1

UVOD
Do pojma izvoda došli su nezavisno jedan od drugoga Njutn i Lajbnic. To se smatra
jednim od najznačajnijih otkrića u matematici. Mi ćemo do tog pojma doći posmatrajući
problem određivanja tangente na krivoj (taj će pojam kasnije biti definisan precizno).
Razmatranja ćemo započeti primjerom.
Za računanje izvoda postoje pravila koja važe za široku klasu funkcija, što operaciju
diferenciranja čini jednostavnijom. Pri tome značajnu ulogu igra pravilo o diferenciranju
složenih funkcija. Počećemo sa pravilima koja opisuju ponašanje izvoda u odnosu na
algebarske operacije.
Teorema 1. Neka su funkcije ݑ ൌ ݑሺݔሻǡ ݒ ൌ ݒሺݔሻ diferencijabilne u neko tački ݔ, tada
su u toj tački diferencijabilne funkcije ݑሺݔሻ ൅ݒሺݔሻǡ ܿݑሺݔሻ (c ± proizvoljna konstantna),
ݑሺݔሻ ȉ ݒሺݔሻ ݅
௨ሺ௫ሻ
௩ሺ௫ሻ
ሺݒሺݔሻ ് Ͳሻ i pri tome vrijedi.
ሺݑ ൅ݒሻ

ൌ ݑ

൅ ݒ

,
ሺܿݑሻ

ൌ ܿݑ

,
ሺݑ ȉ ݒሻ

ൌ ݑ

ݒ ൅ݑݒ

,

ݑ
ݒ



ݑ

ݒ െݑݒ

ݒ


Dokaz. Dokazaćemo samo posjednju od jednakosti. Ostale se dokazuju slično.
Vrijedi:
ݑ
ݒ
ሺݔ ൅ οݔሻ െ
ݑ
ݒ
ሺݔሻ ൌ
ݑሺݔ ൅οݔሻ
ݒሺݔ ൅ οݔሻ

ݑሺݔሻ
ݒሺݔሻ

ݑሺݔ ൅ οݔሻݒሺݔሻ െݑሺݔሻݒሺݔ ൅ οݔሻ
ݒሺݔ ൅ οݔሻݒሺݔሻ



ሺݑ ൅ οݑሻݒ െ ݑሺݒ ൅οݒሻ
ݒሺݔ ൅ οݔሻݒሺݔሻ

ݒοݑ െݑοݒ
ݒሺݔ ൅ οݔሻݒሺݔሻ

Dijeleći sa οݔ i prelazeći na limes, kada οݔ ՜ Ͳ, na osnovu posljednje teoreme
dobijamo traženu jednakost.
Teorema 2. Neka je ݒ ל ݑ ൌ ݒሺݑሺݔሻሻ, složena funkcija i pretpostavimo da je, u nekoj
tački ݔ, funkcija ݑሺݔሻ diferencijabilna funkcija promjenjive ݔ, te da je u tački ݑሺݔሻ funkcija
ݒ ൌ ݑሺݔሻ diferencijabilna funkcija argumenta ݑ, tada je u tački ݔ funkcija ݒ ל ݑ
diferencijabilna funkcija argumenta ݔ i pri tome vrijedi
ሺݒ ל ݑሻ

ሺݔሻ ൌ ݒ

ሺݑሻ ȉ ݑ

ሺݔሻ
Dokaz. Za rpiraštaj funkcije ሺݒ ל ݑሻሺݔሻ imamo οሺݒ ל ݑሻ ൌ ሺݒ ל ݑሻሺݔ ൅ οݔሻ െ
ሺݒ ל ݑሻሺݔሻ ൌ ݒ൫ݑሺݔ ൅ οݔሻ൯ െ ݒ൫ݑሺݔሻ൯ ൌ ݒሺݑ ൅ οݑሻ െ ݒሺݑሻ. Sa druge strane, ako οݔ ՜ Ͳ,
tada zbog neprekidnosti funkcije ݑ ൌ ݑሺݔሻ, imamo οݑ ՜ Ͳ, pa vrijedi ሺݒ ל ݑሻ

ሺݔሻ ൌ
lim
ο௫՜଴
ο௩ל௨
ο௫
ൌlim
ο௫՜଴
ο௩
ο௨
ȉ lim
ο௫՜଴
ο௨
ο௫
ൌݒ

ሺݑሻ ȉ ݑ

ሺݔሻ.

2

Ovo se pravilo najčešće piše na sljedeći način
ݒ


ൌ ݑ


ȉ ݑ


.
Izvodi i njihova primjena
Primjena diferencijalnog računa
Diferencijalni račun u matematici ima veoma široku primjenu. Mi ćemo prvo vidjeti
kako se on primjenjuje za ispitivanje funkcija. Ta se primjena zasniva na neoliko teorema,
koje se zovu osnovne teorme diferencijalnog računa, pa ćemo dati njihove dokaze.
U ovom će dijelu bitnu ulogu igrati funkcije neprekidne na zatvorenom intervalu.
Ponovimo da je funkcija ݂ሺݔሻ neprekidna na segmentu ሾܽǡ ܾሿ ako je neprekidna u svim
unutrašnjim ačkama tog segmenta, neprekidna slijeva u tački ܽ, a zdesna u tački ܾ.
Teorema 3. (Rolova teorema) Neka funkcija y= ݂ሺݔሻ, koja je definisana na segmentu
ሾܽǡ ܾሿ, zadovoljava sledeće uslove.
1. Diferencijabilna je u intervalu (a,b).
2. Neprekidna je u tački a zdesna, a u tački b slijeva.
3. Vrijedi ݂ሺܽሻ ൌ ݂ሺܾሻ ൌ Ͳ.
Tada postoji tačka ܿ א ሺܽǡ ܾሻ, za koju je ݂

ሺܿሻ ൌ Ͳ.
Ako funkcija nije konstantna, tada je ݉ ൌ ݂݅݊ሼ݂ሺݔሻȁݔ א ሾܽǡ ܾሿሽili
ܯ ൌ ݏݑ݌ሼ݂ሺݔሻȁݔ א ሾܽǡ ܾሿሽ različit od nule.
Pretpostavimo, zbog određenosti, da je ܯ ൐ Ͳ. Na osnovu teoreme postoji tačka
ܿ א ሺܽǡ ܾሻ, takva da je ݂ሺܿሻ ൌ ܯ. Dokažimo da je ܿ tražena tačka.
Ako je οݔ ൐ Ͳ takav da je ܿ ൅ οݔ ൐ Ͳ א
ሺܽǡ ܾሻ, tada je
݂ሺܿ ൅οݔሻ െ݂ሺܿሻ
οݔ
൑ Ͳ
Puštajući da οݔ ՜ Ͳ, zbog uslova 3.,
dobijamo ݂

ሺܿሻ ൑ Ͳ. Slično uzimajući οݔ ൏ Ͳ
imamo
݂ሺܿ ൅οݔሻ െ݂ሺܿሻ
οݔ
൒ Ͳ
Slika 1
pa opet puštajući da οݔ ՜ Ͳ, zbog uslova 3., dobijamo ݂

ሺܿሻ ൒ Ͳ, iz čega slijedi
݂

ሺܿሻ ൌ Ͳ.
Geometrijski ova teorema znači da je tangenta funkcije ݕ ൌ ݂ሺݔሻ u nekoj tački
intervala (a,b) horizontalna.

3

Teorema 4. (Lagranžova teorema) Neka funkcija ݕ ൌ ݂ሺݔሻ, koja je definisana na
segmentu ሾܽǡ ܾሿ, zadovoljava sledeće uslove.
1. Diferencijabilna u intervalu (a,b).
2. Neprekidna je u tački a zdesna, a u tački b slijeva.
Tada postoji tačka ܿ א ሺܽǡ ܾሻ, za koju je
݂ሺܾሻ െ ݂ሺܽሻ
ܾ െ ܽ
ൌ ݂

ሺܿሻ
Lagranžova terorema, koja se obično naziva terorema o srednjoj vrijednosti je
specijalan slučaj sljedeće teoreme.
Teorema 5. (Košijeva teorema) Neka funkcija f(x) i g(x), definisane na segmentu
ሾܽǡ ܾሿ, zadovoljavaju sledeće uslove.
1. Diferencijabilna u intervalu (a,b).
2. Neprekidna je u tački a zdesna, a u tački b slijeva.
3. Za svaki ݔ א ሺܽǡ ܾሻ vrijedi ݃

ሺݔሻ ് ͲǤ
Diferencijal funkcije
Ako je priraštaj οݕ funkcije ݕ ൌ ݂ሺݔሻ, za priraštaj argumenta οݔ, moguće izraziti kao
οݕ ൌ ߙሺݔሻοݔ ൅ ߚሺοݔሻοݔ
gdje ߚሺοݔሻ ՜ Ͳ, οݔ ՜ Ͳ, onda izraz
݀ݕ ൌ ߙሺݔሻοݔ
nazivamo diferencijalom posmatrane funkcije.
Potreban i dovoljan uslov za egzistenciju diferencijala funkcije je diferencijabilnost te
funkcije, i u tom slučaju važi:
݀ݕ ൌ ݂

ሺݔሻ݀ݔ
Izvodi
1. Neka je ݂ǣ ሺܽǡ ܾሻ ՜ Թ realna funkcija i neka je ݔ

א ሺܽǡ ܾሻ i ݔ

൅݄ א ሺܽǡ ܾሻ za
݄ ് Ͳ. Graična vrijednost
݂

ሺݔ

ሻ ൌ lim
௛՜଴
݂ሺݔ

൅ ݄ሻ െ݂ሺݔ


݄

ako postoji naziva se prvi izvod funkcije f u tački x
0
. Za funkciju ݂ǣ ሺܽǡ ܾሻ ՜ Թ se
kaže da je diferencijabilna u tački ݔ

א ሺܽǡ ܾሻ ako ona ima izvod u toj tački.
Funkcija ݂ je diferencijabilna na intervalu ሺܽǡ ܾሻ ako je diferencijabilna u svakoj
tački tog intervala. Svaka diferencijabilna funkcija je neprekidna.

4

2. Tablica izvoda
Funkcija Izvod
Uslov
ܿ ൌ ܿ݋݊ݏݐ
0
ܿ א Թ
ݔ


ߙݔ
ఈିଵ

ߙ א Թǡ ݔ ൐ ͲǢ ߙ ൌ ሺ݌ ݍ Τ ሻ א Էǡ
ݍ ൌ ʹ݇ െ ͳǡ ݔ ് ͲǢ ߙ ൌ ሺ݌ ݍ Τ ሻ ൐ ͳǡ
ݍ ൌ ʹ݇ െ ͳǡ ݔ א Թǡ ݇ א Գ
ܽ




ܽ

݈݊ܽ ሺ݁


Ͳ ൏ ܽ ് ͳǡ ݔ א Թǡ ሺ ݔ א Թሻ
log

ݔ ሺlnݔሻ
ͳ
ݔ݈݊ܽ

ͳ
ݔ

Ͳ ൏ ܽ ് ͳǡ ݔ ൐ Ͳǡ ሺ ݔ ൐ Ͳሻ
sin ݔ
cos ݔ
ݔ א Թ
cos ݔ
െsin ݔ
ݔ א Թ
tgݔ
ͳ
cos

ݔ

ݔ ്
ߨ
ʹ
൅݇ߨǡ ݇ א Ժ
ctg ݔ
ͳ
sin

ݔ

ݔ ് ݇ߨǡ ݇ א Ժ
aicsin ݔ
ͳ
ξͳ െ ݔ


ȁݔȁ ൏ ͳ
aic cos ݔ

ͳ
ξͳ െ ݔ


ȁݔȁ ൏ ͳ
aictg ݔ
ͳ
ͳ ൅ ݔ


ݔ א Թ
aicctg ݔ

ͳ
ͳ ൅ ݔ


ݔ א Թ
3. Geometrijski, prvi izvod funkcije ݂ǣ ሺܽǡ ܾሻ ՜ Թ jednak je koeficijentu pravca
tangente na grafik funkcije ݂ u tački ܯ

ሺݔ

ǡ ݂ሺݔ

ሻሻ. Jednačina te tangente data je
sa
ݕ െ ݂ሺݔ

ሻ ൌ ݂

ሺݔ

ሻሺݔ െ ݔ

ሻ.

Jednačina normale na grafik funkcije ݂ u tački ܯ

je

ݕ െ ݂ሺݔ

ሻ ൌ
ͳ
݂

ሺݔ


ሺݔ െݔ

ሻǡ ݂

ሺݔ

ሻ ് Ͳ

4. Neka su ݑ ൌ ݑሺݔሻǡ ݅ ݒ ൌ ݒሺݔሻ diferencijabilne funkcije u tački ݔ. Tada su u tački
ݔ diferencijabilne i funkcije: ݑ ൅ ݒǡ ݑݒǡ


ǡ ሺݒሺݔሻ ് Ͳሻ i važi:
ሺ݅ሻሺݑ ൅ ݒሻ

ൌ ݑ

൅ݒ

, ሺ݅݅ሻ ሺݑ ȉ ݒሻ

ൌ ݑ

ݒ ൅ ݑݒ


ሺ݅݅݅ሻ ቀ
ݑ
ݒ



ݑ

ݒ െݑݒ

ݒ

ǡ ሺݒ ് Ͳሻ

5. Neka je funkcija ݑǣ ܫ ՜ ܫ

diferencijabilna u tački ݔ

א ܫ i funkcija ݂ǣ ܫ

א Թ
diferencijabilna u tački ݑ ൌ ݑሺݔ

ሻ א ܫ

. Tada je funkcija ݂ ל ݑǣ ܫ ՜ Թ
diferencijabilna u tački ݔ

i važi

ሺ݂ ל ݑሻ

ሺݔ

ሻ ൌ ݂


ሺݑሺݔ

ሻሻ ȉ ݑ

ሺݔ




5

6. Logaritamski izvod diferencijabilne i pozitivne funkcije date sa ݕ ൌ ݂ሺݔሻǡ ݔ א ܫ
naziva se izvod funkcije ln ݕ ൌ ln݂ሺݔሻǡ tj.
ݕ

ݕ

݂

ሺݔሻ
݂ሺݔሻ
ǡ ݔ א ܫ
7. Neka je funkcija ݕ ൌ ݂ሺݔሻ neprekidna i strogo monotona na nekom intervalu ܫ i
neka je ݔ ൌ ߮ሺݕሻ njena inverzna funkcija. Ako je funkcija ݂ diferencijabilna u
tački ݔ א ܫ i ݂

ሺݔሻ ് Ͳ, tada je funkcija ߮ diferencijabilna u tački ݕ ൌ ݂ሺݔሻ i
važi:

߮

ሺݕሻ ൌ



ሺ௫ሻ
ili kraće ݔ







ǡ ሺݕ


് Ͳሻ

8. Ako je funkcija data u implicitnom obliku ܨሺݔǡ ݕሻ ൌ Ͳ, tada je potrebno
diferenciranje po ݔ, vršiti uzimajući u obzir da je ݕ funkcija promjenjive ݔ. Tako
dobijenu jednačinu
݀
݀ݔ
ܨሺݔǡ ݕሻ ൌ Ͳ
ako je moguće, rješavamo po ݕ


.
9. Za funkciju datu parametarski ݔ ൌ ߮ሺݕሻǡ ݕ ൌ ߰ሺݐሻሺ߮ ݆݁ ܾ݆݆݅݁݇ܿ݅ܽሻ, gdje su
funkcije ߮ i ߰ diferencijabilne u tački ݐ א ሺߙǡ ߚሻ i ߮

ሺݐሻ ് Ͳ važi
ݕ



߰

ሺݐሻ
߮

ሺݐሻ

Definicija 1. Za funkciju ݂ሺݔሻ čiji je domen D kažemo da u tački ݔ

א ܦ ima lokalni
maksimum, ako postoji okolina ࣩ

ሺݔ

ሻ, takva da vrijedi
݂ሺݔሻ ൏ ݂ሺݔ

ሻǢ ݔ א ܦ ת ࣩ

ሺݔ

ሻǡ ݔ ് ݔ

Ǥ
U tački ݔ

funkcija ima lokalni minimum, ako postoji okolina ࣩ

ሺݔ

ሻ, takva da vrijedi
݂ሺݔሻ ൐ ݂ሺݔ

ሻǢ ݔ א ܦ ת ࣩ

ሺݔ

ሻǡ ݔ ് ݔ

Ǥ
Lokalni minimumi i maksimumi se jednim
imenom nazivaju ekstremnim vrijednostima
funkcije. Kad god se kaže minimum ili
maksimum, uvijk ćemo pod tim podrazumijevati
lokalni minimum ili maksimum.
Teorema 6. Neka je funkcija ݂ሺݔሻ neprekidna u
nekoj okolini tačke ݔ

. Ako je ݔ

ekstremna
vrijednost funkcije ݂ሺݔሻ, tada, ako ݂

ሺݔ


postoji, mora biti ݂

ሺݔ

ሻ ൌ ͲǤ
Dokaz. Pretpostavimo da postoji ݂

ሺݔ

ሻ. Zbog
određenosti pretpostavićemo da je ݔ

tačka
minimuma funkcije. Za dovoljno malo οݔ
imaćemo
Slika 2.
௙ሺ௫

ାο௫ሻି௙ሺ௫


ο௫
൐ Ͳ ako je οݔ ൐ Ͳ
௙ሺ௫

ାο௫ሻି௙ሺ௫


ο௫
൏ Ͳ ako je οݔ ൏ Ͳ
6

Iz ove teoreme slijedi da je ݂

ሺݔሻ ൌ Ͳ
potreban uslov za ekstremnu vrijednost funkcije.
Da to nije dovoljan uslov pokazuje jednostavan
primjer funkcije ݕ ൌ ݔ

i tačka ݔ ൌ Ͳ, u kojoj je
prvi izvod jednak nuli, a to očigledno nije
ekstremna vrijednost funkcije.
Tačku ݔ, za koju je ݂

ሺݔሻ ൌ Ͳ, nazivamo
stacionarnom tačkom.
Za dovoljno uslove pretpostavićemo
diferencijabilnost funkcije, ne u samoj tački ݔ

,
nego u nekoj okolini te tačke. Neka je funkcija
݂ሺݔሻ diferencijabilna u nekoj okolini tačke ݔ


(izuzev, eventualno, same te tačke).
Teorema 7. Tada je tačka ݔ

tačka maksimuma ako je
݂

ሺݔሻ ൐ Ͳ ሺݔ ൏ ݔ

ሻǡ ݂

ሺݔሻ ൏ Ͳ ሺݔ ൐ ݔ

ሻ,
a tačka minimuma ako je
݂

ሺݔሻ ൏ Ͳ ሺݔ ൏ ݔ

ሻǡ ݂

ሺݔሻ ൐ Ͳ ሺݔ ൐ ݔ

ሻ,
za svaki x iz uočene okoline. Kraće rečeno, ݔ

je ekstemna vrijednost, ako u njoj prvi
izvod funkcije mijenja znak.
Dokaz. U skladu sa teoremom uslov ݂

ሺݔሻ ൐ Ͳ ሺݔ ൏ ݔ

ሻ znači da, na tom intervalu,
funkcija monotono raste, dok uslov ݂

ሺݔሻ ൏ Ͳ ሺݔ ൐ ݔ

ሻ po isoj teoremi znači da funkcija, u
tom intervalu, opada, pa je sada prva tvrdnja teoreme jasna. Drugi dio se dokazuje na isti
način.
Za dovoljan uslov za ekstremnu vrijednost funkcije iskazan ovom teoremom
neophodno je poznavati vrijednost izvoda u okolini tačke ݔ

.
Do dovoljnih uslova se može doći i računajući samo u tački ݔ

, ali za to je potrebno
poznavanje i izvoda višeg reda.
Teorema 8. Neka je funkcija ݂ሺݔሻ ݊ ൅ ͳ-puta diferencijabilna u nekoj okolini tačke
ݔ

i neka vrijedi
݂

ሺݔ

ሻ ൌ ݂
ᇱᇱ
ሺݔ

ሻ ൌ ڮ ൌ ݂
ሺ௡ିଵሻ
ሺݔ

ሻ ൌ Ͳǡ ݂

ሺݔ

ሻ ് Ͳ
U slučaju da je n paran broj, tada vrijedi;
1. Ako je ݂

ሺݔ

ሻ ൐ Ͳ, tada je ݔ

tačka minimuma funkcije.
2. Ako je ݂

ሺݔ

ሻ ൏ Ͳ, tada je ݔ

tačka maksimuma.
Ako je n neparan, tada u tački ݔ

funkcija nema ekstemne vrijednosti.
Geometrijska interpretacija izvoda
Ako je funkcija f diferencijabilna u tački ݔ

, onda će koeficijent pravca tangente krive
ݕ ൌ ݂ሺݔሻ u tački ܯሺݔ

ǡ ݂ሺݔ

ሻሻ biti tg ߙ ൌ݂

ሺݔ

ሻ, a jednačina same tangente će glasiti:
ݕ െݕ

ൌ ݂ሺݔ

ሻሺݔ െݔ


gdje je ݕ

ൌ ݂ሺݔ

ሻ, a ߙ je ugao koji data tangenta zaklapa sa pozitivnim dijelom x-
ose. Jednačina normale, u istoj tački će biti:
ݔ െ ݔ

ൌ െ݂ሺݔ

ሻሺݕ െ ݕ


Slika 3.
7

1. Odrediti jednačinu tangente i normale krive ݂ሺݔሻ ൌ ݔ

െ ͵ݔ ൅ʹ u tački (2,4).
R j e š e nj e
Provjeravamo ݂ሺʹሻ ൌ Ͷ. Iz ݂

ሺݔሻ ൌ ͵ݔ

െ͵, dobijamo ݂

ሺʹሻ ൌ ͻ, što je koeficijent
pravaca tangente. Tako je jednačina tangente: ݕ െͶ ൌ ͻሺݔ െʹሻ, tj. ݕ ൌ ͻݔ െ ͳͶ, a normale:
ݕ െͶ ൌ െ


ሺݔ െʹሻ, tj. ݕ ൌ െ



ଷ଼

.
2. Odrediti jednačinu tangente i normale krive ݔ ൌ ݐ

൅͵ݐ െ ͺǡ ݕ ൌ ʹݐ

െ ʹݐ െͷ u
tački (2,-1).
R j e š e nj e
Najprije ćemo odrediti vrijednost parametra t za koju je ݔ ൌ ʹ i ݕ ൌ െͳ. Rješavajući
jednačine ݐ

൅ ͵ݐ െ ͺ ൌ Ͳ i ʹݐ

െ ʹݐ െ ͷ ൌ െͳ dobijamo: iz prve ݐ ൌ ʹ ڀݐ ൌ െͷ, a iz
druge ݐ ൌ ʹ ڀݐ ൌ െͳ, odakle je nužno: ݐ ൌ ʹ. Iz ݕ


ൌ Ͷݐ െ ʹ i ݔ


ൌ ʹݐ െ ͵, ta ݐ ൌ ʹ
imamo:
݀

݀ݔ

͸
͹

Zadatak 1. U krug datog poluprečnika upisati pravougaonik maksimalne površine.
ܴ ൌ


, gdje je dijagonala pravougaonika i računa se
prema Pitagorinoj teoremi kao ݀ ൌ ξܽ

൅ ܾ

. Odavde slijedi
ܾ ൌ ξͶܴ

െ ܽ

,
jer je ݀

ൌ Ͷܴ

.
Površina pravougaonika jednaka je ܲ ൌ ܽ ȉ ܾ. Kako je
potrebno naći maksimalnu površinu ܲ
௠௔௫
, površina ܲ se
izražava u funkciji od ܽ kao ܲሺܽሻ ൌ ܽ ȉ ܾ ൌ ܽ ȉ ξͶܴ

െܽ

.
Da bi se dobio maksimum te funkcije, potreban uslov je
݀ܲ
݀ܽ
ൌ Ͳ
Pa slijedi:
݀ሺܽ ȉ ξͶܴ

െ ܽ


݀ܽ
ൌ Ͳ
ܽ ȉ
െʹܽ
ʹξͶܴ

െ ܽ



Ͷܴ

െ ܽ

ൌ Ͳ
െܽ

൅Ͷܴ

െ ܽ

ൌ Ͳ
Ͷܴ

ൌ ʹܽ


ʹܴ

ൌ ܽ


ܽ ൌ ܴξʹ
Da bi pravougaonik upisan u kružnicu imao maksimalnu površinu, potrebno je da
jedna njegova stranica bude jednaka ܽ ൌ ܴξʹ.

b
a
R
8

Zadatak 2. Odrediti kupu maksimalne zapremine koja se može upisati u loptu
poluprečnika ݎ.
Zapremina kupe u opštem slučaju data je formulom
ܸ ൌ


௛గ

, gdje je ݎ poluprečnik baze, a ݄ visina kupe.
Kako je potrebno odrediti maksimalnu zapreminu
ܸ
௠௔௫
, kupe upisane u loptu poluprečnika ܴ, potrebno je
zapreminu kupe izraziti preko samo jednog parametra. Prema
tome iz Pitagorine teoreme ݎ

ൌ ܴ

െሺ݄ െ ܴሻ

i opšte
formule za zapreminu kupe slijedi:
ܸ ൌ
݄ߨ
͵
ሾܴ

െሺ݄ െܴሻ


ܸ ൌ
ߨ
͵
ሾܴ

݄ െ ሺ݄

െʹ݄ܴ ൅ ܴ

ሻ݄ሿ
ܸ ൌ
ߨ
͵
ሾܴ

݄ െ ݄

െ ʹ݄

ܴ ൅ܴ

݄ሿ
ܸ ൌ
ߨ
͵
ሾʹ݄

ܴ െ ݄


Da bi se dobila maksimalna zapremina potreban uslov je
ௗ௏
ௗ௛
ൌ Ͳ pa dalje slijedi:
Ͷ݄ܴ െ͵݄

ൌ Ͳ
͵݄

െͶ݄ܴ ൌ Ͳ
݄ሺ͵݄ െͶܴሻ ൌ Ͳ
͵݄ ൌ Ͷܴ
݄ ൌ
Ͷ
͵
ܴ
Potreban uslov da bi kupa upisana u loptu imala maksimalnu zapreminu je ݄ ൌ


ܴ.

Zadatak 3. Od svih valjaka upisanih u datu kupu naći onaj čiji omotač ima najveću
površinu.
R j e š e nj e
Posmatraćemo osni presjek kupe.
Trouglovi ABC i CEG su slični, pa vrijedi
proporcija:
ܪǣ ሺܪ െ ݄ሻ ൌ ܽǣ ݔ
odakle je
ܪ ȉ ݔ ൌ ܽ ȉ ሺܪ െ ݄ሻ....(1)
gdje je ܪ visina trougla ABC iz tjemena C, a ݄ je visina upisanog valjka, a=AB je
prečnik osnovne kupe, x je prečnik osnove valjka.
Iz jednačine (1) možemo izraziti visinu valjka:
݄ ൌ
ுȉሺ௔ି௫ሻ

......(2)
R
R
h
r
C
A B
G E
x
h
9

Površina omotača valjka je ܯ ൌ ݔ ȉ ߨ ȉ ݄, pa kada u ܯ iz (2) uvrstimo ݄, dobićemo
ܯ ൌ
గுȉሺି௫

ା௔௫ሻ

......(3)
Kvadratna funkcija u brojniku postiže svoju najveću vrijednost u tjemenu tj. za
ݔ ൌ െ

ଶ௔
, odakle je ݔ ൌ


. U tom slučaju je ݄ ൌ


.
II način Površinu omotača iz (3) možemo i ovako napisati ܯ ൌ
గு

ȉ ݔሺܽ െݔሻ. Pošto
je
గு

konstanta, a zbir ݔ ൅ ሺܽ െ ݔሻ ൌ ܽ, je takođe konstanta, iz teoreme zaključujemo da će
proizvod ݔሺܽ െ ݔሻ biti maksimalan za ݔ ൌ ܽ െ ݔ, odakle dobijamo ݔ ൌ


.
Dakle najveću površinu omotača imaće onaj valjak čiji je poluprečnik osnove jednak
polovini poluprečnika osnove kupe, a visina valjka jednaka polovini visine kupe.

Zadatak 4. Od svih kutija bez poklopca oblika pravouglog paralelopipeda i date
površine, naći dimenzije kutije maksimalne zapremine.
R j e š e nj e
Označimo stranice kutije tj. pravouglog paralelopipeda sa x, y, z. Povšina ܵ je poznata
i vrijedi ܵ ൌ ݔݕ ൅ʹݔݖ ൅ ʹݕݖ. Iz Košijeve nejednakosti (nejednakost između aritmetičke i
geometrijske sredine) slijedi:

ܵ
͵


ൌ ൬
ݔݕ ൅ʹݔݖ ൅ ʹݕݖ
͵


൒ Ͷݔ

ݕ

ݖ


Zapremina kutije je ܸ ൌ ݔ ȉ ݕ ȉ ݖ tj. ܸ

ൌ ݔ

ȉ ݕ

ȉ ݖ









odakle je
ܸ ൑
ͳ
ʹ

ܵ
͵




Dakle, maksimalna zapremina se postiže za ݔݕ ൌ ʹݔݖ ൌ ʹݕݖ, jer je zbir ܵ ൌ ݔݕ ൅
ʹݔݖ ൅ ʹݕݖ konstantan, pa je ݔ ൌ ݕǡ ݕ ൌ ʹݖ. Sada je
ܵ ൌ ݔ

൅ ʹݔ ȉ
ݔ
ʹ
൅ ݔ

ൌ ͵ݔ


a odavde slijedi: ݔ ൌ ݕ ൌ ට


Ǣ ݖ ൌ





.

Zadatak 5. Koja od pravilnih četverostranih piramida sa istom bočnom ivicom a ima
najveću zapreminu.
R j e š e nj e
Označimo sa ݔ ivicu na osnovi.
Tada je ܽ

ൌ ܪ

൅ ݔ

ʹ Τ (iz pravouglog
trougla ASD) konstanta. Zapremina piramide
ܸ ൌ ܤ ȉ ܪ ͵ Τ , je najveća kada je
͵ܸ ൌ ݔ

ȉ ܪ ൌ ݔ

ȉ ሺܪ





odnosno pa je tada
ܽ

ൌ ͵ܪ


10

ܪ ൌ
ܽ
ξ͵



ȉ ݔ

ͳ

ͳ ȉ ܪ



ݐ݆Ǥ
ݔ

ʹ
ൌ ʹܪ


Kada ܪ uvrstimo dobićemo da je ݔ ൌ

ξଷ
ܽ
Dakle, zapremina pravilne četverostrane piramide je najveća za ݔ ൌ

ξଷ
ܽ i iznosi
ܸ ൌ
ସ௔

ଶ଻
ξ͵.

takva da je . razli it od nule. da je . U ovom e dijelu bitnu ulogu igrati funkcije neprekidne na zatvorenom intervalu. zbog odre enosti. a zdesna u ta ki .b) horizontalna. dobijamo . 1. 2 . (Rolova teorema) Neka funkcija y= . Izvodi i njihova primjena Primjena diferencijalnog ra una Diferencijalni ra un u matematici ima veoma iroku primjenu. za koju je nije konstantna. Tada postoji ta ka Ako funkcija . Neprekidna je u ta ki a zdesna. 2. Sli no uzimaju i imamo Slika 1 pa opet pu taju i da . dobijamo . iz ega slijedi u nekoj ta ki Geometrijski ova teorema zna i da je tangenta funkcije intervala (a. zbog uslova 3.b). pa emo dati njihove dokaze. Doka imo da je tra ena ta ka. tada . tada je takav da je Pu taju i da . neprekidna slijeva u ta ki . Diferencijabilna je u intervalu (a..Ovo se pravilo naj e e pi e na sljede i na in . Ako je . a u ta ki b slijeva. Vrijedi . zadovoljava slede e uslove. . Ponovimo da je funkcija neprekidna na segmentu ako je neprekidna u svim unutra njim a kama tog segmenta.. Ta se primjena zasniva na neoliko teorema. koje se zovu osnovne teorme diferencijalnog ra una. Mi emo prvo vidjeti kako se on primjenjuje za ispitivanje funkcija. Na osnovu teoreme postoji ta ka . 3. je ili . koja je definisana na segmentu Pretpostavimo. Teorema 3. zbog uslova 3.

2. (Lagran ova teorema) Neka funkcija segmentu . funkcije . Potreban i dovoljan uslov za egzistenciju diferencijala funkcije je diferencijabilnost te funkcije. za koju je . i za 3 . 3. Neprekidna je u ta ki a zdesna. Za funkciju se ka e da je diferencijabilna u ta ki ako ona ima izvod u toj ta ki.b).b). koja je definisana na Lagran ova terorema. koja se obi no naziva terorema o srednjoj vrijednosti je specijalan slu aj sljede e teoreme. Diferencijabilna u intervalu (a. 1.Teorema 4. onda izraz . Neprekidna je u ta ki a zdesna. Tada postoji ta ka . za prira taj argumenta . mogu e izraziti kao nazivamo diferencijalom posmatrane funkcije. Diferencijabilna u intervalu (a. Neka je realna funkcija i neka je . i u tom slu aju va i: Izvodi 1. a u ta ki b slijeva. a u ta ki b slijeva. zadovoljavaju slede e uslove. Teorema 5. (Ko ijeva teorema) Neka funkcija f(x) i g(x). 1. Svaka diferencijabilna funkcija je neprekidna. Funkcija je diferencijabilna na intervalu ako je diferencijabilna u svakoj ta ki tog intervala. zadovoljava slede e uslove. definisane na segmentu . 2. Grai na vrijednost Ž‹ ako postoji naziva se prvi izvod funkcije f u ta ki x0. Za svaki vrijedi Diferencijal funkcije Ako je prira taj gdje .

Neka je funkcija diferencijabilna u ta ki . prvi izvod funkcije tangente na grafik funkcije u ta ki sa  Jedna ina normale na grafik funkcije  u ta ki je jednak je koeficijentu pravca . Geometrijski.2. Tablica izvoda Funkcija Izvod 0  ( Ž‘‰ •‹ –‰ …‘• …–‰ ƒ”…•‹ ƒ”… …‘• ƒ”…–‰ ƒ”……–‰ Ž  …‘• …‘• •‹    Uslov              •‹   3. 4.  5. Tada su u ta ki i va i: diferencijabilne i funkcije: . Neka su  diferencijabilne funkcije u ta ki . Jedna ina te tangente data je . Tada je diferencijabilna u ta ki diferencijabilna u ta ki i va i i funkcija funkcija 4 .

Neka je funkcija neka je ta ki i va i: neprekidna i strogo monotona na nekom intervalu i njena inverzna funkcija. Za funkciju maksimum. Kad god se ka e minimum ili maksimum. Neka je funkcija neprekidna u nekoj okolini ta ke . mora biti Dokaz. Ako je ekstremna vrijednost funkcije . tada.6. 7. rje avamo po . i   va i . Ako je funkcija diferencijabilna u . ako postoji okolina U ta ki iji je domen D ka emo da u ta ki . ako postoji. Pretpostavimo da postoji . Zbog odre enosti pretpostavi emo da je ta ka minimuma funkcije. uvijk emo pod tim podrazumijevati lokalni minimum ili maksimum. takva da vrijedi ima lokalni funkcija ima lokalni minimum. Za funkciju datu parametarski funkcije i diferencijabilne u ta ki Definicija 1. tada je funkcija  diferencijabilna u ta ki i ili kra e 8. gdje su 9. Teorema 6. tada je potrebno funkcija promjenjive . ako je ako je 5 . Logaritamski izvod diferencijabilne i pozitivne funkcije date sa naziva se izvod funkcije Ž Ž tj. Za dovoljno malo ima emo Slika 2. Ako je funkcija data u implicitnom obliku diferenciranje po . ako postoji okolina . vr iti uzimaju i u obzir da je dobijenu jedna inu . Tako ako je mogu e. takva da vrijedi Lokalni minimumi i maksimumi se jednim imenom nazivaju ekstremnim vrijednostima funkcije.

a je ugao koji data tangenta zaklapa sa pozitivnim dijelom xose. pa je sada prva tvrdnja teoreme jasna. a to o igledno nije ekstremna vrijednost funkcije. dok uslov  po isoj teoremi zna i da funkcija. U skladu sa teoremom uslov   zna i da. Kra e re eno. na tom intervalu. funkcija nema ekstemne vrijednosti. Do dovoljnih uslova se mo e do i i ra unaju i samo u ta ki poznavanje i izvoda vi eg reda. Ta ku . . nazivamo Slika 3. ta ka maksimuma. Za dovoljan uslov za ekstremnu vrijednost funkcije iskazan ovom teoremom neophodno je poznavati vrijednost izvoda u okolini ta ke . . ako u njoj prvi Dokaz. funkcija monotono raste. Da to nije dovoljan uslov pokazuje jednostavan primjer funkcije i ta ka . opada. ne u samoj ta ki . Tada je ta ka a ta ka minimuma ako je   Za dovoljno uslove pretpostavi emo diferencijabilnost funkcije. Ako je 2. je ekstemna vrijednost. Neka je funkcija i neka vrijedi  . u tom intervalu. tada je . u istoj ta ki e biti: 6 . 1. u kojoj je prvi izvod jednak nuli. za svaki x iz uo ene okoline. Ako je .Iz ove teoreme slijedi da je potreban uslov za ekstremnu vrijednost funkcije. ta ka maksimuma ako je   . Teorema 7. same te ta ke). onda e koeficijent pravca tangente krive u ta ki biti –‰ . izvod funkcije mijenja znak. tada je ta ka minimuma funkcije. nego u nekoj okolini te ta ke. Neka je funkcija diferencijabilna u nekoj okolini ta ke (izuzev. eventualno. tada u ta ki Geometrijska interpretacija izvoda Ako je funkcija f diferencijabilna u ta ki . a jedna ina same tangente e glasiti: gdje je . Teorema 8. za koju je stacionarnom ta kom. tada vrijedi. Jedna ina normale. Drugi dio se dokazuje na isti na in. Ako je n neparan. ali za to je potrebno -puta diferencijabilna u nekoj okolini ta ke U slu aju da je n paran broj.

odakle je nu no: . Odavde slijedi a Pa slijedi: Da bi pravougaonik upisan u kru nicu imao maksimalnu povr inu. . Da bi se dobio maksimum te funkcije. jer je . Iz imamo:  . Povr ina pravougaonika jednaka je . . gdje je dijagonala pravougaonika i ra una se prema Pitagorinoj teoremi kao R b . R j e e nj e Najprije emo odrediti vrijednost parametra t za koju je i jedna ine i dobijamo: iz prve i druge  . Tako je jedna ina tangente: . U krug datog polupre nika upisati pravougaonik maksimalne povr ine. a iz . Odrediti jedna inu tangente i normale krive R j e e nj e Provjeravamo . potreban uslov je  . potrebno je da . ta Zadatak 1. Odrediti jedna inu tangente i normale krive ta ki (2.-1). a normale: u 2. to je koeficijent . . jedna njegova stranica bude jednaka 7 . .4).1. u ta ki (2. povr ina se izra ava u funkciji od kao . tj. tj. Iz pravaca tangente. Rje avaju i . Kako je potrebno na i maksimalnu povr inu . dobijamo .

. Odrediti kupu maksimalne zapremine koja se mo e upisati u loptu polupre nika . Zadatak 3.. a visina kupe.....Zadatak 2. Od svih valjaka upisanih u datu kupu na i onaj iji omota ima najve u povr inu.(2) 8 A B je visina upisanog valjka. Zapremina kupe u op tem slu aju data je formulom .(1) gdje je visina trougla ABC iz tjemena C. a pre nik osnovne kupe. x je pre nik osnove valjka. kupe upisane u loptu polupre nika . Kako je potrebno odrediti maksimalnu zapreminu . Iz jedna ine (1) mo emo izraziti visinu valjka: . R j e e nj e Posmatra emo osni presjek kupe. potrebno je zapreminu kupe izraziti preko samo jednog parametra. pa vrijedi proporcija: odakle je .. gdje je R h R r polupre nik baze.. Prema tome iz Pitagorine teoreme i op te formule za zapreminu kupe slijedi: Da bi se dobila maksimalna zapremina potreban uslov je pa dalje slijedi: Potreban uslov da bi kupa upisana u loptu imala maksimalnu zapreminu je . a=AB je E C x G h . Trouglovi ABC i CEG su sli ni.

Zadatak 5. z... R j e e nj e Ozna imo sa trougla ivicu na osnovi. pa je . iz teoreme zaklju ujemo da e Dakle najve u povr inu omota a ima e onaj valjak iji je polupre nik osnove jednak polovini polupre nika osnove kupe. Od svih kutija bez poklopca oblika pravouglog paralelopipeda i date povr ine.(3) Kvadratna funkcija u brojniku posti e svoju najve u vrijednost u tjemenu tj. za .Povr ina omota a valjka je . je tako e konstanta. odakle je Dakle. Zapremina piramide .. je najve a kada je odnosno pa je tada 9 . Iz Ko ijeve nejednakosti (nejednakost izme u aritmeti ke i geometrijske sredine) slijedi: Zapremina kutije je tj. Sada je . maksimalna zapremina se posti e za konstantan. na i dimenzije kutije maksimalne zapremine. jer je zbir a odavde slijedi: . a zbir biti maksimalan za proizvod . dobi emo . odakle je .. y. Zadatak 4. odakle dobijamo . Tada je (iz pravouglog ASD) konstanta. U tom slu aju je . a visina valjka jednaka polovini visine kupe. Pov ina je poznata i vrijedi . Koja od pravilnih etverostranih piramida sa istom bo nom ivicom a ima najve u zapreminu. .. II na in Povr inu omota a iz (3) mo emo i ovako napisati je konstanta. R j e e nj e Ozna imo stranice kutije tj. pravouglog paralelopipeda sa x. Po to . pa kada u iz (2) uvrstimo .

10 . zapremina pravilne etverostrane piramide je najve a za . Kada uvrstimo dobi emo da je i iznosi Dakle.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful