1

UVOD
Do pojma izvoda došli su nezavisno jedan od drugoga Njutn i Lajbnic. To se smatra
jednim od najznačajnijih otkrića u matematici. Mi ćemo do tog pojma doći posmatrajući
problem određivanja tangente na krivoj (taj će pojam kasnije biti definisan precizno).
Razmatranja ćemo započeti primjerom.
Za računanje izvoda postoje pravila koja važe za široku klasu funkcija, što operaciju
diferenciranja čini jednostavnijom. Pri tome značajnu ulogu igra pravilo o diferenciranju
složenih funkcija. Počećemo sa pravilima koja opisuju ponašanje izvoda u odnosu na
algebarske operacije.
Teorema 1. Neka su funkcije ݑ ൌ ݑሺݔሻǡ ݒ ൌ ݒሺݔሻ diferencijabilne u neko tački ݔ, tada
su u toj tački diferencijabilne funkcije ݑሺݔሻ ൅ݒሺݔሻǡ ܿݑሺݔሻ (c ± proizvoljna konstantna),
ݑሺݔሻ ȉ ݒሺݔሻ ݅
௨ሺ௫ሻ
௩ሺ௫ሻ
ሺݒሺݔሻ ് Ͳሻ i pri tome vrijedi.
ሺݑ ൅ݒሻ

ൌ ݑ

൅ ݒ

,
ሺܿݑሻ

ൌ ܿݑ

,
ሺݑ ȉ ݒሻ

ൌ ݑ

ݒ ൅ݑݒ

,

ݑ
ݒ



ݑ

ݒ െݑݒ

ݒ


Dokaz. Dokazaćemo samo posjednju od jednakosti. Ostale se dokazuju slično.
Vrijedi:
ݑ
ݒ
ሺݔ ൅ οݔሻ െ
ݑ
ݒ
ሺݔሻ ൌ
ݑሺݔ ൅οݔሻ
ݒሺݔ ൅ οݔሻ

ݑሺݔሻ
ݒሺݔሻ

ݑሺݔ ൅ οݔሻݒሺݔሻ െݑሺݔሻݒሺݔ ൅ οݔሻ
ݒሺݔ ൅ οݔሻݒሺݔሻ



ሺݑ ൅ οݑሻݒ െ ݑሺݒ ൅οݒሻ
ݒሺݔ ൅ οݔሻݒሺݔሻ

ݒοݑ െݑοݒ
ݒሺݔ ൅ οݔሻݒሺݔሻ

Dijeleći sa οݔ i prelazeći na limes, kada οݔ ՜ Ͳ, na osnovu posljednje teoreme
dobijamo traženu jednakost.
Teorema 2. Neka je ݒ ל ݑ ൌ ݒሺݑሺݔሻሻ, složena funkcija i pretpostavimo da je, u nekoj
tački ݔ, funkcija ݑሺݔሻ diferencijabilna funkcija promjenjive ݔ, te da je u tački ݑሺݔሻ funkcija
ݒ ൌ ݑሺݔሻ diferencijabilna funkcija argumenta ݑ, tada je u tački ݔ funkcija ݒ ל ݑ
diferencijabilna funkcija argumenta ݔ i pri tome vrijedi
ሺݒ ל ݑሻ

ሺݔሻ ൌ ݒ

ሺݑሻ ȉ ݑ

ሺݔሻ
Dokaz. Za rpiraštaj funkcije ሺݒ ל ݑሻሺݔሻ imamo οሺݒ ל ݑሻ ൌ ሺݒ ל ݑሻሺݔ ൅ οݔሻ െ
ሺݒ ל ݑሻሺݔሻ ൌ ݒ൫ݑሺݔ ൅ οݔሻ൯ െ ݒ൫ݑሺݔሻ൯ ൌ ݒሺݑ ൅ οݑሻ െ ݒሺݑሻ. Sa druge strane, ako οݔ ՜ Ͳ,
tada zbog neprekidnosti funkcije ݑ ൌ ݑሺݔሻ, imamo οݑ ՜ Ͳ, pa vrijedi ሺݒ ל ݑሻ

ሺݔሻ ൌ
lim
ο௫՜଴
ο௩ל௨
ο௫
ൌlim
ο௫՜଴
ο௩
ο௨
ȉ lim
ο௫՜଴
ο௨
ο௫
ൌݒ

ሺݑሻ ȉ ݑ

ሺݔሻ.

2

Ovo se pravilo najčešće piše na sljedeći način
ݒ


ൌ ݑ


ȉ ݑ


.
Izvodi i njihova primjena
Primjena diferencijalnog računa
Diferencijalni račun u matematici ima veoma široku primjenu. Mi ćemo prvo vidjeti
kako se on primjenjuje za ispitivanje funkcija. Ta se primjena zasniva na neoliko teorema,
koje se zovu osnovne teorme diferencijalnog računa, pa ćemo dati njihove dokaze.
U ovom će dijelu bitnu ulogu igrati funkcije neprekidne na zatvorenom intervalu.
Ponovimo da je funkcija ݂ሺݔሻ neprekidna na segmentu ሾܽǡ ܾሿ ako je neprekidna u svim
unutrašnjim ačkama tog segmenta, neprekidna slijeva u tački ܽ, a zdesna u tački ܾ.
Teorema 3. (Rolova teorema) Neka funkcija y= ݂ሺݔሻ, koja je definisana na segmentu
ሾܽǡ ܾሿ, zadovoljava sledeće uslove.
1. Diferencijabilna je u intervalu (a,b).
2. Neprekidna je u tački a zdesna, a u tački b slijeva.
3. Vrijedi ݂ሺܽሻ ൌ ݂ሺܾሻ ൌ Ͳ.
Tada postoji tačka ܿ א ሺܽǡ ܾሻ, za koju je ݂

ሺܿሻ ൌ Ͳ.
Ako funkcija nije konstantna, tada je ݉ ൌ ݂݅݊ሼ݂ሺݔሻȁݔ א ሾܽǡ ܾሿሽili
ܯ ൌ ݏݑ݌ሼ݂ሺݔሻȁݔ א ሾܽǡ ܾሿሽ različit od nule.
Pretpostavimo, zbog određenosti, da je ܯ ൐ Ͳ. Na osnovu teoreme postoji tačka
ܿ א ሺܽǡ ܾሻ, takva da je ݂ሺܿሻ ൌ ܯ. Dokažimo da je ܿ tražena tačka.
Ako je οݔ ൐ Ͳ takav da je ܿ ൅ οݔ ൐ Ͳ א
ሺܽǡ ܾሻ, tada je
݂ሺܿ ൅οݔሻ െ݂ሺܿሻ
οݔ
൑ Ͳ
Puštajući da οݔ ՜ Ͳ, zbog uslova 3.,
dobijamo ݂

ሺܿሻ ൑ Ͳ. Slično uzimajući οݔ ൏ Ͳ
imamo
݂ሺܿ ൅οݔሻ െ݂ሺܿሻ
οݔ
൒ Ͳ
Slika 1
pa opet puštajući da οݔ ՜ Ͳ, zbog uslova 3., dobijamo ݂

ሺܿሻ ൒ Ͳ, iz čega slijedi
݂

ሺܿሻ ൌ Ͳ.
Geometrijski ova teorema znači da je tangenta funkcije ݕ ൌ ݂ሺݔሻ u nekoj tački
intervala (a,b) horizontalna.

3

Teorema 4. (Lagranžova teorema) Neka funkcija ݕ ൌ ݂ሺݔሻ, koja je definisana na
segmentu ሾܽǡ ܾሿ, zadovoljava sledeće uslove.
1. Diferencijabilna u intervalu (a,b).
2. Neprekidna je u tački a zdesna, a u tački b slijeva.
Tada postoji tačka ܿ א ሺܽǡ ܾሻ, za koju je
݂ሺܾሻ െ ݂ሺܽሻ
ܾ െ ܽ
ൌ ݂

ሺܿሻ
Lagranžova terorema, koja se obično naziva terorema o srednjoj vrijednosti je
specijalan slučaj sljedeće teoreme.
Teorema 5. (Košijeva teorema) Neka funkcija f(x) i g(x), definisane na segmentu
ሾܽǡ ܾሿ, zadovoljavaju sledeće uslove.
1. Diferencijabilna u intervalu (a,b).
2. Neprekidna je u tački a zdesna, a u tački b slijeva.
3. Za svaki ݔ א ሺܽǡ ܾሻ vrijedi ݃

ሺݔሻ ് ͲǤ
Diferencijal funkcije
Ako je priraštaj οݕ funkcije ݕ ൌ ݂ሺݔሻ, za priraštaj argumenta οݔ, moguće izraziti kao
οݕ ൌ ߙሺݔሻοݔ ൅ ߚሺοݔሻοݔ
gdje ߚሺοݔሻ ՜ Ͳ, οݔ ՜ Ͳ, onda izraz
݀ݕ ൌ ߙሺݔሻοݔ
nazivamo diferencijalom posmatrane funkcije.
Potreban i dovoljan uslov za egzistenciju diferencijala funkcije je diferencijabilnost te
funkcije, i u tom slučaju važi:
݀ݕ ൌ ݂

ሺݔሻ݀ݔ
Izvodi
1. Neka je ݂ǣ ሺܽǡ ܾሻ ՜ Թ realna funkcija i neka je ݔ

א ሺܽǡ ܾሻ i ݔ

൅݄ א ሺܽǡ ܾሻ za
݄ ് Ͳ. Graična vrijednost
݂

ሺݔ

ሻ ൌ lim
௛՜଴
݂ሺݔ

൅ ݄ሻ െ݂ሺݔ


݄

ako postoji naziva se prvi izvod funkcije f u tački x
0
. Za funkciju ݂ǣ ሺܽǡ ܾሻ ՜ Թ se
kaže da je diferencijabilna u tački ݔ

א ሺܽǡ ܾሻ ako ona ima izvod u toj tački.
Funkcija ݂ je diferencijabilna na intervalu ሺܽǡ ܾሻ ako je diferencijabilna u svakoj
tački tog intervala. Svaka diferencijabilna funkcija je neprekidna.

4

2. Tablica izvoda
Funkcija Izvod
Uslov
ܿ ൌ ܿ݋݊ݏݐ
0
ܿ א Թ
ݔ


ߙݔ
ఈିଵ

ߙ א Թǡ ݔ ൐ ͲǢ ߙ ൌ ሺ݌ ݍ Τ ሻ א Էǡ
ݍ ൌ ʹ݇ െ ͳǡ ݔ ് ͲǢ ߙ ൌ ሺ݌ ݍ Τ ሻ ൐ ͳǡ
ݍ ൌ ʹ݇ െ ͳǡ ݔ א Թǡ ݇ א Գ
ܽ




ܽ

݈݊ܽ ሺ݁


Ͳ ൏ ܽ ് ͳǡ ݔ א Թǡ ሺ ݔ א Թሻ
log

ݔ ሺlnݔሻ
ͳ
ݔ݈݊ܽ

ͳ
ݔ

Ͳ ൏ ܽ ് ͳǡ ݔ ൐ Ͳǡ ሺ ݔ ൐ Ͳሻ
sin ݔ
cos ݔ
ݔ א Թ
cos ݔ
െsin ݔ
ݔ א Թ
tgݔ
ͳ
cos

ݔ

ݔ ്
ߨ
ʹ
൅݇ߨǡ ݇ א Ժ
ctg ݔ
ͳ
sin

ݔ

ݔ ് ݇ߨǡ ݇ א Ժ
aicsin ݔ
ͳ
ξͳ െ ݔ


ȁݔȁ ൏ ͳ
aic cos ݔ

ͳ
ξͳ െ ݔ


ȁݔȁ ൏ ͳ
aictg ݔ
ͳ
ͳ ൅ ݔ


ݔ א Թ
aicctg ݔ

ͳ
ͳ ൅ ݔ


ݔ א Թ
3. Geometrijski, prvi izvod funkcije ݂ǣ ሺܽǡ ܾሻ ՜ Թ jednak je koeficijentu pravca
tangente na grafik funkcije ݂ u tački ܯ

ሺݔ

ǡ ݂ሺݔ

ሻሻ. Jednačina te tangente data je
sa
ݕ െ ݂ሺݔ

ሻ ൌ ݂

ሺݔ

ሻሺݔ െ ݔ

ሻ.

Jednačina normale na grafik funkcije ݂ u tački ܯ

je

ݕ െ ݂ሺݔ

ሻ ൌ
ͳ
݂

ሺݔ


ሺݔ െݔ

ሻǡ ݂

ሺݔ

ሻ ് Ͳ

4. Neka su ݑ ൌ ݑሺݔሻǡ ݅ ݒ ൌ ݒሺݔሻ diferencijabilne funkcije u tački ݔ. Tada su u tački
ݔ diferencijabilne i funkcije: ݑ ൅ ݒǡ ݑݒǡ


ǡ ሺݒሺݔሻ ് Ͳሻ i važi:
ሺ݅ሻሺݑ ൅ ݒሻ

ൌ ݑ

൅ݒ

, ሺ݅݅ሻ ሺݑ ȉ ݒሻ

ൌ ݑ

ݒ ൅ ݑݒ


ሺ݅݅݅ሻ ቀ
ݑ
ݒ



ݑ

ݒ െݑݒ

ݒ

ǡ ሺݒ ് Ͳሻ

5. Neka je funkcija ݑǣ ܫ ՜ ܫ

diferencijabilna u tački ݔ

א ܫ i funkcija ݂ǣ ܫ

א Թ
diferencijabilna u tački ݑ ൌ ݑሺݔ

ሻ א ܫ

. Tada je funkcija ݂ ל ݑǣ ܫ ՜ Թ
diferencijabilna u tački ݔ

i važi

ሺ݂ ל ݑሻ

ሺݔ

ሻ ൌ ݂


ሺݑሺݔ

ሻሻ ȉ ݑ

ሺݔ




5

6. Logaritamski izvod diferencijabilne i pozitivne funkcije date sa ݕ ൌ ݂ሺݔሻǡ ݔ א ܫ
naziva se izvod funkcije ln ݕ ൌ ln݂ሺݔሻǡ tj.
ݕ

ݕ

݂

ሺݔሻ
݂ሺݔሻ
ǡ ݔ א ܫ
7. Neka je funkcija ݕ ൌ ݂ሺݔሻ neprekidna i strogo monotona na nekom intervalu ܫ i
neka je ݔ ൌ ߮ሺݕሻ njena inverzna funkcija. Ako je funkcija ݂ diferencijabilna u
tački ݔ א ܫ i ݂

ሺݔሻ ് Ͳ, tada je funkcija ߮ diferencijabilna u tački ݕ ൌ ݂ሺݔሻ i
važi:

߮

ሺݕሻ ൌ



ሺ௫ሻ
ili kraće ݔ







ǡ ሺݕ


് Ͳሻ

8. Ako je funkcija data u implicitnom obliku ܨሺݔǡ ݕሻ ൌ Ͳ, tada je potrebno
diferenciranje po ݔ, vršiti uzimajući u obzir da je ݕ funkcija promjenjive ݔ. Tako
dobijenu jednačinu
݀
݀ݔ
ܨሺݔǡ ݕሻ ൌ Ͳ
ako je moguće, rješavamo po ݕ


.
9. Za funkciju datu parametarski ݔ ൌ ߮ሺݕሻǡ ݕ ൌ ߰ሺݐሻሺ߮ ݆݁ ܾ݆݆݅݁݇ܿ݅ܽሻ, gdje su
funkcije ߮ i ߰ diferencijabilne u tački ݐ א ሺߙǡ ߚሻ i ߮

ሺݐሻ ് Ͳ važi
ݕ



߰

ሺݐሻ
߮

ሺݐሻ

Definicija 1. Za funkciju ݂ሺݔሻ čiji je domen D kažemo da u tački ݔ

א ܦ ima lokalni
maksimum, ako postoji okolina ࣩ

ሺݔ

ሻ, takva da vrijedi
݂ሺݔሻ ൏ ݂ሺݔ

ሻǢ ݔ א ܦ ת ࣩ

ሺݔ

ሻǡ ݔ ് ݔ

Ǥ
U tački ݔ

funkcija ima lokalni minimum, ako postoji okolina ࣩ

ሺݔ

ሻ, takva da vrijedi
݂ሺݔሻ ൐ ݂ሺݔ

ሻǢ ݔ א ܦ ת ࣩ

ሺݔ

ሻǡ ݔ ് ݔ

Ǥ
Lokalni minimumi i maksimumi se jednim
imenom nazivaju ekstremnim vrijednostima
funkcije. Kad god se kaže minimum ili
maksimum, uvijk ćemo pod tim podrazumijevati
lokalni minimum ili maksimum.
Teorema 6. Neka je funkcija ݂ሺݔሻ neprekidna u
nekoj okolini tačke ݔ

. Ako je ݔ

ekstremna
vrijednost funkcije ݂ሺݔሻ, tada, ako ݂

ሺݔ


postoji, mora biti ݂

ሺݔ

ሻ ൌ ͲǤ
Dokaz. Pretpostavimo da postoji ݂

ሺݔ

ሻ. Zbog
određenosti pretpostavićemo da je ݔ

tačka
minimuma funkcije. Za dovoljno malo οݔ
imaćemo
Slika 2.
௙ሺ௫

ାο௫ሻି௙ሺ௫


ο௫
൐ Ͳ ako je οݔ ൐ Ͳ
௙ሺ௫

ାο௫ሻି௙ሺ௫


ο௫
൏ Ͳ ako je οݔ ൏ Ͳ
6

Iz ove teoreme slijedi da je ݂

ሺݔሻ ൌ Ͳ
potreban uslov za ekstremnu vrijednost funkcije.
Da to nije dovoljan uslov pokazuje jednostavan
primjer funkcije ݕ ൌ ݔ

i tačka ݔ ൌ Ͳ, u kojoj je
prvi izvod jednak nuli, a to očigledno nije
ekstremna vrijednost funkcije.
Tačku ݔ, za koju je ݂

ሺݔሻ ൌ Ͳ, nazivamo
stacionarnom tačkom.
Za dovoljno uslove pretpostavićemo
diferencijabilnost funkcije, ne u samoj tački ݔ

,
nego u nekoj okolini te tačke. Neka je funkcija
݂ሺݔሻ diferencijabilna u nekoj okolini tačke ݔ


(izuzev, eventualno, same te tačke).
Teorema 7. Tada je tačka ݔ

tačka maksimuma ako je
݂

ሺݔሻ ൐ Ͳ ሺݔ ൏ ݔ

ሻǡ ݂

ሺݔሻ ൏ Ͳ ሺݔ ൐ ݔ

ሻ,
a tačka minimuma ako je
݂

ሺݔሻ ൏ Ͳ ሺݔ ൏ ݔ

ሻǡ ݂

ሺݔሻ ൐ Ͳ ሺݔ ൐ ݔ

ሻ,
za svaki x iz uočene okoline. Kraće rečeno, ݔ

je ekstemna vrijednost, ako u njoj prvi
izvod funkcije mijenja znak.
Dokaz. U skladu sa teoremom uslov ݂

ሺݔሻ ൐ Ͳ ሺݔ ൏ ݔ

ሻ znači da, na tom intervalu,
funkcija monotono raste, dok uslov ݂

ሺݔሻ ൏ Ͳ ሺݔ ൐ ݔ

ሻ po isoj teoremi znači da funkcija, u
tom intervalu, opada, pa je sada prva tvrdnja teoreme jasna. Drugi dio se dokazuje na isti
način.
Za dovoljan uslov za ekstremnu vrijednost funkcije iskazan ovom teoremom
neophodno je poznavati vrijednost izvoda u okolini tačke ݔ

.
Do dovoljnih uslova se može doći i računajući samo u tački ݔ

, ali za to je potrebno
poznavanje i izvoda višeg reda.
Teorema 8. Neka je funkcija ݂ሺݔሻ ݊ ൅ ͳ-puta diferencijabilna u nekoj okolini tačke
ݔ

i neka vrijedi
݂

ሺݔ

ሻ ൌ ݂
ᇱᇱ
ሺݔ

ሻ ൌ ڮ ൌ ݂
ሺ௡ିଵሻ
ሺݔ

ሻ ൌ Ͳǡ ݂

ሺݔ

ሻ ് Ͳ
U slučaju da je n paran broj, tada vrijedi;
1. Ako je ݂

ሺݔ

ሻ ൐ Ͳ, tada je ݔ

tačka minimuma funkcije.
2. Ako je ݂

ሺݔ

ሻ ൏ Ͳ, tada je ݔ

tačka maksimuma.
Ako je n neparan, tada u tački ݔ

funkcija nema ekstemne vrijednosti.
Geometrijska interpretacija izvoda
Ako je funkcija f diferencijabilna u tački ݔ

, onda će koeficijent pravca tangente krive
ݕ ൌ ݂ሺݔሻ u tački ܯሺݔ

ǡ ݂ሺݔ

ሻሻ biti tg ߙ ൌ݂

ሺݔ

ሻ, a jednačina same tangente će glasiti:
ݕ െݕ

ൌ ݂ሺݔ

ሻሺݔ െݔ


gdje je ݕ

ൌ ݂ሺݔ

ሻ, a ߙ je ugao koji data tangenta zaklapa sa pozitivnim dijelom x-
ose. Jednačina normale, u istoj tački će biti:
ݔ െ ݔ

ൌ െ݂ሺݔ

ሻሺݕ െ ݕ


Slika 3.
7

1. Odrediti jednačinu tangente i normale krive ݂ሺݔሻ ൌ ݔ

െ ͵ݔ ൅ʹ u tački (2,4).
R j e š e nj e
Provjeravamo ݂ሺʹሻ ൌ Ͷ. Iz ݂

ሺݔሻ ൌ ͵ݔ

െ͵, dobijamo ݂

ሺʹሻ ൌ ͻ, što je koeficijent
pravaca tangente. Tako je jednačina tangente: ݕ െͶ ൌ ͻሺݔ െʹሻ, tj. ݕ ൌ ͻݔ െ ͳͶ, a normale:
ݕ െͶ ൌ െ


ሺݔ െʹሻ, tj. ݕ ൌ െ



ଷ଼

.
2. Odrediti jednačinu tangente i normale krive ݔ ൌ ݐ

൅͵ݐ െ ͺǡ ݕ ൌ ʹݐ

െ ʹݐ െͷ u
tački (2,-1).
R j e š e nj e
Najprije ćemo odrediti vrijednost parametra t za koju je ݔ ൌ ʹ i ݕ ൌ െͳ. Rješavajući
jednačine ݐ

൅ ͵ݐ െ ͺ ൌ Ͳ i ʹݐ

െ ʹݐ െ ͷ ൌ െͳ dobijamo: iz prve ݐ ൌ ʹ ڀݐ ൌ െͷ, a iz
druge ݐ ൌ ʹ ڀݐ ൌ െͳ, odakle je nužno: ݐ ൌ ʹ. Iz ݕ


ൌ Ͷݐ െ ʹ i ݔ


ൌ ʹݐ െ ͵, ta ݐ ൌ ʹ
imamo:
݀

݀ݔ

͸
͹

Zadatak 1. U krug datog poluprečnika upisati pravougaonik maksimalne površine.
ܴ ൌ


, gdje je dijagonala pravougaonika i računa se
prema Pitagorinoj teoremi kao ݀ ൌ ξܽ

൅ ܾ

. Odavde slijedi
ܾ ൌ ξͶܴ

െ ܽ

,
jer je ݀

ൌ Ͷܴ

.
Površina pravougaonika jednaka je ܲ ൌ ܽ ȉ ܾ. Kako je
potrebno naći maksimalnu površinu ܲ
௠௔௫
, površina ܲ se
izražava u funkciji od ܽ kao ܲሺܽሻ ൌ ܽ ȉ ܾ ൌ ܽ ȉ ξͶܴ

െܽ

.
Da bi se dobio maksimum te funkcije, potreban uslov je
݀ܲ
݀ܽ
ൌ Ͳ
Pa slijedi:
݀ሺܽ ȉ ξͶܴ

െ ܽ


݀ܽ
ൌ Ͳ
ܽ ȉ
െʹܽ
ʹξͶܴ

െ ܽ



Ͷܴ

െ ܽ

ൌ Ͳ
െܽ

൅Ͷܴ

െ ܽ

ൌ Ͳ
Ͷܴ

ൌ ʹܽ


ʹܴ

ൌ ܽ


ܽ ൌ ܴξʹ
Da bi pravougaonik upisan u kružnicu imao maksimalnu površinu, potrebno je da
jedna njegova stranica bude jednaka ܽ ൌ ܴξʹ.

b
a
R
8

Zadatak 2. Odrediti kupu maksimalne zapremine koja se može upisati u loptu
poluprečnika ݎ.
Zapremina kupe u opštem slučaju data je formulom
ܸ ൌ


௛గ

, gdje je ݎ poluprečnik baze, a ݄ visina kupe.
Kako je potrebno odrediti maksimalnu zapreminu
ܸ
௠௔௫
, kupe upisane u loptu poluprečnika ܴ, potrebno je
zapreminu kupe izraziti preko samo jednog parametra. Prema
tome iz Pitagorine teoreme ݎ

ൌ ܴ

െሺ݄ െ ܴሻ

i opšte
formule za zapreminu kupe slijedi:
ܸ ൌ
݄ߨ
͵
ሾܴ

െሺ݄ െܴሻ


ܸ ൌ
ߨ
͵
ሾܴ

݄ െ ሺ݄

െʹ݄ܴ ൅ ܴ

ሻ݄ሿ
ܸ ൌ
ߨ
͵
ሾܴ

݄ െ ݄

െ ʹ݄

ܴ ൅ܴ

݄ሿ
ܸ ൌ
ߨ
͵
ሾʹ݄

ܴ െ ݄


Da bi se dobila maksimalna zapremina potreban uslov je
ௗ௏
ௗ௛
ൌ Ͳ pa dalje slijedi:
Ͷ݄ܴ െ͵݄

ൌ Ͳ
͵݄

െͶ݄ܴ ൌ Ͳ
݄ሺ͵݄ െͶܴሻ ൌ Ͳ
͵݄ ൌ Ͷܴ
݄ ൌ
Ͷ
͵
ܴ
Potreban uslov da bi kupa upisana u loptu imala maksimalnu zapreminu je ݄ ൌ


ܴ.

Zadatak 3. Od svih valjaka upisanih u datu kupu naći onaj čiji omotač ima najveću
površinu.
R j e š e nj e
Posmatraćemo osni presjek kupe.
Trouglovi ABC i CEG su slični, pa vrijedi
proporcija:
ܪǣ ሺܪ െ ݄ሻ ൌ ܽǣ ݔ
odakle je
ܪ ȉ ݔ ൌ ܽ ȉ ሺܪ െ ݄ሻ....(1)
gdje je ܪ visina trougla ABC iz tjemena C, a ݄ je visina upisanog valjka, a=AB je
prečnik osnovne kupe, x je prečnik osnove valjka.
Iz jednačine (1) možemo izraziti visinu valjka:
݄ ൌ
ுȉሺ௔ି௫ሻ

......(2)
R
R
h
r
C
A B
G E
x
h
9

Površina omotača valjka je ܯ ൌ ݔ ȉ ߨ ȉ ݄, pa kada u ܯ iz (2) uvrstimo ݄, dobićemo
ܯ ൌ
గுȉሺି௫

ା௔௫ሻ

......(3)
Kvadratna funkcija u brojniku postiže svoju najveću vrijednost u tjemenu tj. za
ݔ ൌ െ

ଶ௔
, odakle je ݔ ൌ


. U tom slučaju je ݄ ൌ


.
II način Površinu omotača iz (3) možemo i ovako napisati ܯ ൌ
గு

ȉ ݔሺܽ െݔሻ. Pošto
je
గு

konstanta, a zbir ݔ ൅ ሺܽ െ ݔሻ ൌ ܽ, je takođe konstanta, iz teoreme zaključujemo da će
proizvod ݔሺܽ െ ݔሻ biti maksimalan za ݔ ൌ ܽ െ ݔ, odakle dobijamo ݔ ൌ


.
Dakle najveću površinu omotača imaće onaj valjak čiji je poluprečnik osnove jednak
polovini poluprečnika osnove kupe, a visina valjka jednaka polovini visine kupe.

Zadatak 4. Od svih kutija bez poklopca oblika pravouglog paralelopipeda i date
površine, naći dimenzije kutije maksimalne zapremine.
R j e š e nj e
Označimo stranice kutije tj. pravouglog paralelopipeda sa x, y, z. Povšina ܵ je poznata
i vrijedi ܵ ൌ ݔݕ ൅ʹݔݖ ൅ ʹݕݖ. Iz Košijeve nejednakosti (nejednakost između aritmetičke i
geometrijske sredine) slijedi:

ܵ
͵


ൌ ൬
ݔݕ ൅ʹݔݖ ൅ ʹݕݖ
͵


൒ Ͷݔ

ݕ

ݖ


Zapremina kutije je ܸ ൌ ݔ ȉ ݕ ȉ ݖ tj. ܸ

ൌ ݔ

ȉ ݕ

ȉ ݖ









odakle je
ܸ ൑
ͳ
ʹ

ܵ
͵




Dakle, maksimalna zapremina se postiže za ݔݕ ൌ ʹݔݖ ൌ ʹݕݖ, jer je zbir ܵ ൌ ݔݕ ൅
ʹݔݖ ൅ ʹݕݖ konstantan, pa je ݔ ൌ ݕǡ ݕ ൌ ʹݖ. Sada je
ܵ ൌ ݔ

൅ ʹݔ ȉ
ݔ
ʹ
൅ ݔ

ൌ ͵ݔ


a odavde slijedi: ݔ ൌ ݕ ൌ ට


Ǣ ݖ ൌ





.

Zadatak 5. Koja od pravilnih četverostranih piramida sa istom bočnom ivicom a ima
najveću zapreminu.
R j e š e nj e
Označimo sa ݔ ivicu na osnovi.
Tada je ܽ

ൌ ܪ

൅ ݔ

ʹ Τ (iz pravouglog
trougla ASD) konstanta. Zapremina piramide
ܸ ൌ ܤ ȉ ܪ ͵ Τ , je najveća kada je
͵ܸ ൌ ݔ

ȉ ܪ ൌ ݔ

ȉ ሺܪ





odnosno pa je tada
ܽ

ൌ ͵ܪ


10

ܪ ൌ
ܽ
ξ͵



ȉ ݔ

ͳ

ͳ ȉ ܪ



ݐ݆Ǥ
ݔ

ʹ
ൌ ʹܪ


Kada ܪ uvrstimo dobićemo da je ݔ ൌ

ξଷ
ܽ
Dakle, zapremina pravilne četverostrane piramide je najveća za ݔ ൌ

ξଷ
ܽ i iznosi
ܸ ൌ
ସ௔

ଶ଻
ξ͵.

2. Ako je . 1. dobijamo ... Ponovimo da je funkcija neprekidna na segmentu ako je neprekidna u svim unutra njim a kama tog segmenta. tada .b) horizontalna. a zdesna u ta ki . zadovoljava slede e uslove. dobijamo . Diferencijabilna je u intervalu (a. Sli no uzimaju i imamo Slika 1 pa opet pu taju i da . pa emo dati njihove dokaze.b). a u ta ki b slijeva. Teorema 3. . Vrijedi . zbog uslova 3. da je . koje se zovu osnovne teorme diferencijalnog ra una. Neprekidna je u ta ki a zdesna. tada je takav da je Pu taju i da . U ovom e dijelu bitnu ulogu igrati funkcije neprekidne na zatvorenom intervalu. Tada postoji ta ka Ako funkcija . takva da je . Izvodi i njihova primjena Primjena diferencijalnog ra una Diferencijalni ra un u matematici ima veoma iroku primjenu. Na osnovu teoreme postoji ta ka . za koju je nije konstantna. razli it od nule. zbog odre enosti. Doka imo da je tra ena ta ka. zbog uslova 3. 2 . iz ega slijedi u nekoj ta ki Geometrijski ova teorema zna i da je tangenta funkcije intervala (a. Ta se primjena zasniva na neoliko teorema.Ovo se pravilo naj e e pi e na sljede i na in . Mi emo prvo vidjeti kako se on primjenjuje za ispitivanje funkcija. koja je definisana na segmentu Pretpostavimo. je ili . neprekidna slijeva u ta ki . (Rolova teorema) Neka funkcija y= . 3.

za koju je . za prira taj argumenta . Diferencijabilna u intervalu (a. zadovoljavaju slede e uslove. (Lagran ova teorema) Neka funkcija segmentu . 2. Potreban i dovoljan uslov za egzistenciju diferencijala funkcije je diferencijabilnost te funkcije. Neprekidna je u ta ki a zdesna. Za funkciju se ka e da je diferencijabilna u ta ki ako ona ima izvod u toj ta ki. a u ta ki b slijeva. (Ko ijeva teorema) Neka funkcija f(x) i g(x). Funkcija je diferencijabilna na intervalu ako je diferencijabilna u svakoj ta ki tog intervala. definisane na segmentu . Svaka diferencijabilna funkcija je neprekidna. koja se obi no naziva terorema o srednjoj vrijednosti je specijalan slu aj sljede e teoreme. 2. Za svaki vrijedi Diferencijal funkcije Ako je prira taj gdje . Neprekidna je u ta ki a zdesna. Grai na vrijednost Ž‹ ako postoji naziva se prvi izvod funkcije f u ta ki x0. koja je definisana na Lagran ova terorema. a u ta ki b slijeva. 3. Neka je realna funkcija i neka je . Tada postoji ta ka . onda izraz .b). 1. mogu e izraziti kao nazivamo diferencijalom posmatrane funkcije. i za 3 .Teorema 4. 1.b). zadovoljava slede e uslove. funkcije . Diferencijabilna u intervalu (a. Teorema 5. i u tom slu aju va i: Izvodi 1.

Neka su  diferencijabilne funkcije u ta ki . Neka je funkcija diferencijabilna u ta ki . Tablica izvoda Funkcija Izvod 0  ( Ž‘‰ •‹ –‰ …‘• …–‰ ƒ”…•‹ ƒ”… …‘• ƒ”…–‰ ƒ”……–‰ Ž  …‘• …‘• •‹    Uslov              •‹   3. Tada je diferencijabilna u ta ki diferencijabilna u ta ki i va i i funkcija funkcija 4 . 4. Tada su u ta ki i va i: diferencijabilne i funkcije: . Jedna ina te tangente data je . prvi izvod funkcije tangente na grafik funkcije u ta ki sa  Jedna ina normale na grafik funkcije  u ta ki je jednak je koeficijentu pravca .  5. Geometrijski.2.

mora biti Dokaz. uvijk emo pod tim podrazumijevati lokalni minimum ili maksimum. tada je funkcija  diferencijabilna u ta ki i ili kra e 8. Tako ako je mogu e. Neka je funkcija neka je ta ki i va i: neprekidna i strogo monotona na nekom intervalu i njena inverzna funkcija. Ako je funkcija data u implicitnom obliku diferenciranje po . Zbog odre enosti pretpostavi emo da je ta ka minimuma funkcije. ako postoji okolina U ta ki iji je domen D ka emo da u ta ki . ako je ako je 5 . Ako je ekstremna vrijednost funkcije . ako postoji. Kad god se ka e minimum ili maksimum. Za funkciju maksimum. tada. Pretpostavimo da postoji . 7. gdje su 9. takva da vrijedi Lokalni minimumi i maksimumi se jednim imenom nazivaju ekstremnim vrijednostima funkcije. Za dovoljno malo ima emo Slika 2.6. i   va i . Ako je funkcija diferencijabilna u . rje avamo po . Teorema 6. Logaritamski izvod diferencijabilne i pozitivne funkcije date sa naziva se izvod funkcije Ž Ž tj. vr iti uzimaju i u obzir da je dobijenu jedna inu . takva da vrijedi ima lokalni funkcija ima lokalni minimum. tada je potrebno funkcija promjenjive . Neka je funkcija neprekidna u nekoj okolini ta ke . Za funkciju datu parametarski funkcije i diferencijabilne u ta ki Definicija 1. ako postoji okolina .

ta ka maksimuma. u istoj ta ki e biti: 6 . Kra e re eno. je ekstemna vrijednost. tada vrijedi. Da to nije dovoljan uslov pokazuje jednostavan primjer funkcije i ta ka . za koju je stacionarnom ta kom. Do dovoljnih uslova se mo e do i i ra unaju i samo u ta ki poznavanje i izvoda vi eg reda. funkcija monotono raste. U skladu sa teoremom uslov   zna i da. a je ugao koji data tangenta zaklapa sa pozitivnim dijelom xose. izvod funkcije mijenja znak. Neka je funkcija i neka vrijedi  . nego u nekoj okolini te ta ke. nazivamo Slika 3. u tom intervalu. tada je ta ka minimuma funkcije. Za dovoljan uslov za ekstremnu vrijednost funkcije iskazan ovom teoremom neophodno je poznavati vrijednost izvoda u okolini ta ke . Neka je funkcija diferencijabilna u nekoj okolini ta ke (izuzev. Ako je . Ako je n neparan. ako u njoj prvi Dokaz.Iz ove teoreme slijedi da je potreban uslov za ekstremnu vrijednost funkcije. . funkcija nema ekstemne vrijednosti. Teorema 8. Teorema 7. 1. na tom intervalu. Tada je ta ka a ta ka minimuma ako je   Za dovoljno uslove pretpostavi emo diferencijabilnost funkcije. za svaki x iz uo ene okoline. onda e koeficijent pravca tangente krive u ta ki biti –‰ . dok uslov  po isoj teoremi zna i da funkcija. Jedna ina normale. same te ta ke). a jedna ina same tangente e glasiti: gdje je . tada je . . ne u samoj ta ki . ta ka maksimuma ako je   . Ako je 2. opada. Drugi dio se dokazuje na isti na in. pa je sada prva tvrdnja teoreme jasna. u kojoj je prvi izvod jednak nuli. a to o igledno nije ekstremna vrijednost funkcije. eventualno. ali za to je potrebno -puta diferencijabilna u nekoj okolini ta ke U slu aju da je n paran broj. tada u ta ki Geometrijska interpretacija izvoda Ako je funkcija f diferencijabilna u ta ki . Ta ku .

1. . U krug datog polupre nika upisati pravougaonik maksimalne povr ine. R j e e nj e Najprije emo odrediti vrijednost parametra t za koju je i jedna ine i dobijamo: iz prve i druge  . potrebno je da . Rje avaju i . tj. jer je . povr ina se izra ava u funkciji od kao . Iz pravaca tangente. . dobijamo . Odrediti jedna inu tangente i normale krive R j e e nj e Provjeravamo . a iz . Iz imamo:  . Odavde slijedi a Pa slijedi: Da bi pravougaonik upisan u kru nicu imao maksimalnu povr inu. to je koeficijent . ta Zadatak 1. Odrediti jedna inu tangente i normale krive ta ki (2. Povr ina pravougaonika jednaka je . odakle je nu no: .-1). jedna njegova stranica bude jednaka 7 . Kako je potrebno na i maksimalnu povr inu . .4). potreban uslov je  . . Tako je jedna ina tangente: . Da bi se dobio maksimum te funkcije. gdje je dijagonala pravougaonika i ra una se prema Pitagorinoj teoremi kao R b . tj. a normale: u 2. u ta ki (2.

. Iz jedna ine (1) mo emo izraziti visinu valjka: . Od svih valjaka upisanih u datu kupu na i onaj iji omota ima najve u povr inu. kupe upisane u loptu polupre nika .... Odrediti kupu maksimalne zapremine koja se mo e upisati u loptu polupre nika . Prema tome iz Pitagorine teoreme i op te formule za zapreminu kupe slijedi: Da bi se dobila maksimalna zapremina potreban uslov je pa dalje slijedi: Potreban uslov da bi kupa upisana u loptu imala maksimalnu zapreminu je .Zadatak 2.. a pre nik osnovne kupe.. a=AB je E C x G h .(2) 8 A B je visina upisanog valjka. x je pre nik osnove valjka.. R j e e nj e Posmatra emo osni presjek kupe. Zadatak 3. Zapremina kupe u op tem slu aju data je formulom . pa vrijedi proporcija: odakle je ..(1) gdje je visina trougla ABC iz tjemena C. Trouglovi ABC i CEG su sli ni. a visina kupe. gdje je R h R r polupre nik baze. potrebno je zapreminu kupe izraziti preko samo jednog parametra. Kako je potrebno odrediti maksimalnu zapreminu .

R j e e nj e Ozna imo sa trougla ivicu na osnovi.. Od svih kutija bez poklopca oblika pravouglog paralelopipeda i date povr ine. je tako e konstanta. iz teoreme zaklju ujemo da e Dakle najve u povr inu omota a ima e onaj valjak iji je polupre nik osnove jednak polovini polupre nika osnove kupe. odakle je . je najve a kada je odnosno pa je tada 9 . pravouglog paralelopipeda sa x. pa kada u iz (2) uvrstimo . y. jer je zbir a odavde slijedi: . dobi emo . na i dimenzije kutije maksimalne zapremine. Sada je . a zbir biti maksimalan za proizvod .Povr ina omota a valjka je . z. za . maksimalna zapremina se posti e za konstantan.. R j e e nj e Ozna imo stranice kutije tj. odakle dobijamo . Tada je (iz pravouglog ASD) konstanta. odakle je Dakle.. Pov ina je poznata i vrijedi . pa je . Koja od pravilnih etverostranih piramida sa istom bo nom ivicom a ima najve u zapreminu. .. Po to . II na in Povr inu omota a iz (3) mo emo i ovako napisati je konstanta.(3) Kvadratna funkcija u brojniku posti e svoju najve u vrijednost u tjemenu tj. Zapremina piramide . a visina valjka jednaka polovini visine kupe. Zadatak 5. Zadatak 4.. Iz Ko ijeve nejednakosti (nejednakost izme u aritmeti ke i geometrijske sredine) slijedi: Zapremina kutije je tj. U tom slu aju je .

zapremina pravilne etverostrane piramide je najve a za . 10 . Kada uvrstimo dobi emo da je i iznosi Dakle.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful