Uvod Pod zemljištem se podrazumeva površinski sloj zemljine kore.

Nastalo je dezintegracijom stena delovanjem klime, vode i živih organizama.Stvaranje zemljišta je spor i dugotrajan proces( za formiranje sloja od 2,5 cm potrebno je od 300 do 1000 godina) Zemljište proučava nauka o zemljištu koja se naziva pedologija, nastala od grčkih reči pedon- zemljište i logos – nauka .Pedologija se bavi proučavanjem spoljnjih ( egzogenih) i unutrašnjih (endogenih) faktora i činilaca koji se odlikuju različitim morfogenetskim, fizičkim, vodnofizičkim, minerološkim i biološkim karakteristikama. Iako se zemljište ubraja u obnovljive resurse čovek svojim aktivnostima sve više ugrožava zemljišni fond, pri čemu pored zagađivanja poseban problem predstavlja trajno uništavanje obradivih površina različitim oblicima degradacije. 1. Zagađenje zemljišta Zagađivanje zemljišta predstavlja unošenje bilo kakvih materija koje menjaju funkciju i osobine zemljišta.Zagađenje ( kontaminacija , gradacija) zemljišta je promena njegovih prirodnih osobina u hemijskom, radiološkom,i biološkom smislu,a koje dovodi do smanjenja njegove plodnosti i sposobnosti za normalno odvijanje procesa razlaganja i ima velike posledice na ukupan ekosistem. Zagađivanje tla predstavlja dospevanje u zemlju različitih hemijskih materijala, toksikanata, otpada iz industrijske i poljoprivredne proizvodnje, komunalnih i drugih delatnosti, u količinama koje premašuju njihove uobičajene sadržaje, neophodne za kruženje materije u biološkim sistemima zemlje. Najrasprostranjenije zagađujuće materije tla su hemijske materije koje se upotrebljavaju u intenzivnoj poljoprivrednoj proizvodnji : herbicidi, defolijanti, pesticidi, jedinjenja žive, teški metali i dr. Zemljište takođe zagađuju tečni i čvrsti otpadi industrije otpadni gasovi,otpadi iz rafinerija nafte,prašina, izduvni gasovi iz automobila. Zagađivači zemljišta su takođe i materije koje se talože iz atmosfere a dospevaju u tlo zajedno sa padavinama ( kisele kiše). Zagađen površinski sloj zemljišta predstavlja izvor hemijskog trovanja čoveka, infekcije i šireg zagađivanja vazduha i vodotoka.Izvor hemijskog trovanja čoveka su voda i hrana, koje potiču sa kontaminiranog područja. 2. Degradacija zemljišta Degradacija zemljišta podrazumeva oštećenje zemljišta koje je nastalo erozijom, fizičkim i hemijskim oštećenjima. Na degradaciju zemljišta utiču: - Klima - Reljef - Vegetacija - Geologija - Čovek

1

Procenjuje se da je 25 procenata ukupnog zemljišta zaslanjeno.Pojava je naročito izražena u uslovima siromašnog i srednje plodnog zemljišta. flotacioni materijal. rudničke i industrijske jalovine.U ovu grupu oštećenja se svrstava i brzi gubitak organskog materijala nastao usled krčenja vegetacije radi dobijanja obradivih površina. 4. pepelom. Fizička oštećenja se javljaju na zemljištu bez dovoljno vegetacione zaštite i ispaše preteranog broja životinja Fizičkim oštećenjima su podložna zemljišta sa niskim sadržajem organske materije i zemljišta lošeg mehaničkog sastava. ugrožena zemljišta dele se na: jalovine. 3. urbano i industrijsko zemljište. Salinizacija zemljišta Salinizacija je akumulacija soli na površini zemljišta usled čega zemljište postaje neuportebljivo. deponovanje otpadnog materijala. S tim u vezi.Prekrivanje zemljišta nepropusnim materijalom betonom. osnovne čovekove aktivnosti su: podizanje gradova. U fizička oštećenja zemljišta mogu se svrstati: . Mediteran. 2 . Sleganje organskih zemljišta obuhvata promene izazvane drenažom i oksidacijom a kao posledica se javlj smanjenje poljoprivrednog potencijala zemljišta. Čovek svojim raznovrsnim i svakodnevnim aktivnostima degradira zemljište. koja imaju zaslanjen matični supstrat ili podzemnu vodu. -Mešanje morske ili fosilno zaslanjene vode sa podzemnim vodama dobrog kvaliteta.što dovodi do brzog zaslanjivanja zemljišta.Imajući u vidu vrste oštećenja. jalovinom kao na slici 1. izgradnja industrijskih kompleksa i saobraćajnica. Usled upotrebe teških mašina na zemljištu niske stabilnosne strukture kao posledica se javlja zbijanje zemljišta i stvaranje pokorice. -Može se javiti na zemljištu sa velikom evaporacijom.Uslovljena je sa tri faktora: -Neadekvatno korišćenje irigacionih sistema kod kojih voda za irigaciju sadrži visok procenat soli. Fizička oštećenja Gubitak hraniva ili organskih materija ispiranjem predstavlja pojavu koja prouzrokuje značajne negativne posledice na plodnost vodno-vazdušne osobine zemlišta. aerosedimenti. a naročito poljoprivredno. Najugroženije su sušne oblasti. pri čemu nije obraćena pažnja na dobro dreniranje.

Jedan od primera fizičke degradacije zemlišta su površinski kopovi i druge iskopine kao na slici 2. Godišnje se na površinskim kopovima u Srbiji prekopa i uništi preko 40 miliona kubika zemljišta Slika 2. Odlagalište jalovine na površinskom kopu Velike površine zemljišta su pod zgradama. Otkopavanje zemljišta na površinskom kopu 3 .Slika 1. Hektari često najplodnijeg zemljišta nestaju pod moćnim mašinama. saobraćajnicama Na ovaj način je promenjena funkcija zemljišta.

obale reka) 5. Čovek svojim aktivnostima ubrzava eroziju: -Ekstenzivno stočarstvo ( dovodi do smanjenja vegetacionog pokrivača) -Gajenje u monokulturi( zemljište ostaje bez vegetacionog pokrivača) -Tradicionalna obrada zemljišta ( remeti se struktura) -Gajenje useva u nizu ( ostavljanje gojog zemljišta između useva) -Žetva ( odnošenje organske materije) -Korišćenje marginalnih oblasti ( padine. transporta i taloženja zemljišta pod uticajem vode i vetra.plazine. Jaružasta erozija Predstavlja odnošenje zemljišta kroz duboko zasečene kanale i jaruge. Najpogodnije vreme za utvrđivanje ovog oblika erozije je po završetku prolećne obrade zemljišta i setvenih radova ( maj mesec) 5.Erozija smanjuje plodnost iproduktivnost zemljišta.Najugroženije oblasti su Mediteran i centralna Evropa.3. Dubina kanala iznosi od 25 cm do više desetina metara. 5. Erozija zemljišta Erozija zemljišta predstavlja mehanički proces otkidanja.5.1.17 procenata površine Evrope zahvaćeno je nekim stepenom erozije.Postoje vodena i eolska erozija u zavisnosti od vrste štetnog uticaja kojim je izazvana. Erozija zemljišta vodom U zavisnosti od vrste ispoljavanja erozija vodom može biti: -površinska erozija -brazdasta erozija -jaružasta erozija -klizišta ( urvine. ručevi.popuzine ) -fluvijalna (rečna) erozija 5. Brazdasta erozija Javlja se pri koncentrisanom površinskom oticanju koje useca zemljište. prikriven i teško se otkriva Utvrđivanje navedenog oblika erozije se vrši u maju.Zbog svojih dimenzija na terenu se lako utvrđuje 4 .Erozija je prirodni proces pojačan čovekovim aktivnostima.2. stvara brazde i kanale dubine do 25 cm kojima se zemlja odnosi Ovaj vid erozije je ograničenog horizonta. Površinska erozija Predstavlja ravnomerno odnošenje-spiranje zemljišta na nagnutim terenima i taloženje finih čestica zemljišta u podnožju nagiba.4.

5. plazine. Slika 3.Nastaju pomeranjem veće ili manje mase zemljišta. (slika 4. Slika 4. plitka ili duboka i zahvataju čitav kompleks slojeva kao na slici 3. Fluvijalna ( rečna ) erozija Predstavlja poseban oblik vodene erozije koja se manifestuje potkopavanjem i obrušavanjem obala. Obrušavanje obale reke usled erozije 5 .6. ) naročito u konkavnim delovima krivina.5. ručevi.Pomeranja mogu biti brza ili spora.sa ili bez geološke podloge. Uvek se dešavaju na nagnutim terenima pod uticajem gravitacije. širenjem i izmeštanjem korita reka. Klizišta ( urvine. što dovodi do smanjivanja obradivih površina pored obale. Odron zemljišta na terenu sa nagibom 5. popuzine ) Predstavljaju najteži oblik degradacije zemljišta delovanjem vode i gravitacije.

Uzrok eolske erozije je uglavnom slaba vegetacija i prisustvo jakih vertova. ravnomernim odnošenjem površinskog sloja . a često i u naseljima. gubitku površinskog sloja Zemljišta.7.5. izduvavanjem. Načini sprečavanja zagađivanja zemlišta i zaštita zemljišta od degradacije -Uvođenje zelenih tehnologija -Pravilno održavanje deponija -Prelazak na organsku poljoprivredu -Fitoremedacija( korišćenje biljaka hiperakumulatora teških metala ) -Redukcija obrade zemljišta tj. delovanjem jakih vetrova. kanalima i poljoprivrednim površinama. najčešće u suvim i polusuvim oblastima. Slika 5. Površine sa kojih se eolski nanos donosi su najčešće izložene prvom obliku eolske erozije . . Formiranje peščanih dina usled eolske erozije 6. Smanjenja dubine oranja -Smanjenje broja prelaza preko površine zemljišta 6 .Deformacija terena je neravnomerno pomeranje zemljišta i formiranje dina eolskim nanosima kao na slici 5. Erozija zemljišta vetrom – Eolska erozija Predstavlja gubitak površinskog sloja zemljišta. Posledice se najviše uočavaju na putevima.

Zemljište je ograničen i neobnovljiv resurs.-Upotreba savremenih mašina ( sa većom snagom i efikasnošću pa se smanjuje broj prelaza) -Menjanje sistema za navodnjavanje. 7 . Čovek svojim aktivnostima sve više ugrožava zemljište.Ne postoji zajednička strategija za zaštitu zemljišta u Evropi. pri čemu pored zagađivanja poseban problem predstavlja trajno uništavanje zemljišta a posebno obradivih površina. održavanje drenažnog sistema -Prostorno planiranje -Revitalizacija i rekultivacija -Novi sistemi obrade zemljišta ( obrada pod pravim uglom u odnosu na nagib zemljišta) -Dodavanje organske materije u degradirano zemljište -Plodored -Šumarsko – poljoprivredni sistem 7. Zaključak Zemljište je bogatstvo koje razumnim korišćenjem treba zaštititi od uništavanja. Potrebno je primeniti ekosistemski pristup u cilju integrisanog i održivog upravljanja zemljištem.

w w w . skripta . 5.eudict. (2004): Priručnik za pripremu prijemnog ispita iz životne sredine. Plećević. dr M. Visoka tehnološka škola strukovnih studija – Aranđelovac 3. P.rs. mr LJ.ba. Jovanović. 4. Visoka tehnološka škola strukovnih studija – Aranđelovac 2. ekologija. ( 2008 ) : „ Kontrola kvaliteta životne sredine“.Literatura: 1. poljopartner. 8 . www.com. www.

9 .