Srednja skola Dobrinjska Gimnazija

MATURSKI RAD TEMA: POLINOMI

Ucenik: Ademir Alibegovic

A IME NILA C O NO IJ I J E B RO J ILA C O NO T O J E ST E . B E Z NJ E GA ZNA NJE MA LO ZNA I LE O PO LD INF E LD * O VE K JE PO P U T RA ZLO MK A . . * M A TE MA T I K E F O RMU LE VI E NE O P ISU J U P RIRO DU VE P O ZNA VA NJ E P RIRO DE . MISLI O MA TEMA T IC I . T O LST O J RA ZLO MA K J E MA NJ I. L. P O MA E U O A VA NJ U P RA VILNO ST I I S IME T RIJ E I RA ZV I J A SP O SO B NO ST I ZA RA U NA NJ E . NA E VE RNE R H A J ZE NB E RG * NA J VE E ZA DO VO LJ ST VO U P ROU A VA NJ U MA T E MA T IK E JE ST E RA ZU ME VA NJ E . N . T O J E IME NILA C VE I ..M A TEM A TI K A P O MA E RA ZVO J U LO GI K O G P RIST U P A P RO CE DU RA MA I A RGU ME NT IMA . T O MISLI O SE B I . P RO CE NU I LO GI K O RA SU IVA NJ E . .

u.-3.c.v. ciji je koeficijent jednak kolicniku koeficijenata. a glavna velicina jednaka glavnim velicinama monoma koje oduzimamo Proizvod dva monoma je monom. -2«. a glavna velicina jednaka glavnim velicinama monoma koji sabiramo. oduzimanja i stepenovanja. slican monomima koje sabiramo. Definicija: Cijeli jednoclani algebarski izraz naziva se monom.3.z.«. onda takve velicine oznacavamo opcim brojem x.a u zagrade pored slova pisemo promjenjive koje ucestvuju u izrazu: A(x).y). slican monomima koji oduzimamo. mnozenja.« U slucaju da formiramo izraz od konstanti i promjenjivih velicina uz upotrebu konacnog broja operacija sabiranja. npr A. B.i nazivamo ih promjenjivim velicinama ili varijablama. ciji je koeficijent jednak razlici koeficijenata.-4.y.««a.STA JE POLINOM Ako govorimo o nekoj velicini koja moze imati razlicite vrijednosti redom -5. a glavna velicina proizvodu glavnih velicina. Zbir dva ili vise slicnih monoma je monom. P. ciji je koeficijent jednak proizvodu koeficijenata. Algebarske cijele racionalne izraze obiljezavamo najcesce velikim slovima.b. Promjenjive velicine (varijable) su: x.znaci da se velicina mjenja.. onda se takav izraz naziva cijeli algebarski racionalni izraz ili polinom.«. B(x.«. ciji je koeficijent jednak zbiru koeficijenata.Algebarski izraz moze da figurira sa jednom ili vise promjejivih. .z. algebarski izraz naziva se algebarski izraz sa jednom.2. Prema broju promjenjivih.4«. Kolicnik dva monoma je monom. a glavna velicina kolicniku glavnih velicina djeljenika i djelioca..y.. Razlika dva slicna monoma je monom. dvije ili vise promjenjivih.

.. bn = 0 Sabiranje polinoma Pod sumom dva polinoma P(x) i Q(x) podrazumjevamo polinom oblika: P(x) + Q(x) = (a0 + b0 ) + (a1 + b1 ) x + .+ bn xn ka emo da su jednaki ako i samo ako su im jednaki koeficijenti a i b te jednake potencije m i n.+ (an + bn ) xn Primjer 1... Ako je m<n mora biti b(m+1) = .. Rezultat ovih operacija sa dva polinoma je polinom.. P(x) = 3 + 5x .2x² + 5x³ P(x) + Q(x) = 3 + 6x ... oduzimanja i mnozenja.8x² Q(x) = x ...10x² + 5x³ Izra unaj: (x2 + 3x + 1) + (4x2 +5) .. Jednakost polinoma Za polinome P(x) = a0+ a1x+...RACUNSKE OPERACIJE SA POLINOMIMA Sa polinomima mozemo obavljati operacije sabiranja....+ am xm Q(x) = b0+ b1x+..... Za operacije sa polinomima vaze ista pravila kao i za operacije sa brojevima. Polinoma mozemo i djeliti ali rezultat djeljenja nije uvijek polinom.

Korak 2: Saberi koeficijente sli nih monoma.6x² .Primjer 2..(x2 + x + 4) Korak 1: Oslobodi se zagrada.. ne menjaj stepen monoma: (x2 + 4x2) + 3x + (1 + 5) 5x2 + 3x + 6 Oduzimanje polinom Pod razlikom dva polinoma P(x) i Q(x) podrazumjevamo polinom oblika: P(x) .5x³ Primjer 2.b0 ) + (a1 .8x² Q(x) = x .Q(x) = 3 + 4x . P(x) = 3 + 5x .bn )xn Primjer 1. Minus ispred zagrade uti e na sve znake unutar zagrade!!! .Q(x) = (a0 . Korak 1: Podvuci sli ne monome: (x2 + 3x + 1) + (4x2 +5) pazi: µ3x¶ nema sebi sli an monom.+ (an .b1 )x + . Izra unaj: (3x2 + 2x + 7) .2x² + 5x³ P(x) .

za sve x=a. Hornerov postupak se brzo I jednostavno izracunava vrijednost polinoma. .4 Korak 2: Saberi(oduzmi) sli ne monome Djeljenje polinoma Podsetimo se najpre deljenja brojeva.x2 .x . posebno ostatka djeljenja linearnim faktorom (Bezouteova teorema). Primer: 57146 : 23 = 2484 ______ í 46 111 ______ í 92 194 _______ í184 106 _____ í 92 4 ± ostatak HORNEROVA SHEMA Wiliam Georg Horner (1786 -1837) engleski matematicar Hornerova shema je zapravo postupak dijeljenja polinoma P(x) sa linearnim faktorom (x-a).3x2 + 2x + 7 .

a stepen promjenljive y je jedan. ili prosto konstantom. U gornjem primjeru je stepen jednak 2 + 1 = 3. iracionalne i negativne brojeve. Polinom predstavlja zbir jednog ili vise monoma. Primjer -5x2y je monom. ovo je jedan polinom: 3x2 . stepen promenljive bez zapisanog eksponenta je jedan. a treci je stepena nula. Koeficijent monoma moze biti bilo koji broj. Koeficijent je -5. drugi je stepena jedan. a oni se sastoje od konstante (koja se naziva koeficijentom). Monom bez promjenljivih se naziva konstantnim monomom. Polinom stepena jedan se naziva linearni. Stepen polinoma je najveci stepen nekog njegovog monoma. promjenljiva je x.Polinomi su sacinjeni od gradivnih elemenata koji se nazivaju monomi. Treci je konstanta. Polinom sacinjen od dva monoma je binom. U drugom monomu. polinom stepena dva se naziva kvadratni.5x + 4. Eksponent nad promenljivom u monomu je jednak stepenu te promenljive u monomu. pomnozene jednom ili vise promenljivih (koje se obicno predstavljaju slovima). Sastoji se od tri monoma: prvi je stepena dva. U prvom monomu. Polinom sacinjen od jednog monoma se i sam naziva monom. a eksponent je dva. Na primjer. . dok je onaj sacinjen od tri monoma naziva trinom. koeficijent je 3. Stepen cijelog monoma je zbir stepeni svake promjenljive u njemu. Stepen promjenljive x je dva. koeficijent je -5. ukljucujuci razlomke. gornji polinom ima stepen dva. Stepen konstante je 0. a onaj stepena tri se naziva kubni. Polinom se obicno zapisuje tako da monomi viseg stepena dolaze prije onih nizeg stepena. Svaka promenljiva moze imati konstantan pozitivan cio broj kao eksponent. Kako je x = x1. Na primjer. a promenljive su x i y.

jer ukljucuje deljenje promjenljivom.y2)=(x2+y2)(x+y)(x-y) . Kvadrat binoma (kvadrat razlike i kvadrat zbira) (a+b)2=a2+2ab+b2 Prvi plus drugi na kvadrat jednako je prvi na kvadrat plus dvostruki prvi puta drugi plus drugi na kvadrat (a-b)2=a2-2ab+b2 Prvi minus drugi na kvadrat jednako je prvi na kvadrat minus dvostruki prvi puta drugi plus drugi na kvadrat Razlika kvadrata a2+b2=(a-b)(a+b) primjer x4-y4=(x2+y2)(x2. kao sto u opstem slucaju nije ni (5 + y ) x. jer ima promjenljivu za eksponent. Koeficijent je 1/12 1/(x2 + 1) nije polinom. jer je ekvivalentno (1)/(12)x3.Izraz koji se moze transformisati u polinom kroz niz primjena komutativnih. Primjer (x3/12 se smatra polinomom. Kako se oduzimanje moze posmatrati kao sabiranje sabiraka suprotnog znaka. asocijativnih. polinomi se mogu konstruisati od konstanti i promenljivih primjenom samo operacija sabiranja i mnozenja. i distributivnih zakona se obicno i sam smatra polinomom. a stepenovanje konstantnim pozitivnim brojem se moze posmatrati kao ponovljeno mnozenje.

formula (a-b)3=a3-3ab2+3a2b-b3 (x+y)2=x2+2xy+y2 .Kub razlike .

Sistem koji je Fibonaci uveo u Evropu dosao je iz Indije i Arabije i koristio je Arapske simbole za cifre. Tako se doslo do prvog pravog pozicionog sistema.PASKALOV TROUGAO Decimalni sistem i aritmeticki trougao Pet Fibonacijevih radova iz perioda posle 1200 godine su doprli do naseg doba od kojih treba izdvojiti knjigu Liber Abacci koju je kompletirao 1202 godine. mnozenje i deljenje brojeva. Indijskom abakusu dugujemo za nastanak pozicionog sistema. sto znaci prazan. Veca osnova od 10 ( na primer 20 ili 60 ) imala bi za posledicu nastajanje glomaznih abakusa i opsirnih tabela za sabiranje. Neki smatraju da je osnova brojnog sistema koji danas upotrebljavamo slucajna okolnost. 0 U "Knjizi izracunavanja" Fibonaci opisuje pravila koja smo svi mi usvojili jos u osnovnoj skoli za sabiranje. oduzimanje i mnozenje. Velike prednosti brojnog sistema koji dugujemo Indijskoj civilizaciji posledica su cinjenice sto je znak i polozaj znakova u odredjenom redosledu oznacavao ne samo broj plocica na sipki abakusa nego i polozaj te sipke na racunarskom stalku. broj znakova razlicitih od nule za jedan je manji od osnove.Arapskog brojnog sistema. Izmedju 300 . U njoj on opisuje kako se vrse izracunavanja u decimalnom sistemu te je tako prvi uveo u Evropu upotrebu Indijsko . Broj 423 znaci (4*100) + (2*10) + (3*1) ako je osnova sistema 10.te godine nove ere u Indiji je postalo uobicajeno pri racunanju prikazivati praznu kolonu abakusa sa jednom tackom koja odgovara onom sto je kasnije postalo nas znak nula.X u Rimskom sistemu. Metod izracunavanja koji se do tada koristio u Evropi bio je zasnovan na Rimskim brojevima i nije imao oznaku za nulu niti za decimalnu tacku. Interesantno je da je brojni sistem Maja Indijanaca takodje imao oznaku za nulu ali nije bio pozicioni. Njeno origalno ime sunja. to jest devet ako je osnova 10. To je pozicioni sistem koji danas koristimo. Vazna posledica uvodjenja takvog znaka ogleda se u cinjenici da se sada moglo prikazati koji polozaj zauzima neka kolona u abakusu. Na primer za osnovu 3 ono sto u sistemu sa .te godine nove ere i 700 . 1 2 3 4 5 6 7 8 9 . Pravilo za upotrebu abakusa sa sipkama ( ili zlebovima ) ne zavisi od toga koliki je broj plocica koje pojedina sipka moze da primi da bi bila popunjena. ukazuje na njeno poreklo. Manja osnova sa druge strane zahtevala bi vise prostora za ispisivanje nekog broja. Ukratko.C. zasnovan na deset cifara i decimalnoj tacki kao i simbolu za nulu. a da se nisu morali upotrebiti novi simboli kao sto su to M.

Ime Persijskog autora je danas prisutno u reci algoritam i znaci tacan niz instrukcija koje se izvrsavaju u izracunavanju. a to se u sistemu sa osnovom 3 moze napisati kao 12200. Potrazimo dalje odgovore ali se i pomirimo sa cinjenicom da do apsolutnog resenja ove zivotne enigme necemo stici. Tako je na primer : 8192 = 10 000 000 000 000. Da je misaoni proces kod coveka povezan sa binarnim sistemom i da je velika prirodna dijalektika takodje odredjena istim. To je sasvim razumno zapazanje jer covek i pocinje racunanje sa prstima ruke.osnovom 10 pisemo kao 423 bilo bi : (1* 243) + (2* 81) + (2* 9) +(0* 3) + (0* 1) . Ipak. doduse. Danasnji racunari. poznato je.racuna konacnih diferencija i teorije verovatnoce ).Promenicemo tada nase pitanje u sledece: Zasto covek ima deset prstiju na rukama. jeste aritmeticki ili Paskalov trougao. koja je krajem XVII veka postala sredisnja tacka razvoja tri grane matematike (proucavanja beskonacnih redova. Taj je sistem doveo do neverovatnog matematickog napretka u poslednjih pet stotina godina i posredno uzrokovao i omogucio nesluceni naucni i tehnicki razvoj. . (Pravila za rekonstruisanje i redukciju). u spoljasnjem covekovom okruzenju brojni sistem sa osnovom 10 i dalje je dominantan u primeni. Rani Persijski matematicar Al-Khowarizmi napisao je zbirku aritmetickih pravila za decimalni sistem nazvanu Kitab al jabr w` muqabala. Iracionalni tokovi covekove podsvesti i nadsvesti u periodu velike ekspanzije nase vrste nisu mogli drugacije kulminirati nego izranjanjem decimalnog sistema iz arhetipskih naslaga kolektivno-nesvesnog i njegovom sirokom primenom u matematici. Da je osnova 10 racionalna za primenu u covekovom misaonom i delatnom okruzenju to nas ni malo ne cudi ali ne verujemo ni u kakvu slucajnost izbora broja 10 za osnovu danas vladajuceg brojnog sistema. Decimalni pozicioni sistem koristio je deset originalnih Arapskih cifara i pozicionu metodu poznatu Indijskim Hindu matematicarima mnogo godina pre nego sto je stigao u Evropu. Neko ce reci da je osnova standardnog brojnog sistema 10 jer je deset prstiju na covekovim rukama. Jedna od najzanimljivijih brojnih figura u matematici. rade u sistemu sa osnovom 2 sto predstavlja najvece opterecenje za memoriju.

godine). Omar Hajam. a umro je u Parizu. Paskal je kompletirao svoj rad o aritmetickom trouglu 1653. Francuska. Iz trougla se izvode nista manje znacajni Fibonacijevi brojevi i odnos zlatnog preseka u kome mnogi jos od Pitagorejaca sagledavaju skraceni oblik . Kineski prikaz binomnih koeficijenata zabelezen je prvi put u Evropi na naslovnoj stranici jedne davno stampane aritmetike od Apianusa (1527. a njegove kolone sadrze odnose elektronske i nukleonske strukture atoma. 1 11 121 1331 14641 1 5 10 10 5 1 1 6 15 20 15 6 1 1 7 21 35 35 21 7 1 1 8 28 56 70 56 28 8 1 1 9 36 84 126 126 84 36 9 1 Postoje neki dokazi da je Arapski astronom. Paskalov trougao se moze definisati kao brojni trougao koji cine binomni koeficijenti. pesnik i matematicar. 19 avgusta 1662. godine. posthumno. godine ali je on stampan 1665. Aritmeticki trougao se prema modernim shvatanjima javlja kao matematicki obrazac razmnozavanja zivih bica. Verovatno je brojni trougao krenuo iz Kine preko Arapskog sveta u Evropu. godine. godine. poznavao ovaj brojni trougaoni raspored jos u XI veku.Blaz Paskal je rodjen u Klermontu. 19 juna 1623.

petocifrenih i tako dalje . pet . Osobine neprekidnog deljenja ili deljenja po zlatnom preseku manifestuju se i u sklopu covecijeg tela. U tom cilju zapitajmo se koliko ima u decimalnom brojnom sistemu jednocifrenih. Potrazicemo vezu izmedju aritmetickog trougla kao osnovnog brojnog obrasca prirode i decimalnog brojnog sistema koji je osnovni brojni sistem u matematici i svakodnevnoj covekovoj praksi... vidi se da je zlatni presek opsti zakon za organsku a verovatno i za neorgansku prirodu. cetiri . Otuda i primena zlatnog preseka u umetnosti kao prirodne proporcije koja odslikava sustinu aritmetickog trougla.pulsiranja i rasta. Matematicke forme neorganske prirode ( spiralni rast kristala. Zlatni presek (bozanska proporcija). cetvorocifrenih. Odgovor na to pitanje ukazuje na vezu aritmetickog trougla i decimalnog brojnog sistema : Zbir cifara sledecih decimalnih brojeva je jednak jedinici : jednocifreni brojevi : dvocifreni brojevi : trocifreni brojevi : cetvorocifreni brojevi : petocifreni brojevi : 1 10 100 1000 10000 . U organskoj prirodi rast zivih organizama odvija se po zakonu zlatnog preseka i drugih proporcija iz istog srodstva. primeru lista ljutica i rastavica. Stvaralastvo arhitekte i slikara u duhu zlatnog preseka smatralo se produzenjem opsteg stvaralastva prirode. dvocifrenih. tri. Na primeru ananasovog ploda. na primer ) ukazuju na to. To je stari kabalisticki postupak za odredjivanje numeracije reci preko sefirota. logaritamske spirale puza islicnog. trocifrenih. brojeva ciji zbir cifara daje kao zbir broj jedan. Fibonacijevi brojevi i aritmeticki trougao jesu trojstvo u jednome koje predstavlja karakteristicni zakon zivih formi. dva.

............ 2 11 110 1100 20 101 200 2000 1010 10001 10100 10100 10010 10001 20000 ................ Zbir cifara sledecih decimalnih brojeva jednak je trojci : jednocifreni brojevi: dvocifreni brojevi : trocifreni brojevi : 3 12 102 21 120 30 210 201 300 111 .... Zbir cifara sledecih decimalnih brojeva jednak je dvojci : jednocifreni brojevi : dvocifreni brojevi : trocifreni brojevi : cetvorocifreni brojevi : petocifreni brojevi : ................................. dvocifrenih....... .. cetvorocifrenih.... brojeva ciji je zbir cifara jednak dvojci .. trocifrenih .. ....................... petocifrenih i tako dalje. cetvorocifrenih....... ...cini prvu kolonu brojeva Paskalovog aritmetickog trougla : 1 1 1 1 1 1 1 1 1 ........... brojeva ciji je zbir cifara jednak jedinici ....... Ukupan broj svih jednocifrenih.............. trocifrenih........ petocifrenih i tako dalje. dvocifrenih.. Ukupan broj svih jednocifrenih.... .. .......cini drugu kolonu Paskalovog aritmetickog trougla : 1 2 3 4 5 6 7 8 9 ..

. cetvorocifrenih. petocifrenih i tako dalje decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak cetvorci . petocifrenih i tako dalje decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak petici ...cini cetvrtu kolonu brojeva aritmetickog trougla : 1 4 10 20 35 56 84 . dvocifrenih. cetvorocifrenih. dobijamo sestu.cetvorocifreni brojevi : 1200 1101 1020 1011 1002 3000 2100 2010 2011 1110 petocifreni brojevi : 12000 10200 10020 10002 21000 20100 20010 20001 11100 11001 10101 10011 10110 10101 30000 Ukupan broj svih jednocifrenih. decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak sestici. sedmu. desetu itd.cini trecu kolonu aritmetickog trougla : 1 3 6 10 15 21 28 36 . trocifrenih. dvocifrenih. devetu. sedmici... osmu.dvocifrenih.cini petu kolonu brojeva aritmetickog trougla : 1 5 15 35 70 126 . Na isti nacin mozemo dokazati i da ukupan broj svih jednocifrenih. trocifrenih.. dvocifrenih. desetki itd.. trocifrenih. petocifrenih i tako dalje decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak trojci. kolonu brojeva Paskalovog aritmetickog trougla. cetvorocifrenih.devetki. petocifrenih itd. trocifrenih. cetvorocifrenih. To jasno pokazuje da je u strukturi pozicionog decimalnog sistema ugradjen osnovni brojni obrazac u prirodi : aritmeticki . osmici. Trazeci ukupan broj jednocifrenih. Ukupan broj svih jednocifrenih.

Doprinosi matematici u ovo vrijeme su bili : aritmeticke operacije. Pingala je cuveni indijski matematicar i pesnik. beskonacnost u oblasti.n. Decimalni brojni sistem je prirodni brojni sistem. Djainisti vjeruju da svijet nikad nije poceo i nikad nece da se zavrsi. Oni su bili i prvi koji su koristili termin za nulu (shunya ± na sanskritu ponisti). geometrija . Napisano je izmedju II i V vijeka pne . beskonacnost svuda i stalna perpetualna beskonacnost Matematicari ovoga doba otkrili su i notaciju prostih stepena brojeva kao sto su kvadrati i kubovi koja im je omogucili da definisu jednostavne algebarske jednacine.e do 200. a najpoznatije djelo mu je Chandas Sutra. Zatim odredili su pet tipova beskonacnosti: beskonacnost u jednom pravcu. jednacine treceg i cetvrtog stepena. beskonacnost u dva pravca. godine n. proste jednacine. . Ovo je dovelo i do klasifikacije svih brojeva na prebrojive. PASKALOV TROUGAO DRUGA VERZIJA  Gledano kroz istoriju matematike Djainizam predstavlja prelazno doba izmedju Veda i Klasicnog perioda i traje priblizno od 400. formula za i operacije sa logaritmima. Najznacajnija obiljezja ovog vremena su oslobadjanje od religijskih uticaja. operacije sa razlomcima . danas je poznato samo u fragmentima a o njemu se jos saznaje i od indijskog matematicara X vijeka Halajude koji je dao prozni komentar djela. godine p.trougao. neprebrojive i beskonacne. fascinacije ogromnim brojevima i beskonacnoscu. Takodje u njihovoj kosmologiji se dolazi do broja 2588 koji predstavlja ukupni period vremena.e. Najznacajniji matematicar ovog vremena bio je Pingala. Ovo djelo ima osam glava i predstavlja sanskritsku raspravu o prozodiji. koji se srece samo u njihovoj kulturi. a duse na kraju postaju prosvetljene i napustaju centar zemlje ove karmicke iluzije mora da postoji beskonacnost dusa.

Kao matematicar Pingala je naisao na Paskalov trougao i binomne koeficijente kao probleme koje je definisao ali o kojima nije imao predznanje kao i na fibonacijeve brojeve . a u one srednje zbir brojeva kvadrata iznad njih. i jos tri kvadrata ispod njih. Od ovih linija druga daje kombinaciju sa jednim slogom . a treca kombinaciju sa dva sloga«. Pocevsi od sredine s donje ivice kvadrata nacrtajte dva slicna kvadrata ispod njega. Pri 0biljezavanju stavite 1 u gornji kvadrat i dva ispod njega. .Paskalov trougao je dosao kao posledica interesovanja za kombinacije i permutacije za koje daju i vrlo tacne formule : Nacrtajte kvadrat. U trecu liniju (red) stavite 1 u kvadrate na kraju a u onaj srednji zbir brojeva kvadrata iznad njega . U cetvrti red stavite 1 u krajnje kvadrate. Nastavite ovako.

U tekstu se pokazuje i svijest o kombinatornom identitetu : .