EKOLOŠKA KRIZA I ZNAČAJ EKOLOŠKOG OBRAZOVANJA U REPUBLICI SRPSKOJ

1

Slobodan Trifković1 Cvijetin Živanović2
Nevladina organizacija ,,Centar za ekologiju i održivi razvoj,, Bijeljina
2

Agencija ,,Ekspertiza,, Bijeljina

Uvod: Neodrživost kvantitativnog modela rasta, tj. civilizacijskog modela, koji se zasniva na beskonačnom iscrpljivanju prirodnih resursa, inicira neophodnost za traženjem novih puteva društvenog razvoja i opstanka. Čovjek je konačno shvatio, da je pitanje dalje strategije opstanka izmjenjen odnos prema životnoj sredini u cilju smanjenja stepena ekološke krize. Ekološka kriza je samo nerazdvojni dio velikih civilizacijskih događaja, prije svega osnovnih pretpostavki modernog industrijskog društva i civilizacije (zapadne), prema kojoj proizvodnja materijalnih dobara postoji radi sticanja profita ili državne akumulacije, a ne u cilju zadovoljenja stvarnih ljudskih potreba. Posledice su poznate. Takav stil života izveo je čovjeka iz ravnoteže sa prirodom, čiji je on samo dio, a ona se može povratiti samo temeljnim sociokulturnim alternativama-ekološkim obrazovanjem. Ključne riječi: ekološka kriza, iscrpljivanje prirodnih resursa, životna sredina, ekološko obrazovanje

ENVIRONMENTAL CRISES AND THE IMPORTANCE OF ENVIRONMENTAL EDUCATION IN REPUBLIC OF SRPSKA
Abstrakt: Unsustaining quantitative model of growth, the model of civilization, which is based on the endless exhaustion of natural resources, initiate the necessity of finding new paths of social development and survival. The man was finally realized, that the question of further survival strategy is amended attitude toward environment in order to reduce the extent of the environmental crisis. Ecological crisis is only an inseparable part of the great civilization events. Modern industrial society and civilization (western), according to the production of material goods, exist in order to acquire a profit or state accumulation, not in order to meet real human needs. Consequences are well known. Such a lifestyle has brought a man out of balance with nature, which he is only part, and it can recover only the fundamental socio-cultural alternatives- environmental education. Key words: environmental crises, natural resources exhaustion, environment, environmental education

Uvod U ranijim periodima ljudske istorije nisu postojali ekološki problemi, ali je broj ljudi u pojedinim dijelovima svijeta bio neuporedivo manji, dakle životna sredina bila je manje ugrožena. Danas, kada se broj stanovnika na zemlji približava broju od sedam milijardi, a mnoga područja su već sada prenaseljena i ekološki iscrpljena odbacivanje ekološkog obrazovanja, značilo bi kulturno unazađenje i zanemarivanje smisla društvene odgovornosti koja vodi čovjeka u zločin protiv samog sebe i cjelokupnog biljnog i životinjskog svijeta. Ovo sagledavanje, ukazuje da je čovječanstvo odgovorno ne samo za proces ubrzanog uništavanja biljnih i životinjskih vrsta koji se sada odvija, nego i za proces uništavanja koji će tek uslediti i koji znači patnju i smrt za veliki broj ljudi, ako ne i za cjelokupno čovječanstvo. Krivica za ekspanziju ekološke krize ne može se pripisati samo povećanju broja stanovnika, nego i razvoju

1. . Sasvim sigurno..iscrpljenost prirodnih resursa. koja čeličnom neizbježnošću vodi do destrukcije prirodne sredine. ali i čovjeka sa čovjekom u cilju smanjenja posledica dosadašnjeg agresivnog tehničko-tehnološkog progresa na račun biosfere. ali sa druge strane negativno utiče na kvalitet životne sredine i zdravlje ljudi. Dakle. S jedne strane.oštećenje biosfere i njenih eko-sistema. U cilju uspješnog prevazilaženja nagomilanih ekoloških problema u Republici Srpskoj. potrebno je okrenuti obrazovni proces ponovo u humanom smjeru. pa i za samoga sebe. Razvoj ekološke svijesti. . a svu dosadašnju civilizacijsko-društvenu i tehničku tradiciju ne treba odbaciti kao krajnje neprijateljsku. . industrijalizacija omogućava povećanje stepena životnog standarda velikog broja ljudi u Republici Srpskoj. koja nam sada preti. da se angažuju u zaštiti i da se ekološki opravdano odnose prema životnoj sredini u kojoj žive. neophodno je definisati razvoj sasvim nove ekološke kulture (ekološko ponašanje) i ekološke etike (ekološke svijesti) u okviru koncepta savremenog obrazovnog sistema.modernizma. Ekološkim obrazovanjem se stvara prostor za uzajamno približavanje čovjeka i prirode. Dakle. budući da najneposrednije utiče na stvaranje nove ekološke svijesti. umjesto da je čuvar biosfere. Umjesto čuvara pretvorio se u dželata. nego predstavlja i dogradnju etičkih principa i formiranje novog sistema vrijednosti čovjeka u odnosu na prirodu i okruženje. o narušavanju ekološke ravnoteže i potrebi zaštite životne sredine. ukazuje na potrebu obrazovanja novih ljudi za novo vrijeme. povećanju stepena prisustva toksičnih hemikalija u lancu ishrane i mogućnosti katastrofalnog konflikta. Ekološko obrazovanje U vremenu globalne ekološke krize ekološko obrazovanje u Republici Srpskoj se postavlja kao najvažniji zadatak ne samo jednog pokolenja. Uvođenjem ekoloških sadržaja unapređuje se promocija novih vrijednosti i povećava se stepen ekološke kulture i ekološke etike. Ekološko obrazovanje ne podrazumjeva samo upoznavanje prirodnih i društvenih nauka neophodnih za razumjevanje i rješavanje ekoloških problema i smanjenje stepena zagađivanja životne sredine. uništavajući sve elemente eko-sistema i pretpostavke opstanka za mnoga bića. kao što je Republika Srpska. saznanje o ugroženosti ravnoteže u prirodnoj sredini i o uticaju tog narušavanja na položaj i egzistenciju čovjeka. 2. Savremena ljudska civilizacija ušla je u treći milenijum sa globalnim ekološkim problemima: . čime se doprinosi razvoju odgovornosti prema kvalitetu životne sredine.. . ali ono što se smatra ključnim je rješavanje psihosomatskih poremećaja u koje smo zapali i koje se manifestuje kroz pojavu ekološke krize.otpad u nesavladivim količinama. Globalna okolina uz nepoštovanjem ekoloških zakonitosti. čovjek je korisnik prirode. potrebno je cjelokupnu društvenu svijest staviti pod lupu kritike. danas tragamo za rješenjem ekoloških problema.industrije. može se govoriti o brojnim otvorenim pitanjima i problemima u kojima se nalaze male zemlje u razvoju. Zbog toga se čini paradoksalno to što. odnosno spremnost pojedinaca i društvenih grupa u Republici Srpskoj.narušeno zdravlje ljudi itd. U suštini.globalne promjene klime. čime se doprinosi izmjeni globalne klime. ne može se više posmatrati rezervoarom sposobnim da prihvati neželjene nusproizvode produkcije bez degradacije. Ekološki problemi Sa ekološkog aspekta. čovjek je zloupotrebio društvenu odgovornost i postao najveća štetočina Planete. ekološku svijest ne čine samo saznanja o odnosu prirode i društva. držeći se pravca koji je postavila zapadna kultura . nego i savjest. tj. Osnovni elementi teorijski i empirijski stečene ekološke svijesti su ekološka etika i ekološka kultura. Pri tome. a ne prema ostvarivanju profita i odrediti granice preko kojih se nesmije preći. a ne njen neograničeni gospodar i neophodno je da . nauke i politike.

a time i samog sebe. znanje i vještine.omogućavanje svakom pojedincu da dostigne svjesnost. pa i Republike Srpske.unapređenje kvaliteta življenja. Procjenjuje se ostvarivanje ekološke pismenosti na svim nivoima obrazovanja i kroz sve obrazovne oblasti.stvori osećaj društvene odgovornosti za životnu sredinu od lokalne samouprave do državnog nivoa. . . ali će one biti smislene i autentične. Programom su definisani glavni ciljevi obrazovanja: .razvija partnerstvo svih relevantnih učesnika i koristi sve raspoložive resurse.obuhvati sve stepene obrazovanja i vaspitanja.vodi brigu o tome da ne uništi sopstvenu životnu sredinu. Na globalnom planu pripremljen je .. nego njegovi doživotni konzumenti neophodno je da budu pripadnici svih generacija stanovništva u Republici Srpskoj. koji podrazumeva da se principi nove filozofije življenja i ekološke etike. . neophodno je ugraditi u sistem obrazovanja izborne predmete iz oblasti zaštite kvaliteta životne sredine u svim ciklusima. Ekološko obrazovanje.nastavni planovi neophodo je da obuhvate problem u cjelosti uz naglašavanje istorijskog ili razvojnog pristupa. podrazumjeva favorizovanje novog stila života. Program mjera Proces reforme obrazovanja u Republici Srpskoj je započeo i trenutno se sprovodi implementacija obrazovanja u svim obrazovnim ciklusima. Promjene su potrebne. preko osnovnog i srednjeg do univerzitetskog i cjeloživotnog. Ono se ne smije ograničiti na samo neke od društvenih slojeva. . . S tim u vezi. . Osnovni preduslov takvog novog odnosa prema prirodi. od predškolskog.. kvalitetno sproveden program obrazovanja za zaštitu životne sredine ulazi među najvažnije zadatke svake države. . Istorija ekološkog obrazovanja na međunarodnom nivou išla je paralelno sa razvojem ekološke kulture i etike.saznanja i shvatanja o životnoj sredini se moraju izlagati u svim nastavnim predmetima gdje je to moguće u cilju integralnog pristupa u procesu obrazovanja. koje je kao osnovno čovjekovo pravo utvrđeno i prihvaćeno od strane međunarodne i naše zajednice. Osnovnu pretpostavku čini pravo čovjeka na život u zdravoj životnoj sredini. 3.obuhvati sve oblike obrazovanja i vaspitanja od formalnog.jačanje obrazovanja za žaštitu životne sredine za sve generacije.istražuje najkorisnije pristupe u vaspitanju i neposredno ih primeni.prepozna problem zaštite životne sredine kao svoj problem i preduzme odgovarajuće mjere usmjerene na osposobljavanje stanovništva za planski razvoj sredine sa svim njenim resursima i ljudskim tvorevinama. kao i novoj filozofiji življenja i novom modelu pogleda na svijet. samo ako krenu od nas samih. nove filozofije življenja i novog modela razvoja je stvaranje novog programa ekološkog obrazovanja. preko neformalnog do informalnog.Međunarodni program ekološkog obrazovanja. U Republici Srpskoj razvoj programa ekološkog obrazovanja u budućnosti neophodno je da: . novih etičko-kulturnih vrijednosti. . nove slobodne i odgovorne ličnosti. . kako bi se shvatile čovjekove destruktivne moći. za cjelokupno stanovništvo na Planeti.stvaranje novog ponašanja i životnog stila poželjnog za životnu sredinu. Uvođenjem ekološkog pristupa. .razvijanje ekološke etike i ekološke kulture. ograničenost prirodnih resursa i da se steknu konkretna saznanja o posljedicama čovjekovih aktivnosti na regionalnom i planetarnom nivou. . neophodne za aktivno učešće u zaštiti i unapređenju kvaliteta životne sredine.nastavi stručno osposobljavanje zaposlenih na pojedinim radnim mjestima u cilju smanjenja mogućnosti nastanka ugrožavanja životne sredine u procesu rada. . .

nova filozofija življenja. nova orijentacija tehnološkog razvoja i mnogo bitinija promena institucionog razvoja-promjena društva.komunikacione kompetencije . Kako definisati kompetentnog nastavnika u sistemu eko-obrazovanja? Profesionalne kompetencije nastavnika su sistemi znanja. sposobnosti i motivacionih dispozicija koji obezbeđuju uspešnu realizaciju profesionalnih aktivnosti.programske kompetencije .Da bi se ovi ciljevi realizovali neophodna je temeljna priprema nacionalne strategije vaspitnoobrazovnog procesa na principima održivog razvoja. Na osnovu toga diferencirane su sledeće tri osnovne kategorije profesionalnih kompetencija nastavnika: . Profesionalne kompetencije nastavnika određene su delatnošću i socijalno-interaktivnim procesom koji vode.pedagoške kompetencije . veština.

kontinuirano ovladava korišćenjem raznovrsnih sredstava komunikacionog procesa.Vršac. − Programske kompetencije su: znanja. Ekološka kultura je nezaobilazni element ekološke svjesti. Obrazovanje i vaspitanje za opstanak. Ustanovljavanjem ekološkog znanja stvoreni su uslovi u bliskoj budućnosti za uspostavljanje adekvatnog obrazovanja za zaštitu životne sredine sa ciljem kreiranja harmonije na relaciji čovjek-priroda-društvo-tehnika Literatura [1] Andevski M. usmereni su na površne aspekte komunikacije. sagledasocijaose i planira svoje angažovanje . Novi Sad i Viša škola za vaspitače. efikasniji su u dobijanju. 2001. Potrebno je obučavati nastavnike komunikacionim veštinama i u toku inicijalnog obrazovanja za nastavni d.znanja. . Knežević. parafraziranjem). Zadužbina Andrejević.ima očekivanja usklađena sa datom situacijom . ali i saznajnim aktivnostima (zaključivanjem. .prilagodljiv je i fleksibilan uključen je u razgovor – ispoljava uključenost spolja vidljivim ponašanjem (gestovima. sposobnosti i motivacione dispozicije koje obezbeđuju da nastavnik ostvaruje vaspitne i obrazovne uloge. usmerenošću pogleda). veštine i razvijane sposobnosti koje obezbeđuju da nastavnik ostvaruje pre svega svoju obrazovnu ulogu (znanja i veštine područja za koje je nastavnik).. Beograd.ma razvijenu empatiju . . Florić O. Postaje jasno.Pedagoške kompetencije su: .. Savez pedagoških društava Vojvodine. . ponavljanjem ključnih iskaza sagovornika. već i na konkretnoj akciji učesnika u cilju traženja rješenja ekoloških problema u Republici Srpskoj. 2002. uvežbava i proverava razmenu poruka . njihovim karakteristikama. − ume da upravlja razgovorom – reguliše svoju interakciju i kontroliše socijalnu situaciju. u toku razgovora i govora u nastavi se više koncentrišu na verbalni sadržaj (tekst) i poslednje izgovorene reči. i kontinu. Komunikacione kompetencije su: . Sistematsko usvajanje komunikaciono adekvatnog ponašanja nastavnika započinje informisanjem o procesu komunikacije. svestan je sopstvenog ponašanja kontinuirano razvija komunikacione veštine. upoznavanjem sa vrstama komunikacionih znakova.najočigledniji oblik uspostavljanja i ostvarivanja socijalne interakcije. Komunikacija je socijalni interaktivni proces prenošenja poruka znakovima.kontinuirano stiče znanja koja olakšavaju uvide u komunikacione situacije.Visoko uključeni nastavnici su usmereni i skoncentrisani na značenje i važnost primljene poruke. mogućim značenjima u različitim kontekstima.Obrazovanje i održivi razvoj. Sigurno jedan od najvažnijih elemenata ekološke svjesti je ekološko znanje. da stanovništvo Planete mora napustiti stav da je prirodno bogastvo neiscrpno i da može neograničeno da se troši. Zaključak Pitanje socijalnog okvira života imalo je prevagu nad pitanjem eko-sistema sve do sedamdesetih godina dvadesetog vijeka. postavlja i menja ciljeve razgovora Interakciona uključenost: − Karakteristika koja opisuje kako osobe pristupaju u interakciji sa drugim ljudima. [2] Brun G. budući da se ona ne temelji samo na određenim ličnim i kolektivnim ekološkim saznanjima. kada važnost drugog pitanja dolazi do izražaja i počinje da se stvara sasvim drugačija društvena svijest. veštine. kao neophodan preduslov za formiranje ekološke etike i dobre osnove za procjenu ugroženosti životne sredine. pravilima korišćenja znakova i oblikovanja poruka kao osnovnih jedinica komunikacije. − Nastavnici čija je interakciona uključenost niska.uspešan je u komunikaciji – postiže ciljeve razgovora i lične ciljeve .spreman je da radi timski .

Niš.. 2005... Zrenjanin.. [5] Milotojević V.. Fakultet zaštite na radu. International enviromental education programme. [4] Marković Ž.. . Zavod za udžbenike i nastavna sredstva. . Niš. 2002..[3] Marković Ž. D. 1995. zbornik radova . .Čovjek i radna sredina..Socijalna ekologija.Ekološka kultura.F. . T.. Paris.. peto prerađeno i dopunjeno izdanje. .Ekološko obrazovanje i budućnost civilizacije.... Beograd.Global change.Mihajlo Pupin.Resursi i ekologija. D. 2005. 2005... [7] UNESCO-UNEP . [6] Pavlović M.