Srednja skola Dobrinjska Gimnazija

MATURSKI RAD TEMA: POLINOMI

Ucenik: Ademir Alibegovic

. T O LST O J RA ZLO MA K J E MA NJ I.M A TEM A TI K A P O MA E RA ZVO J U LO GI K O G P RIST U P A P RO CE DU RA MA I A RGU ME NT IMA . MISLI O MA TEMA T IC I . NA E VE RNE R H A J ZE NB E RG * NA J VE E ZA DO VO LJ ST VO U P ROU A VA NJ U MA T E MA T IK E JE ST E RA ZU ME VA NJ E . . P O MA E U O A VA NJ U P RA VILNO ST I I S IME T RIJ E I RA ZV I J A SP O SO B NO ST I ZA RA U NA NJ E . * M A TE MA T I K E F O RMU LE VI E NE O P ISU J U P RIRO DU VE P O ZNA VA NJ E P RIRO DE . L. B E Z NJ E GA ZNA NJE MA LO ZNA I LE O PO LD INF E LD * O VE K JE PO P U T RA ZLO MK A . T O MISLI O SE B I . T O J E IME NILA C VE I . N . P RO CE NU I LO GI K O RA SU IVA NJ E .. A IME NILA C O NO IJ I J E B RO J ILA C O NO T O J E ST E .

u.-4.««a.. .v.y. onda se takav izraz naziva cijeli algebarski racionalni izraz ili polinom. Razlika dva slicna monoma je monom. a glavna velicina kolicniku glavnih velicina djeljenika i djelioca. slican monomima koje sabiramo. a glavna velicina jednaka glavnim velicinama monoma koje oduzimamo Proizvod dva monoma je monom.. Zbir dva ili vise slicnih monoma je monom. ciji je koeficijent jednak kolicniku koeficijenata.z.. slican monomima koji oduzimamo. Prema broju promjenjivih.znaci da se velicina mjenja. ciji je koeficijent jednak razlici koeficijenata. oduzimanja i stepenovanja. ciji je koeficijent jednak proizvodu koeficijenata. a glavna velicina proizvodu glavnih velicina.a u zagrade pored slova pisemo promjenjive koje ucestvuju u izrazu: A(x).3. mnozenja. onda takve velicine oznacavamo opcim brojem x.4«.b.c. Algebarske cijele racionalne izraze obiljezavamo najcesce velikim slovima. ciji je koeficijent jednak zbiru koeficijenata.« U slucaju da formiramo izraz od konstanti i promjenjivih velicina uz upotrebu konacnog broja operacija sabiranja.Algebarski izraz moze da figurira sa jednom ili vise promjejivih.«.z.i nazivamo ih promjenjivim velicinama ili varijablama.y). P.2.-3.«.STA JE POLINOM Ako govorimo o nekoj velicini koja moze imati razlicite vrijednosti redom -5. -2«.y. npr A. dvije ili vise promjenjivih. B(x. a glavna velicina jednaka glavnim velicinama monoma koji sabiramo. algebarski izraz naziva se algebarski izraz sa jednom. B. Kolicnik dva monoma je monom. Definicija: Cijeli jednoclani algebarski izraz naziva se monom. Promjenjive velicine (varijable) su: x.«.

.2x² + 5x³ P(x) + Q(x) = 3 + 6x ... Ako je m<n mora biti b(m+1) = ..8x² Q(x) = x . Za operacije sa polinomima vaze ista pravila kao i za operacije sa brojevima.. oduzimanja i mnozenja. P(x) = 3 + 5x .+ bn xn ka emo da su jednaki ako i samo ako su im jednaki koeficijenti a i b te jednake potencije m i n.+ am xm Q(x) = b0+ b1x+....... Rezultat ovih operacija sa dva polinoma je polinom.10x² + 5x³ Izra unaj: (x2 + 3x + 1) + (4x2 +5) ... Polinoma mozemo i djeliti ali rezultat djeljenja nije uvijek polinom. Jednakost polinoma Za polinome P(x) = a0+ a1x+.... bn = 0 Sabiranje polinoma Pod sumom dva polinoma P(x) i Q(x) podrazumjevamo polinom oblika: P(x) + Q(x) = (a0 + b0 ) + (a1 + b1 ) x + ...+ (an + bn ) xn Primjer 1..RACUNSKE OPERACIJE SA POLINOMIMA Sa polinomima mozemo obavljati operacije sabiranja..

6x² .. Izra unaj: (3x2 + 2x + 7) . Korak 2: Saberi koeficijente sli nih monoma. Minus ispred zagrade uti e na sve znake unutar zagrade!!! .b0 ) + (a1 .8x² Q(x) = x .Q(x) = (a0 .Primjer 2.+ (an .(x2 + x + 4) Korak 1: Oslobodi se zagrada.b1 )x + . Korak 1: Podvuci sli ne monome: (x2 + 3x + 1) + (4x2 +5) pazi: µ3x¶ nema sebi sli an monom.bn )xn Primjer 1.Q(x) = 3 + 4x ..5x³ Primjer 2.2x² + 5x³ P(x) . P(x) = 3 + 5x . ne menjaj stepen monoma: (x2 + 4x2) + 3x + (1 + 5) 5x2 + 3x + 6 Oduzimanje polinom Pod razlikom dva polinoma P(x) i Q(x) podrazumjevamo polinom oblika: P(x) .

za sve x=a.x2 . .3x2 + 2x + 7 .4 Korak 2: Saberi(oduzmi) sli ne monome Djeljenje polinoma Podsetimo se najpre deljenja brojeva. Primer: 57146 : 23 = 2484 ______ í 46 111 ______ í 92 194 _______ í184 106 _____ í 92 4 ± ostatak HORNEROVA SHEMA Wiliam Georg Horner (1786 -1837) engleski matematicar Hornerova shema je zapravo postupak dijeljenja polinoma P(x) sa linearnim faktorom (x-a).x . Hornerov postupak se brzo I jednostavno izracunava vrijednost polinoma. posebno ostatka djeljenja linearnim faktorom (Bezouteova teorema).

koeficijent je 3. polinom stepena dva se naziva kvadratni. pomnozene jednom ili vise promenljivih (koje se obicno predstavljaju slovima). Stepen polinoma je najveci stepen nekog njegovog monoma. a onaj stepena tri se naziva kubni. Stepen konstante je 0. Polinom se obicno zapisuje tako da monomi viseg stepena dolaze prije onih nizeg stepena. U gornjem primjeru je stepen jednak 2 + 1 = 3. koeficijent je -5. a promenljive su x i y. Polinom sacinjen od dva monoma je binom. Eksponent nad promenljivom u monomu je jednak stepenu te promenljive u monomu. Monom bez promjenljivih se naziva konstantnim monomom. stepen promenljive bez zapisanog eksponenta je jedan. ili prosto konstantom. Stepen cijelog monoma je zbir stepeni svake promjenljive u njemu. . a eksponent je dva. Kako je x = x1. Koeficijent monoma moze biti bilo koji broj. Polinom sacinjen od jednog monoma se i sam naziva monom. a oni se sastoje od konstante (koja se naziva koeficijentom). Treci je konstanta. Na primjer. Polinom stepena jedan se naziva linearni. a stepen promjenljive y je jedan. gornji polinom ima stepen dva. Svaka promenljiva moze imati konstantan pozitivan cio broj kao eksponent.5x + 4. Sastoji se od tri monoma: prvi je stepena dva. Koeficijent je -5. promjenljiva je x. U drugom monomu.Polinomi su sacinjeni od gradivnih elemenata koji se nazivaju monomi. dok je onaj sacinjen od tri monoma naziva trinom. Stepen promjenljive x je dva. U prvom monomu. Primjer -5x2y je monom. Polinom predstavlja zbir jednog ili vise monoma. a treci je stepena nula. ukljucujuci razlomke. drugi je stepena jedan. iracionalne i negativne brojeve. ovo je jedan polinom: 3x2 . Na primjer.

Kako se oduzimanje moze posmatrati kao sabiranje sabiraka suprotnog znaka. jer ukljucuje deljenje promjenljivom.y2)=(x2+y2)(x+y)(x-y) . asocijativnih. jer ima promjenljivu za eksponent. Kvadrat binoma (kvadrat razlike i kvadrat zbira) (a+b)2=a2+2ab+b2 Prvi plus drugi na kvadrat jednako je prvi na kvadrat plus dvostruki prvi puta drugi plus drugi na kvadrat (a-b)2=a2-2ab+b2 Prvi minus drugi na kvadrat jednako je prvi na kvadrat minus dvostruki prvi puta drugi plus drugi na kvadrat Razlika kvadrata a2+b2=(a-b)(a+b) primjer x4-y4=(x2+y2)(x2. kao sto u opstem slucaju nije ni (5 + y ) x. Primjer (x3/12 se smatra polinomom. polinomi se mogu konstruisati od konstanti i promenljivih primjenom samo operacija sabiranja i mnozenja. i distributivnih zakona se obicno i sam smatra polinomom.Izraz koji se moze transformisati u polinom kroz niz primjena komutativnih. a stepenovanje konstantnim pozitivnim brojem se moze posmatrati kao ponovljeno mnozenje. jer je ekvivalentno (1)/(12)x3. Koeficijent je 1/12 1/(x2 + 1) nije polinom.

formula (a-b)3=a3-3ab2+3a2b-b3 (x+y)2=x2+2xy+y2 .Kub razlike .

Broj 423 znaci (4*100) + (2*10) + (3*1) ako je osnova sistema 10.te godine nove ere u Indiji je postalo uobicajeno pri racunanju prikazivati praznu kolonu abakusa sa jednom tackom koja odgovara onom sto je kasnije postalo nas znak nula.te godine nove ere i 700 . Veca osnova od 10 ( na primer 20 ili 60 ) imala bi za posledicu nastajanje glomaznih abakusa i opsirnih tabela za sabiranje. U njoj on opisuje kako se vrse izracunavanja u decimalnom sistemu te je tako prvi uveo u Evropu upotrebu Indijsko . Metod izracunavanja koji se do tada koristio u Evropi bio je zasnovan na Rimskim brojevima i nije imao oznaku za nulu niti za decimalnu tacku. Sistem koji je Fibonaci uveo u Evropu dosao je iz Indije i Arabije i koristio je Arapske simbole za cifre. Tako se doslo do prvog pravog pozicionog sistema. oduzimanje i mnozenje.PASKALOV TROUGAO Decimalni sistem i aritmeticki trougao Pet Fibonacijevih radova iz perioda posle 1200 godine su doprli do naseg doba od kojih treba izdvojiti knjigu Liber Abacci koju je kompletirao 1202 godine. Izmedju 300 . Ukratko. 0 U "Knjizi izracunavanja" Fibonaci opisuje pravila koja smo svi mi usvojili jos u osnovnoj skoli za sabiranje. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 . ukazuje na njeno poreklo.C. a da se nisu morali upotrebiti novi simboli kao sto su to M. broj znakova razlicitih od nule za jedan je manji od osnove.X u Rimskom sistemu. Velike prednosti brojnog sistema koji dugujemo Indijskoj civilizaciji posledica su cinjenice sto je znak i polozaj znakova u odredjenom redosledu oznacavao ne samo broj plocica na sipki abakusa nego i polozaj te sipke na racunarskom stalku. To je pozicioni sistem koji danas koristimo. Na primer za osnovu 3 ono sto u sistemu sa . Indijskom abakusu dugujemo za nastanak pozicionog sistema. Njeno origalno ime sunja. Vazna posledica uvodjenja takvog znaka ogleda se u cinjenici da se sada moglo prikazati koji polozaj zauzima neka kolona u abakusu. mnozenje i deljenje brojeva. Pravilo za upotrebu abakusa sa sipkama ( ili zlebovima ) ne zavisi od toga koliki je broj plocica koje pojedina sipka moze da primi da bi bila popunjena. Interesantno je da je brojni sistem Maja Indijanaca takodje imao oznaku za nulu ali nije bio pozicioni. to jest devet ako je osnova 10. zasnovan na deset cifara i decimalnoj tacki kao i simbolu za nulu.Arapskog brojnog sistema. Neki smatraju da je osnova brojnog sistema koji danas upotrebljavamo slucajna okolnost. Manja osnova sa druge strane zahtevala bi vise prostora za ispisivanje nekog broja. sto znaci prazan.

Tako je na primer : 8192 = 10 000 000 000 000. Rani Persijski matematicar Al-Khowarizmi napisao je zbirku aritmetickih pravila za decimalni sistem nazvanu Kitab al jabr w` muqabala. u spoljasnjem covekovom okruzenju brojni sistem sa osnovom 10 i dalje je dominantan u primeni. . (Pravila za rekonstruisanje i redukciju). Ime Persijskog autora je danas prisutno u reci algoritam i znaci tacan niz instrukcija koje se izvrsavaju u izracunavanju. rade u sistemu sa osnovom 2 sto predstavlja najvece opterecenje za memoriju. Taj je sistem doveo do neverovatnog matematickog napretka u poslednjih pet stotina godina i posredno uzrokovao i omogucio nesluceni naucni i tehnicki razvoj. Potrazimo dalje odgovore ali se i pomirimo sa cinjenicom da do apsolutnog resenja ove zivotne enigme necemo stici. Jedna od najzanimljivijih brojnih figura u matematici. a to se u sistemu sa osnovom 3 moze napisati kao 12200. Danasnji racunari. poznato je. Ipak. Decimalni pozicioni sistem koristio je deset originalnih Arapskih cifara i pozicionu metodu poznatu Indijskim Hindu matematicarima mnogo godina pre nego sto je stigao u Evropu. koja je krajem XVII veka postala sredisnja tacka razvoja tri grane matematike (proucavanja beskonacnih redova. Iracionalni tokovi covekove podsvesti i nadsvesti u periodu velike ekspanzije nase vrste nisu mogli drugacije kulminirati nego izranjanjem decimalnog sistema iz arhetipskih naslaga kolektivno-nesvesnog i njegovom sirokom primenom u matematici. Neko ce reci da je osnova standardnog brojnog sistema 10 jer je deset prstiju na covekovim rukama.Promenicemo tada nase pitanje u sledece: Zasto covek ima deset prstiju na rukama. jeste aritmeticki ili Paskalov trougao.racuna konacnih diferencija i teorije verovatnoce ). To je sasvim razumno zapazanje jer covek i pocinje racunanje sa prstima ruke. Da je misaoni proces kod coveka povezan sa binarnim sistemom i da je velika prirodna dijalektika takodje odredjena istim. Da je osnova 10 racionalna za primenu u covekovom misaonom i delatnom okruzenju to nas ni malo ne cudi ali ne verujemo ni u kakvu slucajnost izbora broja 10 za osnovu danas vladajuceg brojnog sistema. doduse.osnovom 10 pisemo kao 423 bilo bi : (1* 243) + (2* 81) + (2* 9) +(0* 3) + (0* 1) .

godine). godine. Aritmeticki trougao se prema modernim shvatanjima javlja kao matematicki obrazac razmnozavanja zivih bica. Iz trougla se izvode nista manje znacajni Fibonacijevi brojevi i odnos zlatnog preseka u kome mnogi jos od Pitagorejaca sagledavaju skraceni oblik . godine. Kineski prikaz binomnih koeficijenata zabelezen je prvi put u Evropi na naslovnoj stranici jedne davno stampane aritmetike od Apianusa (1527. a njegove kolone sadrze odnose elektronske i nukleonske strukture atoma. a umro je u Parizu. 19 juna 1623. 1 11 121 1331 14641 1 5 10 10 5 1 1 6 15 20 15 6 1 1 7 21 35 35 21 7 1 1 8 28 56 70 56 28 8 1 1 9 36 84 126 126 84 36 9 1 Postoje neki dokazi da je Arapski astronom.Blaz Paskal je rodjen u Klermontu. godine. Francuska. Omar Hajam. pesnik i matematicar. posthumno. Verovatno je brojni trougao krenuo iz Kine preko Arapskog sveta u Evropu. godine ali je on stampan 1665. poznavao ovaj brojni trougaoni raspored jos u XI veku. Paskal je kompletirao svoj rad o aritmetickom trouglu 1653. Paskalov trougao se moze definisati kao brojni trougao koji cine binomni koeficijenti. 19 avgusta 1662.

dvocifrenih. Na primeru ananasovog ploda. vidi se da je zlatni presek opsti zakon za organsku a verovatno i za neorgansku prirodu. Zlatni presek (bozanska proporcija). Fibonacijevi brojevi i aritmeticki trougao jesu trojstvo u jednome koje predstavlja karakteristicni zakon zivih formi.. pet . na primer ) ukazuju na to. logaritamske spirale puza islicnog.. Potrazicemo vezu izmedju aritmetickog trougla kao osnovnog brojnog obrasca prirode i decimalnog brojnog sistema koji je osnovni brojni sistem u matematici i svakodnevnoj covekovoj praksi. Odgovor na to pitanje ukazuje na vezu aritmetickog trougla i decimalnog brojnog sistema : Zbir cifara sledecih decimalnih brojeva je jednak jedinici : jednocifreni brojevi : dvocifreni brojevi : trocifreni brojevi : cetvorocifreni brojevi : petocifreni brojevi : 1 10 100 1000 10000 . tri. To je stari kabalisticki postupak za odredjivanje numeracije reci preko sefirota. Stvaralastvo arhitekte i slikara u duhu zlatnog preseka smatralo se produzenjem opsteg stvaralastva prirode. U organskoj prirodi rast zivih organizama odvija se po zakonu zlatnog preseka i drugih proporcija iz istog srodstva. Matematicke forme neorganske prirode ( spiralni rast kristala. dva.petocifrenih i tako dalje . cetiri . trocifrenih. brojeva ciji zbir cifara daje kao zbir broj jedan. primeru lista ljutica i rastavica.pulsiranja i rasta. cetvorocifrenih. Otuda i primena zlatnog preseka u umetnosti kao prirodne proporcije koja odslikava sustinu aritmetickog trougla. U tom cilju zapitajmo se koliko ima u decimalnom brojnom sistemu jednocifrenih. Osobine neprekidnog deljenja ili deljenja po zlatnom preseku manifestuju se i u sklopu covecijeg tela.

.... 2 11 110 1100 20 101 200 2000 1010 10001 10100 10100 10010 10001 20000 .... brojeva ciji je zbir cifara jednak jedinici ... ... cetvorocifrenih....... ........ cetvorocifrenih. dvocifrenih.......... Ukupan broj svih jednocifrenih.......... brojeva ciji je zbir cifara jednak dvojci ...... ..... trocifrenih ......... petocifrenih i tako dalje.......... ...cini prvu kolonu brojeva Paskalovog aritmetickog trougla : 1 1 1 1 1 1 1 1 1 ............. Zbir cifara sledecih decimalnih brojeva jednak je trojci : jednocifreni brojevi: dvocifreni brojevi : trocifreni brojevi : 3 12 102 21 120 30 210 201 300 111 ..... dvocifrenih........... trocifrenih...... petocifrenih i tako dalje......cini drugu kolonu Paskalovog aritmetickog trougla : 1 2 3 4 5 6 7 8 9 .............................. Zbir cifara sledecih decimalnih brojeva jednak je dvojci : jednocifreni brojevi : dvocifreni brojevi : trocifreni brojevi : cetvorocifreni brojevi : petocifreni brojevi : ............ Ukupan broj svih jednocifrenih........

osmici. trocifrenih. osmu. cetvorocifrenih. dvocifrenih. dobijamo sestu. cetvorocifrenih. petocifrenih itd. desetki itd. cetvorocifrenih. decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak sestici. Trazeci ukupan broj jednocifrenih. To jasno pokazuje da je u strukturi pozicionog decimalnog sistema ugradjen osnovni brojni obrazac u prirodi : aritmeticki .cetvorocifreni brojevi : 1200 1101 1020 1011 1002 3000 2100 2010 2011 1110 petocifreni brojevi : 12000 10200 10020 10002 21000 20100 20010 20001 11100 11001 10101 10011 10110 10101 30000 Ukupan broj svih jednocifrenih. petocifrenih i tako dalje decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak petici .dvocifrenih... sedmici.devetki. kolonu brojeva Paskalovog aritmetickog trougla. Ukupan broj svih jednocifrenih. sedmu... trocifrenih.. trocifrenih. petocifrenih i tako dalje decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak trojci. cetvorocifrenih..cini petu kolonu brojeva aritmetickog trougla : 1 5 15 35 70 126 .cini trecu kolonu aritmetickog trougla : 1 3 6 10 15 21 28 36 . dvocifrenih. dvocifrenih. devetu..cini cetvrtu kolonu brojeva aritmetickog trougla : 1 4 10 20 35 56 84 . petocifrenih i tako dalje decimalnih brojeva ciji je zbir cifara jednak cetvorci . desetu itd. trocifrenih. Na isti nacin mozemo dokazati i da ukupan broj svih jednocifrenih.

Najznacajnija obiljezja ovog vremena su oslobadjanje od religijskih uticaja. proste jednacine. geometrija . Najznacajniji matematicar ovog vremena bio je Pingala. Ovo djelo ima osam glava i predstavlja sanskritsku raspravu o prozodiji. beskonacnost u oblasti. PASKALOV TROUGAO DRUGA VERZIJA  Gledano kroz istoriju matematike Djainizam predstavlja prelazno doba izmedju Veda i Klasicnog perioda i traje priblizno od 400. Takodje u njihovoj kosmologiji se dolazi do broja 2588 koji predstavlja ukupni period vremena. neprebrojive i beskonacne. Napisano je izmedju II i V vijeka pne . Djainisti vjeruju da svijet nikad nije poceo i nikad nece da se zavrsi. godine p. Zatim odredili su pet tipova beskonacnosti: beskonacnost u jednom pravcu. beskonacnost u dva pravca. Pingala je cuveni indijski matematicar i pesnik. a najpoznatije djelo mu je Chandas Sutra. Ovo je dovelo i do klasifikacije svih brojeva na prebrojive. godine n.e do 200. beskonacnost svuda i stalna perpetualna beskonacnost Matematicari ovoga doba otkrili su i notaciju prostih stepena brojeva kao sto su kvadrati i kubovi koja im je omogucili da definisu jednostavne algebarske jednacine. .e. Decimalni brojni sistem je prirodni brojni sistem.n. Doprinosi matematici u ovo vrijeme su bili : aritmeticke operacije. operacije sa razlomcima . danas je poznato samo u fragmentima a o njemu se jos saznaje i od indijskog matematicara X vijeka Halajude koji je dao prozni komentar djela.trougao. koji se srece samo u njihovoj kulturi. Oni su bili i prvi koji su koristili termin za nulu (shunya ± na sanskritu ponisti). fascinacije ogromnim brojevima i beskonacnoscu. a duse na kraju postaju prosvetljene i napustaju centar zemlje ove karmicke iluzije mora da postoji beskonacnost dusa. jednacine treceg i cetvrtog stepena. formula za i operacije sa logaritmima.

U cetvrti red stavite 1 u krajnje kvadrate. i jos tri kvadrata ispod njih. Pri 0biljezavanju stavite 1 u gornji kvadrat i dva ispod njega. Nastavite ovako. Pocevsi od sredine s donje ivice kvadrata nacrtajte dva slicna kvadrata ispod njega.Paskalov trougao je dosao kao posledica interesovanja za kombinacije i permutacije za koje daju i vrlo tacne formule : Nacrtajte kvadrat. Od ovih linija druga daje kombinaciju sa jednim slogom . U trecu liniju (red) stavite 1 u kvadrate na kraju a u onaj srednji zbir brojeva kvadrata iznad njega . a u one srednje zbir brojeva kvadrata iznad njih. . a treca kombinaciju sa dva sloga«.Kao matematicar Pingala je naisao na Paskalov trougao i binomne koeficijente kao probleme koje je definisao ali o kojima nije imao predznanje kao i na fibonacijeve brojeve .

U tekstu se pokazuje i svijest o kombinatornom identitetu : .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful