Srednja skola Dobrinjska Gimnazija

MATURSKI RAD TEMA: POLINOMI

Ucenik: Ademir Alibegovic

T O LST O J RA ZLO MA K J E MA NJ I. L.M A TEM A TI K A P O MA E RA ZVO J U LO GI K O G P RIST U P A P RO CE DU RA MA I A RGU ME NT IMA . N . P RO CE NU I LO GI K O RA SU IVA NJ E . P O MA E U O A VA NJ U P RA VILNO ST I I S IME T RIJ E I RA ZV I J A SP O SO B NO ST I ZA RA U NA NJ E . B E Z NJ E GA ZNA NJE MA LO ZNA I LE O PO LD INF E LD * O VE K JE PO P U T RA ZLO MK A . T O J E IME NILA C VE I . A IME NILA C O NO IJ I J E B RO J ILA C O NO T O J E ST E . * M A TE MA T I K E F O RMU LE VI E NE O P ISU J U P RIRO DU VE P O ZNA VA NJ E P RIRO DE . . MISLI O MA TEMA T IC I . T O MISLI O SE B I . .. NA E VE RNE R H A J ZE NB E RG * NA J VE E ZA DO VO LJ ST VO U P ROU A VA NJ U MA T E MA T IK E JE ST E RA ZU ME VA NJ E .

P. oduzimanja i stepenovanja. mnozenja. .a u zagrade pored slova pisemo promjenjive koje ucestvuju u izrazu: A(x). dvije ili vise promjenjivih.-3.z. ciji je koeficijent jednak zbiru koeficijenata. Zbir dva ili vise slicnih monoma je monom. a glavna velicina proizvodu glavnih velicina.« U slucaju da formiramo izraz od konstanti i promjenjivih velicina uz upotrebu konacnog broja operacija sabiranja.znaci da se velicina mjenja..STA JE POLINOM Ako govorimo o nekoj velicini koja moze imati razlicite vrijednosti redom -5. B(x. npr A. Algebarske cijele racionalne izraze obiljezavamo najcesce velikim slovima.y). ciji je koeficijent jednak razlici koeficijenata.i nazivamo ih promjenjivim velicinama ili varijablama. algebarski izraz naziva se algebarski izraz sa jednom..v.«. Promjenjive velicine (varijable) su: x. slican monomima koji oduzimamo. Kolicnik dva monoma je monom. onda se takav izraz naziva cijeli algebarski racionalni izraz ili polinom.Algebarski izraz moze da figurira sa jednom ili vise promjejivih. Prema broju promjenjivih. u.b. Definicija: Cijeli jednoclani algebarski izraz naziva se monom. Razlika dva slicna monoma je monom.«. a glavna velicina jednaka glavnim velicinama monoma koje oduzimamo Proizvod dva monoma je monom.-4.y. B.z..4«. onda takve velicine oznacavamo opcim brojem x.y.«. ciji je koeficijent jednak kolicniku koeficijenata.««a. a glavna velicina kolicniku glavnih velicina djeljenika i djelioca.3. ciji je koeficijent jednak proizvodu koeficijenata. slican monomima koje sabiramo. -2«.2.c. a glavna velicina jednaka glavnim velicinama monoma koji sabiramo.

...RACUNSKE OPERACIJE SA POLINOMIMA Sa polinomima mozemo obavljati operacije sabiranja.2x² + 5x³ P(x) + Q(x) = 3 + 6x .. Za operacije sa polinomima vaze ista pravila kao i za operacije sa brojevima.10x² + 5x³ Izra unaj: (x2 + 3x + 1) + (4x2 +5) ... Rezultat ovih operacija sa dva polinoma je polinom..+ bn xn ka emo da su jednaki ako i samo ako su im jednaki koeficijenti a i b te jednake potencije m i n...8x² Q(x) = x .+ am xm Q(x) = b0+ b1x+. oduzimanja i mnozenja... Polinoma mozemo i djeliti ali rezultat djeljenja nije uvijek polinom..+ (an + bn ) xn Primjer 1.. P(x) = 3 + 5x . Jednakost polinoma Za polinome P(x) = a0+ a1x+. Ako je m<n mora biti b(m+1) = ..... bn = 0 Sabiranje polinoma Pod sumom dva polinoma P(x) i Q(x) podrazumjevamo polinom oblika: P(x) + Q(x) = (a0 + b0 ) + (a1 + b1 ) x + ....

8x² Q(x) = x . ne menjaj stepen monoma: (x2 + 4x2) + 3x + (1 + 5) 5x2 + 3x + 6 Oduzimanje polinom Pod razlikom dva polinoma P(x) i Q(x) podrazumjevamo polinom oblika: P(x) . P(x) = 3 + 5x .b0 ) + (a1 . Minus ispred zagrade uti e na sve znake unutar zagrade!!! .Q(x) = (a0 .Primjer 2.Q(x) = 3 + 4x ..bn )xn Primjer 1..(x2 + x + 4) Korak 1: Oslobodi se zagrada.b1 )x + . Izra unaj: (3x2 + 2x + 7) .2x² + 5x³ P(x) . Korak 2: Saberi koeficijente sli nih monoma.+ (an . Korak 1: Podvuci sli ne monome: (x2 + 3x + 1) + (4x2 +5) pazi: µ3x¶ nema sebi sli an monom.5x³ Primjer 2.6x² .

x2 . Primer: 57146 : 23 = 2484 ______ í 46 111 ______ í 92 194 _______ í184 106 _____ í 92 4 ± ostatak HORNEROVA SHEMA Wiliam Georg Horner (1786 -1837) engleski matematicar Hornerova shema je zapravo postupak dijeljenja polinoma P(x) sa linearnim faktorom (x-a). posebno ostatka djeljenja linearnim faktorom (Bezouteova teorema).x . .3x2 + 2x + 7 .4 Korak 2: Saberi(oduzmi) sli ne monome Djeljenje polinoma Podsetimo se najpre deljenja brojeva. Hornerov postupak se brzo I jednostavno izracunava vrijednost polinoma. za sve x=a.

gornji polinom ima stepen dva. Na primjer. U prvom monomu. pomnozene jednom ili vise promenljivih (koje se obicno predstavljaju slovima). ovo je jedan polinom: 3x2 . koeficijent je -5. Stepen konstante je 0. Treci je konstanta. U gornjem primjeru je stepen jednak 2 + 1 = 3. .Polinomi su sacinjeni od gradivnih elemenata koji se nazivaju monomi. Na primjer. Koeficijent monoma moze biti bilo koji broj. Primjer -5x2y je monom. Sastoji se od tri monoma: prvi je stepena dva. a oni se sastoje od konstante (koja se naziva koeficijentom). Koeficijent je -5. a treci je stepena nula. koeficijent je 3. Stepen cijelog monoma je zbir stepeni svake promjenljive u njemu. a onaj stepena tri se naziva kubni. drugi je stepena jedan.5x + 4. ili prosto konstantom. Stepen promjenljive x je dva. promjenljiva je x. Polinom stepena jedan se naziva linearni. Kako je x = x1. a promenljive su x i y. Eksponent nad promenljivom u monomu je jednak stepenu te promenljive u monomu. Polinom se obicno zapisuje tako da monomi viseg stepena dolaze prije onih nizeg stepena. ukljucujuci razlomke. a eksponent je dva. Monom bez promjenljivih se naziva konstantnim monomom. iracionalne i negativne brojeve. Polinom predstavlja zbir jednog ili vise monoma. stepen promenljive bez zapisanog eksponenta je jedan. dok je onaj sacinjen od tri monoma naziva trinom. Stepen polinoma je najveci stepen nekog njegovog monoma. U drugom monomu. polinom stepena dva se naziva kvadratni. Svaka promenljiva moze imati konstantan pozitivan cio broj kao eksponent. a stepen promjenljive y je jedan. Polinom sacinjen od jednog monoma se i sam naziva monom. Polinom sacinjen od dva monoma je binom.

Koeficijent je 1/12 1/(x2 + 1) nije polinom. Primjer (x3/12 se smatra polinomom. asocijativnih. kao sto u opstem slucaju nije ni (5 + y ) x. polinomi se mogu konstruisati od konstanti i promenljivih primjenom samo operacija sabiranja i mnozenja. a stepenovanje konstantnim pozitivnim brojem se moze posmatrati kao ponovljeno mnozenje. i distributivnih zakona se obicno i sam smatra polinomom. Kvadrat binoma (kvadrat razlike i kvadrat zbira) (a+b)2=a2+2ab+b2 Prvi plus drugi na kvadrat jednako je prvi na kvadrat plus dvostruki prvi puta drugi plus drugi na kvadrat (a-b)2=a2-2ab+b2 Prvi minus drugi na kvadrat jednako je prvi na kvadrat minus dvostruki prvi puta drugi plus drugi na kvadrat Razlika kvadrata a2+b2=(a-b)(a+b) primjer x4-y4=(x2+y2)(x2. jer ima promjenljivu za eksponent.y2)=(x2+y2)(x+y)(x-y) . jer je ekvivalentno (1)/(12)x3. jer ukljucuje deljenje promjenljivom.Izraz koji se moze transformisati u polinom kroz niz primjena komutativnih. Kako se oduzimanje moze posmatrati kao sabiranje sabiraka suprotnog znaka.

formula (a-b)3=a3-3ab2+3a2b-b3 (x+y)2=x2+2xy+y2 .Kub razlike .

Metod izracunavanja koji se do tada koristio u Evropi bio je zasnovan na Rimskim brojevima i nije imao oznaku za nulu niti za decimalnu tacku. a da se nisu morali upotrebiti novi simboli kao sto su to M.PASKALOV TROUGAO Decimalni sistem i aritmeticki trougao Pet Fibonacijevih radova iz perioda posle 1200 godine su doprli do naseg doba od kojih treba izdvojiti knjigu Liber Abacci koju je kompletirao 1202 godine. Izmedju 300 . To je pozicioni sistem koji danas koristimo. sto znaci prazan. broj znakova razlicitih od nule za jedan je manji od osnove. Interesantno je da je brojni sistem Maja Indijanaca takodje imao oznaku za nulu ali nije bio pozicioni. Veca osnova od 10 ( na primer 20 ili 60 ) imala bi za posledicu nastajanje glomaznih abakusa i opsirnih tabela za sabiranje.X u Rimskom sistemu. Broj 423 znaci (4*100) + (2*10) + (3*1) ako je osnova sistema 10. mnozenje i deljenje brojeva. Na primer za osnovu 3 ono sto u sistemu sa . 1 2 3 4 5 6 7 8 9 . ukazuje na njeno poreklo. Sistem koji je Fibonaci uveo u Evropu dosao je iz Indije i Arabije i koristio je Arapske simbole za cifre. Njeno origalno ime sunja. 0 U "Knjizi izracunavanja" Fibonaci opisuje pravila koja smo svi mi usvojili jos u osnovnoj skoli za sabiranje. Neki smatraju da je osnova brojnog sistema koji danas upotrebljavamo slucajna okolnost. U njoj on opisuje kako se vrse izracunavanja u decimalnom sistemu te je tako prvi uveo u Evropu upotrebu Indijsko .C. Tako se doslo do prvog pravog pozicionog sistema. Vazna posledica uvodjenja takvog znaka ogleda se u cinjenici da se sada moglo prikazati koji polozaj zauzima neka kolona u abakusu. Manja osnova sa druge strane zahtevala bi vise prostora za ispisivanje nekog broja. Velike prednosti brojnog sistema koji dugujemo Indijskoj civilizaciji posledica su cinjenice sto je znak i polozaj znakova u odredjenom redosledu oznacavao ne samo broj plocica na sipki abakusa nego i polozaj te sipke na racunarskom stalku.Arapskog brojnog sistema. oduzimanje i mnozenje. Indijskom abakusu dugujemo za nastanak pozicionog sistema. Ukratko.te godine nove ere i 700 .te godine nove ere u Indiji je postalo uobicajeno pri racunanju prikazivati praznu kolonu abakusa sa jednom tackom koja odgovara onom sto je kasnije postalo nas znak nula. Pravilo za upotrebu abakusa sa sipkama ( ili zlebovima ) ne zavisi od toga koliki je broj plocica koje pojedina sipka moze da primi da bi bila popunjena. to jest devet ako je osnova 10. zasnovan na deset cifara i decimalnoj tacki kao i simbolu za nulu.

Taj je sistem doveo do neverovatnog matematickog napretka u poslednjih pet stotina godina i posredno uzrokovao i omogucio nesluceni naucni i tehnicki razvoj.osnovom 10 pisemo kao 423 bilo bi : (1* 243) + (2* 81) + (2* 9) +(0* 3) + (0* 1) . Da je osnova 10 racionalna za primenu u covekovom misaonom i delatnom okruzenju to nas ni malo ne cudi ali ne verujemo ni u kakvu slucajnost izbora broja 10 za osnovu danas vladajuceg brojnog sistema. Rani Persijski matematicar Al-Khowarizmi napisao je zbirku aritmetickih pravila za decimalni sistem nazvanu Kitab al jabr w` muqabala. doduse. jeste aritmeticki ili Paskalov trougao. a to se u sistemu sa osnovom 3 moze napisati kao 12200. (Pravila za rekonstruisanje i redukciju). Ipak.Promenicemo tada nase pitanje u sledece: Zasto covek ima deset prstiju na rukama. Potrazimo dalje odgovore ali se i pomirimo sa cinjenicom da do apsolutnog resenja ove zivotne enigme necemo stici.racuna konacnih diferencija i teorije verovatnoce ). Jedna od najzanimljivijih brojnih figura u matematici. Ime Persijskog autora je danas prisutno u reci algoritam i znaci tacan niz instrukcija koje se izvrsavaju u izracunavanju. u spoljasnjem covekovom okruzenju brojni sistem sa osnovom 10 i dalje je dominantan u primeni. Da je misaoni proces kod coveka povezan sa binarnim sistemom i da je velika prirodna dijalektika takodje odredjena istim. Danasnji racunari. koja je krajem XVII veka postala sredisnja tacka razvoja tri grane matematike (proucavanja beskonacnih redova. Tako je na primer : 8192 = 10 000 000 000 000. . Decimalni pozicioni sistem koristio je deset originalnih Arapskih cifara i pozicionu metodu poznatu Indijskim Hindu matematicarima mnogo godina pre nego sto je stigao u Evropu. poznato je. rade u sistemu sa osnovom 2 sto predstavlja najvece opterecenje za memoriju. To je sasvim razumno zapazanje jer covek i pocinje racunanje sa prstima ruke. Neko ce reci da je osnova standardnog brojnog sistema 10 jer je deset prstiju na covekovim rukama. Iracionalni tokovi covekove podsvesti i nadsvesti u periodu velike ekspanzije nase vrste nisu mogli drugacije kulminirati nego izranjanjem decimalnog sistema iz arhetipskih naslaga kolektivno-nesvesnog i njegovom sirokom primenom u matematici.

godine). godine. posthumno. Paskalov trougao se moze definisati kao brojni trougao koji cine binomni koeficijenti. godine. Verovatno je brojni trougao krenuo iz Kine preko Arapskog sveta u Evropu. Iz trougla se izvode nista manje znacajni Fibonacijevi brojevi i odnos zlatnog preseka u kome mnogi jos od Pitagorejaca sagledavaju skraceni oblik . godine ali je on stampan 1665. Francuska.Blaz Paskal je rodjen u Klermontu. pesnik i matematicar. Paskal je kompletirao svoj rad o aritmetickom trouglu 1653. poznavao ovaj brojni trougaoni raspored jos u XI veku. 19 avgusta 1662. a umro je u Parizu. a njegove kolone sadrze odnose elektronske i nukleonske strukture atoma. godine. 19 juna 1623. Omar Hajam. 1 11 121 1331 14641 1 5 10 10 5 1 1 6 15 20 15 6 1 1 7 21 35 35 21 7 1 1 8 28 56 70 56 28 8 1 1 9 36 84 126 126 84 36 9 1 Postoje neki dokazi da je Arapski astronom. Aritmeticki trougao se prema modernim shvatanjima javlja kao matematicki obrazac razmnozavanja zivih bica. Kineski prikaz binomnih koeficijenata zabelezen je prvi put u Evropi na naslovnoj stranici jedne davno stampane aritmetike od Apianusa (1527.

dvocifrenih. tri.. Fibonacijevi brojevi i aritmeticki trougao jesu trojstvo u jednome koje predstavlja karakteristicni zakon zivih formi.. Na primeru ananasovog ploda. Odgovor na to pitanje ukazuje na vezu aritmetickog trougla i decimalnog brojnog sistema : Zbir cifara sledecih decimalnih brojeva je jednak jedinici : jednocifreni brojevi : dvocifreni brojevi : trocifreni brojevi : cetvorocifreni brojevi : petocifreni brojevi : 1 10 100 1000 10000 .pulsiranja i rasta. Matematicke forme neorganske prirode ( spiralni rast kristala. brojeva ciji zbir cifara daje kao zbir broj jedan. primeru lista ljutica i rastavica. Potrazicemo vezu izmedju aritmetickog trougla kao osnovnog brojnog obrasca prirode i decimalnog brojnog sistema koji je osnovni brojni sistem u matematici i svakodnevnoj covekovoj praksi. Osobine neprekidnog deljenja ili deljenja po zlatnom preseku manifestuju se i u sklopu covecijeg tela. U tom cilju zapitajmo se koliko ima u decimalnom brojnom sistemu jednocifrenih.petocifrenih i tako dalje . U organskoj prirodi rast zivih organizama odvija se po zakonu zlatnog preseka i drugih proporcija iz istog srodstva. Zlatni presek (bozanska proporcija). pet . na primer ) ukazuju na to. trocifrenih. Stvaralastvo arhitekte i slikara u duhu zlatnog preseka smatralo se produzenjem opsteg stvaralastva prirode. Otuda i primena zlatnog preseka u umetnosti kao prirodne proporcije koja odslikava sustinu aritmetickog trougla. vidi se da je zlatni presek opsti zakon za organsku a verovatno i za neorgansku prirodu. cetvorocifrenih. dva. To je stari kabalisticki postupak za odredjivanje numeracije reci preko sefirota. cetiri . logaritamske spirale puza islicnog.

... .... dvocifrenih. 2 11 110 1100 20 101 200 2000 1010 10001 10100 10100 10010 10001 20000 .........cini drugu kolonu Paskalovog aritmetickog trougla : 1 2 3 4 5 6 7 8 9 ..... cetvorocifrenih.... Zbir cifara sledecih decimalnih brojeva jednak je trojci : jednocifreni brojevi: dvocifreni brojevi : trocifreni brojevi : 3 12 102 21 120 30 210 201 300 111 ............................ trocifrenih ......... Ukupan broj svih jednocifrenih....... dvocifrenih....................... brojeva ciji je zbir cifara jednak jedinici ..... petocifrenih i tako dalje............cini prvu kolonu brojeva Paskalovog aritmetickog trougla : 1 1 1 1 1 1 1 1 1 ..... brojeva ciji je zbir cifara jednak dvojci .. Ukupan broj svih jednocifrenih..... ..... petocifrenih i tako dalje. cetvorocifrenih........ trocifrenih... Zbir cifara sledecih decimalnih brojeva jednak je dvojci : jednocifreni brojevi : dvocifreni brojevi : trocifreni brojevi : cetvorocifreni brojevi : petocifreni brojevi : ........ ......... ...... ............

cetvorocifrenih. cetvorocifrenih. devetu.dvocifrenih. cetvorocifrenih..cini cetvrtu kolonu brojeva aritmetickog trougla : 1 4 10 20 35 56 84 . dobijamo sestu. petocifrenih i tako dalje decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak trojci. cetvorocifrenih.cini trecu kolonu aritmetickog trougla : 1 3 6 10 15 21 28 36 . Trazeci ukupan broj jednocifrenih. kolonu brojeva Paskalovog aritmetickog trougla. desetki itd. trocifrenih.cetvorocifreni brojevi : 1200 1101 1020 1011 1002 3000 2100 2010 2011 1110 petocifreni brojevi : 12000 10200 10020 10002 21000 20100 20010 20001 11100 11001 10101 10011 10110 10101 30000 Ukupan broj svih jednocifrenih. osmu. sedmici. trocifrenih. To jasno pokazuje da je u strukturi pozicionog decimalnog sistema ugradjen osnovni brojni obrazac u prirodi : aritmeticki . dvocifrenih. decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak sestici. sedmu.. trocifrenih.devetki. osmici. petocifrenih i tako dalje decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak cetvorci . dvocifrenih.cini petu kolonu brojeva aritmetickog trougla : 1 5 15 35 70 126 . desetu itd.. Na isti nacin mozemo dokazati i da ukupan broj svih jednocifrenih. petocifrenih itd.. Ukupan broj svih jednocifrenih. dvocifrenih... petocifrenih i tako dalje decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak petici .. trocifrenih.

beskonacnost svuda i stalna perpetualna beskonacnost Matematicari ovoga doba otkrili su i notaciju prostih stepena brojeva kao sto su kvadrati i kubovi koja im je omogucili da definisu jednostavne algebarske jednacine.trougao. a najpoznatije djelo mu je Chandas Sutra. godine n. godine p. danas je poznato samo u fragmentima a o njemu se jos saznaje i od indijskog matematicara X vijeka Halajude koji je dao prozni komentar djela. proste jednacine.n. koji se srece samo u njihovoj kulturi. Ovo djelo ima osam glava i predstavlja sanskritsku raspravu o prozodiji. formula za i operacije sa logaritmima. . geometrija . Doprinosi matematici u ovo vrijeme su bili : aritmeticke operacije. Djainisti vjeruju da svijet nikad nije poceo i nikad nece da se zavrsi. Ovo je dovelo i do klasifikacije svih brojeva na prebrojive. beskonacnost u dva pravca. PASKALOV TROUGAO DRUGA VERZIJA  Gledano kroz istoriju matematike Djainizam predstavlja prelazno doba izmedju Veda i Klasicnog perioda i traje priblizno od 400. Zatim odredili su pet tipova beskonacnosti: beskonacnost u jednom pravcu. Pingala je cuveni indijski matematicar i pesnik. Najznacajniji matematicar ovog vremena bio je Pingala. operacije sa razlomcima . beskonacnost u oblasti. jednacine treceg i cetvrtog stepena. Decimalni brojni sistem je prirodni brojni sistem. fascinacije ogromnim brojevima i beskonacnoscu. neprebrojive i beskonacne. Napisano je izmedju II i V vijeka pne . Takodje u njihovoj kosmologiji se dolazi do broja 2588 koji predstavlja ukupni period vremena. a duse na kraju postaju prosvetljene i napustaju centar zemlje ove karmicke iluzije mora da postoji beskonacnost dusa. Najznacajnija obiljezja ovog vremena su oslobadjanje od religijskih uticaja.e.e do 200. Oni su bili i prvi koji su koristili termin za nulu (shunya ± na sanskritu ponisti).

. U cetvrti red stavite 1 u krajnje kvadrate.Kao matematicar Pingala je naisao na Paskalov trougao i binomne koeficijente kao probleme koje je definisao ali o kojima nije imao predznanje kao i na fibonacijeve brojeve . i jos tri kvadrata ispod njih. a treca kombinaciju sa dva sloga«.Paskalov trougao je dosao kao posledica interesovanja za kombinacije i permutacije za koje daju i vrlo tacne formule : Nacrtajte kvadrat. Pocevsi od sredine s donje ivice kvadrata nacrtajte dva slicna kvadrata ispod njega. U trecu liniju (red) stavite 1 u kvadrate na kraju a u onaj srednji zbir brojeva kvadrata iznad njega . a u one srednje zbir brojeva kvadrata iznad njih. Nastavite ovako. Pri 0biljezavanju stavite 1 u gornji kvadrat i dva ispod njega. Od ovih linija druga daje kombinaciju sa jednim slogom .

U tekstu se pokazuje i svijest o kombinatornom identitetu : .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful