Srednja skola Dobrinjska Gimnazija

MATURSKI RAD TEMA: POLINOMI

Ucenik: Ademir Alibegovic

. NA E VE RNE R H A J ZE NB E RG * NA J VE E ZA DO VO LJ ST VO U P ROU A VA NJ U MA T E MA T IK E JE ST E RA ZU ME VA NJ E . B E Z NJ E GA ZNA NJE MA LO ZNA I LE O PO LD INF E LD * O VE K JE PO P U T RA ZLO MK A .M A TEM A TI K A P O MA E RA ZVO J U LO GI K O G P RIST U P A P RO CE DU RA MA I A RGU ME NT IMA . N . A IME NILA C O NO IJ I J E B RO J ILA C O NO T O J E ST E . MISLI O MA TEMA T IC I . T O MISLI O SE B I . P RO CE NU I LO GI K O RA SU IVA NJ E . T O LST O J RA ZLO MA K J E MA NJ I.. * M A TE MA T I K E F O RMU LE VI E NE O P ISU J U P RIRO DU VE P O ZNA VA NJ E P RIRO DE . T O J E IME NILA C VE I . L. P O MA E U O A VA NJ U P RA VILNO ST I I S IME T RIJ E I RA ZV I J A SP O SO B NO ST I ZA RA U NA NJ E . .

Algebarski izraz moze da figurira sa jednom ili vise promjejivih.i nazivamo ih promjenjivim velicinama ili varijablama. Zbir dva ili vise slicnih monoma je monom.3. Kolicnik dva monoma je monom. ciji je koeficijent jednak zbiru koeficijenata. a glavna velicina jednaka glavnim velicinama monoma koji sabiramo. dvije ili vise promjenjivih. ciji je koeficijent jednak kolicniku koeficijenata.-4.z.«.STA JE POLINOM Ako govorimo o nekoj velicini koja moze imati razlicite vrijednosti redom -5. Definicija: Cijeli jednoclani algebarski izraz naziva se monom.. a glavna velicina jednaka glavnim velicinama monoma koje oduzimamo Proizvod dva monoma je monom. oduzimanja i stepenovanja. . u. slican monomima koje sabiramo. Razlika dva slicna monoma je monom.«.4«.a u zagrade pored slova pisemo promjenjive koje ucestvuju u izrazu: A(x).««a.y).z.y. P.y. algebarski izraz naziva se algebarski izraz sa jednom. slican monomima koji oduzimamo. ciji je koeficijent jednak proizvodu koeficijenata. onda se takav izraz naziva cijeli algebarski racionalni izraz ili polinom. npr A. mnozenja.c... B(x. a glavna velicina proizvodu glavnih velicina. a glavna velicina kolicniku glavnih velicina djeljenika i djelioca. B.znaci da se velicina mjenja. -2«. onda takve velicine oznacavamo opcim brojem x. Prema broju promjenjivih.«. Algebarske cijele racionalne izraze obiljezavamo najcesce velikim slovima.2. Promjenjive velicine (varijable) su: x. ciji je koeficijent jednak razlici koeficijenata.-3.b.« U slucaju da formiramo izraz od konstanti i promjenjivih velicina uz upotrebu konacnog broja operacija sabiranja.v.

.. Rezultat ovih operacija sa dva polinoma je polinom.+ bn xn ka emo da su jednaki ako i samo ako su im jednaki koeficijenti a i b te jednake potencije m i n..+ am xm Q(x) = b0+ b1x+... Polinoma mozemo i djeliti ali rezultat djeljenja nije uvijek polinom... oduzimanja i mnozenja...2x² + 5x³ P(x) + Q(x) = 3 + 6x .8x² Q(x) = x ... Za operacije sa polinomima vaze ista pravila kao i za operacije sa brojevima..+ (an + bn ) xn Primjer 1. Ako je m<n mora biti b(m+1) = ....10x² + 5x³ Izra unaj: (x2 + 3x + 1) + (4x2 +5) ..RACUNSKE OPERACIJE SA POLINOMIMA Sa polinomima mozemo obavljati operacije sabiranja.. Jednakost polinoma Za polinome P(x) = a0+ a1x+. bn = 0 Sabiranje polinoma Pod sumom dva polinoma P(x) i Q(x) podrazumjevamo polinom oblika: P(x) + Q(x) = (a0 + b0 ) + (a1 + b1 ) x + . P(x) = 3 + 5x ....

6x² .+ (an . ne menjaj stepen monoma: (x2 + 4x2) + 3x + (1 + 5) 5x2 + 3x + 6 Oduzimanje polinom Pod razlikom dva polinoma P(x) i Q(x) podrazumjevamo polinom oblika: P(x) .Primjer 2.5x³ Primjer 2. Korak 2: Saberi koeficijente sli nih monoma.b0 ) + (a1 .b1 )x + . Izra unaj: (3x2 + 2x + 7) ..(x2 + x + 4) Korak 1: Oslobodi se zagrada. P(x) = 3 + 5x .2x² + 5x³ P(x) .8x² Q(x) = x .Q(x) = 3 + 4x .Q(x) = (a0 ..bn )xn Primjer 1. Minus ispred zagrade uti e na sve znake unutar zagrade!!! . Korak 1: Podvuci sli ne monome: (x2 + 3x + 1) + (4x2 +5) pazi: µ3x¶ nema sebi sli an monom.

3x2 + 2x + 7 . posebno ostatka djeljenja linearnim faktorom (Bezouteova teorema). . Primer: 57146 : 23 = 2484 ______ í 46 111 ______ í 92 194 _______ í184 106 _____ í 92 4 ± ostatak HORNEROVA SHEMA Wiliam Georg Horner (1786 -1837) engleski matematicar Hornerova shema je zapravo postupak dijeljenja polinoma P(x) sa linearnim faktorom (x-a).4 Korak 2: Saberi(oduzmi) sli ne monome Djeljenje polinoma Podsetimo se najpre deljenja brojeva. Hornerov postupak se brzo I jednostavno izracunava vrijednost polinoma.x2 .x . za sve x=a.

polinom stepena dva se naziva kvadratni. ovo je jedan polinom: 3x2 . a promenljive su x i y. drugi je stepena jedan. stepen promenljive bez zapisanog eksponenta je jedan. Polinom sacinjen od jednog monoma se i sam naziva monom. a oni se sastoje od konstante (koja se naziva koeficijentom). a stepen promjenljive y je jedan. pomnozene jednom ili vise promenljivih (koje se obicno predstavljaju slovima).5x + 4. gornji polinom ima stepen dva. ili prosto konstantom. Na primjer. Polinom se obicno zapisuje tako da monomi viseg stepena dolaze prije onih nizeg stepena. Kako je x = x1. . Monom bez promjenljivih se naziva konstantnim monomom. Koeficijent monoma moze biti bilo koji broj. Koeficijent je -5. koeficijent je -5.Polinomi su sacinjeni od gradivnih elemenata koji se nazivaju monomi. Polinom predstavlja zbir jednog ili vise monoma. Eksponent nad promenljivom u monomu je jednak stepenu te promenljive u monomu. U gornjem primjeru je stepen jednak 2 + 1 = 3. Na primjer. koeficijent je 3. Polinom stepena jedan se naziva linearni. ukljucujuci razlomke. dok je onaj sacinjen od tri monoma naziva trinom. Stepen konstante je 0. Sastoji se od tri monoma: prvi je stepena dva. promjenljiva je x. Stepen promjenljive x je dva. Polinom sacinjen od dva monoma je binom. a treci je stepena nula. Stepen polinoma je najveci stepen nekog njegovog monoma. iracionalne i negativne brojeve. U drugom monomu. a eksponent je dva. Svaka promenljiva moze imati konstantan pozitivan cio broj kao eksponent. Primjer -5x2y je monom. a onaj stepena tri se naziva kubni. Treci je konstanta. Stepen cijelog monoma je zbir stepeni svake promjenljive u njemu. U prvom monomu.

Kvadrat binoma (kvadrat razlike i kvadrat zbira) (a+b)2=a2+2ab+b2 Prvi plus drugi na kvadrat jednako je prvi na kvadrat plus dvostruki prvi puta drugi plus drugi na kvadrat (a-b)2=a2-2ab+b2 Prvi minus drugi na kvadrat jednako je prvi na kvadrat minus dvostruki prvi puta drugi plus drugi na kvadrat Razlika kvadrata a2+b2=(a-b)(a+b) primjer x4-y4=(x2+y2)(x2. Kako se oduzimanje moze posmatrati kao sabiranje sabiraka suprotnog znaka. Primjer (x3/12 se smatra polinomom. a stepenovanje konstantnim pozitivnim brojem se moze posmatrati kao ponovljeno mnozenje. Koeficijent je 1/12 1/(x2 + 1) nije polinom. asocijativnih. jer ukljucuje deljenje promjenljivom.y2)=(x2+y2)(x+y)(x-y) . polinomi se mogu konstruisati od konstanti i promenljivih primjenom samo operacija sabiranja i mnozenja. i distributivnih zakona se obicno i sam smatra polinomom. jer ima promjenljivu za eksponent. jer je ekvivalentno (1)/(12)x3. kao sto u opstem slucaju nije ni (5 + y ) x.Izraz koji se moze transformisati u polinom kroz niz primjena komutativnih.

Kub razlike .formula (a-b)3=a3-3ab2+3a2b-b3 (x+y)2=x2+2xy+y2 .

oduzimanje i mnozenje. Veca osnova od 10 ( na primer 20 ili 60 ) imala bi za posledicu nastajanje glomaznih abakusa i opsirnih tabela za sabiranje.Arapskog brojnog sistema. sto znaci prazan. Manja osnova sa druge strane zahtevala bi vise prostora za ispisivanje nekog broja. 0 U "Knjizi izracunavanja" Fibonaci opisuje pravila koja smo svi mi usvojili jos u osnovnoj skoli za sabiranje. U njoj on opisuje kako se vrse izracunavanja u decimalnom sistemu te je tako prvi uveo u Evropu upotrebu Indijsko . Tako se doslo do prvog pravog pozicionog sistema. a da se nisu morali upotrebiti novi simboli kao sto su to M.C. Velike prednosti brojnog sistema koji dugujemo Indijskoj civilizaciji posledica su cinjenice sto je znak i polozaj znakova u odredjenom redosledu oznacavao ne samo broj plocica na sipki abakusa nego i polozaj te sipke na racunarskom stalku. Izmedju 300 . Pravilo za upotrebu abakusa sa sipkama ( ili zlebovima ) ne zavisi od toga koliki je broj plocica koje pojedina sipka moze da primi da bi bila popunjena. Njeno origalno ime sunja. Neki smatraju da je osnova brojnog sistema koji danas upotrebljavamo slucajna okolnost. Na primer za osnovu 3 ono sto u sistemu sa . zasnovan na deset cifara i decimalnoj tacki kao i simbolu za nulu.te godine nove ere u Indiji je postalo uobicajeno pri racunanju prikazivati praznu kolonu abakusa sa jednom tackom koja odgovara onom sto je kasnije postalo nas znak nula.te godine nove ere i 700 . broj znakova razlicitih od nule za jedan je manji od osnove. Indijskom abakusu dugujemo za nastanak pozicionog sistema.PASKALOV TROUGAO Decimalni sistem i aritmeticki trougao Pet Fibonacijevih radova iz perioda posle 1200 godine su doprli do naseg doba od kojih treba izdvojiti knjigu Liber Abacci koju je kompletirao 1202 godine. Metod izracunavanja koji se do tada koristio u Evropi bio je zasnovan na Rimskim brojevima i nije imao oznaku za nulu niti za decimalnu tacku. Interesantno je da je brojni sistem Maja Indijanaca takodje imao oznaku za nulu ali nije bio pozicioni. to jest devet ako je osnova 10. Broj 423 znaci (4*100) + (2*10) + (3*1) ako je osnova sistema 10. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 . Vazna posledica uvodjenja takvog znaka ogleda se u cinjenici da se sada moglo prikazati koji polozaj zauzima neka kolona u abakusu.X u Rimskom sistemu. ukazuje na njeno poreklo. Sistem koji je Fibonaci uveo u Evropu dosao je iz Indije i Arabije i koristio je Arapske simbole za cifre. mnozenje i deljenje brojeva. To je pozicioni sistem koji danas koristimo. Ukratko.

To je sasvim razumno zapazanje jer covek i pocinje racunanje sa prstima ruke. Danasnji racunari. jeste aritmeticki ili Paskalov trougao.racuna konacnih diferencija i teorije verovatnoce ). a to se u sistemu sa osnovom 3 moze napisati kao 12200. Taj je sistem doveo do neverovatnog matematickog napretka u poslednjih pet stotina godina i posredno uzrokovao i omogucio nesluceni naucni i tehnicki razvoj. Ime Persijskog autora je danas prisutno u reci algoritam i znaci tacan niz instrukcija koje se izvrsavaju u izracunavanju. Jedna od najzanimljivijih brojnih figura u matematici. Potrazimo dalje odgovore ali se i pomirimo sa cinjenicom da do apsolutnog resenja ove zivotne enigme necemo stici.osnovom 10 pisemo kao 423 bilo bi : (1* 243) + (2* 81) + (2* 9) +(0* 3) + (0* 1) . Da je misaoni proces kod coveka povezan sa binarnim sistemom i da je velika prirodna dijalektika takodje odredjena istim. rade u sistemu sa osnovom 2 sto predstavlja najvece opterecenje za memoriju. . doduse.Promenicemo tada nase pitanje u sledece: Zasto covek ima deset prstiju na rukama. Rani Persijski matematicar Al-Khowarizmi napisao je zbirku aritmetickih pravila za decimalni sistem nazvanu Kitab al jabr w` muqabala. Da je osnova 10 racionalna za primenu u covekovom misaonom i delatnom okruzenju to nas ni malo ne cudi ali ne verujemo ni u kakvu slucajnost izbora broja 10 za osnovu danas vladajuceg brojnog sistema. Decimalni pozicioni sistem koristio je deset originalnih Arapskih cifara i pozicionu metodu poznatu Indijskim Hindu matematicarima mnogo godina pre nego sto je stigao u Evropu. Iracionalni tokovi covekove podsvesti i nadsvesti u periodu velike ekspanzije nase vrste nisu mogli drugacije kulminirati nego izranjanjem decimalnog sistema iz arhetipskih naslaga kolektivno-nesvesnog i njegovom sirokom primenom u matematici. Ipak. Tako je na primer : 8192 = 10 000 000 000 000. koja je krajem XVII veka postala sredisnja tacka razvoja tri grane matematike (proucavanja beskonacnih redova. Neko ce reci da je osnova standardnog brojnog sistema 10 jer je deset prstiju na covekovim rukama. poznato je. (Pravila za rekonstruisanje i redukciju). u spoljasnjem covekovom okruzenju brojni sistem sa osnovom 10 i dalje je dominantan u primeni.

godine ali je on stampan 1665. Aritmeticki trougao se prema modernim shvatanjima javlja kao matematicki obrazac razmnozavanja zivih bica. 1 11 121 1331 14641 1 5 10 10 5 1 1 6 15 20 15 6 1 1 7 21 35 35 21 7 1 1 8 28 56 70 56 28 8 1 1 9 36 84 126 126 84 36 9 1 Postoje neki dokazi da je Arapski astronom. posthumno. godine. godine). Paskal je kompletirao svoj rad o aritmetickom trouglu 1653. godine. a njegove kolone sadrze odnose elektronske i nukleonske strukture atoma. Paskalov trougao se moze definisati kao brojni trougao koji cine binomni koeficijenti. Omar Hajam. Francuska. 19 juna 1623. Kineski prikaz binomnih koeficijenata zabelezen je prvi put u Evropi na naslovnoj stranici jedne davno stampane aritmetike od Apianusa (1527. Iz trougla se izvode nista manje znacajni Fibonacijevi brojevi i odnos zlatnog preseka u kome mnogi jos od Pitagorejaca sagledavaju skraceni oblik .Blaz Paskal je rodjen u Klermontu. pesnik i matematicar. Verovatno je brojni trougao krenuo iz Kine preko Arapskog sveta u Evropu. a umro je u Parizu. 19 avgusta 1662. godine. poznavao ovaj brojni trougaoni raspored jos u XI veku.

Otuda i primena zlatnog preseka u umetnosti kao prirodne proporcije koja odslikava sustinu aritmetickog trougla. Osobine neprekidnog deljenja ili deljenja po zlatnom preseku manifestuju se i u sklopu covecijeg tela. Potrazicemo vezu izmedju aritmetickog trougla kao osnovnog brojnog obrasca prirode i decimalnog brojnog sistema koji je osnovni brojni sistem u matematici i svakodnevnoj covekovoj praksi. cetiri . na primer ) ukazuju na to. cetvorocifrenih. brojeva ciji zbir cifara daje kao zbir broj jedan. Zlatni presek (bozanska proporcija). Na primeru ananasovog ploda. vidi se da je zlatni presek opsti zakon za organsku a verovatno i za neorgansku prirodu. Stvaralastvo arhitekte i slikara u duhu zlatnog preseka smatralo se produzenjem opsteg stvaralastva prirode. Odgovor na to pitanje ukazuje na vezu aritmetickog trougla i decimalnog brojnog sistema : Zbir cifara sledecih decimalnih brojeva je jednak jedinici : jednocifreni brojevi : dvocifreni brojevi : trocifreni brojevi : cetvorocifreni brojevi : petocifreni brojevi : 1 10 100 1000 10000 . dvocifrenih.. dva.pulsiranja i rasta. logaritamske spirale puza islicnog. Matematicke forme neorganske prirode ( spiralni rast kristala. primeru lista ljutica i rastavica. tri. U tom cilju zapitajmo se koliko ima u decimalnom brojnom sistemu jednocifrenih. Fibonacijevi brojevi i aritmeticki trougao jesu trojstvo u jednome koje predstavlja karakteristicni zakon zivih formi.. trocifrenih. To je stari kabalisticki postupak za odredjivanje numeracije reci preko sefirota. pet . U organskoj prirodi rast zivih organizama odvija se po zakonu zlatnog preseka i drugih proporcija iz istog srodstva.petocifrenih i tako dalje .

......... trocifrenih ....... ... cetvorocifrenih... Ukupan broj svih jednocifrenih........ trocifrenih... ...... brojeva ciji je zbir cifara jednak jedinici ....... Zbir cifara sledecih decimalnih brojeva jednak je dvojci : jednocifreni brojevi : dvocifreni brojevi : trocifreni brojevi : cetvorocifreni brojevi : petocifreni brojevi : ........ dvocifrenih.......... Zbir cifara sledecih decimalnih brojeva jednak je trojci : jednocifreni brojevi: dvocifreni brojevi : trocifreni brojevi : 3 12 102 21 120 30 210 201 300 111 ............cini drugu kolonu Paskalovog aritmetickog trougla : 1 2 3 4 5 6 7 8 9 ..... petocifrenih i tako dalje......... petocifrenih i tako dalje.. .. Ukupan broj svih jednocifrenih...................... dvocifrenih...... 2 11 110 1100 20 101 200 2000 1010 10001 10100 10100 10010 10001 20000 ..... ...... brojeva ciji je zbir cifara jednak dvojci ........ cetvorocifrenih........... ..cini prvu kolonu brojeva Paskalovog aritmetickog trougla : 1 1 1 1 1 1 1 1 1 ....................

dvocifrenih. trocifrenih..cini petu kolonu brojeva aritmetickog trougla : 1 5 15 35 70 126 . petocifrenih i tako dalje decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak petici .cini trecu kolonu aritmetickog trougla : 1 3 6 10 15 21 28 36 ..cini cetvrtu kolonu brojeva aritmetickog trougla : 1 4 10 20 35 56 84 .devetki. desetu itd. cetvorocifrenih. dvocifrenih.. cetvorocifrenih. Ukupan broj svih jednocifrenih. cetvorocifrenih. Na isti nacin mozemo dokazati i da ukupan broj svih jednocifrenih. petocifrenih i tako dalje decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak trojci. dvocifrenih.. dobijamo sestu. petocifrenih itd. Trazeci ukupan broj jednocifrenih. decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak sestici. desetki itd. trocifrenih..cetvorocifreni brojevi : 1200 1101 1020 1011 1002 3000 2100 2010 2011 1110 petocifreni brojevi : 12000 10200 10020 10002 21000 20100 20010 20001 11100 11001 10101 10011 10110 10101 30000 Ukupan broj svih jednocifrenih. sedmu. osmu. kolonu brojeva Paskalovog aritmetickog trougla.. devetu. cetvorocifrenih. petocifrenih i tako dalje decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak cetvorci . osmici. trocifrenih. To jasno pokazuje da je u strukturi pozicionog decimalnog sistema ugradjen osnovni brojni obrazac u prirodi : aritmeticki .. sedmici. trocifrenih.dvocifrenih.

Decimalni brojni sistem je prirodni brojni sistem. godine n. a duse na kraju postaju prosvetljene i napustaju centar zemlje ove karmicke iluzije mora da postoji beskonacnost dusa. Najznacajniji matematicar ovog vremena bio je Pingala. Zatim odredili su pet tipova beskonacnosti: beskonacnost u jednom pravcu. koji se srece samo u njihovoj kulturi. Doprinosi matematici u ovo vrijeme su bili : aritmeticke operacije. neprebrojive i beskonacne. fascinacije ogromnim brojevima i beskonacnoscu. Napisano je izmedju II i V vijeka pne . beskonacnost svuda i stalna perpetualna beskonacnost Matematicari ovoga doba otkrili su i notaciju prostih stepena brojeva kao sto su kvadrati i kubovi koja im je omogucili da definisu jednostavne algebarske jednacine. Takodje u njihovoj kosmologiji se dolazi do broja 2588 koji predstavlja ukupni period vremena. formula za i operacije sa logaritmima. Ovo je dovelo i do klasifikacije svih brojeva na prebrojive. Pingala je cuveni indijski matematicar i pesnik. a najpoznatije djelo mu je Chandas Sutra.n. godine p. Najznacajnija obiljezja ovog vremena su oslobadjanje od religijskih uticaja. PASKALOV TROUGAO DRUGA VERZIJA  Gledano kroz istoriju matematike Djainizam predstavlja prelazno doba izmedju Veda i Klasicnog perioda i traje priblizno od 400. proste jednacine. beskonacnost u dva pravca.e do 200. operacije sa razlomcima . jednacine treceg i cetvrtog stepena. . danas je poznato samo u fragmentima a o njemu se jos saznaje i od indijskog matematicara X vijeka Halajude koji je dao prozni komentar djela. Oni su bili i prvi koji su koristili termin za nulu (shunya ± na sanskritu ponisti). geometrija . beskonacnost u oblasti. Ovo djelo ima osam glava i predstavlja sanskritsku raspravu o prozodiji.trougao. Djainisti vjeruju da svijet nikad nije poceo i nikad nece da se zavrsi.e.

a treca kombinaciju sa dva sloga«. Nastavite ovako.Paskalov trougao je dosao kao posledica interesovanja za kombinacije i permutacije za koje daju i vrlo tacne formule : Nacrtajte kvadrat. Od ovih linija druga daje kombinaciju sa jednim slogom . U trecu liniju (red) stavite 1 u kvadrate na kraju a u onaj srednji zbir brojeva kvadrata iznad njega .Kao matematicar Pingala je naisao na Paskalov trougao i binomne koeficijente kao probleme koje je definisao ali o kojima nije imao predznanje kao i na fibonacijeve brojeve . Pri 0biljezavanju stavite 1 u gornji kvadrat i dva ispod njega. Pocevsi od sredine s donje ivice kvadrata nacrtajte dva slicna kvadrata ispod njega. . U cetvrti red stavite 1 u krajnje kvadrate. i jos tri kvadrata ispod njih. a u one srednje zbir brojeva kvadrata iznad njih.

U tekstu se pokazuje i svijest o kombinatornom identitetu : .