prikazivanja bioklimatograma primjenili su Matvejev i Sigunov. bioklimatogram voćne mušice Ceratites kapitata pokazuje da vremenske prilike u pojedinim godinama nisu podjednako povoljne za razviće i gustinu populacije. Npr. u podnožju ili na vrhu brda itd. Tu se vrijednosti temperature i vlage prikazuju u vidu krive linije. mikroklima Ova tri aspekta klimatskih komplexa su posebno značajni za ekologiju. Tako dopunjen klimatogram postaje bioklimatogram. on zavisi od vrste vegetacije (npr mjerenja na Prokletijama. On ilustruje klimatske prilive neke oblasti i daje mogučnost poređenja sa drugim oblastima. održavanja i razviča jedne organske vrste u određenom kraju. Ako se mjeri intenzitet svjetlosti koja dolazi do tla. Vertikalni gradijent svjetlosti se razlikuje u listopadnoj i četinarskoj šumi ili tropskoj šumi tj. Jedan živi u unutrašnjosti. 146 . šume ili pašnjak. Nema ožtre granice imeđu ekoklime i mikroklime. ekoklima. Srednje stanje vremenskih prilika čitavih geografskih oblasti koje je izvedeno na osnovu dugogdišnjih posmatranja meteoroloških podataka na određenim tačkama zove se makroklima i daje opštu sliku klimatskih osobina nekih geografskih cjelina. Jaja polaže u julu i avgustu. vjetrova itd. Ova metoda je korištena za analizu rasprostranjenja i ekologije leptira sovice. na istom stablu hrasta žive dva insekta. Drugačiji su klimatski uslovi na pojedinim predjelima iste makroklimatske oblasti npr. Makroklima. On pored vrijednosti temperature i vodenih taloga obuhvata i podatke o površinskoj i dubinskoj vlazi. Npr. Korist klimatograma je u tome što olakšavaju poređenje bioklimatskih uslova različitih oblasti i omogućavaju prognoziranje rasprostranjenja. a drugi na površini stable tako da su klimatski uslovi u pogledu temperature i vlage za njih različiti.

Izuzetak su pečine ledenice u kojima se led zadržava tokom cijele godine. superhumidna – vrlo vlažna humidna – vlažna subhumidna – umjereno vlažna semiaridna – sušna aridna – vrlo sušna tajga – hladna sa četinarskim šumama tundra – hladna sa lišajevima i zona slabog mraza Fenološke pojave Zavinost organanskih vrsta od klime ogleda se i u sezonskom ritmičkom smjenjivanju životnih pojava koje su uslovljene vremenskim promjenama u toku godine. je od 10-13°C. Posebni mikroklimatski ulovi vladaju u pecinama. U dolinama postoji posebna kombinacija klimatskih uslova. toplo i suho.5°C nego izvan šume. a iznad 800 m. Preko noći hladan vazduh se skuplja na dnu doline. To uslovljava sličan raspored biljnih i životinjskih organizama. Svak od tih mjesta ima svoju mikroklimu koja je važna za život organizma (postavljanje jaja na topliju i suhu stranu stabla). 4. Relativna vlažnost se u pećinama kreče od 95 do 100%. umjereni pojas 9. suprotni pojas 8. Npr. a na stranama je topliji vazduh. polarni pojas -temperatura uvijek ispod 10° Bliža klasifikacija klimatskih oblasti mora obuhvatiti temperaturu i vlagu kao i vodene taloge. hladnio i kišovito. vrijeme listanja. cvjetanja. Ona je prije svega uslovljena transpiracijom biljaka. Ekoklima i mikroklima su klime u najmanjem prostoru. trajanje. To su odsutstvo svjetla. promjene u vegetacijskom pokrivaču koje predstavljaju osjetljiv bioklimatski indikator. Proučavanjem ekoklime i mikroklime bavi se bioklimatologija. hladni pojas 10.temperatura tokom godine iznad 20°C 7. isparavanjem tla i slabim vazdušnim pokretima.nv. Uobičajeno se zemlja dijeli na 5 klimatskih pojasa: 6. pojava imaga itd… 147 . Reljef takođe predstavlja važan faktor u izgrađivanju ekoklime na nekom mjestu. Temperatura im je 1-2°C. Ekoklima zavisi i od ekspozicije jednog terena. Rokovi nastupanja godišnjih doba. pojave larvenih stupnjeva. 2. Određivanje vecih klimatskih oblasti zasniva se na odlikama makroklime. Temperatura pecine do 500 m. Temperature u podne je u sumi niža za 12. Tako da pečinske stanovnike karakteriše stenotermija i stenohigrija.v. ujednačena temperatura vazduha. Rano ili kasno proljeće.Temperature i vlažnost su takođe izmjenjeni u šumi npr mjerenja u bukovoj šumi Kopaonika i cistini pored. Za šumu je karakteristična veća vlažnost vazduha. Temperatura pecine zavisi od geografskog položaja i nadmorske visine. Kod biljaka su to npr. variranje iz godine u godinu. suma ima svoju ekoklimu ali i unutar nje pojedini spratovi imaju svoju ekoklimu. Na sva ta variranja živi svijet reaguje periodičnim promjenama cija su pojavljivanja u manjoj ili vecoj mjeri poklapa se sa bioklimatskim promjenama. unutrasnjost stabla i površina stabla. tropski pojas . je 7-9°C. Takve promjene u prirodi označavaju se kao fenološke pojave. 6.n. 5. Kod životinja fenološke pojave su npr. To su klimatski uslovi realnog staništa koji su ograničeni na manje dijelove biotopa. buđenje insekata iz zimskog mirovanja. Moderna podjela obuhvata 7 klimatskih oblasti: 1. 3. nekretnost vazdusnih masa osim ako pecina ima dva naspramna otvora. oštre ili blage zime. plodonošenje…. 7. Mikroklimatski i ekoklimatski uslovi su realna klimatska sredina u kojoj žive organizmi i oni određuju mozaičan raspored vrsta u okviru biotopa. a najmanja na povrsini tla. odnosima temperature i vlage. a nauka o njima je fenologija. Amplitude kolebanja temperature u toku dana pokazuje jasan vertikalni gradijent temperature. To su zapravo te biološke pojave Npr. vlažnost raka je visoka.U bukovoj sumi i na Kopaoniku temperature raste sa visinom tako da je ona najviča u krunama drveca.

. Normalni razvoj se nastavlja samo ako je postojala dijapauza. Kod slatkovodnih organizama sa isučivanjem biotopa nastupa faza mirovanja učahurenjem kod protozoa. u vidu trajnjih jaja – rotatorija. pojava gusjenica iz jajeta kod gubara. Faza mirovanja Jedan od posebnih reakcija mnogih organizama na nepovoljne sezonske klimatske promjene je faza mirovanja. Oblasti sa sličnim bioklimatskim odlikama će biti okarakterisane približno istim prosječnim rokovim sezonskih fenoloških pojava. Fakultativnu dijapauzu izazivaju nepovoljnu vanjski uslovi a obligatna ijapauza genetički uslovljena i nije izazvana faktorima sredine. Faza mirovanja koja se javlja u toku zime u sjevernim i umjerenim krajevima zove se hibernacija ili zimski san. Ali kod leptira metlice u SAD koji ima svije generacije godišnje u julu i augustu. Dijapauza ima sezonski karakter. Bergmanovo pravilo: Predstavnici jedne vrste homeoterama koji žive u hladnijim oblastima po pravilu su krupniji od onih koji žive u toplijim krajevima tj njihova površina tijela je relativno manja u odnosu na njihovu 148 . Ljetnja faza mirovanja je estivacija i vezana je za visoku temperaturu i sušu i javlja se u tropskim i umjerenim aridnim krajevima. copepoda i dr. disanje se smanjuje. Te promjene se mogu formulisati u obliku više klimatskih pravila.. Faza mirovanja susreče se kod mnogih životinja na različitim stadijima razvoja. turbelarija. gdje ona ne funkcioniše a temperatura pada na temperaturu vanjske sredine. Ona se može javiti u toku embrionalnog razvoja na stadiju larve. Kod puževa kad je suša zatvaraju se u kućice i to je faza mirovanja. Slično je i sa kupusarom. Npr kod čikova Mzsgurnus fosilis fazu mirovanja provodi zariven u mulj. Takva dijapauza označena je kao fakultativna i izazvana je vanjskim uslovima. Ona se ogleda u prekidu aktivnosti i u zastoju u razvoju u toku nepovoljne sezone i koja sigurava preživljavanje. polaganje jaja kod gubara. prezime larve druge generacije. Javlja se kod insekata i to je stupanja razvića u kome je morfogeneza zaustavljena ili usporena ali u kome se odvijaju fizioločki procesi potrebni za daljnju morfogenezu. Ta pojava dijapauze je karakteristična za vrstu. Te srednje vrijednosti su karakteristične za pojedine biotope i one služe za izradu kalendara prirode ili fenoločkog kalendara jedne oblasti. parenja. rotatorija i dr. Linije na geografskim kartama koje spajaju tačke istovremenog nastupanja fenoločkih pojava zovu se IZOFENE. Ona nije izazvana neposrednim dejstvom spoljašnjih faktora. Obligatna ili stabilna dijapauza javlja se kod onih vrsta koje imaju samo jednu generaciju godišnje npr kod gubara. cladocere i ostracode ili u isučenom stanju npr tardigrada. lutke ili imaga. trajanje leta. smjenjivanje gusjeničnih stupnjeva. Kod njih za vrijeme zimskog sna nastupaju karakteristične pojave termoregulacije. Dijapauza je poseban oblik faze mirovanja u toku individualnog razvića. Zimska faza mirovanja je posebno proučena kod sisara prezimara kod glodara i sljepih miševa. Povezanost fenoločkih pojava se ogleda u istovremenom nastupanju fenofaza mnogih biljaka i vrsta biljojeda. Ove faze čine jedan fenološki niz! Rokovi variraju iz godine u godinu zato fenologija mora utvrditi srednje vrijednosti rokova fenofaza. pojava leptira. Životinje tada troše rezervne masti koje sakuplaju zimu.Sukcesivne pojave u životnom ciklusu jedne vrste označavaju se kao fenološke npr. Klimatska pravila Skupno dejstvo klime na životinjske vrste ogleda se u određenim evolutivnim morfološkim promjenama u okviru geografskih populacija iste vrste koje ulaze u kategoriju geografskog variranja tipa klima. pojava lutaka. čitav metabolizam se usporava. Pojava mladih gusjenica gubara se poklapa sa pojavom mladih uslova hrasta.

masu. a opada sa padom temperature i u ekstremnim slučajevima pigmentacija iščezava npr polarne životinje. u pustinjama se javlja crvenkasta i žučkasto – mrka. Ooni koji su gajen na temperaturi od 5-20°C imaju zdepasto tijelo i kratak rep. Neki odnjih žive i u unutrašnjosti pedosfere. larve itd. Mrka boja preovladava u toplim i vlažnim mjestima. I ovo pravilo je potvrđeno eksperimentalno. supstrat po kojem se kreću kopnene životinje. njime se proučava pedologija. ali isto tako i vrata i ekstremiteta. I ovdje je u pitanju smanjenje tjelesne površine a time i smanjenje odavanja toplote – slijepi miševi sa velikom površinom tijela su ograničeni na toplije krajeve. vrata i ušiju. pokreti a sa druge strane biljke i životinje čiji ostaci mineralizacijom ulaze u sastav zemljišta. Količina feomelanina opada od juga ka sjeveru. To je povezano sa pravilom u fiziologiji po kojim odavanje toplote kod homeoterama je srazmjerno površini tijela. U hladnijim oblastima i feomelanin biva redukovan. Alenovo pravilo Kod sisara koji žive u hladnijim krajevima postoji tendencija skračivanja dijelova tijela naročito ušiju i repa. Vrsta Gasela picticanda sa Himelaja ima krace noge. Kod gavrana dužina krila je najveća na Tibetu 4000 m. Dužina krila kod kosa je najveća u centralnom Kašmiru na visini od 300o metara a najmanja u Tunisu. On se ne odnosi samo na fizičke i hemijske osobine podloge. Ovo pravilo je potvrđeno i kod geografski različitih populacija Parus atricapilus. a najmanja u Somaliji itd. Kod pustinjske forme koja je gajena u vlažnoj klimi javio se crni melanin i postala je mrka. a u stepama sa nižom temperaturom siva ili sivo – mrka boja. Kod gajenja miševa na različitim temperaturama. vlaga. temperatura. veličini nogu. Između tibetske antilope i gazele iz somalije. Bergmanovo pravilo ne važi za poikiloterme. podlogu za koju su vezani biljni i životinjski organizmi. Kod Sus scrofa dužina lobanje je najveća u Sibiru a najmanja na Sardiniji. stalno ili samo jedan dio života npr jaja. Pedosfera obuhvata čvrsti sloj zemlje. upi i rep nego nizijska Indijska vrsta gazela. 149 . Pojam edofskih faktora je složen. U tom procesu učestvuju klimatski faktori. a oni na 31-35°C duže. gasovitu i čvrstu. nego i na klimatske koji se ostvaruju na površini i unutar pedosfere. Postoje razlik u obliku tijela. Zemljište je rezultat dudog procesa pedogeneze. U sastav čvrste materije ulaze razne organske materije sa 10% i minerali sa 90%. Najkrupniji poikilotermi su u toplijim krajevima (vodozemci i gmizavci). Pedosfera je podloga za biljke. Pojam zemljišta Treba razlikovati geološki supstrat koji predstavljaju matične stijene i zemljište ili tlo koji je produkt matičnog supstrata i koji se stvara pod uticajem klimatskih faktora i živih bića. Zemljište je sistem koji obuhvata sve tri faze: tečnu. Krupniji homeotermi odaju manje toplote nego sitniji. Bergmanovo pravilo potvrđuju mnogi primjeri. Glogerovo pravilo Kod homeoterama intenzitet pigmentacije raste sa temperaturom i vlažnošću. Aridnost zajedno sa visokom temperaturom za sobom povlači zamjenu tamnog melanina sa crvenastim ili žuto smeđim feomelaninom. Npr dvije srodne australske vrste ptica Munia flaviprymna koja živi u pustinji i Munia castaneitorans koja živi u vlažnoj oblasti.nv. Sva ova pravila predstavljaju adaptivne promjene hpmeoterama pod dejstvom klime. Kod lisice dužina lobanje je najveća u skandinaviji a najmanja na sardiniji. EDAFSI FAKTORI U sastavu biosfere nalazi se i pedosfera.

Organske materije tla nastaju razgradnjom biljnih i životinjskih organizama i one obrazuju organske tvorevine humus. U njemu postoji A0 sloj koji predstavlja šumsku stelju. Npr kod pustinjskih guštera susreču se posebne rožne pločice na nogama. Termički režim u pojedinim tipovima tla je različit. Gasovita faza je vazduh koji ispunjava šupljine u tlu. Tečna faza tla predstavlja vodu u kojoj su rstvorene materije u tlu. i veća su nego kolebanje temperature vazduha. mehaničkog sastava. Prenos toplote u dubinu zavisi od termičke provodljivosti tla. a kasnije raspad organske materije u procesu huminacije. Normalno rastresito tlo naseljeno je u unutrašnjosti mnogim vrstama koje grade poseban životni kompleks. Glodari tu imaju važnu ulogu Citellus citellus. A2 je svjetliji sloj u kom se vrši ispiranje humusa u niži horizont i eluvijalni sloj. Horiznot A u njemu se vrši nagmilavanje i razgradnja uginulih organizama. To su povećanje površine oslonca stopala u vidu rožnih pločica. gnijezda u toj podlozi prave mnogi insekti i pustinjski glodari. za kretanje po površini potrebne su posebne prilagodbe. Zemljište je dinamičan sistem. Amplituda kolebanja opada sa dubinom tla i sa dnevnim temperaturama iščezava na 1m dubine a za godičnja na oko 10m. Prva faza e drobljenje matičnog supstrata. tekstura tla itd. isto i kod vlažnih tla. Građa zemljičta se najbolje vidi na njegovom profilu na kome se vide pojedini horizonti npr listopadna šuma. Rastresita podloga pjeskovita omogućava mnogim životinjama ukopavanje. Na pjeskovitim tlima. ali i od vodenog kapaciteta tla koji opet zavisi od mehavičkog sastava i prozornosti tla. a na všoj temperaturi se povlače u hodnike. I ose pješčare (Bombex) izdržavaju temperaturu do 44°C. sloj A1 se sastoji od mrkog već formiranog humusa. U takvoj podlozi žive larve Melolontha melolontha. Uočena je ritmika u ponašanju isekata koji tu žive. hitinske dlačice. ispiranje i formiranje humusa. Temperaturna kolebanja površine zemljišta godišnja i dnevna. To su grubi pijesak. Fizičke osobine zemljičta su prije svega kompaktnost i mehanički granulometrijski sastav. pješčare Cicindela. Mravi i termiti u tropskim oblastima grade gnijezda visoka po nekoliko metara. prah i glina. Površina svijetlih zemljišta se sporije zagrijava nego tamnih. Temperatura. Dnevna kolebanja temperatura se penje u pustinjama do 43°C (50°C). a noću silazi do -9°C.Mineralne materije nastaju raspadanjem matičnog supstrata. Primjr su kišne gliste. krtice. Dobrim trkačima više odgovara tvrda kamenita ili glinovita podloga npr kod afričkih kopitara. Tako da predstavlja amplitudu od 52°C. boje i vlažnosti tla. fini pijesak. vlažnost i hemizam Temperatura tla ne zavisi samo od klimatskih faktora nego i od prirode tla. Tlo postaje propusno za vodu i zrak tako da dolazi do preoravanja i mješanja slojeva. Reakcija životinja na temperaturu tla su studirana na pustinjskim terenima.. jazbine i gnijezda i doprinose velikoj prozornosti tla. Večina se preko dana povlači u dublje slojeve tla i pojavljuje se samo noću. Horizont C je neizmjenjen sloj matične podloge. Najsitnije organske čestice i glina imaju svojstvo koloida i imaju sposobnost da za sebe vežu vodu. Pustinjski gušteri se kriju u vegetaciju ili zarivanjem u unutrašnjost pijeska. To je humusno akumulacioni sloj. Vlažnost tla zavisi od klimatskih uslova. Voda se u tlu javlja u 4 oblika: 150 . Horizont B u njemu se vrši nagomilavanje ispranog materijala iz gornjih slojeva (iluvijalni sloj). rožne čekinje. Ovaj sastav je posebno značajan za organizme koji žive na površini ili u unutrašnjosti tla. Ti organizmi prave hodnike.

Azot čini glavnu masu atmosfere i on je inertan gas koji organizmi ne mogu koristiti u formi dinitrogena. On može biti ograničavajući faktor samo za organizme u tlu ili za parazite koji žive u tijelu. Hemizam atmosfere Sa izuzetkom vodene pare čija količina varira. nitrata i NH4. Pri potpunom odsutstvu kisika žive samo anaerobni organizmi. Hidroskopsna voda oblaže koloidne čestice zahvaljijući sili adsorpcije i ona je nedostupna biljkama. Ta gravitaciona voda potiskuje vazduh iz šupljeg tla i tako otežava disanje. Odsutstvo svjetlosti u unutrašnjosti tla je značajan faktor. Tu količinu su imali i visokoplaninske populacije Apodemusa. procentualni udio gasova koji ulaze u sastav atmosfere je konstantan. organizmi ga koriste samo u formi nitrita. Homeotermi na smanjenu količinu O2 reaguju povečanjem količine Hb i broja eritrocita. Vodena para koja je u vazduhu u šupljinama tla. H. HEMIZAM SREDINE Hemizam sredine i njegove promjene koje se vrše i pod dejstvom organizama su poseban kompleks enoloških faktora.03%. Utrošak O2 u atmosferi zbog disanja se stalno nadomješćuje. azot se u ta jedinjenja može prevesti na dva načina:  električnim pražnjenjem kada nastaju nitriti i nitrati koji kišom dospjevaju na zemlju  pod dejstvom azotofiksatora koji N2 prevode u nitrite i nitrate. ozon i dr. helijum. kisika 20. a na ostale gasove argon. CO2. tj ako je ventilacija tla nedovoljna. Kisik se nalazi u donjim slojevima atmosfere u dovoljnim količinama za disanje biljaka i životinja. Hemijske faktore je teško odvojiti od fizičkih i mnogi procesi u sredini predstavljaju složene fizičko-hemijske reakcije. Tu vodu koriste biljke. Sa opadanjem atmosferskog pritiska na visinama opada i PPO2 i na visini 5500m se svodi na polovinu. krtica ugine u odsustvu O2. Vlažnost tla na organizme djeluje posredno preko biljaka ali i neposredno. Hemizam tla je važan ekolođki faktor za životinje koje žive u tlu. Kapilarna voda ispunjava sitne pore i šupljine i tu se zadržava pomoću kapilarnih sila. Larve Diptera timpulldae traže radije kiselo tlo. odpada manje od 1%. Time se objašnjava siromaštvo visokoplaninske faune.99% i oni čine glavnu masu atmosfere. Gravitaciona voda u sezoni kiša može da ispuni kanale i jazbine životinja u tlu i tako djeluje nepovoljno i dovodi do visoke smrtnosti u njihovim populacijama. On čini sredinu u kojoj su hemijski aktivni gasovi O2 i CO2. Jonska reakcija ili pH varira u pojedinim tipovima tla. ali se ona se nije smanjila njihovim spustanjem na manju visinu sto znaci da je genetski uslovljena. 151 . Količina O2 opada sa dubinom. Osjetljivost prema CO2 je različita kod životinja. kišne gliste su osjetljive na stepen pH tla. Krtica i slijepo kuče su slijepi ali neki insekti Coleoptera takođe. Azota ima oko 78. O2 tada postaje ograničavajući faktor za život. a CO2 raste. Kisela zemljišta – treseti se odlikuju siromašnom faunom.Gravitaciona voda koja potiče od vodenih taloga i ispunjava krupnije pore i šupljine i pod dejstvom gravitacije brzo polazi niže. Živi svijet je najbrojniji u neutralnoj i slabo alkajnim tlima. Kod dolinskih populacija Apodemus silavtikus prenijetih na visinu 1500 – 3000m količina Hb u krvi se povećala za 9-27%. Veća vlažnost dovodi do razvoja gljivica koje napadaju larve insekata u tlu.

UV zraka. Prirodne su vodi hranjivi rastvori iz kojih vodeni organizmi izvlače elemente potrebne za život. on apsorbuje i infracrvene zrake i spriječava hlađenje zemlje. U slatkim vodama Ca je takođe značajan ekološki faktor.. spužve se nalaze samo u slatkim vodama. Pošto se one i u slatkoj i u slanoj vodi nalaze u mnimumu one su glavni ograničavajući faktor organske produkcije u njima. Tipična slana voda je mrska voda čija je slanost prilično konstantna i iznosi 35% (35gr po l).03%. Posebno je značajno taloženje Ca koji teće brže na temperaturama iznad 20°C što objašnjava nastanak koralnih grebena. koncentracija Si u tijelu silikatnih algi je 1000 puta veća nego u mrskoj vodi. izuzetak je mrtvo more u Palestini i slano jezero u SAD koji su slaniji od morske vode. Površni slojevi okeana i zatvorena mora variraju u pogledu slanosti npr Crveno more sa 31-40% slanosti. Soli fosfora i azota su posebno važne za živi svijet jer ulazi u sastav bjelančevina. To su rastvorene soli nitrata. Ca se takođe nagomilava u organizmima u znatnoj mjeri. Količina organskog fosfora je veća nego neorganskog ali je po pravilu mala i iznosi nekoliko desetina mg/m3 vode. CO2 – u atmossferi je prisutansa 0. ali i atmosferske gasove. Ovo nagomilavanje elemenata u tijelima životinja ima poseban geohemijski znalaj jer omogućava stvaranje organskih sedimenata. Takđe je i koncentracija pojedinih iona u morskoj vodi prilično konstantna.. Kopnene vode se snabdijevaju fosforom iz geološke podloge i kroz mineralizaciju organske materije. Vertikalni raspored fosfata u vodama je stratifikovan i njegova količina raste jer se u dubljim slojevima fosfati regenerišu kroz proces razlaganja uginule organske materije u vodi i mulju. Kopnene vode više variraju u pogleu hemijskog sastava. Kod životinja porast koncentracije CO2 u krvi nadražuje centre za disanje i izaziva ubrzano disanje. Ona je najveća u vodama tresetišta. Hemizam vodene sredine Hemijski sastav vodene sredine je manje konstantan posebno u kopnenim vodama. Morska voda sadrži najviše Na i Cl. Najmanja je koncentracija je preko ljeta zbog bujanja planktona u površinskom sloju. Neki račići. ali ima veliki ekološki značaj. On je neophodan za fotosintezu i od njegove koncentracije zavisi intenzitet fotosinteze bez obzira na količinu svjetla. Sezonski se količina fosfata mjenja posebno u površinskom osvjetljenom dijelu gdje se on stalno troši. Koncentracija i vrsta rastvorenih soli i fizičko-hemijsko stanje vode koje je izraženo u pojavama osmoze i jonske reakcije neprekidno djeluju na organizme i važni su ekološki faktori. Proces regeneracije soli azota je složeniji nego kod fosfora. Cl i SO4. njegoova količina u atmosferi je mala i on leži visoko u stratosferi ali ipak ima veliki značaj za živi svijet. Soli N se jjavljaju u većoj količini nego soli fosfora i njihov odnos iznosi 7:1. Osnovni izvor CO2 jesu vulkanske aktivnosti i procesi disanja. On se stvara od O2 pod uticajem el pražnjenja. U slatkim vodama količina rastvorene soli ne prelazi normalno 300mg/l . H2O je univerzalni rastvarač koji rastvara i ionizuje i neorganske soli i organsku materiju. On se tu javlja u formi karboonata i u zavisnosti od koncentracije oni se dijele na meke ispod 20mg po litru i tvrde vode iznad 20mg/l.Ozon predstavlja alotropsku modifikaciju O2. On se odigrava pretežno u dubljim slojevima vode i sedimentima dna te soli bivaju ponovo korištene od strane 152 . nitrita i NH4. a zimi se ta količina povećava dolaskom rezervnih masa fosfata iz dubljeg dijela. Fosfor se javlja u dva oblika: u vidu neorganskih soli fosfata i organskoj fosfora vezanog za rastvorene organske materije. morska voda sadrži pretežno hloride i sulfate pa je gorka i slana a slatka pretežno karbonate. Biljke to rade neposredno asimilacijom a životinjske organizmi posredno preko biljaka. a pri velikim koncentracijama dovodi do gušenja. Ekološki značaj hemizma vodene sredine je veoma značajan za vodene organizme. To je selektivan proces npr. a slana najviše Ca i CO3. Količina rastvorenih organskih materija jako varira u slatkim vodama. ali i sagorjevanje fsilnih goriva. On apsorbuje UV zrake ispod 200nm koji su letalni za sva živa bića. Rastvorene soli Razlika između slatkih i slanih voda počiva na količini koncentracije rastvorenih neorganskih soli.

Rastvoreni gasoviti CO2 i onaj u vidi H2CO3 zove se slobodni CO2 a onaj u bikarbonatima i karbonatima vezani CO2. veća je pri nižoj nego pri višoj temperaturi itd. Tako tako je apsorbirana količina rastvorenog O2 veća u slatkoj nego u slanoj vodi. slanosti i pritiska vode. U povrđinskim slojevima koji su naseljeni planktonskim algama potrošnja O2 se stalno nadoknađuje jer ga proizvode alge ili se on izima iz atmosfere. aktivnim kretanjem respiratornih površina. Njihova rastvorljivost do stupnja zasićenosti zavisi od apsorpcionog koeficjenta vode koji opet zavisi od temperature. Vertikalni raspored soli N je u morima i jezerima stratifikovan sa većom koncentracijom u dubljim slojevima u kojima se vrši njihova regeneracija. Procentualni udio gasova u vodi je drugačiji nego u atmosferi. a u vioko produktivnim entrofnim jezerima taj utrošak je vrlo veliki tako da tokom ljeta vrlo brzo dolazi do potpunog isčezavanja O2 sve dok zimske cirkulacije vode npr u Dorjanskom jezeru. Ljetni utrošak O2 u slabo produktivnim jezerima oligotrofnim u dubinama je mali. preko škrga. ravnotežni sistem CO2 – bikarbonat – karbonat je sistem koji reguliše vrijdnost pH u vodi. Obnova kisika u dubinskim dijelovima okeana traje godinama. Utrošak CO2 u vodi nadoknađuje se iz atmosfere i na račun disanja i raspadanja uginule organske materije. Taj koeficijent je najveći za ugljičnu kiselinu a najmanji za N. Tako da u gornjim slojevima Crnog mora normalno postoji život a u dubljim slojevima žive samo anaerobne bakterije. Postoji vertikalni gradijent u rasporedu O2 u morima i jezerima. U okeanima obnova O2 u velikim dubinama se vrši zahvaljujući dubinskim strujama koje dovode hladnu vodu sa O2 iz polarnih oblasti ka ekvatoru. Tu se obnova O2 vrši turbulentnim mješanjem vode pod dejstvom vjetra. Taj udio CO2 je nekoliko puta veći. Kod primarno vodenih organizama se to odvija stalnim prolaskom vode kroz respiratorne duplje. U vodi se rastvara dajući sa njom H2CO3 a ona disocira na bikarbonatne i karbonatne ione. Bikarbonati i karbonati u vodi su normalno vezani sa Ca. Ukupna količina CO2 iznosi 47vm/l što je 150 puta veća koncentracija nego u atmosferi. Stepen tolerancije prema zagađenosti je različit kod različitih organizama. Slobodni CO2 u vodi stoji u ravnotežom odnosu sa bikarbonatima pa njegov utrošak od strane biljaka povlači za sobom razlaganje bikarbonata u karbonat i CO2. Uzrasna struktura populacije 153 . Prirodna voda se kisikom snadbjeva iz atmosfere i fotosinteze vodenih biljaka koje oslobađaju kisik. To je u jezerima posebno izraženo u vrijeme zime kad je temperatura u jezeru izjednačena. Porast CO2 u krvi vodenih organizama smanjuje afinitet Hb prema O2. tako da se u vodama nalaze osim gasovitog CO2 i ioni H. a dva puta je veći za O2. mezosaprobne koji žive u manje zagađenim vodama i oligosaprobne koje žive u ne zagađenim vodama tako da se ti organizmi mogu koristiti kao indikatori. Zbog variranja koncentracije O2 u vodi mnogi organizmi imaju niz prilagodenosti. Rastvoreni gasovi Svi atmosferski gasovi se rastvaraju u vodama. Sekundarno vodeni organizmi npr insekti koriste atmosferski O2 uzimajući ga direktno ili u vidu mjehurića ispod krila. Tekuće vode mogu biti zagađene organskim nečistoćama.biljaka i algi koji cirkulacijom vodenih masa povnovo dolazi u osvjetljene slojeve. Osnovni ekološki značaj CO2 u vodi je čto on učestvuje u procesu fotosinteze. Variranje koncentracije soli azota je paralelno sa solima P. ventilacijom okolne vode. tako da njegova koncentracija u kopnenim vodama varira u funkciji vremena i rezultat je odnosa njegovog trođenja i snadbjevanja. Tako da se organizmi dijele na polisaprobne koji naseljavaju jako zagađene vode npr Tubifix diptere i dr. U dubljim slojevima O2 se stalno troši disanjem a ne nadoknađuje jer zbog odsutsva svjetla nema ni planktonskih algi. Tako da je okean glavni izvor CO2 u atmosferi. U zatvorenim morima proces obnove O2 može potpuno izostati i dolazi do iščezavanja O2 u dubini npr Crno more u kome je ispod 200m dubine voda potpuno bez O2. koji se odmah rastvara u vodi. bikarbonata i karbonata u određenom međusobnom odnosu. O2 se neprekidno troši u procesu disanja i procesu razlaganja organske materije. Nekad u toku ljeta se javlja i prezasićenost poovršinskih slojeva O2 u Ohridskom jezeru. Tu potpuno izostaje cirkulacija vode stalnog dolaska slatke vode u površinske slojeve i ne dolazi do mješanja. CO2 je od primarnog značaja za vodene biljke i u vodi se nalazi u složinijem obliku nego u atmosferi.

reproduktivna I postreproduktivna. Postoje 3 osnovne kategorije uzrasnih klasa: prereproduktivna.stopa nataliteta zavisi od krajnjeg odnosa polova ona zavisi i od stanja plodnosti ženki. razmnožavanje se uglavnom sastoji od polno zrelih jedinki. Kod vrsta čije se odrasle jedinke razmnožavaju više godina populacija obuhvata različito stare polno nezrele jedinke I zrele jedinke različite starosti. Kod vrsta koje žive više godina I razmnožavaju se samo jednom u životu. Reproduktivna sposobnost je vezana za određene uzrasne klase a mortalitet varira jedino sa starošcu. Pod normalnim uslovima u prirodi biotički potencijal se samo djelomično ostvaruje jer mu se suprostavlja otpor sredine. Manje ili više ravnomjeran raspored uzrasnih klasa odlikuje populacije u stacionarnom stanju a dominacija starijih klasa znak je populacije u opadanju. Taj pojam kvantitativno definiše brojni rast populacije I stvarni rast populacije jedne vrste i rezultat je uzajamnog dejstva biotičkog potencijala i otpora sredine. Osnovni faktor rasta populacije je potencijal razmnožavanja rastvoren kroz stopu nataliteta. Tako da uzrasna struktura populacije u datom trenutku idikator pravca njenog kretanja. Tako da tok I oblik rasta populacije jedino varira u skladu sa promjenama sredine u toku kretanja populacije jedne vrste može se razlikovati nekoliko faza: • Faza pozitivnog rasta • Faza stacionarnog rasta • Faza oscijacija i fluktuacije • Faza negativnog rasta • Faza iščezavanja To je opšta šema kretanja populacije faze mogu biti nedovoljno jasne I različitog trajanja. Otpor sredine kombinovano dejstvo biotičkih i abiotičkih faktora . Pozitivno rastenje odlikuje početnu fazu kretanja populacije. Ekolog Čepmen je potencijalnu moc rasta populacije izrazio pojmom biotičkog potencijala. Tok rasta populacije Analiza potencijalne moći rasta populacije pokazuje da bi jedna hipotetična populacija u neograničenoj sredini mogla eksponencijalno rasti pod konstantnim uslovima. Neograničenom rastu organskih vrsta nužno se suprostavlja ograničen kapacitet konkurentne sredine. Po njemu biotički potencijal u sebi uključuje potencijal razmnožavanja i potencijal preživljavanja. Ali takvi uslovi se rjetko stiču u prirodi I neograničen ras populacija bi bio apsurdan. biljne populacije. stopu preživljavanja uzrasnu strukturu itd. populacija se sastoji polno nezrelih jedinki. Njima se može dodati još jedna faza iznenadnog naglog rasta do prenamnoženosti pracena isto tako naglim opadanjem. Brojnost prirodnih populacija neprekidno varira u funkciji vremena ćesto sa krupnim fluktuacijama. Kod vrste kod kojih se ciklus odigrava u toku jedne godine npr. Populacija se može zasnovati kad vrsta osvoji dio neosvojenog prostora ili prodre u novi biotop ili se populacija formira 154 . Relativno trajanje pojedinih faza određuju uzrasnu strukturu . Brojno dominiranje mladih jedinki znači brz tempo rasta populacije. Osnovni tipovi uzrasne strukture populacije predstavljeni su u vidu piramida u kojima je procentualno predstavljena zastupljenost pojedinih uzrasnih klasa. Rastenje populacije Populacija je promjenjiva veličina. Ta se kolebanja odigravaju u prsnoj vezi sa promjenama u intenzitetu I kombinacijama vanjskih faktora. Relativno trajanje tih faza je različito kod različitih vrsta. Za rast populacije je važno dali se populacija sastoji od jedinki generacije ili od više generacija značajna je I brzina razvica. Uzrasna struktura populacije varira u funkciji vremena! Uzrasna struktura se relativno lako može pratiti kod riba jer se starost jedinki može odrediti na bazi naraštajnih zona krljušti I otokonija iz unutrašnjeg uha. Taj mehanizamj rasta populacije je u tjesnoj vezi sa uslovima sredine.To je izraz brojnog odnosa uzrasnih stupnjeva koji ulaze u sastav populacije ona je u tjesnoj vezi sa kretanjem nataliteta ona je u tjesnoj vezi s kretanjem nataliteta I morttaliteta. Ali mehanizam rasta populacije je složeniji I obihvata stopu mortaliteta .

nijedna kategorija tih kolebanja koja se zove oscijacilacija posmatranja je I u prirodnim. pod laboratorijskim uslovima odgovara sigmoidnoj krivoj. Početno rastenje populacije može se posmatrati u dva oblika rastenje u neograničenoj sredini sa optimalnim uslovima I rast u ograničenoj sredini. Fluktuacije su neperiodična kolebanja brojnosti mnogih vrsta u mnogim prirodnim populacijama. u toku godine koje se javljaju koje se javljaju kod vrsta sa kračim životnim ciklusom.. brojnost planktonskih algi u ohridskom jezeru oscilira u toku sezene sa maximumom u junui minimumom u oktobru. Populacija dolazi do stupnja stacionarnog stanja s maksimalno ograničenom gustinom pod datim uslovima eksperimenta.u prvom slučaju rast populacije se odvija eksponencijalno I kriva rasta ima oblik slova J . rast populacije če progresivno opadati I zaustaviti se na određenoj visini tada kriva rasta ima oblik slova S-sigmoidna kriva. Populacija je hranjena sa konstantnom količinom mesa . Studija sigmoidnog rasta pupulacije u ograničenom prostoru vršena je uglavnom na eksperimentalnim životinjama.u laboratoriji. priraštaj postaje sve večii zaustavlja se samo u sredini nastupe promjene. U laboratorijskim populacijama muhe. Laboratorijska populacija kvarca koja je gajena pod konstantnim uslovima nakon 200 časova dostiže maksimalnu veličinu ostala je nepromjenjena na tom nivou narednih 1000 časova . Ovi konstantni uslovi se ne susreču u prirodi nego je odpor sredine promjenjiva veličina tako da se stacionarna stanja populacije u prirodi I ne ostvaruju. Broj jaja tada je manji. Ta sezonska kolebanja uslovljena su prije svega kolebanjem klimatskih faktora. Kod voluharice je to svake 3 god ili 3-4 god takva kolebanja populacije označaju se ciklične oscilacije. Kad god se smanji brojnost populacije zeca smanjuje se I brojnost populacije risa jer između njih postoji odnos grabljivice I plijena. Osim cikličnih oscilacija postoje I sezonske oscijacije . Embrionalni razvoj se vrši u toku jeseni ali gusjenice ne napuštaju jaja sve do prolječa i prezimljuju u fazi dijapa……. To stacionarno stanje se često označava kao stanje ravnoteže. Primjer takvih fluktuacija je masovna navala glodara u našim šumama javlja se prosječno svake decenije u hrastovim šumama. U junu 155 . Poznat je primjer sigmoidne krive kod drozofile melanogaster(provjeriti naziv). ali nove larve iz njih ne trpe oskudicu hrane I normalnon metamorfoziraju tako da se ponovo povečava broj imaga I ponovo se sve ponavlja. Početkom aprila gusjenice izlaze I presvlače se 5 puta intenzivno se hrane liščem. U takvim fluktuacijama gustina populacije se povečava I naraste do neuobičajnih razmjera što se označava kao prenamnoženost. Rast populacije …. tada ženka polaže jaja u leglima karakterističnog izgleda. Kod njih se porast I opadanje populacije smanjuje u pravilnim vremenskim razmacima. Gubar ima jednu generaciju godišnje polno zreli stadij javlja se početkom ljeta i traje do avgusta. Ta kriva pokazuje da se broj jedinki u početku lagano povečava kasnije to ide znatno brže da bi se kasnije zaustavilo u visini asimptote na kojoj krivulja leži. koja se hrani leševima ovaca javljaju se kolebanja broja imaga koji se smanjuje u manje ili više pravilnim vremenskim razmacima. Stacionarna faza koja dolazi iza faze puzitivnog rasta populacije u ograničenim uslovima I koje se javlja onda kad populacija dostigne minimalnu velićinu javlja se samo u eksperimentalnim populacijama koje se gaje u laboratorijama. Između larvi nastupa kompeticija jedan dio larvi je neuhranjen I nema pravilan metabolizam. U drugom slučaju se radi o ograničenoj sredini koja može podnjeti određeni maximum veličine populacije.npr. Kolebanja brojnosti populacije su od posebnog značaja za ekologiju jer su odraz međusobnih odnosa organizma I sredine. Isto tako I krivulja kod paramecijuma gdje je dat primjer elementarne borbe za opstanak. povečanjem broja imaga povečava se broj jaja I gustina larvi. tako da u ograničenoj I homogenoj sredini brzina rasta populacije progresivno smanjuje sa porastom gustine populacije. Slične oscilacije utvrđene su I u prirodnim populacijama sitnih glodara. kompeticiji za određeni prostor I za ograničeni izvor hrane. Klasičan primjer cikličnih oscilacija su populacije sjeverno-američkog zeca I risa. Svaki novi priraštaj smanjuje stopu rasta za određenu velićinu da bi najzad došla na nulu. To za sobom povlaći smanjen broj imaga. Isto je I sa kapacitetom sredine koji se takođe svodi na nula. laboratorijskim populacijama.

Kod gubara ako zakasni listanje hrasta u prolječe dovodi do porasta smrtnosti gusjenica gubara itd. Oni se u toj fazi fluktuacije skupljaju u velika jata koja prelaze I pustoše velike oblasti. Ona na njih reaguje u skladu sa svojom nasljednom konstitucijom I reakcionom normom koja određuje njenu ekološku plastičnost ili toleranciju u odnosu na faktore sredine. Tada se kao ograničavajuči faktor javlja kanibalizam larve I odrasli insekti proždiru sopstvena jaja I lutke.gusjenice se učahure I prelaze u stadij lutke koji traje 2 nedjelje i daju image. Sva ta dejstva jako utiču na kretanje populacija određene vrster. Interspecifički odnosi promjene u gustini jedne popilacije nužno mjenjaju uzajamne odnose među njenim jedinkama. Izmjena sredine značajna posljedica porasta gustine populacije . Nekad se oskudice hrane javljaju samo lokalne I u vrijeme gradacije insekata. Oskudivca hrane može se javiti zbog velikih suša. Kod insekta brašnara porast populacije povečava količine produkata metabolizma u brašnu što utiče na fertilnost ženki I smanjuje brojnost populacije. Klimatski faktori -oni su značajan komplex faktora temperatura vlaga. Porast gustine populacije sitbnih glodara za sobom povlači fiziološke poremečaje u endokrinom sistemu koji smanjuju vitalnost životinja I dovode do povečanog mortaliteta kanibalizam je pojava koja prati porst populacije. Eksperimenti sa drozofilom pokazuju da broj potomaka u kulturi opada sa brojem imaga. U eksperimentima sa insektom brašnarom Tribolium confusum porast gustine populacije se zaustavlja kad broj jedinki na jednoj godini dostigne 44. Tok jedne fluktuacije gubara označen je kao gradacija a ona obuhvata 3 faze: progresivnu . Faktori kretanja populacije mogu biti spoljašnji i unutrašnji. A solitarna faza se javlja u doba niske gustine populacije Faktori rasta populacije (kretanja) Sama životinjska vrsta pripada određenom ekosistemu tako da je izložena djelovanju I biotičkih I abiotičkih faktora. U fazi kulminacije gusjenice izazivaju brst šumeto tada uslovljava povečanu smrtnost. U toku gradacije leptira gubara gusjenice su u stanju da izazovu totalni golobrst šume. Njihovo dejstvo može biti mehaničko. Ukupne količina raspoložive hrane predstavlja kapacitet sredine.kada gustina populacije naglo raste kulmimacionu sa maximalnom gustinom i regresivnu . Za vrijeme poplava na delti Volge procenat ženki opada što dovodi do smanjenja populacije glodara. 156 . Sniženje temperature vode u toku zime na 5 stepeni u SAD –u dovelo je do opadanja populacije riba. hrana je komponenta sredine koja ima poseban značaj za životinjske populacije. Drugi faktor je oskudica prostora koja nastupa u ograničeenoj sredini kad gustina populacije dostigne odreženi nivo. Kod stenofagnih vrsta oskudice hrane imaju krupan značaj za kretanje njihovih populacija. a to sa sobom povlači veliku smrtnost gusjenica. prostorom tada se javljaju konkurentni odnosi među jedinkama u populaciji koji se označavaju kao kompeticija. poplava I dr.kad gustina populacije pada minimum. Količina hrane u prirodi je vrlo varijabilna I zavisiu od klimatskih faktora. klimatski faktori mogu djelovati I posredno na izvore hrane I na kretanje populacije neprijetelja. Zime mogu povečavati smrtnost u populacijama sitnih glodara. Kolebanje meteoroloških faktora na prirodnim populacijama često povlači za sobom povečanje stope smrtnosti. Dvije uzastopne gradacije su odvojene fazom latence različitog trajanja. Gusta populacija nekad može izmjeniti I sredinu I učiniti je manje povoljnom za život. Oni mogu djelovati na fertilitet žena na trajanje razviča na broj generacija mortalitet. Porastom gustine smanjuje se kapacitet sredine u pogledu potreba za hranom. iz amerike je uvezena jedna vrsta gusjenice koja se hrani kaktusom leptiri se namnože I unište preko 90% kaktusa ali tada populacija leptira opada zbog uništenja izvora hrane. Kompeticija za hranu javlja se onda kada je količina hrane ograničena a javlja se velik porast npr radi suzbijanja kaktusa. Ta izmjena sredine djeluje na sam organizam I njihovu populaciju. organizmi aktivno mjenjaju životne uslove sredine. Ta faza u njhovom životu označava se kao gregarna.djelovanje vremenskih nepogoda. vodeni talasi koji na različite načine djeluju na kretanje životinjskih populacija. Poznate su fluktuacije u populacijama skakavaca primjer je pustinjski skakavac.

Kod kod paramecijuma I kvasca se javljaju ciklične oscilacije u populaciji. Interspecifična kompeticija To su uzajamni odnosi između 2 vrste koji se nepovoljno odnose na rast I preživljavanje. Poznati su primjeri entomorfogenih insuata koji napadaju druge biljojedne insekte. Nekada paraziti mogu znatno smanjiti brojnost populacije domačina. Nekad se članovi odje populacije mogu međusobno pomagati. Paramecijum smanjuje znatno brojnost kvasca što dovodi do pada populacije paramecijuma a to opet omogučlava porast populacije kvasca. To su obično odnosi između vrsta sa identičnih ili sličnim ekološkim zagtjevima. Prisustvo kompetitorske vrste smanjuje kapacitet sredine za drugu vrstu koja zauzima ekološku nišu. Intraspecifična kompeticija je svakako značajan faktor kretanja populacija organskih vrsta. neki paraziti napadaju samo određene stadije razvoja insekata tako da je značajan sinhronizam u pojavi parazita I odgovarajučeg razvojnog stupnja. Domačin npr larve gubare mogu biti napadnutu od više vrsta parazita koji opet imaju svoje parazite. Sličan primjer je sa američkim zecom I risom. Parazit povečava stopu smrtnosti u populaciji domačina I smanjuje se brojnost ali ne uništavaju svoju žrtvu odmah kao predatori. odnos parazit domačin ne razlikuju se bitno od odnosa plijena I predatora. To dovodi do izolovanja populacija srodnih vrsta.(ne vidi se proč) koji se hrani paramecijumom. iza toga slijedi nagli porast brojnosti parazita. Poznati su eksperimenti koji su u tom pogledu vršeni na insektima I protozoama. U analizi odnosa između populacija posebno su studirani odnosi grabljivice I pljena I parazita I domačina. Kod tih insekata larveni stadij je aktivni parazit. U 1 seriji oni su gajeni u mješovitoj populaciji u 2 seriji u jednom djelu kulture je bio izdvojen samo paramecijum I u 3 seriji periodično je dodavano svakog drugog dana nekoliko jedinki predatora I pljana. Različiti patogeni organizmi izazivaju u životinjskim populacijama epizotije(masovna oboljenja) epizotije se šire u životinjskim populacijam u vidu talasa posebno momentima visoke smrtnosti. To su cjeline realno date u prirodi. Odnos plijen predator je odnos ishrane između 2 vrste.srednja gustina obje populacije ostaje konstantna akosu uslovi sredine konstantni • Zakon poremečaja srednjih vrijednosti. U prvoj seriji predator uništava populacijupjena u drugoj seriji jedan dio jedino plijena je zaklonjen. dosta su česte među himenopterama I dipterama.Interspecifički odnosi To su značajan faktor kretanja populacije obje vrste orgamizama. Poznat je eksperiment sa paramecijumom I didr…. Tako što djeluju pozitivno na obje populacije. U trečoj seriji obje se populacije se populacije održaju ali sa periodičnim oscilacijam. Dvije vrste koje žive u ograničenoj sredini I zauzimaju istu ekološku nišu ne mogu se trajno održati jedna pored druge.kad su obje populacije uništavane srazmjerno njihovoj gustini. a onda zaklonjeni dio plijena obnavlja populaciju. I nakon što predator uništi preostalu populaciju plijena takođe izmire. Ona je živo naselje biotopa jednog ekosistema sa njima je povezana brojnim odnosima I ne može se os njega odvojiti. BIOCENOZA ŽIVOTNA ZAJEDNICA Biocenoza ili životna zajednica predstavlja viši stupanj ekološke integracije. Ćlanovi jedne popilacije organizma mogu se hraniti drugom populacijom mogu biti u kompeticiji mogu biti u kompeticiji za hranu I prostor. npr u engleskoj unesena vrsta vjeverice Sciurus caralinenzis potiskuje Sciurus vulgaris. Ta kolebanja zavise od periodičnih brojeva I koeficijenata rasta I opadanja populacije • Zakon održanja srednjih vrijednosti. Dejstvo predatora povečava stopu smrtnosti u populacijiplijena. Jedna populacija može promjeniti uslove sredine što utiče na drugu vrstu. srednja gustina popilacije plijena raste a predatora opada Ovi zakoni važe za populaciju u eksperimentalnim uslovima I teško se mogu primjeniti na prirodne populacije. Kod ovog kretanja populacije predatora I plijena Volter je postavio tri osnovna zakona: • Zakon periodičnih ciklusa-kolebanja populacije plijena I predatora su periodična. To je skup populacija različitih organizama koji naseljavaju određeni prostor u 157 . Eksperiment je urađen u 3 serije.

Bicenoza je uvjek određena kombinacija različitih biljnih I životinjskih populacija koje uspostavlja I održava pod datim uvjetima biotope. topografski. Ali nisu samo fizički faktori ti koji određuju broj vrsta u biocenozi. Još veće obilje u pogledu vrsta susreče se u tropskim biocenozama. nego predstavlja jedan integrirani funkcionalni sistem sa spletom odnosa između populacija koji ulaze u njen sastav. Osnovne karakteristike biocenoze: 1. utoliko je njihovo eliminatorno dejstvo veče.Biocenoza ima svoju strukturu koja se ogleda u njenom kvalitativnom sastavu.topografske prepreke sprečavaju vrstu da prodre u dati biotop. STRUKTURA BIOCENOZE Broj i izbor vrsta koje ulaze u neku biocenozu jako varira prostorno-geografski. biotičkikompeticija sprečava vrstu da osvoji dati biotop. Iz toga proizilazi osnovni biocenotički princip: ukoliko uslovi biotopa postaju manje raznovrsni i više se udaljavaju od optimuma. Postoji i niz drugih faktora to su istorijski. Ekološki faktori se takođe nalaze manje ili više u optimumu. biocenoza je u stalnom preobražaju I razvitku u funkciji vremena. u prostoru I vremenskom rasporedu vrsta koji ulazi u njen sastav I brojnim odnosima njihovih populacija 4.biotički. Biocenoze pustinja ili arktičkih oblasti su sa ograničenim brojem biljnih i životinjskih vrsta. Ekološki faktori se takođe nalaze manje ili više u optimumu. Iz toga prizilaze osnovni biocenotički principi. 3. Australija je naseljena samo grupom torbara ali ne I drugim sisarima itd. Znatno veći broj vrsta ulazi u sastav biocenoza umjerenih krajeva. Primjer istoriskih I topografskih faktora su Dunavske ribekoje se uopšte ne susreču u vodama I Ohridskom I Prespanskom jezeru. Ali nisu samo fizički faktori ti koji određujubroj vrsta u biocenozi postoji I niz drugih faktora to su istorijski. Znatno veči broj vrsta ulazi u sastav biocenoze umjerenih krajeva. ukoliko je njihovo eliminatorno dejstvo veče. Npr. Temperature se drže u granicamaod 21-29ºC.biocenoza je dinamičan sistem zahvaljujuči odnosima ishrane stalno se odvija kruženje materije I protok energije. klimatski-klima ne dozvoljava da se ta vrsta naseli na datom bitopu. klimatski. u umjerenim I polarnim oblastima životni uslovi se udaljavaju od optimuma I to dovodi do smanjenog broja vrsta.vrsta još nije dospjela do datog biotopa. Još veče obilje u pogledu broja vrsta susreče se u tropskim biocenozama. To potvrđuju I brojni primjeri vrsta koje su prenesene I koje normalno žive u nekoj biocenozio ne remeteči bitno njenu strukturu. Temperature se drže u granicama od 21-29˚ C. topografski. u Ohridskom jezeru je ustanovljeno opadanje broja bentoskih organizama sa porastom dubine. Splet odnosa između biljnih I životinjskih odnosa čini jednu biocenozu koja se transformiše u vremenu I prostoru. Primjer istorijskih i topografskih faktora su Dunavske ribe koje se uopšte ne 158 . U umjerenim i polarnim oblastima životni uslovi se udaljavaju od optimuma i to dovodi do samanjenja broja vrsta. I ako bi mogle opstati u tim vodama.vrsta još nije dospjela do datog biotopa. To je zbog toga što su životni uslovi u tropima daleko raznovrsniji. Ukoliko uslovi biotopa postaju manje raznovrsni I više se udaljavaju od optimuma. Struktura biocenoze (kvantitativni I kvalitativni sastav) Broj I izbor vrsta koje ulaze u neku biocenu jako varira posebno geografski. Biocenoza pustinja ili arktičkih oblasti su sa ograničenim brojem biljnih I životinjskih vrsta. a biocenoza je siromašnija I uniformnija npr u Ohridskom jezeru je ustanovljeno opadanje broja bentoskih organizama sa porastom dubine. 2.odgovarajučem vremenu I povezani su sa različitim interakcijama.klima ne dozvoljava da se ta vrsta naseli na datom biotopu.Bicenoza nije prosti skup određenih biljnih I životinjskih vrsta koje koegzistiraju jedna pored druge.topografske prepreke spriječavaju vrstu da osvoji dati biotop.kompeticija sprečava vrstu da naseli dati biotop. To je zbog toga što su životni uslovi u tropima daleko raznovrsniji. a biocenoza je siromašnija i uniformnija.

unutrašnjost stabla itd. Ova brojnost se može izraziti i kao grupna dominantnost npr. Jedna biljka sa svojim biljojednim životinjskim naseljem. Na tim lokalnim staništima razvija se različita vegetacija. a zatim i ostale. a to povlači i različit raspored životinjskih organizama.površina lista. Sa porastom veličine analiziranog prostora najprije se javljaju vrste sa visokom frekventnošću. To znači da za svaku vrstu postoji minimum areala u kome ona počinje da se javlja. svako stablo u šumi je mjesto određenog životnog kompleksa. Gustina populacija pojedinih vrsta koleba se neprekidno u funkciji vremena. Gnijezda. vezanost vrste za određeni tip zajednice. Obično je tip disperzije vrsta heterogen. u naselju dna Ohridskog jezera dominiraju oligochaete. Izmet životinja predstavlja mjesta gdje se formira životni kopleks. mjesta sa posebnom mikroklimom. prostorni i vremenski raspored vrsta. Jedinica prostora biotopa u kojoj se pojedine vrste javljaju je različite veličine.jedinke bi bile potpuno ravnomjerno raspoređene u okviru biotopa i na osnovu broja jedinki bi se moglo sračunati minimalni prostor koji otpada na jednu jedinku. Homogenost disperzije. Za strukturu zajednice posebno su značajni relativni brojni odnosi pojedinih populacija. Primjer jednog životnog kompleksa je životinjsko naselje šumskih pečurki . njihovim parazitima i predatorima je jedan životni kompleks. Postoje i druge strukturne odlike kao što su kvantitativna zastupjenost i relativna gustina populacija. Ohridskom Prespanskom jezeru. npr. Slika prostornog rasporeda utvrđena u datom momentu je tip disperzije organizama na nekom biotopu.  Čestoća izrazava procentulani stupanj javljanja vrste u pojedinim probnim površinama nekog biotopa. Disperzija i životni kopleksi Neravomjeran ili grupni raspored jedinki je najčešći tip rasporeda u populacijama. Biocenoza se sastoji od večeg broja populacija različitih vrsta koje su izmješane i prostorni raspored za svaku vrstu je različit. Australija je naseljena samo grupom torbara ali ne i drugim sisarima. Pojedine vrste su različito brojno zastupljene. Biljni ekolozi po Braun-Blangeu razlikuju tri reda stalnosti  Prisutnost je stepen stalnosti kojim se jedna vrsta javlja u pojedinim sastojinama biocenoze. Podatci o abundantnosti i dominantnosti imaju uslovnu vrijednost jer vrijede samo za dati trenutak. gustina populacije se može izraziti brojem jedinki na jedinicu prostora ili količinom bioma. Krivulja areala vrste izražava tip distribucije vrste. itd. Struktura biocenoze ne zavisi samo od određene kombinacije vrsta koje ulaze u njen sastav. iako bi mogle opstati u tim vodama. čestoća sa kojom se jedinke javljaju u pojedinim dijelovima biotopa. jazbine i duplje za stanovanje ptica i sisara. cvjetovi. Izračunavanjem njihove relativne zastupljenosti dolazi se do pojma dominantnosti. Brojnost (abundantnost) to je kvantitativna zastupljenost pojedinih populacija u biocenozi. Životni komleksi mogu biti znatno manji i vezani za posebna mikrostaništa. Tako da se u prostornom rasporedu organizama javljaju posebni životni kompleksi koji se sastoje od manjeg ili večeg broja vrsta između kojih postoje prisnije međusobne veze. Stalnost ( konstantnost) Ta strukturna odlika označava stupanj sa kojim se jedna vrsta susreće u datoj biocenozi. bukva dominira u bukovoj šumi. Dominantne su one vrste koje svojom brojnošću ili biomasom dominiraju u datoj bicenozi i daju pečat cijeloj biocenozi. Grupisanje može biti uslovljeno topografijom ili reljefom gdje se javljaju lokalne kombinacije ekoloških faktora tj.izvjesne biljne i životinjske vrste su manje ili više za određeni tip biocenoze i u njima se konstantnojavljaju. Takođe kod populacija životinja koje imaju veliku sposobnost kretanja prostorni raspored se stalno mijenja u manjoj ili većoj mjeri. To potvrđuju i brojni primjeri vrsta koje su prenesene i koje normalno žive u nekoj biocenozi ne remeteči bitno njenu strukturu. 159 . Ti životni kompleksi su raspoređeni mozaično i njihove prostorne granice granice često su nejasne tako da prelaze jedni u druge. Životinjski leševi predstavljaju koncentraciona mjesta mnogih vrsta životinja posebno insekata koji grade čitav životni kompleks.susreću u vodama dinarskog krša . Takav homogen raspored je rijedak. npr. Životni kompleksi Neravnomjeran prostorni raspored organizama u biotopu dovodi do lokalnih manjih ili večih grupisanja dijelova populacije.  Vezanost.

što je posebno izraženo u šumskim zajednicama. i trofolitički sloj ili hipolimenron. sprat kruna niskog drveća. U Ohridskom jezeru se na dnu razlikuje: litoralna ili obalna zona dubine do 20 m. Naselje ispod kamenja u šumskim biocenozama predstavlja poseban životni kompleks. u njihovoj stratifikaciji. U tu grupu spadaju i ektoparaziti. Prizemni sprat šumske stelje karakteriše posebno naselje. a ispod je afotična zona sve do največih dubina. sprat korijenja žbunova i sprat korjenja visokog drveća. Na osnovu svih moguće je jezerski profil podijeliti na dva osnovna sloja: trofogeni sloj ili epilimenron koji je osvijetljen i ide 40-50 m. ptice u vrijeme gniježđenja takođe pokazuju vertikalan raspored. Sličan raspored planktona javlja se se i u morima i okeanima i odgovara vertikalnom rasporedu ekoloških faktora. Vertikalna stratifikacija uslovljena je vertikalnim gradijentom ekoloških faktora. sprat viših zeljastih biljaka.neosvjetljeni. sprat žbunova. To su različiti mikroorganizmi. nematode. Sličan slučaj je i sa rastvorenim O2. krtica.. Takva lokalna naselja se vezuju u nerazmrsiv splet. Ta stratifikacija polazi od činjenice da svaka životna zajednica obuhvata dva osnovna sloja. Vertikalni gradijent se jasno ispoljava u slojevitom rasporedu životnih kompleksa tj. Kod vodenih bicenoza vertikalni raspored kombinuje se još i sa horizontalnom gdje se naselje dna zonalno raspoređuje od obale ka večim dubinama. sublitoralna zona 20-50 m. Cvijetne cvasti su takođe posebna mikrostaništa. To su obično vrste koje zahtijevaju ravnomjernu temperaturu i vlagu. Primjer pauci. Time je omogućen u isti mah i slojevit raspored životinjskih vrsta. Ovaj raspored jezerskog planktona se održava za vrijeme ljetne stratifikacije. Podzemni dijelovi biljaka po pravilu pokazuju stratifikovan raspored. slijepo kuče itd. Postoji jasan horizontalni gradijent ekoloških faktora na dnu jezera ili mora. Svaka od tih zona je naseljena posebnim životnim kopleksom. i dubinska zona koja zahvata ostatak dna. artropode. Stratifikacija je važna karakteristika strukture životnih zajednica. Shodno tome je stratifikovan i plankton. sprat nižih zeljastih biljaka i sprat mahovina. Horizontalna stratifikacija se odnosi na naselje jezerskog i morskog dna. Vertikalni raspored stanovnika tla je stratifikovan pri čemu su površinski slojevi najgušće naseljeni. Ona se odnosi na prostorni gradijent rasporeda vrsta i njihovih životnih kompleksa. Biljke svojim rasporedom izgrađuju karakteristične spratove. Kod suhozemnih zajednica u prvom redu određuje raspored biljnih vrsta. koji su smješteni ispod površine zemlje ili na velikim dubinama i osvjetljeni. Primjer je termička ljetna stratifikacija vode u Ohridskm jezeru. itd. a zatim slijedi zona alge . Ova spratovnost i životni kompleksi su posebno izraženi u tropskim šumama. kolembole. Poseban životni kompleks uginulih stabala u šumi i panjeva je posebno značajan za život šumske biocenoze. Životni kompleksi su najkarakterističnija crta svake biocenoze. Kod vodenih zajednica slojevit raspored se ispoljava u i horizontalnom i u vertikalnom smislu. hirudinee. 40-50 m.. pa do dna. hilopode.sprat kruna visokog drveća. Oni ipak nisu sposobni za samosatalno održavanje i satavni su dijelovi životne zajednice. U tim spratovima prije svega se susreću bakterije i gljivice.geobionta u tlu se susreću i mnogi oblici posebno kod insekata koji u podzemnom spratu provode samo jedan dio života. I tu postoje tri izražena sprata: sprat korijena zeljastih biljaka. ali i glodari. To su oblici koji zahtijevaju veliku vlažnost i odsustvo svijetlosti. Ti stanovnici gnijezda ulaze u kategoriju životne forme nidikolna.. U jednojh šumi postoji više spratova. Svaki od spratova ima posebnu mikroklimu da u njima žive posebne vrste organizama. ali i saprofagni insekti koji se hrane izmetom. Sprat krošnji obuhvata životne komplekse biljojednih insekata i njihovih predatora.. Pored normalnih stanovnika tla. anelide.fotična zona je gornji osvijetljeni sloj okeana i ide 500600 m. Litoralna zona se odlikuje prisustvom makrovegetacije i submerzne vegetacije.ali i gnijezda mrava i termita su mjesta gdje se obrazuju posebni životni kompleksi. Životinjski svijet u toj obalnoj zoni je najbogatiji. insekti itd. Ono se raspoređuje u paralelne zone idući od obale ka večoj dubini. stonoge. a zimi on postaje manje više ravnomjeran. Svaki od ova dva osnovna vertikalna sloja diferencira se na određen broj spratova sa posebnim kombinacijama biljnih i životinjskih vrsta. Glavna masa fitoplanktona i zooplanktona ograničena je na gornji osvijetljeni sloj. svjetlošću. Pretežno u vertikalnom pravcu. CO2. Vrste koje ulaze u sastav jednog kopleksa često prelaze granice jednog kompleksa i ulaze i u druge. ostatcima hrane itd. Mikrostaništa za mnoge vrste su lišće biljaka u čiju se unutrašnjost usađuju posebna vrsta organizama fikobronti. Taj gradijent je usko povezan sa gradijentom fizičkih faktora bez obzira da li je taj gradijen primaran ili sekundaran stvoren djelatnošću samog naselja.. ODNOSI ISHRANE 160 .

I sesilni oblici životinja spužve. Nasuprot stenofaga su polifagi koji se hrane različitom ishranom. parazita i od klimatskih faktora od kojih zavisi da li će parazit naići na odgovarajući razvojni stadij. To su večinom organizmi iz grupe beskičmenjaka koji koriste detritus biljaka i životinja.Saprofagi se hrane uginulom i hemijski i mehanički razgarađenom organskom materijom. Neki biljojedi se hrane samo biljnim sokovima. a odrasli cvijetnim sokovima. Svaki od načina ishrane predstavlja posedbu ekološku nišu. To obavljaju najčešće filtriranjam. Takav način ishrane ih čini autotrofnim. da bi se kasnije ponovo spustila na dno i hranila organizmima dna. Heterotrofni organizmi su potrošači ili konzumenti. ascidije. Svi ostali organizmi. Saprofagi – kao hranu koriste organsku materiju uginulih biljaka i životinja. nekrofagi. Specijalizacija u ishrani dovodi do ograničenja ekološke valence za hranu. Tipovi ishrane Mogu se razlikovati tri osnovna tipa ishrane kod životinjskih organizama. Specijalizacija ishrane ogleda se u velikoj raznolikosti u izboru hrane i načina njenog korištenja što je opet vezano uz fiziološku i morfološku prilagođenost. koprofagi itd.Najznačajniji oblik uzajamne povezanosti članova svake biocenoze jesu odnosi ishrane. Neki organizmi se hrane muljem sa dna iz kojeg onda uzimaju hranljive materije npr. Primjer za to je i divlja svinja. -Fitofagi (biljojedi) – hrane se organskom materijom biljaka ili njihovih dijelova. životinje i biljke bez hlorofila su heterotrofi. Ohridska pasrmka se harni u proljeće pretežno faunom dna. Osnovu ishrane biocenoze čine biljke. To zavisiod gustine populacije domaćina. Mekušci i ehinodermati se hrane algama koje žive na podlozi u morima i kopnenim vodama. čovjećija uš.hrane se na račun drugih organizama . U suhozemnim zajednicama glavni izvor hrane biljojeda su cvjetnice. drugi samo čvrstim dijelovima stabla a neki samo listovima. gusjenice leptira se hrane lišćem. Biljojedi predstavljaju osnovnu kategoriju članova biocenoze jer neposredno troše primarnu organsku materiju i energiju vezanu za nju. Kod insekata način ishrane zavisi od razvojnog stadija. Kod parazite je bitna mogućnost sretanja svog domaćina. Večina planktonskih životinja se hrani fitoplanktonom. Monofagni organizmi su česti među parazitima npr. ali su ipak stenofagne životinje češće od polifagnih vrsta. npr. koriste alge kao hranu. Takve vrste su omnivori. One koriste neorganske materije i iz njjih sintetišu organske materije koje su njima potrebne. školjkaši i dr. U vodenim sredinama glavni izvor hrane za biljojede jesu alge. Kod večine vrsta režim ishrane se mijenja zavisno od sezone npr. Velika raznolikost se susreće i u ishrani kod zoofaga i saprofaga. Lanci ishrane 161 . Među saprofagima posebno su važne bakterije i gljive jer oni vrše razgradnju i mineralizaciju organske materije i razlažuje do neorganske materije koju opet koriste biljke. polipi. iako se najradije hrani na hrastu. Stvaranje cjelokupne organske materije u ekosistemu odvija se samo u biljkama pa se one označavaju kao producenti. oligohete. Među saprofagima se razlikuju detritofagi. U zoofage spadaju sve vrste koje se hrane drugim životinjama. Način ishrane varira od vrste do vrste biljojeda. . Osim direktnog trošenja hrane neki biljojedi prave i zalihe poput glodara. Tako da obnavljanje materije i energije za životne procese organizmi nadoknađuju kroz ishranu. a u ljeto se hrani sa Dafnia pulex i nalazi se pretežno u gornjim slojevima vode. Zbog te uloge oni se zovu reducenti. Gusjenica gubara jede lišće 176 biljnih vrsta. Tu se misli na parazite i predatore u užem smislu. Oni ne stvaraju novu organsku materiju nego samo vrše inkarnaciju primarne organske materije koju stvaraju producenti. Sva živa bića su otvoreni sistem i stalno razmjenjuju materiju i energiju sa okolinom. Isti slučaj je i na kopnu gdje razne vrsre beskičmenjaka koriste detritus biljaka i lešine životinja koji takođe sadrže bakterije i gljive kojima se oni hrane. Naselje dna mora i voda zavisi od količine detritusa koji se taloži na dnu. Osim toga detritus sadrži i velike količine bakterija i gljiva koje saprofagi takođe koriste u ishrani. briozoe. Poljska voluharica se u laboratoriji hrani sa 131 vrstom biljaka. Najznačajniji kopneni biljojedi su insekti i pčele. Stenofagija je više rasprostranjena među biljojedima nego među mesojedima. Biljojedima na raspolaganj stoji veča količina hrane dok je kod mesojeda mobilna i sposobna da se krije.Zoofagi. Monofagija je rijetka pojava. Jače ili slabije izražena stenofagija odlikuje večinu životinja tako što one radije uzimaju određenu vrstu hrane ili se ograničavaju na uži izbor.

Dok u planktonskoj zajednici mora biomasa proizvođača može biti manja od biomase potrošača i ta piramida ima okrenuti oblik. tj. dnevno-noćni i lunarni periodizam. Veliki broj vrsta se hrani i sa detritusom.kormoran.ptica pjevačica.ptica grabljivica.pauk. Ta piramida obuhvata biomase glavnih stupnjeva ishrane ili trofičkih stupnjeva i predstavlja trofičku piramidu. koja izražava količinu energije koja u jedinici vremena protiče kroz svaki trofički stupanj. Ekološki faktori biotopa posebno abiotički podliježu promjenama u toku godine i u smjeni dana i noći. Sezonski periodizam To su sezonske ritmične promjene. odnosno količinu stvorenih organizama na svakom stupnju u jedinci vremena. ukrštaju i isprepliću te daju složenu sliku ishrane u ekosistemu. Sve ritmičke promjene u fiziološkoj aktivnosti organizma i njihovih populacija predstavljaju složeni kompleks periodičnih promjena koje čitavoj zajednici daju promjenljiv izgled i uslovljavaju njene sezonske i dnevno-noćne aspekte koji se smjenjuju jedan za drugim.kišna glista. PERIODIZAM Večina zbivanja u jednom ekosistemu ima ritmični karakter. Organizam reaguje na ritmičke promjene u ekosistemu i njihova fiziološka aktivnost i ponašanje imaju takođe ritmički karakter. Pošto se večina potrošaća ne ograničava samo na jednu vrstu hrane oni učestvuju u večem broju lanaca ishrane. čiji je svaki član karika sa tačno određenim mjestom vezana sa karikama ispred i iza sebe. Takođe postoji veza između brojnog odnosa i veličinskog odnosa članova u lancu. Druga odlika lanaca ishrane su brojni odnosi među članovima lanca.ptica pjevačica. Obično su sitniji organizmi sa večim potencijalom razmnožavanja i imaju veču gustinu populacije u onosu na krupnije. za nju je vazan biljojed. Kod večine organizama razmnožavanje pokazuje periodičnost.biljna vaš. Oblik piramide brojeva varira u pojedinim zajednicama posebno kad je u pitanju veličina početnih članova proizvođača. Lanci ishrane pokazuju neke svoje odlike: Prva važna odlika lanca su veličinski odnosi njihovih članova. Najveći broj jedinki imaju početni članovi lanca a najmanji završni članovi. proizvođači su na osnovi. lanac ishrane u jezerskoj biocenozi: fitoplankton-planktonski račići. Svaki prethodni član u lancu svojom brojnošću obezbjeđuje opstanak sljedečeg člana. One predstavljaju reakciju čitave zajednice na sezonske promjene ekoloških faktora biotopa. Piramida brojeva ne može uvijek tačno predstaviti kvantitativne odnose u lancu ishrane. Primjer lanca koji polazi od kišne gliste: detritus. sljedeći član je mala riba ukljeva i ona je mesojed I reda.soko itd. Ovo pravilo pretežno važi za mesojede u lancu jer su obično biljojedi manji od krupnih biljaka kojima se hrane. Takođe životinje mijenjaju način ishrane zavisno od sezone. Ti lanci ishrane nisu nezavisni jedi od drugih. Takav je slučaj sa hiperparazitima. Oblik piramide biomase u pojedinim biocenozama varira. U suhozemnoj biocenozi lanac ishrane izgleda: četinar. a na nju pastrmka koja je mesojed II reda i na kraju kormoran. Te serije potrošača. Ta reakcija se ogleda u promjeni aspekta i karakteristična je za različite 162 . Tako da se lanci međusobno povezuju. To je linearan niz organizama. Svaka ta serija predstavlja lanac ishrane. Lanci ishrane ne obuhvataju samo predatore nego se oni usložnjavaju i sa brojnim parazitima. U suhozemnim zajednicama njena osnova koja predstavlja biomasu proizvođača je jako široka. Lanac ishrane ne mora početi živom zelenom biljkom. Stvarne kvantitativne odnose među članovima lanca moguće je predstaviti kroz piramidu enrgije. Npr. Od jedne vrste proizvođača može ići više lanaca ishrane. zajedno sa proizvođačima od kojih polaze predstavljaju životne komplekse čiji članovi žive jedni na račun drugih. Ovo pravilo krupnoće vrijedi samo za biljojede u vodenim zajednicama koje se hrane fitoplanktonom. Po pravilu su uzastopni članovi lanca poredani po veličini tako da je zadnj član lanca i najveći. Paraziti mogu biti normalni članovi lanca ishrane ili mogu graditi svoje parazitske lance ishrane. Postoji jasan periodizam u zbivanjima savake životne zajednice. Otuda je konstruisana piramida biomase u kojoj članovi lanca nisu predstavljeni brojem jedinki nego njihovom ukupnom biomasom. Razlike u veličini plijena i grabljivice su osnovni uslov postojanja lanca ishrane.ukljevapastrmka. oni mogu polaziti iz istog čvora.Odnosi ishrane međusobno čvrsto povezuju sve kategorije članova u biocenozi. To isto važi i za ishranu i intezitet ishrane. Ovaj brojni odnos među članovima lanca Elton je označio kao piramida brojeva. oni uvijek predstavljaju polaznu kategoriju od kojih kreće u mnogim pravcima serije članova potrošača. Poćetni član lanca je proizvođač. Razlikujemo: sezonski.

U umjerenim i polarnim oblastima on je uslovljen promjenama temperature i fotoperiodizma. Dnevno-noćni periodizam Ritmične promjene koje za sobom povlači smjena dana i noći ne ogledaju se samo u promjeni inteziteta svijetla nego i u promjeni temperature. Tako da između dnevnih i noćnih životinja dolazi do vremenske izolacije i nemogučnosti susreta. Ritmičke smijene perioda aktivnosti i neaktivnosti najbolje se vide kod odavanja zvukova i kod vertikalne migracije. Lunarni periodizam Kod mnogih organizama mora zapaža se periodizam u razmnožavanju u vezi sa mjesečevim mjenama i pojavama koje ih prate. Sukcesija ekoloških pojava. sezonsko kretanje gustine populacije. Na smjenu dana i noći životna zajednica reaguje tako što e jedan njen dio aktivan noću. U tropskim šumama sezonki periodizam je uslovljen smjenom sušnih i kišnih perioda. U jesenjem aspektu u planktonu se smanjuje gustina kladocera i povečava se gustina mladih larvi školjke Dressenia. Sezonski periodizam je naročito vidljiv u smjeni aspekta planktonske zajednice mora i jezera. U tropima je isti broj sati dana i noći. Isto je i sa beskičmenjacima koji su veoma aktivni noću. Ženke dospijevaju sa visokom plimom na plažu gdje polažu jaja koja se u 163 . Sezonske promjene u aspektu su najuočljivije kod biljne komponente zajednice. Npr. Jedan od najupadljivijih primjera lunarnog periodizma ostvaren je kod anelida poliheta tropskih oblasti. U tim vertikalnim migracijama razlikuju se dvije faze: jutarnja kada se organizmi povlače na dole i večernja kada se oni povlače na gore. Idući od ekvatora dužina dana opada. Sezonska smijena aspekata u okviru biocenoze može se pratiti i na životinjskoj komponenti. pjevanje određene vrste ptice se javlja samo sa pojavom svijetla određenog intenziteta. promjene u ponašanju i aktivnosti određuju sezonski aspekt zajednice. Vertikalne dnevno-noćne migracije zapažaju se i u suhozemnim zajednicama ali u znatno manje vidljivom obliku. Npr. Npr. Pošto se relativna dužina dana mijenja i sa sezonom i sa geografskom širinom i trajanje dnevne aktivnosti pojedinih životinja se mijenja.zajednice. U proljetnom aspektu u planktonu se nalaze pretežno račići kopepodi i tada je njihova gustina populacije velika. Sezonski peridizam je različito izražen u pojedinim klimaktološkim oblastima. npr. U zimskom aspektu u planktonu ponovo dominiraju kopepode i odrasle larve školjke Dressenia. isparavanja. vrsta ribe koja živi kraj obala Kalifornije razmnožava se od aprila do juna i to samo u vrijeme visokih plima koje nastupaju 2x mjesečno. Takođe zrikavci počinju da se oglašavaju u sumrak i to traje sve do ponići kad temperatura počinje sa opadanjem. Na te vertikalne migracije utiče svjetlost i temperatura. Lunarni periodizam u razmnožavanju je zapažen i kod velikog broja morskih životinja u vezi sa popratnim pojavama lunarnog ciklusa. vlažnosti. Eunice viridis koja živi na koralnim sprudovima se razmnožava samo u oktobru i novembru za vrijeme posljednje mjesečeve četvrti. u šumama je 30-40% dnevnih sisara i 60-70 % noćnih. Ona se ogleda u sezonskom pojavljivanju i izčezavanju vrsta. iako su slične životne forme i sličnog načina iahrane. topliji. promjene u toku godine u jednoj šumi ili stepi. U ljetnom aspektu u planktonu dominiraju kladocere. Biljke su prije svega aktivne danju kada se obavlja proces fotosinteze. Npr. a noći se povečava. promjeni ponašanja i aktivnosti. Na taj način se znatno smanjuje kompeticija. neke populacije kopepoda se mogu kretati vertikalno i do 100 m. promjenama gustine populacije. I kod životinja se ritmično smjenjuju periodi aktivnosti i neaktivnosti. U šumama aktivni oblici preko dana spuštaju se dolaskom noći u niže spratove. Klasičan primjer dnevno-noćnih vertikalnih migracija susreće se kod planktona jezera i mora. hladnija. Razlike u dnevno-noćnom ritmu svijetlosti zavisi od geografske širine i nadmorske visine. tako da se one mogu podijeliti na dnevne. manjim ili večim migracijama. Na sve te promjene biocenoza reaguje ritmičkim promjenema aktivnosti i ponašanja. Te sezonske promjene su vidljive u naselju beskičmenjaka u listopadnoj šumi. a drugi danju. suhlji i sa večim intezitetom isparavanja a noć je tamnija. vlažnija i sa malim isparavanjem.a noćne forme se kreću obrnuto iz prizemnog sprata na više. noćne i sumračne životinje. Te promjene vide se i u naselju ptica u šumskim zajednicama. Isto tako može se reći da dolazi sa smjenom dana i noći i do smjene različitih lanaca ishrane. Dan je svijetao. Tako da dolazi do smjenjivanja dnevnog i noćnog aspekta zajednice. U tropskim šumama mnogi noćni oblici raznim glasovima označavaju početak svoje aktivnosti. Vide se sezonske promjene u kvalitativnom i kvantitativnom aspektu planktona u Ohridskom jezeru. naročito kod ishrane. Npr.

AUTOHTONE VRSTE : .Sus ecrofa raeri (divlja svinja).. odnose sa vanjskom okolinom koja ga okružuje.Ursus arktos bosniensis (bosanski medvjed). S tim u vezi.su vrste koje su sekundarno dospjele na određeno stanište. ENDEMI – su organizmi ograničenisamo na jednu. . Oni se pretežno nalaze u procesu širenja alela. ranije širokih alela. Imaju povoljan položaj u sistemu. koji još nije uspio da se rasprostrani na veću površinu. naseljavajući odredjeni ekosistem. . a kasnije sa dolaskom plime ponovo se povlače u okean ali tada su već razvijeni. Nekad su bile široko rasprostranjene. . POPULACIJA – je prostorno i vremevski integrisava grupa istovrsnih jedinki. . pećine u kojima su mnoge vrste nalazile zaklon. već je tu dospjelo npr.. koja raspolaže zajedničkim kompleksom genetičkog materijala.Picus viridis (zeleni djetlić) JEDINKA – je element biotičkog FALI . . vanjski uslovi ne odgovaraju u potpunosti.Dolomis bogdanovi trebevićensis (podvrsta reliktne voluharice).Martes foina bosniaca (kuna). . 164 . nastale su glacijalne vrste.pijesku razvijaju sljedeće dvije sedmice. Danas. Okarakterisano je pojasnom ogromnih ledenica na planinama i specifičnom florom i faunom. Kod njih je ograničenost nastala kao posljedica mladosti taxona.. ENDEMI BiH : . RELIKTI – su vrste koje predstavljaju ostatke nekadašnje drvne flore i faune.Martes foina bosniaca (podvrsta bosanska kuna zlatica). nemaju bliskih srodnih vrsta. nakon izmjene pod dejstvom čovjeka (ruderalne biljke.. bježeći od glečera koji su dolazili sa sjevera ili su spuštali niz padine planina u vrijeme gladijacije.Canis lupus (vuk).) REFUGIJUM – su zaklonjena mjesta. (alohtona zemljišta – nije nastalo na mjestu gdje se nalazi.Konzervativvni (paleoendemi) – stara grupa endema kod kojih su ograničenost areala nastali smanjivanjem starijih. koji stupa u jedFALI tj. zadržali su se i nakon povlačenja ledenika u određenim refugijama – glacijalni relikti AUTOHTONE VRSTE – su vrste koje su na datom staništu graditelji zajednica pod prirodnim uslovima (autohtono zemljište – nastalo na mjestu gdje se trenutno nalaze) ALOHTONE VRSTE .nke od tih oblasti koji su došli sa sjevera..000 godina – Galantus nives ). Salmonidia atra. često vrlo usku oblast. GLACIJALNE VRSTE – šire oko glečera i snježnika.Capieolns capreolus grandis (srna). (Pančićeva omorika. .Progresivni (neoendemi) maldi.Mikrotus igmaneus (igmanska voluharica). Bili su raširene u ledeno doba (prije 80. reliktinim vrstama. . vodenim stihihama)).. uvale. gdje su jedinke u grupi medjusobno povezane rzmnožavanjem. tek nastali endemi. .

. U ove organizme spadaju predstavnici gotovo svih živornih skupina. odsutnost svjedtlosti. Uzimajne tla vrši se metalnimFALI na površini 1 m 2 sa pet tačaka. bez organa čula vida.. u bjegu od neprijatelja ili nepogoda. Ali od posebnog značaja je sam produkcioni proces. Biomasa populacije koje pripadaju jednom trofičkom stupnju utvrđena u datom trenutku predstavlja aktuelnu količinu produktivne organske materije tog trofičkog stupnja. fizičkim. mravi ) i organizmi koji koriste već postojeće šupljine u tlu (kolembole. Osnovni momenat od koga se polazi je neprekinuti tok stvaranja i trošenja organske materije ekosistema. Ta mjera ili stopa organske produkcije u jedinici vremena je organski produktivitet jednog ekosistema..). EUEDAFON – organizmi koji stalno žive u tlu. visoka relativna vlažnost zraka (95%).. nekretnost vazdušne mase. To je cjelina sa svim zastupljenim FALI zbivanjima.. BIOSPELOLOGIJA – nauka o živom svjetu u pećinama. razvijeno čulo dodira. TROGLOXENI – organzmi koji u pećinu zalaze u potrazi ta hranom. či su kompnente biocenoza i biotip. Ta količina organske materije važi samo za taj momenat i ona je trenutni presjek produkcionog procesa i ne govori kako i u kom vremenu je organska masa stvorena. hemiskim. HEMIEDAFON – organizmi koji svoj dio ciklusa provedu u tlu. Kod biomase treba naglasiti da dužina života.). Organske materije se istovremeno i stvara i trosši na svakom stupnju trofičke piramide.. tempo sagorijevanja generacija je različit tako da se javljaju razlike ako se posmatraju zelene alge i više biljke. sinfila. Biomasa sračunata u tom momentu ne govori ništa o brzini i količini materijala 165 . gdje se razvila specifična biocenoza. mala produkcija organskog materijal.. biološkim povezana u jedinstveni proces kruženja materija izmedju komponenata.skup organizama u tlu. četri u uglovima i jedna u centru (0 do 4 cm i 4 do 8 cm ) (npr.dinamički sistem.. Razlikuju se organizmi tla koji sami tvore svoj prostor – kopači (oligohetae. Energija vezana za organsku materiju samo protiče kroz ekosistem i ona se od strane organizama koristi samo jednom. ORGANSKI PRODUKTIVITET EKOSISTEMA Odnosi ishrane između funkcionalnoh kategorija članova ekosistema se kvalitetno mogu izraziti u vidu trofičkih piramida gdje svaki stupanj predstavlja ukupnu količinu mase organiskih materija (biomase) populacije koja mu pripada. PEDOFAUNA – je skupina organizama koji naseljavaju tlo nekog područja. Biomasa čije se mijerenje koristi za određivanje i gusti ne populacije ili čitavog trofičkog stupnja može poslužiti kao mjerilo organske produkcije. SPELOLOGIJA – nauka o pećinama. arachnida. Također treba imati u vidu razlike između prometa materije i energije u metabolizmu ekosistema. EKOSISTEM – je funkcjonalno integrisan. KARAKTERISTIKE PEĆINE : stalnost mikroklimackih uslova. koji se razvijo na tom staništu i počiva na složenim medjusobnim odnosima. oskudica kisika. mada nisu isključivo vezani za pećine – predstavnici nekih vrsta ptica (golub)... či se proces ostvaruje uz protok energije koja dolazi od sunca i nakraju odlazi u vedu toplote. EDAFON . TROGLOBIONTI – prvi pećinski organizmi tjelo FALI . TROGLOFILI – dobro im odgovaraju ovagvi uslovi.. akarine. BIOCENOZA – je integrisan i FALI nastali skup populacija. stonoge. arahnida. ujednačena temperatura.BIOTIP – je dio prostora koji se odlikuje specifičnim kompleksom oblika FALI komponenti.. njegov mehanizam i intenzitet od koga zavisi količina stvorene organske materije u jedinici mjere.

kod proizvođača odnosom apsorbovane i ukupne količine sunčeve energije.prilikom njenog prelaska sa jednog na drugi trofički stupanj. Jedan dio asimilacione energije se troši u procesima disanja a ostali dio se troši za izgradnju organske materijei predstavlja njihovu neto produkciju biljojeda. Ali i zelene biljke stalno troše energiju za svoje životne procese koje dobivaju u procesu disanja. Produktivitet na nivou proizvođača se označava kao primarna produkcija. Ti odnosi procentualno izraženi označavaju 166 . Količina energije je manja ako je veći trofičkistupanj. Na svim ostalim trofičkim stupnjevima nema nikakve nove produkcije i oni neposredno ili posredno koriste organsku materiju i energiju koja je stvorena na nivou proizvođača i ona na njihovom tijelu biva samo inkarirana. a drugi dio neto produkcije se gubi u procesu razlaganja uginulih biljaka. a drugi dio iskorištene neto produkcije če biti asimiliran i predstavlja bruto produkciju biljojeda. Ali se može predpostaviti I da je na svakom trofičkom stupnju manje organizama pojedeno ili uginulonego što je stvoreno. Ostati energije koja je vezana za organska jedinjenja koja se koriste za sinteze biljnih tkiva je neto primarna produkcija i ona stoji na raspolaganju ostalim trofičkim stupnjevima. Sa prelaskom na slijedeći trofički nivo jedan dio neto primarne produkcije se koristi za ishranu biljojeda. Od ukupne količine apsorbovane sunčeve svijetlosti samo mali dio biljke troše u procesu disanja. Energija ne kruži ona je mjerljive veličine i može se izračunati bez obzira na brzinu kojom protiče. Kod potrošača odnosima između količine hrane koja stoji na raspolaganju I utrošene hrane. Ali i od upotrebljenog dijela neto produkcije u ishrani ostaje jedan dio koji je neiskorišten kao nesvarena hrana. Ostatak predstavlja neto biljnu produkciju koja je izražena kroz FALI. Ovaj primjer je pošao od predpostavke da je neto produkcija jednog stupnja bila iskorištena kao hrana za slijedeći stupanj. Organska bruto primjene produkcije izražava se u gramima na m2 na dan ( g/ m2 / dan ). Tako da nije bilo nikakvog prirasta biomase. Ekološka efikasnost od posebnog ekološkg interesa je koeficient korištenja raspoložive materijei energije na pojedinim trofičkim stupnjevima. Tada nastaje višak produkcije na pojedinim trofičkim stupnjevima. npr. Ukupna stopa energije koja se akumulira u fotosintezi je bruto primarna produkcija. Primjer produkcije može se pratiti na primjeru ribnjaka sa tri trofačka stupnja (proizvođači. odnosom između apsorbovane energije I stvorenim ugljikohidratima. Promet energije se također može koristiti za određivanje produktiviteta jednog ekosistema. PRIMARNI I SEKUNDARNI PRODUKTIVITET Stvarna nova produkcija organske materije i za nju vezane energije u ekosistemu vrši se samo na stupju proizvođača. količina prenjete energije opada ka višim trofičkim stupnjevima. Količina akumulirane energije primarnog trofičkog stupnja progresivno opada i to opadanje je karakteristično za svaki produkcionu proces. U principu primljena količina energije kod proizvođača jedinka je količini oslobođene energije na svim trofičkim stupnjevim kroz respiraciju i proces razgradnje uginule materije. Isto se dešava i sa prelaskom na slijedeči nivo mesojeda. bilo na izlasku iz sistema. bilo na ulasku bilo. Energetski izražena primarna produkcija je stopa kojom se energija u procesu fotosinteze akumulira i veže za organizam jedinjenja.iz kojeg je stvorena. a na ostalim trofičkim nivoima govori se o sekundarnoj produkciji. Jedan dio neto produkcije biljojeda gubi se zbog raspadanja. biljojedi i mesojedi). On se može izraziti u više oblika. Tako da je osnovna karakteristika produkcionog procesa progresivno opadanje količine energije. Intenzitet metabolizma organskih vrsta je takođe različit tako da biomasa može samo u ograničenoj mjeri poslužiti kao indikator organskog produktiviteta. Iskorištena neto produkcija biljojeda jednim dijelom se troši na disanje mesojeda. Energija se gubi u procesima disanja I razlaganja uginule organske materije. Osnovne karakteristike procesa produkcije su: iskorištavanje sunčane energije je malo kod proizvođača. a drugim za nihovu neto proukciju.

To je slučaj u morima kada se te soli akumuliraju u površinskim slojevima I bujanjem planktona njihova potrošnja. To mjerenje je posebno vezano na stupnju proizvođača. Stepen iskorištavanja nergije po pravilu je veći na višim trofičkim nivoima. Hlorofil u individuama znatno varira. • metode žetve – on se sastoji u mjerenjimu proizvedene biomase na kraju vegetacione sezone.odnosi se na mjerenje utrošene soli N i P koje su neophodne za stvaranje organske materije. Taj dio se izražava u tamnoj boci gdje je fitoplankton samo trošio O2 koji je već postojao u boci. pod pretpostavkom da je njen utrošak u toku stvaranja sveden na minimum.4 %. metoda mjerenja CO2 – pored utroška O2 u dubinskim zonama stalno raste količina CO2 I njegova stopa produkcije proporcionalna produkcije jezera. Vrlo niska efikasnost se javlja na nivou proizvođača. Mjerenje primarne produkcije.1 do 0. ali sračunat za čitav ekosistem I izražen na m2 je prilično sličan u svim ekosistemima. a time I 167 • • • • • • . nego se on samo troši u vodi. metoda mjerenja utroška sirovine materijala . metoda mjerenja utrošenog O2 – sastoji se u mjerenju utroška O2 u vodi dubljih jezera kroz disanje I process razlaganja organske materije. a ne samo proizvodi koje čovjek koristi kod žetve. Mjeri se cjelokupna masa biljke. Utrošak soli se može mjeriti samo onda kada se njihovo priticanje vrši u intervalima. Primjenom radioaktivnog ugljika C14 može se odrediti nkoličina CO2 koja se fiksira u fotosintezi fitoplanktona u jedinici vremena. a ostatak je upotrebljen u respiracionim procesima. Nakon određenog vremena se vadi fitoplankton iz boce. metoda primjene radioizotopa – se široko primjenjuje. Postoje različite metode za mjerenje primarne produkcije koja nimalo nisu najpreciznija. Ta neto produkija 1kg biomase govečeta potrebno je 40kg hrane. Iz količine utrošenog O2 u jedinici vremena koji je srazmjeran produkciji može se izražavati stopa neto produkcije.5% utrošena hrane upotrebljeno za biosintezu. To je slučaj sa poljoprivrednim kulturama. Zbir produkovanog i utošenog kisika predstavlja ukupni O2 proizveden u fotosintezi I na osnovu njega se može odreiti bruto primarne produkcije.se kao ekološka efikasnost. Ali mjerenje njihovog utroška nije uvijek moguče. Pošto je primarna produkcija u suštini u sklopu protoka energije kroz ekosistem. Dvije boce svijetla i tamna sa fitoplanktonom se spuštaju u dubinski sloj. Ali je on u toku 24 sata za procese disanja potrošio određenu količinu O2 iz procesa. To znači da je samo 2. Nakon 24 sata u svijetloj boci mjeri se količina O2 koju je proizveo fitoplankton. Pošto ona obuhvata materiju I energiju utrošenu u toku respiracije ona predstavlja netp primarne produkcije. Od ukupne količine sunčeve energije kopnene biljke koriste samo u procesu fotosinteze 1%. Efikasnost korišteja energije u hrani je znatno veća na višim trofičkim nivoima. Te soli su u proceu kruženja materije iz uginule organske meterije I ponovno stoji na raspolaganju biljkama. suši I određuje količina fiksiranog CO2 u fotosintezi. a vodene alge još manje od 0. U dubinskim zonama jezera za vrijeme ljetne stratifikacije praktično I nema O2. njeno mjerenje se svodi n amjerenje toka energije kroz trofičke stupnjeve. metoda mjerenje produkcije CO2 – u procesu fotosinteze između količine proizvedene materije I oslobođenog O2 postoji određeni odnos. Primjer je efikasnost prenosa energije sa jednog trofičkog stupnja na drugi. hloroforna metoda – tu se na osnovu sadržaja hlorofila u biljkama cijelog ekosistema određuje primarna produkcija. posebno u vodenim ekosistemima. U prirodnim ekosistemima zbog prisustva biljojeda ova metoda se teško može primjeniti. Sadržaj hlorofila može poslužiti kao index za primarnu produkciju. Stopa produkcije O2 od strane biljaka može se primjeniti na uspješno u vodenim ekosistemima.

U principu produkcija je mala u pustinjama I otvorenim djelovima okeana. koraljnim grebenima I vlažnim šumama. Ribolovom se smanjuje gustina populacije i stvaraju se bolji uslovi za život ostalog dijela populacije. biomase . Polazi se od toga da se mora utvrditi trenutno stanje populacije riba. erozije. Snažna erupcija je potpuno uništila živi svijet na tom ostrvu i pokrila tlo sa 30 do 40 m pepela. požara.može se reći da postoji mogučnost određivanja optimalnog intenziteta ribolova kojim se može ostvariti makimalna visina ulova bez opasnosti opadanja ribljeg fonda. U toku naseljavanja ostrva smjenjivalo se više zajednica jedna za drugom. njihovo smjenjivanjeu funkciji vremena. mahovine i bakterije i njihova karakteristična mikroflora. obrazovanje humusa. Na osnovu tih pračenja stanje neke riblje populacije može biti stabilizovano i onda gubitak usljed izolovanja prirodne smrti ne prevazilazi iznos rađanja novih primjera prirasta preživjelih jedinki. Slični primjerci ovom ostrvu javljaju se svuda u prirodi gdje živi svijet može biti potpuno uništen kod nepogoda . 168 . U fauni se javljaju pauci. Kasnije se javljaju prve vrste paprati i mahovina. U tom slučaju govori se o optimalnoj žetvi. skakavci. Te promjene se u toku vremena označavaju kao sukcesije. Svi ti organizmi su dospjeli sa susjednog kopna.primarna produkcija. Uzrasna struktura. sječe itd… Sav ta prostor brzo biva kolonizovan I tu se odigrava formiranje I sukcesija životnh zajednica. 10 godina kasnije javlja se razvijena travna zajednica na cijelom ostrvu i primjerci drveća. zaklon i razmnožavanje. Veću produkciju imaju pašnjaci. 3 godine kasnije sa hlađenjem pepela prvo su se naselile alge. brojnost i stope rastenja. dubokim jezerima. Utvrđivanje optimalne žetve je tečko pogotovo kod sekundarne produkcije. Kad obezbjede hranu. mravi i prve vrste ptica. Postoje brojni primjeri tog utvrđivanja kod riba. Prinos zavisi od cijelog produkcionog procesa i visina prinosa u prirodnim ekosistemima predstavlja višak produkcije na datom trofičkom nivou. Kod korištenja prinosa koj ostvaruje neka vrsta organizama osnovni problem je utvrditi maksimalna količina koja se smije eksploatirati I ta se količina tokom vremena ne smanjuje. ecezis – je stupanj kada organske vrste uspiju da se ukorijene na tom mijestu. stadij kompeticije – nastupa za vrijeme kolonizacije između naseljenih vrsta i ona se povečava sa povečanjem broja vrsta. stupanj stabilizacije – dolazi do relativno sporog razvoja zajednice. plitka jezera. broj životinjskih vrsta se sve više povečava. Prinos produkcije i žetve Izradom produkcije često se u praksi označava prinos ili žetva koju čovjek ubira u obliku organske materije u jednom ekosisitemu u jedinici vremena. a najveća produkcija je u plodnim morskim zalivima. smanjuje se kompeticija među njima i smanjuje se mortalitet. insekti. To je samo dio organske produkcije ostvarene u ekosistemu u jedinici vremena. To su: • • • • • migracije – to obuhvata naseljavanje praznog prostorabiljnim I životinjskim organizmima koji tu dospjevaju aktivno ili pasivno. Još kasnije razvija se šuma. stupanj reakcije – nastupa u toku kolonizacije. Primjer sukcesije se može pratiti na vulkanskom ostrvu Krakatoa u Tihom okeanu. Na taj način slika jednog živog predjela se stalno mijenja u toku određeneog vremena. SUKCESIJE I PREOBRAŽAJI EKOSISTEMA Jedna od najznačajnijih odlika ekosistema jesu preobražaji i sukcesije tj. Tu organizmi naročito biljni aktivno djeluju na prvobitne ekološke uslove I mijenjaju ih stvarajuči usloe za nove pridošlice npr. Ekosistemi su prolazne tvorevine i stalne promjene koje se dešavaju i u biotopu i biocenozi dovodr do njegovog kvalitativnog preobražaja I prelaska u nove ekosisteme. Analizom ribarskih lovina u tom nizu godina mogu se pratiti određene klase starosti rođene u odreženoj godini. To znači održavanje takve gustine populacije neke vrste koja osigurava redovne produkcije. Američki ekolog Clement Chepmen definisao je glavne stadije razvoja životne zajednice.

a zatim šumskim drvečem. a nekada je bilo duboko 110 m. Sukcesije koje nastaju pod dejstvom tih faktora su endodemične. Vegetacija prostranih geografskih oblasti je karakteristična za određene klimatske zone I tako formirana vegetacija se održava kao takva 169 . Najbolji primjeri endoni FALI sukcesija je eutrofinacija jezera na južnom Balkanu. Primjer tih sukcesija je zarastanje dina na D. a primjer primarne sukcesije je ostrvo Krakatoe. Primarna sukcesija se vidi na primjeru pješčanih dina u Deliblatskoj pješčari. Sekundarnu sukcesiju najčešće izaziva čovijek. sva ta jezera danas su bila vrlo slična Ohridskom jezeru. Sekundarne sukcesije javljaju se zbog poremečaja koje čovijek izaziva ili zbog prirodnih nepogoda. U tim sukcesijama važnu ulogu igrali su i egzodinamični faktori koji su se kombinovali sa endodinamičnim. sječa šume ili požar. zarasta jezero ------------→ baruština -------------------→ kopneni ekosistemi isušuje POJAM KLIMAKSA Kod sukcesije smjene ekosistemaposebno kod vegetacije jedne geografske oblasti pokazujue da se razvoj živog naselja u principu duže vremena zadržava na stadiju koji se u skladu sa opštim klimatskim prilikama te oblasti. Organska produkcija u Dorijanskom jezeru je jako velika. Na taj način jezerska zajednica značajno mijenja svoj biotip. Faktori sukcesije mogu biti raznovrsni injihove različite kombinacije. Svaka zajednica izaziva promjene koje omogučavaju dolazaknove zajednice. Dobar primjer tih jezera su stara jezera koja su danas potpuno zarasla i Dorijansko jezero koje je duboko od 8 do 10 m. Tada dolazi do obrastanja livada i pašnjaka prvo žbunjastom vegetacijom.Proces formiranja novih zajednica može se pratiti i eksperimentalno (npr. Opak se razlikuju dva osnovna kategorija tih faktora. Pimarne i sekundarne sukcesije Primarne sukcesije su sukcesije životnih zajednica koji se odvija na praznom prostoru na kojem nije bilo života. Tu se javlja nekoliko zajednica alge→korasti lišajevi→mahovine i žbunasti lišjevi→hemikriptophitae→nisko žbunje→šikara→visoka šuma. U svim tim slučajevima interakcije između biocenoze i biotipa dovode do preobražaja ekosisitema. Na tom stupnju su danas Dorijansko I druga jezera u Makedoniji. pješčari. Ta sukcesija biljnih vrsta je preteča sukcesijom životinjskih vrsta. Poslije ledenog doba stara jezera su djelomično počela gubiti dubinska zona. Zbog postojanja samo osvijetljene zone organska produkcija u tim jezerima je postojala sve veća što je povečavalo taloženje sedimenta na njihovom dnu. promjene izazvane klimom. Jezero na kraju prelazi na baršunastu sa razvijenom barskom vegetacijom. Dobar primjer sukcesije se vidi na napuštenim farmama i poljima u blizini šumskih zona. Sekundarne sukcesije nastaju na mjestima gdje je predhodna zajednica uklonjena ili oštečena npr. uranjanjem staklenih ploča u vodu I pračenje njihovog naseljavanja). Jedna kategorija su faktori koji proizilaze iz odnosa I dejstva unutar samog ekosisitema. Takav primjer je I naseljavanje gole stjenovite podloge. Tako je tokom vjekovadovela do izdizanja dna jezera. Svijetlost prodire do dna i omogučava razvoj makrovegetacije. itd… Ali jedni drugi faktori ne djeluju nezavisno i obično se u prirodi kombiniraju. reljefom. Na kraju baa potpuno zarasta iskušenje I nastaju kopneni ekosistemi. Druga kategorija su faktori koji djeluju van sistema i izazivaju sukcesivne promjene. To su egzodinamične sukcesije. Tipičan primjer je naseljavanje stjenovite podloge planina. Taloženje mulja je išlo brže kako je produkcija bila veća i dubina jezera sve manja.

I u drugim ekosistemima postoje također brojne prilagodbe. mogu biti odnešene vjetrom na velike udaljenosti što ne daju realnu sliku date biocenoze. Primjer Bajkalskog i Ohridskog jezera pokazuje kako duža evolucija dovodi do večeg stepena ekološke diferenciranosti i integracije. životna zajednica jurskih mora se bitno razlikuje od današnjih morskih biocenoza. Kod njih je naseljenost dubinskom zonom znatno više diferencirano nego u postglacijalnim jezerima. organa vida. Sa pojavom kopna javljaju se i prve kopnene biocenoze sa velikim geološkim promjenama sa promjenama reljefa i klime su se preobražavale smjenjivale životne zajednice i na kopnu i vodi.itd. reakcije i koakcije predstavljaju prilagođenosti koji su se istorijski razvile i na njima počiva integrisanost sistema. INTEGRACIJA EKOSISTEMA U funkciji vremena ekosistem je system koji evoluira i njihova integracija je rezulat evolucije.duže vremena kroz vrijeme bez vidnih promjena.000 godina prije nove ere. Na dejstva akcija organizmi reaguju stvaranjem prilagođenosti i preoces prilagođavanja nalazi se u osnovi evolucije. da životna zajednica mora imatai svoje stadije razviča do super organizma. ekosistem stepe…. na mjestu uništene listopadne šume kroz niz sukcesija opet nastaje listopadna šuma. Svi oblici koji su tada u juri živjeli prije 150 miliona godina danas više ne žive u morima za tercijer i kvartar pa stoje nešto bolji paleontološki podatci. Evolucija žive prirode teče zajedno sa evolucijom nežive sredine i oba procesa se slivaju u jedan jedinstven process – evoluciju ekosistema. Postoje brojni primjeri prilagođenosti kod životinja npr. Broj vrsta u ovim jezerima je veći nego u mladima. nedostatak ove koncepcije je što razvoj ekosistema može poraditi sa razvojem jedne individue tj. Sve kategorije odnosa na kojima počiva ekosistem su rezultat evolucije. zajednice Pančićeve omorike. biosfera. Te analize su vršene na osnovu fosilizovanog polena i izradom polenskog dijagrama. U biotopima sa kolebljivim uslovima te adaptacije se ogledaju u tome da su stanovnici tih biotopa u stanju da izdrže ta kolebanja. Kao krajnji rezultat integracije ekosistema je viši nivo integracije tj. Rezultat te evolucije je jedinstvo i integritet ekosistema. živi svijet Ohridskog mora. Vjekovne sukcesije na osnovu paleontoločkih dokaza rekonstruiše slika o nekadašnjim životnim zajednicamai njihovim smjenama u toku vremena i sama evolucija živog svijeta je u suštini sukcesija I smjenjivanju određenih zajednica i ekosistema. Također sukcesije koje se deešavaju na tim prostorima dovede do formiranja istog tipa vegetacije npr. U mladim dubokim jezerima Europe I SAD-a nastalim poslije gladijacije u dubinskim zonama još nema diferencirane tamne faune zbog nedovoljnog vremena za njeno stvaranje. Osim paleontoloških podataka tu su važni još i relikti i njihove zajednice koji su ostatci nekadašnje tercijerne flore i faune npr. Po toj koncepciji živo naselje svuda teži kao završnom stupnju koji odgovara klimi datog područja i taj stupanj je označan kao stupanj klimaksa. U ranim geološkim periodima samo je voda bila naseljena i imala je odgovarajuče životne zajednice. Ledeno doba se završilo otprilike prije 20. Da su sve te prilagodbe organizma nastale kao rezultat evolucije dokaza su stara jezera – Bajkalsko i Ohridsko jezero. Ali organism također svojom radljivošču dovode do promjena u biotopima tako da su akcija i reakcija dva aktivna faktora u ekosistemu koji dovode do njihove evolucije. 170 . Najbolji su proučene sukcesije i vjekovni preobražajni šumske zajednica iz novijeg geološkog perioda iza ledenog doba. Već u toku tercijera se počinju javljati današnji rodovi i vrste biljaka i životinja. Prema toku razvoja bi uvijek imao određen smijer i bio upučen u pravcu završnog stupnja. Negativne strane polenske metode su što se neke vrste polena teže održavaju u fosilnom stanju. Glavne kategorije odnosa akcije. ekosistem listopadne šume. razvoja hemijskih i taktilnih čula. Pojedine vrste su isčezavale i javljale se druge vrste organizama i time su se mjenjale životne zajednice npr. Progredsivna evolucija karakteriše I čitavu biosferu kao jedninstven kompleks svih ekosistema. životinje u dubinskim zonama jezera i okeana. Osim toga I koakcija također znatno doprinosi integraciji ekosistema. Stupanj takve definitivne zajednice bi bio ekosistem tunedre i tajge. Ta činjenicaje navela mnoge ekologe na koncepciju o završenim stupnjevima razvoja živog naselja jedne oblasti. Akcije i reakcije su međusobni odnosi organizama i sredine. ta abisalna fauna se odlikuje odsustvom pigmenta .

higrofilna. npr. Shodno ovoj konvcepciji svi ostali ekosistemi tajge bili bi sukcesivni FALI(stopijri) u razvitku bioma. jezerski. prašume…Drugi pokušaj za grupisanje ekosistema je grupisanje preko pojma predjela. Ekosistemi su također mogu podijeliti i na prirodne i na vještačke. GRUPISANJE I KLASIFIKACIJE EKOSISITEMA Ekosistemi koji ulaze u sastav biosfere čine pravi mozak na površini zemlje. koje održava određenim regulatornim mehanizmima. npr. Ekosistem je otvoreni sistem koji stalno prima otpušta energiju i materiju. Krupne promjene koje čovijek vrši u prirodi su očit primjer narušene ravnoteže. Ta ravnoteža bi se ponovno ispostavila određenim regulatornim mehanizmima.glavni od tih kriterija su: • ekološki uslovi . • Fizionomija i floristički sastav vegetacije – ta klasifikacija vodi računa o dominantnim biljnim vrstama koje određuje izgled jedne zajednice. što znači da unutar jega moraju postojati određeni regulatorni mehanizmi. Kriterij za klasifikaciju ekosistema su veoa različiti. Iako postoje teškoče u određivanju njihovih prostornih granica oni se ipak javljaju kao jeinice realno date prirodi. suhozemne ekosisteme moguče je grupisati na dvije osnovne provincije: nadzemni i podzemni. Pri tome se često uzima u obzir samo biljna komponenta jer vegetaciju čini kostur jede životne zajednice. • priroda biotopa – klasifikacije ekosistema na osnovu hijerarhijskog grupisanja biotopa. Pojam predjela obuhvata integriran mozaični kompleks ekosistema. produkcije i respiracije i regulisanje broja populacije. Postoji veći broj načina grupisanja ekosistema. U okviru ekosistema bi se moglo o ravnoteži govoriti samo pod uslovom da su gustine populacije u njemu konstantne i ne promjenjene. Tako da ekosistem u stadiju klimaksa može dospjeti u više ili manje stacionarno stanje u kojem priticanje i oticanje energije dosta ujednačeno. Izraz prirodna ravnoteža je diskutabilan i moglo bi se reći da je taj izraz posuđen iz faune I važi za nežive sisteme. riječni. promjenljiva je i gutina populacija. Ti mehanizmi se odnose na akumulacije i regeneracije hranjive materije. potočni. stepe. Svaka organska vrsta u eksistemu bi imala svoj ravnotežni udio. Oni znatno određuju sastav i izgled vegetacije.Pojam ravnoteže I ekosistema Sve regulatorne pojmove koji se dešavaju u ekosistemu posebno na stupnju usporenog razvoja na klimaksu i regulaciji gustine populacija vrsta označava se pojmom biološčke ravnoteže. Sličan biom su i tundre. stalno se mijenja životna zajednica i biotop. U ekosistemu koji je dinamičan to nije slučaj. Pod slićnim ekološkim uslovima razvijaju se slični tipovi vegetacije. Ali ustvari to je kompleks ekosistema u kojem se pored četinarskih šuma susreču i drugi ekosistemi. mezofilna i kserofilna vegetacija. Zatim na kopnene i vodene ekosisteme…. U pojmu predjela je sadržan i geografski i ekološki moment. Takav sistem nemože nikada dospjeti u stanje stabilne ravnoteže nego samo u stacionarno stanje koje je meguče samo pod uslovom konstantnog prometa energije. Također je činjenica da se ekosistem u cijelom periodu razvoja održava kao organizovani system. Po shvatanju večine ekologa ta ravoteža trebala bi da bude kvantitativna rezultanta svih međusobnih odnosa i dejstva u ekosistemu i na njoj bi trebalo da počiva održavanje ekosistema kao cjeline. Zbog toga neki ekolozi pojam ravnoteže često zamjenjuju izrazima balans ili pokreten ravnoteže. travnati…tajga je tipičan biom kojem početak daje četinarska šuma. Taj pojam označava krupni integrirani kompleks večeg broje ekosisitema koji se održava I razvija u određenoj klimatskoj oblasti. 171 . Predio je geografsko – ekološka sinteza.ostvareni na staništu prije svega klimatski i edafski. jedan od pokušaja klasifikacije ekosistema je putem bioma. Činjenica je da se ekosistem u stupnju klimaksa održava u relativno stacionarnom stanju. Osnovnu karakteritiku bioma čini ekosistem na stupnju klimaksa. Odnosno tada je odnos izmešu primarne produkcije i respiracije ravan jedinici. Izmjene gustine populacije koje za sobom povlače izmjene gustine populacije druge vrste dovele bi do narušavanja te ravnoteže.itd.

Stanovnici otvorenog okeana su uglavnom stenohalni sa uskom ekološkom valencom za slanost i to su pravi morski organizmi kao foraminifere. Razlike između vodene i vazdušne sredine Voda kao životna sredina je daleko gušča od vazdušne sredine. vode i kopno u okviru biosfere čine posebne oblasti života. a manji u onim morima koja primaju dosta slatke vode – Baltičko i Crno more. Sva mora i okeani su povezani i čine kontinuirano vodeno prostranstvo. Salinitet je veći u zatvorenim morima koja ne primaju dosta slatke vode i veće im je isparavanje – Jadran. U suštini postoje dvije osnovne životne sredine vodena i vazdušna sredina. Voda se odlikuje velikom specifičnom toplotom. U okeanu već na 250 m količina svjetla je manja 1000 puta. Voda osigurava opstanak organizmima nježne strukture.ŽIVOTNE OBLASTI Ekosistemi koji ulaze u sastav bisfere grade jedan mozaik na površini planete. Visoka slanost morske vode uslovljava i visoki osmotski pritisak. sem košljoriba koje imaju posebnu prilagođenost osmoregulacije. Osnovna karakteristika morske vode je salinitet.800 m. Vodena sredina omogučava poseban lebdeči ili planktonski način života. 028 g. Na i Mg. To daje mogućnost kretanja vodenim organizmima i glavni ograničavajući faktori za njih su temperatura. fizičkim svojstvima I to za rezultat ima značajne ekološke razlike. dubina i salinitet. Sredine se međusobno razlikuju po hemijskomk sastavu. meduzama. Slanost je približno ista u svim morima i iznosi oko 35 g/l. Po svojim fiziološkim i ekološkim prilagođenostima vodeni organizmi se razlikuju od kopnenih organizama. Gasovi O2 i CO2 u vodi su u rastvorenom stanju i disanje vodenih organizama vrši se preko posebnih organa. Sredozemno more. Na 1700. Crveno more. Ali i kod voda postoje razlike u njihovom hemijskom sastavu. Prirodne vode se mrznu na 0 0C u površinskim slojevima. Morski organizmi su prilagođeni na tamne uslove života. . a vazdušns sredina samo u prizemnnom sloju. 172 .. Zahvaljujuči gustini vode koja je slična protoplazmi. Između ovih sredina ipak nema oštrih granica jer su gasovi atmosfere rastvoreni i u vodi i na kopnu. Zbog gustine vode brzina kretanja vodenih organizama je manja u odnosu na vazdušnu sredinu. Tu preovlađuju hloridi i sulfati. U vodenoj sredini pritisak dubinom svakih 10 metara za 1 atmosferu. OBLAST MORA I OKEANA Dio ekologije koji se bavi proučavanjem morskih ekosistema je okeanografija. 850 puta manje. npr. Svjetlost u vodenu sredinu prodire u manjoj količini nego u vazdušnu. fotografska ploča ne reaguje ni poslije 2 sata i u vodenim dubinama vlada potpuni mrak. Okeani i mora su najprostranija životna oblast i pokrivaju 2/3 planete. ali i najkrupnijim organizmima kitovima.. Sa ovim različitostima. a težina 1cm3 vazduha svega 0.0013 g tj. Čak iako organizmi žive u unutrašnjosti tla ili u samom mulju oni ipak žive u vazdušnoj i vodenoj sredini. spužve i knidarije. Zbog toga u biosferi razlikujemo tri osnovne oblasti života: oblast mora i okeana oblast kopnenih voda oblast suhozemna. također ima i određenih količina vodene pare. Uvijek postoje dva osnovna medija vazduh i voda. U atmosferi u podzemnom sloju pritisak iznosi 1 atmosferu sa FALI on opada. Oni se najbolje mogu podijeliti na: vodene i suhozemne ekosistemeto grupisanje je na osnovu prirodne sredine u kojoj žive organizmi.. Prosječna dubina okeana je 3. prirodne voe sunaselene u cijelini. Ali isto i sesilni način života nekih životinjskih organizama. latentnom toplotom topljenja i isparavanja. Težina 1cm 3 morske vode iznosi 1.

Eurihalni oblici su uglavnom ograničeni na obalski region. hemijskih i drugih karakteristika. npr. posebno od 500 – 800 m. Plima i oseka su ritmične pojave uzrokovane djelovanjem Sunca i mjeseca i traju po 12 sati. soli N i P koji se u moru nalaze minimumu i predstavljaju ograničavajući faktor za organsku produkciju. Dubinski dijelovi okeana ispod 4. ehinodermate. Horizontalni raspored temperature varira i određen je geografskom širinom. Oba ova područja su također i vertikalno stratifikovana. Na dubini od 500 m nastupa mrak za ljudsko oko i ispod 1000 m je totalni mrak. polihete. Mytilus galoprovincialis. Postoje i vertikalne struje koje su uzrokovane razlikama u gustini vode. Obnova ovih faktora u ?fotičnom sloju zavisi i od vodenih pokreta. Postoji vertikalni termički gradijent prema dubini. okean je relativno hladna i ravnomjerna cjelina. U tom sloju razvija se bogata fitoplanktonska zajednica koja vrši fotosintezu. i dr. U oblasti ekvatora prosječna temperatura okeana iznosi 5. a ta kolebanja su najmanja u tropskim i polarnim morima. U cjelini. Samo u morima koja ne komuniciraju sa ostalim dijelovima okeana temperatura u dubini može biti nešto veća. a samo u obalnoj zoni mogu se naći novi euritermni organizmi.80C. važan ekološki faktor je i temperatura. Ispod nje je disfotična zona koja nije dovoljno osvjetljena za planktonske organizme. Termoklin oštro odvaja ta dva sloja i sprečava miješanje vode. U bistrom Sargaškom moru 1% površinske svjetlosti dopire do 100 m dubine. Talasni pokreti javljaju se samo u obalnoj zoni. Morske struje omogućavaju miješanje vode na taj način i obnovu soli u površinskim slojevima i O2 u dubinskim slojevima. One omogućavaju stalnu cirkulaciju okeanske vode u svjetskim razmjerama. Osim slanosti. Oko ekvatora površina ima temperaturu oko 25 0C – srednja godišnja. npr. Ispod 500 m je afotična zona. U njemu temperatura naglo opada. Taj površinski sloj zove se eufotična zona. Dio morskog dna koje se spušta od kontinenta do dubine 200 m i čini kontinentalnu padinu zajedno sa tom vodom čini neritsko područje. plima i oseka i struje. Svjetlost također opada sa dubinom.000 m prilično imaju istu temperaturu oko 20C i ona u toku godine nema kolebanja. sve do polutaka. anelide iz roda Arenicola. U Sredozemnom moru koje je odvojeno Gibraltarom od Atlantika temperatura na 4. ali je moguć život zooplanktonskih organizama. U principu se u okeanu može razlikovati gornji sloj toplije i lakše vode od 0-800 m. ribe. a najmanje u polarnim. cefalopode. 173 . ZONALNOST Vertikalni i horizontalni raspored ekoloških faktora uslovljava i zonalni raspored živog naselja. Postoje dvije osnovne okeanske oblasti – slobodna voda ili pučina i morsko dno – i obje su naseljene živim svijetom. Od posebnog značaja su morske struje. Površinske struje uzrokuju vjetrovi.70C. Taj dio je označen kao sloj termičkog skoka ili termoklina. tako da je zbog toga srednja godišnja temperatura okeana prema dnu vrlo uska. Zbog toga je u njemu najveći broj organizama stenoterman. Morska voda je termički stratifikovana. Od vodenih pokreta javljaju se talasi. Ostrea edulis. prije svega O 2 i CO2. Temperatura površine koleba se u toku godine. Vjetrovi pasati u tropskoj oblasti uzrokuju sistem površinskih horizontalnih struja koji teku paralelno sa ekvatorom i onda kreću ka sjeveru i jugu.000 m iznosi 12. gdje salinitet varira (Aurelia aurita. a svako površinsko kretanje dovodi do turbulencija i do miješanja površinskih i dubljih slojeva i njihovih toplotnih. Nasuprot njemu. I raspored hemijskih faktora također pokazuje vertikalnu stratifikaciju. u horizontalnom pravcu stoji okeansko područje koje obuhvata vodu pučine i duboko dno od 200 m do najvećih dubina. Ispod toga se nalaze hladnije i teže vode. postoje i dubinske struje. Hladna i gusta polarna voda tone dublje i klizi ka ekvatoru. To je najizraženije u tropskim morima.ktenofore. Osim površinskih struja. hladna voda Antarktika ide dnom od zapadnog dijela Atlantskog okeana ka sjeveru. Mytilus galoprovincialis. a prema polovima ona opada i u polarnim morima je ispod 0 0C.

To su većina protozoa. Nektonski organizmi su uglavnom ribe: selahije. ktenofora i sifonofora. U sastavu okeanskog područja nalaze se dvije vertikalne zone. delfini. Oni se odlikuju posebnom životnom formom – vretenastim tijelom i razvijenom muskulaturom. Ove zone se odlikuju različitim ekološkim faktorima i u njima se u skladu sa tim razvijaju posebne životne zajednice. tunj. Dubinska zona batijalna i abisalna su naseljene organizmima koji su prilagođeni na odsustvo svjetlosti i nisku temperaturu. Taj plankton se susreće samo u gornjoj osvijetljenoj zoni. Život u slobodnoj vodi okeana Zahvaljujući gustini morske vode. Te soli se akumuliraju u površinskom sloju. ali se odlikuju i prisustvom tjelesnih nastavaka i izraštaja koji sprečavaju tonjenje. ali je temperatura nešto niža nego u proljeće.Neritski dio dna može se podijeliti na litoralnu zonu 40 – 60 m i dublju sublitoralnu zonu od 60 – 200 m. One čine fitoplankton. Produkcija ponovo opada zbog utroška rezervi hranljivih soli. Neki od njih imaju i slabe pokrete plivanja. kitovi. skuše. To su uglavnom larve mnogih organizama dna. Zimi je i svjetlost i temperatura niska. Najvećim dijelom to su predstavnici krustacea – kopepode. Život na morskom dnu 174 . npr. Specifična težina žive materije je nešto viša od specifične težine vode. Nektonski organizmi su dobri plivači. skuše. ali zbog cirkulacije vode obnavljaju se rezerve hranljivih soli iz dubinske zone.000 m čine duboku abisalnu zonu. Čine ga uglavnom makroplanktonski oblici – larve velikog broja organizama. a ostatak na dnu. Oni se održavaju u slobodnoj vodi ili plivanjem ili pasivnim lebdenjem. Tada u jesen zbog cirkulacije ponovo dolaze hranljive soli. mikroplankton i nanoplankton. Površinska zona koja je osvijetljena – epipelagijalna – dubine do 200 m i duboka mračna zona – batipelagijalna. plankton se dijeli na makroplankton. salmonide. Oni su prije svega sitnog porasta i često mikroskopskih dimenzija. Članovi proizvođači su uglavnom zelene jednoćelijske alge Chrysophyceae. U umjerenim oblastima tu su zapažena dva skoka planktona. haringe. Ti organizmi su holoplankton. Najdublji dijelovi okeana do 10. ali isto tako su i hrana za planktonske organizme. sifonofore. One osiguravaju i razgradnju. Od holoplanktonskih oblika to su meduze. Oni lebde u slobodnoj vodi i imaju niz prilagođenosti kojima je spriječeno tonjenje. jake struje. I bakterije slobodne vode ulaze u sastav planktona. Ograničavajući faktori tu su temperatura. U jesen se opet javlja jesenji maksimum produkcije ali nešto manji od proljetnog. Specifična težina tijela im je smanjena jer sadrže veliki procenat vode. srdele. Od tih faktora zavisi količina i sezonska kolebanja planktonske produkcije. Stopa primarne produkcije planktona varira sezonski u skladu sa variranjem ograničavajućih faktora. Planktonski organizmi ulaze u sastav životne zajednice planktona. mezoplankton. Članovi potrošači planktonske zajednice su zooplankton. Chlorohiceae i Diatomeae. svjetlo i odsustvo hranljivih soli. Plankton okeanskog područja čine uglavnom holoplanktonski organizmi. ktenofore. kladocere. Sa porastom temperature povećava se i produkcija zbog velike količine hranljivih soli. Planktonski oranizmi u svom kretanju zavise od vodenih struja i pokreta i sposobnost plivanja im je slabo razvijena. Kod njih se često pojavljuju bioluminiscencija i redukcija očiju. Meroplankton su organizmi koji koji provode jedan dio života u vodi. ali morski organizmi ne tonu zbog svojih prilagođenosti. S obzirom na veličinu. One se često sakupljaju u velika jata i pretežno se hrane planktonom. Plankton je izvor organske primarne produkcije u okeanu. polihete i dr. meduze. Tipični planktonski organizmi cijeli život provode u slobodnoj vodi. Od nektonskih stanovnika neritskog područja značajne su ekonomski važne vrste riba: haringe. Plankton neritskog područja je drugačiji od okeanskog. ali i neke cefalopode. itd. moguć je pučinski ili pelargijalni način života u slobodnoj vodi bez tonjenja. srdele.

Vagilni oblici obuhvataju brojne predatore – mekušce. Tu su povoljni uslovi za ishranu. OBLAST KOPNENIH VODA 175 . Hemisesilni oblici su prelazni i oni su na istom mjestu na podlozi. to su mješovite zajednice u čijem sastavu učestvuju i kopneni i marinski elementi. cefalopode i ehinodermate. To biljno naselje litorala predstavlja bazu trofične piramide tih zajednica. Uglavnom imaju spljošten oblik tijela i duge razmaknute ekstremitete. Okeansko područje Obuhvata dno duboke mračne batijalne i abisalne zone. Posebno se to odnosi na zonu plime i oseke i talasa. Manji broj je sesilnih organizama koji su trajno vezani za podlogu. Lithotamnon). a hemisesilni na pjeskovitoj i šljunkovitoj podlozi. Osnovna karakteristika bentalnih organizama je da su trajno ili povremeno vezani za dno. Neritsko područje Tu je obalska litoralna zona osvijetljena i pod utjecajem stalnih vodenih pokreta. - Naselje dna ostalog dijela neritskog područja varira prema prirodi sedimenata. razmnožavanje i zaklon. To su životne zajednice koje se razvijaju u oblasti ušća rijeka u okeane. Tu su prisutna velika godišnja kolebanja temperature. Bujan životinjski svijet naseljava podvodne livade. Veličina listolikih talusa je velika i može biti i do 70 m. Morsko dno je uglavnom pokriveno sedimentima različite prirode. donji pojas ispod nivoa velike oseke – sa prisustvom mrkih algi i fukusa. raže. ali nisu trajno fiksirani. U tim zajednicama dna se ne vrši nikakva primarna produkcija. Većina tih organizama su vagilni i kreću se po podlozi. Od životinjskih predstavnika sesilni oblici se uglavnom susreću na kamenitoj podlozi. Ali značaj tih zajednica je što omogućavaju regeneraciju hranljivih soli. Taj dio litoralnog tla izložen je kolebanju svih ekoloških faktora. barijerni i 3. Sargassum) i crvene alge (Chondrus. Sprudotvorni korali su stenotermni oblici toplih voda – dupljari (Anthozoa) i Hydrozoa. Dno je naseljeno sesilnim račićima ciripedima. ofiuroidije i određene vrste riba. srednji pojas – između nivoa velike plime i velike oseke. Terigeni sedimenti karakterišu neritsko područje i oni su tu dospjeli erozijom i pritokama. rakovi. atoli u obliku potkovice ili prstena. Duboko dno je pokriveno pelagijalnim sedimentima koji su organogenog porijekla. itd. ježevi. ljuštura. silikatnih algi. 2. Dno je prekriveno organogenim sedimentima koji potiču od skeleta. Više biljke su uglavnom rijetke. Dominiraju zelene alge (Ulva). Tu postoje tri zonalna dijela: - granični pojas iznad linije visoke plime kojeg povremeno kvasi talas. Sprudove odlikuje visok stepen organske produkcije. Izvor hrane su tu uglavnom ekskreti i leševi uginulih organizama iz litoralne zone i planktona. Tu su uglavnom školjke. ježeva – Arbacia. obalski. Tu se uglavnom nalaze članovi proizvođači jednoćelijske i višećelijske zelene alge. Na tom mjestu se razvijaju mangrove.Morsko dno pruža raznovrsne uslove života. Karakteristični su puž Litorina i račić Ligia iz izopoda. Fauna tog dna je siromašna i u kvalitativnom i u kvantitativnom pogledu. Posebno je tu važan i fizički sastav podloge. Oblast litorala obiluje i vrstama riba koje su vezane za dno – plosnatice. mogu se javiti i Mytilus i Ostrea. Posebnu životnu zajednicu u tropskim oblastima čine koralni sprudovi. Živo naselje u oblasti litorala je zonalno raspoređeno. Biljke u toj zoni odsustvuju i zajednica se uglavnom sastoji od potrošača detritusa i predatora. Posebna zajednica se također razvija na ušću rijeka u mora. Zbog podizanja i spuštanja mora taj dio litoralne zone je u stalnoj fazi emerzije i imerzije. priljepak ili Patula. mrke (Fucus. moćne organogene krečnjačke tvorevine kojih ima tri tipa: 1.

Pri toj koncentraciji tjelesne tečnosti organizama su hipertonične i oni imaju posebne mehanizme osmoregulacije. Kopnene vode su mlađe od okeana. tako da je donja hladna zona termički izolovana od tople zone. Odnos veličine i dubine jezera određuje i produktivnost jezera. pod uticajem vjetrova jezerska voda je izložena miješanju. To zagađenje za sobom povlači smanjenje koncentracije O2 i povećanje koncentracije CO2. To je važno za obnovu O2 u dubokim slojevima i hranljivih soli u površinskim slojevima.000 km2 (ostatak mora). Količina Ca je u slatkim vodama znatno veća nego u morskoj. U većini jezera umjerenog pojasa javlja se stratifikacija temperature. Dubina kopnenih voda također varira i samo su Bajkalsko jezero i Tanganjika dublji od 1. Zbog ograničene veličine kopnene vode jako podliježu zagađenjima. Dio ekologije koji proučava kopnene vode je limnologija. Najmiža temperatura u toku zimskog perioda je oko 40C. Zbog toga rastvorene soli iz podloge i uginule materije. Primjer stratifikacije je Ohridsko jezero. malim godišnjim kolebanjima i malim vertikalnim termičkim gradijentom i sa periodom cirkulacije u najhladnijem periodu godine. Na osnovu toga one se dijele na stajaće i tekuće vode. Jezera su različite dubine i u prosjeku je to od 200 – 400 m. Pri tome topliji slojevi vode kao lakši leže iznad hladnijih slojeva. pokazuje određeni reljef koji je izrađen pretežno erozivnim djelovanjem vode. Voda je najgušća na temperaturi od 40C. Jedna od karakteristika kopnenih voda je kretanje vode. Preko zime. 176 . Primljena toplota se postepeno prenosi ka dubini pod utjecajem miješanja vode zbog dejstva vjetrova. Kopnene vode se prostorno i vremenski razlikuju od okeana. i donja zona koja je hladnija i dosta veća i označava se kao hipolimnion – 4 – 60C. npr. Jezera Evrope i Amerike su nastala nakon ledenog doba. (3) centralna jezerska ravan koja obuhvata najveći dio dna. Jezera Jezerski basen jednog tipičnog jezera.Kopnene vode se često označavaju i kao slatke vode. U vrijeme ljetnje stratifikacije voda jezerskog profila je podijeljena na dva sloja: gornja zona koja je toplija i označava se kao epilimnion i dopire o 40 – 50 m u 220C. Veličina im varira od malih barica do velikih jezera. tako da je temperatura čitavog jezerskog profila 0 – 4 0C. Na njegovom profilu vidi se (1) pribrežna terasa koja se spušta od obale prema dubini od 7 – 10 m i ona predstavlja obalsku ili litoralnu zonu jezera. s tim što se u umjerenim oblastima redovno pretvara u led. dolazi do cirkulacije čitave vodene mase. U njima je izraćena stratifikacija vertikalna svih ekoloških parametara i živog naselja. Količina rastvorenih organskih materija jako varira u kopnenim vodama. one su prolazne tvorevine i nastaju i iščezavaju u toku vremena. Ohridskog. Kapacitet pritoke i otoke određuju stepen obnove vode u jezeru.000 godina. U Ohridskom jezeru gornja zona se diferencira na dva sloja – epilimnion u užem smislu i metalimnion u kojem temperatura naglo opada i on sprečava miješanje vodene mase.000 m. kad se gornji slojevi vode ohlade i izjednače sa dubokom zonom. ali generalno što se tiče soli kopnene vode se mogu označiti kao karbonatne vode. U proljetno-jesenjem aspektu. One su pogodne za razvoj planktonskih organizama. One nisu kontinuirano povezane i izolovane su u manje ili veće dijelove. Ona također raspolažu i otokom koja odvodi vodu iz jezera. Ovakve dijelove pokazuju i druga jezera. Plitka jezera su znatno produktivnija. Jezera primaju vodu iz pritoka. kao i detritne ostaju u stajaćoj vodi. I Bodensko i Ženevsko jezero će zbog zatrpavanja iščeznuti za 12 – 45. STAJAĆE VODE (Lentičko područje) Osnovna karakteristika je odsustvo strujanja vode. Razlikuju se: (6) Tropska jezera sa visokom površinskom temperaturom od 20 – 30 0C. Termički režim jezera zavisi od geografske širine na kojoj se ono nalazi. npr. (2) sublakustrijski odsjek koji je strmijeg nagiba spušta se do 200 m. izvora ili su to podzemne vode. Jezerska termika pokazuje vertikalni gradijent i kolebanja u toku godine. Kaspijsko jezero sa 480. Prosječna količina rastvorenih elektrolita se kreće od 200 – 300 mg/l. ali postoje i neke kopnene vode koje imaju veći salinitet od mora. Koncentracija soli u kopnenihm vodama jako varira.

temperatura stalna i niska i podloga je od finih dubinskih sedimenata. U fitoplanktonu su prisutne jednoćelijske alge Cloroficaee.Nekad koncentracija O2 u hipolimnionu može pasti i na 0. Svjetlost. U zooplanktonu se javljaju Protozoe(Ciliate i Rhizopode).koncentracija soli u jezerima jako varira. a CO2 je niska. malim termičkim gradijentom i dva perioda cirkulacije u rano ljeto i ranu jesen.(7) Subtropska jezera sa površinskom temperaturom uvijek iznad 40C. Ako je to koncenracija preko 500 mg/l jezera su slana i to su jezera arialnih područja. Zooplanktonski oblici su 177 . Od njega ne zavisi samo tip stratifikacije. Te soli se stalno troše u trofogenoj zoni. sa velikim kolebanjima i velikim termičkim gradijentom i sa dva perioda cirkulacije. Rotatorie. Litoralna zona – 18-20 m koji obuhvata pribrežnu terasu i početak sublametrijskog odsjeka. a u trofolitičkoj zoni je obratno. Tu postoje raznovrsni uslovi života. Planktonska zajednica zauzima osvjetljeni dio limnetične zone. Postoje 4 osnovne zone u jezerima: 5. Ona je manje ili više diferencirana i zauzima susjedni dio dna jezera. Diatomeje i dr. npr. Hranjive solifosfati i nitrati su također vertikalno stratifikovani. Ukupna količina rastvorenih soli iznosi prosječno oko 100-200 mg/l. Osvjetljeni površinski sloj jezera zove se trofogena zona i u njoj se odvija fotosinteza. velikim godišnjim kolebanjima i velikim vertikalnim termičkim gradijentom i sa periodom cirkulacije u toku zime – takvo je Ohridsko jezero. Ostala mračna zona je trofolitična zona gdje se vrši samo razlaganje. Nedostaju meduze. 6. sifonofore i ktenofore kao i larve drugih organizama. a regenerišu u trfolitičnoj zoni jezerske životne zajednice. nego i intenzitet cijelog jezerskog metabolizma. Ova zona je sumračna zona u kojoj ne postoji vegetacija . Za vrijeme cirkulacije vode u jezeru dolazi do obnove O2 u dubinskim slojevima. Hemizam. Crizoficaea. Samo su prisutne larve školjke Dressenia koja ima plaktonski način života. 8. Limnetična zona. Tu su takođe prisutni stalni vodeni pokreti i velika su sezonska i dnevna kolebanja svih parametara tako da se tu susreću uglavnom eurivalentni organizmi.U trofogenoj zoni koncenracija O2 je visoka. (10) Polarna jezera – sa površinskom temperaturom uvijek ispod 40C i sa periodom cirkulacije samo u doba ljeta. On je daleko siromašniji od morskog planktona. Sublitoralna zona. Što se tiče koncentacije O2 ili CO2 oni takođe pokazuju vertikalnu stratifikaciju. 7.do 50 m ili zona slobodne vode koja obuhvata cijelu vodenu masu. Termički režim je bitan za dinamiku cijelog jezera. Taj raspored uslovljen je horizontalim i vertikalnim gradijentom osnovnih ekoloških parametara. U jezerima živo naselje je zonalno raspoređene. U velikim jezerima svjetlost je odsutna. Copapode i Kladocere. Dubinska zona ili profundalna je najprostranija. (9) Subpolarna jezera – sa površinskom temperaturom samo kratko preko ljeta iznad 4 0C.7 m. U bistrom Ohridskom jezeru providnost vode ide do 4 m. (8) Umjerena jezera – površinska temperatura iznad i ispod 4 0C. Bajkalsko jezero.U njoj se razlikuju trofogeni dio koji se poklapa sa epilimnijem i donji trofolitični sloj koji bi odgovarao hipolimnionu. Za vertikalni gradijent svjetlosti važi za jezera sve isto kao i za more. u proljeće i jesen. Ona je u potpunosti osvijetljena. Ti sedimenti se talože iz limnetičke i litoralne zone. a u Dorjanskom jezeru za vrijeme ljeta ona iznosi 0. Za ovu zonu su karakteristične naslage ljuštura školjki i puževa koje obrazuju ljušturitnu zonu.

Kod eutrofnih jezera sve je obratno i tipičan primjer je Dorjansko jezero. U litoralu se susreću i ribe! Naselje sublitoralne zone ima prelazni karakter i susreću se i stanovnici litoralne i profundalne zone. Trichoptera. Tu dominiraju larve insekata i mekušci. Potamogeton. Oligotrofna jezera su duboka.Čine ga uglavnom cvjetnice.Morfometrijski faktori .Tipični primjer je Ohridsko jezero. U tropskim i suptropskim jezerima produkcija je znatno veća.diferencirane oblike nastale evolucijom iz litoralnih oblika. pojas trske je moćna zaštita obali. na osnovu saliniteta (slana i slatka).primarni potrošači. pojas submerzne vegetacije koja ide u dubinu 3-7 m. Tosu dva talasa planktona-proljećni i jesenji maksimum planktona. U ohridskom jezeru dubinsko naselje obuhvata: 1. Glavni potrošaćo zooplanktona su riblje vrste npr. Najbujnije naselje imaju livade makrofitne vegetacije. Ostarcodae koje pokazuju specifične prilagodbe za život na dnu. U plitkim jezerima trofiaj je veća.Osnovan razlika u odnosu na litoralnu zonu je što nema članova proizviđača. 2. Najbolji kriterijum je trofični stupanj na kome se nalazi jezero tj. Makrofitska vegetacija je zonalno raspoređena: 4.euribatne oblike-rasprosranjene po čitavom dnu. Od životinjske komponente na stjenovitoj podlozi u zoni mlatanja nalaze se sesilni i hemisesilni oblici. 3. U starim jezerima diferencirala se posebna dubinska fauna.Oligotrofna 2 Eutrofna Prva imaju nisku organsku produkciju. Na mjestima grade guste podvodne livade. Edafski faktori . Naselje jednoćelijskih i končastih algi u litoralu je takođe bogato i žive na podlozi ili su u perifitonu. briziozoa. kornjače i ptice. 5. Najdublji sloj vegetacije čine višećelijske razgranate alge Characeae. sa dosta O2 slabijom litoralnom vegetacijom. Naselje ove zone je vrlo siromašno. Litoralnom naselju također pripadaju i Amphibi. Za ovu zonu su karakterisičnw naslage ljuštura puževa i školjki. Gamarusi i Aselusi. Tu su larve Ephemeroptera.Primarni izvor hrane u ovoj zoni je biljni detritus donijet iz litorala.troija jezera zavisi od odnosa površine i dubine jezera. Sekundarni potrošaći u planktonu su rijetki i to su uglavnom larve insekata. 3. Između obale i pojasa trske se javljaju i biljne vrste sa plivajućim listovima. puževi-Pirgula.jer od geološkog supstrata zavisi snadbijevanje jezera sa hranjivim solima. a druga visoku. Ispod kamenja se nalazi Amphipode i Izopode ( Gamarus i Aseus ). Susreću se i planarije kao i razne vrste roda Aselus. 178 . Ti oblici su Oligochaete. U tom pojasu se ljeti odvija intenzivna fotosinteza. 2. Intenzitet prometa materija i energije i količina organske produkcije. To su kolonije spužvi. Pastrmka. Na osnovu toga razlikuju se dva osnovna tipa jezera: 1. Zosteria i dr. školjke Dressenia kućice Trichoptera.Ovim faktorima trebalo bi dodati i antropogeni uticaj. Odonata i sitne riblje vrste. bistra. Među zooplanktone se susreću uglavnom primarnui portošaći koji se hrane filtriranjem.reliktne oblike-ostatke tercijarne faune posebno puževa Pirgula. 6. Tu su brojne vrste algi ali se javlja i makrofitska vegetacija.siromašna solima N. Ona se dijele na osnovu načina nastanka (glacijalna. zmije.riječna.pečinske oblike 4. Jezerski tipovi Postoje različiti kriterijumi za klasifikaciju jezera jezera. Život u dubinskoj zoni. na osnovu termičkog režima ( tropska i subtropska).brzina trofije u jezeru zavisi od temperature. Naselje litorarne zone je samostalna zajednica jer ima kategoriju proizvođaća.Klimatski faktori .P.Faktori koji određuju stupanj trofije jezera su: 2.vulkanska tektonska). Kod jezerskog planktona je izražen periodizam povezan sa sezonskim kolebanjem. puževa. razne vrste Planaria.

a u donjem toku su veća. U ovu kategoriju se ubrajaju vještačke akumulacije i ribnjaci. Cladocere.šljunak).lotičko područje Osnovni kontrolni i ograničavajući faktor u tekućim vodama je vodeni tok. Amphipoda i Izopoda. Ribnajci su vještačke tvorevine njegovo čišćenje suzbija vegetaciju i svodi proizvođaće samo na fitoplankton. peš. a detritus i fini pijesak se talože samo lokalno u zaklonjenim mjestima. Trichoptera ( kućice od kamenčića). javljaju se u određenoj zoni to su povremene( bare efemernog) karaktera. ako je imaju to su stalne(permanentne) bare. a od riba prisutne su pastrmka.BARE Su plitke stajaće vode različite veličine . mahovina ( Mašancija polimorfa). Bare su karakteristične na osnovu toga da li tokom godine imaju vodu. Količina vode koja protiče kroz tekućicu varira u toku godine. Finiji pijesak. Kolebanja temperature vode prate kolebanja temperature zraka. larvi Ephemeroptera. Vodena vegetacija u tekućicama je slabije razvijena i nedovoljna da obezbjedi primarnu hranu za potrošaće koji se hrani detritusom. rijeke) . Chiroptera. porijekla i trajanja. koji je uslovljen nagibom korita. škobalj itd. Značajan ekološki parametar po kome se tekućice razlikuju od stajaćica je brzina vode. Tako se ugornjim tokovima susreću stenotermni. Mnogi od njih su periodičnog karaktera. Kod tekućica razlikujemo: • gornji tok (krenon) koji odlikuje velika brzina vode. To povlači za sobom promjene nivoa vode. prilagođeni brzom toku. školjki.Njih odlikuju oblici sa kratkim životnim ciklusom. One su male dubine i nemaju ni pravu limnetičku ni dubinsku zonu i mogu se porediti sa litoralnom zonom jezera. Turbelaria. Njihova mala dubina omogućava veću količinu rastvorenih materija i veću organsku produkciju. To su riječni rukavci i plitke depresije terena. a donjem euri termni organizmi. Diptera. Odonata. Pretstavljen je planinskim potocima ( brzina veća od 2 m / s). Plitke stajaće vode susreću se i u plavnim oblastima rijeka. rasprskavanja vode i male organske produkcije tako da se manja količina O2 troši na razlaganje organskih materija. dno je uglavnom kamenito. Od vodenih biljaka uglavnom su prisutne alge kamenjašice (Dijatomeja). Životna zajednica bara je slična litoralnoj zoni jezera. ima puno O2. čikovi.materijal dna biva pomjeren nizvodno što može imati negativan uticaj na naselje dna. Coleoptera. Copepoda. a ljeti raste. Plitke stajaće vode posebno zarasle makrovegetacijom i submerznim biljkama su ritovi. potoci. U planinskim potocima deponuje se na dnu samo grubi materijal(blokovi. Prisutni su stenotermni organizmi. mala su kolebanja temperatura. mulj i organske čestice donijete z čitavog sliva talože se u donjem toku rijeka. Bitna posljedica vodenog toka je i bogastvo vode sa rastvorenim O2. Plecoptera ( razvijene kandžice).ekodiraju materijal i odnose ga navodno gdje ga deponuju. Obilje vegetacije omogućava život puževa.Temperatura vode opada zimi od izvora prema ušću. Slobodna voda naseljena je planktonom koji čine alge. a na ušću opada. U peridu visokih voda tekućice postaju mutne. Ephemeroptera (sa dorzoventralnim spljoštenim tijelom). sitne školjke itd. Gastropode ( sluzne materije ). stijene. Oligochaete. Ostracodae. brzine toka i često i izlijevanje preko obala. potoci i rijeke. U pravilu potocima smatramo tekućice do 5 m širine. Bare su posljednji stupanj evolucije jezera. Od brzine vodenog toka zavisi fizička priroda dna tekuće vode. Naselje dna je slično litoralnoj zoni. Svjetlo prodire do dna i dovodi do razvoja makrovegetacije po čitavom dnu. Tu dominiraju larve insekata. To dovodi do bujnijeg razvoa zooplanktona koji je riblja hrana. U tekuće vode spadaju izvori. Pozitivni neotaxis je jedan od 179 . Tu su takođe i Amphibe i Reptili. za razliku od riba mirnih voda koje imaju bočno spljošteno tijelo. Hirudinea. TEKUĆE VODE (izvori.Količina kisika u pravilu opada od gornjeg ka donjem toku. U gornjem toku dnevna i godišnja kolebanja su mala. Voda u planinskim vodama dostiže stepen zasićenosti O2 zbog brzog toka. a ako ne. U njma nema vertikalne stratifikacije. Brojniji su stanovnici dna. Trichoptera. zarazliku od CO2 čija količina raste prema donjem toku. Ribe u tekućicama imaju vretenasto tijelo. Planktona nema.Rotatoriae. Copepode. Ona na kraju iščezavaju i postaju kopneni ekosistem. Brzina toka varira i po pravilu postoji uzdužni gradijent toka pri čemu je tok brži u gornjim dijelovima.

Tubificide . Miran tok omogućuje razvoj planktona. u sadašnjem sistemu saprobnih indikatora. crvenoperka. rakovi ribe i vodozemci. Naš tipični predstavnik je čovječja ribica (Proteus anguilus) koja je neotenična larva amfiba. te dolazi do razvoja Detritofagnih zajednica. Tada se formira sistem stalnih ili povremenih stajaćica. što daje mogućnost organizmima koji žive zariveni u mulj npr. Jedan od oblika zagađenosti najčešće se javlja usljed povećanja ljudske populacije (kanalizacija. Poliheta. mnoge larve insekata. Dosta je detritusa. tako da većina rijeka plavi okolne oblasti. Životinjsko naselje je uglavnom satavljeno od reliktnih oblika. Sastav riblje faune se mijenja i javljaju se pretežno Ciprinide. puževi. Ovu ideju su kasnije podržali i drugi. Tu su prisutna kolebanja vodostaja u toku godine. PODZEMNE VODE Su posebna kategorija kopnenih voda sa posebnim uslovima za život. Ovi stanovnici se odlikuju nizom prilagodbi. Zbog toga u oblasti kiša podzemne vode često obrazuju prave podvodne tokove. štuka. koje se brzo razmnožavaju i proizvode obimnu hranu za ribe. školjke. One se odlikuju odsustvom svjetlosti. U novije vrijeme. Proučavanje zagađenosti tekućica prvi je radio Cohn (1853) koji je došao na ideju da bi pojedine vrste insekata ili drugih organizama mogli biti pouzdani indikatori za kvalitet voda. ZAGAĐENE VODE Zagađena voda može biti rezultat prirodnog procesa ili antropogenog uticaja. On tvrdi da se sve vode mogu uključiti u krug. Tada u životnom stupnju predstavnici životne zajednice koji su za vrijeme kiše bili u anabiotičkom stanju (rotatorie). oči zakržljale razvijena hemijska čula i ti organizmi su uglavnom stenotermni. deverika. sa malim godišnjim kolebanjima i odsustvom primarnih proizvođača. Zavisno od nagiba nepropusnog terena podzemne vode se lagano kreću u stijenama sa primarnom poroznošću. smuć. som. To su površinske vode koje poniru i dolaze do nivoa nepropusnih stijena.• prilagodbi-organizmi se prilikom kretanja okreću nasuprot vodenoj struji i spriječavaju da budu odnešeni. podijeljen u 4 grupe: Katarobne. šaran. Takođe važno obilježje je makrovegetacija. industrija).voda za piće Transaprobne (otpad) -radiosaprobnih(radioaktivni otad) -criptosaprobne(otpad i neorganske materije) -autisaprobne (toksične) • Eurisaprobne (otpadi) – ultrasaprobni (bakterije) -hipersaprobni (bakterije) -metasapobni (flsgelate) -Izosaprobne(cilijate) • Limnosaprobne -p-polisaprobne(onečišćene) -alfa-mesosaprobne(onečišćene) -beta-mesasaprobne(čiste) -xenosaprobne(čiste • • Kopnene vode mogu se prema protoku vode podijeliti na: stajaće i tekuće vode. Sladaček je razradio novi sistem saprobnosti vodenih staništa. Oligoheta. U stajaće vode ubrajamo: 180 . a brže u stijenama sa sekundarnom poroznošću – krečnjak. donji tok (potamon)-dno je prekriveno pješčanim ili muljevitim nanosima. Plecoptere. Glavni izvor hrane je detritus koji dospjijeva sa površina voda i mikloflora bakterija i gljivica. Diptere. Oligohete. niskim temperaturama. To je značajno za organsku prpdukciju. To su organizmi: Turbelarie (Planarie).

Oblici koji nisu zasticeni od gubitka vode iz tijela mogu zivjeti samo u oblastima sa visokom vlaznoscu.S tim u vezi razvio se arborealni način života sa nižom prilagođenosti kao što su razvoji kanđi i nogu za hvatanje. obilna godisnja kolicina vodenih taloga. gušteri.cvjetnice. tajga. Zbog stalnih klimatskih uslova u prašumama većinom žive stenotermni i stenohigrični organizmi. djetlići. silve (listopadne). ali i pruza mogucnost zaklona i razmnozavanja. neosvjetljeni i neproduktivni (trofolitički). Africi. Visoka vlaznost vazduha pogoduju higrofilnim zivotinjama. Unutrasnjost presume je isprepletena brojnim epifitama. pustinje. stepe. sa suprostavljenim prstima i repom za hvatanje. te 181 . Na kopnu dominiraju visi oblici zivota . Amphibi i dr. Stanovnici kopna se stalno stite od gubitka vode iz tijela. Protozoa i svi stanovnici tla se zovu edafon.500 u oblasti Amazona cije krune mogu dostici visinu do 50-80 m.su po pravilu veća i dublje akumulacije gdje postoji gornji. Suhozemnu sredinu odlikuje pojava homeoterama. tako da su vecina stanovnika kopna euritermni organizmi.Tu su zastupljene planarije. polumajmuni. te tvorevine koje imaju funkciju za odbranu. glodari. puzevi pa i pravi vodeni oblici Polychaeta. Kretanje suhozemnih organizama je uglavnom vezano za podlogu. osvjetljeni sloj (eufotični) koji je i produktivni(trofogeni) i dublji. Temperatura vazduha znatno vise varira nego temperature vode. povoljni svetlosni uslovi. Unutrasnjost podloge pruza povoljne uslove za zivot specijalizovanih organizama. insekti i visi kicmenjaci. Zona tropskih i subtropskih vlažnih šuma Oznacavaju se kao hileje. a ne vazduh izvor hranjivih soli. Kopna se odlikuju i velikim brojem ekoloskih nisa zahvaljujuci prije svega prisustvu vegetacije. te velika količina detritusa. Posebno je bogato životinjsko naselje u spratu kruna derveća gdje se susrećuljenivci.-LOKVE-to su plitke udubine ispunjene vodom koje redovno presušuju -MOČVARE-su zadnji stadij razvoja vodenog ekosistema. Madagaskaru u Indo-malajskoj i Indonezijskoj oblasti. kameleoni. -JEZERA. Osnovni bioregioni ili predeone zone u koje ulaze razliciti ekosistemi su: tundra. sklera(zona tvrdolisnih suma). papagaji. bakterija i gljiva.Tropske presume su vise stratifikovane od umjerenih suma. Osim njih tu se nalaze predstavnici Arthropoda. Posebno su brojni insekti . Ispod tog sprata nalaze se 2-3 sprata nizeg drveca. majmuni.Vegetacija je vazan izvor hrane. Zbog male gustine vazdusne sredine koja ne daje dobru potporu zivi svijet je ogranicen na uski prizemni sloj atmosfere i na povrsinu Zemlje. U svakoj toj grupi je visok stepen diferencijacije i specijalizacije. Nematoda. tako da vecina suhozemnih organizama ima cvrste skeletne tvorevine na koje se oslanjaju meki djelovi. visoka vlaznost. larve Odonata. SUHOZEMNA OBLAST ŽIVOTA je oblast vazdusne zivotne sredine koja se po fizickim i hemijskim karakteristikama znatno razlikuje od vodene. Drugi vazan faktor je vlaznost. Stalno mjesanje i kretanja vazduha ima za posljedicu konstantnu koncentraciju O2 i CO2. Na pojedinim mjestima dzinovska stable se uzdizu iznad nivoa najviseg sprata u kome krune grade zatvoreni krov.Ona je prije svega staniste clanova razlagaca. Amphipoda. hileje (tropske sume). Ti uslovi cine kompleks klimatskih faktora koji variraju vremenski i prostorno. Annelida. Klimu tih suma karakterise ravnomjerna temperature iznad 20ºC.One zauzimaju ekvatorijalni pojas kontinenata u Juznoj i Srednjoj Americi. a svijetlost svedena na minimum. Ekoloski znacaj podloge je takoder veliki jer je podloga.Vlaznost u znatnoj mjeri ublazava temperaturna kolebanja zbog toga se grube promjene temperature cesto susrecu u aridnim oblastima. a karakteriše ih nizak pH. pijavice.U prasumama je bogat i raznovrstan živi svijet koji je vise vezan za više spratove nego za prizemne. malo soli. lijanama koje olaksavaju kretanje zivotinja i lokalno skupljanje detritusa i humusa te obrazuju cesto visecu zemlju u gornjim spratovima. Planktonski nacin zivota nije moguc. One se karakterisu i velikim brojem vrsta drveca i do 2 . ali su zato fizicki uslovi daleko promjenjiviji u odnosu na vodenu sredinu. U unutrasnjosti sume vazduh je zasicen vlagom.

tetreb. Kini. Tu se javlja 10 do 20 vrasta drveća . Te vrste grade čiste sastojine na velikom prostranstvu. Izražena su kolebanja klimatskih faktora pa zbog toga je daleko manji broj vrsta biljaka i životinja. Samo jedan od 4 mjeseca imaju temperaturu iznad 10ºC.Odnos ishrane i ostali biotički faktori su znacajni za dinamiku biocenoze. Siricide. potoci. Protozoa. kune. Problem u tajgama je preživljavanje hladnog perioda. Za tajge je karakterističan kiseli tip zemljišta koji u kombinaciji sa vlagom daje terestrična zemljišta. Tako da je vegataciona sezona vrlo kratka.zatim sitni biljojedi-glodari (leming. jezera i močvare. jele i bora.Tu se razlikuju tipovi šuma vlažnih staništa ( luznjaka. Njima se pridružuju predatori ptice i grabljivi insekti. U vodi u dupljama dvreća i pasuhu listova razvijaju se Diptere. grabljive ptice koji su ishranom pretezno vezani za glodare. Insekti su malobrojni i to su stanovnici unutrašnjih stabala-Carambicide. Smrceve i jelove šume su zatvorene i tamnije pa je prizemna vegetacija oskudna i čine je pretežno mahovine. Fitofagi su česti među insektima i sisarima. To su gusjenice. voluharice.Listopadna šuma javlja se u velikom broju tipova zbog različitih zonalnih kombinacija ekoloških faktora. ose i himenoptere. Životinjsko naselje je raspoređeno po spratovima. Od mesojeda susreću se vukovi. Kvalitativno i kvantitativno je tu najbogatije nasleje Arthropoda i to pretežno fitofagnih insekata. Nematoda. Svedske i Sjeverne Amerike. sobovi (Rangifer tardus i druge vrste jelena). Smjenu aspekata u listopadnoj šumi uslovljavaju sezonska kolebanja temperature i svijetlosti. a najhladniji zimski mjesec -6ºC.U višim spratovima naselje je manje obilno nego u prašumama. 182 . Klimatski uslovi u tajgama su vrlo surovi. Zbog hladnijih klimatskih uslova proces razlaganja ogranske materije je spor. mosumske šume u Indiji i Indoneziji.U prašumi je prisutan jako složen splet lanaca ishrane. Skandinavije. leptiri. biljne vaši. Sa sezonskim promjenamama nastupaju i periodične migracije od prizemenog sprata ka višim i obrnuto-To je posebno izraženo kod Arthropoda i ptica. Njena glavana karakteristika je godišnja smjena vegetacione ljetne periode sa zimskom. Posebno je bogato naselje u šumskojoj stelji i površinskom sloju zemljišta. Manđuriji i Japanu. Zivotinjski svijet je siromašniji tu se susreću krupni biljojedi losovi (Alces alces) . koleoptere.tople) srednje vlažnih staništa (bukve) i suhih staništa (hrasta i graba) . U pogledu ogranske produkcije četinarske šume zaostaju za listopadnim šumama. vjeverice) ptice – guštarka. mangrove. krstokljun. Srednja vrijednost atmosfreskih taloga u najvlažnijem mjesecu iznosi 100 do 130 mm. Njihova uloga je u razlaganju ogranske materije velika i oni olakšavaju posao bakterijama i gljivama. Mnoge vrste ptica i jelena migriraju u južnije oblasti. Listopadne šume se razvijaju i održavaju u obalstima u kojima najmanje 4 mjeseca prko ljeta imaju srednju temperaturu iznad 10 ºC. Evropi. a maximum atmosferskih taloga pada u toploj polovini godine. Sezonska kolebanja klimatskih faktora utiču na gustinu mnogih populacija.U zonu hileje ubrajaju se i vlažne subtropske šume. risovi.sve vrste insekata. Zona listopadnih šuma umjerenih oblasti (Silvae) Ova šumska zona je pretrpjena krupne promjene pod dejstvom čovjeka. Ranije se prostirala po cijeloj oblasti umjerenog pojasa u SAD. Gustina populacije biljojeda je regulisana različitim predatorima. Najtopliji mjesec ima srednju temperaturu od 10 do 19º C . Karakterističan unutrašnji element tajgi su rijeke .Tempo ogranske produkcije u prašumi je izuzetno veliki također je brz i tempo razlaganja uginule ogranske materije tako da je sloj šumske stelje slabo razvijen. lisice. Hrane se lišćem i plodovima. Ova zona pripada zoni hladnije klime. Tako da postoji nagomilavanje šumske stelje i sirovog humsa. a najhladniji od 3 do -52 ºC. Arthropoda. sjevernizec. Tu su caste Annelida. Zona sjevernih četinarskih šuma (tajga) Obuhavata dzinovski šumski pojas čitavog Sibira.Oni tu ubrajaju šume uz obale velikih tropskih rijeka. sa izuzetkom medvjeda i jazavaca koji su omnivori. Broj vrsta drveća je manji nego u listopadnoj šumi i obuhvata četinarske vrste smrce. Arborealnih sisara nema izuzev vjeverica.

Surovi klimatski uslovi imaju za posljedicu formiranje zamljišta čiji se porvšinski sloj otkravljuje kratko preko ljeta u junu i julu. Mnoge vrste ptica grade gdnjezda u rupama ili napustenim jazbinama. Na sjeveru njima se pridružuju rijetke zeljaste cvjetnice. medvjedi i druge ptice. Savene se odlikuju pisustvom razrijeđenog drveca i travnatom tajgom kserofilnog tipa. Stepe se javljaju u umjerenom pojasu koju ogranicavaju kolicina vodenih taloga koje padaju pretezno u proljece. Travnati pokrivac se sastoji od visokih trava. Jedna od karakteristika stanovnika stepe je grupnom zivotu.U zavisnosti od njega je i kolebanje populacije polarne lisice. Prosjek razlaganja ogranske materije je vrlo spor i uglavnom se formira sirovi humus na tlu. lavovi.macke. Insekti su malobrojni prije svega tu su Diptere i himenoptere. snježna koka. Zemljiste u stepama je crnica koja omogucava visoku primarnu produkciju (černozem) na nju se nadovezuju razliciti biljojedi. Prisutna su dnvena i godisnja kolebanja temperatura i javlja se vazdusno strujanje i intenzivno isparavanje.Većina stanovnika migrira na jug. a u juznim djelovima tundre im se pridružiju žbunasti oblici i drveće niskog rasta. polarna lisica. Vegatacioni pokrivac stepa sastoji se pretezno od trava i zeljastih biljaka.kojoti. Fluktacije brojnosti glodara cesto dovode do prenamozenosti u godinama povoljnih klima. Australiji i Juznoj Americi. SSSR. Savane se susracu u tropskim oblastima Centralne Afrike i Juzne Amerike i Australije . Od artropoda tipicni oblici koji zive pod zemljom su mravi i termiti ali imaju nadzemne dijelove gnjezda. Kod zivotnja karakteristicni su oblici koji zive pod zemljom stiteci se od temperaturnih kolebanja i predatora. Za stepe je karakateristicna vrlo dinamicna smjena sezonskih aspekata u toku cijele godine. To su prije svega glodari. polarni zec. zirafe. Zona stepa U ovu zonu spada niz prostranih travnatih formacija ravnica koje susrećemo u svim kontinetnima . skakavci.Zona tundre . Za oblike koje zive na povrsini tla karakteristicna je zivotna forma trkaca posebno kod sisara i ptica -antilope. Ljeta su manje ili vise susna. Mongoliji u SAD . zebre.kenguri. Prisutna su i stabla boba sa hranjivim plodovima. Zivotinjso naselje je slicno kao u stepi. muha ce-ce. pampa u Juznoj Americi . nojevi ili je to zivotna forma skakaca .je najsjevernije položena oblast vegetacije i predstavlja nepolarnu oblast bez šumskog pokrivača koja se u vidu pojasa proteže od najsjevernijeg dijela Sibira i sjevernog oboda Amerike. Odlikuju se odstustvom drveca ili se ono susrece pojedinacno. bare i močvare.One se odlikuju rasporedom vodenih taloga u toku godine sa duzim susnim periodom od 4 do 6 mjeseci.Tu spadaju stepe u panonskoj niziji . Prije svega mahovinama i lišajevima koji su tipični za tundru. To smrznuto zemljiste ne moze upiti vodu zbog topljenja snijega preko ljeta kada se formiraju brojna jezera. veliki broj insekata. Zime su duge i oštre. tako da ce cesto susrecu krda i stada. Zona pustinja 183 . savane u Srednjoj Africi. brojnošću se izdvajaju komarci čije se larve razvijaju u vlaznoj mahovini i barama preko ljeta. Ti klimatski uslovi omogućavaju život malom broju biljnih vrsta. Znacajna odlika tundre su krupne flukatacije gustine populacije posebno glodara lemingra. Zivotinjski svijet tundre je siromašan od ptica i sisara tu su sjeverni jelen. Oni su vazan izvor hrane za ptice. glodari su hrana za ptice i sisare. a drvece je predstavljeno pretezno akacijama koje obicno imaju spljostene krune (palme) . Na mnogobrojim vodama tundre žive vodene ptice prije svega guske i šljuke koje se gnjezde u tundi.Vegetacioni periodi traju samo za vrijeme ljeta i to 2 mjeseca traju.hijene. Za nju su karakteristicne antilope. polarana sova. zebe. a grabljivci pretežno glodarima. leming. leming ostaje aktivan i preko zime pod snjeznim prekriacem. Zivi svijet stepe odlikuje se posebnih zivotinsjkim formama kod biljaka preovladavaju hamefite. Lanci ishrane tundre su vrlo jednostavni jeleni se ulglvnom hrane lišajevima.

Vrste koje imaju siroku ekolosku valencu oznacavaju se kao euribiontne. Arabije. One se protezu od sjeverne Afrike. Pustinje se susrecu i u SAD-u . tj. Zauzimaju znatno prostranstvo na kontinentima. Sirije.To je period vodenih taloga. da li su ti uslovi rasporedjeni ravnomjerno ili mozacino zavisi i od ekoloske valence vrste. U tom zimskom periodu najniza srednja mjesecna tempratura nije nikad ispod 0ºC. Pored oskudice vodenih taloga javlja i se i njihov nejednak rapored susnih perioda i traje vise mjeseci ili godina bez prekida. Zimzelene sume sredozelja cesto bivaju degradirane i prelaze u semiaridne zbunaste zajednice makije. Edafski faktori variraju tako da se razlikuje glinovite. Arbutus. Tipicne vrste su : cesvina. Zona kserofilnih zimzelenih suma (skar i sikara) Ova zona obuhavat mnoge primorske oblasti na vise kontinenata. gavran jer zive u svim zonama. Rasprostaranjenost vrste u arealu Postoje 2 osnovna tipa rasporeda vrsta u arealu. U pustinjama je niska primarna produkcija. Juznoj Americi i Autraliji. Susrecu se u sredozemlju . Zivotnjski svijet je jako oskudan i ima fizioloske prilagodne u pogledu zastite od gubitak vode -luce mokracu koja je vise koncentrovana ili zive u jazbinama pod zemljistem u kojima je veca vlaznost. Turkestana sve do pustinje Gobi? u Aziji.Vegetacija je oskudna i sastoji se od jednogodisnjih biljaka u periodu vlaznosti visegodisnjih kserofilnih zbunastih oblika i euforbijacije koje akumiliraju znatnu kolicinu vode u tijelu poput kaktusa.Tipicne euribiontne vrste su : vuk. Erica. drozd. juniperusi i lovori. Te vrste su znacajan izvor hrane i vode za pustinjske ogranizme takodjer im pruza mogucnost sklonista i gnjezdista. razliciti smukovi. Ljeta su veoma topla sa dnevnom temp. kunic. Ravnomjeran i mozaican. a malu stenobiontne.Ophiosaurus apodus. makije . To zavisi od rasporeda zivotnih uslova u arealu. pjeskovite i kamenite pustinje. Pristna su extremna dnevna sezonska variranja temperature od 48ºC do 62 ºC.Pustinje se odlikuju extremnim klimatskim uslovima koje karakterise oskudica vodenih taloga. Medju pticama se susrecu grkuse – Silvia. Povezujuci linijom areal vrsta jednog roda dobit cemo areal roda.Kao stenobiontne vrste su planinski ovan (ovis) koji zivi samo na visokim kamenitim 184 . Od sisara su karakteristicne sakal . Areal jedne vrste je osnova za sve zoogeografske kategorije. garige u Sredozemlju i carpal u Kaliforniji. AREAL Areal je isto sto i oblast rasprostranjenja. Njihovom degradacijom nastaju kamene pustinje.Odlikuju se blagom i vlaznom zimskom periodu i suhim zarkim ljetom. lisica.Canis aureus. Cileu. sljunkovite. Juzne Afrike i Jugozapadne Australije. Maleziji.Oni grade karakteristince sumske zajednice i sikare.On se na karti moze predstaviti ako se linijama spoje kranje tacke manjeg ili veceg prstora na kome je neka vrsta neprekidno rasporstanjena. Irana. ali se brzo regenerišu. Kategorija areala je osnovno polaziste u tumacenju zoogeofraskog i geograskog polazaja na planeti. Tipican oblik ovih suma je u Sredozemlju.obalama Kalifornije . od 28ºC do 33º C.Drugi stupanj degradacije zimzelenih suma su garige sastavljene uglavnom od nizih zbunjeva.Hemidactilus turcicus. blavor . Perzije. Zivotnjsko naselje sadrzi niz karakteristicnih vrsta od reptila susrecu se gekoni . plovke. Afganistana. Koeficijent isparavanja je vrlo visok. Kalifornijiski caparal su zimzelene šume i šikare u Americi i po biljkama i životinjama su slične sredozemnim sumama. pistacije. cempresi. Kod vegatacije osnovna zivotna forma je drvece i zbunje sa zimzelenim kozastim i tvrdim listovima. Podlozan je cestim požarima. a suha sa malim brojem kisnih dana.

Opadanje zivotnog talasa uslovljeno je uglavnom epizotijom koja dobija velike razmjere. Uzroci tih iseljavanja ili emigracija su razliciti. Poznata iseljavanja kod sisara vrsi vjeverica. Migracije vrsta u arealu Najcesci tipovi seoba organizama u prirodi su: periodicna putovanja (migracije).To je posebno izrazeno kod glodara. Foke se na tvrdoj podlozi linjaju.Kod sjeverno americkih jegulja put traje oko jednu godinu. Na dubini od 100 m polazu ikru i potom uginu pocetkom proljeca. leming. grenlandska foka se razmnozava na ledu. zeleni dijetlici. Takodjer neke vrste riba i beskicmenjaka jedan dio godine provode u dubljim slojevima. Ove horizontale seobe su stalne i u pogledu njihovih pravaca. Markiranju riba i prstenovanju ptica utvrdjeno je da se one vracaju u iste rijeke u kojima su se razvile ili u istu oblast gdje su se gnjezdile.a drugi u povrsinskim slojevima mora. Sa dolaskom zime mnoge vrste biljojeda se spustaju u nize dijelove u potrazi za hranom. u klisurama tajgi se pravac suzava. Pravilnu seobu vrste i foke od mjesta hranjenja do mjesta razmnozavanja gdje izlaze na kopno ili na led.To su pravilne seobe sisara (ptica i riba) koje se svake godine vrse u horizontalnom i vertikalnom pravcu.to kolebanje susrecemo kod kanadske lisice je svake 4-5 godina. Jendolicni uslovi zivota su u tajgama.Tu su vrste takodjer ravnomjerno rasporedjene. Morseke vrste se za vrijeme mrijesta priblizavaju obali ili sprudovima npr.planinama. a druga zavisi od sredine u kojoj jedinke neke vrste zive. Ako su uslovi zivota ravnomjerni vrste ce biti ravnomjerno rasporedjene. ljesnikara i kod insekata skakavci. Masovna iseljavanja (emigracije) Mnoge vrste u godinama kad je broj jedinki naglo povecan preduzimaju masovna iseljavanja. Neke vrste racica prelaze pri tome i po nekoliko stotina metara. Njih slijede sve mesojedne vrste. pare.Iz jaja se izlegu larve i zahvata ih golfsksa struja jer imaju bocno spljoteno tijelo.otpor sredine slabi broj jedinki jedne vrste se naglo povecava i dolazi do podizanja njenog zivotnog talasa.U prvom redu je nedostatak hrane. Npr.Picus viridis koji zivi samo u listopadnih sumama. Seobe u vertikalnom pravcu su posmatrane na planinama. Putovanja dostizu duzinu 75mm i ulaze u rijeke. Areal u jednom predjelu moze biti ravnomjerno rasporedzen a u drugom mozaican. Nasuprotne vrste ciji areali zauzimaju isprekidanu povrsinu stajace vode ili planiske vrste imaju mozaican raspored. Nasuprotom ostalim ribama evropska jegulja ide iz rijeka u more. a danju bjezeci od sunca idu dublje slojeve. sadja-Sirrhoptes paradoxus. Na kraju 4 godine. losos putuje rijekama i vise od 1000 kilometara i savladavaju i vodopade. U godinama kada je povoljna klima i ishrana tj. Migracije riba se oznacavaju kao sezonske seobe i obicno su vrste u velikim jatima. Najjednolicniji uslovi zovota su u moru. Nocu izlaze na povrsinu po hranu. Te migracije su u vezi sa razmonozavanjem i izvorima hrane. Masovna razmnozavanja cesto kasne za povoljnim uslovima. Primjer horizontalnih perioda migracije su migracije riba zbog razmnozavanja i hrane ali isto tako i kod ptica. Krajem ljeta jegulje stare 6 do 9 godina krecu iz evrope u more i dolaze u Sargasko more. Kolebanja u brojnosti Svaka vrsta je sposobna da se razmnozava geometrijskom progresijom tako da bi za kratko vrijeme dostigla brojnost koja bi je ugrozila.Tako treba razlikovati potencijalnu i stvarnu brzinu razmnozavanja vrsta.Najduza migracija od 15 000 kilometara vrsi polarna sljuka.Oni se 185 . radjaju i odgajaju mladunce. zatim krstokljun.Tako da je vecina paleskih vrsta rasporedjena ravnomjerno. nakon cega slijedi opadanje brojnosti.U zadnje vrijeme je dokazano da postoji periodicnost u kolebanju brojnosti vrsta npr. Leminzi u pojedinim godinama kad brojnost poraste krecu i u toj oblasti ostaje mali broj jedinki. Prilikom seoba ptice migrarijaju sirokim frontom pridrzavaju se opcih pravaca i samo mjestimicno npr. Prva je nasljedno svojstvo vrsta.Veliki broj morskih i jezerskih planktonskih ogranzama vrsi i dnevne vertikale migracije.

obicne voluharice. Postoje i drugi brojnio primjeri sirenja areala kod kineske strnarice.One se sakupljaju u male grupe a kasnije u jata. Sa svakim pokoljenjam povrsina koju jedna porodica zauzima se neznatno siri.40 godina 19 vijeka oblast rasprostranjenja krompirove zlatice bila je ogranicena na oblast stjenovitih planina na istoku SAD. u sumskoj tundri javlja se borba za hranu izmedju polarne i obicne lisice pri cemu pobjeduje polarna u sjevernim. a nije prepreka za antilope jer na njih ne djeluje. Tako da je ona prepreka za domacu stoku. Individualna povrsina roditelja se ne povecava ali mladi puzevi se razmile na sve strane i nalaze pogodna mjesta za zivot i zive isto kao i roditelji. Ali u periodu od npr. U onim slucajevima kad je jedna vrsta bolje prilagodjena i pocne da 186 . Razlikuju se fizicke i bioloske pregrade. obicnog zeca. i obicna u juznim dijelovima. Skakavci nekad migracije vrse i u krilatom stadiju smatra se da je njihov let neophodan za sazrijevanje polnih produkata. a uslovljene su drugim biljkama i zivotinjama. Npr. Idu u jednom pravcu i unistavaju vegetaciju. Tako da njihovo raseljavanja ima ritmican karakter. sibirskog tvora. obicnog zeca i sibirskog tvora su pokazala da se primjetno raseljavanja ovih vrsta vrsi u godinama kada se povecava njihova brojnost. Poznatae su seobe leminga. Npr. Mnoga ostrva ljeskara koja se nalaze po cetinarskim sumama Evrope smatra da su ipak nastala kao rezultat njihovih emigracija.krecu u odredjenom pravcu i savladavaju rijeke i jezera. irvasa. rijeke. Masovna iseljavanja u nekim slucajevima dovodi do sirenja granica areala. Normalna raseljavanja Posmatranja oblika koji danas sire svoj areal pokazuje da se ovaj proces razvija postepeno i vrsta nove oblasti osvaja korak po korak. pocinje da se raseljava. indijskog cvorka. Produkcija istocnog slavuja u zapadnoj Evropi smeta zapadnim slavujima kojima je bioloski sasvim slican.Ali vecinom te emigracije dovode zivotinje na mjesta koja ne odgovaraju njihovim potrebama sto dovodi do njegovog propadanja. poljske jarebice. krstokljuna i leptira. U Sjevernoj Australiji zive brojne vrste golubova dok na susjednim ostrvima uopste ih nema. Kao primjer normalnog raseljavanja jedne vrste moze se uzet slabo pokretni organizmi puz golac. Bioloske pregrade su prepreke koje sprjecavaju raseljavanja.Veliki broj zivotinja se udavi ili ih pojedu mesojedi koji prate njihove migracije. Na proljece iz jaja izlaze beskrilne larve. iskoristavajuci potencijale svog areala i onda tezi da prosiri oblast rasprostranjenja tj. Najglavnija ognjista putnickog skakavca su u rijecnim deltama i jezerima Srednje Azije. vjeverica se tako iz tajge Sibira preko jedne zone tundre prosirila se na tajgu Kamcatke?. Tamo su prisutne brojne vrste gmizavaca i majmuna koji pljackaju gnijezda. Ptice sadje koje se gnijezde u Kazastanskoj oblasti nekad imaju velika izlijetanja sve do Zapadne Evrope i Atlantika i do Kine na drugoj strani. 1000 godina moze da zauzme ogroman prostor.U pocetku se hranila sa jednom vrstom divljeg krompira. Konkurencija izmedju dva oblika veca je ako su ti oblici ekoloski blizi. poljskog misa. a kasnije se prosirila sve do obala Antlantika. Pregrada za usko specijalizovanog parazita moze biti odsustvo domacina. Ali kako su kolonisti sadili sve vece povrsine sa krompirom ona se prosirila na tu novu hranu. Proces raseljavanja moze ici na dva osnovna nacina: -neprekidnim frontom kao sto se obicni zec raseljava u kazastanskim stepama -ekoloskim zlijebom kao sto se krece kineska strnarica sa istoka na zapad pridrzavajuci se livada i siblja plavnih rijeka . Pregrade Ako se vrsta nalazi u povoljnim uslovima broj jedinki se povecava iz godine u godinu. Ali kod raseljavanja ranije ili kasnije nailazi se na prepreke razlicitog tipa ili pregrade. Fizicke pregrade mogu biti planinski grebeni. ljesnara.Vrsta tvrdokrilca majak zivi u svim pustinjama srednje Azije osim u Ferganskoj dolini gdje nema pjescanog bagrema kojim se hrani. suha klima. slatka ili slana voda. Prepreka za raseljavanja moze biti i borba za opstanak koja se izrazava u konkurenciji za hranom. Posmatranja sive tekunice. Masovne migracije poduzimaju i vjeverice. Za vrijeme tih nocnih putovanja puz polaze jaja na pogodna mjesta. Jedinke odraslih puzeva zive na granicnom prostoru i obicno se krecu nocu u potrazi za hranom.U Srednjoj Africi zivi muha Ce –ce koja kod domace stoke izaziva smrtnost.

Na sjeveru se takoder javljaju santé leda koji mogu prenositi polarne lisiice. Slucajni nacin raseljavanja Moze se vrsiti na dva nacina vodom i pod uticajem covjeka. bubasvabe. Trajanje pregrada je razlicito . palmini plodovi nose na sebi nekada male zivotinjice. Smanjenje areala i izumiranje zivotinja Smanjivanje areala i izumiranje u danasnje vrijeme je najvise uzrokovano djelovanjem covjeka. Smanjenje areala moze se javiti i usljed katastrofa npr.Zelandu potpuno unistile hateriju i krupnog goluba dronta koji se gnijezdi na tlu. Irvas koji je iscezao u proslosti zbog izlovljavanja. Da vi neka vrsta izumrla nije dovoljno samo unistiti njene jedinke u nekim slucajevima je dovoljno da se njihov broj smanji. takav je slucaj i sa morskom kravom. moreuz izmedju 2 ostrva. Morske struje mogu prenositi zive kopnene kicmenjake. Nekada se ona ogleda i u unistavanju pregrada ali i u prenosenju zivotinja u drugu zemlju. Smanjenje areala vrsi se izmjenom zivotne sredine. To su male pregrade npr. Prvu vrstu pregrada zivotinje mogu da prevladaju tzv. izmjenom stanista zivotinja ili unosenjem domacih ili divljih zivotinja koje potiskuju druge vrste. Obadvije vrste pregrada mogu se podijeliti na dva razlicita tipa i bioloske i fizicke. Mala droplja i mrmot nestaju sa polja zbog razoravanja. Izumiranje vrsta u geoloskoj proslosti uglavnom se javljalo zbog gubitka njihove prilagodjenosti. brodovima i zeljeznicama. Stabla koja su donesena na more. druge su jako postojane. Zec i poljska jarebica se raseljavaju prema tome kamo se sire pasnjaci na racun suma. Na plovkama barskih ptica selica prenose se razni sitni beskicmenjaci i njihova jaja.potiskuje konkurenciju borba za opstanak je izrazajnija. U nekim slucajevima unsene vrste naisle su na povoljne uslove i razmnozile se u velikom broju praveci stetu npr.vuk u Velikoj britaniji. Suecki kanali su iskoristile mnoge vrste iz Crvenog mora da predju u Sredozemlje i obrnuto. mekousna pastrmka je smanjena u Neretvi samo male populacije. Unistavanjem suma potiskuju se sumske vrste zivotinja. slucajnim nacinima raseljavanja i ne prilagodjavaju se.To se odvija ili neposrednim unistavanjem zivotinja. u borbi protiv stetocina unose se nihovi prirodni neprijatelji. Glavatica. Npr. granica izmedju zone tundre i tajge. Npr. Pregrade drugog tipa poklapaju se sa granicama koje dijele 2 oblasti sa razlicitim uslovima zivota npr. ostrvo Krakatau. krompirova zlatica ali i reptili i sisari. One se ne mogu odrzati i to dovodi do izumiranja. Tekunice za raseljavanje koriste mosove. Mnoge vrste su potpuno iscezle npr. 187 . da se aklimatiziraju i da izdrze borbu za opstanak sa lokalnim vrstama. a kasnije Americka koja je potpuno potisnula Evropsku. Predpostavlja se da su pretci australijskih glodara dosli na australski kontinent slucajno na stablima koja su plutala. pacovi. Smanjenje areala mogu mogu uzrokovati i epizotije. Nekad se javljaju i velika ploveca ostrvca koja su okrenuta od obala tropski rijeka sa zivotinjskim naseljem i dolazi u more.mungos. Iscezavanje zbog unosenja drugih vrsta je primjer psa Dinga koji je u Australiji potpuno potisnuo torbarskog vuka koji se sacuvao samo na Tasmaniji. Da na novom mjestu nadje povoljne uslove za zivot tj. a kod savladavanja prepreka drugog tipa zivotinja se mora prilagoditi novim uslovima zivota. kao npr. Jedan tip su pregrade koje dijele teritorij sa slicnim uslovima zivota.Domace svinje su na N. dvije pastrmke sa Novog Zelanda prvo je unesena Evropska koja se dobro aklimatizirala. Prenosenje zivotinja covjek prenosi nesvjesno tovarima. Na Islandu za vrijeme zime doslo je do potpunog unistenja vodozemaca. Postoje i primjeri svjesnog prenosenja npr. Kod tog raseljavanja treba da na novi prostor dodju dvije jedinke razlicitog pola ili bremenita zenka. irvase na druga ostrva. Uloga covjeka u raseljavanju zivotinja je velika.Tako su prenijeti i misevi. kao moreuz koji dijeli Madagaskar od Afrike koji postoji barem od miocena.neke pregrade i nestaju brzo.pas Dingo u Australiji.

Npr. Npr. endemska vrsta foke koja zivi u Bajkalskom jezeru. Srednjoj i Centralnoj Aziji. a tih zivotinja ipak nema. rodovi koji su nastali na nekom mjestu nazivaju se autohtoni. primjer riba Coregonusa koji zivi u jezerima u Irskoj. Po tome se razdvojeni areali razlikuju od mozaicnih kod kojih izmedju dijelova areala ne postoje odgovarajuci uslovi za zivot. Krajem 188 . Sibiru i Sjevernoj Americi. Osnovni nacin nastajanja disjunktivnih areala je drugi primjer. rod.Npr. Npr. podvrste i rodovi koji su karakteristicni samo za pojedine oblasti nazivaju se endemima.Kod odredjivanja centara nastajanja postoje odredjena pravila: -Oblast u kojoj zive najprimitivniji oblici date grupe je centar nastajanja i prvobitnog raseljavanja. Karakteristicno za razdvojene areale je da u oblasti gdje postoji prekid postoje uslovi za odredjenu vrstu. Skotskoj i Engleskoj. a poslije prvog Svjetskog rata je postao endem samo Istocne Evrope. izmedju Sovjetske i Americke tajge nalazi se prostrani dio Tihog okeana. npr. familija i podklasa N. a zadrzava se u Sibiru.Postoji opste pravilo da u koliko je niza sistematska kategorija utoliko je vjerovatnije da njen danasnji areal odgovara centru nastajanja. Za prvi slucaj je karakteristicna vjeverica na Kamcatni. a to mjesto je ognjiste ili centar postanka tog oblika. a primjer drugog slucaja je Evropski bison koji poslije ledenog doba iscezava u Zapadnoj Evropi. Npr. Evrope i na Kavkazu. Centri nastajanja i prvobitnog raseljavanja Vrste. S druge strane vrste. Smatra se da su nekad ta jezera bila jedinstvena masa vode koja je spustanjem kopna razdvojila i u njima su evoulirali ove tri vrste srodnih riba roda Coregonus. Maloj. tur je bio siroko rasprostranjen u Evropi. ali ima i primjera da su areali podjeljeni na vise dijelova. Najpouzdaniji i paleontoloski nacin objasnjenja centara nastajanja i raseljavanja zivotinja. Npr. Najprimitivniji od njih je malezijiski mulfon koji zivi na Kipru. prekidnog pojasa.Jedan od nacina je da zivotinje savladavaju male pregrade i obrazuju odvojenu koloniju koja vremenom preraste u areal. -Oblast u kojoj zivi najveci broj organizama date grupe je centar njenog raseljavanja. Pojmovi autohtoni i endem se nekada mogu i podudarati. Tako da je Kipar centar nastajanja i raseljavanja muflona. U nekim slucajevima savremeni areal vrste je i u isto vrijeme i njeno ognjiste nastajanja. Termini alohtone i autohtone vrste Primjer za utvrdivanje primarnih centara i pravaca raseljavanja Rod muflona obuhvataju vise podvrsta i vrsta koji zive na ostrvima Sredozemnog mora. Haterija je endemicna vrsta.Zelanda. Ta jezera su spojena konalima sa morem tako da se na taj nacin nisu mogle rasporediti. Kaspijska foka je endem Kaspijskog mora. Ukoliko je visa sistematska kategorija zivotinje su imale vise vremena za mjenjanje svog areala. Kod razdvojenih areala vazan momenat je i sirina. Disjunktivni areali mogu nastati na dva nacina: 1. Endemicnost je uslovna i tokom vremena se moze izmjeniti. Plava svraka zivi samo na Pirinejskom poluostrvu i na Dalekom Istoku.Drugi slucaj je da se iscezavanjem zivotinja u prelaznoj oblasti prvobitni isprekidani areal raspadne na vise dijelova. -Ognjista nastanka moze biti samo ono mjesto koje po svojim uslovima odgovara potrebama prolaznog oblika.porodica gustera najvecim dijelom u Juznoj Evropi i ona se smatra centrom njenog nastajanja. a ono je ujedno i njen centar nastajanja. sumska kuna je rasprostranjena u sumama Zapadne Evrope. I. podvrste. 2. Cetri vrste tapira zive u Centralnoj i Juznoj Americi. Disjunktivni areali se mogu objasniti jedino evolucijom.Razdvojeni (disjunktivni) areali i porijeklo Oblast rasprostranjenja pojedinih vrsta po pravilu su neprekidne. a jedna u Jugoistocnoj Aziji.

Oni koji su se raseljavali na istoku zauzeli su Aziju. Npr. Na Kaspijskoj foci parazitira jedna akantocefala krakteristicna za sjever to znaci da su se predci Kaspijske foke doselili negdje iz sjevernih mora. Primjer rijecne jegulje: Evropska i srodna americka jegulja idu na mrijestenje u Sargosko more. Biogeografski se obicno zadovoljavaju odredivanjem uslovnog ognjista raseljavanja tj. vrane . Iz Evrope jedni su prodrli na Sardiniju i Siciliju koje su tad bile povezane sa kopnom i danas su se razvile u posebnu vrstu. Takvih vrsta ima mnogo medju morskim zivotinjama posebno medju beskicmenjacima. 189 . Kod kontinentalnih oblika vrste sa kosmopolitskim arealom su i neke grupe vodenih beskicmenjaka koji se prenosi pasivno vjetrom. lisica garan. Ti se areali obisno obrazuju izumiranjem u prelaznim oblastima. Znatno vise kosmopolitskih rodova npr. Preko tog kopna mufloni su prelazili i raselili se u Juznu Evropu gdje su izumrli kasnije. Areal vidre obuhvata sve osim Australije oni naseljavaju cijelu Evropu i Sjev Ameriku. U moru su fizicke prapreke manje vecina morskih beska ima sposobnost se krece pasivno pomocu morskih struja koje nose njihove larve i jaj. laste. Sto je niza sistemska kategorija po pravilu je i areal manji. gdje se putevi njihovih migracija porede sa putevima njihovog raseljavanja. Polazeci od nacina zivota zivotinja i istorijskih promjena oje su se desavale mogu se odrediti najblizi putevi raseljavanja. od njene sposobnosti u savladavanju prepreka i od geoloske starosti vrste. Dispinutivni areali su vrlo karakteristicni za stare grupe. psi. Neoendeni obicno imaju srodne vrste i njihove vrste se smanjuju jedna za drugom geografski. i na istok Azije.tercijara je bio povezan sa Malom Azijom . Uski areal moze biti rezultat toga sto mlada grupa jos nije uspjela da se naseli ili st oje stara skoro izmrla. Ipak su rijetke kosmopolitske vrste. USLOVNI CENTRI I NAJBLIZI PUTEVI RASELJAVANJA Za njihovo utvrdjivanje postoje razlicite metode: -bioloske istrukturne odlike koje ukazuju na vezu izmedju zivotinja i odredjenog predjela -sezonske migracije ptica i riba. S jedne strane te grupe imale dovoljno vremena da se prosire a sa druge strane su potisnute mladjim bolje prilagodjenim grupama i imaju male areale. VELICINA AREALA I GEOLOSKA STAROST GTUPA Samo su neke zivotinje bile u stanju da se rasele ne mjenjajuci bitno odlike vrste i postale kosmopoliti.onog regiona iz koje se neposredno raselila data grupa organizama. takodjer i vrsta. Ali tu postoji i izuzetaka npr vidra i rijecni orao su stenobiontne zivotinje vezane samo za vodu ali su ima areali ogromni. Po geografskom rasprostanjenu parazita moze se utvrditi odakle se raselio njegov domacin. a onda preko kopna koje je vezalo Aziju i Ameriku presli su u Ameriku. Postoje i uzajamni odnosi izmedju izmedju vel areala i geoloske starosti grupe. Po pravilu zivotinje koje nastanjuju razlicita stanista velike areale npr vuk. Podvrste imaju uvijek male arreale. Vrste koje bolje savladavaju prepreke obicno imaju vece areale. Velicina areala zavisi od ekoloske valence vrste. Ovo se dokazuje tako sto se ptice cije raseljavanje ispitivalo lete na zimovanje u obrnutom pravcu. Sto se tice morskih kicmenjaka oni su dobri plivaci i savladavaju velike udaljenosti tako da imaju kosmopolitske areal. Npr. Zajednicke vrste Crnomorsko azijske stepe i stepa pored Kavkaza su se raselila iz prvih stepa zato sto su one geoloski starije. Paleoendemi nemaju srodnih vrsta i imaju izolovano rasprostanjenje. Primjer ovakvih areala je rod limulus sa 5 vrsta na obalama istoce Amerike i na Sandskim ostrvima i Tapiri. To pokazuje da je Sargasko more centar naseljavanja ove vrste. Tako da se razlikuje neoendenizam i paleoendenizam.

Primjeri koji to dokazuju su primjeri dva najstarija jezera Bajkalskog i Tanganjika. Posebno su znacajni rakovi gameride. 6. Ta zajednicka istorija ostavlja pecat koji se sa jedne strane ogleda u podudaranju areala zivotinja iz razlicitih grupa a sa dr strane ova je evolucija trajala dosta dugo i onda se obrazuju sistematske grupe viseg ranga. Prema danasnjim podatcima Bajkalsko je danasnji oblik dobilo u tercijeru. Doseljenici tesko prodiru na ostrva i cesto umiru. solinitet itd. Broj vrsta na ostrvu zavisi i od udaljenosti od kopna i od starosti ostrva. to je skup biljnih i zivotinjskih populacija koja naseljavaju odredjeni biotop i koje su vezane brojnim odnosima. Na kopnu cak i da izumre neka vrsta u jednom dijelu areala ona se tu ponovo naseli iz drugog dijela areala. Od 36 vrsta oligoheta sa baj jezera 31 su endemi istog. ima ih 34 roda sa oko 400 vrsta a endemi je 31 rod. Brojnost vrsta je iz godine u godinu je izlozena kolebanju. Karakteristika ostrvske faune je endemicnost i siromastvo. Nova Gvineja sa 758 000 kvad km ima 495 vrsta ptica koje se tu gnjezde. dok okeanska ostrva su siromasna faunom doseljenika. tropska. Sumatra 434 000 430 vrsta ptica.americka. Zahvaljujuci razlicitm pregradama zivotinjskog naselja i pojedinim dijelovima zenlje se razvijalo donekle samostalno.FAUNA Rijec fauna upotrebaljava se se u surem i uzem smislu. U uzem smislu to je zivotinje koja se istorijski slozile i koje su se ujedunuleu zajednicku oblast rasprostanjenja. 5. kopnena. Tokom vremena fauna kontinentalnih ostrva postepeno dobija karakter okeanske faune. Kontinentalno ostrvo V britanije ima malo karakteristicnu faunu. Taj proces traje brzo i tim ako ako su ostrva mana brze. u sirem smislu to je skup razlicitih zivotinja. Na ostrvima vrsta moze lako da izumre. Primjer biocenoze moze se pratiti na sprudovima ostrige. 80 vrsta Bajkalskih planarija su endemi tog jezera. ptice. 2 pordice riba i dr. Cejlon 65 000 251 vr ptica. OSTRVSKA FAUNA (KONTINENTALNA I OKEANSKA) Kontinentalna i ostrvska ostrva imaju potpuno razlicite faunn. Tu su dvije endemicne vrste familije riba Comephirdae Cotocemophoride. Za Bajkal je karakteristicno i endemicne vrste flore. oko 75% faune u njemu su endemi to su uglavnom vrste i rodovi endemicnih familija nema. FAUNA ZATVORENIH BAZENA BIOGEOGRAFSKI ZAKON od posebne vaznosti zato sto ukoliko je duze trajala izolacija u toliko je vise spec ili endemicna fauna izolovanog dijela. autohtoni stanovnici ciji su predci dosli nedavno iz Sjevernog mora : riba Coregonus i dr. Amerike 1000 km imaju 37 vrsta ptica od cega 31 endemicna. Gana 125 000 337 vr ptica. Fauna bajkala sastoji se iz 3 grupe organizama: 4. Azorna i Galapagosna ostrva . Prva imaju faunu susjednom kopnu a druga faunu koja se sastoji od slicnih doseljenika. Mogu se svrstavati po raznim principima: Sistematskoj pripadnosti-fauna . to je zato to 190 . stari autohtoni stanovnici bajlkala: spuzve.fauna crijeva itd. Npr. ptice koje se gnijezde na ostrvima npr. To predstavlja jedan od domena evolucije. sisari. Azorsna ostrva su udaljena 200 km od evrope imaju 30 vrsta kopnenih ptica aendemicna 3. Biocenoza i fauna Biocenoza je ekoloski pojam . prema teritorijalnoj. ta duga izolacija dovela je do toga da da je 76% vrsta u njemu endemicno. npr. Prema geoloskom vremenu fauna karbona. ribe. relikti tercijarne slatkovodne faune koja se tu sacuvala Tanjgenjika se obrazovalo u oligoceru . na ostrvima postoji direktna zavisnost izmedju velicine ostrva i broja vrsta koje tu zive. Galapagosna ostrva su udaljena od J. Stepen izlacije zavisi i od drugih faktora npr. Sprudovi ostrige se javljaju samo na odredjenim mjestima u moru sa odredjenim karak: temperatura. prema stanistu .

patke. Ostrvske i slatkovdne zivotinje pripadaju kopnenoj fauni jer su vezane za kopnenu oblast izuzev manjih dijelova mora. izolacija igra vaznu ulogu u razilazenju karaktera tj. foke. na Azorsnim ostrvima zivi 69 vrsta. Kicmenjaci su uglavnom kopneni oblici izuzev riba . okeansko prostranstvo je naseljeno u potpunosti. 191 . veci broj sistemskih kategorija viseg reda u moru i veci broj sistamskih kategorija nizeg reda na kopnu govori da je okeanska fauna starija. Kopnena fauna je bogatija od morske zbog insekata. kornjace. Osim ovih pomjeranja unutar svake faune vrsi se seljenje pojedinih oblika ciji se areal moze poklapati. itd.Galapagosna ostrva van linije seobe pticai izolovana su za razliku od drugh osrva koja su na putu seldbe ptica selica. Broj vrsta morskih zivotinja cini samo ¼ kopnenih. Zivotinje vezane za kamenu podlogu imaju cvrst spoljasnji oklop koji ih stiti od talasai organi za prijanjanje. Ptice cine veliki procenat ostrvske faune. Kivi sa N. Mekusci se na ova ostrva prenose u obliku jaja na nogama ptica selica. Karunari sa Galapagosa. Npr. dupljari. POMJERANJA FAUNE I RELIKTNE FAUNE Ukoliko pregrade koje razdvajaju faune isceznu na ovaj ili onaj nacin jedna fauna dolazi u dodir sa drugom faunom. Npr. i dr. njegova populacija je ostala nakon povlacenja ledana sjever pri zavrsetku ledenog doba. grabljive ptice. golub dront sa Mauricicijusa. svijetlosti. u okeansku spada zivi svijet mora i oblika koj zive u moru ali su procesom razmnozavanja vezani za kopno . za vrijeme ledenog doba. Za ostrvo je karakterisitcna pojava velikog broja oblika koji mogu prevladati male prepreke-ptice i slijepi misevi. Na kopnu na najvecoj dubini mogu zivjeti neki pecinski ili podzemni oblici a na najvisim visinama vukovi.Zelanda. burnjaci. Bijeli zec ciji je glavni areal tundra zivi na Pirnejima i Alpama izolovano zivi kao relikt ledenog doba. u delti Volge se sacuvala obilna fauna suptropskog pojasa. Rasprostanjeni su sundjeri. pingvini. ali je puno oblika medju njima koji ne lete npr. Npr. Fauna tundre se spustila daleko na jug evrope. Pri tome pojedini oblici potisnute faune u povoljnim uvjetima opstaju kao relikt. Mjesanje i pomjeranje faune odvija se razlicitom brzinom. Haterija sa N Zelanda . Ostrva zbog te svoje izolacije omogucavaju odrzavanje primitivnih odlika na svojoj teritoriji. Prostor za zivot u okeanima je veci nego na kopnu. fauna Bajkalskog jezera je rezultat tercijerne faune koja je pokrivala cijeli prostor Sj Evrope. ptice-guske.tu su prisutni talasi kolebanja temp. cak i polarne oblasti imaju bogatu faunu. Na na muljevitom i pjeskovitom dnu su oblici vise pokretni sa slabo razvijenim oklopom i zariveni u pjesak. bodljokosci i crvi. Obrazaovanja vrsta u prostoru. Pod povoljnim zonalnim uslovima moze se sacuvati citav kommleks vrsta prvobitne faune koja se tad zove reliktna fauna. priobalna ili litoraln ide od obale pa od 200m . Npr. Oni gube sposobnost letenja jer ne postoji njihovi prirodni neprijatelji sisari . dijelovi te faune jos dugo ostaju jednoobrazni. i postojanje velikog broja oblika koji ne lete nizeg sistematskog ranga. Npr. Nakon sto pregrade isceznu faune jos izvjesno vrijeme zadrzavaju svoj karakter. mekusci.. Tada nastaju slozeni procesi koji mogu da dovedu do razlicitih rezultata: ili forme razmjenjuju svoje elemente ravnomjerno i to daje novu faunu ili jedna faun koja je prilagodjena potisne drugu. vegetacije. ili obrnuto ako se areal jedne faune podjeli pregradom naglo. OKEANSKA KOPNENA FAUNA Cijeli zivotnjski svijet se moze podijeliti na 2 osnove: na kopnenu i okeansku faunu. GLAVNA PODJELA OKEANSKE FAUNE U oblasti okeana razlikujemo tri osnovne zone: 4. Sredozemna fauna je morem podjeljena na evropsk i sjevrno-africku faunu sa slicnim zivotinjskim vrstama. ali za to je potreban veliki evolucioni put. Ovo isto vazi i za kopnene mekusce na Galapagosu ih zivi 48 vrsta od tog 41 endmicna vrsta. Faune se mogu preklapati zajedno sa pomjeranjem cijelog predjela npr. Isto tako otopljavanje leda na artiku i subartiku je zbog dejstva golfske struje sto dovodi do pojave zivotinja iz toplih krajeva. Za okeanska ostrva karakterisiticni su i beskrilni insekti to se objasnjava dejstvom snaznih vjetrova.

neotropska 13.5. Ti planktonski organizmi imaju niz prilagodjenosti: sadrze masne kapljice. Takodjer se upredo sa oblastima preovladjivanja mogu razlikovati i sire oblasti prodiranja. 500 m. GLAVNE KOPNENE FAUNE ZEMLJE Uporedjujuci zivotinjska naselja pojedinih kopnenih regiona i i ujedinjavanjuci ih usljed slicnog sastava vrste moguce je cijelo kpno na zemlji podjeliti na niz zoogeografskih oblasti. slabim kretanjem vode. Primjer su Himalaji: oni dijele centralno . oni kao da i beskicmenjaci imaju svijetlece organe. Koa dokaz toga je rasprostanjenje ekoloski razlicith grupa npr. australijska 11.koje je jako slicno . dubinska ili abisalna zona.azijsku visiju sa surovom klimom od zarne Indijske nizije. Bje se hrane ribom. sjeverni morski gnjurci lice na pingvine na jugu. Osnovne kopnene zoogeografsku podjelu dao je Skleter. 6. Npr. etiopska 15. odsustvom biljnih orrg. insekti. polinezijska 12. novozeladska 10. Tu su krakterisitcne ehinodermati-morski ljiljani. ali pripadaju drugom redu. zona otvorenog moraili pelaska zona pruza se od priobalne zone pa do otvorenog mora do dobine do 200m osvijetljena je. Zavisno od prodiranja svijetla pocinje na 200. Drugo tu su vazni i razliciti nacini raseljavanja zi votinja i trece sto je vazno kod zoogeografske podjele vazno da razlicite grupe imaju razlicitu geolosko vrijeme. Ali tu se javljaju nered i poteskoce jer razlicite sistematske grupe ponekad mogu razlicito rasprostranjeni. to zavisi od 3 glavna uzoka: razlicite zivotinjske grupe su vezane za ralicite uslove zivota pa ne mogu imati slicno rasprostanjenje. holarticka ove oblasti mogu biti sjedinjene u zoogeograsku kategoriju viseg reda u zoogeografska kopna(gee) 192 . jake vilice. Zoogeografske oblati mogu biti povucene ostrim linijama samo u slucajevima da su ostla stalne u toku dugog ekoloskog vremena i da i da ostro dijele dva predjela. Za ovu faunu su krakterisitcne vrlo stare vrste org. bipolarnost se objasnjava razlicitim teorijama: Prva teorija objasnjava da su se tropske vode za vrijeme ledenog doba znatno ohladile i oblici koji zive u njoj morali su se pomjeriti ka sjeveru ili jugu. mjehurice zraka i izrstaje. Na mjestima gdje granice izmedju oblasti nisu toliko jasne mogu se izdvojiti siroki prelazni pojasevi. indonezijska 16. niskom tempareturom. tu su dobri plivaci ribe i kitovi i razliciti beskicmenjaci koji stuja pasivno nosi. Takodjer neke zivotinje sjevernih sirina zamjenjene za jug sa ekoloskim slicnim ali su sistematski udaljene. fokei neke ajkulei veliki broj beskicmenjaka. A one su: 9. redukovane oci ili kod nekih vrsta dzinovske oci. Tako isprekidano rasprostanjenje imaju neki kitovi i delfini. Zoogeorafske oblasti rasprostranjeja sisara se razlikuju od oblasti od oblasti rasprostanjenja vodozemaca ili oblasti pogodne za sisare nisu pogodne za slijepe miseve . to je zato sto su se one pocele naseljavati pri slicnim ili istim geografskim uvjetima. . Odlikuju se odsustvom svijetla . BIPOLARNOST Tu se podrazumjevaju cesto pojave kada iste ili bliske vrste zive na velikim sjevernim i velikim juznim sirinama a nema ih u tropskom pojasu. sisari i cvijetnice. spuzve i mnoge ribe. madagaskarska 14. U nekim slucajevima zivotinje koje su rasprostanjene u u povrsinskim vodama na sjeveru i jugu zive u tropskoj oblasti u velikim dubinama ali je to rijetko.

Novozelanska oblast je je tipicna ostrvska fauna. od placentalnih sisara postoje samo slijepi misevi. Predstavnici su Monotremata gdje spada kljunar . neskvasljivo krzno i ehidna prilagodjena rijecnom nacinu zivota. Njezine osobine su: 4.Ornitorinhus i ehidne.I NOTOGEA. jedna njihova vrsta kea brzo mjenja navike. AUSTRALSKA OBLAST Ova fauna obuhvata Australiju. Fauna po starosti zauzima drugo mjesto iza novozelandske oblasti.. Sove krupni papagaji i restori. 193 . s druge strane oni su spec kljunari prilagodjeni zivotu u vodi sa plovnim kozicama. Novi zeland ima obilne guste zelene sume sa obiljem papratnjaca. Novozeladska oblast je najstarija od svih danasnjih fauna i sacuvala je mezozjski karakte . a podred diprotontia je autohton za australiju. Tasmaniju . australsku i polinezijsku oblast II NEOGEA. tako da su neke zivotinje nasle pogodne uslove za zivot.. hrani se insektima. Predstavnici ove faune su: kivi ili apteris koji pripada podklasi Ratita. oko polovine ptica je endemicno. Kod ehidne postoji torba u kojo se cuva mladunac i sam pije mlijeko. endemicini red australskih nojeva. Ova oblast se odlikuje odsustvom grabljivica... klima je tropska i suptroska. 6. zmija nema ovo se objasnjava time da se N Zeland veoma rano odvojio od australskog kopna krajem mezozoika. torbari su rasprostanjeni . kljunom koji sa strane ima rozne ploce. kod riba je endemican red Monopneumonis dvodihalica sa predstavnikom Ceratodusom Veliki dio kontinenta sa istoka ogranicavaju koje se pruzaju na tasmaniju. Velicine je kokoske..obuhvata neotropsku oblast III ARKTOGEA.ukljucuje ostale oblasti NOTOGEA NOVOZELADSKA OBLAST(ostrvska fauna) Obuhvata 3 ostrva N Zelanda(juzno. potpunim sisara i malom zacinescu biocenozom. Na sjevernom ostrvu ih je vulkanska erupcija na juznom mauari. kad su doseljenici poceli gajiti koze napadali ih hraneci se krpeljima zatim lojem ovaca a danas prava grabezljivica. ptice ovdje zamjenjuju sisare i predstavljene su karakterisitcnim oblicima od kojih su znacajni kivi. povijen kljun. samo u njoj zive primitvni sisari monotremata 5. 5. sa nozdrvama na vrhu. sa slabo razvijenim krilima koja se jedva vide. 4. Tada na australskom kopnu nije bilo sisara i zmija. Britanije. Oklandska ostrva .od ostalih ptica prisutna je jedna barska koka i plave barske kokice. sjeverno. Najineresentanija je haterije ili Sfenodon. ova fauna se karakterise velikim brojem ptica trkacica sto objasnjava odsustvom sisara i zmija. ima li su slabo razvijena krila sa redukovanim skeletom i dostizao visinu i do 3m. Primitvne odlike su da se razmnozavaju jajima ima kloaku nemaju mlijece zljezde. razmnozava se jajima i ima tjemeno oko. Celebes i molucka ostrva cine prelazni pojas izmedju australse i indonezijske oblasti. Unutrasnji dijeli kontinenta koji imaju suptropsku klimu prekriven je pjescanom pustinjom koja dopire na zapad skoro do okeana. Po gradji slicna krupnim gusterima ali spada u posebnu podklasu koja je bila siroko rasprostanjena u trijasu i juri. Solomosna ostrva i Timor. Zbog siromastva i viskog stepene endemizma. Gmizavci su predstavljeni poebnom podjelom rhinocephalia i jednom vrstom haterija. njezine glavne karakterisitke su da nema lonalnih sisar osim dvije vrste pacova i slijepih miseva. Koji su izuzetno krupni. dvije endemicne vrste papagaja igotovo izmrla mao. Na zapadu je pojas gustog i vjecitog sibljaskrab zatim sumnostepe i suma sa nekim zivotinjama poput kazuara.. kazuari i . danas je ugrozena pod uticajem kolonizatora unesene su brojne alohtone vrste koje su se dobro aklimatizirale. glodari i pas dingo. Novu Gvineju. Ostrva i sjeverni dio kontinenta su bogati talozima. Mala suska ostrva . Stjena i Novo ostrvo). Ima vomeralne zube i ostatak horde izmedju prsljenova.koja obuhvata novozeladsku. Dimormisili mod je izumrla skupina nojeva. Bizmarkov arhipelag. Klima N Zelanda priblizna je klimi V. Antipodus..

To su slicne nise onima koji su zauzeli placentalni sisari na drugim oblastima tako da se tu javljaju brojni kongentni oblici..od prolaznih oblika .. Onih koji savladavaju morske prepreke aktivno ili pasivno. Po karakteru svoje faune Polinezijska oblast je tipicna ostrvska fauna sa malim brojem lutajucih oblika.tj. kljunar. Zajednicko za sve 3 oblasti je da su oni areal veliki po porodici ptica medvjeda koji su vezani hranom za eukaliptuse. mnogobrojni golubovi iz grupe Caprohagide koji se hrane plodovima. neki gustari. djetlica. Dingo je tu dosao ali je potrdjen u fosilnom stanju. genoni i scinkusi koji se naseljavaju na lutajucim stablima. Podoblasti: Australska oblast diijeli se na podblasti koje ostro razlikuju: Australska u Papuanska (PAPUAN.. Na osnovu tih zajednickih karakteristika oni su grupisu u NOTOGEA. Svi lokalni glodari pripadaju rijetkim rodovima tj endemicnim.. slatkovodne ribe su malobrojne i cine ih migratorne vrste-jegulja. Zmije pripadaju porodici proteroglifa i 2/3 su otrovnice. nisu zastupljeni sisavci osim slijepih misevai sitnih glodara.Torbara ima 150 vrsta u Australiji Javljaju se u 2 podreda Poliprotontia i Diprotontia sa vise specijalizovanim zubima. Nemaju velikih grupa zmija. Od gustera tu su: oklopni gusteri. Torbarski vuk Tilcinus cinecephalus. Papuansku oblast obuhvata sjevreni dio kontinenta i ostala ostrva. Gvineja). U 2 rijeke Kvinsteda zivi Ceratodus. Rhinocetus jubatus predstavnik zdralova i endemicnu porodicu havajskih neutarnica sa Seadricnih ostrva . od Nove Kaledonije. POLINEZIJSKA OBLAST Obuhvata mnogobrojna mala ostrva oneanije.. kus-kus. gekoni. Australsku podoblast ima 106 vrsta torbara: kengur. tu su i endemicni rodovi golubovai papagaja. drozdova i sisara.. Zivotinjsko naselje (faunisticko) Polinezije sastoji se iz dvije grupe: . vodomari. Australska podoblast obuhvata cijeli kontinent osim sjevernog dijela Koji je pokriven tropskom sumom i .. Slicnost sa Malajskim glodarima govori o davnom porijklu od njih. Podoblasti se dijele na dvije: polinezijsku i havajsku. 7.. Smatra se da su se sendricna ostrva po. 10. Papuansku podoblast je najizrazenija na Novoj Gvineji sa mnogim puzecim torbarima. Od 100 rodova ptica 27 je endemicnih.(makropodide).. ili salangane koje su srodne sa lastama. vodozemaca i kornjaca isto 9. zeba. Zatim ciope.. Torbari su zauzeli razlicite ekoloske nise i specijalizovali se u razlicitim pravcima. a na istocnoj se susrecu samo tu i na Madagaskaru.. ptice jako zastupljene.. torbarska lkrtica . koala. torbarski sismis . Na novoj Keldniji zivi i i iguana koj je karakteristican za zapadnu poluloptu. karakteristikima naginju i neotropskoj oblasti. Karolinskih. Fauna se uglavnim karakterise negativnim odlikama: 6. Postoji veliki br australskih slijepih miseva koji pripadaju Macrohiropterama. Havajskoj pripadaju samo sendricna ostrva. krokodila nema zmija takodjer 8. i od pravih aktivnih ostrvskih oblika za one ciji su predci slucajno dosli zu. Primjer prve grupe su veliki rod letipasa Maurohiropteri sa 70 oblika rasprostanjenih po cijeloj Polineziji. Sva ova ostrva su koralskog porijeklaili vulkanskog. Od autohtonih oblika tu spada kugu. odsustvo torbarskog vuka govori o tome da ih je dingo potisnuo( ostali su u Tasmaniji). . Tu su brojni predstavnici kengura. torbarska kuna i torbarska vuna.. 194 . lesinara. osim Nove Kaledonije koja je ostatak kopna koji je vezao Australijui Novu Gvineju sa Novim Zelandom. Marijanskih ostrva sve do Sendricnih ostrva. Tu su znacajne porodice havajskih neutarnica i jedna porodica kopnenih puzeva. emu i pticavlira.. . torbarske krtice.

Od Poliprtontia znacana je porodica torbarskih pacova ili oposuna. Susreću se puma i jaguar. Karakteristike te faune su: 7. Vecinom su rasprostanjeni u j Americi samo je obicni oposun dijelom prisutan u sjev Americi . kapucini i paukoliki majmuni. činčila. bili su znatno krupniji (veličina slona – megaterijum). ali su zato prisutne specijalizovane endemične porodice. Obični nandu visine 1. podred sirkonosnih majmuna koji autohtoni i neki endemicni. Torbari su predstavljeni sa 2 podreda: Poplip rotontia i Cenolestoidea. velius porodica vampira koji je endemican 12. ptice su jako raznovrsne i mnoge su endemicne npr. Ptica ima oko 4000 vrsta i podvrsta. Insketivori imaju samo 4 vrste i nisu toliko rasprostanjeni jer njihovu ekolosku nisu zauzimaju sitni oblici torbarskih pacova. kukavica. tulani. U centralnoj Americi pored neotrpskih oblika javljaju se i oblici iz Sjeverne Amerike tako da je to prelazni pojas. kornjace bez oklopai prave zabe. Iz porodice činčila (cjenjena zbog krzna) značajna vrsta je viskaša koja je ograničena na pampase. Mnoge krezubice su nađene i u fosilnim ostatcima. NEOGEA NEOTROPSKA OBLAST Ona jedina ulazi u sastav neogejskog kopna. Poseban podred širokonosnih ili američkih majmuna (imaju široku nosnu pregradu pa nozdrve su više sa strane). zamorčadi. Slijepi misevi su mnogobrojni a porodica vampira je endemicna. Mravojedi: veliki (na zemlji). Imaju go rep i razvijenu marsupijalnu kesu. Papkari su slabo zastupljeni. hoacini. mara i kapibara. Fauna je bogata i specificna. Živi u srednjem toku Amazona. Red americkih nojeva. samo je porodica enota pretežno neotropska. Isto tamo i istocon indijski ostarva .Velikim brojem slijepih miseva koji se hrane plodovima. red insektivora 11. U basenu Amazona žive slatkovodni delfini.koji su endemicni za juznu Ameriku . Hrane se krvlju. velicine su od misa do macke. Od lešinara značajan je kondor koji ima raspon krila 195 . Oklopnici su sa razvijenim oklopom. jakim kandžama. Kopitari su predstavljeni sa 4 vrste tapira. porodice: Hapalidae koja je primitivnija. koja je najveći glodar. Porodice zečeva. Kazuari koji zive u sumama. americki lesinari i kolbri. O ovoj podoblasti nalaze se krokodili . kokoši. Cebidae koji se odlikuju dugim repom za hvatanje i duge ekstremitete. udavi . U porodici zamorčadi su posebno karakteristične vrste peka. Psi. Postoje 3 njihove porodice: oklopnici. Citava gradja im je primitivna. red krezubica-(mravojedi. Obuhvata juznu icentralnu Ameriku. Ovaj red ili nema zube ili su obliku neobicnih konaca. Palamedeje su po svojim karakteristikama slične guskama. srednji i mali (na drveću). 3. nutrija (dabarski pacov – lovi se zbog krzna). tinamu. Zvijeri su malobrojne. Papuanska podoblast ima prelazni karakter ka indomalajskoj oblasti sa jedne stranei ka polinezijskoj oblasti sa druge strane. medvjedi i kune odsustvuju. veliki broj rajskih ptica. Red hoacina ima jednog predstavnika veličine goluba. 10. oklopnjaci. Obuhvataju 2. Red američkih nojeva ima samo jedan rod rea ili nandu sa 2.5 m i živi u stepama Argentine i Darvinov nandu živi od Anda do Čilea. vrste. Glodari neotropske oblasti su osobiti. torbari su predstavljeni sa dva podreda 9. vjeverica i miševa su slabo zastupljene. ljevici) koji su autohtoni 8. Granice neotropske oblasti su padine Meusiranske visoravni. On je primjer zbirnog tipa i ima odlike više vrsta: goluba. mravojedi (žive u stepskim i pustinjskim krajevima) i ljenjivci. Ljenjivci (dlaka ima pravac od trbuha prema leđima) vise naopako na stablima. Tu spadaju drekavci. hijene odsustvuju. Za neotropsku oblast posebnu su karakteristicne krezubice. Od njih je značajna lama i primitivan jelen pudu – veličine zeca sa nerazgranatim rogovima.

Hrane se nektarom – oprašivači. značajan je Lahezis dužine do 4 m.velikim brojem polumajmuna sa endemičnim porodicom lemura. 3. Porodica kolibrij ima preko 450 vrsta veličin. Jamajku. ali fosili krezubica pokazuju da su oni nekad bili dio kopna. tvorovi. 5. Veći dio je pokriven pampasima koji mjestimično prelaze u pustinje. Južni dio ostrva je pustinja. Njene karakteristike su: 1. Kostariku. papagaji. Naselje te visokoplaninske oblasti je s fauni dalekog juga. Otrvonice su iz porodice Krotalina. Papagaji su raznovrsni. povijen kljun i hrane se plodovima. Drugi predio su travne nizije uvučene u tropsku šumu. Oni imaju tipičnu ostrvsku faunu. Značajan je džinovski oklopnik. 2. Antilska podoblast – obuhvata velika Antilska ostrva – Kubu. Tek kasnije je južna Amerika došla u vezu sa sjevernom ali zbog klimatskih razlika nije bila veće razmjene faune. Vodozemci su brojni. mravojeda. Antilska ostrva su siromašna sisarima – osim slijepih miševa. 3. Visokoplaninski pojas Anda sastoji se od umjerene zone bez šuma. tukani. Maskarenska. slijepi miševi. Sve vrste insekata su brojne. Patagonsko-čileanska oblast – zauzima južni dio kontinenta i nalazi se u umjerenom pojasu. Nutrija koja živi uz obale rijeka i u močvarama. zmije. Tu su majmuni. Taj visokoplaninski predio se kontinuirano spušta ka jugu i u Čileu se već nalazi na nivou okeana. tapira. U ovoj oblasti se može razlikovati jugozapadni dio sa planinama i ravnicama i sjeveroistočni dio pretežno sa tropskim šumama. ali se i ispod Anda pruža u obliku dugog uskog pojasa sve do ekvatora. Pampaska mačka. 2. ARKTOGEA Madagaskarska oblast Obuhvata istoimeno ostrvo i niz malih ostrva Komorska. Magelanov pas. Madagaskarska fauna je tipična stara ostrvska fauna. a isto tako i u Patagoniji. Fauna joj je prelaznog karaktera.prisutstvom endemičnih primitivnih vivera.skoro potpunim odsustvom majmuna i zvjeri osim vivera. pampaski jelen. Unutrašnjost Madagaskara zauzimaju visoravni. Nema majmuna. Madagaskarska fauna je proizvod stare afričke faune. Ima i sjevernoameričkih vrsta – risovi. Centralno-američka podoblast – čine je planine pokrivene tropskom šumom. Tako da kondor sa Anda živi i u primorju gnijezdeći se na obalama. Od sisara su prisutni glodari i insektivori iz porodice Solenodontidae karakterističnih za ta ostrva. oklopnjaci. Sejšele.do 3 m. Brazilska podoblast – obuhvata sjeverni i sjeveroistočni dio kontinenta.znatnom sličnošću sa neotropskom oblašću. ljenjivci. 4. a između njih i okeana su bujne tropske šume. hoacin i džinovka žaba pipa – kod koje se mladi razvijaju na leđima u naborima kože. Taj dio je više puta bio pod vodom i izdizao se. Osnovni predio je vlažna šuma Amazona i Paragvaja. Haiti. oposumi. Amazonska prašuma je bujna i većina stanovnika vodi arborealni način života. Fauna ptica je brojna sa velikim brojem endemičnih vrsta. glodar viskaša – koja zamjenjuje mrmote. Imaju krupan.raznovrsna endemična porodica čekinjastih ježeva ili tenreka. Od guštera su karakteristične iguane. Od zmija je karakterističan udav – Boa i anakonda – Eunectes murinus (11 m). iza nje dolazi paramo. Kornjače su zastupljene kao i kajmani – slični aligatorima. Bahame. potpunim odsustvom travojeda što se 196 . Porodica tukana je slična djetlićima. ljenjivaca. (posebno fossa ) 4. tekunice. Neotropska oblast se dugo vremena razvijala nezavisno od ostalih kontinenata. visoravni i planinske masive. Najpoznatiji su krupni papagaji iz roda Ara i zeleni papagaji. Ova oblast ima 4 podoblasti: 1. Na pampasima su karakteristični nandui. Za životinjsko naselje Madagaskara karakterističan je veći broj oblika koji žive i hrane se na drveću plodovima većina polumajmuna i slijepih miševa.

Porodica vjeverica poletuša (Xerus) je dosta zastupljena. Značajna je porodica Mesitidae. Za Madagaskar su značajne džinovske kornjače (u polufosilnom obliku). Od sisara su endemične porodice zlatne krtice (Chryoshloridae). Od šupljoroga su najzastupljenije antilope sa velikim brojem rodova.Elephas maximus. Žive u savanama. Oni pripadaju porodici lorija koji se nalazi i u Indomalajskoj oblasti. Tu su prugasta (Hyaena hyaena) i pjegava hijena (Crocotta crocuta) (lešinari). a drugi među kamenjem. Etiopska fauna pokazuje veliku sličnost sa indomalajskom. patuljasti lemur. Značajne su vrste Indri – najkrupniji do 60 cm. Žive u pjeskovitoj podlozi i riju u malu dubinu. Karakteristični predstavnici: Porodica zlatnih krtica po anatomskim odlikama je slična tenrecima. Najstariji primitivni mesožder malog rasta fosa-sa dugačkim repom Cryptoprocta ferox. polumočvarama. Među njima je značajna fossa. uskonosni majmuni. Zastupljeni su sa 2. ali je to samo konvergentna sličnost zbog njihovog načina ishrane – hrane se mravima i termitima. Etiopska oblast Obuhvata cjeli Afrički kontinent južno od Sahare. Glodari su zastupljeni samo sa jednom endemičnom porodicom. a kameleoni su jako brojni i raznovrsni. Od preživara se tu javljaju 3 porodice patuljastih jelena Traguloide. Lav koji takođe živi u jugozapadnoj Aziji. Pripadaju podredu uskonosnih Catarina. Tenreci su najprimitivniji današnji insektivori. šupljorog i žirafe. U ovu porodicu spada žirafa i okapi koji žive u gustim prašumama. Posebno je značajna grupa iguana i pravi udavi Boe. Slijepi miševi su obilno zastupljeni. iako pripadaju Africi imaju faunu sličnu evropskoj. a 6 rodova je endemičnih. Polumajmuni su jako brojni i zauzimaju ogroman procenat sisara. Patuljasti jeleni su veličine zeca. Nisu zastupljeni samo jeleni i kamile. Razlika u odnosu na ostale mačke je što živi u stadima. patuljaste antilope. Imaju bodlje na repu. U Etijopiji ima malo polumajmuna. žirafe. Oko 50% vrsta su endemične. 2. a od ptica afrički nojevi. U etiopskoj oblasti nema porodica krtica. Tu spada i gnu. Red damani su mali biljojedi veličine zeca. antilope slične konjima. lemur Kata – veličine mački sa prugastim repom. Madagaskar predstavlja centar radijacije lemura i tenreka. Od surlaša ima dvije vrste slonova: afrički – Loxodonta africana i Indijski . Imaju kratku njušku i na trećoj kandži udubljenja u koja se smještaju umanjeni prsti. Zvijeri su zastupljene posebno porodica viverida. porodica antilopa. Imaju prednje kratke noge sa kandžama. Imaju 3 roda od kojih žive na drveću. Madeira i Zeleni rt. nosorozi. Prisutni su i krokodili. Od kopitara postoje 2. Etiopska faunaje tipična kontinentalna tj. lemur Vari. Karakterističan je rod letipasa koji su rasprostranjeni od Madagaskara preko jugoistočne Azije i Polinezije. Značajni su leopardi i gepardi koji su zajednički i sa Indomalajskom oblašću. Ljuskari (Pholidota) su slični dosta krezubicama. Gmizavci su malobrojni i zastupljeni su sa malo oblika. Porodica svinja je zastupljena sa riječnim svinjama Potamoherus i bradavičastim svinjama. Porodica lemura ima 7 rodova. Od nepreživara je važna porodica Hipopotamusa. nilski konji (Hipopotamus). Vidrolike rovčice spadaju u insektivore i vode poluvodeni način života. Otrovnih zmija nema. Karakteristični 197 . Zvijeri su predstavljene viverama koje imaju 7 rodova. veoma bogata i raznovrsna. Na jugo-zapadu stepe prelaze u pustinju Kalahari. Najveći predio su savane i tropska vlažna šuma. imaju sve primitivne osobine insektivora i pokrivač od čekinja i oštrih dlaka. vidrolike rovčice (Potamogalidae). južni dio Arabije i niz malih ostrva koji se nalaze istočno od Afrike.objašnjava odsustvom grabljivih sisara. hrane se ribom.Od sisara endemični su redovi damani i Tubulidentata. Najpoznatija vrsta je obični tenrek koji je dug 40 sm. dug rep i jake zube. šumama. Čitavo tijelo im je pokriveno sa krupnim rožnim krljuštima. porodice: majmuni zamorci i čovjekoliki majmuni. Red papkara je dobro zastupljen. gazela. antilope skakači! Žirafe su karakteristične po kratkim rogovima. medvjeda i jelena. Sahara i veliki dio Arabije predstavljaju široki prelazni pojas ka sredozemnoj podoblasti holarktika. Nalaze se između insektivora i majmuna sa dosta primitivnih karakteristika. Kanarska ostrva. Posebno su brojni majmuni. Od papkara postoji samo riječna svinja Potamo herus. a pitoni koji žive u Etiopiji ovdje ne postoje. Za ovu oblast karakteristična zasićenost biocenoze što govori o njenoj velikoj starosti. Karakteristike su da: 1. 3. Ptice su specifične. slonovi. imaju samo 2 roda: poto i galago. jer su u ove dvije faune zastupljene grupe sisara: ljuskari. Aj aj lemur. vrste nosoroga i zebre.

Indomalajska oblast slična etiopskoj oblasti. Panda je jedini predstavnik porodice enota. Oni su primjer zbirnog tipa jer imaju odlike slijepih miševa. Brojnije su samo porodice vjeverica. Sumatri.su pavijani. 4. a od ptica fazani. Nema žaba kreketuša. Borneu i Cejlonu. Od insektivora su posebno značajne tupaje (podsjećaju na vjeverice). Red Dermoptera ima 2. pitona. Zastupljene su i Bovidae. antilopa) i s tim u vezi veliki broj zvijeri. Endemičan je patuljasti hipopotamus. Red afričkih nojeva ima samo jednu vrstu. nego su ovdje biološki zamjenjene oblicima Ranida koje žive na drveću. Podoblasti: imaju 3 podoblasti u skladu sa klimom. Glodari su slabo zastupljeni. Oba podreda slijepih miševa su široko zastupljeni. značajan je indijski bivo. Prugasta svinja je dosta srodna evropskoj. bivola. Smatra se da su oni prelaz između insektivora i polumajmuna. Polumajmuna ima 2. miševa i vjeverica poletuša. Od ptica su karakteristične dugorepe nektarnice. ima mnogo vivera. morke. Od sisara su endemični rodovi vivera. Južnoafrička podoblast u njoj dominira pustinjski predio. Za ovu oblast su posebno značajni tubulidentata i pavijani. Najkarakterističniji papkari ove oblasti su jeleni munđaki i aksizi koji ne izlaze van granica ove oblasti. Obuhvata Indiju sa Cejlonom. Red Aveti ima samo jednog predstavnika Tarzijusa. Medvjedi su predstavljeni sa rundavim dugonosim medvjedom. Od preživara su zastupljene antilope sa velikim brojem vrsta. posebno lavova. srodne vrste. Veoma su zastupljeni jeleni. polumajmuna i insektivora. droplje. Od ptica su značajni nojevi. Nigera i Velika jezera – Tanganjika. a pustinja Tar čini prelaznu zonu. Od zvjeri su posebno zastupljene mačke. mandrili. 2. Endemična je porodica šumskih pupavaca. Tkači grade viseća gnijezda. gorila. Indijski slon živi u Indiji. Fauna je dosta raznovrsnija (značajna grupa krupnih travojeda: žirafa. Indokinom. Sjeverna granica ove oblasti su Himalaji. a ostali dio je pokriven tropskim šumama koja je najbujnija na ostrvima. nilskih konja. svinje. Porodica pasa je malobrojna. Karakteristične su porodice tkača i nektarnica. raznovrsna je i brojna. Ima samo 2 endemična reda sisara – Dermoptera i dugoprsti majmuni (Tarsidae – avet). vidrolike rovčice. Živi na Himalajima i jugozapadnoj Kini. Na istok ide sve do Filipina. U Indiji preovladavaju travne savane. gorila i šimpanzo Antropopitecum. nektarnice. Njasa. Ovdje lavu odgovara tigar. Endemična je porodica tupaja (Tupaidae). slonova. Malajski arhipelag sve do ostrva Bali. Nepreživari su zastupljeni sa pravim svinjama. U graničnim dijelovima postoji prodiranje i nekih australskih elemenata. Kopitari su predstavljeni sa 2 roda Tapira i 3 vrste nosoroga. Bez obzira što u njen sastav ulaze i brojna ostrva ona ima karakter tipične kontinentalne faune. Ptice su mnogobrojne i raznovrsne. Endemični rodovi su šimpanzo. zebra. . Rasprostranjeni su krokodili. Značajna je vrsta tar koja naseljava Himalaje. Na zapadu postepeno prelazi u sredozemnu faunu. Ljuskari su takođe široko zastupljeni. 1. otrovnih zmija.. vrste – vitki i zdepasti lori. Mala noćna 198 . koke. Biljojedi su. Papagaji nisu toliko zastupljeni. Endemična je porodica sekretara koji se pretežno hrane zmijama. Veličine su mačke sa širokom opnom za letenje koja povezuje sve ekstremitete i rep. Karakteristike: 3. Indomalajska oblast se nalazi u tropskoj i suptropskoj zoni.. Ima mnogo kameleona. Okapi. Gušteri su predstavljeni agamama.Zapadnoafrička podoblast obuhvata tropske šume Konga. 3. vjeverice poletuše. a biocenoze su zaštićene. prisutne su vivere. Istočnoafrička podoblast je pretežno zemlja savana i planinskih masiva. nosoroga. Gmizavci su brojni. Tu važno mjesto zauzimaju zlatne krtice. glodara. Celebesa i Filipina. Tapiri i enoti (panda) su zajednički sa neotropskom oblasti. antilopa skakača. antilope i patuljasti jelen. Karakteristični predstavnici: malobrojni su torbari i nalaze se samo u jugoistočnoj periferiji (kuskusi). Viktorijino. Postoji velika sličnost sa etiopskom faunom. Na zapadnoj grani postoje prave pustinje. Endemičan je rod divljih koza. a nektarnice zauzimaju ekološku nišu kolibrija. Karakteristična je porodica batoglavih čaplji i vrsta batoglav rasprostranjen po cijeloj Africi.

2. Sundska podoblast obuhvata poluostrvo Malaku i velika Sundska ostrva – Sumatra. To je zemlja savana i tropskih šuma. Madera. Podoblasti: 1. U najzapadnijem dijelu susreće se lav. Burmansko – kineska podoblast obuhvata krajnji istok i jugoistok kontinenta. Osnovni predio je tropska kišna šuma. Ptice su brojne i raznovrsne. giboni. majmuni. Od krokodila su značajni i endemični gavijali. jelen mundžak. 2. Holarktik zauzima ogromne teritorije pustinja. To je tipična Indomalajska fauna. vjeverica. To se objašnjava ekološkim i istorijskim uzrocima. Susreću se tipični indomalajski oblici: tupaje. azijski slon. Australski element je predstavljen sa papagajem kakadu. gazelama. To je slučaj sa gepardom. aveti koji uopšte ne postoje u autralskoj oblasti. Na Sumatri i Malaki živi Indijski tapir. letipasi.od vodozemaca su karakteristični repati vodozemci. Karakterističan je endemični galeopitekus i aveti. tupaje. Indomalajskom i Neotropskom oblašću. Celebeska podoblast ima veliki broj australskih oblika. 199 . Od gmizavaca treba pomenuti zmaja – guštera koji pripada porodici agama kod kojeg je plovna kožica razapeta između krajeva rebara koja vire napolju. jednorogi nosorozi. četveroroga antilopa. 3. Endemična je antilopa nilgau. To su vitki majmuni. 4. Tu su značajne divlje kokoši. Fauna ipak ima kontinentalni izgled što govori da se nedavno odvojila od kopna. sjeverna Afrika.životinja. Za Borneo je karakterističan endemični dugonosi majmun. morski gnjurci i Uria. prugastom hijenom. Zelenortska i Japanska ostrva. Osim toga pripadaju joj i Azorska. Java. Za Sumatru je karakterističan endemični gibon siamang. dugonosi medvjed. Postoji veći broj endemičnih vrsta kao što je ćubasti pavijan Macaci . Kanarska. Bez obzira na veličinu koja je veća od svih ostalih oblasti fauna joj je relativno siromašna. U njen sastav ulazi cijela Evropa. Filipinska podoblast obuhvata istoimena ostrva.od ptica su endemični tetrijeb. Od riba su brojni šarani i somovi. žive i 2. skočimiša i porodica Ohotona. golubova. ljuskari. Tu su značajne i prave leteće žabe. Jedini čovjekoliki majmun je orangutan koji živi na Sumatri i Borneu. S obzirom na razvijenu drvenastu vegetaciju svijet je uglavnom šumski i vezan za drveće. Ima izražen jasno ostrvski karakter faune – siromaštvo i endemizam.od sisara su endemične i široko rasprostranjene grupe visokog sistemskog reda: pordica krtica. Brojni su gušteri i zmije. Na Celebesu postoji i vjeverice. 3. tundre – u svim tim oblastima su nepovoljni uslovi za život. vivere. Posebno je mnogo vjeverica i vjeverica poletuša. To siromaštvo se objašnjava jednorodnošću i surovošću predjela i njihovom mladošću. Borneo. Holarktička oblast obuhvata cjelokupno kopno sjeverne hemisfere i na jugu graniči sa Etiopskom. Indijska podoblast obuhvata cijelu Indiju sve do Ganga i Brahmaputre. Tu živi kus – kus. primitivno goveče Anoa i karakteristična svinja Babirusa. vitki lori. Tu pripada i ostrvo Cejlon koje se nedavno odvojilo od kopna. Fauna Celebesa ima prelazni karakter (ima elemente Australijske faune). pravim ježevima. Dugonosi medvjedi zamjenjeni sa kratkonosim malajskim medvjedom. bogata je edemima i ima niz primitivnih oblika. Osim toga tajge i tundre su relativno mlade iz postglacijalnog perioda. Na Javi živi jednorogi nosorog. skoro cijela Azija i cijela sjeverna Amerika. 4. Karakteristike: 1. Značajni su giboni koji žive u velikim porodicama i bliski su čovjekolikim majmunima. od riba endemične su jesetre i Salmonidae. Od majmuna su značajni makaki i vitki majmuni. Od ptica je značajan rod Pitecofoga koji se hrani majmunima. vrste nosoroga. makaki. 5. porodica dabrova. vivere koje žive na drveću i kune. rovčice. Karakterističan je veliki broj gibona i tarzusa. ali i veliki broj paleoarktičkih i etiopskih oblika. fazani i paunovi. Ta kožica mu služi za letenje. visoravni i predjele leda – Grenland. mnogo tupaja. Od ptica tu se javljaju sađe i neke koke.

vukovi. T. Od glodara karakteristične su porodice vjeverica.Sonorska podoblast zahvata jug Sjeverne Amerike i sa Kanadom je vezana šumskostepskom zonom. Papkara je relativno malo. Od vodozemaca sibirski četveroprsti triton. a u Noarktiku ih ima 4 od kojih su značajne viloroga antilopa i vjeverice slične dabrovima. vrstom. Mnogi oblici kao morževi. otrovni gušter i sirene iz repatih vodozemaca. divlji konj prževalski i 2 polumagarca – kulan i kiang. U stjenovitim planinama živi endemični rod snježna divokoza i puma. 1. Endemična je porodica vjeverica sličnih dabrovima. polumajmuna. kuna 200 . Slijepih miševa ima malo i to su uglavnom Microhiroptera. Kopitari su predstavljeni sa 3 vrste. oba tetrijeba (Tetrao tetrix. Bilo je više spajanja. vidra. ali i listopadne šume u zapadnoj Evropi i stepe u Kazahstanu. lasica. Za Sjevernu Ameriku je karakteristično Mošusno goveče koje naseljava zonu leda. lod. jazavaca. a u Neoarktiku 5. Od ptica su karakteristični lještarka (Tetrastes bonasia). nosoroga i slonova nema. polarna jarebica. Anura su slabo zastupljene. mrki medvjed. zatim perzijski pas i divlji ćuran. njorke. irvas. Tu su prisutne stepe koje na zapadu prelaze u pustinju. medvjedi i mačke. guske i šljuke.urogalus). Tu se već pojavljuju neotropski elementi – oposum i oklopnici. zečeva i ohotona. Ima razgranate rogove i svake godine ih odbacuje. Ima dosta srodnih vrsta sa evroazijskom tajgom jelen maral. a posljednje je bilo u oblasti Beringovog mora poslije ledenog doba tada je došlo do razmjene fauna. 2. Osnovni predio je tajga. Od riba u Paleoarktiku imaju 2. Porodica tetrijeba gdje spada lještarka. miševa. Za Paleoarktik bi se moglo reći da ima samo negativna. a ovaj drugi pozitivna svojstva. Endemične porodice ptica. vodena krtica. Paleoarktik i neoarktik zbog razlike u fauni se dijeli na Palearktik (afričko – euroazijski dio) i Neoarktik – američki dio.Evropsko-sibirska podoblast obuhvata Evropu. Široko su zastupljene kune. Repati vodozemci su potpuno ograničeni na holarktik. Od zvijeri su prisutne vivere i hijene sa 1. bizamski pacov. evropska vidra. slijepog kučeta. vrste kamila – dvogrba koja živi u pustinji Gobi i jednogrba u sjevernoj Africi i Aziji. Podoblasti: 1. ima noge gusto pokrivene perjem. enoti sa jednom vrstom u SAD. Fauna je siromašna i jednorodna. Osim toga ona ima neke karakteristične vrste kao što su bodljikavo prase. Endemični su i bizoni. Insektivori su predstavljeni porodicom krtica. jazavac.Kanadska podoblast obuhvata pojas tajge Sjeverne Amerike. Od jelena su zastupljeni pravi jeleni. Endemično je mošusno goveče (sjeveroistočna Amerika). Zbog toga imaju neke zajedničke vrste. vuk.5. veliki skočimiš – živi u stepama. smrdljivac. dabrova. Endemična je vrsta obična vjeverica (Sciurus vulgaris) koja se pruža od Atlantika do Tihog okeana. Karakteristični su i morski gnjurci. puhova. endemične porodice. 4. gluhan. ali se opet i javljaju oštre razlike. ris. kreja. Široko su rasprostranjeni obična krtica. Ta podjela je uglavnom iz praktičnih razloga. Euroazija i sjeverna Amerika su bile odvojene u toku dugog geološkog perioda i faune su se samostalno razvijale. U Pleoarktiku nema endemičnih porodica sisara. ježevima i brojnim rovčicama. Mrki medvjed i ris su endemični za holarktik. losovi i irvasi.porodica pjevačica. Njorke su poseban red morskih ptica koji se gnijezdi na ostrvima. planine i šume. gmizavaca i vodozemaca susreću se samo u Noarktiku. krstokljun. Od šupljoroga je zastupljen rod Ovis. Od sisara endemični su polarna lisica. Sibir i sjeverni Kazahstan. Gmizavaca ima jako malo. foke ne ulaze u ovu oblast jer su to okeanske životinje. Predstavnici: od torbara se javlja samo oposumi u sjevernoj Americi. ruževac. Specifični su rodovi jelena. leminzi. a majmuni se nalaze samo u graničnim oblastima. 3. od ptica polarna sova. Sonorska podoblast ima neke endeme kao što su viloroga antilopa. Teškoća podjele proizilazi iz složene istorije ove faune. Samur u svim sibirskim šumama. Osim toga tu su prisutni i bijeli zec.Arktička podoblast obuhvata tundru i šumsku tundru Sibira i Amerike. Svinje su predstavljene samo sa divljom svinjom koja ima širok areal. hermelin. bijela jarebica. kolibrija i američke vjeverice. lisice. Endemične su 2.

sibirski tvor. stepski zec. stepska mačka. jelena marala. ZOOGEOGRAFIJA To je nauka koja objašnjava i izučava geografsko rasprostranjenje životinja i zajedno sa fitogeografijom ulazi u biogeografiju koja se bavi položajem bioloških sistema na planeti. To je areal vjeverice. kamila. Od vivera – obična geneta – Španija. planinske koze. Amerika je bila spojena sa Evropom a SAD sa Sibirom u oblasti Beringovog mora. Koreju i Japan. risa. jelen maral i los. Manđuriju. Ali tu je ona zastupljena u šumama pa je to njeno stanište. Osnovni predio je listopadna šuma. Sahara i tropske šume. zlatni fazan i crveni vuk. sibirska srna. Na jug se prostire do Himalaja. Ako se radi o kopnu to je neka teorija ili vodi to je neka akvatorija. jak (goveče) i antilope = orongo i ada. puhovi. istočno tibetski makaki. 5. pas sličan enotu. Zoogeografija je i u vezi sa paleontologijom i 201 . a kasnije slični. Na Tibetu živi dugorepi tibetski majmun. Ona polazi od određenih predpostavki: 1. losa i medvjeda. Karakterističan predio je pustinja i na jugu Tibet. U Jancenkjangu žive aligatori. Endemična je džinovska salamandra. U ranom tercijeru S. muflon. Endemični su rodovi rovčica i krtica. 2. discipline. sađa i strijela zmija. Posebno su široko rasprostranjeni žderonja. Zadatak zoogeografije je da objasni areale rasprostranjenja životinja.Svaka životinjska vrsta naseljava određeni prostor ili areal. To je povezano sa njihovom ekološkom valencom i kompleksom ekoloških faktora koji vladaju na tom prostoru npr. ali te razlike se javljaju i na užem prostoru npr. Fauna Etiopije i Indokina su se razvijali iz jedne faune i razvijale se divergentno. U znatnoj mjeri ona je prelaznog karaktera. disciplinama. Tako da su one u početku slične a kasnije različite. Na Tibetu živi kiang. prvo su bili različiti. a javljaju se u drugim. Zoogeografija je povezana sa dr. na zapad do Kaspijskog mora. a na sjever do bajkalskih stepa. Drugi zadatak je da objasni uzroke i istoriju naseljavanja u vremenu i prostoru. a nema je u S. planinske antilope. U Holarktiku su prisutne i neke stare fosilne grupe slonova – mamuti. a paleoarktik i holarktik su se razvijali suprotno. obična vjeverica je rasprostranjena u cijelom Sibiru. Od etiopsko – indijskih elemenata prisutni su bodljikavo prase. skočimiši i mrmoti. Životinje u arealu mogu biti šire ili uže rasprostranjene i u svom arealu obično zauzimaju određeno područje tj. 7. 3.zlatica. prugasta hijena i leopard uglavnom u prednjoj Aziji.Sredozemna podoblast obuhvata sve zemlje oko Sredozemnog mora. Kao dokaz su areali vidre. Americi. Povezana je sa fitogeografijom sa kojom čini biogeografiju.Životinjski svijet je različit na različitim dijelovima planete. Karakteristične vrste su: bezrepi makaki – sjeverna Afrika i Gibraltarska stijena. u Africi i Indiji.Centralno-azijska podoblast zauzima Centralnu i veći dio Srednje Azije.Manđursko-kineska podoblast obuhvata sjevernu Kinu. Karakteristične vrste su lisica. 6. ali i na cijeloj teritoriji Evrope osim krajnjeg juga. Jelen dama. Ovdje živi veliki broj gmizavaca i slijepih miševa. Zadaci im se poklapaju. Flora i fauna su povezane pa su povezane i one u 2. Obje nauke stoje između prave geografije i bioloških disciplina. Ova oblast donekle ima prelazni karakter ka indomalajskoj. prisutne su samo na svojim staništima ili biotopima. prednju Aziju i Kavkaz. Cilj zoogeografije je da objasni rasprostranjenje životinja na zemlji i da objasni zašto ih nema u nekim područjima. konja i nosoroga. mošusni jelen. pjegavi klen. Francuska i Sjeverna Afrika. Zašto vjeverica živi u šumi i zašto je u Evropi. npr. divokoza – Rupicarpa. mediteranska droplja. Endemične su vrste antilope.

fosili krezubica samo u Južnoj Americi ili samo notremata u Australiji. rod. izmedju jedinki različitih vrsta.. klasa. neutralizam – odnos prisustva dva organizma koji ne djeluju aktivno jedan na drugi. Zoogeografija objašnjava nekad i mehanizam nastanka novih vrsta – zebe sa Galapagosa. Ekologija je pomoćna disciplina zoogeografije kod određivanja areala ali u nekim slučajevima ukazuje i na pravce naseljavanja. Ti odnosi takođe mogu biti jednostrano ili obostrano obligatorni ili fakultativni. Zoogeografija se dijeli na tri dijela: -registraciona ili popisna zoogeografija sakuplja materijal o rasprostranjenosti vrsta -uporedna zoogeografija dijeli zemljinu loptu na zoogeografske oblasti na osnovu rezultata registracione i upoređuje pojedine oblasti -uzročna ili kauzalna objašnjava uzroke i razloge rasprostranjenja vrsta i čitavih fauna. vrsta. Izolacija vodi ka većem broju endema. čovječija ribica (Proteus anguinus). zaštitom. a na drugom nije. Ti odnosi su složeniji nego odnosi sa fizičkom sredinom. Tu se na osnovu fosilnih nalaza tumači rasprostranjenje životinja u prošlosti. Pokušava objasniti zašto je neka vrsta rasprostranjena na jednom području. Endemi vipera BIOTIČKI FAKTORI Sredinu jednog bića ne čine samo abiotički faktori nego i druga živa bića sa kojima on stupa u odnose i od kojeg zavisi njegova egzistencija. 10. Primjer su Bajkalsko i Ohridsko jezero. Ciprinida ima dosta introduciranih vrsta: srebrni karaš. Endemični su Triturus alpestris rajzeri. Povezana je i sa evolucijom. Ti odnosi nastaju na bazi zadovoljenja potreba za hranom. Poslije Darvina Skleter je na osnovu rasprostranjenja životinja dao zoogeografsku podjelu. Gmizavaca ima 6 familija. kompeticija – oba organizma djeluju aktivno jedan na drugi kroz aktivnu ili pasivnu konkurenciju za ishranu. razmnožavanjem. Zoogeografija je usko vezana sa biosistematikom jer se u svojim istraživanjima potpuno oslanja na prirodni sistem. zaklon. šaran. U ovom slivu u BiH zalazi samo jegulja. pritisak itd. Povezana je i sa fiziologijom životinja jer može tumačiti reakcije životinja na različite temperature. mjestom za stanovanje i dr. red. Glavne kategorije odnosa su: 9. carstvo! *BiH se nalazi u eurosibirskoj podoblasti. To je kompleks odnosa na kojima počivaju integrirane ekološke jedinice biocenoze i ekosistemi. sunčanica. prostor. Raznovrsniji su interspecifički odnosi. Autohtone su glavatica i mekousna pastrmka. porodica. Odnosi između jedinki site vrste su intraspecijski. 6-7 vrsta Salmonida u Jadranskom slivu. Povezana je sa ekologijom. Volas. Kasnije u srednjem vijeku javlja se monopol crkve. Npr.paleogeografijom. Tek sa otkrićem teritorija ide postepeno razvoj zoogeografije. Te odnose teško je kvantitativno irzaiti. smuđ. Mnogi ekolozi te interspecijske odnose pokušavaju da grupišu kao pozitivne. 202 . Vodozemaca ima 5 familija. Isto i adaptivna radijacija. Ona sama ima 4 podoblasti: -mediteranska – Hercegovina -eurosibirska – sjeverni dio uz Savu -visoko-dinarska vrhovi visokih planina. Salamandra atra. negativne ili neutralne. U oblastima koje se dugo bile izolovane nastale su skupine karakteristične samo za ta područja. Posebno je važna geografska izolacija. Objekt ekologije je organizam i njegova prirodna sredina. 20 rodova. Polazi od ekoloških i istorijskih uzroka. Ima oko 108 različitih vrsta riba. tip. Morfološko – zoogeografska pravilnost i klimatska pravila Podaci o zoogeografiji potiči od Aristotela ali je to znanje bilo dosta ograničeno. Bifon. Tu su bili značajni Darvin.

Primjer za to je mutualistički odnos između ptica i krupnijih biljojeda. Jedna vrsta je prenijeta 1920. (npr. Oni aktivno gaje gljive i koriste njihove 203 11. Primjer simbioze između leguminosa i bakterije Risobiuma koji žive na korjenovima domaćina.mutualizam – oba organizma pozitivno djeluju jedan na drugog. 12. predatorstvo – odnos grabljivca i plijena. Mutualizam je recipročan i obligatorni odnos između jedinki dvije vrste. Poznati primjer je zelena slatkovodna hidra i korali. protozo. a njene žarne ćelije štite raka od neprijatelja. Neki kratkorepi morski rakovi žive u plaštanoj duplji krupnih školjki. bez pozitivnog ili negativnog dejstva na drugog partnera. pozitivan i obligatoran za jedan organizam dok je za drugi negativan. Intenzivniji olik komensalizma je kada jedan partner živi privremeno ili stalno u unutrašnjim dupljama drugog organizma. Postoje brojni predstavnici morskih sesilnih beskičmenjaka koji se vežu za kožu životinja koje ih nose. Kretanje raka obezbjeđuje osvježenje okolne vode za aktiniju i ostatke hrane.) se vežu za površinu tijela račića. čije je dejstvo uvijek pozitivno za oba partnera. Javlja se između jedinki dvije vrste sa sličnim ekološkim zahtijevima. gaje i hrane. ali sa druge strane one za njih vare celulozu koju oni ne bi svarili. Primjer između dva riječna raka u SSSR. Mnogi oblici komensalizma javljaju se i kod biljnih organizama. Poseban oblik mutualizma jeste grupa lišsajeva koji su uvijek građenmi od alge i gljive. parazitizam – uzajaman odnos. 13. 15. Termiti se u životu ne bi mogli održati bez prisustva flagelata. Postoje različiti oblici mutualizma. On se nerado označava i kao simbioza. Kopmpeticija je manje ili više nepovoljna za oba kompetitora. pri čemu su neke vrste specifične za domaćine koji ih nose. Interspecifična kompeticija je čest odnos između dvije vrste organizama – važna u borbi za opstanak. 16. Mutualizam je i kod mrava i biljnih vaši koje mravi održavaju u svojim podzemnim gnjezdima i dr. Oblik mutualizma su i mirmekofilni i termitofilni insekti stanovnici gnejzda mrava i termita. . Klasičan primjer je zajednički život morskog raka pustinjaka Eupogursa koji živi u napuštenoj ljušturi puža i aktinije Adamsia palliata. spužvi korala itd. mekušaca i dr životinja i predstavljaju komensale koji koriste mjesto za život na tijelu domaćina koji ih nosi. To su Potamobius leptodactilus i Potamobius astacus. Poznati mutualistički odnos postoji i između viših biljaka i katerija i gljiva sa druge strane. Odnos je obligatoran za oba partnera. dok je za drugi negativan. Simbiotske jednoćelijske alge Zoohlorela toxantella susreću se kod mnogih morskih i slatkovodnih životinja. Pri dužem trajanju ona po pravilu dovodi do isključenja jendog od kompetitora. koji je pričvršćen za ljušturu puža. pozitivan i obligatoran za jedan organizam dok je negativan za drugi. U crijevima termina nekih Ortoptera živi veliki broj flagelata iz grupe Hypermastigina. komenzalizam – jendostran odnos pozitivan za jedan organizam. Komensalizam je najprimitivniji oblik tih odnosa jer koristi samo jednom partneru. Vorticela sp. Mikoriza nastaje između ovih gljiva i određenih biljaka. a domaćini ih štite. Neke morske ribe ili se vežu na ajkule i tako se prenose na veće daljine ili stalno prate ajkule i tako imaju zaštitu a koriste i ostatke hrane. Jedan oblik mutualizma ostvaren je i izemđu mrava i termita i gljiva. Komensali su takođe i oblici protozoa falgelata koji žive u crijevima sisara i hane se crijevnim bakterijama. One koriste hanu koju domaćini unose u crijeva. Sličan oblik mutualizma je i između spužve Suberites dromunkula i raka Dromig vulgaris. Postoji oblik mutualizma gdje kontakt među partnerima nije stalan i manje je intiman. Između pojedinih kategorija postoje i brojni prelazi. amensalizam – jednostran odnos negativan za samo jedan organizam. Komenzalizam. protokooperacija – oba organizma koriste jedan drugoga ali odnos nije obligatoran. U nekim slučajevima komensalizam obezbjeđuje lokomociju manje pokretnog partnera. Neke moske ribice žive u plaštanoj duplji puževa. 14. Sesilne. Ti insekti iz kožnih žljezda luče sekret koje domaćini obilato koriste. Ptica pastirčica Motocyls flaus slijeće na stoku i čisti ih od krpelja i drugih štetočina. mutualizam i protokooperacija su odnosi kod kojih je dejstvo uvijek pozitivno za jednog ili oba partnera. u jezero u kojem je nije prije bilo i do 1950 je potisnula drugu vrstu potpuno. jer obe vrste zauzimaju istu ekološku nišu. dok je za drugi neutralan. ne vršeći na njega nepovoljno dejstvo.

Kod čovečije je pantljičare Difilobotrium lanatum postoje dva posredna domaćina i konačnog domaćina čovjeka. Odnos plijena i predatora podrazumjeva niz prilagođenosti u čitavoj organizaciji oba partnera. Komarac je posrednik domaćin plasmodiuma i on ima ulogu prenosioca malarije. bez crijevnog sistema jer se hrane apsorpcijom hrane iz domaćina. Larva slatkovodnih školjki živi izvjestan period u koži riba i zove se glohidia. SINTETIČKA ILI SINEKOLOGIJA EKOLOGIJA POPULACIJE U centru pažnje sinekologije nije više jedinka kao izolovan biotički sistem koji stupa u određene odnose sa svojom sredinom nego populacija ili grupa jedinki koje u određenom vremenu naseljavaju određeni prostor gdje se jedinke međusobno vezane prosesom razmnožavanja i čitavim nizom biotičkih odnosa. u škržnoj ili plaštanoj duplji. Metabolite slične antibioticima luče i neke vrste algi. Paraziizam – parazit se hrani na račun domaćina. Teško je povući oštru granicu između predatorstva i parazitizma. Primjer je pencilin. Prelazni oblik je fakultativni parazitizam koji se javlja kod nekih životinjskih vrsta.micelije kao hranu. a polna faza se odigrava u crijevu komarca Anopheles. Postoje primjeri periodičnog parazitizma i na polno zrelom stadiju. Predatorstvo i parazitizam su jednostrani odnosi sa pozitivnim dejstvom za jendog i negativnim za drugog partnera. Postoje ektoparaziti koji žive na površini i endoparaziti u unutrašnjosti domaćina. Ciklopsa pojede riba smuđ koja je drugi posredni domaćin i njenim mesom u čovjeka ulazi pantljičara. Zatim se u njegovoj tjelesnoj duplji preobrazi u drugi larveni stadij procerkoid. To je poseban vid uzajamnih odnosa između biljaka – alelopatija. Jedan od najrasprostranjenijih oblika mutualizma između biljaka i životinja koji je od velikog ekološkog značaja je oprašivanje. Te prilagodbe se odnose na sredstva za napad i odbranu. Istraživanje populacije predstavlja osnovni način praćenja ekoloških zakonitosti. Prelazni oblik je i periodični parazitizam koji se ogleda u tome da neke vrste su paraziti u određenim stadijima života. bez čula vida. kod Ancytostoma duodenale koja živi u crijevima čovjeka – larve žive slobodno. Njihovi metaboliti mogu biti toksični za mnoge vodene organizme. On se javlja kod mnogih mikroorganizama. Između njih prelaz su oni parazii koji žive u tjelesnim dupljama npr. ali za razliku od predatorstva parazit živi stalno ili povremeno na domaćinu ili njegovoj unutrašnjosti. To su prije svega insekti. To predstavlja osnov za praćenje niza uticaja na višim biološkim nivoima integracije npr. Najpoznatiji primjer takvih opdnosa označen je kao antibroza. Bespolana faza razvoja plasmodiuma odigrava se u krvi čovjeka. Njena jaja dospjevaju u vodu i iz njih se azvija prvi larvni stadij onkosfera sa trepljama koja ulazi u ciklopsa. vrlo često ciklično mjenjaju domaćina. Važna je i interesantna prilagođenost koja se označava kao autonomija ili odbacivanje pojedinih dijelova tijela npr rep guštera. Populacije kao cjeline uvijek stupaju u odnos sa spoljašnjom sredinom i kao cjeline 204 . Biljke luče neke materije koje djeluju i na druge biljne vrste. Pod predatorima s epodrazumjevaju sve vrste koje se hrane živim jedinkama drugih životinjskih i biljnih vrsta. Neki paraziti mogu imati svoje parazite to su hiperparaziti. To se uvijek svodi na odnos predator i plijen. Stvarni oblik postojanja vrste u prirodi su njihove populacije. Postoje brojne prilagođenosti parazita. Parazitski način života u larvenom stadiju javlja se kod nekih Hymenoptera i Diptera. Pojava amensalizma predstavlja niz još ne proučenih odnosa između dvije vrste organizama koji se sastoji u tome da metaboliti što ih jedna vrsta luči u vanjsku sredinu djeluje negativno na drugu vrstu i inhibiraju njen rast i razmnožavanje. Broj takvih supstanci je velik. biocenoza. Npr. a odrasli ži ve kao paraziti. Endoparaziti su uglavnom anaerobni. Najveći broj endoparazita se susreće u grupi parenhimatičnih i valjkastih crva a među zglavkarima su uglavnom ektoparaziti. gljiva. Odlikuju se velikom plodnošću. bakterija koje produkuju specifične supstance koje inhibiraju rast i razvoj drugih mikroorganizama. slijepi miševi i ptice. Najznačajnije sredstvo za odbranuje ipak bježanje. Njihovo djejstvo može biti inhibirajuće ili stimulirajuće za druge biljke. Više biljke luče metabolite koji antagonistički djeluju na mikroorganizme koji se zovu fitoncidi. Samo Actinomyceta proizvode preko sedamdeset takvih supstanci.

riba u jezeru kg/ha. natalitet. individua/m3 itd. prostorni raspored. pripada određenom ekosistemu i gdje su jedinke povezane međusobno procesom razmnožavanja. U analizi životinjskih populacija ekologija u velikoj mjeri koristi postupke demografije. skloništima itd. Veličina i sastav populacije se mjenjaju u funkciji vremena. One su u stalnom kretanju. izvorima hrane. Kod ptica populacije naviše gustine imaju u ljudskim naseljima i listopadnim šumama. Divergentna evolucija se vrši u okviru manje ili više izolovanih populacija Definicija populacije i njene osobine Populacija se definiše kao prostorno i vremenski integrisana grupa jedinki iste vrste koja raspolaže zajedničkim skupom nasljednih faktora. Nasljedne promjene su šire i dominiraju u nekim populacijama. manje brojne su populacije vrsta sa krupnim jedinkama. od ekološke gustine izračunate na jedinicu stvarno naseljenog prostora. Npr na populaciju antilope u Americi imaju gustinu od 1. Metode izračunavanja gustine populacija 4. U kopnenim ekosistemima to se obično izražava na m2. Gustina populacije se može izraziti brojem jedinki na jedinicu površine. ako se sve jedinke otprilike iste veličine. zooplanktona br.7 jedinki/milji2.8 g/m2. on preko ljeta živi samo u slojevima od 20 do 40 m tako da gustina populacije iznosi 4000 jed/m3. metoda probnih površina – metod kvadrata 6. Svaka populacija predstavlja dinamičnu cjelinu . potencijal rasta populacije i tok rasta i održavanja. Gustina populacije ptica se izražava brojem parova ptica po km 2. Gustina populacije NEŠTO (cini m ise Ajdops :D) ohridanus izračunata na m3 čitave vodene mase Ohridskoj jezera iunosi 900 jed/m3. Gustina populacije larvi Hironomus-a npr. totalno prebrojavanje ili cenzus – ljudska populacija 5. Biomasa se može izraziri sirovom ili suhom težinom jeidnica po jedinici prostora. Pošto to uglavnom nije slučaj i tada težina ili biomasa predstavljaju bolji izraz gustine. To se obično odnosi na promjene stope rasta populacije. Limantria dispar koja živi u hrastovim šumama u svakoj od njih je predstavljena posebnom populacijom. Treba razlikovati opštu gustinu koja predstavlja srednju vrijednost broja jedinki ili njihove biomas. fluktacija njene gustine i dr. a u vodenim ekosistemima na m3. broj bukovih stabala na hektar. sitnih glodara brojem individua po hektaru. osnovni atributi svake populacije su: gustina ili veličina. s ditova masa je 6. naseljava određeni ptostor. Gustina populacije u nekom ekosistemu je regulisana u principu kapacitetom sredine. uzrasna struktura. Broj miševa u šumi ne može biti manji od njihovih grabljivaca.reaguju na djejstvo ekoloških faktora. ima 2020 jed/m2. gustina populacije se neprestano mjenja u funkciji vremena i te promjene se mogu kvantitativno pratiti. Populacija pokazuje određene grupne osobine koje se mogu kvantitativno izraziti. U okviru svog areala vrste su predstavljene manjim ili većim brojem populacija od kojih svaka zauzima određeni prostor. postupak markiranja 205 . Gustina populacije Gustina je kvantitativni izraz veličine populacije na jedinici prostora. Može se izraziti brojem jedinki ili njihovom težinom (biomasom) na jedinici naseljene povrčine ili zapremine u datom trenutku. Populacije su dinamički pojmovi. To obuhvata pojam dinamika populacije. Brojnost i biomasa biljojeda su uvijek veći od biomase mesojeda. Npr.

index gustine – to je kvantitativni pokazatelj brojnosti jedne organske vrste koja ne pruža ocjenu apsolutnog broja jedinki na jedinici površine i ne može se neposredno prevesti u tačnu ocjenu. Postupci za kvantitativnu analizu su složeniji kod jako pokretnih organizama. 2 – rijedak. Za predstavnike sitne faune beskičmenjaka koji naseljavaju tlo primjenjuje se metoda kvadrata i broje se jedinke vrste koja se proučava. On se sastoji u markiranju ulovljenih primjeraka. Iz brojnog odnosa ulovljenih markiranih jedinki i istovremeno ulovljenih nemarkiranih jedinki izračunava se gustina populacije. insekata. Za plankton i stanovnike tla probe se odnose na jedinicu prostora. Gustina se izražabva na m2 dna. Često se ovaj metod koristi u biljnoj ekologiji a kod zivotinja on se primjenjuje za populacije ptica i sisara. Za filtriranje vode obično se koriste planktonske mrežice od mlinarske svile čija okca odgovaraju veličini organizama. Metod kvadrata je raznovrsniji i složeniji kod životinjskih organizama s obzirom na pokretljivost. Postoji više tih metoda. Primjenjuju je u ljudskoj demografiji. Serija uzastopnih utvrđivanja indexa može poslužiti kao ocjena kretanja jedne populacije. gnijezda. To je najčešće postupak koji se primjenjuje sa raznovrsnim modifikacijama. 1. Gustina životinjskog naselja dna jezera ili mora određuje se na osnovu broja skupljenih jedinki sa određene probne površine pomoću specijalnih malih bagera koji izvlače mulj sa organizmima. I ta proba se grije sijalicom. Veličina probnih kvadrata varira prema gustini i tipu disperzije populacije. Relativne metode Njima se utvrđuje relativna brojnost jedn epopulacije ili dobijaju kvantitativni indexi gustine populacije. sisara. 5 – vrlo brojan. Prebrojavanje skupljenog materijala omogućava utvrđivanje relativne gustine populacije na datoj probnoj površini.Kvantitativn procjenjivanje populacije može se izvesti kroz razne tehničke i statističke postupke.relativna brojnost (abundancija) je postupak koji se primjenjuje u biljnoj ekologiji. Posmatrac koji se krece duz linije transekta biljezi broj ptica. U apsolutne metode spada: 1. puštanja na slobodu i ponovnomulovu. Sastoji se u utvrđivanju broja jedinki neke populacije skupljenih u probama sa određene jedinice naseljenog prostora. Proba zemljišta se stavlja na određeno sito iznad lijevka koji je iznad posude sa alkoholom. totalno prebrojavanje (cenzus) je prebrojavanje svih jedinki u populaciji bez obzira na uzrast. Postupak transekta sastoji se u prebrojavanju nađenih jedinki proučavane populacije duž usko postavljenog pojasa jedne veće probne površine. Kod životinjskih populacija se može primijeniti u slučajevima vrsta sa krupnim jedinkama i populacijama male gustine. 3 – slabo brojan. probne površine (metod kvadrata). To su apsolutne i relativne metode. Za izdvajanje organizama tla se koristi Tulgrenov aparat. 3. Obično se koristi skala od 1 do 5 (nekad od 1 do 10). Na osnovu obrade dovoljnog broja proba računa se srednja gustina populacije u datom trenutku. Kod kvantitativne analize populacija planktonskih organizama koristi se postupak filtriranja vode i prebrojavanja jedinki određene vrste. Ti postupci su najbolje razrađeni kod biljaka i vodenih organizama. Bježeići od svjetla organizmi prolaze kroz mrežu. Ovo ocjenjivanje brojnosti ima subjektivan karakter. On zahtijeva upotrebu entomološke mreže kojom se kosi travnati pokrivač jedne probne površine. 1 – vrlo rijedak. ptica. ili broj muzjaka po njihovim glasovima. 2. Posupak za utvrđivanje gustine Artropoda na travnatim površinama je postupak košenja.postupak markiranja – ovaj postupak se koristi pretežno kod pokretnih organizama za kvantitativnu analizu njihovih populacija. To se označava kao linkolnov NEŠTO (fali :D). 206 . Kod apsolutnog metoda cilj je utvrđivanje ukupnog broja jedinki na jedinicu naseljenog prostora. Postoji veliki broj tehničkih postupaka za utvrđivanje broja jedinki u populaciji koji su prilagođeni ekološkim osobinama i prirodi staništa. padaju na lijevak i upadaju u alkohol. Postoje dvije vrste kvantitativnih metoda za određivanje gustine populacija. Metodi kvadrata su posebno izrađeni i standardizovani u biljnoj ekologiji. Broj planktosnki organizama se obično izražava na litar ili m3 vode. 2. 4 – brojan.

larve koje žive u skladištima brašna.Neravnomjeran grupni raspored Prva dva tipa su dosta rijetki u prirodi. Grupa ili jedinka u staništu zauzima određeno mjesto stanovanja i njihova aktivnost je ograničena na taj prostor koji se zove areal aktivnosti. Za regulaciju brojnosti populacije su posebno značajna migratorna kretanja različitog karaktera i obima.npr. Sa jeguljom je obrnut slučaj i ona je katadromna vrsta. Teritorijalnost je posebno izražena kod ptica. 3. Grupni raspored je najčešći tip rasporeda u populaciji i jedinke su neravnomjerno raspoređene u manjim ili većim grupama. Utvrdjivanje indexa populacije uzima u obzir i vremensku jedinicu lova i ponasanje proucavane vrste. kečige i dr. Rezultat kretanja jedinki jedne populacije u datom trenutku je njihov prostorni raspored. pustinjskog skakavca. Ona mogu biti ograničena na okvire biotopa u kome populacija živi. Imigracija je važna za opstanak populacije kod kojih je gustina svedena na minimum ili za obnavljanje uništenih populacija. ali bez povratka nazad. Primjeri emigracije poznati su kod gubara. u košnici pčela za vrijeme zime.. Mogu se razlikovati tri kategorije tih kretanja: migracije emigracije imigracije Migracije su periodična kretanja jedinki ili grupa dvojakog obima i pravca. Tako da su vrste sposobn da se rasprostiru u prostoru. Raspored po principu slučajnosti ostvaren je samo kod vrsta koje žive u homogenoj sredini. Postoji i kod nekih vrsta glodara.Neravnomjeran raspored po principu slučajnosti . To dovodi do pojave teritorijalnosti ili branjenja areala od jedinke ili grupe organizama. Primjer su sezonske seobe ptica selica. Periodične migracije se susreću i kod mnogih vrsta riba zbog mrijesta. Korištenje kvantitativnih podataka se ne moze zamisliti bez statistickih metoda. Emigracije su periodična kretanja jedinki ili grupa izvan normalnog biotopa. One se javljaju pri visokoj gustini populacije kada kapacitet sredine postane nedovoljan. 207 . Teorijski se mogu razlikovati tri osnovna tipa prostornog rasporeda: . statističke metode – gustina populacije predstavlja numericku vrijednost koja se stalno mijenja. a mrijesti se u morskoj vodi. skloništima i dr. prije svega sitnih glodara ili insekata ili manje ptica. To posebno vazi za postupke koji utvrdjuju gustinu populacije na osnovu malih proba. Stepen pokretnosti organizama označava se kao vagilnost. da traze pogodna mjesta za stanovanje. One vrste koje žive u morima. Ovakav raspored određen je nizom faktora. reptila i insekata. Migratorna kretanja mogu se vršiti i van biotopa kada jedinke ili grupe periodično napuštaju biotop u kome žive i razmnožavaju se da bi se kasnije ponovo tu vratile. npr. šire svoj areal. Ovakav grupni raspored jedinki ima značaj za kretanje populacije između jedinki u grupi može se javiti kompeticija za hranu ili prostor. Teritorijalnost sprječava pretjerani porast gustine populacije iznad kapaciteta sredine. kod sisara. Prostorno kretanje jedinki u populaciji je određeno životnim potrebama. Odnosi jedinki u grupi mogu dobiti karakter kooperacije koja smanjuje mortalitet u grupi u vrijeme nepovoljnih prilika. Poseban oblik grupisanja jesu životinjska društva sa različitim stepenom društvenosti. živi u slatkoj vodi.Ravnomjeran raspored .Lovne klopke su postupak za utvrđivanje indeksa gustine populacija. To su sezonska i dnevna migriranja. Imigracije su migratorna kretanja suprotna emigraciji i to je dolazak jedinki jedne populacije na lokalitet druge. a mrijeste se u slatkoj vodi su anadromne vrste i to su lososi. hranom. Veličina areala varira kod pojedinih vrsta. Prostorni odnosi Većina životinjskih organizama su pokretni i na taj način reaguju na mnoge promjene sredine.

Stopa nataliteta može se istovremeno izraziti i na jedinicu vremena i na jedinku populacije. Tu je važno utvrditi intenzitet smrtnosti u pojedinim stadijima razvića. Može se izračunati kad se ukupan broj rođenih jedinki podijeli sa proteklim vremenskim periodom. U tu svrhu se konstruišu tablice smrtnosti. pa zatim opada i ima nisku stopu do kraja života. Isto tako i ribe imaju relativno visok kapacitet razmnožavanja. Ovaj vid krivulje javlja se kod riba ili kod Ostreae. Maksimalna moguća plodnost koja bi se mogla ostvariti pod optimalnim uslovima označava se kao potencijarl razmnožavanja. ona predstavlja stopu nataliteta. kod vrste ovce je utvrđeno da je smrtnost velika do jedne godine zivota i u klasam iznad srednje dužine života. Krivulja III ima konkavan izgled i odgovara slučajevima kada je smrtnost velika u mlađim uzrasnim stadijima. Kapacitet razmnožavanja je različit kod različitih vrsta. temperature. 208 . Tako dobivena stopa nataliteta se izražava na 100 ili 1000 jedinki. stopa nataliteta u jedinici vremena i na jedinku. pantljičara.Natalitet Natalitet je faktor rasta populacije. Mortalitet Mortalitet je pojava suprotna natalitetu i predstavlja negativni faktor rasta populacije. tako da se može predstaviti krivuljom preživljavanja. Npr. da bi se povećala u starosti kod čovjeka i vinske mušice. To je opšta stopa mortaliteta koja ne vodi računa o starosti jedinke. Taenia. Insekti također imaju visok kapacitet razmnožavanja. Za dinamiku populacije posebno je značajna prosječna ostvarena dužina života koja je uslovljena stopom preživljavanja jedinki u populaciji. Stopa mortaliteta znači broj uginulih jedinki populacije u jednici vremena. Ta stopa varira prema uzrastu jedinki i smrtno se mjenja sa starošću. a svaki ima oko 8 hiljada jaja. Stopa preživljavanja varira sa uzrastom. Postoje tri osnovna tipa krivulja. On znači produkciju novih jedinki u populaciji koje se pridodaju već postojećim jedinkama. kod kojih je smrtnost na nivou jajeta izuzetno velika. Ostrea edulis. I ovdje treba razlikovati fiziološki mortalitet od ekološkog. Ann/At=b. Homotermni kičmenjaci imaju malu plodnost. Produkcija novih jedinki u populaciji moze ici brze ili sporije i izražena je u jedinici vremena. Školjka kamenica. vlažnosti sredine. Stopa nataliteta zavisi od niza faktora sredine i od količine i kvaliteta hrane. stopa nataliteta u jedinici vremena. t znači vremensku promjenu. Specifična stopa smrtnosti odnosi se na određenu uzrasnu klasu ili pol jedinki i izražava se procentom ili promilom. Krivulja II ima konveksan izgled i odgovara slučajevima kada je stopa smrtnosti niska tokom većeg dijela života. Fiziološki mortalitet je smrtnost usljed starosti i ostvaruje se samo u optimalnim uslovima. Njega treba razlikovati od ekološkog nataliteta koji predstavlja novih jedinki ostvarenu pod datim ekološkim uslovima. a šaran od 150 do 200 hiljada. Krivulja I koja teče dijagonalno odgovara slučajevima kad je stopa smrtnosti više manje ista u svim uzrasnim stupnjevima. Ekološki mortalitet se ostvaruje pod datim ekološkim uvjetima i varira prema njihovim promjenama. ∆Nn/∆t=B. Pastrka polaže dvije do tri hiljade jaja po kilogramu jaja. ∆Nn označava brojnu promjenu u populaciji. Osnovna pretpostavka opstanka vrste u prirodi je mogućnost zamjene uginulih jedinki novim potomstvom. Ove razlike su rezultat prilagođenosti za uslove života i mogućnosti preživljavanja mladih. kao procenat ili promil. tj. Potencijal razmnožavanja ostvaruje se kroz natalitet. Pojam fiuziološkog nataliteta koji označava fiziološki maksimalnu produkciju novih jedinki pod optimalnim uslovima se poklapa sa pojmom potencijala razmnožavanja. od tijela odvaja za 24 sata 13 do 14 proglotisa. Izražava se brojem uginulih jedinki u funkciji vremena. proizvodi 16 do 60 miliona jaja. broja jedinki u populaciji itd. To je broj rođenih u toku određenog vremenskog razmaka.

Ekologija životinja sa zoogeografijom 209 .

112. 120. 114. 109. 121. 115. 111. 123. pojam ekoloških faktora i njihova podjela Ekološka valenca Biotop Životna forma Ekološka niša Temperatura kao ekološki faktor Svjetlost kao ekološki faktor Voda kao ekološki faktor Vazdušni pokreti Kombinovano-skupno dejstvo ekoloških faktora Bioklimatogrami Klimatska pravila Edafski faktori Orografski faktori Hemizam sredine Ekologija populacije Životna zajednica – struktura 210 .Priredili: Raja sa FACEBOOK-a  Lista ispitnih pitanja iz predmeta „Ekologija životinja sa zoogeografijom“! 107. 110. 108. 113. 124. 117. 122. 116. 118. Definicija i podjela ekologije i veza sa drugim naučnim disciplinama Uslovi života. 119.

Teorije o promjenama u zemljinoj kori i postanku fauna. Novozelandska oblast 151. Glavne kopnene faune zemaljske lopte i principi klasifikacije kopnene faune 150. Zona tundre 139. Oblast mora i okeana 132. Biogeografske (zoogeografske) osobenosti područja Bosne i Hercegovine 159. Holarktička oblst (karakteristike i podjela na podoblasti) 158. Zona tropskih i subtropskih prašuma 136. Podzemne vode 135. Fauna zatvorenih bazena 148.125. Tekuće vode na kopnu 134. Kruženje materije i protok energije u ekosistemu 129. paleoendema.) 145. Zona pustinja 141. Produktivnost u ekosistemu 130. historijski razvitak 143. Australijska oblast 152. stalno zelenih šuma i šikara 142. Etiopska oblast 156. neoendema i relikata 144. Odnosi ishrane 126. Sukcesije – preobražaji ekosistema i pojam klimata 131. endema. Zona listopadnih šuma umjerenih oblasti 137. Madagaskarska oblast 155. Ostrvska fauna 149. raseljavanje. iseljavanje. Zona stepe i savane 140. karakteristike i podjela 128. Fauna – definicija i podjela 147. Periodizam 127. Centri nastajanja i prvobitnog naseljavanja određenog taksona (pojam autohtonih i alohtonih organizama) 146. Zona kserofilnih. Indomalajska oblast 157. Areal – pojam kosmopolita. Neotropska oblast 154. Zoogeografija – pojam. Stajaće vode na kopnu 133. zadatak. Ekosostem – pojam. 211 . Polinezijska oblast 153. Zona sjevernih četinarskih šuma (tajgi) 138. itd. Faktori koji utiču na formiranje areala (ekspanzija.

ponašanje.. radi se o čitavom kompleksu uzajamnih odnosa koji se tretiraju kao interakcije između 2 aktivna činioca tj. od ćelije. rast.. Ona pretvara kosmičku energiju tj.. O2.do ekosistema i konačno do biosfere. Uzajamna zavisnost organizama i sredine omogućava da se oni vezuju u neraskidivo jedinstvo.ODNOSI IZMEĐU ORGANIZAMA I SREDINE Ovi odnosi imaju dinamičan karakter jer u prirodi nije moguće zamisliti izolovana živa bića.. organizma i njegove sredine.. U biosferi postoje različiti nivoi biološke integracije. a koji su u međusobnoj zavisnosti. korali svojom radljivošću stvaraju grebene koji se mogu izdizati i iznad nivoa mora i tada se na njim amogu naseliti suhozemni organizmi). živa bića su u stalnom procesu razmjene materije i energije sa spoljašnjom sredinom. Svaka jedinka na jednoj strani zavisi od neživih komponenti a na drugoj strani je u direktnoj vezi sa drugim živim bićima. smanjuje se pH! Isto se dešava i u morima i okeanima (npr. posredno ili neposredno. JER SE ORGANIZAM NE MOŽE ODVOJITI OD SREDINE UZAJAMNI. organizma. JER ORG. Kao otoreni sistemi. JER SE ODRŽAVAJU ZA SVO VRIJEME TRAJANJA ŽIVOTA NERASKIDIVI . Od spoljašnjih uslova zavise: razmnožavanje. uslovljava njihovu međusobnu ovisnost! Svojom aktivnošću organizmi mjenjaju spolj. sredinu (npr. način života. Ohridsko jezero – tokom ljeta radljivošću algi tj. Čitav živi svijet i njime naseljeni prostor su povezani u jedan jedinstveni i složen dinamički sklop koji se zove BIOSFERA! Biosfera je najviši nivo biološke integracije i rezultat je razvoja planete Zemlje. DJELUJU NA SREDINU I ONA NA NJIH PROMJENLJIVI U VREMENU I PROSTORU Dakle. u složenu dinamičku cjelinu u kojoj sve djeluje jedno na drugo. Biosfera je osnovni transformator energije na Zemlji. razviće. populacije. Odnosi koji vladaju na različitim nivoima biološke integracije su: SPECIFIČNI ZA SVAKU VRSTU ORGANIZAMA STALNI. BIOSFERA – jedinstvo biosfere Karakter odnosa između živih bića i sredine. energiju Sunca u 212 . njihovom asimilacijom se smanjuje koncentracija CO2 a povećava konc.

. Prema Vernadskom.. razmnožavanjem! Populacije su vezane u više nivoe tj. ima svoj prostorni raspored i veličinu. Koncentracija CO2 u atmosferi je 0. Njegova potrošnja iz atmosfere se nadoknađuje iz procesa disanja biljaka i životinja. zaštitom. u vidu inertnog gasa. Samo manji dio N se vraća u atmosferu. Materija uvjek kruži u ekosistemu a energija protiče! Kruženje CO2 → Osnovni oblik C. kombinacije). dovedena do oblika da ih biljka ponovo može koristiti. Ti kružni procesi u biosferi su označeni kao biohemijski ciklusi i oni karakterišu biosferu kao organizovan sistem. a koji počiva na 2 osnovna procesa: promet materije i protok energije. Kruženje N → Količina N u atmosferi je 78%. Dojransko jezero je primjer jednog ekosistema). a nakon smrti tih organizama. koji su međusobno vezani i djeluju jedno na drugo (npr. Jedan organizam je elementarni biotički sistem koji stupa u odnos sa sredinom koja ga okružuje. N izgrađuje bjelančevine i druga složena organska jedinjenja. aktivnošću bakterija razlagača uginulih organizama. Najvažniji su kruženje C. radljivosti zelenih biljaka. Hemijski elementi kruže kroz biosferu od neorganskih oblika do živih bića i obratno (prolazeći kroz različite hem. Jedna vrsta je u prirodi predstavljena sa realnim prirodnim grupama – populacijama. Prolazeći kroz živa bića. cjelokupni O2 u atmosferi je produkt života tj. izraženu brojnim odnosima jedinkirazličite starosti. sa kojim počinje njegovo kruženje je CO2 (u vodi i atmosferi).slobodnu i aktivnu energiju. O. Jedan dio nedovoljno razložene org. Biosfera je organizovani sistem a osnovni procesi u njoj imaju manje-više kružni karakter. već i graba i drugih biljaka ali je naseljava i veliki broj životinjskih vrsta)! Biosfera se može shvatiti kao povezani skup mnogobrojnih životnih zajednica. Prilagođenost se ne ogleda samo u određenom stepenu morfo-fiziološke usaglašenosti sa opštim faktorima sredine. materije biva fosiliziran u vidu uglja. Individua se održava zahvaljujući prilagođenosti na uslove sredine. Kruženje 02 → se ostvaruje kroz procese disanja i asimilacije i djelom je vezano za kruženje C! U fotosintezi se oslobađa više 02 nego što ga organizmi troše.. N. Spoljašnju sredinu organizma ne čine samo faktori nežive prirode. 213 .Na kružnom toku ovih elemenata može se pratiti i metabolizam nekog ekosistema. biotički sistem ili životnu zajednicu – BIOCENOZU (npr. One su vezane uslovima staništa. BIOTIČKI SISTEMI BIOSFERE Živa bića su individualizirani sistemi koji se javljaju u vidu jedinki ili individua. hrastova šuma nije samo stanište hrasta. za izgradnju primarne organske materije.. kroz proces fotosinteze. nego i ostala živa bića sa kojima on dolazi u kontakt.03%.. Ekosistem čine biocenoza i biotop. Samo neznatan dio tog atmosferskog N kruži kroz biosferu. nego i sposobnošću organizma da adaptivno reaguje na kolebanja životnih uslova. ta jedinjenja bivaju mineralizirana. odakle ga u elementarnom obliku mogu koristiti samo bakterije. ali i ishranom. Populacija je stvarni oblik postojanja organskih vrsta i poseban biotički sistem koji stupa u odnose sa spoljašnjim sredinom! Populacije pojedinih vrsta se nikada ne mogu javljati izolovano u prirodi. fosforilizirana. Populacija ima svoju strukturu. nafte i ostaje izvan kruženja materije (ako ga čovjek ne sagori) a jedan dio C ostaje u sedimantima u vidu CaCO3 koji ulazi u sastav litosfere. već uvjek dolaze zajedno populacije većeg ili manjeg broja vrsta. CO2 može iz sedimaenata (pod dejstvom vode) biti preveden u bikarbonat i ponovo učestvovati u kruženju C! Jedan dio CO2 u atmosferi je posljedica vulkanske aktivnosti. Njega troše biljke u procesu fotosinteze.

puteve rasprostranjenja. zoogeografijom. Ekologija se mora oslanjati na rezultate biogeografije. pokriva čitav splet međuodnosa živih bića – i jednih prema drugima i prema životnoj sredini. Takođe. fiziologijom. Najbliža ekologiji je Fiziologija. odnosno – fizioloških procesa termoregulacije i mehanizama na kojima ona počiva! Ekologija je povezana sa biogeografijom.Biosfera je sastavljena od nizova različitih ekosistema. Takođe. nauka o proizvodnji i raspodjeli organske materije u prirodi. Ti krupni kompleksi ekosistema. kada tumači prisustvo ili odsustvo adaptivnih tipova u nekoj sredini. nemoguće je govoriti o pojedinim ekološkim faktorima kao npr. koji je postavio Darwin. stvarni tvorac moderne ekologije (prema mišljenju mnogih) je Darwin! Pojam borbe za opstanak. sve četinarske šume u Americi i Evropi su povezane u TAJGE). geografsko porjeklo. Biogeografija istražuje istoriju nastajanja organskih vrsta u jednoj geografskoj oblasti... temperaturi i njenim uticajima na živa bića bez dobrog poznavanja fenomena poikilotermije i homeotermije. Isti korjen ima i ekonomija žive prirode tj. ali ni ekosistemi nisu izolovani jedni od drugih nego su vezani različitim uzajamnim odnosima i integrisani u složene komplekse višeg reda (npr. bez poznavanja procesa produkcije a koji se direktno oslanjaju na fiziološke procese organizama fitoplanktonske zajednice. Nemoguće je govoriti o ekologiji na nivou jezera ili mora.. Ekologija je povezana i sa sistematikom. SINEKOLOGIJA (sintetička ekologija) primjenjuje sintetički pristupispitivanja i obuhvata 3 stupnja: 214 . Izraz ekologija potiče od grčke riječi OIKOS što znači dom i LOGOS što znači nauka. koji pokrivaju čitave geografske oblasti. Međutim. Veza ekologije sa genetikom i evolucijom je jako bitna u biološkim sistemima i omogućava adaptacije. Ona proučava mehanizme životnih procesa koji se odigravaju u biljnim i životinjskim organizmima. zatim i sa ekonomijom. geologijom. živa bića se prilagođavaju na uvjete životne sredine ili nestaju. Pristup u tom istraživanju je analitički pri čemu se težište stavlja na jedinku i njen specifičan odnos ka biotičkim i abiotičkim faktorima sredine. Izraz ekologija potiče od njemačkog biologa Ernesta Hekela. Ekologija proučava odnose sredine i organizama kao i zakonitosti na kojima ti odnosi počivaju. tehnologijom. pedologijom. Mora i okeani su takođe biomi. IDIOEKOLOGIJA (analitička ekologija) proučava odnos jedinke i uslova životne sredine. Bavi se rasprostranjenjem organizama u funkciji vremena i prostora. zovu se BIOMI. Najviši stupanj integracije ekosistema je BIOSFERA!  DEFINICIJA EKOLOGIJE I VEZE SA DRUGIM NAUKAMA Ekologija je biološka disciplina koja se bavi proučavanjem uzajamnih odnosa organizama i sredine! Jedna je od bioloških disciplina i najprisnija sa svim drugim. hemijom. priučava i pojedine faktore sredine. Ekologija se može definisati kao manifestacija borbe za opstanak! U toj borbi.

ispod koje nije moguć život. kompeticija. Odnosi fitocenoze i zoocenoze prema životnoj sredini 9.itd! Kod ekoloških faktora treba reći da oni. Na primjer. spolni produkti šarana ne sazrijevaju na temp nižoj od 18 C.ali u julu izumire jer ni jedan njegov razvojni stadij ne može izdržati temperaturu preko 26 C! U termalnim izvorima Sjeverne Amerike broj Koleoptera se smanjuje sa porastom temperature: 30-35 C – 17 37-40 C – 13 40-42 C – 5 42-43 C – 2 45 C – 1 Optimum je optimalan uticaj nekog ekološkog faktora pri kojem neka vrsta živi potpuno normalno i kada se svi procesi odvijaju povoljno! Minimum je tačka na donjoj granici nekog ekološkog faktora. 215 .) Hemijski faktori Edafski (zemljište) Orografski (nagib. tako da se ne razmnožavaju u vodama Sjeverne Evrope). u čijim granicama je moguć opstanak određene životinjske vrste.. kao nezaobilazni. Istraživanja uzajamnih odnosa populacija istih vrsta prema spoljašnjoj sredini 8. Ekološka valence jedne iste vrste nije ista za sve faktore (za neki faktor može biti jako velika dok za drugi može biti izuzetno uska)! Kod ekološke valence je važan maximum.. vlažnost. Ovaj pojam označava ekološku plastičnost vrste. Postoje granice variranja veličine i intenziteta jednog ekološkog faktora. Organizam je izložen ovim uticajima i na njih reaguje. minimum i optimum. uvjek djeluju zajedno kao kompleks i u određenim kombinacijama. ekspozicija) U kompleksu ekoloških faktora. javljaju se i biotički faktori kao npr.30 C. na staništu! DEJSTVO EKOLOŠKIH FAKTORA I EKOLOŠKA VALENCA Ekološka valenca je amplituda kolebanja jednog ekološkog faktora.7.. svjetlost. Ti elementi spoljašnje sredine su ekološki faktori a sama spoljašnja sredina gdje oni djeluju je životna sredina. Leptir kupusar (Pieris brassicae) čest je u zimu i proljeće na području Palestine.. Veličina ekološke valence za jedan određeni faktor varira od vrste do vrste i njene granice mogu biti vrlo uske ili vrlo razmaknute. komensalizam. Ekološki faktori zajedno sa prostorom čine životnu sredinu! Ekološke faktore djelimo na abiotičke i na biotičke.. i u tom periodu razvija i do 5 generacija. vazdušni pokreti. Preko tih granica faktor prestaje biti uslov života i postaje smetnja za opstanak (npr. odnos predator / plijen. a koje određena vrsta može podnijeti. amensalizam. Kompleks abiotičkih faktora su:     Klimatski faktori (temperatura. biološki). Odnos između ekosistema i životne sredine USLOVI ŽIVOTA I POJAM EKOLOŠKIH FAKTORA U širokoj generalizaciji. organizmi vrsta u prirodi se održavaju pod stalno promjenljivim uslovima sredine.. hemijski. njenu reakcionu širinu koja je specifična i uslovljena njenom unutrašnjom konstitucijom. sredinu jednog organizma čini čitav kompleks ili splet spoljašnjih uticaja a koji mogu biti različite prirode (fizički. ali je jako osjetljiv na kolebanje vlažnosti vazduha. komarac malaričar podnosi temperature od + 30 C do . Larve mušice Liponeura je manje osjetljiva na promjenu temperature a više je osjetljiva na promjenu količine O2! Zahvaljujući ekološkoj valenci. parazitizam. jer pokazuju manju ili veću plastičnost prema kolebanju ekoloških faktora. u principu. Organizmi tako odgovaraju na kompleks ekoloških faktora na nekom prostoru tj.

Tu je i dvogrba kamila koja u pustinji Gobi podnosi kolebanja temperature od – 37C do + 38C! Stenofagi organizmi su neke vrste leptira čije se gusjenice hrane samo jednom biljnom vrstom. Eurivalentni imaju široku amplitudu variranja nekog ekološkog faktora a stenovalentnim organizmima je ta amplituda vrlo mala.Maximum je gornja granica. stenohalini. Tigar koji živi u Indiji na temperaturi od 40 C. U odnosu na faktor. . tako da on može biti bliži maximumu ili minimumu (npr.. eurihalini. Zatim. mogu biti: stenotermni.. Euriterman je npr. Praktično. Položaj tačke optimuma varira. pa sve do Sibira.. Za svaki faktoruvjek postoji određeni stepen veličine i intenziteta kada je njegovo dejstvo najpovoljnije i to je optimum.itd. a godišnja variranja su svega 2-3 C! Stenotermne su neke vrste planarija Crenobia koje naseljavaju samo hladne izvore. Udaljavanjem od optimuma ka granicama ekološke valence. euritermni. američka puma (Felis concolor) koja živi od Kanade do Portugala. dok je npr. prelazi se u pessimum. Eurivalentnost i stenovalentnost se mogu odnositi na samo jedan ekološki faktor! Organizmi sa uskom ekološkom valencom za jedan određeni faktor mogu imati široku valencu za neki drugi ekološki faktor (za jedan su eurivalentni a za drugi stenovalentni). gubar (Lymantria. leptir) eurifag čije gusjenice napadaju različite biljne vrste. Primjer stenotermnih organizama su korali koji žive u takvim uslovima da temperatura vode ne ide ispod 20 C. Kod većine organizama. ekološka valenca je najmanja u ranim stupnjevima razvoja. razlikujemo STENOVALENTNE i EURIVALENTNE organizme. Lymantria dispar Ekološka valenca za jedan faktor se mjenja i sa razvojem jedne iste vrste. gdje su temperature od 8-9 C (ili oko 3 i 17 C). razlikujemo optimum i 2 pessimuma! U pogledu ekološke valence. Raspon između maximuma i minimuma je amplituda variranja. kod pastrmke (Salvelinus 216 .

To je formulisao Liebig. Skup ekoloških valenci za više ekoloških faktora. U Baltičkom moru. koji je bliži pesimumu. svjetlost. Tako je Ohridsko jezero siromašno fitoplanktonom a taj isti fitoplankton zamuti Dojransko jezero u vrijeme ljeta. sa opadanjem slanosti se smanjuje i broj morskih životinja. U ovakvim kompleksima je teško očekivati da jedan faktor bude ostvaren u optimumu. sa najmanjom ekološkom valencom i najviše udaljeni 217 . U Ohridskom jezeru. mnogi faktori variraju zajedno u horizontalnom i vertikalnom pravcu. Samo jedan faktor u pesimumu može da ugrozi egzistenciju vrste (npr. temperatura. CO2 se mjenjaju sa dubinom i pokazuju vertikalni gradijent. u Mrtvom moru u Palestini. u minimumu! Nepovoljno dejstvo jednog faktora. čini ekološki spektar jedne vrste! KOMPLEKS FAKTORA I PRAVILO MINIMUMA Jedna vrsta uvjek živi u okviru ekosistema u spletu mnogostrukih odnosa. Analize pokazuju da u ekosistemu. Temperatura i svijetlost su uzajamno povezani ali isto tako i temperatura i atmosferski talozi. Kod Rana pipiens. Najčešće. Produkcija biomase biljaka je određena faktorom koji se u tom momentu nalazi u minimumu. Vertikalni gradijent ekoloških faktora se naročito susreće u rasponu od podnožja ka vrhu planine. Koncentracija soli fosfata u Ohridskom jezeru iznosi 2-3 mg/m3 a u Dojranskom je oko 30 mg/m3. živo naselje čine samo neke bakterije a sve zbog visoke koncentracije soli). valenca je 0 – 30C a optimum na 22 C! Letalno dejstvo maximuma i minimuma zavisi od njihovog trajanja. minimum i max. dopire na sjever do 52 stepena geografske širine gdje dužina ljetnjih noći jedva dostiže 5 sati. Kako je on noćna životinja. jedan i više faktora su udaljeni (više ili manje) od optimuma. projnost neke vrste na datom mjestu je određena onim faktorima koji su. Temperatura. 1840.fontinalis) temp. To je naročito vidljivo kod klimatskih faktora. god. ekološki faktori su manje-više uzajamno uslovljeni i niti jedan od faktora ne djeluje nezavisno. vlažnost i vazdušni pokreti su takođe povezani. šumski miš – Apodeulus sylvaticus. ali opstanak vrste može zavisiti i od maximuma (npr. S' druge strane. Životna sredina je komplex faktora koji tamo djeluju i na koje organizam odgovara. proučavajući faktore ishrane kulturnih biljaka. Po njemu. kratkoća noći postaje faktor u minimumu i ograničavajući faktor rasprostranjenja te vrste). u odnosu na stupanj razvoja. Opstanak jedne vrste je određen faktorom koji je na datom staništu najbliži pesimumu. O2. u vidu PRAVILA MINIMUMA. su 0-12 C a optimum na 4 C). tako da je slanost ograničavajući faktor i f. pH. Tineman je Liebig-ovo pravilo minimuma pokušao proširiti na opšte pravilo dejstva ekoloških faktora. dovodi do smanjenja gustine populacije. a u isto vrijeme svi drugi ekološki faktori mogu biti u optimumu.

218 . Uzroci za to su specifični ekološki faktori ali i istorijski uzroci. različite biohore se mogu grupisati u 3 glavne životne oblasti:  ŽIVOTNA OBLAST MORA (SLANE VODE)  ŽIVOTNA OBLAST KOPNENE (SLATKE) VODE  ŽIVOTNA OBLAST KOPNA ŽIVOTNA SREDINA Reakcije organizma na dejstva spoljašne sredine imaju određeni adaptivni karakter I zahvajujući toj mogućnosti adaptacije organske vrste se održavaju u prirodi I pored toga što se usslovi mijenjaju. koje je Hesse označio kao BIOHORE (npr. ŽIVOTNO STANIŠTE I POJAM BIOTOPA Rasprostranjenost organskih vrsta na Zemlji i gustina njihovih populacija. svjetlost i hemijski uslovi su sasvim drugačiji od onih u potoku. To je u stvari adaptivni tip u kome se održavaju neposredni odnosi vrsta prema kompleksu životnih faktora pod kojima živi. Biotop je npr. (Glylotalpa sp). zemlju kopa zubima i izbacuje nogama i glavom na površinu. na kratko zdepasto tijelo. Životni uslovi nisu uniformni niti na prostoru samo jednog biotopa. noge su sa snažnim kandžama i posebnim žuljevima na stopalima tako da se lako kreće i kopa podzemne hodnike.itd! Svako od njih ima svoju posebnu fizionomiju i specifično životinjsko naselje. pećina. Ima ogromne sjekutiće koji strše van. torbar Notorychtes-rovci. Tu spadaju: • Fitoplankton (lebde u vodi). Biotop je ekološki pojam i on se karakteriše specifičnim komplexom ekoloških faktora. pustinja. horizontalna. Talpa. Areal je ukupni prostor na kome se susreće jedna organska vrsta a veličina mu je historijski uslovljena. Ovo pravilo uzima u obzir i minimum i maximum kao i ekološku valencu pojedinih stupnjeva razvoja. Čitava građa slijepog kučeta i njegova fiziologija žine posebnu životnu formu usaglašenu sa podzemnim načinom života. Jedna od najpoznatijih klasifikacij biljnih i životnih formi zasnovana na pretežno klimatskim adaptacijama potiče od Rankijera?. On u sebe može uključiti više biotopa u kojima data vrsta može da živi.. Adaptacija živog svijeta na uslove životne sredine historijski se razvila i ona se ogleda u morfofiziološkim odlikama organskih vrsta i njihovom načinu života. Kao primjer adaptivnog tipa je glodar slijepo kuče (Spalax leucodon) koji živi pod zemljom. Životna forma je prije svega ekološka kategorija. bez repa.od optimuma. gusto krzno. hrastova šuma. kratke noge. Jezerska voda je stajaća a temperatura.. Te razlike za sobom povlače različit prostorni raspored vrsta. kao i prostorni raspored – neravnomjerni su. vertikalne dubinske zone u jezeru). U tom pogledu ova vrsta je morfološkim izgledom adaptirana uslovima u kojima živi. Hrani se podzemnim dijelovima biljaka. • Fitoedafen (mikroskopske biljke koje žive u tlu). Biosfera se javlja kao mozaik velikog broja vrlo različitih biotopa. Često se susreću zonalna. U okviru biosfere je moguće razlikovati više-manje jasno prostorno ograničene djelove koji se karakterišu posebnom kombinacijom ekoloških faktora. Skup adaptivnih osobina jedne vrste saglašen sa konkretnom sredinom je životna forma te vrste. Slična životna forma javlja se kod drugih životinja sa sličnim načinom života. što direktno uslovljava različite kombinacije biljnih i životinjskih vrsta. Spljašne uho je redukovano. Te osnovne topografske jedinice se zovu BIOTOPI ili životna staništa organskih vrsta. Potok i jezero se razlikuju u kombinaciji ekoloških faktora. sve pustinje pripadaju biohori pustinje). oči zakržljale. Tipološka klasifikacija grupiše slične tipove biotopa u više kategorije. Po tome se razlikuju pojedini biotopi. vertikalna diferencijacija (npr. jezero.

Epifite (žive na drveću). Sclericola (endolitobionti) . na biljkama): 219 .šljunkavo tlo. ili epilitobionti. 24.ispod kamena 26. 23. h) Endopsamobionti. Petricola (stanovnici površine stijena). 25. Geofite (višegodišnje biljke čiji organi preživljavaju smješteni u tlu).u pjeskovitom tlu i) Mezopsamobionti. Razlikuju se: e) Epipelobionti. 22. Arenicola (stanovnici pješčane podloge) ili psamobionti: g) Epipsamobionti. i) Mezogeobionti. Atmobionti – žive na biljkama i životinjama 9. kategorija: 19. Hidrofiti (žive u vodenoj sredini). Edafobionti. Herbicola (fitobionti.stanovnici pećina.u međušupljinama pijeska 21.u mulju.na pjesku. Hamefite (višegodišnje biljke čiji organi preživljavaju iznad tla) Fanerofite (pretežno drveće. Saxicola (hipolitobionti) . 27.na površini tla.geobionti: g) Epigeobionti. Tericola (stanovnici rastresitog tla).u šupljinama tla. Nidicola (emobionti) – stanovnici gnijzda i jazbina. 20. Oni su na osnovu prilagođenosti u odnosu na mjesto stanovanja kod suhozemnih životinja postavili slijedeće kategorije: V.na površini mulja. Limnicola (stanovnici mulja) ili pelobionti.u unutrašnjosti tla. pupovi izdignuti iznad tla). h) Endogeobionti. VI.stanovnici tla. Terofiti (jednogodišnje biljke koje preživljavaju u formi sjemena).stanovnici unutrašnjosti stijena.• • • • • • • Endofiti (biljke koje žive u stijeni ili kao paraziti na dugim organizmima). Lepidinola (mezolitobionti) . postoji 9. Cavernicola (troglobionti) . f) Endopelobionti. Slična klasifikacija životnih formi u ekologiji životinja izrađena je od strane kaškarova i Tišlera.

ulogu gliste na koralnim ostrvima u Tihom oceanu zauzima Cardiosoma. f) Endozoobionti – u tkivima životinja. u nekoj šumi se navlja veli broj koleoptera. Neki ekološku nišu proširuju i na iskorištavanju životnih mogućnosti u pogledu zakona ili zaštite. 10. Ekološka niša prije svega znači životnu mogućnost u odnosu na ishranu.na kori drveća.g) Epiofitobionti. Svi faktori variraju vremenski i prostorno i njhovo momentalno stanje je vrijeme. Erodirani materijal se može taložiti u vodenim ekosistemima i tamo znatno modifikovati stanište. njen ekološki status. a klima je srednje stanje vremena jedne oblasti. U australijskoj oblasti torbari zauzimaju ekološku nišu koja je koja je analogna sisarima u našim krajevima. i) Mezodendrobionti – u šupljinama između kore i stabla. raspored pedološke podloge itd. i) Mezoofitobionti. Npr. leptiri. ali jedna se hrani svježim lišćem.u šupljinam busena i mahovinama. Lignicola (stanovnici drveća) dendrobionti: g) Epidendrobionti . Živi svijet u znatnoj mjeri može da mijenja klimatske faktore. Klimatski faktori Pod njima se podrazumijeva čitav komplex faktora životne sredine kome su izložena sva živa bića. četvrte su grabljive. 12. h) Endodendrobionti – u unutrašnjosti drveća. vazdušne pokrete.na biljkama. Biljne vaši se hrane biljnim sokovima. Klimatski faktori imaju znatan uticaj na promjene primarnog reljefa. 11. Klimatski faktori uvjek djeluju zajedno. vlažnost. Posebno su važne lokalne kolmbinacije klimatskih faktora 220 . Npr. svijetlost. Klima obuhvata skup meteoroloških faktora atmosfere: temperaturu. vodene taloge. Obilne padavine u obliku grada mogu nanijeti štete na nadzemnim dijelovima drveća.. prije svega kroz proces erozije na stjenovitoj podlozi. Ona je funkcionalni pojam i označava mjesto i ulogu neke vrste u životnoj zajednici. Zoobionti (na životinjama) e) Epizoobionti – na površini životinja. Šumskim plodovima se hrane miševi i vjeverice. a istovremena i sama životna mogućnost koja ta vrsta iskorištava. isto tako i šumske pčele. Od klimatskih faktora zavisi raspored živih bića na zemlji. naročito raspored vegetaije koji se koristi kao indikator klimatskih uvijeta. Pod tim pojmom označeno je iskoruštavanja određene životne mogućnosti od jedne organske vrste. Oni neposredno i stalno dijeluju na organizme ali i tako utuču na većinu ostalih ekoloških faktora. Ekološka niša Podrazumijeva se mjesto i položaj koji neka vrsta zauzima u spletu odnosa. kao komplex.. h) Endofitobionti.u biljnim tkvima. Analogno ekološku nišu u različitim ekositemima ispunjavaju različite vrste životinja.. posbno odnosa ishrane u životnoj zajednici i njen funkcionalni status označen je kao ekološka niša. druge plodovima. pritisak. Aerobionti – stanovnici vazduha. treće biljnim detritusom. Ekološka niša je funkcionalni položaj koji jedna vrsta zauzima u ekosistemu tj.

u vazdušnoj sredini. na brojnost populacije-. Primjer termičkog režima vodenog biotopa i sezonskih kolebanja temprerature su jezera umjerenog pojaa. a veći od 750 milimikrona infracrveni. Sezonska temperaturna kolebanja najveća su u kontinentalnim. a u morskoj -2.5ºC. čiji ukupni rapon ne premašuje 150 ºC. turbulentno mješanje vode je teže i ono se ograničava na površinsku zonu. U stratufikovanoj vodenoj masi se razlikuju dvije termičke zone: • Epilimnion (gornja zona) u kojoj temperatura naglo opada ka dnu. Za vrijeme ljeta ona apsorbuju toplotu. Vertikalni temperaturni gradijent javlja se i u morima. Termička stratifikacija jezera se izrađuje od februara kada je u čitavom jezeru temperatura mala (oko 6 ºC). razviće. Za vodenu sredinu karakteristične su mala temperaturna kolebanja kako dnevna tako i sezonska. jer je lako mjerljiva i dejstvo na organizam je vidljivo. Max. Temperatura kao ekološki faktor U jedan od najviše proučavanih ekoloških faktora je temperatura. turbulentno mješnje vod eprodire dublje tamo. Hlađenjem jezera stratifikacija postepeno isčezava. Zraci talasne dužine 400-750 milimikrona čine svjetlost vidljivu za oko. Izvor strujanja u moru je temperatura struje. na njihovu sezonsku aktivnost. Tada nastaje zimska cirkulacija vode. U tibetu razlika između zimske i ljetne temperature iznosi oko 77 ºC. Dublji slojevi se zagrijavaju slabije. Stalna kolebanja temperature u toku dana godine su znatno manja. uži temperaturni raspon je u vodenoj redini. Ovakva termička struktura prije svega ovisi od vjetrova koji izazivaju vertikalno turbulentno stujanje vodenih slojeva. U vrijeme ljeta kada su gornji slojevi zagrijani. Max. Na dnu mora temperatura je 2-4ºC. Pustinjsko tlo se može zagrijati i do + 84ºC .6-22. temperaturni raspon nije prisutan uvijek na istom mjestu.40 ºC. Najveća kolebanja temperature su u pustinjskim oblastima. tak da se jezerska voda tratifikuje. razmnožavanje. a zimi je odaju svojoj okolini. .zona sa laganim padom temperature. Raspored vrsta u okviru istog biotopa uslovljen je tim lokalnim klimatskim kombinacijama. a ljeti viša.5 ºC. Najniža temperatura prizemnog sloja izmjerene su u Sibiru (-70ºC). Vertikalni temperaturni gradijent javlja se i na planinama. U srednjim tokovima temperatura zimi je niža nego na izvoru. Raspon kolebanja je karakteritičan za pojedinu klimatsku oblast. a najmanja u tropskim oblastima. Postoji vetikalni temperaturni gradijent od površine prema dnu. U Sahari dnevna kolebanja temperature su od 3 .koji su rezultat uzajamnog dijelovanja klime i drugih faktora: reljefa npr. dok su najviše temperature izmjerene u pustinjskim krajevima (+60ºC). Ovo stanje u vrijeme ljeta se naziva ljetna stagnacija. Slijevi ispod 100 m. Kraći zraci su ultravioletni. na izvorima temperatura vode uvijek je oko 4-8 ºC. Ovaj max. Ona djeluje na procese metabolizma. U tropskim oblastima kolebanja temperature su mala i iznose svega nekoliko stepeni.temperaturni raspon jer na kopnu. Najviša temperatura vode okeana ne može preći iznad +36 ºC. Temperatur utiče i na druge ekološke faktore i mjenja ih u znatnoh mjeri. slične temperature su izmjerene i na Aljasci. Glavni izvor toplote u biosferi je Sunčevo zračenje. Sa visinom temperatura opada. Tmperatura opada progresivno sa dubinom. Količina toplote koju jezero apsorbuje u periodu zagrijavanja je velia i označava se kao godišnji termički bilans jezera. Dubine uvijek imaju temperaturu 6 ºC. rast ali i na ponašanje organizma. Uticaj temperature na tok životnih procesa 221 . Toplotni uslovi u biosferi Normalno se kreću u uskim temperaturnim granicama ispod i iznad tačke mržnjenja voe 0 ºC. Temperatura površine vode u Ohridskom jezeru kreće se od 6. Donja granica teperature u stalnoh vodi ne silazi ispod 0 ºC. tako da su temperature gornjih i donjih slojeva izjednači u toku zime. Od ukupne sunčeve radijacije do biosfere dopire samo jedan dio koji obuhvata EM talase talasne dužine: 200-500 milimikrona.ljetna stagnacija sa izraženim vertikalnim termičkim gradijentom je u augustu. • Hipolimnion (donja zona).

One mogu sprečiti razmnožavanje. Pčele održavaju temperaturu košnice od 35-36 ºC ljeti. Životinja tada prelazi u stanje ukočenosti iz koga se može povratiti zagrijavanjem. Poikilotermija je rasprostranjenija. 4 do 34. Stalna temperatura obezbjeđuje isti intezitet bioloških procesa. tropske slatkovodne ribe. U tom rasponu on ima normalnu aktivnost. kod pustinjskog skakavca Schstocerta gregaria zonaefektivne temperture je od 18. ali mnogi biljni organizmi mogu podnositi i niže temperature do . razvoj. U toku ontogenetskog razvoja svi homeotermi su najprije poikilotermi. Homeotermi imaju sposobnost održavanja konstantne temperature tijela. Postoji 2 osnovna tipa termičke razmjene u živom svijetu: poikilotermija i homeotermija. nezavisno od kolebanja vanjske sredine i javlja se kod ptica i sisara. a zimi od 13-30 ºC. pigvin Aptenodytes forsteri idr. Gusjenica Cossus cossus izdržava temperaturu do -20 ºC. Tu spadaju većina biljaka i životinja. Otpornost nekih poikiloterama prema nižim temperaturama je različita. bakterije.6 ºC ukočenost na -14 ºC smrt. procesom znojenja. a samim tim i tok životnih procesa. Ona ima veliki ekološki značaj. 49. Temperaturna valenca U odnosu na ekološku valencu imamo euritermne organizme koji podnose široka variranja i stenotermne organizme koji podnose uska variranja temperature. Raspon između kojeg je moguć aktivan život poikiloterama je između -1. zatim beskrilna mušica Chionea aranoides . koleba se paralelno sa promjenama temperature u spoljašnjaj sredini. Grupe: Vrste sposobne da izdrže vrlo niske temperature: spore. Insekti i reptili koriste sunčevo zračenje za podizanje temperature. Homeotermija počiva na mehanizmu termoregulacije. povećanjem ili smanjenjem oksidacijskih procesa. Dejstvo letalnih temperatura zavisi i od njihovog trajanja. Već na 43. Stoga stenotermne vrste su malobrojnije od euritermnih. salpe.8 ºC javljaju se slabi pokreti nogu. Vrijednost ekološke valence za temperaturu se mijenje u različitim razvojnim stadijima i najmanji je u ranim fazama razvoja.4 ºC prelezi u stanje nadraženosti. Stenotermni organizi viših temperatura su koralji. Druga velika grupa poikiloterama umjerenih krajeva koji su zimi izloženi temperaturama od 0 do -30 ºC.koja živi na površini snijega. Ako se udaljuju od efektivnih granic njihovo dejstvo je letalno i ono zavisi od dužine trajanja. račići iz roda Calanus. zaustaviti normalne aktivnosti jedinke. sjeme biljaka. Dejstvo ekstremnih temperatura Temperature ispod i iznad efektivnih granica postaju ograničavajuće za život neke vrste. Polarne ptice imaju temperaturu 40 ºC.-Termička razmjena između organizma i sredineOd primanja i odavanje toplote zavisi temperatura tijela. U ovu kategoriju spadaju stanovnici arktičkih mora. na 50 ºC nastupa smrt.gljive. termiti. Poikilotermi nemaju sposobnost termoregulacije i temperatura tijela je nepostojana. tako da letalne granice nisu fiksne temperature. drhtanja. Na nižim temperaturama 7.5 i 52 ºC. Putem mišićnog rada kod aktivnih oblika može doći do podizanja temperature za 10 ºC kod krupnih riba. Pećinki insekti normalno žive u hladnim pećinama i životni ciklus im se odvija od -1. S pojavom prvih kristala tada dolazi do naglog povećanja tjelesne temperature. Granica efektivvne temperature unutar koje se odvija normalan aktivan život jedne vrste ne moraju se poklapati sa letalnim granicama na kojima se organizam ne može trajno održavati u životu. pa razlikujemo 3. tako da im metabolizam i rast opada sa porastom i padom temperature. Npr.60ºC (tajge).9 ºC. Granice temperature kod poikiloterama su znatno uže čak i onih sa širokom ekološkom valencom. Kod vodenih organizama temperaturna granice su uže nego kod suhozemnih. Oni održavaju temperaturu hemijskom termoregulacijom. Najprimitivniji oblici termoregulacije javljaju se kod poikiloterama. orangutan.. a komaraciz roda Anopheles i do -30 ºC. 4. a žive na temperaturi od -30 do -40 ºC.7 do +1 ºC. Slične reakcije na dejstvo ekstremnih temperatura pokazuju i ostali insekti. To su stenotermni organizmi niskih temperatura. Smatra se da poikilotermi preživljvaju niže temperture fizičkom pojavom prehlađivanja tjelesnih tečnosti. Homeotermi se protiv hladoće bore pojačanom produkcijom toplote čim se vanjska temperatura 222 .6 ºC u stanje ukočenosti.

Termička konstnta izražava se stepenom dana. Srčana frekvenca tritona Triturus cristatus i Salamandre prilagođenih na temperaturu od 10 ºC veća je nego kod onih prilagođenih temperaturi od 30 ºC. koja je uzgajana na različitim temperaturama i dobijena je krivulja razvića u danima razvića koja je imala oblik hiperbole. Npr.. riba dolazi do porasta bazalnog metabolizma sa porastom temperature.?? Fiziološko prilagođavanje na novu temičku sredinu je reverzibilan proces. kornjča. Vrijednost trmičke knstante je specifična i različita kod različitih organizama. Ovo pravilo je teško primjenjivo u biologiji jer se ni jedan organizam nije prost fizičko hemijski sistem i brzina životnih procesa je rezultat velikog broja biohemijski reakcija. tvrdokrilac Melosoma populi koji je prije boravio na temperaturi 12 Cº troši više O2 nego jedinke koje su prije živjele na temperaturi od 25 Cº. a u južnim dijelovima 2-3. Tu postoji termičko prilagođavanje na termičku sredinu prethodnog boravka. U fenomenu termičke prilagođenosti ogleda se plastičnost organski vrsta u odnosu na promjenjive termičke uslove sredine. Tada homeotermi padaju u stanje hipotermije.. do gubitka vode u tijelu i konačno dovodi do denaturacije u tijelu. Odnos godišne sume srednjih dnevnih efektivnih tempertura neke oblasti i termičke konstante prestavlja index koji pokazuje da li se vrsta može održati u toj oblasti i koliki broj generacija može imati u toku godine. Razviće jedne vrste odvija se u određenim granicama efektivne temperature. Letalne granice hipotermije za čovjeka su 18-25 ºC??. dovode do nejednakog ubrzavanja svih procesa. generaciju. To je praćeno na brojnim eksperimentima na insektima. Vrijednost termičke konstante je različita za različite razvojne stupnjeve. Kod žaba. Kod polane lisice termgeneza počinje od -40 ºC. Npr. Kod mnogih insekata sa porastom temperature raste potrošnja kiseonika. Temperatura i tok životnih procesa U granicama efektivne zone porast temperature kod poikiloterma dovodi do porasta inteziteta metabolizma.. Donja granica na kojoj počinje razviće ili na kojj se ono prekida zove se temperatura praga razvića i ona se ne poklapa sa donjom letalnom granicom organizma. Generacije. Postoje razlike i ko homeoterama. kod voćne mušice Ceratitis capitata. i prisutno je kod velikog broja poikiloterama. temperatura praga razvića varira za različite stupnjeve. Termalna konstanta izražava ukupnu sumu toplotne energije neophodne za odvijanje određenog stupnja razvića bez obzira na kojoj se temperaturi odvija razviće. trajanja. potrošnja O2 koja se javlja na istoj oglednoj temperaturi. Tu borbu olakšava pernati omotač ali istotako i potkožna mast. nedostatka energetskog goriva.. Organizam se pri tome progresivno mijenja pa je dejstvo teperature na brzinu razvoja različito na različitim stupnjevima.padne ispod granice termičke neutralnosti. leptir Plusia gama na sjeveru SSSR ima samo 1. Postoji zavisnost između temperature i brzine hemijskih procesa. a kod čimpanze na 20 ºC. Tempertura i razviće Individualno razviće pikiloterama teče brže na višim temperaturama. 223 . npr. Ova adaptacija se ogleda u promjeni inteziteta jednog životnog procesa. Ona omogućava da se procjene termički uslovi za razvoj određene vrste. Ceratitis capitata ima 250 dana. Termičko prilagođavanje Brojni eksperimenti pokazuju da intezitet različitih životnih procesa na određenoj temperaturi nije isti kod poikiloterama i da taj intezitet u znatnoj mjeri zavisi od termičke sredine u kojoj je organizam prethodno boravio. Agrotis segetum ima 1000 dana. npr. To je VanHofovo pravilo po kome hemijski procesi sa porastom temperature za 10 Cº ubrzavaju se za 23x. Homeotermi izdržavaju temperaturu iznad termičke neutralnosti putem fizičke termoreulacije: znojenjem. Period trajanja razvoja i i efektivne temperature ima stalnu vrijenost koja se označava kao termalna konstanta. Ta otpornost na niskoj temperaturi zavisi od visine temperature. Visoke temperature izazivaju poremećaje u metabolizmu. Također. Za Ceratitis capitata ova konstanta iznosi 250 dana. povećanom ventilacijom.

Sa sniženjem temperature vrijeme za kopulaciju i formiranje jajnje jaja. Po sazrijevaju u 5-7godini. Ženka vaši Pediculus humanus ne proizvodi jaja na temperaturi ispod 25 ºC. reflektujući ih. ženka pirinčanog žižka Calenda orizoe najveći broj jaja proizvodi na teperaturi 26-39 Cº. 224 . U granicama efektivne temperature aktivnost raste na većim temperaturama. dok u južnoj Europi 3 godine. te sprečavaju pregrijavanje. Postoji očigledana zavisnost aktivnosti i ponašanja poikiloterama od temperature.2 ºC. Insekti zagrijavanjem tijela podižu svoju temperaturu. Slično je i sa ostalim insektima. Zaklanjanjem od svjetla. Organizmi se u svojoj sredini orijentišu na mjestima sa temperaturom koja je za njih najpovoljnija. Od dejstva svjetlosti organizmi se štite: 1. Samo mali broj vrsta živi u potpunom odsustvu svjetla npr. Razvijenijim pigmentom koji sprečava dublje prodiranje 3. Mužjaci i ženke drozofile gajeni na temperaturi iznad 32 Cº ostaju sterilni. kod Blatea germanica se udvostučuje. Temperatura i ponašanje Može se pratiti i kod homeoterama i kod poikiloterama. Temperatura tjela Schisticerca gregaria (pustinjski skakavac) raste sa izlasko sunca vrlo brzo do 40 i 50ºC.. Takođe i kišna glista. Uticaj temperature na polaganje jaja može se pratiti kod insekata. Npr. a u Finskoj tek u maju mjesecu. Haringe iz južnog dijela Norveške postaju polno zrele 2 godine ranije nego haringe u sjevernom području. oblici sa dugim nogama se brane izdizanjem tijela od površine pijeska itd. a na 40 ºC prelazi u stanje razdraženosti. sa tim što je neophodna za fotosintezu. a u srednjoj Europi 4-5 godine. Od dejstva visokih temperatura mnogi insekti se brane ukopavanjem u pijesak.7 ºC ali ne na temperaturi od 4. Svjetlost djeluje na životinjske organizme posredno ili neposredno sa različitim ekološkim efektom. Zraci krače i duže talasne dužine ultravioletni i infracrveni nisu vidljivi. dubinksi organizmi ili neki paraziti. Larve Cincindele traže mjesta sa temperaturom do 44 ºC. Komarac malaričar polaže jaja na temperaturi 12. Svjetlost djeluje neposredno na živa tkiva kad je apsorbovana. UV zraci su letalni za neke organizme. U procesu zagrijavanaj tijela važnu ulogu igra prisustvo pigmenta. traže termičke uslove za normalnu životnu aktivnost. Pošto sunčeva svjetlost sa sobom donosi i toplotu ona utiče na toplotne razmjene organizma. Kretanje muha na 10 ºC je sasvim slabo ali raste progresivno i postaje brzo na 27 ºC. Promjen temperature utiče i na migracije koju vrše mnoge vrste sa promjenom temperature. dok u oblasti Elbe u Danskoj tek 8-9 godine. Ženke jegulja u rijeci. Npr. samo 4 dana na 30 Cº. larve insekata (drosofila) su jako osjetljivi na sunce. Sa zalaskom suncatemperatura tijela pada. Crvenperka Ritilus ritilus dostiže polnu zrelost u vodama finske od 5-6 godine. Većina planinskih i artičkih insekata ima tamnu boju tijela i lako se zagrijavaju..4 -12.Temperatura i razmnožavanje Određena količina toplote potrebna je za sazrijevanje polnih produkata kod poikiloterma. Hitinskim ili rožnatim slojem kože 2. SVJETLOST Svjetlost je jedan od osnovnih uslova života. Na temperaturana kolebanja poikilotermi reaguju odgovarajućim promjenama aktivnosti. a mnogi drugi koji se normalno duže zadržavaju na suncu imaju metalne odsjaje tijela. Također i polna zrelost kod riba zavisi od temperature. Insekti u pješčanim dinama u Finskoj su zariveni u pijesak preko dana. Britanijiu januaru.8-16. Zemljana atmosfera apsorbuje najveći dio UV zraka. Čovječja vaš traži temperaturu na tijelu od 24-32 ºC. ali se i pod njihovim dejstvom stvara i vitamin D iz određenih sterola. Skuša Scomber scomber iz Crnog mora prelazi u Sredozemno more čim padne temperatura 10-12 ºC. Rana temporaria polaže jaja u V. Glavni izvor svjetlosti u biosferi je sunce za oko vidljivi kompleks zraka od 400-750 nm. sazrijevanje donade domaće muhe skraćuje se sa porstom temperature i iznosi 20 dana na 20 Cº. posebno poikilotermnih.

I životinje reaguju na dužinu dnevnog osvjetljenja. a npr. čak i sesilni oblici raguju na svjetlost i zauzimaju određeni položaj tijela prema svjetlosnom izvoru. Smjena aktivnosti i mira kod životinja može nastupiti jednom u 24 sata i to su monofazne životinje (pčele. Biljke i životinje su uključene u proces kruženaj vode u biosferi. komarac. Od sezonskih promjena svjetlosnog režima zavisi i razmnožavanje kičmenjaka.mlade gusjenice itd. Ona učestvuje kao materijal u fotosintezi. VODA Ekološki značaj vode je mnogostran i značajan za sva živa bića. a kod nekih i više puta to su polifazne životinje (kišna glista. jelenak. 225 . mačka. Plankton sa dolaskom noći migrira iz dubljih slojeva gdje boravi u toku dana. u prometu materija. kroz sočnu hranu. većina leptira i ptica. Kod vodenih organizama vodna razmjena se vrši putem osmoze. Indiferentne životinje su: stepski tvor. koja može biti pozitivna i negativna).om sredinom... Oni unose vodu pijenejm. Promjena dužine dana djeluje kao signal za lučenje gonadotropnih hormona od kojih zavisi sazrijevanje polnih produkata.a ispod toga negativno. noćne.). Lagnus lagnus (glodari). Ta vodena razmjena primanja i odavanja vode je jedan od važnih oblika odnosa organizama i sredine.).SVJETLOST I PONAŠANJE Ekološki značaj svjetlosti kao faktora orijentacije životinjskih organizma u prostoru je veliki. Biljke dugog dana zahtjevaju duže dnevno osvjetljenje. apsorpcijom vlage i dr. Tu je značajan i pravac svjetlosnih zraka ali i njihov intenzitet. Pčele i muhe lete ka svjetlosti. Za pojedine organske vrste postoji i određeni optimum intenziteta svjetlosti. Sa smjenom dana i noći ritmički se mijenja aktivnost mnogih vrsta. miš. a gliste is tonoge bježe od svjetlosti. Ona je sredina u kojoj je život nastao. Sumračne životinje su: gundelj. Tipične dnevne životinje su ptice i insekti. u regulisanju temperature. Čitav živi svijet je uključen u kruženje vode u biosferi. migracije su u vezi sa sezonskim promjenama trajanja dana i noći. Ako se gleda normalna aktivnost životinjau tom pogledu se razlikuju dnevne. Fototaksične reakcije se mogu javljati i ritmički npr. I druge periodične pojave kod životinja linanje. to sprečava cvjetanje.. Kod kopnenih organizama je to složenije. Npr. U dnevnih životinja to određuje broj sati u toku kojih je moguča ishrana. Kod pokretnih životinja svjetlost može stimulisati lokomotorna kretanja koja mogu biti bez određenog pravca (fotokineza) i mogu imati određeni pravac (fototaksija. Sezona cvjetanja mnogih biljaka zavisi od dužine dnevnog osvjetljenja. vertikalne migracije kod planktonskih organizama u toku danas i noci. Večina glodara je aktivna noću. ali isto tako i unutrašnja sredina organizma. Fototaksična reakcija iste vrste se može mijenajti sa spoljašnjim uslovima i sa uzrastom. Od posebnog ekološkog značaja su reakcije organizma na ritmičke promjene intenziteta svjetla u smjeni dana i noći i godišnjih sezona. Ciklus razvijanja gonad domačeg vrapca se odvija u zavisnosti od dužine dnevnog osvjetljenja i temperature. VODNA RAZMJENA Vodu potrebnu za održavanje procesa metabolizma organizmi regulišu putem razmjene sa vanjsk.. sumračne i životinje indiferentne na promjenu intenziteta. Američka pastrmka je riba kratkog dana i postaje normalno polno zrela u jesen. Odavanje vode iz tijela životinje se obavlja ekskrecijom.kod Calanusa kopepode iz Ohridskog jezera vrše se pravilne vertikalne migracije (10-20m). mitarenje.. On je najpouzdaniji signal organskim vrstama da sinhronizuju svoj život sa sezonskim prromjenama.. kod duhana koji je kratkog dana.. Značaj fotoperiodizma stoji u njegovoj sezonskoj pravilnosti. Pčela na temepraturi od 14-18ºC reaguje na svjetlo pozitivno. FOTOPERIODIZAM Od sezonskih promjena svjetlosnih režima zavisi čitav niz životnih pojava i kod biljaka i kod životinja.. slijepi miš. u regulaciji osmotskog pritiska i drugim pojavama.

Prilagođenost života u aridnoj sredini je i u korištenju vode koja je sadržana u suhoj hrani ili korištenju metaboličke vode. nematode. One imaju niz prilagodbi u odnosu na vodnu razmjenu. Eksperimenti na mnogim insektima su pokazali da utiče i na fekunditet (broj jaja) ženki. Kod reptila i prtica tu ulogu ima rožni sloj i odsustvo kožnih žlijezda. a na 40% prestaju da polažu jaja. Brzina razviča takođe zavisi od stepena vlažnosti. Stepen zasičenosti vazduha vodenom parom na datoj temperaturi je označen kao relativna vlažnost i izračunava se u procentima. Vlažnost vazduha je u vrlo uskoj vezi sa tmperaturom. Komarac malaričar bira mjesta sa vlažnošću od 90-95%. ali i njihov sezonski raspored. Sa kolebanjem stepena vlažnosti vazduha raste ili opada intenzitet odavanja vode iz tijela putem isparavanja. Kod žiška (Calandra) broj položenih jaja raste sa porastom vlažnosti. ponašanje.žive u oblastima sa niskom vlažnošću zraka tj. u pustinjama ima i mezofilnih oblika koji sebi povoljne uslove vlažnosti nalaze u pozemnim jazbina-ma. Mogu se održati samo u vlažnoj atmosferi gdje je smanjeno isparavanje vode. Tu je bitna i srednja godišnja količina. Reakcije organizama na vlažnost omogučava životinjama da u svom biotopu pronađu mjesta sa vlažnošću koja im odgovara. trajanje razviča na aktivnost. Oni se susreću samo na vlažnim staništima.MEZOFILNI OBLICI . Optimalno mu se jaja razvijaju pri 100% vlage u tlu i 30ºC. POPULACIONE TEORIJE 226 . puževi. Tako da se porast populacije javlja u godinama sa večom količinom padavina u sezoni polaganja jaja. Pod apsolutnom vlažnošću podrazumjeva se ukupna količina vodene pare u atmosferi u g/m3 zraka. Stepen vlažnsoti vazduha utiče na ponašanje suhozemnih organizama. Kserofilni sisari skoro i da nemaju znojne žlijezde. 3. Njihovo dejstvo je direktno. stonoge i dr. Osnovni ekološki problem kod njih je zaštita od pretjeranog gubitka vode. Tipični oblici su amfibi. kod pustinjskog skakavca broj položenih jaja je najveći na 70 % vlage. gliste. razmnožavanje. Npr. npr. Razmno-žavanje i kretanje pustinjskog skakavca je jako zavisno od količine vodenih taloga. Za neke crve je vlažnost vazduha ispod 85% letalna. VODENI TALOZI Količina i raspored tvodenih taloga su bitan element u odeđivanju tipa klimatskih oblasti. Jesenji talozi djeluju povoljno na razvoj korova i klijanje zrnevlja kojim se oni hrane. 2.čine prelaz između ova dva i tu spada većina suhozemnih organizama. kamila može izdržati 10 dana bez vode koristeći metaboličku vodu dobijenu oksidacijom rezervne masti iz grbe. Od isparavanja insekti se štite hitinskim omotačem. Kserofilni oblici se štite od gubitka vode i izlučivanjem suhog ekskreta ili suhog izmeta. 1. Zasičenost zraka vodenom parom je veća na nižim temperaturama. mokrica Porcelio skaber se kreče u suhoj atmosferi.zama. VLAŽNOST ZRAKA Sadržaj vodene pare u životnoj sredini kod kopnenih organizama je posebno značajno za regulisanje odavanje vode iz tijela. Brojnost miševa je u zavisnosti od količine vodenih taloga posebno u jesen. plodnost. Neki organizmi u pustinjama se štite i sklanjanjem u zaklonjena mjesta. a ne kreće se na vlažnom mjestu mjestu koje je izabrala.HIGROFILNI OBLICI .kod njih je zaštita od isparavanja nedovoljna. Npr.KSEROFILNE ŽIVOTINJSKE VRSTE. Regulisanje vodenog balansa je posebna adaptacija kopnenih organi. Vlažnost vazduha utiče i na druge životne procese npr. Postoji više kategorija suhozemnih životinja u odnosu na život sa manjim ili večim stepenom vlažnosti. u sušnim oblastima. Npr.isparavanjem kroz kožu i respiratornu površinu. Neke vrste aktivno traže mijesta čija im vlažnost odgovara ili izbjegavaju mjesta sa nepovoljnom vlažnošću.

Tada če populacija rasti ponovo do momenta otpora sredine. Njene postavke su: *svaka vrsta je sposobna da se razmnožava i povečava brojsnost svoje populacije. klimatskih faktora za razvoj . *postoje 2 kategorije faktora koji kontrolišu kretanja populacije zavisni i nezavisni od gustine.Nasuprot fizičkim ove teroje daju prednsot biotičkim faktorima. Smatraju da periodične promjene klimatskih faktora imaju značajnu ulogu u fluktracijama životinjskih populacija. ali i u njenoj sredini. Veličina rezultata ovih teorija bazira se na proučavanju dinamike populacija insekata. što se najbolje može vidjeti na populacijama insekata. *Regulatorna reakcija održava populaciju u stanju ravnoteže koji je ustvari kolebanje oko srednje vrijednosti. Ove teorije ističu značaj abiotičkih faktora po sebno temperature. svaka populacija pripada određenom ekosistemu i njegov je integralni dio. Iz toga proizilazi da mehanizam 227 . a abiotički nezavisni. klimatski faktori takođe regulišu brojnost time što određuju nivo na kojem zavisni faktori od gustine vrše svoje djelovanje. razmnožavanje i razviče insekata. a ne regulaciji njene brojnosti. Porast brojnosti automatski povečava otpor sredine. *populacija je sistem sposoban da reguliše svoju gustinu u skladu sa uslovima sredine. Postoje 2 negativnosti fižičkih teorija. Po njima nepovoljen vremenske prilike mogu dovesti do visokog mortaliteta 85-90% u prvim stadijima razvoja insekata. Ove teorije imaju najvecu širinu. Faktori ne zavisni od gustine npr. Suština Nikolsonove teorije je u tome što vrsta u povoljnim uslovima teži da poveča svoju brojnost. *od uslova sredine zavisi da li će populacija rasti ili opadati. One su jednostrane i težište daju samo jednom faktoru i drugo klimatski faktori pretežno dovode do redukcije populacije. Opšta teorija prirodne kontrole brojnosti još ne postoji. metabolita itd. Tu postoji prirodna kontrola koja reguliše dinamiku kretanja populacija. intraspecijske kompeticije. Oni smatraju da se populacija i sredina u kojoj ona živi ne mogu posmatrati kao dva nezavisna sistema suprotno suprostavljena jedan drugom. *Dejstvo prvih faktora raste sa gustinom populacije. Dalje. Osnova ove teorije su izučavanje kanadskog ekologa Tomsona i engleskog entomologa Solomona. zagađivanje sredine.one pokušavaju objediniti sve faktore koji djeluju na kretanje populacije ne dajuci prednost ni samo biotičkim ni abiotičkim. Biotički faktori su pretežno zavisni od gustine.Polaze od činjenice da se populacije vrsta u prirodi ne mogu neograničeno razmnožavati u nekom ekosistemu. Tako da otpor prema neograničenom rastu leži u samoj populaciji. Kompeticija kao glavni regulatorni proces teži ka ostvarenju i održavanju određenog nivoa gustine populacije. Uvarov i Bodenhajmer smatraju da ti faktori imaju posebnu ulogu u kretanju brojnosti populacija. intraspecifičnoj i interspecifičnoj kao i na kompeticiji između prirodnih neprijatelja kojima je ta populacija izvor hrane. BIOTIČKE TEORIJE . *Osnovni mehanizam regulacije počiva na kompeticiji za hranu i prostor. Mnogi procesi koji organičavaju rast populacije proizilaze iz sopstvene aktivnosti. ciklične oscilacije zečeva i risova u Kanadi dovode se u vezu sa ritmičnim kolebanjima klime. Tada stupaju u akciju regulatorni mehanizmi prije svega kompeticija tako da populacija automatski reguliše svoju gustinu. vlage tj. a najčešće u njihovom kombinovanom djelovanju. biotičke teorije i sintetičke teorije. metabolizma. Tu se javlja više teorija koje se mogu svrstati u 3 osnovne kategorije i to: fizičke teorije. Dejstvo regulatornog mehanizma izostaje ako neki nepovoljni faktor svede gustinu populacije na nizak nivo. Populacija i sredina su dva aktivna faktora koji su u stalnoj interakciji. FIZIČKE TEORIJE – polaze od pretpostavke da su fizički faktori sredine najznačajniji u kontroli životinjskih populacija. SINTETIČKE TEORIJE . U prirodnim populacijama kretanje populacije zavisi od skupnog dejstva svih faktora. Npr. Najrazrađenija teorija je teorija austraslkog ekologa Nikolsona.

Vazduh se uvijek više zagrijava u prizemnom sloju. Poseban značaj ima slaba toplotna provodljivost sniježnog pokrivača za sitne oblike koji život provode ispod snijega. Podtip Uniramia obuhvata klasu insekata i stonoge. Isoptere-termiti. gazele Afrike se razmnožavaju u sezoni kiša i razviča vegetacije.Carambia cerdo Diptera red. Diplopode. Populacija životinja koje žive u plavnim oblastima su takođe izložene mortalitetu. Pokreti zavise i od rasporda mora i kopna. Ofuroidea. Naročito je to značajno u sjevernim oblastima. Vodeni talozi mogu u neposredno djelovati na organizem. Dermoptere Plecoptera Red Coleoptera Cicindela spada u koleoptere Lucanus cervus. mravi Tip:Ehinodermata Klasa Asteroidea. Melolonte. Cetonia aurata. On prije svega djeluje mehanički na suhozemne organizme i njihovo ponašanje.povečavajući smrtnost u njihovim populacijama u doba obilnih kiša. Za vodni režim stepskih područja količina snijega je jako važna. Tipulide. Organizmi raguju na različite načine na direktno dejstvo vjetra. Snijeg otežava ishranu životinja koje svoju hranu nalaze na površini tla. Gusjenice leptira metlice se povlače u površinksi sloj zemlje gdje grade komore i jake kiše mogu saprati površinski sloj zemlje i oni su onda izloženi suncu. Sjeverni jelen raskopava snijeg da bi došao do hrane. Posebne prilagođenosti u građi nogu tih životinja im olakšava kretanje. Hilopode i Simfile spadaju u stonoge.tu spadaju Arbacije Klasa Holoturija Klasa Krimoidea Kod nekih organizama javljaju se jasne prlagođenosti sezone razmnožavanja i sezonskih rasporeda vodenih taloga. Zbog toga se javljaju razlike u gustini i nastaju vazdušni pkreti. hironodmide. osi. Macul pen komarac malaričar. Za suhozemne organizme snježni pokrivač je poseban ekološki faktor. Ehinoidea. Od nje zavisi vlažnost tla i održavanej privremenih sajačih voda u toplijoj polovini godine. Javljaju se kao rezultat razlika u gustini vazdušnih masa zbog nejednakog zagrijavanja.fam Lamantridae Red Himenoptere-bumbari. pčele. Red Lepidoptere. Ptice koje su dobri letači posebno okeanske vrste burnice i albatrosi koriste vjetar 228 . Odonate-vilinski konjici. Klasa Insecta podklasa: Apterigota-Colembola. tu spadaju Culex pipiens. Melolonta. Muscide. Ekološki značaj vjetra je mnogostruk. Diplura i podklasa: Pterigota. U dubini snijega preko pola metra temperatura je blizu 0 i malo varira. Redovi: Efemeroptere – vodeni cvjetovi. Sitni glodari stradaju u proljeće zbog obilnih kiša koje plave jazbine. On otežava kretanje po površini za večinu ptica i sisara kada je mekan i debeo. reljefa. U zadnjih 50 godina upotrebom savremenih tehnologija su se razjasnili mnoge pojmove koji se tiču gustine populacije. A. Carambicide-strižibube. Npr. VAZDUŠNI POKRETI Vidljvi izrazi atmosfeske cirkulacije su vjetrovi. drozofile.regulacije jedne životinjske populacije leži u spletu promjenjivih odnosa koji postoje u okviru ekosistema.

Pod vlagom se podrazumjeva i vlažnost atmosfore i vodeni talozi. Ako se kvantitativno prikaze skupno dejstvo vlage i temperature dobijaju se bioklimatogrami. a time i na vodnu i toplotnu razmjenu. Razvoj se ne vrši bez obzira na vlažnost ako je temperatura niža od 17 i višaod 39ºC. S druge strane optimum svakog od tih faktora nije isti za sve životne procese i sve stupnjeve razvoja jedne vrste. Gusjenice gubara se vjetrom mogu prenositi na više desetina kilometara i dalje. Tako da se ti faktori javljaju kao povezani kompleks faktora na koje organizmi reaguju. stepena mortalitea u toku ranog razvoja i u pojedninim stupnjevima jaja lucerkine štetočine Phytonomus variabilis gajena pod različitim uslovima temperature i vlage najmanju smrtnost pokazuju u granicama temeprature 13-39 ºC i vlage 85-100 %. Ujedno od mjerila optimalnog kombinovanog djelovanja tempe-rature i vlage tj. Vjetar je značajan faktor u raseljavanju mnogih životinjskih vrsta. To je zona vitalnog optimuma za te faktore. vilinski konjic ili ženke malaričara tako da im vjetar donosi miris naselja. SKUPNO DEJSTVO TEMPERATURE I VLAGE Ova dva faktora su ekološki najvažnije komponente klime. Razvoj mu se zaustavlja ako je vlažnost ispod 40% i iznad 85%. Temperatura i vlaga zavise jedan od drugog i oni se uslovljavaju. 229 . npr. Skupno dejstvo temperature i vlage na ponašanje i razvoj je studirano kod pamučnog žiška. Mortalitet progresivno raste sa udaljavanjem od optimuma. SKUPNO DEJSTVO KLIMATSKIH FAKTORA Klimatski faktori uvijek idu zajedno i uslovljavaju se međusobno. a vlaga 40% razvoj traje 21 dan. U oblastima sa snažnim i jakim vjetrovima broj letečih insekata je mali kao što su okeanska ostrva i visoke planine Alpa. Idealan ekološki ili vitalni optimum odgovarao bi optimalnoj kombinaciji čitavog kompleksa faktora za sve životne procese koja bi obezbjedila najveći mogući porast populacije nekog organizma. Mnogi insekti se u letu kreču protiv vjetra npr.kao izvor energije i održavaju se na vjetu satima. Ovi eksperimenti pokazuju da je vitalni optimum neke vrste uvijek određen skupnim dejstvom ekoloških faktora. Neki sitni vodeni organizmi u učahurenom stanju se pasivno mogu prenositi vjetrom tako da su kosmopolitski rašireni. EKOLOŠKI OPTIMUM Uzajamna uslovljenost temperature i vlažnosti čini da je optimalna zona svakog od tih faktora relativna i da je njen položaj zavisan od dejstva drugog faktora. insekti obustavljaju svoj let na jačem vjetru i drže se u zaklonjenom mjestu. Slabiji letači. Od promjene temperature i vlage zavisit će i intenzitet toplotne i vodene razmjene suhozemnih organizama. Takva kombinacija koja je samo teoretski moguča nikako ne bi mogla biti jednostavan zbir djelovanja pojedinih faktora koji nisu nezavisni i koji djeluju jedni na druge. pravci velikih migracija pustinjskog skakavca poklapaju sa pravcem dominantnih vjerova. Pored toga faktori neprekidno variraju u veličini i intenzitetu bližeći se svom optimalnom dejstvu i udaljavajući se od nejga. Ako je temperatura 28 ºC. Vitalni optimum razviča jaja pustinjskog skakavca je pri kombinaciji temperature 30 ºC i vlage 100% sa samo 10% smrtnosti. najveću plodnost. Ali i aktivni let mnogih insekata stoji pod dejstvom vjetra. Dejstvo svakog od njih je relativno i zavisno je od dejstva drugih. najmanji mortalitet. ako je vlaga od 60-65% razvoj traje 11 dana. U okviru tih granica brzina razviča zavisi od stepena oba faktora. Vjetar ima poseban značaj na intenzitet isparavanja. najbrže razviće idr. Tako se npr. Promjena temperature povlači promjenu vlažnosti i intenziteta isparavanja i obrnuto.

On ilustruje klimatske prilive neke oblasti i daje mogučnost poređenja sa drugim oblastima. Usorov je unio korisne popravke u grafički postupak klmatograma tako da su dijelovi linija dijagrama bili izvučeni da drugačiji način u mjesecima u kojima se odvija razviče pojedinih stadija životnog ciklusa insekta. Sve ove lokalne kombinacije klimatskih uslova na prostorno ograničenim mjestima nazivaju se mikroklima. održavanja i razviča jedne organske vrste u određenom kraju. Nema ožtre granice imeđu ekoklime i mikroklime. a svaka organska vrsta stoji pod kontrolom lokalne kombinacije klimatskih faktora koja se može znatno razlikovati od uobičajene suhe klime. na istom stablu hrasta žive dva insekta. U klimatogram se uvode i pravougaonici koji obuhvataju granične vrijednosti povoljnih uslova temperature i vlage. ekoklima. jer jaja polažu u julu i avgustu koja prezimljuju i u proljeće se razvijaju gusjenice. Npr. dubinske i površinske jake suše. On pored vrijednosti temperature i vodenih taloga obuhvata i podatke o površinskoj i dubinskoj vlazi. on je manji nego na otvorenom prostoru. Ekologija raspolaže pojmom ekoklima koji je uveo Uvarov. Srednje stanje vremenskih prilika čitavih geografskih oblasti koje je izvedeno na osnovu dugogdišnjih posmatranja meteoroloških podataka na određenim tačkama zove se makroklima i daje opštu sliku klimatskih osobina nekih geografskih cjelina. Vertikalni gradijent svjetlosti se razlikuje u listopadnoj i četinarskoj šumi ili tropskoj šumi tj. Tako dopunjen klimatogram postaje bioklimatogram. Na osnovu podataka za tipične oblasti rasprostranjenja izrađen je klimatogram optimalnih uslova vlažnosti i temperature. u podnožju ili na vrhu brda itd. Metode klimatograma se mogu primjeniti u ekologiji. Ako se mjeri intenzitet svjetlosti koja dolazi do tla. Korist klimatograma je u tome što olakšavaju poređenje bioklimatskih uslova različitih oblasti i omogućavaju prognoziranje rasprostranjenja. vjetrova itd. Tom raznolikošću ekoklime i mikroklime može se objasniti mozaičan raspored organskih vrsta u okviru njihovog areala i u okviru jednog biotopa. Drugi postupak prikazivanja bioklimatograma primjenili su Matvejev i Sigunov.Veča vlaga povečava smrtnost gusjenica i lutaka i manji je broj imaga koji će položiti jaja. koja obuhvata sumu metereoložkih faktora pojedinih biotope. Tu se vrijednosti temperature i vlage prikazuju u vidu krive linije. Za život organskih vrsta nisu znacajne samo osobine makroklime. Makroklima. Npr. Masovno razviče leptira zavisi od količine vodenih taloga i vlažnosti tla u proljeće prethodne godine. Ova metoda je korištena za analizu rasprostranjenja i ekologije leptira sovice. Oba ta pojma označavaju realnu klimatsku sredinu organizma i njihovu veliku raznolikost. dužih mrazeva. Prema tome da li se koriste vrijednosti relativne vlažnosti ili vodenih taloga klimatogrami se označavaju kao termohigrogram ili hajterogram. U okviru makroklimatskih uslova na prostorno ograničenim jedinicama uspostavljaju se i posebni klimatski odnosi koji su važni za ekologiju. Njegove gusjenice nanose štetu usjevima u Montani. bioklimatogram voćne mušice Ceratites kapitata pokazuje da vremenske prilike u pojedinim godinama nisu podjednako povoljne za razviće i gustinu populacije. Tako da do masovne pojave dolazi samo u godinama kojima su prethodile sa malom prolječnom vlagom.BIOKLIMATOGRAMI Unošenjem srednjih vrijednosti mjesečnih temperatura i vlažnosti u koordinatni sistem ili temperature i količine vodenih taloga i spajanjam tačaka presjeka po mjesecima dobije se dijagram u vidu izlomljene zatvorene linije ili poligona koji se zove biokilmatogram. Složeniji tip bioklimatograma konstruisao je Walter. Jedan živi u unutrašnjosti. Drugačiji su klimatski uslovi na pojedinim predjelima iste makroklimatske oblasti npr. a drugi na površini stable tako da su klimatski uslovi u pogledu temperature i vlage za njih različiti. mikroklima Ova tri aspekta klimatskih komplexa su posebno značajni za ekologiju. šume ili pašnjak. Nedostatak je što se oni zasnivaju na meteorloškim podacima. 230 . Pojam ekoklime se najbolje može ilustrovati na primjeru jedne šumske sastojne. on zavisi od vrste vegetacije (npr mjerenja na Prokletijama. Svako odstupanje od tog klimatograma smanjuje mogučnost masovnog pojaviljivanja. Jaja polaže u julu i avgustu.

Preko noći hladan vazduh se skuplja na dnu doline. a nauka o njima je fenologija. Uobičajeno se zemlja dijeli na 5 klimatskih pojasa: 11. Za šumu je karakteristična veća vlažnost vazduha. tropski pojas . plodonošenje….v.Temperature i vlažnost su takođe izmjenjeni u šumi npr mjerenja u bukovoj šumi Kopaonika i cistini pored. U dolinama postoji posebna kombinacija klimatskih uslova. cvjetanja. promjene u vegetacijskom pokrivaču koje predstavljaju osjetljiv bioklimatski indikator. je od 10-13°C. Mikroklimatski i ekoklimatski uslovi su realna klimatska sredina u kojoj žive organizmi i oni određuju mozaičan raspored vrsta u okviru biotopa. Temperature u podne je u sumi niža za 12. trajanje.temperatura tokom godine iznad 20°C 12. Izuzetak su pečine ledenice u kojima se led zadržava tokom cijele godine. Temperatura im je 1-2°C. Moderna podjela obuhvata 7 klimatskih oblasti: 1. 3. isparavanjem tla i slabim vazdušnim pokretima. Kod biljaka su to npr. Reljef takođe predstavlja važan faktor u izgrađivanju ekoklime na nekom mjestu. vlažnost raka je visoka. Svak od tih mjesta ima svoju mikroklimu koja je važna za život organizma (postavljanje jaja na topliju i suhu stranu stabla).nv. umjereni pojas 14. Proučavanjem ekoklime i mikroklime bavi se bioklimatologija. To su klimatski uslovi realnog staništa koji su ograničeni na manje dijelove biotopa. pojave larvenih stupnjeva. vrijeme listanja. To su odsutstvo svjetla. suma ima svoju ekoklimu ali i unutar nje pojedini spratovi imaju svoju ekoklimu. 6. 4. unutrasnjost stabla i površina stabla. Ekoklima i mikroklima su klime u najmanjem prostoru. Takve promjene u prirodi označavaju se kao fenološke pojave. hladnio i kišovito. nekretnost vazdusnih masa osim ako pecina ima dva naspramna otvora. 2. a na stranama je topliji vazduh. Relativna vlažnost se u pećinama kreče od 95 do 100%. oštre ili blage zime. Posebni mikroklimatski ulovi vladaju u pecinama. a iznad 800 m.n. toplo i suho. Rano ili kasno proljeće. ujednačena temperatura vazduha. Ona je prije svega uslovljena transpiracijom biljaka. Ekoklima zavisi i od ekspozicije jednog terena. suprotni pojas 13. pojava imaga itd… 231 . To uslovljava sličan raspored biljnih i životinjskih organizama. je 7-9°C. 5. Temperatura pecine zavisi od geografskog položaja i nadmorske visine. Rokovi nastupanja godišnjih doba. polarni pojas -temperatura uvijek ispod 10° Bliža klasifikacija klimatskih oblasti mora obuhvatiti temperaturu i vlagu kao i vodene taloge. odnosima temperature i vlage. Određivanje vecih klimatskih oblasti zasniva se na odlikama makroklime. 7. buđenje insekata iz zimskog mirovanja. Temperatura pecine do 500 m. Npr. variranje iz godine u godinu. hladni pojas 15. Kod životinja fenološke pojave su npr. a najmanja na povrsini tla. superhumidna – vrlo vlažna humidna – vlažna subhumidna – umjereno vlažna semiaridna – sušna aridna – vrlo sušna tajga – hladna sa četinarskim šumama tundra – hladna sa lišajevima i zona slabog mraza Fenološke pojave Zavinost organanskih vrsta od klime ogleda se i u sezonskom ritmičkom smjenjivanju životnih pojava koje su uslovljene vremenskim promjenama u toku godine.U bukovoj sumi i na Kopaoniku temperature raste sa visinom tako da je ona najviča u krunama drveca. Amplitude kolebanja temperature u toku dana pokazuje jasan vertikalni gradijent temperature. Tako da pečinske stanovnike karakteriše stenotermija i stenohigrija. Na sva ta variranja živi svijet reaguje periodičnim promjenama cija su pojavljivanja u manjoj ili vecoj mjeri poklapa se sa bioklimatskim promjenama.5°C nego izvan šume. To su zapravo te biološke pojave Npr.

Oblasti sa sličnim bioklimatskim odlikama će biti okarakterisane približno istim prosječnim rokovim sezonskih fenoloških pojava. Ljetnja faza mirovanja je estivacija i vezana je za visoku temperaturu i sušu i javlja se u tropskim i umjerenim aridnim krajevima. Kod njih za vrijeme zimskog sna nastupaju karakteristične pojave termoregulacije. Javlja se kod insekata i to je stupanja razvića u kome je morfogeneza zaustavljena ili usporena ali u kome se odvijaju fizioločki procesi potrebni za daljnju morfogenezu. pojava gusjenica iz jajeta kod gubara. Npr kod čikova Mzsgurnus fosilis fazu mirovanja provodi zariven u mulj. gdje ona ne funkcioniše a temperatura pada na temperaturu vanjske sredine. u vidu trajnjih jaja – rotatorija. pojava lutaka. Ta pojava dijapauze je karakteristična za vrstu. Ove faze čine jedan fenološki niz! Rokovi variraju iz godine u godinu zato fenologija mora utvrditi srednje vrijednosti rokova fenofaza. čitav metabolizam se usporava. Faza mirovanja Jedan od posebnih reakcija mnogih organizama na nepovoljne sezonske klimatske promjene je faza mirovanja. turbelarija. Dijapauza ima sezonski karakter. trajanje leta. rotatorija i dr. Životinje tada troše rezervne masti koje sakuplaju zimu. Kod slatkovodnih organizama sa isučivanjem biotopa nastupa faza mirovanja učahurenjem kod protozoa. polaganje jaja kod gubara. Ona se može javiti u toku embrionalnog razvoja na stadiju larve. Te srednje vrijednosti su karakteristične za pojedine biotope i one služe za izradu kalendara prirode ili fenoločkog kalendara jedne oblasti. Slično je i sa kupusarom. Normalni razvoj se nastavlja samo ako je postojala dijapauza. Faza mirovanja koja se javlja u toku zime u sjevernim i umjerenim krajevima zove se hibernacija ili zimski san. Klimatska pravila Skupno dejstvo klime na životinjske vrste ogleda se u određenim evolutivnim morfološkim promjenama u okviru geografskih populacija iste vrste koje ulaze u kategoriju geografskog variranja tipa klima... copepoda i dr. Fakultativnu dijapauzu izazivaju nepovoljnu vanjski uslovi a obligatna ijapauza genetički uslovljena i nije izazvana faktorima sredine. pojava leptira. Ona se ogleda u prekidu aktivnosti i u zastoju u razvoju u toku nepovoljne sezone i koja sigurava preživljavanje.Sukcesivne pojave u životnom ciklusu jedne vrste označavaju se kao fenološke npr. Takva dijapauza označena je kao fakultativna i izazvana je vanjskim uslovima. Zimska faza mirovanja je posebno proučena kod sisara prezimara kod glodara i sljepih miševa. Ona nije izazvana neposrednim dejstvom spoljašnjih faktora. Povezanost fenoločkih pojava se ogleda u istovremenom nastupanju fenofaza mnogih biljaka i vrsta biljojeda. Ali kod leptira metlice u SAD koji ima svije generacije godišnje u julu i augustu. Kod puževa kad je suša zatvaraju se u kućice i to je faza mirovanja. cladocere i ostracode ili u isučenom stanju npr tardigrada. smjenjivanje gusjeničnih stupnjeva. Dijapauza je poseban oblik faze mirovanja u toku individualnog razvića. Faza mirovanja susreče se kod mnogih životinja na različitim stadijima razvoja. Obligatna ili stabilna dijapauza javlja se kod onih vrsta koje imaju samo jednu generaciju godišnje npr kod gubara. parenja. Bergmanovo pravilo: Predstavnici jedne vrste homeoterama koji žive u hladnijim oblastima po pravilu su krupniji od onih koji žive u toplijim krajevima tj njihova površina tijela je relativno manja u odnosu na njihovu 232 . Te promjene se mogu formulisati u obliku više klimatskih pravila. Pojava mladih gusjenica gubara se poklapa sa pojavom mladih uslova hrasta. disanje se smanjuje. prezime larve druge generacije. lutke ili imaga. Linije na geografskim kartama koje spajaju tačke istovremenog nastupanja fenoločkih pojava zovu se IZOFENE.

a u stepama sa nižom temperaturom siva ili sivo – mrka boja. Dužina krila kod kosa je najveća u centralnom Kašmiru na visini od 300o metara a najmanja u Tunisu. Pojam edofskih faktora je složen. temperatura. veličini nogu. Kod Sus scrofa dužina lobanje je najveća u Sibiru a najmanja na Sardiniji. Najkrupniji poikilotermi su u toplijim krajevima (vodozemci i gmizavci). Kod lisice dužina lobanje je najveća u skandinaviji a najmanja na sardiniji. Mrka boja preovladava u toplim i vlažnim mjestima.nv. nego i na klimatske koji se ostvaruju na površini i unutar pedosfere. Kod gajenja miševa na različitim temperaturama. upi i rep nego nizijska Indijska vrsta gazela. U hladnijim oblastima i feomelanin biva redukovan. Ooni koji su gajen na temperaturi od 5-20°C imaju zdepasto tijelo i kratak rep. vlaga. To je povezano sa pravilom u fiziologiji po kojim odavanje toplote kod homeoterama je srazmjerno površini tijela. Krupniji homeotermi odaju manje toplote nego sitniji. Postoje razlik u obliku tijela. U sastav čvrste materije ulaze razne organske materije sa 10% i minerali sa 90%. 233 . gasovitu i čvrstu. ali isto tako i vrata i ekstremiteta. larve itd. Zemljište je sistem koji obuhvata sve tri faze: tečnu. Pedosfera je podloga za biljke. vrata i ušiju. Zemljište je rezultat dudog procesa pedogeneze. Alenovo pravilo Kod sisara koji žive u hladnijim krajevima postoji tendencija skračivanja dijelova tijela naročito ušiju i repa. Kod gavrana dužina krila je najveća na Tibetu 4000 m.masu. Količina feomelanina opada od juga ka sjeveru. Vrsta Gasela picticanda sa Himelaja ima krace noge. Npr dvije srodne australske vrste ptica Munia flaviprymna koja živi u pustinji i Munia castaneitorans koja živi u vlažnoj oblasti. a najmanja u Somaliji itd. EDAFSI FAKTORI U sastavu biosfere nalazi se i pedosfera. I ovdje je u pitanju smanjenje tjelesne površine a time i smanjenje odavanja toplote – slijepi miševi sa velikom površinom tijela su ograničeni na toplije krajeve. Između tibetske antilope i gazele iz somalije. Bergmanovo pravilo ne važi za poikiloterme. a opada sa padom temperature i u ekstremnim slučajevima pigmentacija iščezava npr polarne životinje. u pustinjama se javlja crvenkasta i žučkasto – mrka. stalno ili samo jedan dio života npr jaja. Kod pustinjske forme koja je gajena u vlažnoj klimi javio se crni melanin i postala je mrka. podlogu za koju su vezani biljni i životinjski organizmi. Sva ova pravila predstavljaju adaptivne promjene hpmeoterama pod dejstvom klime. Neki odnjih žive i u unutrašnjosti pedosfere. Ovo pravilo je potvrđeno i kod geografski različitih populacija Parus atricapilus. supstrat po kojem se kreću kopnene životinje. Glogerovo pravilo Kod homeoterama intenzitet pigmentacije raste sa temperaturom i vlažnošću. U tom procesu učestvuju klimatski faktori. Pojam zemljišta Treba razlikovati geološki supstrat koji predstavljaju matične stijene i zemljište ili tlo koji je produkt matičnog supstrata i koji se stvara pod uticajem klimatskih faktora i živih bića. a oni na 31-35°C duže. Pedosfera obuhvata čvrsti sloj zemlje. njime se proučava pedologija. Bergmanovo pravilo potvrđuju mnogi primjeri. On se ne odnosi samo na fizičke i hemijske osobine podloge. I ovo pravilo je potvrđeno eksperimentalno. pokreti a sa druge strane biljke i životinje čiji ostaci mineralizacijom ulaze u sastav zemljišta. Aridnost zajedno sa visokom temperaturom za sobom povlači zamjenu tamnog melanina sa crvenastim ili žuto smeđim feomelaninom.

sloj A1 se sastoji od mrkog već formiranog humusa. To su povećanje površine oslonca stopala u vidu rožnih pločica. Najsitnije organske čestice i glina imaju svojstvo koloida i imaju sposobnost da za sebe vežu vodu.Mineralne materije nastaju raspadanjem matičnog supstrata.. Tečna faza tla predstavlja vodu u kojoj su rstvorene materije u tlu. Normalno rastresito tlo naseljeno je u unutrašnjosti mnogim vrstama koje grade poseban životni kompleks. Rastresita podloga pjeskovita omogućava mnogim životinjama ukopavanje. U takvoj podlozi žive larve Melolontha melolontha. fini pijesak. A2 je svjetliji sloj u kom se vrši ispiranje humusa u niži horizont i eluvijalni sloj. Horiznot A u njemu se vrši nagmilavanje i razgradnja uginulih organizama. Zemljište je dinamičan sistem. Površina svijetlih zemljišta se sporije zagrijava nego tamnih. Termički režim u pojedinim tipovima tla je različit. Mravi i termiti u tropskim oblastima grade gnijezda visoka po nekoliko metara. Temperatura. Primjr su kišne gliste. To je humusno akumulacioni sloj. hitinske dlačice. Horizont C je neizmjenjen sloj matične podloge. Amplituda kolebanja opada sa dubinom tla i sa dnevnim temperaturama iščezava na 1m dubine a za godičnja na oko 10m. Temperaturna kolebanja površine zemljišta godišnja i dnevna. pješčare Cicindela. Tako da predstavlja amplitudu od 52°C. Ti organizmi prave hodnike. krtice. Ovaj sastav je posebno značajan za organizme koji žive na površini ili u unutrašnjosti tla. Pustinjski gušteri se kriju u vegetaciju ili zarivanjem u unutrašnjost pijeska. ispiranje i formiranje humusa. boje i vlažnosti tla. Glodari tu imaju važnu ulogu Citellus citellus. Prenos toplote u dubinu zavisi od termičke provodljivosti tla. Organske materije tla nastaju razgradnjom biljnih i životinjskih organizama i one obrazuju organske tvorevine humus. prah i glina. Reakcija životinja na temperaturu tla su studirana na pustinjskim terenima. Građa zemljičta se najbolje vidi na njegovom profilu na kome se vide pojedini horizonti npr listopadna šuma. Večina se preko dana povlači u dublje slojeve tla i pojavljuje se samo noću. a na všoj temperaturi se povlače u hodnike. To su grubi pijesak. Horizont B u njemu se vrši nagomilavanje ispranog materijala iz gornjih slojeva (iluvijalni sloj). jazbine i gnijezda i doprinose velikoj prozornosti tla. za kretanje po površini potrebne su posebne prilagodbe. mehaničkog sastava. gnijezda u toj podlozi prave mnogi insekti i pustinjski glodari. a noću silazi do -9°C. Gasovita faza je vazduh koji ispunjava šupljine u tlu. a kasnije raspad organske materije u procesu huminacije. Vlažnost tla zavisi od klimatskih uslova. ali i od vodenog kapaciteta tla koji opet zavisi od mehavičkog sastava i prozornosti tla. Npr kod pustinjskih guštera susreču se posebne rožne pločice na nogama. Uočena je ritmika u ponašanju isekata koji tu žive. Voda se u tlu javlja u 4 oblika: 234 . U njemu postoji A0 sloj koji predstavlja šumsku stelju. vlažnost i hemizam Temperatura tla ne zavisi samo od klimatskih faktora nego i od prirode tla. Na pjeskovitim tlima. isto i kod vlažnih tla. Fizičke osobine zemljičta su prije svega kompaktnost i mehanički granulometrijski sastav. i veća su nego kolebanje temperature vazduha. Dobrim trkačima više odgovara tvrda kamenita ili glinovita podloga npr kod afričkih kopitara. rožne čekinje. I ose pješčare (Bombex) izdržavaju temperaturu do 44°C. Tlo postaje propusno za vodu i zrak tako da dolazi do preoravanja i mješanja slojeva. Dnevna kolebanja temperatura se penje u pustinjama do 43°C (50°C). tekstura tla itd. Prva faza e drobljenje matičnog supstrata.

Kapilarna voda ispunjava sitne pore i šupljine i tu se zadržava pomoću kapilarnih sila. Sa opadanjem atmosferskog pritiska na visinama opada i PPO2 i na visini 5500m se svodi na polovinu. Tu vodu koriste biljke. Hemizam tla je važan ekolođki faktor za životinje koje žive u tlu. helijum.Gravitaciona voda koja potiče od vodenih taloga i ispunjava krupnije pore i šupljine i pod dejstvom gravitacije brzo polazi niže. Vlažnost tla na organizme djeluje posredno preko biljaka ali i neposredno. procentualni udio gasova koji ulaze u sastav atmosfere je konstantan. Tu količinu su imali i visokoplaninske populacije Apodemusa. Veća vlažnost dovodi do razvoja gljivica koje napadaju larve insekata u tlu. odpada manje od 1%.99% i oni čine glavnu masu atmosfere. Osjetljivost prema CO2 je različita kod životinja. Krtica i slijepo kuče su slijepi ali neki insekti Coleoptera takođe. Živi svijet je najbrojniji u neutralnoj i slabo alkajnim tlima. On može biti ograničavajući faktor samo za organizme u tlu ili za parazite koji žive u tijelu. Azota ima oko 78. Hemizam atmosfere Sa izuzetkom vodene pare čija količina varira. Homeotermi na smanjenu količinu O2 reaguju povečanjem količine Hb i broja eritrocita. organizmi ga koriste samo u formi nitrita. Kisik se nalazi u donjim slojevima atmosfere u dovoljnim količinama za disanje biljaka i životinja. kišne gliste su osjetljive na stepen pH tla. Kod dolinskih populacija Apodemus silavtikus prenijetih na visinu 1500 – 3000m količina Hb u krvi se povećala za 9-27%. Gravitaciona voda u sezoni kiša može da ispuni kanale i jazbine životinja u tlu i tako djeluje nepovoljno i dovodi do visoke smrtnosti u njihovim populacijama. Time se objašnjava siromaštvo visokoplaninske faune. Hidroskopsna voda oblaže koloidne čestice zahvaljijući sili adsorpcije i ona je nedostupna biljkama. On čini sredinu u kojoj su hemijski aktivni gasovi O2 i CO2. Hemijske faktore je teško odvojiti od fizičkih i mnogi procesi u sredini predstavljaju složene fizičko-hemijske reakcije. Količina O2 opada sa dubinom. Odsutstvo svjetlosti u unutrašnjosti tla je značajan faktor. H. ozon i dr. tj ako je ventilacija tla nedovoljna. Larve Diptera timpulldae traže radije kiselo tlo. a na ostale gasove argon. Azot čini glavnu masu atmosfere i on je inertan gas koji organizmi ne mogu koristiti u formi dinitrogena. kisika 20. Kisela zemljišta – treseti se odlikuju siromašnom faunom. Vodena para koja je u vazduhu u šupljinama tla. 235 . Pri potpunom odsutstvu kisika žive samo anaerobni organizmi. ali se ona se nije smanjila njihovim spustanjem na manju visinu sto znaci da je genetski uslovljena. azot se u ta jedinjenja može prevesti na dva načina:  električnim pražnjenjem kada nastaju nitriti i nitrati koji kišom dospjevaju na zemlju  pod dejstvom azotofiksatora koji N2 prevode u nitrite i nitrate. a CO2 raste. Ta gravitaciona voda potiskuje vazduh iz šupljeg tla i tako otežava disanje.03%. nitrata i NH4. CO2. krtica ugine u odsustvu O2. HEMIZAM SREDINE Hemizam sredine i njegove promjene koje se vrše i pod dejstvom organizama su poseban kompleks enoloških faktora. Jonska reakcija ili pH varira u pojedinim tipovima tla. Utrošak O2 u atmosferi zbog disanja se stalno nadomješćuje. O2 tada postaje ograničavajući faktor za život.

Ozon predstavlja alotropsku modifikaciju O2. Cl i SO4. a zimi se ta količina povećava dolaskom rezervnih masa fosfata iz dubljeg dijela. Soli fosfora i azota su posebno važne za živi svijet jer ulazi u sastav bjelančevina. H2O je univerzalni rastvarač koji rastvara i ionizuje i neorganske soli i organsku materiju. izuzetak je mrtvo more u Palestini i slano jezero u SAD koji su slaniji od morske vode. Količina organskog fosfora je veća nego neorganskog ali je po pravilu mala i iznosi nekoliko desetina mg/m3 vode. a slana najviše Ca i CO3. Ekološki značaj hemizma vodene sredine je veoma značajan za vodene organizme. Posebno je značajno taloženje Ca koji teće brže na temperaturama iznad 20°C što objašnjava nastanak koralnih grebena. Ona je najveća u vodama tresetišta. Neki račići. nitrita i NH4. ali i sagorjevanje fsilnih goriva. spužve se nalaze samo u slatkim vodama. Kopnene vode više variraju u pogleu hemijskog sastava. On apsorbuje UV zrake ispod 200nm koji su letalni za sva živa bića. On se odigrava pretežno u dubljim slojevima vode i sedimentima dna te soli bivaju ponovo korištene od strane 236 . Takđe je i koncentracija pojedinih iona u morskoj vodi prilično konstantna. on apsorbuje i infracrvene zrake i spriječava hlađenje zemlje. On se tu javlja u formi karboonata i u zavisnosti od koncentracije oni se dijele na meke ispod 20mg po litru i tvrde vode iznad 20mg/l. Fosfor se javlja u dva oblika: u vidu neorganskih soli fosfata i organskoj fosfora vezanog za rastvorene organske materije. UV zraka. Kod životinja porast koncentracije CO2 u krvi nadražuje centre za disanje i izaziva ubrzano disanje. U slatkim vodama količina rastvorene soli ne prelazi normalno 300mg/l . a pri velikim koncentracijama dovodi do gušenja. To su rastvorene soli nitrata. Pošto se one i u slatkoj i u slanoj vodi nalaze u mnimumu one su glavni ograničavajući faktor organske produkcije u njima. morska voda sadrži pretežno hloride i sulfate pa je gorka i slana a slatka pretežno karbonate. Kopnene vode se snabdijevaju fosforom iz geološke podloge i kroz mineralizaciju organske materije. Osnovni izvor CO2 jesu vulkanske aktivnosti i procesi disanja. U slatkim vodama Ca je takođe značajan ekološki faktor.. On je neophodan za fotosintezu i od njegove koncentracije zavisi intenzitet fotosinteze bez obzira na količinu svjetla. Količina rastvorenih organskih materija jako varira u slatkim vodama. Površni slojevi okeana i zatvorena mora variraju u pogledu slanosti npr Crveno more sa 31-40% slanosti. Tipična slana voda je mrska voda čija je slanost prilično konstantna i iznosi 35% (35gr po l). Ovo nagomilavanje elemenata u tijelima životinja ima poseban geohemijski znalaj jer omogućava stvaranje organskih sedimenata. ali i atmosferske gasove. Ca se takođe nagomilava u organizmima u znatnoj mjeri.03%. koncentracija Si u tijelu silikatnih algi je 1000 puta veća nego u mrskoj vodi. Morska voda sadrži najviše Na i Cl. njegoova količina u atmosferi je mala i on leži visoko u stratosferi ali ipak ima veliki značaj za živi svijet. To je selektivan proces npr. Sezonski se količina fosfata mjenja posebno u površinskom osvjetljenom dijelu gdje se on stalno troši. Najmanja je koncentracija je preko ljeta zbog bujanja planktona u površinskom sloju. ali ima veliki ekološki značaj.. Biljke to rade neposredno asimilacijom a životinjske organizmi posredno preko biljaka. Soli N se jjavljaju u većoj količini nego soli fosfora i njihov odnos iznosi 7:1. Proces regeneracije soli azota je složeniji nego kod fosfora. On se stvara od O2 pod uticajem el pražnjenja. Vertikalni raspored fosfata u vodama je stratifikovan i njegova količina raste jer se u dubljim slojevima fosfati regenerišu kroz proces razlaganja uginule organske materije u vodi i mulju. Koncentracija i vrsta rastvorenih soli i fizičko-hemijsko stanje vode koje je izraženo u pojavama osmoze i jonske reakcije neprekidno djeluju na organizme i važni su ekološki faktori. Prirodne su vodi hranjivi rastvori iz kojih vodeni organizmi izvlače elemente potrebne za život. Hemizam vodene sredine Hemijski sastav vodene sredine je manje konstantan posebno u kopnenim vodama. CO2 – u atmossferi je prisutansa 0. Rastvorene soli Razlika između slatkih i slanih voda počiva na količini koncentracije rastvorenih neorganskih soli.

a dva puta je veći za O2. Taj koeficijent je najveći za ugljičnu kiselinu a najmanji za N. Procentualni udio gasova u vodi je drugačiji nego u atmosferi. Tekuće vode mogu biti zagađene organskim nečistoćama.biljaka i algi koji cirkulacijom vodenih masa povnovo dolazi u osvjetljene slojeve. preko škrga. Sekundarno vodeni organizmi npr insekti koriste atmosferski O2 uzimajući ga direktno ili u vidu mjehurića ispod krila. U povrđinskim slojevima koji su naseljeni planktonskim algama potrošnja O2 se stalno nadoknađuje jer ga proizvode alge ili se on izima iz atmosfere. Tako da se organizmi dijele na polisaprobne koji naseljavaju jako zagađene vode npr Tubifix diptere i dr. U vodi se rastvara dajući sa njom H2CO3 a ona disocira na bikarbonatne i karbonatne ione. koji se odmah rastvara u vodi. Porast CO2 u krvi vodenih organizama smanjuje afinitet Hb prema O2. O2 se neprekidno troši u procesu disanja i procesu razlaganja organske materije. To je u jezerima posebno izraženo u vrijeme zime kad je temperatura u jezeru izjednačena. slanosti i pritiska vode. Prirodna voda se kisikom snadbjeva iz atmosfere i fotosinteze vodenih biljaka koje oslobađaju kisik. Utrošak CO2 u vodi nadoknađuje se iz atmosfere i na račun disanja i raspadanja uginule organske materije. Tako tako je apsorbirana količina rastvorenog O2 veća u slatkoj nego u slanoj vodi. Ljetni utrošak O2 u slabo produktivnim jezerima oligotrofnim u dubinama je mali. Uzrasna struktura populacije 237 . Osnovni ekološki značaj CO2 u vodi je čto on učestvuje u procesu fotosinteze. bikarbonata i karbonata u određenom međusobnom odnosu. Ukupna količina CO2 iznosi 47vm/l što je 150 puta veća koncentracija nego u atmosferi. tako da njegova koncentracija u kopnenim vodama varira u funkciji vremena i rezultat je odnosa njegovog trođenja i snadbjevanja. Kod primarno vodenih organizama se to odvija stalnim prolaskom vode kroz respiratorne duplje. Rastvoreni gasoviti CO2 i onaj u vidi H2CO3 zove se slobodni CO2 a onaj u bikarbonatima i karbonatima vezani CO2. Njihova rastvorljivost do stupnja zasićenosti zavisi od apsorpcionog koeficjenta vode koji opet zavisi od temperature. U okeanima obnova O2 u velikim dubinama se vrši zahvaljujući dubinskim strujama koje dovode hladnu vodu sa O2 iz polarnih oblasti ka ekvatoru. Tu potpuno izostaje cirkulacija vode stalnog dolaska slatke vode u površinske slojeve i ne dolazi do mješanja. Tu se obnova O2 vrši turbulentnim mješanjem vode pod dejstvom vjetra. ventilacijom okolne vode. Stepen tolerancije prema zagađenosti je različit kod različitih organizama. Obnova kisika u dubinskim dijelovima okeana traje godinama. Bikarbonati i karbonati u vodi su normalno vezani sa Ca. a u vioko produktivnim entrofnim jezerima taj utrošak je vrlo veliki tako da tokom ljeta vrlo brzo dolazi do potpunog isčezavanja O2 sve dok zimske cirkulacije vode npr u Dorjanskom jezeru. Nekad u toku ljeta se javlja i prezasićenost poovršinskih slojeva O2 u Ohridskom jezeru. Zbog variranja koncentracije O2 u vodi mnogi organizmi imaju niz prilagodenosti. Rastvoreni gasovi Svi atmosferski gasovi se rastvaraju u vodama. Tako da je okean glavni izvor CO2 u atmosferi. Taj udio CO2 je nekoliko puta veći. veća je pri nižoj nego pri višoj temperaturi itd. U dubljim slojevima O2 se stalno troši disanjem a ne nadoknađuje jer zbog odsutsva svjetla nema ni planktonskih algi. tako da se u vodama nalaze osim gasovitog CO2 i ioni H. Slobodni CO2 u vodi stoji u ravnotežom odnosu sa bikarbonatima pa njegov utrošak od strane biljaka povlači za sobom razlaganje bikarbonata u karbonat i CO2. mezosaprobne koji žive u manje zagađenim vodama i oligosaprobne koje žive u ne zagađenim vodama tako da se ti organizmi mogu koristiti kao indikatori. Vertikalni raspored soli N je u morima i jezerima stratifikovan sa većom koncentracijom u dubljim slojevima u kojima se vrši njihova regeneracija. U zatvorenim morima proces obnove O2 može potpuno izostati i dolazi do iščezavanja O2 u dubini npr Crno more u kome je ispod 200m dubine voda potpuno bez O2. Tako da u gornjim slojevima Crnog mora normalno postoji život a u dubljim slojevima žive samo anaerobne bakterije. Variranje koncentracije soli azota je paralelno sa solima P. Postoji vertikalni gradijent u rasporedu O2 u morima i jezerima. ravnotežni sistem CO2 – bikarbonat – karbonat je sistem koji reguliše vrijdnost pH u vodi. CO2 je od primarnog značaja za vodene biljke i u vodi se nalazi u složinijem obliku nego u atmosferi. aktivnim kretanjem respiratornih površina.

Relativno trajanje tih faza je različito kod različitih vrsta. Kod vrsta čije se odrasle jedinke razmnožavaju više godina populacija obuhvata različito stare polno nezrele jedinke I zrele jedinke različite starosti. Neograničenom rastu organskih vrsta nužno se suprostavlja ograničen kapacitet konkurentne sredine. Ekolog Čepmen je potencijalnu moc rasta populacije izrazio pojmom biotičkog potencijala. Populacija se može zasnovati kad vrsta osvoji dio neosvojenog prostora ili prodre u novi biotop ili se populacija formira 238 . Ali mehanizam rasta populacije je složeniji I obihvata stopu mortaliteta . Relativno trajanje pojedinih faza određuju uzrasnu strukturu . Pozitivno rastenje odlikuje početnu fazu kretanja populacije. Kod vrste kod kojih se ciklus odigrava u toku jedne godine npr. reproduktivna I postreproduktivna. Reproduktivna sposobnost je vezana za određene uzrasne klase a mortalitet varira jedino sa starošcu. stopu preživljavanja uzrasnu strukturu itd. Za rast populacije je važno dali se populacija sastoji od jedinki generacije ili od više generacija značajna je I brzina razvica. Kod vrsta koje žive više godina I razmnožavaju se samo jednom u životu. Njima se može dodati još jedna faza iznenadnog naglog rasta do prenamnoženosti pracena isto tako naglim opadanjem. Ta se kolebanja odigravaju u prsnoj vezi sa promjenama u intenzitetu I kombinacijama vanjskih faktora. Manje ili više ravnomjeran raspored uzrasnih klasa odlikuje populacije u stacionarnom stanju a dominacija starijih klasa znak je populacije u opadanju. Rastenje populacije Populacija je promjenjiva veličina. populacija se sastoji polno nezrelih jedinki. Uzrasna struktura populacije varira u funkciji vremena! Uzrasna struktura se relativno lako može pratiti kod riba jer se starost jedinki može odrediti na bazi naraštajnih zona krljušti I otokonija iz unutrašnjeg uha. Pod normalnim uslovima u prirodi biotički potencijal se samo djelomično ostvaruje jer mu se suprostavlja otpor sredine. Tako da uzrasna struktura populacije u datom trenutku idikator pravca njenog kretanja. Taj mehanizamj rasta populacije je u tjesnoj vezi sa uslovima sredine. Po njemu biotički potencijal u sebi uključuje potencijal razmnožavanja i potencijal preživljavanja. Brojnost prirodnih populacija neprekidno varira u funkciji vremena ćesto sa krupnim fluktuacijama. Otpor sredine kombinovano dejstvo biotičkih i abiotičkih faktora . Osnovni faktor rasta populacije je potencijal razmnožavanja rastvoren kroz stopu nataliteta.stopa nataliteta zavisi od krajnjeg odnosa polova ona zavisi i od stanja plodnosti ženki. Taj pojam kvantitativno definiše brojni rast populacije I stvarni rast populacije jedne vrste i rezultat je uzajamnog dejstva biotičkog potencijala i otpora sredine. Osnovni tipovi uzrasne strukture populacije predstavljeni su u vidu piramida u kojima je procentualno predstavljena zastupljenost pojedinih uzrasnih klasa. Tako da tok I oblik rasta populacije jedino varira u skladu sa promjenama sredine u toku kretanja populacije jedne vrste može se razlikovati nekoliko faza: • Faza pozitivnog rasta • Faza stacionarnog rasta • Faza oscijacija i fluktuacije • Faza negativnog rasta • Faza iščezavanja To je opšta šema kretanja populacije faze mogu biti nedovoljno jasne I različitog trajanja. razmnožavanje se uglavnom sastoji od polno zrelih jedinki. Tok rasta populacije Analiza potencijalne moći rasta populacije pokazuje da bi jedna hipotetična populacija u neograničenoj sredini mogla eksponencijalno rasti pod konstantnim uslovima. Brojno dominiranje mladih jedinki znači brz tempo rasta populacije. Ali takvi uslovi se rjetko stiču u prirodi I neograničen ras populacija bi bio apsurdan.To je izraz brojnog odnosa uzrasnih stupnjeva koji ulaze u sastav populacije ona je u tjesnoj vezi sa kretanjem nataliteta ona je u tjesnoj vezi s kretanjem nataliteta I morttaliteta. Postoje 3 osnovne kategorije uzrasnih klasa: prereproduktivna. biljne populacije.

rast populacije če progresivno opadati I zaustaviti se na određenoj visini tada kriva rasta ima oblik slova S-sigmoidna kriva. u toku godine koje se javljaju koje se javljaju kod vrsta sa kračim životnim ciklusom. pod laboratorijskim uslovima odgovara sigmoidnoj krivoj.npr. Populacija je hranjena sa konstantnom količinom mesa . Embrionalni razvoj se vrši u toku jeseni ali gusjenice ne napuštaju jaja sve do prolječa i prezimljuju u fazi dijapa……. priraštaj postaje sve večii zaustavlja se samo u sredini nastupe promjene. nijedna kategorija tih kolebanja koja se zove oscijacilacija posmatranja je I u prirodnim. To za sobom povlaći smanjen broj imaga. To stacionarno stanje se često označava kao stanje ravnoteže. Klasičan primjer cikličnih oscilacija su populacije sjeverno-američkog zeca I risa. Kad god se smanji brojnost populacije zeca smanjuje se I brojnost populacije risa jer između njih postoji odnos grabljivice I plijena. Isto je I sa kapacitetom sredine koji se takođe svodi na nula. tada ženka polaže jaja u leglima karakterističnog izgleda. Studija sigmoidnog rasta pupulacije u ograničenom prostoru vršena je uglavnom na eksperimentalnim životinjama. Fluktuacije su neperiodična kolebanja brojnosti mnogih vrsta u mnogim prirodnim populacijama. Svaki novi priraštaj smanjuje stopu rasta za određenu velićinu da bi najzad došla na nulu. Slične oscilacije utvrđene su I u prirodnim populacijama sitnih glodara. laboratorijskim populacijama. Poznat je primjer sigmoidne krive kod drozofile melanogaster(provjeriti naziv). kompeticiji za određeni prostor I za ograničeni izvor hrane. Populacija dolazi do stupnja stacionarnog stanja s maksimalno ograničenom gustinom pod datim uslovima eksperimenta. U laboratorijskim populacijama muhe. Početkom aprila gusjenice izlaze I presvlače se 5 puta intenzivno se hrane liščem. Ta sezonska kolebanja uslovljena su prije svega kolebanjem klimatskih faktora. Gubar ima jednu generaciju godišnje polno zreli stadij javlja se početkom ljeta i traje do avgusta. Isto tako I krivulja kod paramecijuma gdje je dat primjer elementarne borbe za opstanak. Ovi konstantni uslovi se ne susreču u prirodi nego je odpor sredine promjenjiva veličina tako da se stacionarna stanja populacije u prirodi I ne ostvaruju. Kod voluharice je to svake 3 god ili 3-4 god takva kolebanja populacije označaju se ciklične oscilacije. Kolebanja brojnosti populacije su od posebnog značaja za ekologiju jer su odraz međusobnih odnosa organizma I sredine. Primjer takvih fluktuacija je masovna navala glodara u našim šumama javlja se prosječno svake decenije u hrastovim šumama. U junu 239 . Između larvi nastupa kompeticija jedan dio larvi je neuhranjen I nema pravilan metabolizam.. Ta kriva pokazuje da se broj jedinki u početku lagano povečava kasnije to ide znatno brže da bi se kasnije zaustavilo u visini asimptote na kojoj krivulja leži. Broj jaja tada je manji. Osim cikličnih oscilacija postoje I sezonske oscijacije . povečanjem broja imaga povečava se broj jaja I gustina larvi. brojnost planktonskih algi u ohridskom jezeru oscilira u toku sezene sa maximumom u junui minimumom u oktobru. Početno rastenje populacije može se posmatrati u dva oblika rastenje u neograničenoj sredini sa optimalnim uslovima I rast u ograničenoj sredini. Stacionarna faza koja dolazi iza faze puzitivnog rasta populacije u ograničenim uslovima I koje se javlja onda kad populacija dostigne minimalnu velićinu javlja se samo u eksperimentalnim populacijama koje se gaje u laboratorijama. Kod njih se porast I opadanje populacije smanjuje u pravilnim vremenskim razmacima. U takvim fluktuacijama gustina populacije se povečava I naraste do neuobičajnih razmjera što se označava kao prenamnoženost. U drugom slučaju se radi o ograničenoj sredini koja može podnjeti određeni maximum veličine populacije. koja se hrani leševima ovaca javljaju se kolebanja broja imaga koji se smanjuje u manje ili više pravilnim vremenskim razmacima. Rast populacije …. Laboratorijska populacija kvarca koja je gajena pod konstantnim uslovima nakon 200 časova dostiže maksimalnu veličinu ostala je nepromjenjena na tom nivou narednih 1000 časova .u laboratoriji. ali nove larve iz njih ne trpe oskudicu hrane I normalnon metamorfoziraju tako da se ponovo povečava broj imaga I ponovo se sve ponavlja.u prvom slučaju rast populacije se odvija eksponencijalno I kriva rasta ima oblik slova J . tako da u ograničenoj I homogenoj sredini brzina rasta populacije progresivno smanjuje sa porastom gustine populacije.

Klimatski faktori -oni su značajan komplex faktora temperatura vlaga.kad gustina populacije pada minimum. iz amerike je uvezena jedna vrsta gusjenice koja se hrani kaktusom leptiri se namnože I unište preko 90% kaktusa ali tada populacija leptira opada zbog uništenja izvora hrane.djelovanje vremenskih nepogoda. Porastom gustine smanjuje se kapacitet sredine u pogledu potreba za hranom. Nekad se oskudice hrane javljaju samo lokalne I u vrijeme gradacije insekata. U fazi kulminacije gusjenice izazivaju brst šumeto tada uslovljava povečanu smrtnost. Izmjena sredine značajna posljedica porasta gustine populacije . poplava I dr. Oni se u toj fazi fluktuacije skupljaju u velika jata koja prelaze I pustoše velike oblasti. U eksperimentima sa insektom brašnarom Tribolium confusum porast gustine populacije se zaustavlja kad broj jedinki na jednoj godini dostigne 44. Kod insekta brašnara porast populacije povečava količine produkata metabolizma u brašnu što utiče na fertilnost ženki I smanjuje brojnost populacije. Za vrijeme poplava na delti Volge procenat ženki opada što dovodi do smanjenja populacije glodara.kada gustina populacije naglo raste kulmimacionu sa maximalnom gustinom i regresivnu . Kompeticija za hranu javlja se onda kada je količina hrane ograničena a javlja se velik porast npr radi suzbijanja kaktusa. hrana je komponenta sredine koja ima poseban značaj za životinjske populacije. Zime mogu povečavati smrtnost u populacijama sitnih glodara. Količina hrane u prirodi je vrlo varijabilna I zavisiu od klimatskih faktora. Drugi faktor je oskudica prostora koja nastupa u ograničeenoj sredini kad gustina populacije dostigne odreženi nivo. Ukupne količina raspoložive hrane predstavlja kapacitet sredine. klimatski faktori mogu djelovati I posredno na izvore hrane I na kretanje populacije neprijetelja. Njihovo dejstvo može biti mehaničko. Ta izmjena sredine djeluje na sam organizam I njihovu populaciju. Porast gustine populacije sitbnih glodara za sobom povlači fiziološke poremečaje u endokrinom sistemu koji smanjuju vitalnost životinja I dovode do povečanog mortaliteta kanibalizam je pojava koja prati porst populacije. 240 . Oskudivca hrane može se javiti zbog velikih suša. Sva ta dejstva jako utiču na kretanje populacija određene vrster. Tada se kao ograničavajuči faktor javlja kanibalizam larve I odrasli insekti proždiru sopstvena jaja I lutke. Interspecifički odnosi promjene u gustini jedne popilacije nužno mjenjaju uzajamne odnose među njenim jedinkama. organizmi aktivno mjenjaju životne uslove sredine. U toku gradacije leptira gubara gusjenice su u stanju da izazovu totalni golobrst šume. Kod stenofagnih vrsta oskudice hrane imaju krupan značaj za kretanje njihovih populacija. Kod gubara ako zakasni listanje hrasta u prolječe dovodi do porasta smrtnosti gusjenica gubara itd. vodeni talasi koji na različite načine djeluju na kretanje životinjskih populacija. Ta faza u njhovom životu označava se kao gregarna. Gusta populacija nekad može izmjeniti I sredinu I učiniti je manje povoljnom za život. Eksperimenti sa drozofilom pokazuju da broj potomaka u kulturi opada sa brojem imaga. prostorom tada se javljaju konkurentni odnosi među jedinkama u populaciji koji se označavaju kao kompeticija. Dvije uzastopne gradacije su odvojene fazom latence različitog trajanja. Faktori kretanja populacije mogu biti spoljašnji i unutrašnji. Tok jedne fluktuacije gubara označen je kao gradacija a ona obuhvata 3 faze: progresivnu .gusjenice se učahure I prelaze u stadij lutke koji traje 2 nedjelje i daju image. Sniženje temperature vode u toku zime na 5 stepeni u SAD –u dovelo je do opadanja populacije riba. Kolebanje meteoroloških faktora na prirodnim populacijama često povlači za sobom povečanje stope smrtnosti. a to sa sobom povlači veliku smrtnost gusjenica. Poznate su fluktuacije u populacijama skakavaca primjer je pustinjski skakavac. A solitarna faza se javlja u doba niske gustine populacije Faktori rasta populacije (kretanja) Sama životinjska vrsta pripada određenom ekosistemu tako da je izložena djelovanju I biotičkih I abiotičkih faktora. Ona na njih reaguje u skladu sa svojom nasljednom konstitucijom I reakcionom normom koja određuje njenu ekološku plastičnost ili toleranciju u odnosu na faktore sredine. Oni mogu djelovati na fertilitet žena na trajanje razviča na broj generacija mortalitet.

Ta kolebanja zavise od periodičnih brojeva I koeficijenata rasta I opadanja populacije • Zakon održanja srednjih vrijednosti. Poznati su eksperimenti koji su u tom pogledu vršeni na insektima I protozoama.srednja gustina obje populacije ostaje konstantna akosu uslovi sredine konstantni • Zakon poremečaja srednjih vrijednosti. Dvije vrste koje žive u ograničenoj sredini I zauzimaju istu ekološku nišu ne mogu se trajno održati jedna pored druge. To je skup populacija različitih organizama koji naseljavaju određeni prostor u 241 . U prvoj seriji predator uništava populacijupjena u drugoj seriji jedan dio jedino plijena je zaklonjen. Paramecijum smanjuje znatno brojnost kvasca što dovodi do pada populacije paramecijuma a to opet omogučlava porast populacije kvasca. odnos parazit domačin ne razlikuju se bitno od odnosa plijena I predatora. Nekad se članovi odje populacije mogu međusobno pomagati. To dovodi do izolovanja populacija srodnih vrsta. iza toga slijedi nagli porast brojnosti parazita. Sličan primjer je sa američkim zecom I risom. neki paraziti napadaju samo određene stadije razvoja insekata tako da je značajan sinhronizam u pojavi parazita I odgovarajučeg razvojnog stupnja. U 1 seriji oni su gajeni u mješovitoj populaciji u 2 seriji u jednom djelu kulture je bio izdvojen samo paramecijum I u 3 seriji periodično je dodavano svakog drugog dana nekoliko jedinki predatora I pljana. a onda zaklonjeni dio plijena obnavlja populaciju. Različiti patogeni organizmi izazivaju u životinjskim populacijama epizotije(masovna oboljenja) epizotije se šire u životinjskim populacijam u vidu talasa posebno momentima visoke smrtnosti. dosta su česte među himenopterama I dipterama. Tako što djeluju pozitivno na obje populacije. Jedna populacija može promjeniti uslove sredine što utiče na drugu vrstu. Intraspecifična kompeticija je svakako značajan faktor kretanja populacija organskih vrsta. Ona je živo naselje biotopa jednog ekosistema sa njima je povezana brojnim odnosima I ne može se os njega odvojiti. Kod kod paramecijuma I kvasca se javljaju ciklične oscilacije u populaciji. BIOCENOZA ŽIVOTNA ZAJEDNICA Biocenoza ili životna zajednica predstavlja viši stupanj ekološke integracije. Eksperiment je urađen u 3 serije.(ne vidi se proč) koji se hrani paramecijumom.kad su obje populacije uništavane srazmjerno njihovoj gustini. Domačin npr larve gubare mogu biti napadnutu od više vrsta parazita koji opet imaju svoje parazite. U analizi odnosa između populacija posebno su studirani odnosi grabljivice I pljena I parazita I domačina. To su obično odnosi između vrsta sa identičnih ili sličnim ekološkim zagtjevima. Prisustvo kompetitorske vrste smanjuje kapacitet sredine za drugu vrstu koja zauzima ekološku nišu. Poznat je eksperiment sa paramecijumom I didr…. Interspecifična kompeticija To su uzajamni odnosi između 2 vrste koji se nepovoljno odnose na rast I preživljavanje. Poznati su primjeri entomorfogenih insuata koji napadaju druge biljojedne insekte.Interspecifički odnosi To su značajan faktor kretanja populacije obje vrste orgamizama. Dejstvo predatora povečava stopu smrtnosti u populacijiplijena. Parazit povečava stopu smrtnosti u populaciji domačina I smanjuje se brojnost ali ne uništavaju svoju žrtvu odmah kao predatori. To su cjeline realno date u prirodi. Kod ovog kretanja populacije predatora I plijena Volter je postavio tri osnovna zakona: • Zakon periodičnih ciklusa-kolebanja populacije plijena I predatora su periodična. I nakon što predator uništi preostalu populaciju plijena takođe izmire. npr u engleskoj unesena vrsta vjeverice Sciurus caralinenzis potiskuje Sciurus vulgaris. U trečoj seriji obje se populacije se populacije održaju ali sa periodičnim oscilacijam. srednja gustina popilacije plijena raste a predatora opada Ovi zakoni važe za populaciju u eksperimentalnim uslovima I teško se mogu primjeniti na prirodne populacije. Odnos plijen predator je odnos ishrane između 2 vrste. Nekada paraziti mogu znatno smanjiti brojnost populacije domačina. Kod tih insekata larveni stadij je aktivni parazit. Ćlanovi jedne popilacije organizma mogu se hraniti drugom populacijom mogu biti u kompeticiji mogu biti u kompeticiji za hranu I prostor.

topografske prepreke spriječavaju vrstu da osvoji dati biotop.biocenoza je dinamičan sistem zahvaljujuči odnosima ishrane stalno se odvija kruženje materije I protok energije. Ali nisu samo fizički faktori ti koji određuju broj vrsta u biocenozi.vrsta još nije dospjela do datog biotopa. Znatno veči broj vrsta ulazi u sastav biocenoze umjerenih krajeva. ukoliko je njihovo eliminatorno dejstvo veče. Ali nisu samo fizički faktori ti koji određujubroj vrsta u biocenozi postoji I niz drugih faktora to su istorijski. To je zbog toga što su životni uslovi u tropima daleko raznovrsniji.klima ne dozvoljava da se ta vrsta naseli na datom biotopu. 3. Primjer istoriskih I topografskih faktora su Dunavske ribekoje se uopšte ne susreču u vodama I Ohridskom I Prespanskom jezeru.kompeticija sprečava vrstu da naseli dati biotop. u prostoru I vremenskom rasporedu vrsta koji ulazi u njen sastav I brojnim odnosima njihovih populacija 4. u umjerenim I polarnim oblastima životni uslovi se udaljavaju od optimuma I to dovodi do smanjenog broja vrsta.biotički. klimatski. Primjer istorijskih i topografskih faktora su Dunavske ribe koje se uopšte ne 242 . STRUKTURA BIOCENOZE Broj i izbor vrsta koje ulaze u neku biocenozu jako varira prostorno-geografski. Znatno veći broj vrsta ulazi u sastav biocenoza umjerenih krajeva. To je zbog toga što su životni uslovi u tropima daleko raznovrsniji. Biocenoza pustinja ili arktičkih oblasti su sa ograničenim brojem biljnih I životinjskih vrsta. Ekološki faktori se takođe nalaze manje ili više u optimumu. Biocenoze pustinja ili arktičkih oblasti su sa ograničenim brojem biljnih i životinjskih vrsta. Iz toga proizilazi osnovni biocenotički princip: ukoliko uslovi biotopa postaju manje raznovrsni i više se udaljavaju od optimuma. nego predstavlja jedan integrirani funkcionalni sistem sa spletom odnosa između populacija koji ulaze u njen sastav. klimatski-klima ne dozvoljava da se ta vrsta naseli na datom bitopu.vrsta još nije dospjela do datog biotopa. U umjerenim i polarnim oblastima životni uslovi se udaljavaju od optimuma i to dovodi do samanjenja broja vrsta. To potvrđuju I brojni primjeri vrsta koje su prenesene I koje normalno žive u nekoj biocenozio ne remeteči bitno njenu strukturu. Još veče obilje u pogledu broja vrsta susreče se u tropskim biocenozama. biocenoza je u stalnom preobražaju I razvitku u funkciji vremena. Npr. Temperature se drže u granicamaod 21-29ºC.Biocenoza ima svoju strukturu koja se ogleda u njenom kvalitativnom sastavu. Osnovne karakteristike biocenoze: 1. Temperature se drže u granicama od 21-29˚ C. utoliko je njihovo eliminatorno dejstvo veče. Ekološki faktori se takođe nalaze manje ili više u optimumu. a biocenoza je siromašnija I uniformnija npr u Ohridskom jezeru je ustanovljeno opadanje broja bentoskih organizama sa porastom dubine. Bicenoza je uvjek određena kombinacija različitih biljnih I životinjskih populacija koje uspostavlja I održava pod datim uvjetima biotope. Iz toga prizilaze osnovni biocenotički principi. Australija je naseljena samo grupom torbara ali ne I drugim sisarima itd. Postoji i niz drugih faktora to su istorijski. 2.Bicenoza nije prosti skup određenih biljnih I životinjskih vrsta koje koegzistiraju jedna pored druge.odgovarajučem vremenu I povezani su sa različitim interakcijama. Ukoliko uslovi biotopa postaju manje raznovrsni I više se udaljavaju od optimuma.topografske prepreke sprečavaju vrstu da prodre u dati biotop. Još veće obilje u pogledu vrsta susreče se u tropskim biocenozama. I ako bi mogle opstati u tim vodama. biotičkikompeticija sprečava vrstu da osvoji dati biotop. topografski. u Ohridskom jezeru je ustanovljeno opadanje broja bentoskih organizama sa porastom dubine. topografski. a biocenoza je siromašnija i uniformnija. Splet odnosa između biljnih I životinjskih odnosa čini jednu biocenozu koja se transformiše u vremenu I prostoru. Struktura biocenoze (kvantitativni I kvalitativni sastav) Broj I izbor vrsta koje ulaze u neku biocenu jako varira posebno geografski.

iako bi mogle opstati u tim vodama. Postoje i druge strukturne odlike kao što su kvantitativna zastupjenost i relativna gustina populacija.  Vezanost. Tako da se u prostornom rasporedu organizama javljaju posebni životni kompleksi koji se sastoje od manjeg ili večeg broja vrsta između kojih postoje prisnije međusobne veze. To znači da za svaku vrstu postoji minimum areala u kome ona počinje da se javlja. To potvrđuju i brojni primjeri vrsta koje su prenesene i koje normalno žive u nekoj biocenozi ne remeteči bitno njenu strukturu. jazbine i duplje za stanovanje ptica i sisara. gustina populacije se može izraziti brojem jedinki na jedinicu prostora ili količinom bioma. unutrašnjost stabla itd. svako stablo u šumi je mjesto određenog životnog kompleksa. Dominantne su one vrste koje svojom brojnošću ili biomasom dominiraju u datoj bicenozi i daju pečat cijeloj biocenozi. Podatci o abundantnosti i dominantnosti imaju uslovnu vrijednost jer vrijede samo za dati trenutak. Takođe kod populacija životinja koje imaju veliku sposobnost kretanja prostorni raspored se stalno mijenja u manjoj ili većoj mjeri. itd. Stalnost ( konstantnost) Ta strukturna odlika označava stupanj sa kojim se jedna vrsta susreće u datoj biocenozi. Brojnost (abundantnost) to je kvantitativna zastupljenost pojedinih populacija u biocenozi. Sa porastom veličine analiziranog prostora najprije se javljaju vrste sa visokom frekventnošću. npr. Primjer jednog životnog kompleksa je životinjsko naselje šumskih pečurki .površina lista. Životni komleksi mogu biti znatno manji i vezani za posebna mikrostaništa. Životinjski leševi predstavljaju koncentraciona mjesta mnogih vrsta životinja posebno insekata koji grade čitav životni kompleks. Ohridskom Prespanskom jezeru. Na tim lokalnim staništima razvija se različita vegetacija. mjesta sa posebnom mikroklimom. bukva dominira u bukovoj šumi. Takav homogen raspored je rijedak. čestoća sa kojom se jedinke javljaju u pojedinim dijelovima biotopa. Gnijezda. Australija je naseljena samo grupom torbara ali ne i drugim sisarima. Disperzija i životni kopleksi Neravomjeran ili grupni raspored jedinki je najčešći tip rasporeda u populacijama.  Čestoća izrazava procentulani stupanj javljanja vrste u pojedinim probnim površinama nekog biotopa. Ti životni kompleksi su raspoređeni mozaično i njihove prostorne granice granice često su nejasne tako da prelaze jedni u druge. a to povlači i različit raspored životinjskih organizama. Životni kompleksi Neravnomjeran prostorni raspored organizama u biotopu dovodi do lokalnih manjih ili večih grupisanja dijelova populacije. npr. Slika prostornog rasporeda utvrđena u datom momentu je tip disperzije organizama na nekom biotopu. 243 . Izmet životinja predstavlja mjesta gdje se formira životni kopleks. a zatim i ostale. Ova brojnost se može izraziti i kao grupna dominantnost npr. Jedinica prostora biotopa u kojoj se pojedine vrste javljaju je različite veličine.izvjesne biljne i životinjske vrste su manje ili više za određeni tip biocenoze i u njima se konstantnojavljaju. Gustina populacija pojedinih vrsta koleba se neprekidno u funkciji vremena. Struktura biocenoze ne zavisi samo od određene kombinacije vrsta koje ulaze u njen sastav. vezanost vrste za određeni tip zajednice. Obično je tip disperzije vrsta heterogen. Homogenost disperzije. njihovim parazitima i predatorima je jedan životni kompleks.jedinke bi bile potpuno ravnomjerno raspoređene u okviru biotopa i na osnovu broja jedinki bi se moglo sračunati minimalni prostor koji otpada na jednu jedinku. Pojedine vrste su različito brojno zastupljene. Krivulja areala vrste izražava tip distribucije vrste. Izračunavanjem njihove relativne zastupljenosti dolazi se do pojma dominantnosti. Biljni ekolozi po Braun-Blangeu razlikuju tri reda stalnosti  Prisutnost je stepen stalnosti kojim se jedna vrsta javlja u pojedinim sastojinama biocenoze.susreću u vodama dinarskog krša . Jedna biljka sa svojim biljojednim životinjskim naseljem. Biocenoza se sastoji od večeg broja populacija različitih vrsta koje su izmješane i prostorni raspored za svaku vrstu je različit. prostorni i vremenski raspored vrsta. u naselju dna Ohridskog jezera dominiraju oligochaete. Za strukturu zajednice posebno su značajni relativni brojni odnosi pojedinih populacija. cvjetovi. Grupisanje može biti uslovljeno topografijom ili reljefom gdje se javljaju lokalne kombinacije ekoloških faktora tj.

Ti stanovnici gnijezda ulaze u kategoriju životne forme nidikolna. sprat viših zeljastih biljaka. Oni ipak nisu sposobni za samosatalno održavanje i satavni su dijelovi životne zajednice. Litoralna zona se odlikuje prisustvom makrovegetacije i submerzne vegetacije. nematode. Vertikalni gradijent se jasno ispoljava u slojevitom rasporedu životnih kompleksa tj. To su oblici koji zahtijevaju veliku vlažnost i odsustvo svijetlosti. Ono se raspoređuje u paralelne zone idući od obale ka večoj dubini. Svaki od ova dva osnovna vertikalna sloja diferencira se na određen broj spratova sa posebnim kombinacijama biljnih i životinjskih vrsta. sprat kruna niskog drveća. U jednojh šumi postoji više spratova. Shodno tome je stratifikovan i plankton. Vertikalni raspored stanovnika tla je stratifikovan pri čemu su površinski slojevi najgušće naseljeni. Primjer pauci. a ispod je afotična zona sve do največih dubina. što je posebno izraženo u šumskim zajednicama. sprat korijenja žbunova i sprat korjenja visokog drveća. krtica. Mikrostaništa za mnoge vrste su lišće biljaka u čiju se unutrašnjost usađuju posebna vrsta organizama fikobronti. To su obično vrste koje zahtijevaju ravnomjernu temperaturu i vlagu. ali i saprofagni insekti koji se hrane izmetom. Time je omogućen u isti mah i slojevit raspored životinjskih vrsta. Cvijetne cvasti su takođe posebna mikrostaništa. sprat žbunova.. insekti itd. svjetlošću. stonoge.fotična zona je gornji osvijetljeni sloj okeana i ide 500600 m. Sprat krošnji obuhvata životne komplekse biljojednih insekata i njihovih predatora. a zatim slijedi zona alge . hilopode. Svaki od spratova ima posebnu mikroklimu da u njima žive posebne vrste organizama. Takva lokalna naselja se vezuju u nerazmrsiv splet. i dubinska zona koja zahvata ostatak dna. Vrste koje ulaze u sastav jednog kopleksa često prelaze granice jednog kompleksa i ulaze i u druge. Pretežno u vertikalnom pravcu. i trofolitički sloj ili hipolimenron. Glavna masa fitoplanktona i zooplanktona ograničena je na gornji osvijetljeni sloj. Sličan slučaj je i sa rastvorenim O2.neosvjetljeni. ali i glodari. 40-50 m. Kod vodenih zajednica slojevit raspored se ispoljava u i horizontalnom i u vertikalnom smislu. To su različiti mikroorganizmi. Životni kompleksi su najkarakterističnija crta svake biocenoze. Na osnovu svih moguće je jezerski profil podijeliti na dva osnovna sloja: trofogeni sloj ili epilimenron koji je osvijetljen i ide 40-50 m. Svaka od tih zona je naseljena posebnim životnim kopleksom. Ovaj raspored jezerskog planktona se održava za vrijeme ljetne stratifikacije. Ova spratovnost i životni kompleksi su posebno izraženi u tropskim šumama. Poseban životni kompleks uginulih stabala u šumi i panjeva je posebno značajan za život šumske biocenoze. Taj gradijent je usko povezan sa gradijentom fizičkih faktora bez obzira da li je taj gradijen primaran ili sekundaran stvoren djelatnošću samog naselja.. ptice u vrijeme gniježđenja takođe pokazuju vertikalan raspored. u njihovoj stratifikaciji. artropode.. a zimi on postaje manje više ravnomjeran. Naselje ispod kamenja u šumskim biocenozama predstavlja poseban životni kompleks. anelide. slijepo kuče itd. U tim spratovima prije svega se susreću bakterije i gljivice. koji su smješteni ispod površine zemlje ili na velikim dubinama i osvjetljeni. Kod suhozemnih zajednica u prvom redu određuje raspored biljnih vrsta. itd. Ta stratifikacija polazi od činjenice da svaka životna zajednica obuhvata dva osnovna sloja. ODNOSI ISHRANE 244 . Primjer je termička ljetna stratifikacija vode u Ohridskm jezeru. sublitoralna zona 20-50 m. Vertikalna stratifikacija uslovljena je vertikalnim gradijentom ekoloških faktora. Postoji jasan horizontalni gradijent ekoloških faktora na dnu jezera ili mora. pa do dna. ostatcima hrane itd. kolembole.. Životinjski svijet u toj obalnoj zoni je najbogatiji. Podzemni dijelovi biljaka po pravilu pokazuju stratifikovan raspored. Kod vodenih bicenoza vertikalni raspored kombinuje se još i sa horizontalnom gdje se naselje dna zonalno raspoređuje od obale ka večim dubinama. CO2. Biljke svojim rasporedom izgrađuju karakteristične spratove. U Ohridskom jezeru se na dnu razlikuje: litoralna ili obalna zona dubine do 20 m. I tu postoje tri izražena sprata: sprat korijena zeljastih biljaka. Ona se odnosi na prostorni gradijent rasporeda vrsta i njihovih životnih kompleksa. Pored normalnih stanovnika tla..geobionta u tlu se susreću i mnogi oblici posebno kod insekata koji u podzemnom spratu provode samo jedan dio života. Horizontalna stratifikacija se odnosi na naselje jezerskog i morskog dna. U tu grupu spadaju i ektoparaziti.sprat kruna visokog drveća.ali i gnijezda mrava i termita su mjesta gdje se obrazuju posebni životni kompleksi. Sličan raspored planktona javlja se se i u morima i okeanima i odgovara vertikalnom rasporedu ekoloških faktora. sprat nižih zeljastih biljaka i sprat mahovina. Prizemni sprat šumske stelje karakteriše posebno naselje. Stratifikacija je važna karakteristika strukture životnih zajednica. hirudinee.

Osim direktnog trošenja hrane neki biljojedi prave i zalihe poput glodara. Lanci ishrane 245 . Biljojedi predstavljaju osnovnu kategoriju članova biocenoze jer neposredno troše primarnu organsku materiju i energiju vezanu za nju. To su večinom organizmi iz grupe beskičmenjaka koji koriste detritus biljaka i životinja. Monofagni organizmi su česti među parazitima npr. -Fitofagi (biljojedi) – hrane se organskom materijom biljaka ili njihovih dijelova. da bi se kasnije ponovo spustila na dno i hranila organizmima dna. Saprofagi – kao hranu koriste organsku materiju uginulih biljaka i životinja. Ohridska pasrmka se harni u proljeće pretežno faunom dna.Zoofagi. a odrasli cvijetnim sokovima. gusjenice leptira se hrane lišćem. Biljojedima na raspolaganj stoji veča količina hrane dok je kod mesojeda mobilna i sposobna da se krije. Tu se misli na parazite i predatore u užem smislu. Takve vrste su omnivori. U zoofage spadaju sve vrste koje se hrane drugim životinjama. Tipovi ishrane Mogu se razlikovati tri osnovna tipa ishrane kod životinjskih organizama. To obavljaju najčešće filtriranjam. školjkaši i dr. Naselje dna mora i voda zavisi od količine detritusa koji se taloži na dnu. Tako da obnavljanje materije i energije za životne procese organizmi nadoknađuju kroz ishranu. a u ljeto se hrani sa Dafnia pulex i nalazi se pretežno u gornjim slojevima vode. Mekušci i ehinodermati se hrane algama koje žive na podlozi u morima i kopnenim vodama. Specijalizacija ishrane ogleda se u velikoj raznolikosti u izboru hrane i načina njenog korištenja što je opet vezano uz fiziološku i morfološku prilagođenost. drugi samo čvrstim dijelovima stabla a neki samo listovima. Neki biljojedi se hrane samo biljnim sokovima. Takav način ishrane ih čini autotrofnim.hrane se na račun drugih organizama . iako se najradije hrani na hrastu. Kod večine vrsta režim ishrane se mijenja zavisno od sezone npr. Kod insekata način ishrane zavisi od razvojnog stadija. Osim toga detritus sadrži i velike količine bakterija i gljiva koje saprofagi takođe koriste u ishrani. One koriste neorganske materije i iz njjih sintetišu organske materije koje su njima potrebne. Najznačajniji kopneni biljojedi su insekti i pčele. To zavisiod gustine populacije domaćina. polipi. U suhozemnim zajednicama glavni izvor hrane biljojeda su cvjetnice. briozoe. Među saprofagima se razlikuju detritofagi. koprofagi itd. Heterotrofni organizmi su potrošači ili konzumenti. Isti slučaj je i na kopnu gdje razne vrsre beskičmenjaka koriste detritus biljaka i lešine životinja koji takođe sadrže bakterije i gljive kojima se oni hrane. Osnovu ishrane biocenoze čine biljke. Specijalizacija u ishrani dovodi do ograničenja ekološke valence za hranu. Svaki od načina ishrane predstavlja posedbu ekološku nišu. Gusjenica gubara jede lišće 176 biljnih vrsta. Način ishrane varira od vrste do vrste biljojeda. nekrofagi. npr. Stvaranje cjelokupne organske materije u ekosistemu odvija se samo u biljkama pa se one označavaju kao producenti. Nasuprot stenofaga su polifagi koji se hrane različitom ishranom. ascidije. Oni ne stvaraju novu organsku materiju nego samo vrše inkarnaciju primarne organske materije koju stvaraju producenti. Primjer za to je i divlja svinja. Zbog te uloge oni se zovu reducenti. Velika raznolikost se susreće i u ishrani kod zoofaga i saprofaga.Najznačajniji oblik uzajamne povezanosti članova svake biocenoze jesu odnosi ishrane. ali su ipak stenofagne životinje češće od polifagnih vrsta. Poljska voluharica se u laboratoriji hrani sa 131 vrstom biljaka. koriste alge kao hranu. Među saprofagima posebno su važne bakterije i gljive jer oni vrše razgradnju i mineralizaciju organske materije i razlažuje do neorganske materije koju opet koriste biljke. čovjećija uš. Kod parazite je bitna mogućnost sretanja svog domaćina. U vodenim sredinama glavni izvor hrane za biljojede jesu alge. Monofagija je rijetka pojava. Jače ili slabije izražena stenofagija odlikuje večinu životinja tako što one radije uzimaju određenu vrstu hrane ili se ograničavaju na uži izbor. Neki organizmi se hrane muljem sa dna iz kojeg onda uzimaju hranljive materije npr. Stenofagija je više rasprostranjena među biljojedima nego među mesojedima.Saprofagi se hrane uginulom i hemijski i mehanički razgarađenom organskom materijom. oligohete. Sva živa bića su otvoreni sistem i stalno razmjenjuju materiju i energiju sa okolinom. parazita i od klimatskih faktora od kojih zavisi da li će parazit naići na odgovarajući razvojni stadij. Večina planktonskih životinja se hrani fitoplanktonom. . životinje i biljke bez hlorofila su heterotrofi. Svi ostali organizmi. I sesilni oblici životinja spužve.

Od jedne vrste proizvođača može ići više lanaca ishrane.ptica grabljivica.ptica pjevačica.Odnosi ishrane međusobno čvrsto povezuju sve kategorije članova u biocenozi. oni mogu polaziti iz istog čvora. dnevno-noćni i lunarni periodizam. Lanci ishrane pokazuju neke svoje odlike: Prva važna odlika lanca su veličinski odnosi njihovih članova. Ta reakcija se ogleda u promjeni aspekta i karakteristična je za različite 246 . lanac ishrane u jezerskoj biocenozi: fitoplankton-planktonski račići. koja izražava količinu energije koja u jedinici vremena protiče kroz svaki trofički stupanj. a na nju pastrmka koja je mesojed II reda i na kraju kormoran. Lanac ishrane ne mora početi živom zelenom biljkom. tj. ukrštaju i isprepliću te daju složenu sliku ishrane u ekosistemu.kišna glista. proizvođači su na osnovi. Takođe postoji veza između brojnog odnosa i veličinskog odnosa članova u lancu. Lanci ishrane ne obuhvataju samo predatore nego se oni usložnjavaju i sa brojnim parazitima. Najveći broj jedinki imaju početni članovi lanca a najmanji završni članovi. Ovo pravilo krupnoće vrijedi samo za biljojede u vodenim zajednicama koje se hrane fitoplanktonom. Stvarne kvantitativne odnose među članovima lanca moguće je predstaviti kroz piramidu enrgije. Svaki prethodni član u lancu svojom brojnošću obezbjeđuje opstanak sljedečeg člana. Dok u planktonskoj zajednici mora biomasa proizvođača može biti manja od biomase potrošača i ta piramida ima okrenuti oblik. Takođe životinje mijenjaju način ishrane zavisno od sezone. One predstavljaju reakciju čitave zajednice na sezonske promjene ekoloških faktora biotopa.pauk. PERIODIZAM Večina zbivanja u jednom ekosistemu ima ritmični karakter. Otuda je konstruisana piramida biomase u kojoj članovi lanca nisu predstavljeni brojem jedinki nego njihovom ukupnom biomasom. Oblik piramide brojeva varira u pojedinim zajednicama posebno kad je u pitanju veličina početnih članova proizvođača. Ti lanci ishrane nisu nezavisni jedi od drugih.biljna vaš. Postoji jasan periodizam u zbivanjima savake životne zajednice. za nju je vazan biljojed. U suhozemnoj biocenozi lanac ishrane izgleda: četinar. Te serije potrošača. Ekološki faktori biotopa posebno abiotički podliježu promjenama u toku godine i u smjeni dana i noći.ukljevapastrmka.soko itd. Ovaj brojni odnos među članovima lanca Elton je označio kao piramida brojeva. oni uvijek predstavljaju polaznu kategoriju od kojih kreće u mnogim pravcima serije članova potrošača. Obično su sitniji organizmi sa večim potencijalom razmnožavanja i imaju veču gustinu populacije u onosu na krupnije. Organizam reaguje na ritmičke promjene u ekosistemu i njihova fiziološka aktivnost i ponašanje imaju takođe ritmički karakter. odnosno količinu stvorenih organizama na svakom stupnju u jedinci vremena. Primjer lanca koji polazi od kišne gliste: detritus. Piramida brojeva ne može uvijek tačno predstaviti kvantitativne odnose u lancu ishrane. U suhozemnim zajednicama njena osnova koja predstavlja biomasu proizvođača je jako široka. Pošto se večina potrošaća ne ograničava samo na jednu vrstu hrane oni učestvuju u večem broju lanaca ishrane. To je linearan niz organizama. Veliki broj vrsta se hrani i sa detritusom. Takav je slučaj sa hiperparazitima.kormoran. Razlikujemo: sezonski. Druga odlika lanaca ishrane su brojni odnosi među članovima lanca. Poćetni član lanca je proizvođač. Sezonski periodizam To su sezonske ritmične promjene. Svaka ta serija predstavlja lanac ishrane. Tako da se lanci međusobno povezuju. Po pravilu su uzastopni članovi lanca poredani po veličini tako da je zadnj član lanca i najveći. Sve ritmičke promjene u fiziološkoj aktivnosti organizma i njihovih populacija predstavljaju složeni kompleks periodičnih promjena koje čitavoj zajednici daju promjenljiv izgled i uslovljavaju njene sezonske i dnevno-noćne aspekte koji se smjenjuju jedan za drugim.ptica pjevačica. čiji je svaki član karika sa tačno određenim mjestom vezana sa karikama ispred i iza sebe. Paraziti mogu biti normalni članovi lanca ishrane ili mogu graditi svoje parazitske lance ishrane. Razlike u veličini plijena i grabljivice su osnovni uslov postojanja lanca ishrane. Npr. Ta piramida obuhvata biomase glavnih stupnjeva ishrane ili trofičkih stupnjeva i predstavlja trofičku piramidu. To isto važi i za ishranu i intezitet ishrane. Oblik piramide biomase u pojedinim biocenozama varira. sljedeći član je mala riba ukljeva i ona je mesojed I reda. Ovo pravilo pretežno važi za mesojede u lancu jer su obično biljojedi manji od krupnih biljaka kojima se hrane. zajedno sa proizvođačima od kojih polaze predstavljaju životne komplekse čiji članovi žive jedni na račun drugih. Kod večine organizama razmnožavanje pokazuje periodičnost.

Razlike u dnevno-noćnom ritmu svijetlosti zavisi od geografske širine i nadmorske visine.zajednice. Isto tako može se reći da dolazi sa smjenom dana i noći i do smjene različitih lanaca ishrane. Takođe zrikavci počinju da se oglašavaju u sumrak i to traje sve do ponići kad temperatura počinje sa opadanjem. Isto je i sa beskičmenjacima koji su veoma aktivni noću. Klasičan primjer dnevno-noćnih vertikalnih migracija susreće se kod planktona jezera i mora. Eunice viridis koja živi na koralnim sprudovima se razmnožava samo u oktobru i novembru za vrijeme posljednje mjesečeve četvrti. Vertikalne dnevno-noćne migracije zapažaju se i u suhozemnim zajednicama ali u znatno manje vidljivom obliku. Biljke su prije svega aktivne danju kada se obavlja proces fotosinteze. U tropskim šumama sezonki periodizam je uslovljen smjenom sušnih i kišnih perioda. Na smjenu dana i noći životna zajednica reaguje tako što e jedan njen dio aktivan noću.a noćne forme se kreću obrnuto iz prizemnog sprata na više. U jesenjem aspektu u planktonu se smanjuje gustina kladocera i povečava se gustina mladih larvi školjke Dressenia. sezonsko kretanje gustine populacije. Lunarni periodizam Kod mnogih organizama mora zapaža se periodizam u razmnožavanju u vezi sa mjesečevim mjenama i pojavama koje ih prate. Dan je svijetao. Npr. U tropskim šumama mnogi noćni oblici raznim glasovima označavaju početak svoje aktivnosti. naročito kod ishrane. vrsta ribe koja živi kraj obala Kalifornije razmnožava se od aprila do juna i to samo u vrijeme visokih plima koje nastupaju 2x mjesečno. Na taj način se znatno smanjuje kompeticija. Idući od ekvatora dužina dana opada. noćne i sumračne životinje. Npr. U tim vertikalnim migracijama razlikuju se dvije faze: jutarnja kada se organizmi povlače na dole i večernja kada se oni povlače na gore. U zimskom aspektu u planktonu ponovo dominiraju kopepode i odrasle larve školjke Dressenia. Npr. I kod životinja se ritmično smjenjuju periodi aktivnosti i neaktivnosti. a noći se povečava. hladnija. Tako da između dnevnih i noćnih životinja dolazi do vremenske izolacije i nemogučnosti susreta. promjene u ponašanju i aktivnosti određuju sezonski aspekt zajednice. suhlji i sa večim intezitetom isparavanja a noć je tamnija. Ritmičke smijene perioda aktivnosti i neaktivnosti najbolje se vide kod odavanja zvukova i kod vertikalne migracije. topliji. Sezonski periodizam je naročito vidljiv u smjeni aspekta planktonske zajednice mora i jezera. tako da se one mogu podijeliti na dnevne. Sezonski peridizam je različito izražen u pojedinim klimaktološkim oblastima. Ženke dospijevaju sa visokom plimom na plažu gdje polažu jaja koja se u 247 . Ona se ogleda u sezonskom pojavljivanju i izčezavanju vrsta. promjenama gustine populacije. Na te vertikalne migracije utiče svjetlost i temperatura. Vide se sezonske promjene u kvalitativnom i kvantitativnom aspektu planktona u Ohridskom jezeru. u šumama je 30-40% dnevnih sisara i 60-70 % noćnih. U šumama aktivni oblici preko dana spuštaju se dolaskom noći u niže spratove. U umjerenim i polarnim oblastima on je uslovljen promjenama temperature i fotoperiodizma. neke populacije kopepoda se mogu kretati vertikalno i do 100 m. a drugi danju. Sukcesija ekoloških pojava. Npr. npr. Tako da dolazi do smjenjivanja dnevnog i noćnog aspekta zajednice. Na sve te promjene biocenoza reaguje ritmičkim promjenema aktivnosti i ponašanja. manjim ili večim migracijama. Sezonska smijena aspekata u okviru biocenoze može se pratiti i na životinjskoj komponenti. vlažnija i sa malim isparavanjem. Pošto se relativna dužina dana mijenja i sa sezonom i sa geografskom širinom i trajanje dnevne aktivnosti pojedinih životinja se mijenja. Lunarni periodizam u razmnožavanju je zapažen i kod velikog broja morskih životinja u vezi sa popratnim pojavama lunarnog ciklusa. Te promjene vide se i u naselju ptica u šumskim zajednicama. vlažnosti. Dnevno-noćni periodizam Ritmične promjene koje za sobom povlači smjena dana i noći ne ogledaju se samo u promjeni inteziteta svijetla nego i u promjeni temperature. U proljetnom aspektu u planktonu se nalaze pretežno račići kopepodi i tada je njihova gustina populacije velika. iako su slične životne forme i sličnog načina iahrane. promjeni ponašanja i aktivnosti. U ljetnom aspektu u planktonu dominiraju kladocere. pjevanje određene vrste ptice se javlja samo sa pojavom svijetla određenog intenziteta. Jedan od najupadljivijih primjera lunarnog periodizma ostvaren je kod anelida poliheta tropskih oblasti. U tropima je isti broj sati dana i noći. promjene u toku godine u jednoj šumi ili stepi. Npr. Sezonske promjene u aspektu su najuočljivije kod biljne komponente zajednice. isparavanja. Te sezonske promjene su vidljive u naselju beskičmenjaka u listopadnoj šumi.

AUTOHTONE VRSTE : . zadržali su se i nakon povlačenja ledenika u određenim refugijama – glacijalni relikti AUTOHTONE VRSTE – su vrste koje su na datom staništu graditelji zajednica pod prirodnim uslovima (autohtono zemljište – nastalo na mjestu gdje se trenutno nalaze) ALOHTONE VRSTE . . a kasnije sa dolaskom plime ponovo se povlače u okean ali tada su već razvijeni. odnose sa vanjskom okolinom koja ga okružuje. 248 . (alohtona zemljišta – nije nastalo na mjestu gdje se nalazi. koja raspolaže zajedničkim kompleksom genetičkog materijala. gdje su jedinke u grupi medjusobno povezane rzmnožavanjem.su vrste koje su sekundarno dospjele na određeno stanište. (Pančićeva omorika. naseljavajući odredjeni ekosistem. koji još nije uspio da se rasprostrani na veću površinu.Picus viridis (zeleni djetlić) JEDINKA – je element biotičkog FALI . Okarakterisano je pojasnom ogromnih ledenica na planinama i specifičnom florom i faunom.Martes foina bosniaca (podvrsta bosanska kuna zlatica).. Salmonidia atra.Progresivni (neoendemi) maldi.. Bili su raširene u ledeno doba (prije 80. . S tim u vezi.Konzervativvni (paleoendemi) – stara grupa endema kod kojih su ograničenost areala nastali smanjivanjem starijih.000 godina – Galantus nives ). uvale.Ursus arktos bosniensis (bosanski medvjed).. POPULACIJA – je prostorno i vremevski integrisava grupa istovrsnih jedinki. nastale su glacijalne vrste. pećine u kojima su mnoge vrste nalazile zaklon. nakon izmjene pod dejstvom čovjeka (ruderalne biljke. .) REFUGIJUM – su zaklonjena mjesta. reliktinim vrstama.. .nke od tih oblasti koji su došli sa sjevera. GLACIJALNE VRSTE – šire oko glečera i snježnika.Dolomis bogdanovi trebevićensis (podvrsta reliktne voluharice). RELIKTI – su vrste koje predstavljaju ostatke nekadašnje drvne flore i faune. . tek nastali endemi. ENDEMI BiH : . Danas. često vrlo usku oblast.Martes foina bosniaca (kuna). .Canis lupus (vuk).Capieolns capreolus grandis (srna). ..pijesku razvijaju sljedeće dvije sedmice.Sus ecrofa raeri (divlja svinja).. Kod njih je ograničenost nastala kao posljedica mladosti taxona. bježeći od glečera koji su dolazili sa sjevera ili su spuštali niz padine planina u vrijeme gladijacije. Imaju povoljan položaj u sistemu. . ENDEMI – su organizmi ograničenisamo na jednu. koji stupa u jedFALI tj. ranije širokih alela. vodenim stihihama)). vanjski uslovi ne odgovaraju u potpunosti. Oni se pretežno nalaze u procesu širenja alela. . nemaju bliskih srodnih vrsta.Mikrotus igmaneus (igmanska voluharica). Nekad su bile široko rasprostranjene. već je tu dospjelo npr.

). njegov mehanizam i intenzitet od koga zavisi količina stvorene organske materije u jedinici mjere. PEDOFAUNA – je skupina organizama koji naseljavaju tlo nekog područja. akarine.. četri u uglovima i jedna u centru (0 do 4 cm i 4 do 8 cm ) (npr. Ta mjera ili stopa organske produkcije u jedinici vremena je organski produktivitet jednog ekosistema. mada nisu isključivo vezani za pećine – predstavnici nekih vrsta ptica (golub).. odsutnost svjedtlosti.skup organizama u tlu. EDAFON .. EKOSISTEM – je funkcjonalno integrisan.. EUEDAFON – organizmi koji stalno žive u tlu. Razlikuju se organizmi tla koji sami tvore svoj prostor – kopači (oligohetae. stonoge. Biomasa sračunata u tom momentu ne govori ništa o brzini i količini materijala 249 .. či se proces ostvaruje uz protok energije koja dolazi od sunca i nakraju odlazi u vedu toplote.. Biomasa čije se mijerenje koristi za određivanje i gusti ne populacije ili čitavog trofičkog stupnja može poslužiti kao mjerilo organske produkcije. či su kompnente biocenoza i biotip.. nekretnost vazdušne mase. KARAKTERISTIKE PEĆINE : stalnost mikroklimackih uslova.BIOTIP – je dio prostora koji se odlikuje specifičnim kompleksom oblika FALI komponenti. Uzimajne tla vrši se metalnimFALI na površini 1 m 2 sa pet tačaka.). biološkim povezana u jedinstveni proces kruženja materija izmedju komponenata. hemiskim. U ove organizme spadaju predstavnici gotovo svih živornih skupina. SPELOLOGIJA – nauka o pećinama. Kod biomase treba naglasiti da dužina života. mravi ) i organizmi koji koriste već postojeće šupljine u tlu (kolembole. Ta količina organske materije važi samo za taj momenat i ona je trenutni presjek produkcionog procesa i ne govori kako i u kom vremenu je organska masa stvorena... u bjegu od neprijatelja ili nepogoda. BIOCENOZA – je integrisan i FALI nastali skup populacija. TROGLOBIONTI – prvi pećinski organizmi tjelo FALI . To je cjelina sa svim zastupljenim FALI zbivanjima. gdje se razvila specifična biocenoza. Energija vezana za organsku materiju samo protiče kroz ekosistem i ona se od strane organizama koristi samo jednom. Također treba imati u vidu razlike između prometa materije i energije u metabolizmu ekosistema. visoka relativna vlažnost zraka (95%). Osnovni momenat od koga se polazi je neprekinuti tok stvaranja i trošenja organske materije ekosistema. TROGLOXENI – organzmi koji u pećinu zalaze u potrazi ta hranom. Biomasa populacije koje pripadaju jednom trofičkom stupnju utvrđena u datom trenutku predstavlja aktuelnu količinu produktivne organske materije tog trofičkog stupnja. Organske materije se istovremeno i stvara i trosši na svakom stupnju trofičke piramide. TROGLOFILI – dobro im odgovaraju ovagvi uslovi. fizičkim.. bez organa čula vida.dinamički sistem. oskudica kisika.. razvijeno čulo dodira. Ali od posebnog značaja je sam produkcioni proces. tempo sagorijevanja generacija je različit tako da se javljaju razlike ako se posmatraju zelene alge i više biljke. koji se razvijo na tom staništu i počiva na složenim medjusobnim odnosima. arachnida. ujednačena temperatura. ORGANSKI PRODUKTIVITET EKOSISTEMA Odnosi ishrane između funkcionalnoh kategorija članova ekosistema se kvalitetno mogu izraziti u vidu trofičkih piramida gdje svaki stupanj predstavlja ukupnu količinu mase organiskih materija (biomase) populacije koja mu pripada.. arahnida. HEMIEDAFON – organizmi koji svoj dio ciklusa provedu u tlu. mala produkcija organskog materijal. BIOSPELOLOGIJA – nauka o živom svjetu u pećinama. sinfila.

a drugim za nihovu neto proukciju. Na svim ostalim trofičkim stupnjevima nema nikakve nove produkcije i oni neposredno ili posredno koriste organsku materiju i energiju koja je stvorena na nivou proizvođača i ona na njihovom tijelu biva samo inkarirana. Jedan dio asimilacione energije se troši u procesima disanja a ostali dio se troši za izgradnju organske materijei predstavlja njihovu neto produkciju biljojeda. biljojedi i mesojedi). Energija se gubi u procesima disanja I razlaganja uginule organske materije.prilikom njenog prelaska sa jednog na drugi trofički stupanj. Tada nastaje višak produkcije na pojedinim trofičkim stupnjevima.iz kojeg je stvorena. Produktivitet na nivou proizvođača se označava kao primarna produkcija. Organska bruto primjene produkcije izražava se u gramima na m2 na dan ( g/ m2 / dan ). Energija ne kruži ona je mjerljive veličine i može se izračunati bez obzira na brzinu kojom protiče. U principu primljena količina energije kod proizvođača jedinka je količini oslobođene energije na svim trofičkim stupnjevim kroz respiraciju i proces razgradnje uginule materije. bilo na ulasku bilo. Ovaj primjer je pošao od predpostavke da je neto produkcija jednog stupnja bila iskorištena kao hrana za slijedeći stupanj. Ukupna stopa energije koja se akumulira u fotosintezi je bruto primarna produkcija. Ekološka efikasnost od posebnog ekološkg interesa je koeficient korištenja raspoložive materijei energije na pojedinim trofičkim stupnjevima. On se može izraziti u više oblika. Ostati energije koja je vezana za organska jedinjenja koja se koriste za sinteze biljnih tkiva je neto primarna produkcija i ona stoji na raspolaganju ostalim trofičkim stupnjevima. Ali i zelene biljke stalno troše energiju za svoje životne procese koje dobivaju u procesu disanja. Tako da nije bilo nikakvog prirasta biomase. Primjer produkcije može se pratiti na primjeru ribnjaka sa tri trofačka stupnja (proizvođači. PRIMARNI I SEKUNDARNI PRODUKTIVITET Stvarna nova produkcija organske materije i za nju vezane energije u ekosistemu vrši se samo na stupju proizvođača. Ali i od upotrebljenog dijela neto produkcije u ishrani ostaje jedan dio koji je neiskorišten kao nesvarena hrana. Tako da je osnovna karakteristika produkcionog procesa progresivno opadanje količine energije. količina prenjete energije opada ka višim trofičkim stupnjevima. Kod potrošača odnosima između količine hrane koja stoji na raspolaganju I utrošene hrane. Količina energije je manja ako je veći trofičkistupanj. Ali se može predpostaviti I da je na svakom trofičkom stupnju manje organizama pojedeno ili uginulonego što je stvoreno. odnosom između apsorbovane energije I stvorenim ugljikohidratima. Osnovne karakteristike procesa produkcije su: iskorištavanje sunčane energije je malo kod proizvođača. bilo na izlasku iz sistema. a drugi dio neto produkcije se gubi u procesu razlaganja uginulih biljaka. Intenzitet metabolizma organskih vrsta je takođe različit tako da biomasa može samo u ograničenoj mjeri poslužiti kao indikator organskog produktiviteta. Iskorištena neto produkcija biljojeda jednim dijelom se troši na disanje mesojeda. Količina akumulirane energije primarnog trofičkog stupnja progresivno opada i to opadanje je karakteristično za svaki produkcionu proces. Isto se dešava i sa prelaskom na slijedeči nivo mesojeda. kod proizvođača odnosom apsorbovane i ukupne količine sunčeve energije. Ostatak predstavlja neto biljnu produkciju koja je izražena kroz FALI. a na ostalim trofičkim nivoima govori se o sekundarnoj produkciji. Sa prelaskom na slijedeći trofički nivo jedan dio neto primarne produkcije se koristi za ishranu biljojeda. Od ukupne količine apsorbovane sunčeve svijetlosti samo mali dio biljke troše u procesu disanja. Energetski izražena primarna produkcija je stopa kojom se energija u procesu fotosinteze akumulira i veže za organizam jedinjenja. Promet energije se također može koristiti za određivanje produktiviteta jednog ekosistema. Jedan dio neto produkcije biljojeda gubi se zbog raspadanja. a drugi dio iskorištene neto produkcije če biti asimiliran i predstavlja bruto produkciju biljojeda. Ti odnosi procentualno izraženi označavaju 250 . npr.

1 do 0. a ostatak je upotrebljen u respiracionim procesima. Utrošak soli se može mjeriti samo onda kada se njihovo priticanje vrši u intervalima. metoda mjerenje produkcije CO2 – u procesu fotosinteze između količine proizvedene materije I oslobođenog O2 postoji određeni odnos. metoda mjerenja utrošenog O2 – sastoji se u mjerenju utroška O2 u vodi dubljih jezera kroz disanje I process razlaganja organske materije. Efikasnost korišteja energije u hrani je znatno veća na višim trofičkim nivoima.4 %. Ali mjerenje njihovog utroška nije uvijek moguče. Pošto je primarna produkcija u suštini u sklopu protoka energije kroz ekosistem.5% utrošena hrane upotrebljeno za biosintezu. a time I 251 • • • • • • . Ta neto produkija 1kg biomase govečeta potrebno je 40kg hrane. Ali je on u toku 24 sata za procese disanja potrošio određenu količinu O2 iz procesa. Od ukupne količine sunčeve energije kopnene biljke koriste samo u procesu fotosinteze 1%. Hlorofil u individuama znatno varira. Vrlo niska efikasnost se javlja na nivou proizvođača. Primjer je efikasnost prenosa energije sa jednog trofičkog stupnja na drugi. nego se on samo troši u vodi. • metode žetve – on se sastoji u mjerenjimu proizvedene biomase na kraju vegetacione sezone.odnosi se na mjerenje utrošene soli N i P koje su neophodne za stvaranje organske materije. To znači da je samo 2.se kao ekološka efikasnost. To mjerenje je posebno vezano na stupnju proizvođača. suši I određuje količina fiksiranog CO2 u fotosintezi. Mjerenje primarne produkcije. Dvije boce svijetla i tamna sa fitoplanktonom se spuštaju u dubinski sloj. metoda mjerenja CO2 – pored utroška O2 u dubinskim zonama stalno raste količina CO2 I njegova stopa produkcije proporcionalna produkcije jezera. Sadržaj hlorofila može poslužiti kao index za primarnu produkciju. To je slučaj sa poljoprivrednim kulturama. Stepen iskorištavanja nergije po pravilu je veći na višim trofičkim nivoima. hloroforna metoda – tu se na osnovu sadržaja hlorofila u biljkama cijelog ekosistema određuje primarna produkcija. Primjenom radioaktivnog ugljika C14 može se odrediti nkoličina CO2 koja se fiksira u fotosintezi fitoplanktona u jedinici vremena. Pošto ona obuhvata materiju I energiju utrošenu u toku respiracije ona predstavlja netp primarne produkcije. njeno mjerenje se svodi n amjerenje toka energije kroz trofičke stupnjeve. Te soli su u proceu kruženja materije iz uginule organske meterije I ponovno stoji na raspolaganju biljkama. metoda primjene radioizotopa – se široko primjenjuje. ali sračunat za čitav ekosistem I izražen na m2 je prilično sličan u svim ekosistemima. Postoje različite metode za mjerenje primarne produkcije koja nimalo nisu najpreciznija. a vodene alge još manje od 0. To je slučaj u morima kada se te soli akumuliraju u površinskim slojevima I bujanjem planktona njihova potrošnja. Taj dio se izražava u tamnoj boci gdje je fitoplankton samo trošio O2 koji je već postojao u boci. posebno u vodenim ekosistemima. U dubinskim zonama jezera za vrijeme ljetne stratifikacije praktično I nema O2. Nakon određenog vremena se vadi fitoplankton iz boce. metoda mjerenja utroška sirovine materijala . Mjeri se cjelokupna masa biljke. Stopa produkcije O2 od strane biljaka može se primjeniti na uspješno u vodenim ekosistemima. pod pretpostavkom da je njen utrošak u toku stvaranja sveden na minimum. Nakon 24 sata u svijetloj boci mjeri se količina O2 koju je proizveo fitoplankton. Iz količine utrošenog O2 u jedinici vremena koji je srazmjeran produkciji može se izražavati stopa neto produkcije. a ne samo proizvodi koje čovjek koristi kod žetve. Zbir produkovanog i utošenog kisika predstavlja ukupni O2 proizveden u fotosintezi I na osnovu njega se može odreiti bruto primarne produkcije. U prirodnim ekosistemima zbog prisustva biljojeda ova metoda se teško može primjeniti.

mravi i prve vrste ptica. SUKCESIJE I PREOBRAŽAJI EKOSISTEMA Jedna od najznačajnijih odlika ekosistema jesu preobražaji i sukcesije tj. Utvrđivanje optimalne žetve je tečko pogotovo kod sekundarne produkcije. To su: • • • • • migracije – to obuhvata naseljavanje praznog prostorabiljnim I životinjskim organizmima koji tu dospjevaju aktivno ili pasivno. stupanj reakcije – nastupa u toku kolonizacije. Ekosistemi su prolazne tvorevine i stalne promjene koje se dešavaju i u biotopu i biocenozi dovodr do njegovog kvalitativnog preobražaja I prelaska u nove ekosisteme. Kasnije se javljaju prve vrste paprati i mahovina. Svi ti organizmi su dospjeli sa susjednog kopna. Polazi se od toga da se mora utvrditi trenutno stanje populacije riba. stupanj stabilizacije – dolazi do relativno sporog razvoja zajednice. koraljnim grebenima I vlažnim šumama. broj životinjskih vrsta se sve više povečava. 252 . dubokim jezerima. erozije. Te promjene se u toku vremena označavaju kao sukcesije. Na osnovu tih pračenja stanje neke riblje populacije može biti stabilizovano i onda gubitak usljed izolovanja prirodne smrti ne prevazilazi iznos rađanja novih primjera prirasta preživjelih jedinki. U tom slučaju govori se o optimalnoj žetvi. 10 godina kasnije javlja se razvijena travna zajednica na cijelom ostrvu i primjerci drveća. U principu produkcija je mala u pustinjama I otvorenim djelovima okeana. Analizom ribarskih lovina u tom nizu godina mogu se pratiti određene klase starosti rođene u odreženoj godini. Slični primjerci ovom ostrvu javljaju se svuda u prirodi gdje živi svijet može biti potpuno uništen kod nepogoda .može se reći da postoji mogučnost određivanja optimalnog intenziteta ribolova kojim se može ostvariti makimalna visina ulova bez opasnosti opadanja ribljeg fonda. Uzrasna struktura. a najveća produkcija je u plodnim morskim zalivima. Američki ekolog Clement Chepmen definisao je glavne stadije razvoja životne zajednice. Kad obezbjede hranu. Kod korištenja prinosa koj ostvaruje neka vrsta organizama osnovni problem je utvrditi maksimalna količina koja se smije eksploatirati I ta se količina tokom vremena ne smanjuje. brojnost i stope rastenja. Prinos zavisi od cijelog produkcionog procesa i visina prinosa u prirodnim ekosistemima predstavlja višak produkcije na datom trofičkom nivou.primarna produkcija. mahovine i bakterije i njihova karakteristična mikroflora. To znači održavanje takve gustine populacije neke vrste koja osigurava redovne produkcije. njihovo smjenjivanjeu funkciji vremena. Primjer sukcesije se može pratiti na vulkanskom ostrvu Krakatoa u Tihom okeanu. U toku naseljavanja ostrva smjenjivalo se više zajednica jedna za drugom. ecezis – je stupanj kada organske vrste uspiju da se ukorijene na tom mijestu. To je samo dio organske produkcije ostvarene u ekosistemu u jedinici vremena. Prinos produkcije i žetve Izradom produkcije često se u praksi označava prinos ili žetva koju čovjek ubira u obliku organske materije u jednom ekosisitemu u jedinici vremena. 3 godine kasnije sa hlađenjem pepela prvo su se naselile alge. plitka jezera. skakavci. smanjuje se kompeticija među njima i smanjuje se mortalitet. stadij kompeticije – nastupa za vrijeme kolonizacije između naseljenih vrsta i ona se povečava sa povečanjem broja vrsta. požara. Na taj način slika jednog živog predjela se stalno mijenja u toku određeneog vremena. zaklon i razmnožavanje. U fauni se javljaju pauci. Snažna erupcija je potpuno uništila živi svijet na tom ostrvu i pokrila tlo sa 30 do 40 m pepela. biomase . Veću produkciju imaju pašnjaci. Još kasnije razvija se šuma. Postoje brojni primjeri tog utvrđivanja kod riba. Tu organizmi naročito biljni aktivno djeluju na prvobitne ekološke uslove I mijenjaju ih stvarajuči usloe za nove pridošlice npr. obrazovanje humusa. insekti. Ribolovom se smanjuje gustina populacije i stvaraju se bolji uslovi za život ostalog dijela populacije. sječe itd… Sav ta prostor brzo biva kolonizovan I tu se odigrava formiranje I sukcesija životnh zajednica.

Najbolji primjeri endoni FALI sukcesija je eutrofinacija jezera na južnom Balkanu. reljefom. Takav primjer je I naseljavanje gole stjenovite podloge. a primjer primarne sukcesije je ostrvo Krakatoe. zarasta jezero ------------→ baruština -------------------→ kopneni ekosistemi isušuje POJAM KLIMAKSA Kod sukcesije smjene ekosistemaposebno kod vegetacije jedne geografske oblasti pokazujue da se razvoj živog naselja u principu duže vremena zadržava na stadiju koji se u skladu sa opštim klimatskim prilikama te oblasti. Sekundarnu sukcesiju najčešće izaziva čovijek. Na tom stupnju su danas Dorijansko I druga jezera u Makedoniji. uranjanjem staklenih ploča u vodu I pračenje njihovog naseljavanja). Zbog postojanja samo osvijetljene zone organska produkcija u tim jezerima je postojala sve veća što je povečavalo taloženje sedimenta na njihovom dnu. Sukcesije koje nastaju pod dejstvom tih faktora su endodemične. U svim tim slučajevima interakcije između biocenoze i biotipa dovode do preobražaja ekosisitema. Tada dolazi do obrastanja livada i pašnjaka prvo žbunjastom vegetacijom. Sekundarne sukcesije javljaju se zbog poremečaja koje čovijek izaziva ili zbog prirodnih nepogoda. Taloženje mulja je išlo brže kako je produkcija bila veća i dubina jezera sve manja. Druga kategorija su faktori koji djeluju van sistema i izazivaju sukcesivne promjene. a nekada je bilo duboko 110 m. sva ta jezera danas su bila vrlo slična Ohridskom jezeru.Proces formiranja novih zajednica može se pratiti i eksperimentalno (npr. promjene izazvane klimom. Svaka zajednica izaziva promjene koje omogučavaju dolazaknove zajednice. Jezero na kraju prelazi na baršunastu sa razvijenom barskom vegetacijom. Tu se javlja nekoliko zajednica alge→korasti lišajevi→mahovine i žbunasti lišjevi→hemikriptophitae→nisko žbunje→šikara→visoka šuma. Sekundarne sukcesije nastaju na mjestima gdje je predhodna zajednica uklonjena ili oštečena npr. Na taj način jezerska zajednica značajno mijenja svoj biotip. Dobar primjer tih jezera su stara jezera koja su danas potpuno zarasla i Dorijansko jezero koje je duboko od 8 do 10 m. Tako je tokom vjekovadovela do izdizanja dna jezera. Primjer tih sukcesija je zarastanje dina na D. Pimarne i sekundarne sukcesije Primarne sukcesije su sukcesije životnih zajednica koji se odvija na praznom prostoru na kojem nije bilo života. Ta sukcesija biljnih vrsta je preteča sukcesijom životinjskih vrsta. Opak se razlikuju dva osnovna kategorija tih faktora. Faktori sukcesije mogu biti raznovrsni injihove različite kombinacije. Svijetlost prodire do dna i omogučava razvoj makrovegetacije. Dobar primjer sukcesije se vidi na napuštenim farmama i poljima u blizini šumskih zona. Organska produkcija u Dorijanskom jezeru je jako velika. Primarna sukcesija se vidi na primjeru pješčanih dina u Deliblatskoj pješčari. a zatim šumskim drvečem. Poslije ledenog doba stara jezera su djelomično počela gubiti dubinska zona. Na kraju baa potpuno zarasta iskušenje I nastaju kopneni ekosistemi. sječa šume ili požar. U tim sukcesijama važnu ulogu igrali su i egzodinamični faktori koji su se kombinovali sa endodinamičnim. Tipičan primjer je naseljavanje stjenovite podloge planina. itd… Ali jedni drugi faktori ne djeluju nezavisno i obično se u prirodi kombiniraju. To su egzodinamične sukcesije. pješčari. Vegetacija prostranih geografskih oblasti je karakteristična za određene klimatske zone I tako formirana vegetacija se održava kao takva 253 . Jedna kategorija su faktori koji proizilaze iz odnosa I dejstva unutar samog ekosisitema.

Sve kategorije odnosa na kojima počiva ekosistem su rezultat evolucije. Osim paleontoloških podataka tu su važni još i relikti i njihove zajednice koji su ostatci nekadašnje tercijerne flore i faune npr. Svi oblici koji su tada u juri živjeli prije 150 miliona godina danas više ne žive u morima za tercijer i kvartar pa stoje nešto bolji paleontološki podatci. Vjekovne sukcesije na osnovu paleontoločkih dokaza rekonstruiše slika o nekadašnjim životnim zajednicamai njihovim smjenama u toku vremena i sama evolucija živog svijeta je u suštini sukcesija I smjenjivanju određenih zajednica i ekosistema. 254 . Postoje brojni primjeri prilagođenosti kod životinja npr. organa vida. ekosistem stepe…. Kod njih je naseljenost dubinskom zonom znatno više diferencirano nego u postglacijalnim jezerima. razvoja hemijskih i taktilnih čula. Da su sve te prilagodbe organizma nastale kao rezultat evolucije dokaza su stara jezera – Bajkalsko i Ohridsko jezero. Evolucija žive prirode teče zajedno sa evolucijom nežive sredine i oba procesa se slivaju u jedan jedinstven process – evoluciju ekosistema. Broj vrsta u ovim jezerima je veći nego u mladima. U biotopima sa kolebljivim uslovima te adaptacije se ogledaju u tome da su stanovnici tih biotopa u stanju da izdrže ta kolebanja. životinje u dubinskim zonama jezera i okeana. životna zajednica jurskih mora se bitno razlikuje od današnjih morskih biocenoza. U ranim geološkim periodima samo je voda bila naseljena i imala je odgovarajuče životne zajednice. živi svijet Ohridskog mora.000 godina prije nove ere. da životna zajednica mora imatai svoje stadije razviča do super organizma. ta abisalna fauna se odlikuje odsustvom pigmenta . U mladim dubokim jezerima Europe I SAD-a nastalim poslije gladijacije u dubinskim zonama još nema diferencirane tamne faune zbog nedovoljnog vremena za njeno stvaranje. reakcije i koakcije predstavljaju prilagođenosti koji su se istorijski razvile i na njima počiva integrisanost sistema. Prema toku razvoja bi uvijek imao određen smijer i bio upučen u pravcu završnog stupnja. Kao krajnji rezultat integracije ekosistema je viši nivo integracije tj. Ali organism također svojom radljivošču dovode do promjena u biotopima tako da su akcija i reakcija dva aktivna faktora u ekosistemu koji dovode do njihove evolucije. Po toj koncepciji živo naselje svuda teži kao završnom stupnju koji odgovara klimi datog područja i taj stupanj je označan kao stupanj klimaksa. Rezultat te evolucije je jedinstvo i integritet ekosistema. Već u toku tercijera se počinju javljati današnji rodovi i vrste biljaka i životinja. mogu biti odnešene vjetrom na velike udaljenosti što ne daju realnu sliku date biocenoze. Također sukcesije koje se deešavaju na tim prostorima dovede do formiranja istog tipa vegetacije npr. Pojedine vrste su isčezavale i javljale se druge vrste organizama i time su se mjenjale životne zajednice npr. Na dejstva akcija organizmi reaguju stvaranjem prilagođenosti i preoces prilagođavanja nalazi se u osnovi evolucije.itd. Ta činjenicaje navela mnoge ekologe na koncepciju o završenim stupnjevima razvoja živog naselja jedne oblasti. Sa pojavom kopna javljaju se i prve kopnene biocenoze sa velikim geološkim promjenama sa promjenama reljefa i klime su se preobražavale smjenjivale životne zajednice i na kopnu i vodi. Akcije i reakcije su međusobni odnosi organizama i sredine. INTEGRACIJA EKOSISTEMA U funkciji vremena ekosistem je system koji evoluira i njihova integracija je rezulat evolucije. Osim toga I koakcija također znatno doprinosi integraciji ekosistema. biosfera. Progredsivna evolucija karakteriše I čitavu biosferu kao jedninstven kompleks svih ekosistema. zajednice Pančićeve omorike. Najbolji su proučene sukcesije i vjekovni preobražajni šumske zajednica iz novijeg geološkog perioda iza ledenog doba. Glavne kategorije odnosa akcije. I u drugim ekosistemima postoje također brojne prilagodbe. na mjestu uništene listopadne šume kroz niz sukcesija opet nastaje listopadna šuma. ekosistem listopadne šume. nedostatak ove koncepcije je što razvoj ekosistema može poraditi sa razvojem jedne individue tj. Negativne strane polenske metode su što se neke vrste polena teže održavaju u fosilnom stanju. Primjer Bajkalskog i Ohridskog jezera pokazuje kako duža evolucija dovodi do večeg stepena ekološke diferenciranosti i integracije. Te analize su vršene na osnovu fosilizovanog polena i izradom polenskog dijagrama. Stupanj takve definitivne zajednice bi bio ekosistem tunedre i tajge.duže vremena kroz vrijeme bez vidnih promjena. Ledeno doba se završilo otprilike prije 20.

Oni znatno određuju sastav i izgled vegetacije. Također je činjenica da se ekosistem u cijelom periodu razvoja održava kao organizovani system. GRUPISANJE I KLASIFIKACIJE EKOSISITEMA Ekosistemi koji ulaze u sastav biosfere čine pravi mozak na površini zemlje. Krupne promjene koje čovijek vrši u prirodi su očit primjer narušene ravnoteže. Ekosistem je otvoreni sistem koji stalno prima otpušta energiju i materiju. Izmjene gustine populacije koje za sobom povlače izmjene gustine populacije druge vrste dovele bi do narušavanja te ravnoteže. Po shvatanju večine ekologa ta ravoteža trebala bi da bude kvantitativna rezultanta svih međusobnih odnosa i dejstva u ekosistemu i na njoj bi trebalo da počiva održavanje ekosistema kao cjeline. produkcije i respiracije i regulisanje broja populacije. jedan od pokušaja klasifikacije ekosistema je putem bioma. Takav sistem nemože nikada dospjeti u stanje stabilne ravnoteže nego samo u stacionarno stanje koje je meguče samo pod uslovom konstantnog prometa energije. stepe. U ekosistemu koji je dinamičan to nije slučaj. mezofilna i kserofilna vegetacija. Ekosistemi su također mogu podijeliti i na prirodne i na vještačke. • priroda biotopa – klasifikacije ekosistema na osnovu hijerarhijskog grupisanja biotopa. Predio je geografsko – ekološka sinteza. npr. što znači da unutar jega moraju postojati određeni regulatorni mehanizmi. Ali ustvari to je kompleks ekosistema u kojem se pored četinarskih šuma susreču i drugi ekosistemi. stalno se mijenja životna zajednica i biotop. travnati…tajga je tipičan biom kojem početak daje četinarska šuma.Pojam ravnoteže I ekosistema Sve regulatorne pojmove koji se dešavaju u ekosistemu posebno na stupnju usporenog razvoja na klimaksu i regulaciji gustine populacija vrsta označava se pojmom biološčke ravnoteže. potočni. Iako postoje teškoče u određivanju njihovih prostornih granica oni se ipak javljaju kao jeinice realno date prirodi. riječni. • Fizionomija i floristički sastav vegetacije – ta klasifikacija vodi računa o dominantnim biljnim vrstama koje određuje izgled jedne zajednice. Postoji veći broj načina grupisanja ekosistema.glavni od tih kriterija su: • ekološki uslovi . promjenljiva je i gutina populacija.itd. Shodno ovoj konvcepciji svi ostali ekosistemi tajge bili bi sukcesivni FALI(stopijri) u razvitku bioma. koje održava određenim regulatornim mehanizmima. Kriterij za klasifikaciju ekosistema su veoa različiti. 255 . Tako da ekosistem u stadiju klimaksa može dospjeti u više ili manje stacionarno stanje u kojem priticanje i oticanje energije dosta ujednačeno. prašume…Drugi pokušaj za grupisanje ekosistema je grupisanje preko pojma predjela. Pod slićnim ekološkim uslovima razvijaju se slični tipovi vegetacije. U okviru ekosistema bi se moglo o ravnoteži govoriti samo pod uslovom da su gustine populacije u njemu konstantne i ne promjenjene. Odnosno tada je odnos izmešu primarne produkcije i respiracije ravan jedinici. Sličan biom su i tundre. Izraz prirodna ravnoteža je diskutabilan i moglo bi se reći da je taj izraz posuđen iz faune I važi za nežive sisteme. higrofilna.ostvareni na staništu prije svega klimatski i edafski. U pojmu predjela je sadržan i geografski i ekološki moment. npr. Pri tome se često uzima u obzir samo biljna komponenta jer vegetaciju čini kostur jede životne zajednice. Ta ravnoteža bi se ponovno ispostavila određenim regulatornim mehanizmima. Zbog toga neki ekolozi pojam ravnoteže često zamjenjuju izrazima balans ili pokreten ravnoteže. Svaka organska vrsta u eksistemu bi imala svoj ravnotežni udio. Osnovnu karakteritiku bioma čini ekosistem na stupnju klimaksa. Činjenica je da se ekosistem u stupnju klimaksa održava u relativno stacionarnom stanju. jezerski. suhozemne ekosisteme moguče je grupisati na dvije osnovne provincije: nadzemni i podzemni. Zatim na kopnene i vodene ekosisteme…. Pojam predjela obuhvata integriran mozaični kompleks ekosistema. Ti mehanizmi se odnose na akumulacije i regeneracije hranjive materije. Taj pojam označava krupni integrirani kompleks večeg broje ekosisitema koji se održava I razvija u određenoj klimatskoj oblasti.

U okeanu već na 250 m količina svjetla je manja 1000 puta.. Crveno more. Vodena sredina omogučava poseban lebdeči ili planktonski način života. To daje mogućnost kretanja vodenim organizmima i glavni ograničavajući faktori za njih su temperatura. Ali i kod voda postoje razlike u njihovom hemijskom sastavu. U suštini postoje dvije osnovne životne sredine vodena i vazdušna sredina. fotografska ploča ne reaguje ni poslije 2 sata i u vodenim dubinama vlada potpuni mrak. 256 .800 m. Salinitet je veći u zatvorenim morima koja ne primaju dosta slatke vode i veće im je isparavanje – Jadran. . Zahvaljujuči gustini vode koja je slična protoplazmi. OBLAST MORA I OKEANA Dio ekologije koji se bavi proučavanjem morskih ekosistema je okeanografija. 028 g. Na 1700. U vodenoj sredini pritisak dubinom svakih 10 metara za 1 atmosferu. prirodne voe sunaselene u cijelini. Voda se odlikuje velikom specifičnom toplotom. Između ovih sredina ipak nema oštrih granica jer su gasovi atmosfere rastvoreni i u vodi i na kopnu. Sredozemno more.0013 g tj. sem košljoriba koje imaju posebnu prilagođenost osmoregulacije. Sva mora i okeani su povezani i čine kontinuirano vodeno prostranstvo. Zbog toga u biosferi razlikujemo tri osnovne oblasti života: oblast mora i okeana oblast kopnenih voda oblast suhozemna. a manji u onim morima koja primaju dosta slatke vode – Baltičko i Crno more. meduzama. Uvijek postoje dva osnovna medija vazduh i voda. Prosječna dubina okeana je 3. Prirodne vode se mrznu na 0 0C u površinskim slojevima.. Ali isto i sesilni način života nekih životinjskih organizama. Gasovi O2 i CO2 u vodi su u rastvorenom stanju i disanje vodenih organizama vrši se preko posebnih organa. Okeani i mora su najprostranija životna oblast i pokrivaju 2/3 planete. također ima i određenih količina vodene pare. Razlike između vodene i vazdušne sredine Voda kao životna sredina je daleko gušča od vazdušne sredine. Težina 1cm 3 morske vode iznosi 1. 850 puta manje. Tu preovlađuju hloridi i sulfati. Visoka slanost morske vode uslovljava i visoki osmotski pritisak. U atmosferi u podzemnom sloju pritisak iznosi 1 atmosferu sa FALI on opada. Slanost je približno ista u svim morima i iznosi oko 35 g/l. Po svojim fiziološkim i ekološkim prilagođenostima vodeni organizmi se razlikuju od kopnenih organizama. ali i najkrupnijim organizmima kitovima. Sredine se međusobno razlikuju po hemijskomk sastavu.. spužve i knidarije. dubina i salinitet. a vazdušns sredina samo u prizemnnom sloju. Zbog gustine vode brzina kretanja vodenih organizama je manja u odnosu na vazdušnu sredinu. Čak iako organizmi žive u unutrašnjosti tla ili u samom mulju oni ipak žive u vazdušnoj i vodenoj sredini. latentnom toplotom topljenja i isparavanja. vode i kopno u okviru biosfere čine posebne oblasti života. fizičkim svojstvima I to za rezultat ima značajne ekološke razlike. Sa ovim različitostima.ŽIVOTNE OBLASTI Ekosistemi koji ulaze u sastav bisfere grade jedan mozaik na površini planete. Na i Mg. Svjetlost u vodenu sredinu prodire u manjoj količini nego u vazdušnu. Osnovna karakteristika morske vode je salinitet. a težina 1cm3 vazduha svega 0. npr. Morski organizmi su prilagođeni na tamne uslove života. Stanovnici otvorenog okeana su uglavnom stenohalni sa uskom ekološkom valencom za slanost i to su pravi morski organizmi kao foraminifere. Voda osigurava opstanak organizmima nježne strukture. Oni se najbolje mogu podijeliti na: vodene i suhozemne ekosistemeto grupisanje je na osnovu prirodne sredine u kojoj žive organizmi.

Ostrea edulis. Ispod nje je disfotična zona koja nije dovoljno osvjetljena za planktonske organizme. Ispod toga se nalaze hladnije i teže vode. U oblasti ekvatora prosječna temperatura okeana iznosi 5. U Sredozemnom moru koje je odvojeno Gibraltarom od Atlantika temperatura na 4.000 m iznosi 12. Na dubini od 500 m nastupa mrak za ljudsko oko i ispod 1000 m je totalni mrak.000 m prilično imaju istu temperaturu oko 20C i ona u toku godine nema kolebanja. Od vodenih pokreta javljaju se talasi. sve do polutaka. cefalopode. posebno od 500 – 800 m. Oba ova područja su također i vertikalno stratifikovana. Termoklin oštro odvaja ta dva sloja i sprečava miješanje vode. Površinske struje uzrokuju vjetrovi. Plima i oseka su ritmične pojave uzrokovane djelovanjem Sunca i mjeseca i traju po 12 sati. polihete. tako da je zbog toga srednja godišnja temperatura okeana prema dnu vrlo uska. ehinodermate. U bistrom Sargaškom moru 1% površinske svjetlosti dopire do 100 m dubine. I raspored hemijskih faktora također pokazuje vertikalnu stratifikaciju. One omogućavaju stalnu cirkulaciju okeanske vode u svjetskim razmjerama. soli N i P koji se u moru nalaze minimumu i predstavljaju ograničavajući faktor za organsku produkciju. Zbog toga je u njemu najveći broj organizama stenoterman. a prema polovima ona opada i u polarnim morima je ispod 0 0C. U cjelini.70C. ribe. To je najizraženije u tropskim morima. prije svega O 2 i CO2. a ta kolebanja su najmanja u tropskim i polarnim morima. Morske struje omogućavaju miješanje vode na taj način i obnovu soli u površinskim slojevima i O2 u dubinskim slojevima. hladna voda Antarktika ide dnom od zapadnog dijela Atlantskog okeana ka sjeveru. gdje salinitet varira (Aurelia aurita. U tom sloju razvija se bogata fitoplanktonska zajednica koja vrši fotosintezu. Morska voda je termički stratifikovana. plima i oseka i struje.80C. Postoje dvije osnovne okeanske oblasti – slobodna voda ili pučina i morsko dno – i obje su naseljene živim svijetom. 257 . Vjetrovi pasati u tropskoj oblasti uzrokuju sistem površinskih horizontalnih struja koji teku paralelno sa ekvatorom i onda kreću ka sjeveru i jugu. U njemu temperatura naglo opada. Nasuprot njemu. Postoje i vertikalne struje koje su uzrokovane razlikama u gustini vode. Ispod 500 m je afotična zona. Dio morskog dna koje se spušta od kontinenta do dubine 200 m i čini kontinentalnu padinu zajedno sa tom vodom čini neritsko područje. i dr. Temperatura površine koleba se u toku godine. a najmanje u polarnim. Od posebnog značaja su morske struje. Mytilus galoprovincialis. Taj površinski sloj zove se eufotična zona. okean je relativno hladna i ravnomjerna cjelina. npr. npr. Horizontalni raspored temperature varira i određen je geografskom širinom. Taj dio je označen kao sloj termičkog skoka ili termoklina. Postoji vertikalni termički gradijent prema dubini. ZONALNOST Vertikalni i horizontalni raspored ekoloških faktora uslovljava i zonalni raspored živog naselja. Obnova ovih faktora u ?fotičnom sloju zavisi i od vodenih pokreta. Osim slanosti. anelide iz roda Arenicola. Oko ekvatora površina ima temperaturu oko 25 0C – srednja godišnja. važan ekološki faktor je i temperatura. Svjetlost također opada sa dubinom. u horizontalnom pravcu stoji okeansko područje koje obuhvata vodu pučine i duboko dno od 200 m do najvećih dubina. postoje i dubinske struje.ktenofore. Osim površinskih struja. ali je moguć život zooplanktonskih organizama. Talasni pokreti javljaju se samo u obalnoj zoni. Eurihalni oblici su uglavnom ograničeni na obalski region. Samo u morima koja ne komuniciraju sa ostalim dijelovima okeana temperatura u dubini može biti nešto veća. Mytilus galoprovincialis. a samo u obalnoj zoni mogu se naći novi euritermni organizmi. U principu se u okeanu može razlikovati gornji sloj toplije i lakše vode od 0-800 m. hemijskih i drugih karakteristika. Dubinski dijelovi okeana ispod 4. a svako površinsko kretanje dovodi do turbulencija i do miješanja površinskih i dubljih slojeva i njihovih toplotnih. Hladna i gusta polarna voda tone dublje i klizi ka ekvatoru.

Chlorohiceae i Diatomeae. jake struje. skuše. ali morski organizmi ne tonu zbog svojih prilagođenosti. mikroplankton i nanoplankton. kitovi. Produkcija ponovo opada zbog utroška rezervi hranljivih soli. Plankton je izvor organske primarne produkcije u okeanu. U umjerenim oblastima tu su zapažena dva skoka planktona. ali isto tako su i hrana za planktonske organizme. Život na morskom dnu 258 . Kod njih se često pojavljuju bioluminiscencija i redukcija očiju. Dubinska zona batijalna i abisalna su naseljene organizmima koji su prilagođeni na odsustvo svjetlosti i nisku temperaturu. Čine ga uglavnom makroplanktonski oblici – larve velikog broja organizama. svjetlo i odsustvo hranljivih soli. sifonofore. One čine fitoplankton. Život u slobodnoj vodi okeana Zahvaljujući gustini morske vode. salmonide. To su uglavnom larve mnogih organizama dna. srdele. ali je temperatura nešto niža nego u proljeće. Ograničavajući faktori tu su temperatura. Zimi je i svjetlost i temperatura niska. Najdublji dijelovi okeana do 10. ktenofora i sifonofora. Najvećim dijelom to su predstavnici krustacea – kopepode. Tada u jesen zbog cirkulacije ponovo dolaze hranljive soli. Od nektonskih stanovnika neritskog područja značajne su ekonomski važne vrste riba: haringe. Ti organizmi su holoplankton. a ostatak na dnu. Stopa primarne produkcije planktona varira sezonski u skladu sa variranjem ograničavajućih faktora. Od holoplanktonskih oblika to su meduze. Meroplankton su organizmi koji koji provode jedan dio života u vodi.000 m čine duboku abisalnu zonu. Planktonski oranizmi u svom kretanju zavise od vodenih struja i pokreta i sposobnost plivanja im je slabo razvijena. Članovi potrošači planktonske zajednice su zooplankton. Specifična težina tijela im je smanjena jer sadrže veliki procenat vode. skuše. Plankton okeanskog područja čine uglavnom holoplanktonski organizmi. Nektonski organizmi su dobri plivači. haringe. itd. Oni lebde u slobodnoj vodi i imaju niz prilagođenosti kojima je spriječeno tonjenje. kladocere. Oni se održavaju u slobodnoj vodi ili plivanjem ili pasivnim lebdenjem. Članovi proizvođači su uglavnom zelene jednoćelijske alge Chrysophyceae. U jesen se opet javlja jesenji maksimum produkcije ali nešto manji od proljetnog. meduze. moguć je pučinski ili pelargijalni način života u slobodnoj vodi bez tonjenja. U sastavu okeanskog područja nalaze se dvije vertikalne zone. plankton se dijeli na makroplankton. Sa porastom temperature povećava se i produkcija zbog velike količine hranljivih soli. I bakterije slobodne vode ulaze u sastav planktona. Oni su prije svega sitnog porasta i često mikroskopskih dimenzija. One se često sakupljaju u velika jata i pretežno se hrane planktonom. Ove zone se odlikuju različitim ekološkim faktorima i u njima se u skladu sa tim razvijaju posebne životne zajednice. Tipični planktonski organizmi cijeli život provode u slobodnoj vodi. Neki od njih imaju i slabe pokrete plivanja. To su većina protozoa. mezoplankton. One osiguravaju i razgradnju. S obzirom na veličinu. Planktonski organizmi ulaze u sastav životne zajednice planktona. Te soli se akumuliraju u površinskom sloju. ktenofore. delfini. Površinska zona koja je osvijetljena – epipelagijalna – dubine do 200 m i duboka mračna zona – batipelagijalna. Specifična težina žive materije je nešto viša od specifične težine vode. tunj. polihete i dr.Neritski dio dna može se podijeliti na litoralnu zonu 40 – 60 m i dublju sublitoralnu zonu od 60 – 200 m. ali se odlikuju i prisustvom tjelesnih nastavaka i izraštaja koji sprečavaju tonjenje. Od tih faktora zavisi količina i sezonska kolebanja planktonske produkcije. Nektonski organizmi su uglavnom ribe: selahije. Taj plankton se susreće samo u gornjoj osvijetljenoj zoni. ali i neke cefalopode. ali zbog cirkulacije vode obnavljaju se rezerve hranljivih soli iz dubinske zone. Oni se odlikuju posebnom životnom formom – vretenastim tijelom i razvijenom muskulaturom. npr. Plankton neritskog područja je drugačiji od okeanskog. srdele.

raže. Manji broj je sesilnih organizama koji su trajno vezani za podlogu. Zbog podizanja i spuštanja mora taj dio litoralne zone je u stalnoj fazi emerzije i imerzije. Bujan životinjski svijet naseljava podvodne livade. Veličina listolikih talusa je velika i može biti i do 70 m. Tu postoje tri zonalna dijela: - granični pojas iznad linije visoke plime kojeg povremeno kvasi talas. mogu se javiti i Mytilus i Ostrea. moćne organogene krečnjačke tvorevine kojih ima tri tipa: 1. Ali značaj tih zajednica je što omogućavaju regeneraciju hranljivih soli. ljuštura. Posebnu životnu zajednicu u tropskim oblastima čine koralni sprudovi. atoli u obliku potkovice ili prstena. razmnožavanje i zaklon. Terigeni sedimenti karakterišu neritsko područje i oni su tu dospjeli erozijom i pritokama. donji pojas ispod nivoa velike oseke – sa prisustvom mrkih algi i fukusa. Dominiraju zelene alge (Ulva). srednji pojas – između nivoa velike plime i velike oseke. Biljke u toj zoni odsustvuju i zajednica se uglavnom sastoji od potrošača detritusa i predatora. Od životinjskih predstavnika sesilni oblici se uglavnom susreću na kamenitoj podlozi. ježeva – Arbacia. Lithotamnon). Sprudove odlikuje visok stepen organske produkcije. Oblast litorala obiluje i vrstama riba koje su vezane za dno – plosnatice. Posebna zajednica se također razvija na ušću rijeka u mora. Posebno se to odnosi na zonu plime i oseke i talasa. Fauna tog dna je siromašna i u kvalitativnom i u kvantitativnom pogledu. rakovi. To su životne zajednice koje se razvijaju u oblasti ušća rijeka u okeane. to su mješovite zajednice u čijem sastavu učestvuju i kopneni i marinski elementi.Morsko dno pruža raznovrsne uslove života. Uglavnom imaju spljošten oblik tijela i duge razmaknute ekstremitete. silikatnih algi. Tu su povoljni uslovi za ishranu. Duboko dno je pokriveno pelagijalnim sedimentima koji su organogenog porijekla. - Naselje dna ostalog dijela neritskog područja varira prema prirodi sedimenata. ježevi. itd. Neritsko područje Tu je obalska litoralna zona osvijetljena i pod utjecajem stalnih vodenih pokreta. Izvor hrane su tu uglavnom ekskreti i leševi uginulih organizama iz litoralne zone i planktona. U tim zajednicama dna se ne vrši nikakva primarna produkcija. Više biljke su uglavnom rijetke. Hemisesilni oblici su prelazni i oni su na istom mjestu na podlozi. cefalopode i ehinodermate. ali nisu trajno fiksirani. Tu su prisutna velika godišnja kolebanja temperature. Tu se uglavnom nalaze članovi proizvođači jednoćelijske i višećelijske zelene alge. OBLAST KOPNENIH VODA 259 . Dno je naseljeno sesilnim račićima ciripedima. Na tom mjestu se razvijaju mangrove. Sprudotvorni korali su stenotermni oblici toplih voda – dupljari (Anthozoa) i Hydrozoa. priljepak ili Patula. Taj dio litoralnog tla izložen je kolebanju svih ekoloških faktora. 2. To biljno naselje litorala predstavlja bazu trofične piramide tih zajednica. a hemisesilni na pjeskovitoj i šljunkovitoj podlozi. Tu su uglavnom školjke. Vagilni oblici obuhvataju brojne predatore – mekušce. Posebno je tu važan i fizički sastav podloge. Morsko dno je uglavnom pokriveno sedimentima različite prirode. Živo naselje u oblasti litorala je zonalno raspoređeno. barijerni i 3. Sargassum) i crvene alge (Chondrus. mrke (Fucus. Dno je prekriveno organogenim sedimentima koji potiču od skeleta. Većina tih organizama su vagilni i kreću se po podlozi. Osnovna karakteristika bentalnih organizama je da su trajno ili povremeno vezani za dno. obalski. Okeansko područje Obuhvata dno duboke mračne batijalne i abisalne zone. ofiuroidije i određene vrste riba. Karakteristični su puž Litorina i račić Ligia iz izopoda.

Količina Ca je u slatkim vodama znatno veća nego u morskoj. Koncentracija soli u kopnenihm vodama jako varira.000 km2 (ostatak mora). U proljetno-jesenjem aspektu. 260 . kad se gornji slojevi vode ohlade i izjednače sa dubokom zonom. Kopnene vode se prostorno i vremenski razlikuju od okeana. (3) centralna jezerska ravan koja obuhvata najveći dio dna. ali postoje i neke kopnene vode koje imaju veći salinitet od mora. Prosječna količina rastvorenih elektrolita se kreće od 200 – 300 mg/l. STAJAĆE VODE (Lentičko područje) Osnovna karakteristika je odsustvo strujanja vode. One su pogodne za razvoj planktonskih organizama. Na osnovu toga one se dijele na stajaće i tekuće vode. Pri tome topliji slojevi vode kao lakši leže iznad hladnijih slojeva. dolazi do cirkulacije čitave vodene mase. Jezera Evrope i Amerike su nastala nakon ledenog doba. One nisu kontinuirano povezane i izolovane su u manje ili veće dijelove. one su prolazne tvorevine i nastaju i iščezavaju u toku vremena. Jezera su različite dubine i u prosjeku je to od 200 – 400 m. s tim što se u umjerenim oblastima redovno pretvara u led. tako da je donja hladna zona termički izolovana od tople zone.Kopnene vode se često označavaju i kao slatke vode. Jezera Jezerski basen jednog tipičnog jezera. pokazuje određeni reljef koji je izrađen pretežno erozivnim djelovanjem vode. U vrijeme ljetnje stratifikacije voda jezerskog profila je podijeljena na dva sloja: gornja zona koja je toplija i označava se kao epilimnion i dopire o 40 – 50 m u 220C. I Bodensko i Ženevsko jezero će zbog zatrpavanja iščeznuti za 12 – 45. Zbog toga rastvorene soli iz podloge i uginule materije. Jezerska termika pokazuje vertikalni gradijent i kolebanja u toku godine. Kaspijsko jezero sa 480. i donja zona koja je hladnija i dosta veća i označava se kao hipolimnion – 4 – 60C. Najmiža temperatura u toku zimskog perioda je oko 40C. npr. Veličina im varira od malih barica do velikih jezera. Kapacitet pritoke i otoke određuju stepen obnove vode u jezeru. U Ohridskom jezeru gornja zona se diferencira na dva sloja – epilimnion u užem smislu i metalimnion u kojem temperatura naglo opada i on sprečava miješanje vodene mase. Razlikuju se: (11) Tropska jezera sa visokom površinskom temperaturom od 20 – 300C. Primjer stratifikacije je Ohridsko jezero. Preko zime. Voda je najgušća na temperaturi od 40C. malim godišnjim kolebanjima i malim vertikalnim termičkim gradijentom i sa periodom cirkulacije u najhladnijem periodu godine. Dubina kopnenih voda također varira i samo su Bajkalsko jezero i Tanganjika dublji od 1. Termički režim jezera zavisi od geografske širine na kojoj se ono nalazi. izvora ili su to podzemne vode. Zbog ograničene veličine kopnene vode jako podliježu zagađenjima. Količina rastvorenih organskih materija jako varira u kopnenim vodama. kao i detritne ostaju u stajaćoj vodi. Dio ekologije koji proučava kopnene vode je limnologija.000 godina. Jezera primaju vodu iz pritoka. Ovakve dijelove pokazuju i druga jezera. Jedna od karakteristika kopnenih voda je kretanje vode. (2) sublakustrijski odsjek koji je strmijeg nagiba spušta se do 200 m. Primljena toplota se postepeno prenosi ka dubini pod utjecajem miješanja vode zbog dejstva vjetrova. U većini jezera umjerenog pojasa javlja se stratifikacija temperature. Na njegovom profilu vidi se (1) pribrežna terasa koja se spušta od obale prema dubini od 7 – 10 m i ona predstavlja obalsku ili litoralnu zonu jezera. U njima je izraćena stratifikacija vertikalna svih ekoloških parametara i živog naselja. Plitka jezera su znatno produktivnija. ali generalno što se tiče soli kopnene vode se mogu označiti kao karbonatne vode. Ohridskog. To je važno za obnovu O2 u dubokim slojevima i hranljivih soli u površinskim slojevima. To zagađenje za sobom povlači smanjenje koncentracije O2 i povećanje koncentracije CO2. pod uticajem vjetrova jezerska voda je izložena miješanju. tako da je temperatura čitavog jezerskog profila 0 – 4 0C.000 m. Pri toj koncentraciji tjelesne tečnosti organizama su hipertonične i oni imaju posebne mehanizme osmoregulacije. Kopnene vode su mlađe od okeana. npr. Ona također raspolažu i otokom koja odvodi vodu iz jezera. Odnos veličine i dubine jezera određuje i produktivnost jezera.

Copapode i Kladocere. Za vertikalni gradijent svjetlosti važi za jezera sve isto kao i za more. nego i intenzitet cijelog jezerskog metabolizma. a u trofolitičkoj zoni je obratno. On je daleko siromašniji od morskog planktona. Hranjive solifosfati i nitrati su također vertikalno stratifikovani. Ti sedimenti se talože iz limnetičke i litoralne zone.(12) Subtropska jezera sa površinskom temperaturom uvijek iznad 40C. Ako je to koncenracija preko 500 mg/l jezera su slana i to su jezera arialnih područja. Tu postoje raznovrsni uslovi života. U jezerima živo naselje je zonalno raspoređene. Što se tiče koncentacije O2 ili CO2 oni takođe pokazuju vertikalnu stratifikaciju. Samo su 261 . Ona je u potpunosti osvijetljena. Sublitoralna zona. Osvjetljeni površinski sloj jezera zove se trofogena zona i u njoj se odvija fotosinteza. Za vrijeme cirkulacije vode u jezeru dolazi do obnove O2 u dubinskim slojevima. Diatomeje i dr. U zooplanktonu se javljaju Protozoe(Ciliate i Rhizopode). Ova zona je sumračna zona u kojoj ne postoji vegetacija . 10.koncentracija soli u jezerima jako varira. Svjetlost. Subpolarna jezera – sa površinskom temperaturom samo kratko preko ljeta iznad 4 C. npr. U bistrom Ohridskom jezeru providnost vode ide do 4 m. velikim godišnjim kolebanjima i velikim vertikalnim termičkim gradijentom i sa periodom cirkulacije u toku zime – takvo je Ohridsko jezero. Nedostaju meduze. 0 (13) (14) (15) Polarna jezera – sa površinskom temperaturom uvijek ispod 40C i sa periodom cirkulacije samo u doba ljeta. Limnetična zona. a CO2 je niska. Dubinska zona ili profundalna je najprostranija. sifonofore i ktenofore kao i larve drugih organizama. Taj raspored uslovljen je horizontalim i vertikalnim gradijentom osnovnih ekoloških parametara.do 50 m ili zona slobodne vode koja obuhvata cijelu vodenu masu. Rotatorie.7 m. temperatura stalna i niska i podloga je od finih dubinskih sedimenata. Hemizam. u proljeće i jesen. 12. a u Dorjanskom jezeru za vrijeme ljeta ona iznosi 0. Ukupna količina rastvorenih soli iznosi prosječno oko 100-200 mg/l. Crizoficaea. a regenerišu u trfolitičnoj zoni jezerske životne zajednice.Nekad koncentracija O2 u hipolimnionu može pasti i na 0. Za ovu zonu su karakteristične naslage ljuštura školjki i puževa koje obrazuju ljušturitnu zonu. Od njega ne zavisi samo tip stratifikacije. U fitoplanktonu su prisutne jednoćelijske alge Cloroficaee.U njoj se razlikuju trofogeni dio koji se poklapa sa epilimnijem i donji trofolitični sloj koji bi odgovarao hipolimnionu. Termički režim je bitan za dinamiku cijelog jezera. U velikim jezerima svjetlost je odsutna. Planktonska zajednica zauzima osvjetljeni dio limnetične zone. Postoje 4 osnovne zone u jezerima: 9. 11. sa velikim kolebanjima i velikim termičkim gradijentom i sa dva perioda cirkulacije. Litoralna zona – 18-20 m koji obuhvata pribrežnu terasu i početak sublametrijskog odsjeka. malim termičkim gradijentom i dva perioda cirkulacije u rano ljeto i ranu jesen.U trofogenoj zoni koncenracija O2 je visoka. Ona je manje ili više diferencirana i zauzima susjedni dio dna jezera. Te soli se stalno troše u trofogenoj zoni. Tu su takođe prisutni stalni vodeni pokreti i velika su sezonska i dnevna kolebanja svih parametara tako da se tu susreću uglavnom eurivalentni organizmi. Bajkalsko jezero. Ostala mračna zona je trofolitična zona gdje se vrši samo razlaganje. Umjerena jezera – površinska temperatura iznad i ispod 40C.

3. Makrofitska vegetacija je zonalno raspoređena: 7. Tosu dva talasa planktona-proljećni i jesenji maksimum planktona.vulkanska tektonska).Ovim faktorima trebalo bi dodati i antropogeni uticaj.troija jezera zavisi od odnosa površine i dubine jezera.Tipični primjer je Ohridsko jezero.Oligotrofna 2 Eutrofna Prva imaju nisku organsku produkciju. puževa. 3. Odonata i sitne riblje vrste. 2. Intenzitet prometa materija i energije i količina organske produkcije. na osnovu saliniteta (slana i slatka).diferencirane oblike nastale evolucijom iz litoralnih oblika. Među zooplanktone se susreću uglavnom primarnui portošaći koji se hrane filtriranjem.Klimatski faktori .Osnovan razlika u odnosu na litoralnu zonu je što nema članova proizviđača. Zooplanktonski oblici su primarni potrošači. 262 .jer od geološkog supstrata zavisi snadbijevanje jezera sa hranjivim solima. Najdublji sloj vegetacije čine višećelijske razgranate alge Characeae. Za ovu zonu su karakterisičnw naslage ljuštura puževa i školjki. Pastrmka. Tu su larve Ephemeroptera. Ona se dijele na osnovu načina nastanka (glacijalna. puževi-Pirgula. Edafski faktori . briziozoa.Primarni izvor hrane u ovoj zoni je biljni detritus donijet iz litorala. a druga visoku. Na osnovu toga razlikuju se dva osnovna tipa jezera: 1. Kod eutrofnih jezera sve je obratno i tipičan primjer je Dorjansko jezero. kornjače i ptice. Na mjestima grade guste podvodne livade.riječna.siromašna solima N. 8. Zosteria i dr.brzina trofije u jezeru zavisi od temperature. sa dosta O2 slabijom litoralnom vegetacijom. U tropskim i suptropskim jezerima produkcija je znatno veća. školjke Dressenia kućice Trichoptera. Trichoptera. Najbolji kriterijum je trofični stupanj na kome se nalazi jezero tj.euribatne oblike-rasprosranjene po čitavom dnu. pojas submerzne vegetacije koja ide u dubinu 3-7 m. Sekundarni potrošaći u planktonu su rijetki i to su uglavnom larve insekata. Jezerski tipovi Postoje različiti kriterijumi za klasifikaciju jezera jezera.Faktori koji određuju stupanj trofije jezera su: 3. 2. Naselje ove zone je vrlo siromašno. na osnovu termičkog režima ( tropska i subtropska). Gamarusi i Aselusi. pojas trske je moćna zaštita obali. Ispod kamenja se nalazi Amphipode i Izopode ( Gamarus i Aseus ). Glavni potrošaćo zooplanktona su riblje vrste npr. Naselje jednoćelijskih i končastih algi u litoralu je takođe bogato i žive na podlozi ili su u perifitonu. zmije. Oligotrofna jezera su duboka.Čine ga uglavnom cvjetnice. Litoralnom naselju također pripadaju i Amphibi. U plitkim jezerima trofiaj je veća. 9. Tu su brojne vrste algi ali se javlja i makrofitska vegetacija. U ohridskom jezeru dubinsko naselje obuhvata: 1. Najbujnije naselje imaju livade makrofitne vegetacije. Potamogeton. razne vrste Planaria.Morfometrijski faktori . Od životinjske komponente na stjenovitoj podlozi u zoni mlatanja nalaze se sesilni i hemisesilni oblici. To su kolonije spužvi. U starim jezerima diferencirala se posebna dubinska fauna. U litoralu se susreću i ribe! Naselje sublitoralne zone ima prelazni karakter i susreću se i stanovnici litoralne i profundalne zone. Ostarcodae koje pokazuju specifične prilagodbe za život na dnu. Između obale i pojasa trske se javljaju i biljne vrste sa plivajućim listovima.reliktne oblike-ostatke tercijarne faune posebno puževa Pirgula. Život u dubinskoj zoni. Ti oblici su Oligochaete. Tu dominiraju larve insekata i mekušci. Kod jezerskog planktona je izražen periodizam povezan sa sezonskim kolebanjem.prisutne larve školjke Dressenia koja ima plaktonski način života. U tom pojasu se ljeti odvija intenzivna fotosinteza. bistra. Susreću se i planarije kao i razne vrste roda Aselus.P.pečinske oblike 4. Naselje litorarne zone je samostalna zajednica jer ima kategoriju proizvođaća.

Od brzine vodenog toka zavisi fizička priroda dna tekuće vode. sitne školjke itd. Chiroptera. Ona na kraju iščezavaju i postaju kopneni ekosistem. One su male dubine i nemaju ni pravu limnetičku ni dubinsku zonu i mogu se porediti sa litoralnom zonom jezera. brzine toka i često i izlijevanje preko obala. U pravilu potocima smatramo tekućice do 5 m širine. ima puno O2. Kod tekućica razlikujemo: • gornji tok (krenon) koji odlikuje velika brzina vode. Brojniji su stanovnici dna.Količina kisika u pravilu opada od gornjeg ka donjem toku. Tu dominiraju larve insekata. Trichoptera. Copepode. Bare su posljednji stupanj evolucije jezera. To su riječni rukavci i plitke depresije terena.Njih odlikuju oblici sa kratkim životnim ciklusom. porijekla i trajanja. Odonata. koji je uslovljen nagibom korita. mulj i organske čestice donijete z čitavog sliva talože se u donjem toku rijeka. potoci i rijeke. Svjetlo prodire do dna i dovodi do razvoja makrovegetacije po čitavom dnu. stijene. škobalj itd. Trichoptera ( kućice od kamenčića). potoci.BARE Su plitke stajaće vode različite veličine . a od riba prisutne su pastrmka. peš. zarazliku od CO2 čija količina raste prema donjem toku. čikovi. ako je imaju to su stalne(permanentne) bare. Kolebanja temperature vode prate kolebanja temperature zraka. Planktona nema. a donjem euri termni organizmi. Pretstavljen je planinskim potocima ( brzina veća od 2 m / s). Obilje vegetacije omogućava život puževa. Značajan ekološki parametar po kome se tekućice razlikuju od stajaćica je brzina vode. Tu su takođe i Amphibe i Reptili. Ribe u tekućicama imaju vretenasto tijelo.lotičko područje Osnovni kontrolni i ograničavajući faktor u tekućim vodama je vodeni tok. Hirudinea. Turbelaria. Bare su karakteristične na osnovu toga da li tokom godine imaju vodu. a ljeti raste. prilagođeni brzom toku. a na ušću opada. Voda u planinskim vodama dostiže stepen zasićenosti O2 zbog brzog toka. Copepoda.šljunak). Ribnajci su vještačke tvorevine njegovo čišćenje suzbija vegetaciju i svodi proizvođaće samo na fitoplankton.ekodiraju materijal i odnose ga navodno gdje ga deponuju. Plitke stajaće vode susreću se i u plavnim oblastima rijeka. rijeke) . U ovu kategoriju se ubrajaju vještačke akumulacije i ribnjaci. U tekuće vode spadaju izvori. Bitna posljedica vodenog toka je i bogastvo vode sa rastvorenim O2. Ostracodae. Diptera. Količina vode koja protiče kroz tekućicu varira u toku godine.Rotatoriae. Životna zajednica bara je slična litoralnoj zoni jezera. TEKUĆE VODE (izvori. Vodena vegetacija u tekućicama je slabije razvijena i nedovoljna da obezbjedi primarnu hranu za potrošaće koji se hrani detritusom. U peridu visokih voda tekućice postaju mutne. dno je uglavnom kamenito.materijal dna biva pomjeren nizvodno što može imati negativan uticaj na naselje dna. javljaju se u određenoj zoni to su povremene( bare efemernog) karaktera. Od vodenih biljaka uglavnom su prisutne alge kamenjašice (Dijatomeja). To dovodi do bujnijeg razvoa zooplanktona koji je riblja hrana. a detritus i fini pijesak se talože samo lokalno u zaklonjenim mjestima. To povlači za sobom promjene nivoa vode. Plecoptera ( razvijene kandžice). školjki. a ako ne. U gornjem toku dnevna i godišnja kolebanja su mala. Amphipoda i Izopoda. a u donjem toku su veća. za razliku 263 . Finiji pijesak. Ephemeroptera (sa dorzoventralnim spljoštenim tijelom). Naselje dna je slično litoralnoj zoni. Oligochaete. Slobodna voda naseljena je planktonom koji čine alge. Njihova mala dubina omogućava veću količinu rastvorenih materija i veću organsku produkciju. Gastropode ( sluzne materije ). rasprskavanja vode i male organske produkcije tako da se manja količina O2 troši na razlaganje organskih materija. mala su kolebanja temperatura. U planinskim potocima deponuje se na dnu samo grubi materijal(blokovi. mahovina ( Mašancija polimorfa). Brzina toka varira i po pravilu postoji uzdužni gradijent toka pri čemu je tok brži u gornjim dijelovima. Mnogi od njih su periodičnog karaktera. larvi Ephemeroptera. Coleoptera. Prisutni su stenotermni organizmi. U njma nema vertikalne stratifikacije. Plitke stajaće vode posebno zarasle makrovegetacijom i submerznim biljkama su ritovi. Tako se ugornjim tokovima susreću stenotermni.Temperatura vode opada zimi od izvora prema ušću. Cladocere.

Takođe važno obilježje je makrovegetacija. Zavisno od nagiba nepropusnog terena podzemne vode se lagano kreću u stijenama sa primarnom poroznošću. a brže u stijenama sa sekundarnom poroznošću – krečnjak. podijeljen u 4 grupe: Katarobne. deverika. U novije vrijeme. Tubificide . som. To je značajno za organsku prpdukciju. Glavni izvor hrane je detritus koji dospjijeva sa površina voda i mikloflora bakterija i gljivica. Poliheta. puževi. PODZEMNE VODE Su posebna kategorija kopnenih voda sa posebnim uslovima za život. To su organizmi: Turbelarie (Planarie). niskim temperaturama. One se odlikuju odsustvom svjetlosti. sa malim godišnjim kolebanjima i odsustvom primarnih proizvođača. Ovi stanovnici se odlikuju nizom prilagodbi. u sadašnjem sistemu saprobnih indikatora. mnoge larve insekata. Ovu ideju su kasnije podržali i drugi.voda za piće Transaprobne (otpad) -radiosaprobnih(radioaktivni otad) -criptosaprobne(otpad i neorganske materije) -autisaprobne (toksične) • Eurisaprobne (otpadi) – ultrasaprobni (bakterije) -hipersaprobni (bakterije) -metasapobni (flsgelate) -Izosaprobne(cilijate) • Limnosaprobne -p-polisaprobne(onečišćene) -alfa-mesosaprobne(onečišćene) -beta-mesasaprobne(čiste) -xenosaprobne(čiste • • 264 . štuka. Oligoheta. Sastav riblje faune se mijenja i javljaju se pretežno Ciprinide. rakovi ribe i vodozemci. Zbog toga u oblasti kiša podzemne vode često obrazuju prave podvodne tokove. Plecoptere. Miran tok omogućuje razvoj planktona.• od riba mirnih voda koje imaju bočno spljošteno tijelo. Tu su prisutna kolebanja vodostaja u toku godine. te dolazi do razvoja Detritofagnih zajednica. Jedan od oblika zagađenosti najčešće se javlja usljed povećanja ljudske populacije (kanalizacija. Oligohete. Diptere. tako da većina rijeka plavi okolne oblasti. Pozitivni neotaxis je jedan od prilagodbi-organizmi se prilikom kretanja okreću nasuprot vodenoj struji i spriječavaju da budu odnešeni. crvenoperka. ZAGAĐENE VODE Zagađena voda može biti rezultat prirodnog procesa ili antropogenog uticaja. što daje mogućnost organizmima koji žive zariveni u mulj npr. Životinjsko naselje je uglavnom satavljeno od reliktnih oblika. smuć. industrija). Naš tipični predstavnik je čovječja ribica (Proteus anguilus) koja je neotenična larva amfiba. Dosta je detritusa. Proučavanje zagađenosti tekućica prvi je radio Cohn (1853) koji je došao na ideju da bi pojedine vrste insekata ili drugih organizama mogli biti pouzdani indikatori za kvalitet voda. Tada u životnom stupnju predstavnici životne zajednice koji su za vrijeme kiše bili u anabiotičkom stanju (rotatorie). koje se brzo razmnožavaju i proizvode obimnu hranu za ribe. donji tok (potamon)-dno je prekriveno pješčanim ili muljevitim nanosima. školjke. oči zakržljale razvijena hemijska čula i ti organizmi su uglavnom stenotermni. To su površinske vode koje poniru i dolaze do nivoa nepropusnih stijena. On tvrdi da se sve vode mogu uključiti u krug. Sladaček je razradio novi sistem saprobnosti vodenih staništa. šaran. Tada se formira sistem stalnih ili povremenih stajaćica.

Ona je prije svega staniste clanova razlagaca. malo soli.Vegetacija je vazan izvor hrane. povoljni svetlosni uslovi. Annelida. Klimu tih suma karakterise ravnomjerna temperature iznad 20ºC. insekti i visi kicmenjaci. One se karakterisu i velikim brojem vrsta drveca i do 2 . Drugi vazan faktor je vlaznost. sklera(zona tvrdolisnih suma). Kretanje suhozemnih organizama je uglavnom vezano za podlogu. ali i pruza mogucnost zaklona i razmnozavanja. Nematoda.Vlaznost u znatnoj mjeri ublazava temperaturna kolebanja zbog toga se grube promjene temperature cesto susrecu u aridnim oblastima.S tim u vezi razvio se arborealni način života sa nižom prilagođenosti kao što su razvoji kanđi i nogu za hvatanje. Na kopnu dominiraju visi oblici zivota . Posebno su brojni insekti . pijavice. U unutrasnjosti sume vazduh je zasicen vlagom. a karakteriše ih nizak pH. lijanama koje olaksavaju kretanje zivotinja i lokalno skupljanje detritusa i humusa te obrazuju cesto visecu zemlju u gornjim spratovima. Temperatura vazduha znatno vise varira nego temperature vode. Protozoa i svi stanovnici tla se zovu edafon. Ispod tog sprata nalaze se 2-3 sprata nizeg drveca. Unutrasnjost podloge pruza povoljne uslove za zivot specijalizovanih organizama. ali su zato fizicki uslovi daleko promjenjiviji u odnosu na vodenu sredinu.Tropske presume su vise stratifikovane od umjerenih suma. hileje (tropske sume).Kopnene vode mogu se prema protoku vode podijeliti na: stajaće i tekuće vode. Planktonski nacin zivota nije moguc. neosvjetljeni i neproduktivni (trofolitički). stepe. Kopna se odlikuju i velikim brojem ekoloskih nisa zahvaljujuci prije svega prisustvu vegetacije. Zbog stalnih klimatskih uslova u prašumama većinom žive stenotermni i stenohigrični organizmi. Zona tropskih i subtropskih vlažnih šuma Oznacavaju se kao hileje. tako da vecina suhozemnih organizama ima cvrste skeletne tvorevine na koje se oslanjaju meki djelovi. larve Odonata. pustinje. Visoka vlaznost vazduha pogoduju higrofilnim zivotinjama. Suhozemnu sredinu odlikuje pojava homeoterama. Ekoloski znacaj podloge je takoder veliki jer je podloga. silve (listopadne).su po pravilu veća i dublje akumulacije gdje postoji gornji. a svijetlost svedena na minimum. Ti uslovi cine kompleks klimatskih faktora koji variraju vremenski i prostorno. Amphibi i dr. SUHOZEMNA OBLAST ŽIVOTA je oblast vazdusne zivotne sredine koja se po fizickim i hemijskim karakteristikama znatno razlikuje od vodene. a ne vazduh izvor hranjivih soli. bakterija i gljiva.Oblici koji nisu zasticeni od gubitka vode iz tijela mogu zivjeti samo u oblastima sa visokom vlaznoscu.One zauzimaju ekvatorijalni pojas kontinenata u Juznoj i Srednjoj Americi. -JEZERA. osvjetljeni sloj (eufotični) koji je i produktivni(trofogeni) i dublji. U stajaće vode ubrajamo: -LOKVE-to su plitke udubine ispunjene vodom koje redovno presušuju -MOČVARE-su zadnji stadij razvoja vodenog ekosistema. sa suprostavljenim prstima i repom za hvatanje. puzevi pa i pravi vodeni oblici Polychaeta.Tu su zastupljene planarije. Osim njih tu se nalaze predstavnici Arthropoda. Na pojedinim mjestima dzinovska stable se uzdizu iznad nivoa najviseg sprata u kome krune grade zatvoreni krov. U svakoj toj grupi je visok stepen diferencijacije i specijalizacije. Madagaskaru u Indo-malajskoj i Indonezijskoj oblasti. Osnovni bioregioni ili predeone zone u koje ulaze razliciti ekosistemi su: tundra. Zbog male gustine vazdusne sredine koja ne daje dobru potporu zivi svijet je ogranicen na uski prizemni sloj atmosfere i na povrsinu Zemlje. te velika količina detritusa. te tvorevine 265 .500 u oblasti Amazona cije krune mogu dostici visinu do 50-80 m. tako da su vecina stanovnika kopna euritermni organizmi. visoka vlaznost. Africi. obilna godisnja kolicina vodenih taloga. tajga. Stanovnici kopna se stalno stite od gubitka vode iz tijela.cvjetnice.U prasumama je bogat i raznovrstan živi svijet koji je vise vezan za više spratove nego za prizemne. Unutrasnjost presume je isprepletena brojnim epifitama. Stalno mjesanje i kretanja vazduha ima za posljedicu konstantnu koncentraciju O2 i CO2. Amphipoda.

polumajmuni. Arborealnih sisara nema izuzev vjeverica.U višim spratovima naselje je manje obilno nego u prašumama. Zbog hladnijih klimatskih uslova proces razlaganja ogranske materije je spor. a najhladniji zimski mjesec -6ºC. risovi. Njena glavana karakteristika je godišnja smjena vegetacione ljetne periode sa zimskom. Posebno je bogato naselje u šumskojoj stelji i površinskom sloju zemljišta.Oni tu ubrajaju šume uz obale velikih tropskih rijeka. djetlići. Gustina populacije biljojeda je regulisana različitim predatorima. Listopadne šume se razvijaju i održavaju u obalstima u kojima najmanje 4 mjeseca prko ljeta imaju srednju temperaturu iznad 10 ºC. kameleoni. Smrceve i jelove šume su zatvorene i tamnije pa je prizemna vegetacija oskudna i čine je pretežno mahovine. sjevernizec. Ova zona pripada zoni hladnije klime. vjeverice) ptice – guštarka. Protozoa. Siricide. papagaji. Tu se javlja 10 do 20 vrasta drveća . sa izuzetkom medvjeda i jazavaca koji su omnivori. Evropi. Zivotinjski svijet je siromašniji tu se susreću krupni biljojedi losovi (Alces alces) . leptiri. Tako da je vegataciona sezona vrlo kratka.Listopadna šuma javlja se u velikom broju tipova zbog različitih zonalnih kombinacija ekoloških faktora. Kini. Zona listopadnih šuma umjerenih oblasti (Silvae) Ova šumska zona je pretrpjena krupne promjene pod dejstvom čovjeka. a najhladniji od 3 do -52 ºC. Arthropoda. a maximum atmosferskih taloga pada u toploj polovini godine. krstokljun. Zona sjevernih četinarskih šuma (tajga) Obuhavata dzinovski šumski pojas čitavog Sibira. biljne vaši. Nematoda. Samo jedan od 4 mjeseca imaju temperaturu iznad 10ºC. potoci. lisice. Posebno je bogato životinjsko naselje u spratu kruna derveća gdje se susrećuljenivci. gušteri. koleoptere. Hrane se lišćem i plodovima. Skandinavije.koje imaju funkciju za odbranu. Kvalitativno i kvantitativno je tu najbogatije nasleje Arthropoda i to pretežno fitofagnih insekata. Njihova uloga je u razlaganju ogranske materije velika i oni olakšavaju posao bakterijama i gljivama. Te vrste grade čiste sastojine na velikom prostranstvu. U vodi u dupljama dvreća i pasuhu listova razvijaju se Diptere. Manđuriji i Japanu.Tempo ogranske produkcije u prašumi je izuzetno veliki također je brz i tempo razlaganja uginule ogranske materije tako da je sloj šumske stelje slabo razvijen.Tu se razlikuju tipovi šuma vlažnih staništa ( luznjaka. Najtopliji mjesec ima srednju temperaturu od 10 do 19º C . te sve vrste insekata. Od mesojeda susreću se vukovi.Odnos ishrane i ostali biotički faktori su znacajni za dinamiku biocenoze. Fitofagi su česti među insektima i sisarima. majmuni. Karakterističan unutrašnji element tajgi su rijeke . Životinjsko naselje je raspoređeno po spratovima. Njima se pridružuju predatori ptice i grabljivi insekti. Sa sezonskim promjenamama nastupaju i periodične migracije od prizemenog sprata ka višim i obrnuto-To je posebno izraženo kod Arthropoda i ptica. sobovi (Rangifer tardus i druge vrste jelena). Smjenu aspekata u listopadnoj šumi uslovljavaju sezonska kolebanja temperature i svijetlosti. Tako da postoji nagomilavanje šumske stelje i sirovog humsa. Tu su caste Annelida. Za tajge je karakterističan kiseli tip zemljišta koji u kombinaciji sa vlagom daje terestrična zemljišta. Klimatski uslovi u tajgama su vrlo surovi. Izražena su kolebanja klimatskih faktora pa zbog toga je daleko manji broj vrsta biljaka i životinja. voluharice. Broj vrsta drveća je manji nego u listopadnoj šumi i obuhvata četinarske vrste smrce. Ranije se prostirala po cijeloj oblasti umjerenog pojasa u SAD. To su gusjenice. kune. jele i bora. glodari.U zonu hileje ubrajaju se i vlažne subtropske šume. mosumske šume u Indiji i Indoneziji.tople) srednje vlažnih staništa (bukve) i suhih staništa (hrasta i graba) . tetreb.U prašumi je prisutan jako složen splet lanaca ishrane.zatim sitni biljojedi-glodari (leming. mangrove. Svedske i Sjeverne Amerike. Insekti su malobrojni i to su stanovnici unutrašnjih stabala-Carambicide. Sezonska kolebanja klimatskih faktora utiču na gustinu mnogih populacija. grabljive ptice koji su ishranom pretezno vezani za glodare. jezera i močvare. Srednja vrijednost atmosfreskih taloga u najvlažnijem mjesecu iznosi 100 do 130 mm. U pogledu ogranske produkcije četinarske šume 266 . ose i himenoptere.

a drvece je predstavljeno pretezno akacijama koje obicno imaju spljostene krune (palme) . Vegatacioni pokrivac stepa sastoji se pretezno od trava i zeljastih biljaka. a u juznim djelovima tundre im se pridružiju žbunasti oblici i drveće niskog rasta. Prije svega mahovinama i lišajevima koji su tipični za tundru. skakavci. zebe. polarni zec.U zavisnosti od njega je i kolebanje populacije polarne lisice. Jedna od karakteristika stanovnika stepe je grupnom zivotu. To su prije svega glodari. Znacajna odlika tundre su krupne flukatacije gustine populacije posebno glodara lemingra. a grabljivci pretežno glodarima. zirafe. Za oblike koje zive na povrsini tla karakteristicna je zivotna forma trkaca posebno kod sisara i ptica -antilope. Travnati pokrivac se sastoji od visokih trava. Odlikuju se odstustvom drveca ili se ono susrece pojedinacno.Tu spadaju stepe u panonskoj niziji . Zona tundre . nojevi ili je to zivotna forma skakaca . Mongoliji u SAD . Prosjek razlaganja ogranske materije je vrlo spor i uglavnom se formira sirovi humus na tlu.zaostaju za listopadnim šumama. To smrznuto zemljiste ne moze upiti vodu zbog topljenja snijega preko ljeta kada se formiraju brojna jezera. Od artropoda tipicni oblici koji zive pod zemljom su mravi i termiti ali imaju nadzemne dijelove gnjezda. Ti klimatski uslovi omogućavaju život malom broju biljnih vrsta. veliki broj insekata. SSSR. Zivotinjso naselje je slicno kao u stepi. Savene se odlikuju pisustvom razrijeđenog drveca i travnatom tajgom kserofilnog tipa. zebre. 267 .One se odlikuju rasporedom vodenih taloga u toku godine sa duzim susnim periodom od 4 do 6 mjeseci. Problem u tajgama je preživljavanje hladnog perioda.Većina stanovnika migrira na jug. Oni su vazan izvor hrane za ptice.kenguri. Insekti su malobrojni prije svega tu su Diptere i himenoptere. Lanci ishrane tundre su vrlo jednostavni jeleni se ulglvnom hrane lišajevima. Zime su duge i oštre. Zivi svijet stepe odlikuje se posebnih zivotinsjkim formama kod biljaka preovladavaju hamefite. Surovi klimatski uslovi imaju za posljedicu formiranje zamljišta čiji se porvšinski sloj otkravljuje kratko preko ljeta u junu i julu. Zivotinjski svijet tundre je siromašan od ptica i sisara tu su sjeverni jelen. leming ostaje aktivan i preko zime pod snjeznim prekriacem. muha ce-ce. Mnoge vrste ptica i jelena migriraju u južnije oblasti. brojnošću se izdvajaju komarci čije se larve razvijaju u vlaznoj mahovini i barama preko ljeta.macke.Vegetacioni periodi traju samo za vrijeme ljeta i to 2 mjeseca traju. Stepe se javljaju u umjerenom pojasu koju ogranicavaju kolicina vodenih taloga koje padaju pretezno u proljece. Savane se susracu u tropskim oblastima Centralne Afrike i Juzne Amerike i Australije . savane u Srednjoj Africi. Za stepe je karakateristicna vrlo dinamicna smjena sezonskih aspekata u toku cijele godine. lavovi. Australiji i Juznoj Americi. Zemljiste u stepama je crnica koja omogucava visoku primarnu produkciju (černozem) na nju se nadovezuju razliciti biljojedi. Na mnogobrojim vodama tundre žive vodene ptice prije svega guske i šljuke koje se gnjezde u tundi. medvjedi i druge ptice. pampa u Juznoj Americi . Zona stepa U ovu zonu spada niz prostranih travnatih formacija ravnica koje susrećemo u svim kontinetnima .kojoti. leming. Mnoge vrste ptica grade gdnjezda u rupama ili napustenim jazbinama. Prisutna su i stabla boba sa hranjivim plodovima.je najsjevernije položena oblast vegetacije i predstavlja nepolarnu oblast bez šumskog pokrivača koja se u vidu pojasa proteže od najsjevernijeg dijela Sibira i sjevernog oboda Amerike. Ljeta su manje ili vise susna. snježna koka. Fluktacije brojnosti glodara cesto dovode do prenamozenosti u godinama povoljnih klima. Prisutna su dnvena i godisnja kolebanja temperatura i javlja se vazdusno strujanje i intenzivno isparavanje. Kod zivotnja karakteristicni su oblici koji zive pod zemljom stiteci se od temperaturnih kolebanja i predatora. Za nju su karakteristicne antilope. bare i močvare. polarna lisica. glodari su hrana za ptice i sisare. Na sjeveru njima se pridružuju rijetke zeljaste cvjetnice.hijene. tako da ce cesto susrecu krda i stada. polarana sova.

Kategorija areala je osnovno polaziste u tumacenju zoogeofraskog i geograskog polazaja na planeti. Juzne Afrike i Jugozapadne Australije. Arabije. cempresi. Ljeta su veoma topla sa dnevnom temp. Edafski faktori variraju tako da se razlikuje glinovite.Vegetacija je oskudna i sastoji se od jednogodisnjih biljaka u periodu vlaznosti visegodisnjih kserofilnih zbunastih oblika i euforbijacije koje akumiliraju znatnu kolicinu vode u tijelu poput kaktusa. pjeskovite i kamenite pustinje. sljunkovite. Irana. Pustinje se susrecu i u SAD-u . Juznoj Americi i Autraliji. To zavisi od rasporeda zivotnih uslova u arealu. Arbutus. Povezujuci linijom areal vrsta jednog roda dobit cemo areal roda. ali se brzo regenerišu. blavor . makije . tj. garige u Sredozemlju i carpal u Kaliforniji. Medju pticama se susrecu grkuse – Silvia. Perzije. Pored oskudice vodenih taloga javlja i se i njihov nejednak rapored susnih perioda i traje vise mjeseci ili godina bez prekida. Njihovom degradacijom nastaju kamene pustinje. Kod vegatacije osnovna zivotna forma je drvece i zbunje sa zimzelenim kozastim i tvrdim listovima. U pustinjama je niska primarna produkcija. U tom zimskom periodu najniza srednja mjesecna tempratura nije nikad ispod 0ºC. Od sisara su karakteristicne sakal . drozd. Zivotnjski svijet je jako oskudan i ima fizioloske prilagodne u pogledu zastite od gubitak vode -luce mokracu koja je vise koncentrovana ili zive u jazbinama pod zemljistem u kojima je veca vlaznost.Ophiosaurus apodus. da li su ti uslovi rasporedjeni ravnomjerno ili mozacino 268 . Te vrste su znacajan izvor hrane i vode za pustinjske ogranizme takodjer im pruza mogucnost sklonista i gnjezdista. plovke. Turkestana sve do pustinje Gobi? u Aziji. kunic. Zimzelene sume sredozelja cesto bivaju degradirane i prelaze u semiaridne zbunaste zajednice makije. a suha sa malim brojem kisnih dana.obalama Kalifornije . Maleziji. Afganistana. Ravnomjeran i mozaican. Pristna su extremna dnevna sezonska variranja temperature od 48ºC do 62 ºC. Tipicne vrste su : cesvina. razliciti smukovi.Canis aureus.Drugi stupanj degradacije zimzelenih suma su garige sastavljene uglavnom od nizih zbunjeva. Erica. One se protezu od sjeverne Afrike. Susrecu se u sredozemlju . Sirije.To je period vodenih taloga. Koeficijent isparavanja je vrlo visok.Zona pustinja Pustinje se odlikuju extremnim klimatskim uslovima koje karakterise oskudica vodenih taloga. Areal jedne vrste je osnova za sve zoogeografske kategorije. Cileu. od 28ºC do 33º C. Zivotnjsko naselje sadrzi niz karakteristicnih vrsta od reptila susrecu se gekoni . Rasprostaranjenost vrste u arealu Postoje 2 osnovna tipa rasporeda vrsta u arealu.Oni grade karakteristince sumske zajednice i sikare.Hemidactilus turcicus.Odlikuju se blagom i vlaznom zimskom periodu i suhim zarkim ljetom. Kalifornijiski caparal su zimzelene šume i šikare u Americi i po biljkama i životinjama su slične sredozemnim sumama. Tipican oblik ovih suma je u Sredozemlju. Zona kserofilnih zimzelenih suma (skar i sikara) Ova zona obuhavat mnoge primorske oblasti na vise kontinenata. juniperusi i lovori. Podlozan je cestim požarima. AREAL Areal je isto sto i oblast rasprostranjenja. Zauzimaju znatno prostranstvo na kontinentima. pistacije.On se na karti moze predstaviti ako se linijama spoje kranje tacke manjeg ili veceg prstora na kome je neka vrsta neprekidno rasporstanjena.

a malu stenobiontne. Migracije riba se oznacavaju kao sezonske seobe i obicno su vrste u velikim jatima. Pravilnu seobu vrste i foke od mjesta hranjenja do mjesta razmnozavanja gdje izlaze na kopno ili na led. Krajem ljeta jegulje stare 6 do 9 godina krecu iz evrope u more i dolaze u Sargasko more. Prva je nasljedno svojstvo vrsta. Prilikom seoba ptice migrarijaju sirokim frontom pridrzavaju se opcih pravaca i samo mjestimicno npr.Kod sjeverno americkih jegulja put traje oko jednu godinu. Putovanja dostizu duzinu 75mm i ulaze u rijeke. 269 .Veliki broj morskih i jezerskih planktonskih ogranzama vrsi i dnevne vertikale migracije. losos putuje rijekama i vise od 1000 kilometara i savladavaju i vodopade. Uzroci tih iseljavanja ili emigracija su razliciti.Picus viridis koji zivi samo u listopadnih sumama. zeleni dijetlici. Nasuprotne vrste ciji areali zauzimaju isprekidanu povrsinu stajace vode ili planiske vrste imaju mozaican raspored. Nasuprotom ostalim ribama evropska jegulja ide iz rijeka u more. Ako su uslovi zivota ravnomjerni vrste ce biti ravnomjerno rasporedjene. radjaju i odgajaju mladunce.Iz jaja se izlegu larve i zahvata ih golfsksa struja jer imaju bocno spljoteno tijelo. Njih slijede sve mesojedne vrste.zavisi i od ekoloske valence vrste.To su pravilne seobe sisara (ptica i riba) koje se svake godine vrse u horizontalnom i vertikalnom pravcu. Jendolicni uslovi zivota su u tajgama.To je posebno izrazeno kod glodara. Markiranju riba i prstenovanju ptica utvrdjeno je da se one vracaju u iste rijeke u kojima su se razvile ili u istu oblast gdje su se gnjezdile. Najjednolicniji uslovi zovota su u moru. Sa dolaskom zime mnoge vrste biljojeda se spustaju u nize dijelove u potrazi za hranom. nakon cega slijedi opadanje brojnosti. pare. Nocu izlaze na povrsinu po hranu. Seobe u vertikalnom pravcu su posmatrane na planinama. Kolebanja u brojnosti Svaka vrsta je sposobna da se razmnozava geometrijskom progresijom tako da bi za kratko vrijeme dostigla brojnost koja bi je ugrozila. u klisurama tajgi se pravac suzava.U zadnje vrijeme je dokazano da postoji periodicnost u kolebanju brojnosti vrsta npr.Tipicne euribiontne vrste su : vuk. Ove horizontale seobe su stalne i u pogledu njihovih pravaca. Npr. Masovna iseljavanja (emigracije) Mnoge vrste u godinama kad je broj jedinki naglo povecan preduzimaju masovna iseljavanja. a druga zavisi od sredine u kojoj jedinke neke vrste zive.Vrste koje imaju siroku ekolosku valencu oznacavaju se kao euribiontne. Foke se na tvrdoj podlozi linjaju. Na dubini od 100 m polazu ikru i potom uginu pocetkom proljeca. lisica. U godinama kada je povoljna klima i ishrana tj.a drugi u povrsinskim slojevima mora. Te migracije su u vezi sa razmonozavanjem i izvorima hrane. Morseke vrste se za vrijeme mrijesta priblizavaju obali ili sprudovima npr. Areal u jednom predjelu moze biti ravnomjerno rasporedzen a u drugom mozaican.Tako treba razlikovati potencijalnu i stvarnu brzinu razmnozavanja vrsta. Opadanje zivotnog talasa uslovljeno je uglavnom epizotijom koja dobija velike razmjere.Kao stenobiontne vrste su planinski ovan (ovis) koji zivi samo na visokim kamenitim planinama. gavran jer zive u svim zonama.Tu su vrste takodjer ravnomjerno rasporedjene.to kolebanje susrecemo kod kanadske lisice je svake 4-5 godina. Na kraju 4 godine. Primjer horizontalnih perioda migracije su migracije riba zbog razmnozavanja i hrane ali isto tako i kod ptica.otpor sredine slabi broj jedinki jedne vrste se naglo povecava i dolazi do podizanja njenog zivotnog talasa. Takodjer neke vrste riba i beskicmenjaka jedan dio godine provode u dubljim slojevima.Najduza migracija od 15 000 kilometara vrsi polarna sljuka.Tako da je vecina paleskih vrsta rasporedjena ravnomjerno. Neke vrste racica prelaze pri tome i po nekoliko stotina metara. a danju bjezeci od sunca idu dublje slojeve. zatim krstokljun. Migracije vrsta u arealu Najcesci tipovi seoba organizama u prirodi su: periodicna putovanja (migracije).U prvom redu je nedostatak hrane. grenlandska foka se razmnozava na ledu.

Pregrade Ako se vrsta nalazi u povoljnim uslovima broj jedinki se povecava iz godine u godinu. Jedinke odraslih puzeva zive na granicnom prostoru i obicno se krecu nocu u potrazi za hranom. Posmatranja sive tekunice. Idu u jednom pravcu i unistavaju vegetaciju. Kao primjer normalnog raseljavanja jedne vrste moze se uzet slabo pokretni organizmi puz golac. 270 . rijeke. a kasnije se prosirila sve do obala Antlantika. Postoje i drugi brojnio primjeri sirenja areala kod kineske strnarice. Sa svakim pokoljenjam povrsina koju jedna porodica zauzima se neznatno siri. slatka ili slana voda. leming.Oni se krecu u odredjenom pravcu i savladavaju rijeke i jezera. Fizicke pregrade mogu biti planinski grebeni.U pocetku se hranila sa jednom vrstom divljeg krompira. Poznata iseljavanja kod sisara vrsi vjeverica. Leminzi u pojedinim godinama kad brojnost poraste krecu i u toj oblasti ostaje mali broj jedinki.Veliki broj zivotinja se udavi ili ih pojedu mesojedi koji prate njihove migracije. Npr. obicnog zeca i sibirskog tvora su pokazala da se primjetno raseljavanja ovih vrsta vrsi u godinama kada se povecava njihova brojnost. 1000 godina moze da zauzme ogroman prostor. irvasa. sibirskog tvora. vjeverica se tako iz tajge Sibira preko jedne zone tundre prosirila se na tajgu Kamcatke?. poljske jarebice. Individualna povrsina roditelja se ne povecava ali mladi puzevi se razmile na sve strane i nalaze pogodna mjesta za zivot i zive isto kao i roditelji. Ali kako su kolonisti sadili sve vece povrsine sa krompirom ona se prosirila na tu novu hranu. Bioloske pregrade su prepreke koje sprjecavaju raseljavanja. Za vrijeme tih nocnih putovanja puz polaze jaja na pogodna mjesta. Mnoga ostrva ljeskara koja se nalaze po cetinarskim sumama Evrope smatra da su ipak nastala kao rezultat njihovih emigracija.One se sakupljaju u male grupe a kasnije u jata. Masovne migracije poduzimaju i vjeverice. ljesnikara i kod insekata skakavci. Pregrada za usko specijalizovanog parazita moze biti odsustvo domacina. Ali u periodu od npr.Masovna razmnozavanja cesto kasne za povoljnim uslovima. u sumskoj tundri javlja se borba za hranu izmedju polarne i obicne lisice pri cemu pobjeduje polarna u sjevernim. sadja-Sirrhoptes paradoxus. U Sjevernoj Australiji zive brojne vrste golubova dok na susjednim ostrvima uopste ih nema. a uslovljene su drugim biljkama i zivotinjama. poljskog misa. Tamo su prisutne brojne vrste gmizavaca i majmuna koji pljackaju gnijezda. Ptice sadje koje se gnijezde u Kazastanskoj oblasti nekad imaju velika izlijetanja sve do Zapadne Evrope i Atlantika i do Kine na drugoj strani. Skakavci nekad migracije vrse i u krilatom stadiju smatra se da je njihov let neophodan za sazrijevanje polnih produkata. iskoristavajuci potencijale svog areala i onda tezi da prosiri oblast rasprostranjenja tj. suha klima. Normalna raseljavanja Posmatranja oblika koji danas sire svoj areal pokazuje da se ovaj proces razvija postepeno i vrsta nove oblasti osvaja korak po korak. Tako da je ona prepreka za domacu stoku.40 godina 19 vijeka oblast rasprostranjenja krompirove zlatice bila je ogranicena na oblast stjenovitih planina na istoku SAD. Na proljece iz jaja izlaze beskrilne larve. Poznatae su seobe leminga.U Srednjoj Africi zivi muha Ce –ce koja kod domace stoke izaziva smrtnost. ljesnara. Razlikuju se fizicke i bioloske pregrade. krstokljuna i leptira. Npr.Ali vecinom te emigracije dovode zivotinje na mjesta koja ne odgovaraju njihovim potrebama sto dovodi do njegovog propadanja. a nije prepreka za antilope jer na njih ne djeluje. obicne voluharice. Najglavnija ognjista putnickog skakavca su u rijecnim deltama i jezerima Srednje Azije. Proces raseljavanja moze ici na dva osnovna nacina: -neprekidnim frontom kao sto se obicni zec raseljava u kazastanskim stepama -ekoloskim zlijebom kao sto se krece kineska strnarica sa istoka na zapad pridrzavajuci se livada i siblja plavnih rijeka . pocinje da se raseljava. indijskog cvorka. Masovna iseljavanja u nekim slucajevima dovodi do sirenja granica areala. Prepreka za raseljavanja moze biti i borba za opstanak koja se izrazava u konkurenciji za hranom. obicnog zeca.Vrsta tvrdokrilca majak zivi u svim pustinjama srednje Azije osim u Ferganskoj dolini gdje nema pjescanog bagrema kojim se hrani. Ali kod raseljavanja ranije ili kasnije nailazi se na prepreke razlicitog tipa ili pregrade. Tako da njihovo raseljavanja ima ritmican karakter.

izmjenom stanista zivotinja ili unosenjem domacih ili divljih zivotinja koje potiskuju druge vrste. Irvas koji je iscezao u proslosti zbog izlovljavanja. Jedan tip su pregrade koje dijele teritorij sa slicnim uslovima zivota. takav je slucaj i sa morskom kravom.Na sjeveru se takoder javljaju santé leda koji mogu prenositi polarne lisiice. kao moreuz koji dijeli Madagaskar od Afrike koji postoji barem od miocena. Mnoge vrste su potpuno iscezle npr. u borbi protiv stetocina unose se nihovi prirodni neprijatelji. Smanjenje areala mogu mogu uzrokovati i epizotije. 271 . irvase na druga ostrva. Da vi neka vrsta izumrla nije dovoljno samo unistiti njene jedinke u nekim slucajevima je dovoljno da se njihov broj smanji. da se aklimatiziraju i da izdrze borbu za opstanak sa lokalnim vrstama. Stabla koja su donesena na more. Konkurencija izmedju dva oblika veca je ako su ti oblici ekoloski blizi. One se ne mogu odrzati i to dovodi do izumiranja. kao npr. Predpostavlja se da su pretci australijskih glodara dosli na australski kontinent slucajno na stablima koja su plutala. To su male pregrade npr. brodovima i zeljeznicama. Da na novom mjestu nadje povoljne uslove za zivot tj. Zec i poljska jarebica se raseljavaju prema tome kamo se sire pasnjaci na racun suma. Na Islandu za vrijeme zime doslo je do potpunog unistenja vodozemaca. slucajnim nacinima raseljavanja i ne prilagodjavaju se. Suecki kanali su iskoristile mnoge vrste iz Crvenog mora da predju u Sredozemlje i obrnuto. Uloga covjeka u raseljavanju zivotinja je velika. Pregrade drugog tipa poklapaju se sa granicama koje dijele 2 oblasti sa razlicitim uslovima zivota npr. Smanjenje areala vrsi se izmjenom zivotne sredine. ostrvo Krakatau. Trajanje pregrada je razlicito . a kod savladavanja prepreka drugog tipa zivotinja se mora prilagoditi novim uslovima zivota.vuk u Velikoj britaniji. druge su jako postojane. a kasnije Americka koja je potpuno potisnula Evropsku. Smanjenje areala moze se javiti i usljed katastrofa npr. Smanjenje areala i izumiranje zivotinja Smanjivanje areala i izumiranje u danasnje vrijeme je najvise uzrokovano djelovanjem covjeka. Nekad se javljaju i velika ploveca ostrvca koja su okrenuta od obala tropski rijeka sa zivotinjskim naseljem i dolazi u more. palmini plodovi nose na sebi nekada male zivotinjice. moreuz izmedju 2 ostrva. Nekada se ona ogleda i u unistavanju pregrada ali i u prenosenju zivotinja u drugu zemlju.neke pregrade i nestaju brzo. Kod tog raseljavanja treba da na novi prostor dodju dvije jedinke razlicitog pola ili bremenita zenka. krompirova zlatica ali i reptili i sisari. Produkcija istocnog slavuja u zapadnoj Evropi smeta zapadnim slavujima kojima je bioloski sasvim slican. U onim slucajevima kad je jedna vrsta bolje prilagodjena i pocne da potiskuje konkurenciju borba za opstanak je izrazajnija. Npr.To se odvija ili neposrednim unistavanjem zivotinja. Postoje i primjeri svjesnog prenosenja npr.Tako su prenijeti i misevi. Obadvije vrste pregrada mogu se podijeliti na dva razlicita tipa i bioloske i fizicke.i obicna u juznim dijelovima. dvije pastrmke sa Novog Zelanda prvo je unesena Evropska koja se dobro aklimatizirala. bubasvabe. Iscezavanje zbog unosenja drugih vrsta je primjer psa Dinga koji je u Australiji potpuno potisnuo torbarskog vuka koji se sacuvao samo na Tasmaniji.Zelandu potpuno unistile hateriju i krupnog goluba dronta koji se gnijezdi na tlu. U nekim slucajevima unsene vrste naisle su na povoljne uslove i razmnozile se u velikom broju praveci stetu npr. granica izmedju zone tundre i tajge. Prenosenje zivotinja covjek prenosi nesvjesno tovarima. Na plovkama barskih ptica selica prenose se razni sitni beskicmenjaci i njihova jaja.mungos. Npr. Glavatica. Mala droplja i mrmot nestaju sa polja zbog razoravanja.pas Dingo u Australiji. pacovi. Slucajni nacin raseljavanja Moze se vrsiti na dva nacina vodom i pod uticajem covjeka. Morske struje mogu prenositi zive kopnene kicmenjake. Prvu vrstu pregrada zivotinje mogu da prevladaju tzv. Unistavanjem suma potiskuju se sumske vrste zivotinja. mekousna pastrmka je smanjena u Neretvi samo male populacije. Tekunice za raseljavanje koriste mosove.Domace svinje su na N.

Npr. tur je bio siroko rasprostranjen u Evropi. Kod razdvojenih areala vazan momenat je i sirina.Jedan od nacina je da zivotinje savladavaju male pregrade i obrazuju odvojenu koloniju koja vremenom preraste u areal. Npr. Plava svraka zivi samo na Pirinejskom poluostrvu i na Dalekom Istoku. a primjer drugog slucaja je Evropski bison koji poslije ledenog doba iscezava u Zapadnoj Evropi. rod. Pojmovi autohtoni i endem se nekada mogu i podudarati.porodica gustera najvecim dijelom u Juznoj Evropi i ona se smatra centrom njenog nastajanja. Karakteristicno za razdvojene areale je da u oblasti gdje postoji prekid postoje uslovi za odredjenu vrstu. primjer riba Coregonusa koji zivi u jezerima u Irskoj. a to mjesto je ognjiste ili centar postanka tog oblika. sumska kuna je rasprostranjena u sumama Zapadne Evrope.Drugi slucaj je da se iscezavanjem zivotinja u prelaznoj oblasti prvobitni isprekidani areal raspadne na vise dijelova. I. Za prvi slucaj je karakteristicna vjeverica na Kamcatni. Ukoliko je visa sistematska kategorija zivotinje su imale vise vremena za mjenjanje svog areala. Smatra se da su nekad ta jezera bila jedinstvena masa vode koja je spustanjem kopna razdvojila i u njima su evoulirali ove tri vrste srodnih riba roda Coregonus. Npr.Kod odredjivanja centara nastajanja postoje odredjena pravila: -Oblast u kojoj zive najprimitivniji oblici date grupe je centar nastajanja i prvobitnog raseljavanja. Ta jezera su spojena konalima sa morem tako da se na taj nacin nisu mogle rasporediti.Izumiranje vrsta u geoloskoj proslosti uglavnom se javljalo zbog gubitka njihove prilagodjenosti. Kaspijska foka je endem Kaspijskog mora. 2. a ono je ujedno i njen centar nastajanja. Haterija je endemicna vrsta. familija i podklasa N. Termini alohtone i autohtone vrste Primjer za utvrdivanje primarnih centara i pravaca raseljavanja 272 . Po tome se razdvojeni areali razlikuju od mozaicnih kod kojih izmedju dijelova areala ne postoje odgovarajuci uslovi za zivot. Centri nastajanja i prvobitnog raseljavanja Vrste. izmedju Sovjetske i Americke tajge nalazi se prostrani dio Tihog okeana. Najpouzdaniji i paleontoloski nacin objasnjenja centara nastajanja i raseljavanja zivotinja.Postoji opste pravilo da u koliko je niza sistematska kategorija utoliko je vjerovatnije da njen danasnji areal odgovara centru nastajanja. podvrste. endemska vrsta foke koja zivi u Bajkalskom jezeru. Evrope i na Kavkazu. Endemicnost je uslovna i tokom vremena se moze izmjeniti.Npr. Disjunktivni areali se mogu objasniti jedino evolucijom. prekidnog pojasa. -Ognjista nastanka moze biti samo ono mjesto koje po svojim uslovima odgovara potrebama prolaznog oblika. npr. Npr. Cetri vrste tapira zive u Centralnoj i Juznoj Americi. Skotskoj i Engleskoj. S druge strane vrste. a tih zivotinja ipak nema. a poslije prvog Svjetskog rata je postao endem samo Istocne Evrope. Razdvojeni (disjunktivni) areali i porijeklo Oblast rasprostranjenja pojedinih vrsta po pravilu su neprekidne. Disjunktivni areali mogu nastati na dva nacina: 1. rodovi koji su nastali na nekom mjestu nazivaju se autohtoni. ali ima i primjera da su areali podjeljeni na vise dijelova. a zadrzava se u Sibiru. a jedna u Jugoistocnoj Aziji.Zelanda. podvrste i rodovi koji su karakteristicni samo za pojedine oblasti nazivaju se endemima. Npr. U nekim slucajevima savremeni areal vrste je i u isto vrijeme i njeno ognjiste nastajanja. -Oblast u kojoj zivi najveci broj organizama date grupe je centar njenog raseljavanja. Osnovni nacin nastajanja disjunktivnih areala je drugi primjer.

Neoendeni obicno imaju srodne vrste i njihove vrste se 273 . Npr. Dispinutivni areali su vrlo karakteristicni za stare grupe. Polazeci od nacina zivota zivotinja i istorijskih promjena oje su se desavale mogu se odrediti najblizi putevi raseljavanja. Postoje i uzajamni odnosi izmedju izmedju vel areala i geoloske starosti grupe. Sto je niza sistemska kategorija po pravilu je i areal manji. Primjer rijecne jegulje: Evropska i srodna americka jegulja idu na mrijestenje u Sargosko more. gdje se putevi njihovih migracija porede sa putevima njihovog raseljavanja. laste. Preko tog kopna mufloni su prelazili i raselili se u Juznu Evropu gdje su izumrli kasnije. Ti se areali obisno obrazuju izumiranjem u prelaznim oblastima. Ovo se dokazuje tako sto se ptice cije raseljavanje ispitivalo lete na zimovanje u obrnutom pravcu. To pokazuje da je Sargasko more centar naseljavanja ove vrste. Srednjoj i Centralnoj Aziji. Kod kontinentalnih oblika vrste sa kosmopolitskim arealom su i neke grupe vodenih beskicmenjaka koji se prenosi pasivno vjetrom. takodjer i vrsta. Areal vidre obuhvata sve osim Australije oni naseljavaju cijelu Evropu i Sjev Ameriku. Na Kaspijskoj foci parazitira jedna akantocefala krakteristicna za sjever to znaci da su se predci Kaspijske foke doselili negdje iz sjevernih mora. Sibiru i Sjevernoj Americi. vrane . od njene sposobnosti u savladavanju prepreka i od geoloske starosti vrste. Uski areal moze biti rezultat toga sto mlada grupa jos nije uspjela da se naseli ili st oje stara skoro izmrla. USLOVNI CENTRI I NAJBLIZI PUTEVI RASELJAVANJA Za njihovo utvrdjivanje postoje razlicite metode: -bioloske istrukturne odlike koje ukazuju na vezu izmedju zivotinja i odredjenog predjela -sezonske migracije ptica i riba. i na istok Azije. Primjer ovakvih areala je rod limulus sa 5 vrsta na obalama istoce Amerike i na Sandskim ostrvima i Tapiri. Podvrste imaju uvijek male arreale. Oni koji su se raseljavali na istoku zauzeli su Aziju. Tako da se razlikuje neoendenizam i paleoendenizam. psi. Biogeografski se obicno zadovoljavaju odredivanjem uslovnog ognjista raseljavanja tj. U moru su fizicke prapreke manje vecina morskih beska ima sposobnost se krece pasivno pomocu morskih struja koje nose njihove larve i jaj. Maloj. Velicina areala zavisi od ekoloske valence vrste. S jedne strane te grupe imale dovoljno vremena da se prosire a sa druge strane su potisnute mladjim bolje prilagodjenim grupama i imaju male areale. Zajednicke vrste Crnomorsko azijske stepe i stepa pored Kavkaza su se raselila iz prvih stepa zato sto su one geoloski starije. Iz Evrope jedni su prodrli na Sardiniju i Siciliju koje su tad bile povezane sa kopnom i danas su se razvile u posebnu vrstu.Rod muflona obuhvataju vise podvrsta i vrsta koji zive na ostrvima Sredozemnog mora. lisica garan. Po geografskom rasprostanjenu parazita moze se utvrditi odakle se raselio njegov domacin. Po pravilu zivotinje koje nastanjuju razlicita stanista velike areale npr vuk. Sto se tice morskih kicmenjaka oni su dobri plivaci i savladavaju velike udaljenosti tako da imaju kosmopolitske areal. Znatno vise kosmopolitskih rodova npr. Krajem tercijara je bio povezan sa Malom Azijom . a onda preko kopna koje je vezalo Aziju i Ameriku presli su u Ameriku. Npr. Ali tu postoji i izuzetaka npr vidra i rijecni orao su stenobiontne zivotinje vezane samo za vodu ali su ima areali ogromni.onog regiona iz koje se neposredno raselila data grupa organizama. Najprimitivniji od njih je malezijiski mulfon koji zivi na Kipru. Ipak su rijetke kosmopolitske vrste. Tako da je Kipar centar nastajanja i raseljavanja muflona. Vrste koje bolje savladavaju prepreke obicno imaju vece areale. VELICINA AREALA I GEOLOSKA STAROST GTUPA Samo su neke zivotinje bile u stanju da se rasele ne mjenjajuci bitno odlike vrste i postale kosmopoliti. Takvih vrsta ima mnogo medju morskim zivotinjama posebno medju beskicmenjacima.

Gana 125 000 337 vr ptica. Na ostrvima vrsta moze lako da izumre. 9.fauna crijeva itd. ima ih 34 roda sa oko 400 vrsta a endemi je 31 rod. solinitet itd. Tokom vremena fauna kontinentalnih ostrva postepeno dobija karakter okeanske faune. relikti tercijarne slatkovodne faune koja se tu sacuvala Tanjgenjika se obrazovalo u oligoceru . Prema geoloskom vremenu fauna karbona. U uzem smislu to je zivotinje koja se istorijski slozile i koje su se ujedunuleu zajednicku oblast rasprostanjenja. Karakteristika ostrvske faune je endemicnost i siromastvo. 80 vrsta Bajkalskih planarija su endemi tog jezera. Na kopnu cak i da izumre neka vrsta u jednom dijelu areala ona se tu ponovo naseli iz drugog dijela areala. Prva imaju faunu susjednom kopnu a druga faunu koja se sastoji od slicnih doseljenika. Nova Gvineja sa 758 000 kvad km ima 495 vrsta ptica koje se tu gnjezde. FAUNA Rijec fauna upotrebaljava se se u surem i uzem smislu. Sumatra 434 000 430 vrsta ptica. FAUNA ZATVORENIH BAZENA BIOGEOGRAFSKI ZAKON od posebne vaznosti zato sto ukoliko je duze trajala izolacija u toliko je vise spec ili endemicna fauna izolovanog dijela. Od 36 vrsta oligoheta sa baj jezera 31 su endemi istog. prema teritorijalnoj. Cejlon 65 000 251 vr ptica. ptice koje se gnijezde na ostrvima npr. ptice.smanjuju jedna za drugom geografski. To predstavlja jedan od domena evolucije. oko 75% faune u njemu su endemi to su uglavnom vrste i rodovi endemicnih familija nema. Posebno su znacajni rakovi gameride. Primjeri koji to dokazuju su primjeri dva najstarija jezera Bajkalskog i Tanganjika. Biocenoza i fauna Biocenoza je ekoloski pojam . Fauna bajkala sastoji se iz 3 grupe organizama: 7. sisari. Npr. stari autohtoni stanovnici bajlkala: spuzve. ribe. Ta zajednicka istorija ostavlja pecat koji se sa jedne strane ogleda u podudaranju areala zivotinja iz razlicitih grupa a sa dr strane ova je evolucija trajala dosta dugo i onda se obrazuju sistematske grupe viseg ranga. Primjer biocenoze moze se pratiti na sprudovima ostrige. 8. Zahvaljujuci razlicitm pregradama zivotinjskog naselja i pojedinim dijelovima zenlje se razvijalo donekle samostalno. Prema danasnjim podatcima Bajkalsko je danasnji oblik dobilo u tercijeru. prema stanistu . dok okeanska ostrva su siromasna faunom doseljenika. kopnena. na ostrvima postoji direktna zavisnost izmedju velicine ostrva i broja vrsta koje tu zive. u sirem smislu to je skup razlicitih zivotinja. Za Bajkal je karakteristicno i endemicne vrste flore. npr. Brojnost vrsta je iz godine u godinu je izlozena kolebanju. ta duga izolacija dovela je do toga da da je 76% vrsta u njemu endemicno. 2 pordice riba i dr.americka. Sprudovi ostrige se javljaju samo na odredjenim mjestima u moru sa odredjenim karak: temperatura. autohtoni stanovnici ciji su predci dosli nedavno iz Sjevernog mora : riba Coregonus i dr. Tu su dvije endemicne vrste familije riba Comephirdae Cotocemophoride. tropska. Mogu se svrstavati po raznim principima: Sistematskoj pripadnosti-fauna . Doseljenici tesko prodiru na ostrva i cesto umiru. Kontinentalno ostrvo V britanije ima malo karakteristicnu faunu. 274 . OSTRVSKA FAUNA (KONTINENTALNA I OKEANSKA) Kontinentalna i ostrvska ostrva imaju potpuno razlicite faunn. Paleoendemi nemaju srodnih vrsta i imaju izolovano rasprostanjenje. Taj proces traje brzo i tim ako ako su ostrva mana brze. Broj vrsta na ostrvu zavisi i od udaljenosti od kopna i od starosti ostrva. to je skup biljnih i zivotinjskih populacija koja naseljavaju odredjeni biotop i koje su vezane brojnim odnosima.

golub dront sa Mauricicijusa. OKEANSKA KOPNENA FAUNA Cijeli zivotnjski svijet se moze podijeliti na 2 osnove: na kopnenu i okeansku faunu.Stepen izlacije zavisi i od drugih faktora npr. bodljokosci i crvi. i postojanje velikog broja oblika koji ne lete nizeg sistematskog ranga. Azorna i Galapagosna ostrva . u okeansku spada zivi svijet mora i oblika koj zive u moru ali su procesom razmnozavanja vezani za kopno . grabljive ptice. Nakon sto pregrade isceznu faune jos izvjesno vrijeme zadrzavaju svoj karakter. Rasprostanjeni su sundjeri. cak i polarne oblasti imaju bogatu faunu. Za ostrvo je karakterisitcna pojava velikog broja oblika koji mogu prevladati male prepreke-ptice i slijepi misevi. ali za to je potreban veliki evolucioni put. vegetacije. ali je puno oblika medju njima koji ne lete npr. patke. POMJERANJA FAUNE I RELIKTNE FAUNE Ukoliko pregrade koje razdvajaju faune isceznu na ovaj ili onaj nacin jedna fauna dolazi u dodir sa drugom faunom. i dr. Faune se mogu preklapati zajedno sa pomjeranjem cijelog predjela npr. Npr. Amerike 1000 km imaju 37 vrsta ptica od cega 31 endemicna. Tada nastaju slozeni procesi koji mogu da dovedu do razlicitih rezultata: ili forme razmjenjuju svoje elemente ravnomjerno i to daje novu faunu ili jedna faun koja je prilagodjena potisne drugu. Bijeli zec ciji je glavni areal tundra zivi na Pirnejima i Alpama izolovano zivi kao relikt ledenog doba. Azorsna ostrva su udaljena 200 km od evrope imaju 30 vrsta kopnenih ptica aendemicna 3. Haterija sa N Zelanda . veci broj sistemskih kategorija viseg reda u moru i veci broj sistamskih kategorija nizeg reda na kopnu govori da je okeanska fauna starija. Oni gube sposobnost letenja jer ne postoji njihovi prirodni neprijatelji sisari . Karunari sa Galapagosa. Na kopnu na najvecoj dubini mogu zivjeti neki pecinski ili podzemni oblici a na najvisim visinama vukovi. Pod povoljnim zonalnim uslovima moze se sacuvati citav kommleks vrsta prvobitne faune koja se tad zove reliktna fauna. Mekusci se na ova ostrva prenose u obliku jaja na nogama ptica selica. GLAVNA PODJELA OKEANSKE FAUNE U oblasti okeana razlikujemo tri osnovne zone: 7. Ptice cine veliki procenat ostrvske faune. Sredozemna fauna je morem podjeljena na evropsk i sjevrno-africku faunu sa slicnim zivotinjskim vrstama. ptice-guske. na Azorsnim ostrvima zivi 69 vrsta. ili obrnuto ako se areal jedne faune podjeli pregradom naglo. Prostor za zivot u okeanima je veci nego na kopnu. Pri tome pojedini oblici potisnute faune u povoljnim uvjetima opstaju kao relikt. dupljari.Zelanda. Na 275 . za vrijeme ledenog doba.. okeansko prostranstvo je naseljeno u potpunosti. Galapagosna ostrva su udaljena od J. Ostrva zbog te svoje izolacije omogucavaju odrzavanje primitivnih odlika na svojoj teritoriji. Mjesanje i pomjeranje faune odvija se razlicitom brzinom. Ostrvske i slatkovdne zivotinje pripadaju kopnenoj fauni jer su vezane za kopnenu oblast izuzev manjih dijelova mora. njegova populacija je ostala nakon povlacenja ledana sjever pri zavrsetku ledenog doba. svijetlosti. Kivi sa N. Npr. kornjace. mekusci. Npr. Za okeanska ostrva karakterisiticni su i beskrilni insekti to se objasnjava dejstvom snaznih vjetrova. izolacija igra vaznu ulogu u razilazenju karaktera tj. Kopnena fauna je bogatija od morske zbog insekata. pingvini. Kicmenjaci su uglavnom kopneni oblici izuzev riba . Osim ovih pomjeranja unutar svake faune vrsi se seljenje pojedinih oblika ciji se areal moze poklapati. dijelovi te faune jos dugo ostaju jednoobrazni. priobalna ili litoraln ide od obale pa od 200m . foke. burnjaci. to je zato to Galapagosna ostrva van linije seobe pticai izolovana su za razliku od drugh osrva koja su na putu seldbe ptica selica. Npr. Npr. u delti Volge se sacuvala obilna fauna suptropskog pojasa. Obrazaovanja vrsta u prostoru. fauna Bajkalskog jezera je rezultat tercijerne faune koja je pokrivala cijeli prostor Sj Evrope. Fauna tundre se spustila daleko na jug evrope. Isto tako otopljavanje leda na artiku i subartiku je zbog dejstva golfske struje sto dovodi do pojave zivotinja iz toplih krajeva. Broj vrsta morskih zivotinja cini samo ¼ kopnenih.tu su prisutni talasi kolebanja temp. itd. Ovo isto vazi i za kopnene mekusce na Galapagosu ih zivi 48 vrsta od tog 41 endmicna vrsta.

Npr. 500 m. Primjer su Himalaji: oni dijele centralno . sjeverni morski gnjurci lice na pingvine na jugu. zona otvorenog moraili pelaska zona pruza se od priobalne zone pa do otvorenog mora do dobine do 200m osvijetljena je. mjehurice zraka i izrstaje. slabim kretanjem vode. insekti. to zavisi od 3 glavna uzoka: razlicite zivotinjske grupe su vezane za ralicite uslove zivota pa ne mogu imati slicno rasprostanjenje. tu su dobri plivaci ribe i kitovi i razliciti beskicmenjaci koji stuja pasivno nosi. Zoogeorafske oblasti rasprostranjeja sisara se razlikuju od oblasti od oblasti rasprostanjenja vodozemaca ili oblasti pogodne za sisare nisu pogodne za slijepe miseve . Ali tu se javljaju nered i poteskoce jer razlicite sistematske grupe ponekad mogu razlicito rasprostranjeni. U nekim slucajevima zivotinje koje su rasprostanjene u u povrsinskim vodama na sjeveru i jugu zive u tropskoj oblasti u velikim dubinama ali je to rijetko. Zavisno od prodiranja svijetla pocinje na 200. Tu su krakterisitcne ehinodermati-morski ljiljani. jake vilice. Bje se hrane ribom. sisari i cvijetnice. australijska 19. BIPOLARNOST Tu se podrazumjevaju cesto pojave kada iste ili bliske vrste zive na velikim sjevernim i velikim juznim sirinama a nema ih u tropskom pojasu. indonezijska 276 . Takodjer neke zivotinje sjevernih sirina zamjenjene za jug sa ekoloskim slicnim ali su sistematski udaljene. spuzve i mnoge ribe. oni kao da i beskicmenjaci imaju svijetlece organe. GLAVNE KOPNENE FAUNE ZEMLJE Uporedjujuci zivotinjska naselja pojedinih kopnenih regiona i i ujedinjavanjuci ih usljed slicnog sastava vrste moguce je cijelo kpno na zemlji podjeliti na niz zoogeografskih oblasti. madagaskarska 22. novozeladska 18. Zoogeografske oblati mogu biti povucene ostrim linijama samo u slucajevima da su ostla stalne u toku dugog ekoloskog vremena i da i da ostro dijele dva predjela. etiopska 23. odsustvom biljnih orrg. redukovane oci ili kod nekih vrsta dzinovske oci. Odlikuju se odsustvom svijetla . polinezijska 20.azijsku visiju sa surovom klimom od zarne Indijske nizije. Ti planktonski organizmi imaju niz prilagodjenosti: sadrze masne kapljice. Takodjer se upredo sa oblastima preovladjivanja mogu razlikovati i sire oblasti prodiranja. Za ovu faunu su krakterisitcne vrlo stare vrste org. Tako isprekidano rasprostanjenje imaju neki kitovi i delfini. Osnovne kopnene zoogeografsku podjelu dao je Skleter. niskom tempareturom. fokei neke ajkulei veliki broj beskicmenjaka. 9. Koa dokaz toga je rasprostanjenje ekoloski razlicith grupa npr.na muljevitom i pjeskovitom dnu su oblici vise pokretni sa slabo razvijenim oklopom i zariveni u pjesak. neotropska 21. ali pripadaju drugom redu. . Na mjestima gdje granice izmedju oblasti nisu toliko jasne mogu se izdvojiti siroki prelazni pojasevi.koje je jako slicno . Drugo tu su vazni i razliciti nacini raseljavanja zi votinja i trece sto je vazno kod zoogeografske podjele vazno da razlicite grupe imaju razlicitu geolosko vrijeme. to je zato sto su se one pocele naseljavati pri slicnim ili istim geografskim uvjetima. dubinska ili abisalna zona. Zivotinje vezane za kamenu podlogu imaju cvrst spoljasnji oklop koji ih stiti od talasai organi za prijanjanje. 8. bipolarnost se objasnjava razlicitim teorijama: Prva teorija objasnjava da su se tropske vode za vrijeme ledenog doba znatno ohladile i oblici koji zive u njoj morali su se pomjeriti ka sjeveru ili jugu. A one su: 17.

. Britanije. Mala suska ostrva . sa slabo razvijenim krilima koja se jedva vide. Gmizavci su predstavljeni poebnom podjelom rhinocephalia i jednom vrstom haterija. Oklandska ostrva . Predstavnici su Monotremata gdje spada kljunar . Novu Gvineju.24. Tada na australskom kopnu nije bilo sisara i zmija. Sove krupni papagaji i restori. AUSTRALSKA OBLAST Ova fauna obuhvata Australiju.obuhvata neotropsku oblast III ARKTOGEA.. 9.. njezine glavne karakterisitke su da nema lonalnih sisar osim dvije vrste pacova i slijepih miseva. Klima N Zelanda priblizna je klimi V. Ova oblast se odlikuje odsustvom grabljivica. danas je ugrozena pod uticajem kolonizatora unesene su brojne alohtone vrste koje su se dobro aklimatizirale. povijen kljun. potpunim sisara i malom zacinescu biocenozom. Primitvne odlike su da se razmnozavaju jajima ima kloaku nemaju mlijece zljezde. Kod ehidne postoji torba u kojo se cuva mladunac i sam pije mlijeko.. zmija nema ovo se objasnjava time da se N Zeland veoma rano odvojio od australskog kopna krajem mezozoika. Dimormisili mod je izumrla skupina nojeva. 4. kad su doseljenici poceli gajiti koze napadali ih hraneci se krpeljima zatim lojem ovaca a danas prava grabezljivica. Tasmaniju . australsku i polinezijsku oblast II NEOGEA. Novozeladska oblast je najstarija od svih danasnjih fauna i sacuvala je mezozjski karakte .. razmnozava se jajima i ima tjemeno oko. Najineresentanija je haterije ili Sfenodon. samo u njoj zive primitvni sisari monotremata 8. kazuari i . ima li su slabo razvijena krila sa redukovanim skeletom i dostizao visinu i do 3m. Na sjevernom ostrvu ih je vulkanska erupcija na juznom mauari. glodari i pas dingo. holarticka ove oblasti mogu biti sjedinjene u zoogeograsku kategoriju viseg reda u zoogeografska kopna(gee) I NOTOGEA. sjeverno. Predstavnici ove faune su: kivi ili apteris koji pripada podklasi Ratita. Koji su izuzetno krupni. s 277 . Bizmarkov arhipelag. sa nozdrvama na vrhu. Novi zeland ima obilne guste zelene sume sa obiljem papratnjaca. Stjena i Novo ostrvo). Solomosna ostrva i Timor. Zbog siromastva i viskog stepene endemizma. Celebes i molucka ostrva cine prelazni pojas izmedju australse i indonezijske oblasti. Ostrva i sjeverni dio kontinenta su bogati talozima. kod riba je endemican red Monopneumonis dvodihalica sa predstavnikom Ceratodusom Veliki dio kontinenta sa istoka ogranicavaju koje se pruzaju na tasmaniju. ova fauna se karakterise velikim brojem ptica trkacica sto objasnjava odsustvom sisara i zmija. 5.Ornitorinhus i ehidne. Unutrasnji dijeli kontinenta koji imaju suptropsku klimu prekriven je pjescanom pustinjom koja dopire na zapad skoro do okeana.koja obuhvata novozeladsku. oko polovine ptica je endemicno. tako da su neke zivotinje nasle pogodne uslove za zivot. dvije endemicne vrste papagaja igotovo izmrla mao. endemicini red australskih nojeva. klima je tropska i suptroska. Antipodus..ukljucuje ostale oblasti NOTOGEA NOVOZELADSKA OBLAST(ostrvska fauna) Obuhvata 3 ostrva N Zelanda(juzno. jedna njihova vrsta kea brzo mjenja navike. od placentalnih sisara postoje samo slijepi misevi. Velicine je kokoske. torbari su rasprostanjeni . a podred diprotontia je autohton za australiju.od ostalih ptica prisutna je jedna barska koka i plave barske kokice. Njezine osobine su: 7. Fauna po starosti zauzima drugo mjesto iza novozelandske oblasti. Na zapadu je pojas gustog i vjecitog sibljaskrab zatim sumnostepe i suma sa nekim zivotinjama poput kazuara. Novozelanska oblast je je tipicna ostrvska fauna. Ima vomeralne zube i ostatak horde izmedju prsljenova. ptice ovdje zamjenjuju sisare i predstavljene su karakterisitcnim oblicima od kojih su znacajni kivi. Po gradji slicna krupnim gusterima ali spada u posebnu podklasu koja je bila siroko rasprostanjena u trijasu i juri. hrani se insektima..

12. Od 100 rodova ptica 27 je endemicnih. Papuansku oblast obuhvata sjevreni dio kontinenta i ostala ostrva. torbarska kuna i torbarska vuna. Svi lokalni glodari pripadaju rijetkim rodovima tj endemicnim. ptice jako zastupljene.. Torbara ima 150 vrsta u Australiji Javljaju se u 2 podreda Poliprotontia i Diprotontia sa vise specijalizovanim zubima. Postoji veliki br australskih slijepih miseva koji pripadaju Macrohiropterama. .. torbarski sismis . Od gustera tu su: oklopni gusteri. slatkovodne ribe su malobrojne i cine ih migratorne vrste-jegulja. Gvineja). mnogobrojni golubovi iz grupe Caprohagide koji se hrane plodovima. Tu su brojni predstavnici kengura.. odsustvo torbarskog vuka govori o tome da ih je dingo potisnuo( ostali su u Tasmaniji). Australska podoblast obuhvata cijeli kontinent osim sjevernog dijela Koji je pokriven tropskom sumom i . a na istocnoj se susrecu samo tu i na Madagaskaru. koala. Fauna se uglavnim karakterise negativnim odlikama: 11. Na novoj Keldniji zivi i i iguana koj je karakteristican za zapadnu poluloptu. Havajskoj pripadaju samo sendricna ostrva.(makropodide). kus-kus. karakteristikima naginju i neotropskoj oblasti. neki gustari.tj. gekoni.druge strane oni su spec kljunari prilagodjeni zivotu u vodi sa plovnim kozicama. vodomari. neskvasljivo krzno i ehidna prilagodjena rijecnom nacinu zivota. Smatra se da su se sendricna ostrva po.. emu i pticavlira. torbarska lkrtica . . Slicnost sa Malajskim glodarima govori o davnom porijklu od njih. POLINEZIJSKA OBLAST Obuhvata mnogobrojna mala ostrva oneanije. i od pravih aktivnih ostrvskih oblika za one ciji su predci slucajno dosli zu. 15. tu su i endemicni rodovi golubovai papagaja. genoni i scinkusi koji se naseljavaju na lutajucim stablima. ili salangane koje su srodne sa lastama. Dingo je tu dosao ali je potrdjen u fosilnom stanju. krokodila nema zmija takodjer 13. torbarske krtice.. vodozemaca i kornjaca isto 14.. osim Nove Kaledonije koja je ostatak kopna koji je vezao Australijui Novu Gvineju sa Novim Zelandom... Marijanskih ostrva sve do Sendricnih ostrva. Tu su znacajne porodice havajskih neutarnica i jedna porodica kopnenih puzeva. U 2 rijeke Kvinsteda zivi Ceratodus. Primjer prve grupe su veliki rod letipasa Maurohiropteri sa 70 oblika rasprostanjenih po cijeloj Polineziji. Papuansku podoblast je najizrazenija na Novoj Gvineji sa mnogim puzecim torbarima. Sva ova ostrva su koralskog porijeklaili vulkanskog.. Podoblasti: Australska oblast diijeli se na podblasti koje ostro razlikuju: Australska u Papuanska (PAPUAN. od Nove Kaledonije. 278 . Zmije pripadaju porodici proteroglifa i 2/3 su otrovnice. Karolinskih.od prolaznih oblika . Podoblasti se dijele na dvije: polinezijsku i havajsku. kljunar. Torbari su zauzeli razlicite ekoloske nise i specijalizovali se u razlicitim pravcima.. Po karakteru svoje faune Polinezijska oblast je tipicna ostrvska fauna sa malim brojem lutajucih oblika. To su slicne nise onima koji su zauzeli placentalni sisari na drugim oblastima tako da se tu javljaju brojni kongentni oblici.. Onih koji savladavaju morske prepreke aktivno ili pasivno.. Australsku podoblast ima 106 vrsta torbara: kengur. Zatim ciope. nisu zastupljeni sisavci osim slijepih misevai sitnih glodara. Od autohtonih oblika tu spada kugu.. Zivotinjsko naselje (faunisticko) Polinezije sastoji se iz dvije grupe: . Rhinocetus jubatus predstavnik zdralova i endemicnu porodicu havajskih neutarnica sa Seadricnih ostrva . Torbarski vuk Tilcinus cinecephalus. kljunom koji sa strane ima rozne ploce..

Isto tamo i istocon indijski ostarva . kapucini i paukoliki majmuni. Psi. Granice neotropske oblasti su padine Meusiranske visoravni. oklopnjaci. Nemaju velikih grupa zmija. nutrija (dabarski pacov – lovi se zbog krzna). Insketivori imaju samo 4 vrste i nisu toliko rasprostanjeni jer njihovu ekolosku nisu zauzimaju sitni oblici torbarskih pacova. Glodari neotropske oblasti su osobiti. zeba. Poseban podred širokonosnih ili američkih majmuna (imaju široku nosnu pregradu pa nozdrve su više sa strane). Papuanska podoblast ima prelazni karakter ka indomalajskoj oblasti sa jedne stranei ka polinezijskoj oblasti sa druge strane. Vecinom su rasprostanjeni u j Americi samo je obicni oposun dijelom prisutan u sjev Americi . ljevici) koji su autohtoni 14. bili su znatno krupniji (veličina slona – megaterijum). kornjace bez oklopai prave zabe. 3. Karakteristike te faune su: 13. Citava gradja im je primitivna. Oklopnici su sa razvijenim oklopom. podred sirkonosnih majmuna koji autohtoni i neki endemicni. hoacini. vjeverica i miševa su slabo zastupljene. Mnoge krezubice su nađene i u fosilnim ostatcima. red krezubica-(mravojedi.Zajednicko za sve 3 oblasti je da su oni areal veliki po porodici ptica medvjeda koji su vezani hranom za eukaliptuse. 279 .5 m i živi u stepama Argentine i Darvinov nandu živi od Anda do Čilea. Za neotropsku oblast posebnu su karakteristicne krezubice. Velikim brojem slijepih miseva koji se hrane plodovima. Torbari su predstavljeni sa 2 podreda: Poplip rotontia i Cenolestoidea. Obični nandu visine 1. tinamu. U basenu Amazona žive slatkovodni delfini. porodice: Hapalidae koja je primitivnija. mravojedi (žive u stepskim i pustinjskim krajevima) i ljenjivci. Od njih je značajna lama i primitivan jelen pudu – veličine zeca sa nerazgranatim rogovima. Obuhvataju 2. velius porodica vampira koji je endemican 18. samo je porodica enota pretežno neotropska. činčila. U porodici zamorčadi su posebno karakteristične vrste peka. lesinara. medvjedi i kune odsustvuju. americki lesinari i kolbri. ali su zato prisutne specijalizovane endemične porodice. Susreću se puma i jaguar. U centralnoj Americi pored neotrpskih oblika javljaju se i oblici iz Sjeverne Amerike tako da je to prelazni pojas. Ovaj red ili nema zube ili su obliku neobicnih konaca. Obuhvata juznu icentralnu Ameriku. Kazuari koji zive u sumama.koji su endemicni za juznu Ameriku . srednji i mali (na drveću). ptice su jako raznovrsne i mnoge su endemicne npr. koja je najveći glodar. veliki broj rajskih ptica. O ovoj podoblasti nalaze se krokodili . Fauna je bogata i specificna. jakim kandžama. udavi . Mravojedi: veliki (na zemlji). Cebidae koji se odlikuju dugim repom za hvatanje i duge ekstremitete. Iz porodice činčila (cjenjena zbog krzna) značajna vrsta je viskaša koja je ograničena na pampase. djetlica. Na osnovu tih zajednickih karakteristika oni su grupisu u NOTOGEA. zamorčadi. Papkari su slabo zastupljeni. Red američkih nojeva ima samo jedan rod rea ili nandu sa 2. Red americkih nojeva. 16. mara i kapibara. Postoje 3 njihove porodice: oklopnici. torbari su predstavljeni sa dva podreda 15. Od Poliprtontia znacana je porodica torbarskih pacova ili oposuna. Ljenjivci (dlaka ima pravac od trbuha prema leđima) vise naopako na stablima. NEOGEA NEOTROPSKA OBLAST Ona jedina ulazi u sastav neogejskog kopna. vrste. Hrane se krvlju. velicine su od misa do macke. tulani. drozdova i sisara. Zvijeri su malobrojne. Imaju go rep i razvijenu marsupijalnu kesu. red insektivora 17. Kopitari su predstavljeni sa 4 vrste tapira. Tu spadaju drekavci. Ptica ima oko 4000 vrsta i podvrsta. Slijepi misevi su mnogobrojni a porodica vampira je endemicna. hijene odsustvuju. Porodice zečeva.

Imaju krupan. Jamajku. 2.Palamedeje su po svojim karakteristikama slične guskama. Brazilska podoblast – obuhvata sjeverni i sjeveroistočni dio kontinenta. Vodozemci su brojni. Haiti. tekunice. Osnovni predio je vlažna šuma Amazona i Paragvaja. 3. Veći dio je pokriven pampasima koji mjestimično prelaze u pustinje.prisutstvom endemičnih primitivnih vivera. kukavica. Kornjače su zastupljene kao i kajmani – slični aligatorima. Nema majmuna. Od zmija je karakterističan udav – Boa i anakonda – Eunectes murinus (11 m). Tek kasnije je južna Amerika došla u vezu sa sjevernom ali zbog klimatskih razlika nije bila veće razmjene faune. Papagaji su raznovrsni. Tu su majmuni. 280 . kokoši. Porodica tukana je slična djetlićima. Patagonsko-čileanska oblast – zauzima južni dio kontinenta i nalazi se u umjerenom pojasu. tvorovi. Naselje te visokoplaninske oblasti je s fauni dalekog juga. ljenjivci. Taj visokoplaninski predio se kontinuirano spušta ka jugu i u Čileu se već nalazi na nivou okeana. Madagaskarska fauna je proizvod stare afričke faune. Tako da kondor sa Anda živi i u primorju gnijezdeći se na obalama. Hrane se nektarom – oprašivači. Taj dio je više puta bio pod vodom i izdizao se. 3. Antilska ostrva su siromašna sisarima – osim slijepih miševa. Značajan je džinovski oklopnik. Oni imaju tipičnu ostrvsku faunu. tapira. Fauna ptica je brojna sa velikim brojem endemičnih vrsta. Pampaska mačka. Njene karakteristike su: 1. Antilska podoblast – obuhvata velika Antilska ostrva – Kubu.velikim brojem polumajmuna sa endemičnim porodicom lemura. 5. Sejšele. Amazonska prašuma je bujna i većina stanovnika vodi arborealni način života. tukani. Ima i sjevernoameričkih vrsta – risovi. Najpoznatiji su krupni papagaji iz roda Ara i zeleni papagaji. ARKTOGEA Madagaskarska oblast Obuhvata istoimeno ostrvo i niz malih ostrva Komorska. (posebno fossa ) 4. visoravni i planinske masive. pampaski jelen. 2. slijepi miševi.znatnom sličnošću sa neotropskom oblašću. Magelanov pas. Bahame. Od lešinara značajan je kondor koji ima raspon krila do 3 m. Fauna joj je prelaznog karaktera. oposumi. Otrvonice su iz porodice Krotalina. ali fosili krezubica pokazuju da su oni nekad bili dio kopna. Od sisara su prisutni glodari i insektivori iz porodice Solenodontidae karakterističnih za ta ostrva. zmije. značajan je Lahezis dužine do 4 m. povijen kljun i hrane se plodovima. Kostariku. mravojeda. Red hoacina ima jednog predstavnika veličine goluba. oklopnjaci. iza nje dolazi paramo. Ova oblast ima 4 podoblasti: 1. Sve vrste insekata su brojne. glodar viskaša – koja zamjenjuje mrmote. papagaji. Nutrija koja živi uz obale rijeka i u močvarama. Neotropska oblast se dugo vremena razvijala nezavisno od ostalih kontinenata. ali se i ispod Anda pruža u obliku dugog uskog pojasa sve do ekvatora. Porodica kolibrij ima preko 450 vrsta veličin. On je primjer zbirnog tipa i ima odlike više vrsta: goluba. Na pampasima su karakteristični nandui. a isto tako i u Patagoniji.skoro potpunim odsustvom majmuna i zvjeri osim vivera. Drugi predio su travne nizije uvučene u tropsku šumu. 4. Centralno-američka podoblast – čine je planine pokrivene tropskom šumom. Visokoplaninski pojas Anda sastoji se od umjerene zone bez šuma. Maskarenska. ljenjivaca. hoacin i džinovka žaba pipa – kod koje se mladi razvijaju na leđima u naborima kože. U ovoj oblasti se može razlikovati jugozapadni dio sa planinama i ravnicama i sjeveroistočni dio pretežno sa tropskim šumama.raznovrsna endemična porodica čekinjastih ježeva ili tenreka. Od guštera su karakteristične iguane. Živi u srednjem toku Amazona.

a 6 rodova je endemičnih. Značajni su leopardi i gepardi koji su zajednički i sa Indomalajskom oblašću. Južni dio ostrva je pustinja. imaju sve primitivne osobine insektivora i pokrivač od čekinja i oštrih dlaka. slonovi. potpunim odsustvom travojeda što se objašnjava odsustvom grabljivih sisara. Od preživara se tu javljaju 3 porodice patuljastih jelena Traguloide. Od šupljoroga su najzastupljenije antilope sa velikim brojem rodova. Od surlaša ima dvije vrste slonova: afrički – Loxodonta africana i Indijski . Karakterističan je rod letipasa koji su rasprostranjeni od Madagaskara preko jugoistočne Azije i Polinezije. iako pripadaju Africi imaju faunu sličnu evropskoj. Etiopska oblast Obuhvata cjeli Afrički kontinent južno od Sahare. lemur Kata – veličine mački sa prugastim repom. Madeira i Zeleni rt. Gmizavci su malobrojni i zastupljeni su sa malo oblika. Nisu zastupljeni samo jeleni i kamile. Razlika u odnosu na ostale mačke je što živi u stadima. Madagaskar predstavlja centar radijacije lemura i tenreka. Žive u pjeskovitoj podlozi i riju u malu dubinu. žirafe. šumama. Prisutni su i krokodili. uskonosni majmuni. jer su u ove dvije faune zastupljene grupe sisara: ljuskari. a drugi među kamenjem. Red papkara je dobro zastupljen. Red damani su mali biljojedi veličine zeca. ali je to samo konvergentna sličnost zbog njihovog načina ishrane – hrane se mravima i termitima. porodica antilopa. antilope skakači! Žirafe su karakteristične po kratkim rogovima. a pitoni koji žive u Etiopiji ovdje ne postoje. Sahara i veliki dio Arabije predstavljaju široki prelazni pojas ka sredozemnoj podoblasti holarktika. Etiopska faunaje tipična kontinentalna tj. Imaju kratku njušku i na trećoj kandži udubljenja u koja se smještaju umanjeni prsti. Zvijeri su predstavljene viverama koje imaju 7 rodova. Porodica vjeverica poletuša (Xerus) je dosta zastupljena. Za životinjsko naselje Madagaskara karakterističan je veći broj oblika koji žive i hrane se na drveću plodovima većina polumajmuna i slijepih miševa. Lav koji takođe živi u jugozapadnoj Aziji. Tu spada i gnu. medvjeda i jelena. nilski konji (Hipopotamus). Otrovnih zmija nema. a kameleoni su jako brojni i raznovrsni. Karakteristični predstavnici: Porodica zlatnih krtica po anatomskim odlikama je slična tenrecima. Od sisara su endemične porodice zlatne krtice (Chryoshloridae). južni dio Arabije i niz malih ostrva koji se nalaze istočno od Afrike. Za Madagaskar su značajne džinovske kornjače (u polufosilnom obliku). 2. Najpoznatija vrsta je obični tenrek koji je dug 40 sm. Porodica svinja je zastupljena sa riječnim svinjama Potamoherus i bradavičastim svinjama.Elephas maximus. Na jugo-zapadu stepe prelaze u pustinju Kalahari. Polumajmuni su jako brojni i zauzimaju ogroman procenat sisara. Ljuskari (Pholidota) su slični dosta krezubicama. Imaju prednje kratke noge sa kandžama. Od nepreživara je važna porodica Hipopotamusa.Madagaskarska fauna je tipična stara ostrvska fauna. veoma bogata i raznovrsna. Vidrolike rovčice spadaju u insektivore i vode poluvodeni način života. a od ptica afrički nojevi. patuljaste antilope. polumočvarama. nosorozi. Za ovu oblast karakteristična zasićenost biocenoze što govori o njenoj velikoj starosti. vidrolike rovčice (Potamogalidae). Patuljasti jeleni su veličine zeca. Etiopska fauna pokazuje veliku sličnost sa indomalajskom. Tu su prugasta (Hyaena hyaena) i pjegava hijena (Crocotta crocuta) (lešinari). Zvijeri su zastupljene posebno porodica viverida. Među njima je značajna fossa. Posebno je značajna grupa iguana i pravi udavi Boe. Najstariji primitivni mesožder malog rasta fosa-sa dugačkim repom Cryptoprocta ferox. Nalaze se između insektivora i majmuna sa dosta primitivnih karakteristika. Značajne su vrste Indri – najkrupniji do 60 cm.Od sisara endemični su redovi damani i Tubulidentata. U etiopskoj oblasti nema porodica krtica. Od papkara postoji samo riječna svinja Potamo herus. Čitavo tijelo im je pokriveno sa krupnim rožnim krljuštima. Aj aj lemur. Unutrašnjost Madagaskara zauzimaju visoravni. Značajna je porodica Mesitidae. U ovu porodicu spada žirafa i 281 . Kanarska ostrva. Imaju bodlje na repu. Najveći predio su savane i tropska vlažna šuma. Tenreci su najprimitivniji današnji insektivori. Slijepi miševi su obilno zastupljeni. Žive u savanama. Porodica lemura ima 7 rodova. Karakteristike su da: 1. šupljorog i žirafe. hrane se ribom. gazela. a između njih i okeana su bujne tropske šume. Oko 50% vrsta su endemične. patuljasti lemur. lemur Vari. 3. Ptice su specifične. Glodari su zastupljeni samo sa jednom endemičnom porodicom. Imaju 3 roda od kojih žive na drveću. dug rep i jake zube. antilope slične konjima.

bivola. Tu važno mjesto zauzimaju zlatne krtice. Postoji velika sličnost sa etiopskom faunom. Na istok ide sve do Filipina. U Etijopiji ima malo polumajmuna. prisutne su vivere.Zapadnoafrička podoblast obuhvata tropske šume Konga. Karakteristična je porodica batoglavih čaplji i vrsta batoglav rasprostranjen po cijeloj Africi. droplje. posebno lavova. Glodari su slabo zastupljeni. gorila. Endemična je porodica šumskih pupavaca. 2. Porodica pasa je malobrojna. . Prugasta svinja je dosta srodna evropskoj. Indomalajska oblast se nalazi u tropskoj i suptropskoj zoni. raznovrsna je i brojna. Oni su primjer zbirnog tipa jer imaju odlike slijepih miševa. antilope i patuljasti jelen. a biocenoze su zaštićene. Bez obzira što u njen sastav ulaze i brojna ostrva ona ima karakter tipične kontinentalne faune. Panda je jedini predstavnik porodice enota. Ljuskari su takođe široko zastupljeni. Ima mnogo kameleona. Ptice su mnogobrojne i raznovrsne. Živi na Himalajima i jugozapadnoj Kini. Istočnoafrička podoblast je pretežno zemlja savana i planinskih masiva. Od zvjeri su posebno zastupljene mačke. zebra. Veoma su zastupljeni jeleni. Okapi. miševa i vjeverica poletuša. nilskih konja. Endemičan je rod divljih koza. Gušteri su predstavljeni agamama. ima mnogo vivera. Endemični rodovi su šimpanzo. Od ptica su karakteristične dugorepe nektarnice. Od preživara su zastupljene antilope sa velikim brojem vrsta. Karakteristični predstavnici: malobrojni su torbari i nalaze se samo u jugoistočnoj periferiji (kuskusi). Veličine su mačke sa širokom opnom za letenje koja povezuje sve ekstremitete i rep. koke. srodne vrste. Podoblasti: imaju 3 podoblasti u skladu sa klimom. Brojnije su samo porodice vjeverica