Uvod Pod zemljištem se podrazumeva površinski sloj zemljine kore.

Nastalo je dezintegracijom stena delovanjem klime, vode i živih organizama.Stvaranje zemljišta je spor i dugotrajan proces( za formiranje sloja od 2,5 cm potrebno je od 300 do 1000 godina) Zemljište proučava nauka o zemljištu koja se naziva pedologija, nastala od grčkih reči pedon- zemljište i logos – nauka .Pedologija se bavi proučavanjem spoljnjih ( egzogenih) i unutrašnjih (endogenih) faktora i činilaca koji se odlikuju različitim morfogenetskim, fizičkim, vodnofizičkim, minerološkim i biološkim karakteristikama. Iako se zemljište ubraja u obnovljive resurse čovek svojim aktivnostima sve više ugrožava zemljišni fond, pri čemu pored zagađivanja poseban problem predstavlja trajno uništavanje obradivih površina različitim oblicima degradacije. 1. Zagađenje zemljišta Zagađivanje zemljišta predstavlja unošenje bilo kakvih materija koje menjaju funkciju i osobine zemljišta.Zagađenje ( kontaminacija , gradacija) zemljišta je promena njegovih prirodnih osobina u hemijskom, radiološkom,i biološkom smislu,a koje dovodi do smanjenja njegove plodnosti i sposobnosti za normalno odvijanje procesa razlaganja i ima velike posledice na ukupan ekosistem. Zagađivanje tla predstavlja dospevanje u zemlju različitih hemijskih materijala, toksikanata, otpada iz industrijske i poljoprivredne proizvodnje, komunalnih i drugih delatnosti, u količinama koje premašuju njihove uobičajene sadržaje, neophodne za kruženje materije u biološkim sistemima zemlje. Najrasprostranjenije zagađujuće materije tla su hemijske materije koje se upotrebljavaju u intenzivnoj poljoprivrednoj proizvodnji : herbicidi, defolijanti, pesticidi, jedinjenja žive, teški metali i dr. Zemljište takođe zagađuju tečni i čvrsti otpadi industrije otpadni gasovi,otpadi iz rafinerija nafte,prašina, izduvni gasovi iz automobila. Zagađivači zemljišta su takođe i materije koje se talože iz atmosfere a dospevaju u tlo zajedno sa padavinama ( kisele kiše). Zagađen površinski sloj zemljišta predstavlja izvor hemijskog trovanja čoveka, infekcije i šireg zagađivanja vazduha i vodotoka.Izvor hemijskog trovanja čoveka su voda i hrana, koje potiču sa kontaminiranog područja. 2. Degradacija zemljišta Degradacija zemljišta podrazumeva oštećenje zemljišta koje je nastalo erozijom, fizičkim i hemijskim oštećenjima. Na degradaciju zemljišta utiču: - Klima - Reljef - Vegetacija - Geologija - Čovek

1

Fizička oštećenja se javljaju na zemljištu bez dovoljno vegetacione zaštite i ispaše preteranog broja životinja Fizičkim oštećenjima su podložna zemljišta sa niskim sadržajem organske materije i zemljišta lošeg mehaničkog sastava. izgradnja industrijskih kompleksa i saobraćajnica.U ovu grupu oštećenja se svrstava i brzi gubitak organskog materijala nastao usled krčenja vegetacije radi dobijanja obradivih površina. 3. Usled upotrebe teških mašina na zemljištu niske stabilnosne strukture kao posledica se javlja zbijanje zemljišta i stvaranje pokorice. Mediteran. flotacioni materijal. Najugroženije su sušne oblasti.Imajući u vidu vrste oštećenja. rudničke i industrijske jalovine. jalovinom kao na slici 1. deponovanje otpadnog materijala. a naročito poljoprivredno. -Mešanje morske ili fosilno zaslanjene vode sa podzemnim vodama dobrog kvaliteta.što dovodi do brzog zaslanjivanja zemljišta. Fizička oštećenja Gubitak hraniva ili organskih materija ispiranjem predstavlja pojavu koja prouzrokuje značajne negativne posledice na plodnost vodno-vazdušne osobine zemlišta. Čovek svojim raznovrsnim i svakodnevnim aktivnostima degradira zemljište. pri čemu nije obraćena pažnja na dobro dreniranje. 4. Procenjuje se da je 25 procenata ukupnog zemljišta zaslanjeno. -Može se javiti na zemljištu sa velikom evaporacijom. ugrožena zemljišta dele se na: jalovine.Uslovljena je sa tri faktora: -Neadekvatno korišćenje irigacionih sistema kod kojih voda za irigaciju sadrži visok procenat soli. urbano i industrijsko zemljište. osnovne čovekove aktivnosti su: podizanje gradova. pepelom. Sleganje organskih zemljišta obuhvata promene izazvane drenažom i oksidacijom a kao posledica se javlj smanjenje poljoprivrednog potencijala zemljišta. koja imaju zaslanjen matični supstrat ili podzemnu vodu. S tim u vezi. U fizička oštećenja zemljišta mogu se svrstati: . aerosedimenti.Pojava je naročito izražena u uslovima siromašnog i srednje plodnog zemljišta. Salinizacija zemljišta Salinizacija je akumulacija soli na površini zemljišta usled čega zemljište postaje neuportebljivo. 2 .Prekrivanje zemljišta nepropusnim materijalom betonom.

saobraćajnicama Na ovaj način je promenjena funkcija zemljišta. Jedan od primera fizičke degradacije zemlišta su površinski kopovi i druge iskopine kao na slici 2. Odlagalište jalovine na površinskom kopu Velike površine zemljišta su pod zgradama. Otkopavanje zemljišta na površinskom kopu 3 .Slika 1. Hektari često najplodnijeg zemljišta nestaju pod moćnim mašinama. Godišnje se na površinskim kopovima u Srbiji prekopa i uništi preko 40 miliona kubika zemljišta Slika 2.

plazine.2. Površinska erozija Predstavlja ravnomerno odnošenje-spiranje zemljišta na nagnutim terenima i taloženje finih čestica zemljišta u podnožju nagiba.popuzine ) -fluvijalna (rečna) erozija 5. Erozija zemljišta vodom U zavisnosti od vrste ispoljavanja erozija vodom može biti: -površinska erozija -brazdasta erozija -jaružasta erozija -klizišta ( urvine. 5.Zbog svojih dimenzija na terenu se lako utvrđuje 4 . Brazdasta erozija Javlja se pri koncentrisanom površinskom oticanju koje useca zemljište. Čovek svojim aktivnostima ubrzava eroziju: -Ekstenzivno stočarstvo ( dovodi do smanjenja vegetacionog pokrivača) -Gajenje u monokulturi( zemljište ostaje bez vegetacionog pokrivača) -Tradicionalna obrada zemljišta ( remeti se struktura) -Gajenje useva u nizu ( ostavljanje gojog zemljišta između useva) -Žetva ( odnošenje organske materije) -Korišćenje marginalnih oblasti ( padine.4.17 procenata površine Evrope zahvaćeno je nekim stepenom erozije.3. transporta i taloženja zemljišta pod uticajem vode i vetra.Najugroženije oblasti su Mediteran i centralna Evropa. Erozija zemljišta Erozija zemljišta predstavlja mehanički proces otkidanja. stvara brazde i kanale dubine do 25 cm kojima se zemlja odnosi Ovaj vid erozije je ograničenog horizonta. Dubina kanala iznosi od 25 cm do više desetina metara.Erozija smanjuje plodnost iproduktivnost zemljišta. Jaružasta erozija Predstavlja odnošenje zemljišta kroz duboko zasečene kanale i jaruge. obale reka) 5.1. ručevi.Postoje vodena i eolska erozija u zavisnosti od vrste štetnog uticaja kojim je izazvana. Najpogodnije vreme za utvrđivanje ovog oblika erozije je po završetku prolećne obrade zemljišta i setvenih radova ( maj mesec) 5.5.Erozija je prirodni proces pojačan čovekovim aktivnostima. prikriven i teško se otkriva Utvrđivanje navedenog oblika erozije se vrši u maju.

Fluvijalna ( rečna ) erozija Predstavlja poseban oblik vodene erozije koja se manifestuje potkopavanjem i obrušavanjem obala. Odron zemljišta na terenu sa nagibom 5. (slika 4. Slika 4. Obrušavanje obale reke usled erozije 5 . što dovodi do smanjivanja obradivih površina pored obale.Nastaju pomeranjem veće ili manje mase zemljišta. ) naročito u konkavnim delovima krivina.sa ili bez geološke podloge.6. popuzine ) Predstavljaju najteži oblik degradacije zemljišta delovanjem vode i gravitacije. plazine. Slika 3. širenjem i izmeštanjem korita reka. Klizišta ( urvine. plitka ili duboka i zahvataju čitav kompleks slojeva kao na slici 3. Uvek se dešavaju na nagnutim terenima pod uticajem gravitacije.5. ručevi.Pomeranja mogu biti brza ili spora.5.

Deformacija terena je neravnomerno pomeranje zemljišta i formiranje dina eolskim nanosima kao na slici 5. najčešće u suvim i polusuvim oblastima. Površine sa kojih se eolski nanos donosi su najčešće izložene prvom obliku eolske erozije . Slika 5. delovanjem jakih vetrova. Erozija zemljišta vetrom – Eolska erozija Predstavlja gubitak površinskog sloja zemljišta. Uzrok eolske erozije je uglavnom slaba vegetacija i prisustvo jakih vertova. Smanjenja dubine oranja -Smanjenje broja prelaza preko površine zemljišta 6 . kanalima i poljoprivrednim površinama. Načini sprečavanja zagađivanja zemlišta i zaštita zemljišta od degradacije -Uvođenje zelenih tehnologija -Pravilno održavanje deponija -Prelazak na organsku poljoprivredu -Fitoremedacija( korišćenje biljaka hiperakumulatora teških metala ) -Redukcija obrade zemljišta tj. ravnomernim odnošenjem površinskog sloja . .5.7. izduvavanjem. Formiranje peščanih dina usled eolske erozije 6. Posledice se najviše uočavaju na putevima. a često i u naseljima. gubitku površinskog sloja Zemljišta.

-Upotreba savremenih mašina ( sa većom snagom i efikasnošću pa se smanjuje broj prelaza) -Menjanje sistema za navodnjavanje. 7 . održavanje drenažnog sistema -Prostorno planiranje -Revitalizacija i rekultivacija -Novi sistemi obrade zemljišta ( obrada pod pravim uglom u odnosu na nagib zemljišta) -Dodavanje organske materije u degradirano zemljište -Plodored -Šumarsko – poljoprivredni sistem 7. Potrebno je primeniti ekosistemski pristup u cilju integrisanog i održivog upravljanja zemljištem.Ne postoji zajednička strategija za zaštitu zemljišta u Evropi. Čovek svojim aktivnostima sve više ugrožava zemljište. Zaključak Zemljište je bogatstvo koje razumnim korišćenjem treba zaštititi od uništavanja.Zemljište je ograničen i neobnovljiv resurs. pri čemu pored zagađivanja poseban problem predstavlja trajno uništavanje zemljišta a posebno obradivih površina.

5. mr LJ. w w w .rs.eudict. Plećević. (2004): Priručnik za pripremu prijemnog ispita iz životne sredine. poljopartner. P. Visoka tehnološka škola strukovnih studija – Aranđelovac 2. Visoka tehnološka škola strukovnih studija – Aranđelovac 3. dr M. www. ekologija. skripta . ( 2008 ) : „ Kontrola kvaliteta životne sredine“. www.com.Literatura: 1. 4. Jovanović.ba. 8 .

9 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful