Dr Popović Goran

EKONOMIJA EVROPSKE UNIJE
MAKROEKONOMSKI ASPEKTI I ZAJEDNIČKE POLITIKE (skraćena verzija - skripta)

Recenzenti: Prof. Dr. Rikalović Gojko Dr. Vukmirica Vujo, profesor emeritus Prof. Dr. Zakić-Vujatović Zorka

Dizajn: Trninić Milkan

2

1. INSTITUCIJE EVROPSKE UNIJE
1.1. Evropski savjet
Evropski savjet je formalno najviša institucija EU. Nastao je 1974. god. na samitu u Parizu. Potpuno je stavljen u funkciju tek 1986. god. usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta. Od tada, a u skladu sa svojim ovlašćenjima, Evropski savjet djeluje snažno na političkom planu, prije svega kao generator i kormilar svih ključnih reformi i prekretnica kroz koje je Zajednica prolazila. Iz ove institucije su pokretane strateške inicijative, koje su imale presudan značaj za evoluciju i dalju sudbinu ideje o ujedinjenoj Evropi. Poznata je harizmatičnost i inicijativnost Žaka Delora koji je kao Predsednik Evropske komisije koristio Evropski savjet kao polaznu i nezaobilaznu instancu za realizaciju svojih ideja. Od ustanovljenja do danas, Evropski savjet je postao značajan inicijator i kreator evropskih integracionih procesa. Međutim, treba naglasiti činjenicu da se njegov uticaj od 1992. god. do danas smanjuje jer je poslije potpisivanja Ugovora iz Mastrihta Zajednica konstituisala novi oblik unutrašnje društvene strukture Unije, koji je fundiran na afirmaciji novih odnosa između vlada članica Zajednice, 2 odnosno na tzv. međuvladinom pristupu. Tako je Savjet postao najuticajniji faktor saradnje između zemalja članica, odnosno njihovih vlada. No, to nikako ne umanjuje sadašnju ulogu Evropskog savjeta, kao najreferentnije institucije i snažnog pokretača novih ideja, ali i opšteprihvaćenog arbitra među ostalim institucionalnim akterima i zemljama članicama. Zbog toga Savjet nema značajniju ulogu u pravosuđu ili unutrašnjim poslovima. Važno je napomenuti da Savjet nije pod ingerencijama Suda pravde evropskih zajednica, kako zbog pozicije i načina funkcionisanja u sistemu institucionalnih aktera Unije, tako i zbog toga što u Osnivačkom ugovoru nema tretman klasične institucije. To mu, naravno, ne umanjuje vodeću ulogu koju ima u kreiranju i forsiranju strateških političkih i drugih pravaca Unije, sada, i u budućnosti. Nadležnosti Evropskog savjeta su široke i precizno definisane Ugovorom iz Mastrihta. Ovim aktom su određene obaveze Savjeta u napretku Unije i neka opšta politčka pitanja. No, ova institucija rješava i druge probleme u cilju boljeg funkcionisanja Zajednice. Karakteristični su problemi arbitraže između nekih zemalja članica, koji su rješavani od strane Evropskog savjeta u slučajevima kad druge institucije nisu mogle pronaći kompromisna i zadovoljavajuća rješenja. Evropski savjet ima ingerencije utvrđivanja i konstatovanja težih oblika povreda ili obaveza članica EU. Savjet može suspendovati neka prava, sve do oduzimanja prava glasa za zemlju koja se najteže ogriješila o politiku EU, te mijenjati propise ili kodekse Zajednice itd. Savjet ima bogatu i uspješnu praksu u implementaciji važnih procesa ekonomskog karaktera. Tako je npr. jedno od važnih pitanja iz ekonomske sfere funkcionisanja Zajednice kojim se Savjet bavio, bilo donošenje odgovarajućih odluka i stvaranje uslova za prelazak na evro kao zajedničku valutu Evrozone i sl. Pored ovoga, Savjet utvrđuje ključne smjernice, zaključke i preporuke o ekonomskim politikama zemalja članica i Unije u cjelini. Ovo jasno ukazuje na snažan uticaj Evropskog savjeta na ekonomsku komponentu evropskih integracija, posebno u svjetlu amortizovanja heterogenih pogleda na određene makroekonomske teme od strane članica Zajednice. Stoga Evropskom savjetu opravdano pripada ključna uloga u kreiranju i izboru fundamentalnih pravaca, posebno onda kada su na dnevnom redu ekonomske integracije i reforme. Aktuelnost Savjeta je izražena u nestabilnim periodima, posebno u vrijeme kriza i recesija globalnog nivoa, što potvrđuju i negativni trendovi iz druge polovine 2008. god. koji su prenešeni i dodatno eskalirali u 2009. god. U tim situacijama mora se pokazati autoritet ove institucije, jer mjere koje se donose za prevazilaženje ekonomskih kriza tog obima nerijetko imaju strateški i doktrinarni karakter. Ogromne finansijske intervencije (reda veličina desetina pa čak i stotina milijardi evra) mogu poljuljati i same osnove
1

O ulozi Evropskog savjeta vidjeti u: Wessels W, The EC Council: The Communitary's Decisionmaking Center , in R.O. Keohane and S. Hoffmann (eds.), The New European Community: Decisionmaking and Institutional Change (Boulder, CO: Westview), 1991. O ostalim institucionalnim aspektima evropskih integracija vidjeti u: Peterson, J. and M. Shackleton, The Institutions of the European Union, Oxford Univrsity Press, Oxford, 2002. i Baldwin, R., Towards an Integrated Europe, CEPR, London, 1994. 2 O međuvladinom pristupu piše Moravcsik A., Preference and Power in the European Community: A liberal Intergovermentalist Approach, in Bulmer S. and Scott A. (eds.), Economic and Political Integration in Europe: Internal Dynamics and Global Context, Blackwell, Oxford, Cambridge, 1994.
3

1

Pored ovih. koje nerijetko mogu uticati i na donošenje zakona ili propisa sa zakonskom snagom u drugim institucijama EU.postojećeg kapitalističkog načina proizvodnje. a u vezi sa prethodno održanim samitom EU i SAD. pogledajmo agendu ekonomskih pitanja koja je ova institucija razmatrala na jednom od svojih zasjedanja (krajem prve polovine 2001. Sljedeća simplificirana klasifikacija pokazuje kako Savjet obavlja izvršne funkcije iz svoje nadležnosti:  Kod reformi Ugovora (a to su fundamentalna pitanja) Evropski savjet utvrđuje ključne dugoročne smjernice i ciljeve zajedničkih politika EU. Usvojena strategija održivog razvoja. ali i po jedan član Komisije u zavisnosti od tema koje se razmatraju. u administrativno-tehničkom smislu predsjedavajućeg Savjeta servisira Generalni sekretarijat Savjeta ministara. Iako Evropski savjet nema ingerencije u zakonodavnoj oblasti. Obaveze predsjedavajućeg se odnose na izvještavanje Evropskog parlamenta o svim relevantnim odlukama donešenim u prethodnom periodu. pod predsjedavanjem Švedske). a da ne govorimo koliko takve transakcije mogu unijeti Ne treba zanemariti ulogu Savjeta u spoljnoj politici. posebno prema pitanjima privrednog razvoja i trgovine. uvažavajući princip šestomjesečne rotacije. i posebno. Na tom skupu šefova vlada. 3 Npr. načine rješavanja ekonomskih problema ili globalnih geo3 politčkih pitanja. Savjet utvrđuje srednjoročne prioritete u sektoru zajedničkih politika i kao važno međuvladino tijelo koordinira i vrši superviziju zacrtanih zajedničkih politika EU. čak i fundamentalne odluke. izvještaje sa održanih zasjedanja i godišnji izveštaj o funkcionisanju Unije. Stoga je komunikacija Savjeta sa Evropskim parlamentom. prenoseći pri tome nadležnosti Komisiji da bi se planirana politika mogla realizovati. god. nemira u ionako krhke komunitarne odnose. opšteg ili drugog značaja. Zasjedanja Savjeta su načelno određena usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta i to najmanje dva puta godišnje. odbrani. Zbog praktičnih razloga. Velika Britanija i Njemačka nemaju u potpunosti harmonizovane stavove u odnosu na Irak i Iran. on može donijeti važne. Ta komunikacija je veoma važna za efikasno funkcionisanje Zajednice. u kojem nije bilo apsolutnog jedinstva svih članica EU itd. 4 . Razmatranje smjernica ekonomskih politika država članica i utvrđivanje stepena ostvarenog razvoja. utvrđeni su prijedlozi i donešene brojne odluke i pozivi prema članicama EU od strateškog. pored ostalog je:      Potvrđeno opredjeljenje Unije za provođenje dogovora o liberalizaciji svjetske trgovine u okviru Svjetske trgovinske organizacije (WTO). Formacijiski. Evropski savjet čine predsjednici država ili vlada zemalja članica a na njegovim sjednicama mogu prisustvovati i ministri inostranih poslova. inicijativa i drugih impulsa opštepolitičkog karaktera. Predsjedavanje Savjetom se dodjeljuje predsjedniku države članice ili njenom predsjedniku vlade. Potvrđeno opredjeljenje za napredak transatlanske ekonomske saradnje. bezbjednosti i posebno u rješavanju najaktuelnijih međunarodnih problema. Karakterističan je i slučaj priznanja Kosova. I na kraju. zasjedanja Savjeta se održavaju krajem polugodišta kada dolazi do smjena predsjedavajućeg Savjeta Evropske unije (odnosno Savjeta ministara) a prema principima rotacije predsjedavajućeg ove institucije. Iz navedenog primjera se mogu uočiti dimenzije i struktura ekonomskih problema koje razmatra Evropski savjet.   Ali. Savjetom Evropske unije i drugim komunitarnim institucijama od presudnog značaja za valorizaciju ideja. posebno u slučajevima divergentnih pogleda njenih članica (što nije rijedak slučaj) u odnosu na neka krupna unutrašnja pitanja. Za stalnu komunikaciju na relaciji između Komisije i država članica zadužene su Komisija i njihove vlade. stanja makroekonomskih politika na nivou zemalja članica. Zemlje članice imaju odgovornost provođenja usvojenih zajedničkih politika a time i primjenu zakonodavstva EU u tim oblastima.

ne samo organizaciono. ali i povratnu. koja se svodi na ingerencije koje kao visoki funkcioneri Unije imaju prema vladama država članica koje predstavljaju. je najznačajniji organ odlučivanja u EU. značaj i rezultati koje postiže ova hibridna institucija EU opravdavaju ovo organizaciono rješenje. Njegova snaga proizilazi upravo iz ove dvostruke uloge. usaglašavanje i vođenje spoljnopolitičkih poslova. EU ulaže napore da bi se kao nezaobilazni politički faktor afirmisala u mnogim kriznim situacijama. Savjet EU Savjet Evropske unije. god. odvijaju se bez značajnijih problema ili poteškoća. Aktuelna kriza je pokazala da se bez aktivne uloge Unije ovi problemi ne mogu kvalitetno globalno rješavati. Savjetu je dodjeljena izuzetno važna uloga u ekonomskoj oblasti. Ministri imaju ovlašćenja u preuzimanju obaveza za vlade država članica. kako zakonodavne. opšti poslovi. saobraćaj. tako i konkretnim djelovanjem na pojedinim pitanjima u koordinaciji sa državama članicama. Zato Savjet Evropske unije u odnosu na Evropski savjet predstavlja instituciju rastućeg autoriteta. održivi i regionalni razvoj. u skladu sa potrebama za razmatranjem različitih pitanja formira se između 15 i 20 personalnih kombinacija Savjeta Evropske unije. Neke složene tematske cjeline zahtijevaju da se rješavanjem problema bave dvije različite garniture Savjeta. tako i realizacije zajedničkih akcija. tako i izvršne. Savjet je institucija Unije koja je zadužena i za donošenje strateških rješenja iz domena spoljne politike i bezbjednosti. Africi itd. ali i vojno-političkog "pigmejca. koje svoje aktivnosti formalizuju na oko stotinu sjednica u toku jedne godine. ona još uvijek 4 na svjetskoj političkoj sceni ne zauzima mjesto koje odgovara njenoj ekonomskoj moći. posebno o ulozi EU u oblasti zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. industrija. potpisivanje trgovinskih ugovora i ugovora o pridruživanju.2. Obzirom na visoka ovlašćenja i posebno. Kao komunitarni izvršni organ posjeduje i prava iz normativne oblasti. Rad Savjeta Evropske unije na ovim pitanjima se intenzivira. što se može veoma rijetko pronaći kao kombinacija funkcionisanja savremenih društveno ekonomskih i pravnih sistema.. Komunikacije država članica prema Zajednici i obrnuto. problemi zajedničke poljoprivredne politike. Ipak. Iako je kod njegovog donošenja bilo nesuglasica i kontroverzi.. Dakle. obzirom da upravo ova komunitarna institucija "obezbjeđuje usklađivanje opštih ekonomskih politika država članica. kako sa aspekta zauzamanja zajedničkih pozicija. Iako Unija ulaže značajne napore na afirmaciji svoje spoljnopolitičke pozicije.i svojim odlukama prenosi ovlašćenja na Komisiju radi provođenja propisa koje donosi 6 Savjet. posebno na Balkanu. 6 Ove norme su regulisane članom 202. kako preporukama i prijedlozima mjera ili konvencija. Uloga. Savjet Evropske unije je sastavljen isključivo od predstavnika država članica na ministarskom nivou. Usvojen je i potpisan 1997. one se sve više unapređuju. Bliskom istoku. Savjet Evropske unije ima visoka ovlašćenja u pravosuđu i unutrašnjim poslovima. Uglavnom. Za razliku od Evropskog savjeta on je stalno zakonodavno tijelo Zajednice. Ugovora o Evropskoj zajednici. prijem novih članica.te raspolaže ovlašćenjima za donošenje odluka. ministre ne mogu predstavljati drugi funkcioneri. mogućnost da preuzmu obaveze za države iz kojih su delegirani. Pored navedenih aktivnosti. normalno funkcioniše i uglavnom ostvaruje zacrtane ciljeve itd.. Štaviše. bezbjednosne politike itd." 5 Ugovor iz Amsterdama nadograđuje odnose u Uniji poslije Mastrihta. Internu. ministri imaju dvostruku ulogu u ovom tijelu. problemi u zdravstvu. Za razliku od funkcionisanja Evropskog savjeta koji nije stalno tijelo Zajednice. Amsterdamskim Ugovorom generalni sekretar Savjeta Evropske unije je promovisan u Visokog predstavnika za zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. iako treba reći da Evropskom savjetu još uvijek pripada epitet najvišeg tijela u Zajednici. 5 4 .). članice su ipak postigle visok stepen saglasnosti. Ovdje treba napomenuti i to da se Savjet formira u skladu sa temom koja je predmet razmatranja. harmonizacija u fiskalnom sektoru. već i sa tehničkog stanovišta. socijalna pitanja. EU se razvija harmonično. koja se svodi na učešće u kreiranju rješenja koja doprinose napretku Zajednice. finansije i budžet. ekonomska pitanja. Ugovor iz Mastrihta dodijelio je Savjetu kontrolnu funkciju evropskog sistema centralnih banaka. što je bilo izraženo u konačnoj implementaciji ekonomske i monetarne Unije. Najvažniji zadaci Savjeta Evropske unije su u koordinaciji ekonomskih aktivnosti na nivou Zajednice i kod njenih članica.1. ili prema još korišćenim starim nazivom Savjet ministara." Posebna ovlašćenja se odnose na kreiranje i kontrolu strateških pravaca u monetarnoj politici. čime se jasno dalo do znanja da Unija želi 5 osnažiti vlastitu poziciju na svjetskoj političkoj sceni. Zato su kombinacije sastava Savjeta adaptirane konkretnim pitanjima koja se nalaze na dnevnom redu (npr.. god. Bivši ambasador SAD u SR Jugoslaviji Wiliam Montgomeri je u jednom od svojih intervjua rekao da EU na globalnom nivou predstavlja ekonomskog džina. nauci i kulturi itd. a na snagu stupio 1999.

što je veoma značajno. dok drugi djelimično napušta prvi pristup i nudi fleksibilnija alternativna rješenja. Jedinstveni evropski akt (JEA) je afirmisao odlučivanje kvalifikovanom većinom. treba istaći da se kod glasanja kvalifikovanom većinom u Savjetu Evropske unije poslije novih proširenja javljaju novi problemi. za kvalifikovanu većinu treba 258 od 345 glasova. ali i eksterna ovlašćenja. učešće u ukupnom broju glasova EU15 raste. ali i da bi se obezbijedila ravnopravnost među zemljama članicama uveden je princip rotacije u rukovođenju Savjetom Evropske unije.O konkretnim problemima se može odlučivati jednoglasno (konsenzusom) ili 7 kvalifikovanom (prostom) većinom glasova. Holandija i Belgija po dva i Luksemburg jedan glas. ali i mogućnosti implementacije donešenih mjera u samim članicama. u pružanju pomoći da se pronađu neke optimalne solucije u implementaciji već izglasanih odluka. god. Afirmacija odlučivanja kvalifikovanom većinom ne iznenađuje. 6 7 . Rotacija se provodi šestomjesečno prema već utvrđenom redoslijedu i ravnopravno za svaku državu članicu. I/2007 Njemačka II/2007 Portugal I/2008 Slovenija II/2008 Francuska I/2009 Češka Republika II/2009 Švedska I/2010 Španija II/2010 Belgija I/2011 Mađarska II/2011 Poljska I/2012 Danska II/2012 Kipar I/2013 Irska II/2013 Litvanija Kvalifikovana većina se mijenja u zavisnosti od prijema novih članova. Međutim. Poslije sporazuma iz Mastrihta kvalifikovana većina postaje ključna tehnika u donošenju većine odluka u EU. Pored ovih. ova pozicija ima veliki značaj za zemlju koja predsjedava Unijom u šestomesečnom mandatu. što znači da blokirajuća manjina iznosi 91 glas. ne samo u njoj ili u procesima širenja. ovim modelom glasanja otvara se mogućnost izjašnjavanja o najvažnijim temama iz spoljne politike (koje su jednoglasno usvojene u Evropskom savjetu). Oni se manifestuju u činjenici da se lakše može obezbijediti blokirajuća manjina a da se do većine dolazi teže. dok se prosta većina koristi rijetko. a blokirajuća većina je iznosila pet glasova. stalno su otvorena pitanja o pravednoj valorizaciji snage. uglavnom u donošenju proceduralnih odluka. Francuska i Italija su imale po četiri. Dalje. zapošljavanja i nekih segmenata unutrašnjih poslova i. Glasanje konsenzusom "de facto" otvara mogućnost primjene prava na veto. Savjet Evropske unije čini napore da se blokade u donošenju odluka eliminišu ili bar svedu na minimum. 8 međudržavna i ekonomska pitanja koja zadiru u vitalne interese samih članica. Radi poređenja. Procentualno. Navedeni razlozi su doprinijeli da je kvalifikovana većina postala kompromisna matrica odlučivanja o raznovrsnim pitanjima vezanim za sadašnji status i budućnost Zajednice. u zavisnosti od značaja razmatranih tema u vrijednosnoj hijerarhiji Unije. indentično kao i kod drugih komunitarnih institucija. Iako je period od šest mjeseci kratak. Predsjedavanje Savjetom Evropske unije podrazumijeva šestomjesečno vođenje od strane države koja predsjedava u šestomjesečnom periodu. Zbog toga se posebna pažnja posvećuje procesu usaglašavanja prije glasanja (u ovome može pomoći i Evropski savjet). posebno za najosjetljivija politička. Ugovor iz Amsterdama proširuje polje odlučivanja kvalifikovanom većinom na oblast razvoja. Prvi je učvrstio pravo na veto kao neotuđivo suvereno pravo svake države. kada je u EU6 utemeljen Savjet ministara. U EU27. jer predstavlja Uniju i iznosi njene stavove po dominantnim međunarodnim pitanjima. ali i nezadovoljstva nekih zemalja u slučajevima donošenja odluka putem proste većine koje one nisu bile spremne prihvatiti. što novoprimljene članice u ovoj fazi razvoja Zajednice stavlja u podređeni položaj. Drugo. posebno u situacijama kada EU očekuju velika iskušenja. ali i naknadno. Da bi se spriječila monopolizacija predsjedavanja. Predsjedavajući Savjeta ima velika interna. U sljedećoj tabeli je prikazan raspored predsjedavanja za članice EU: Tabela 1. dok starim članicama otvara mogućnost privilegija u donošenju odluka. predsedavajuće zemlje mogu nametnuti neke svoje inicijative ili realizovati konkretne ideje ili interese. Njemačka. što nije dobro za efikasno donošenje odluka na nivou Savjeta.1: Plan predsjedavanja EU u periodu 2007-2013. nego i na međunarodnom planu. 8 Luksemburškim kompromisom (1966) i Kompromisom iz Janine (1994) determinisana su vitalna prava zemalja članica. kada se uzmu u obzir brojni problemi između zemalja članica nastali traženjem punog konsezusa. te statusa članica i dodijeljenog im prava na određeni broj glasova.

10 9 7 . COREPER skraćeno od Committee of Permanent Representatives (Komitet stalnih predstavnika). 1989. preko nje se nadgleda provođenje zakona i ustavne regulative. Tako objašnjavamo privremenost nekih rješenja u organizaciji Evropske komisije. prema odredbama Ugovora iz Mastrihta Savjet Evropske unije odluke iz oblasti monetarne politike može donositi prema preporukama Evropske centralne banke (ECB) poslije konsultacija sa Evropskim parlamentom i Komisijom. Na tijelima Komisije se usvajaju odluke obavezujućeg karaktera. Iako složeniji ili hibridni oblici organizovanja institucija u EU nisu rijetkost. te kreira druge mjere za Savjet Evropske unije. upozorenja. viši organi u odnosu na Komisiju su Evropski savjet i Savjet Evropske unije. Poslije usvajanja takvih dokumenata Savjet. Evropski Savjet je promovisao "otvoreni metod koordinacije".3. Tako npr. Od odluke da li će se EU kretati u pravcu federalizacije ili će uticaj vlada zemalja članica evropske integracije usmjeravati prema konfederalnom obliku organizovanja. Parlament može podsticati Komisiju na izradu akata kojima se provode obaveze i zadaci iz Ugovora na nivou Unije (član 192.Aktuelni plan predsjedavanja je napravljen 1996. Na njenu adresu se upućuju i brojne kritike zbog nedovoljne politčke odgovornosti. Komisija. Isto tako. Komisija participira u pripremi akata za Savjet Evropske unije. Ipak. god. za period do 2020. slučaj "probijanja" budžetskih limita u Grčkoj). Ovu instituciju servisira generalni sekretarijat u čijoj se funkciji nalaze Komitet stalnih predstavnika 9 COREPER. kao embrion buduće vlade EU ima širok manevarski prostor za djelovanje. Waelbroeck. pa se u EU stvaraju i negativne percepcije o Evropskoj komisiji kao ultrabirokratskom tijelu. Ugovora o Evropskoj zajednici. Ugovorom su regulisani odnosi Komisije i Evropskog parlamenta. kojima su prema odredbama Ugovora o Evropskoj uniji dodijeljene ključne ingerencije u razvoju ekonomskog sistema i monetarnoj sferi. socijalne i penzione politike. 11 O institucionalnoj ulozi Komisije u EU vidjeti u: J. igrajući ključnu ulogu u realizaciji vizije 11 i ideje o ujedinjenoj Evropi i kao takva predstavlja "srce institucionalnog sistema Evropskih zajednica. koji se donose kada nije moguće postići kosenszus. zavisiće buduće ingerencije i reforme ove institucije. Ipak. Ugovora). Današnje ingerencije i aktivnosti koje provodi Komisija daju joj za pravo da se u "realnom životu" tretira i ponaša kao "vlada Zajednice". Ona je izuzetno važna za funkcionisanje Unije i predstavlja njen centralni organ. Ipak. striktno konsenzusom. mišljenja i preporuke često mogu biti u funkciji nagovještavanja donošenja obavezujućih regulativa i uredbi. treba naglasiti da Komisija u ovom trenutku ima važnu misiju nadnacionalnog organa koji daje pokretačku snagu procesima evropskih integracija. pokreće programe i projekte. te donosi uputstva koja 10 su obavezujuća za zemlje kojima su upućene." Evropska komisija podnosi zakonske prijedloge. fuzijom nekih izvršnih organa Zajednice i budućnost koja će Evropskoj komisiji odrediti konačne konture organizovanja i dati joj odgovarajući arsenal ingerencija. Louis & M. Nastanak 1965. Broj odluka i uredbi je enormno visok. ali i najviša ovlašćenja u sektoru spoljne i bezbjednosne politike. Evropska komisija predstavlja respektabilnu i sa praktičnog aspekta jedinstvenu komunitarnu instituciju. ali i prema savremenim ustavnim doktrinama riječ o neobičnoj koncentraciji ingerencija u jednom funkcionalnom organu. U njemu se pazilo na ravnomjerniju distribuciju predsjedavanja od strane velikih zemalja Unije. ova forma organizovanja je po mnogo čemu specifična. Iako je sa aspekta osnovnih demokratskih načela. što je regulisano članom 107. Universite de Bruxelles. Hijerarhijski. sistem kolektivne koordinacije i nadzora nad zajedničkim politikama EU. Budžetski komitet i Specijalni komitet za poljoprivredu. pa čak i primjenu sankcija od strane EU (npr. Bruxelles.V. kao način sprovođenja politika Zajednice obavezne su za subjekte i nivoe na koje se odnose. 1. god. po mnogo čemu su specifični. posebno kroz nadgledanje makroekonomske politike i zapošljavanja. dijelom čak i (kvazi)sudsko tijelo Unije. Odstupanja nacionalnih politika podrazumijevaju apele. god. god. Evropska komisija Evropska komisija je važno zakonodavno. Odluke. izvršno. Ona izvršava operativne zadatke u Uniji uz ovlašćenja koja prevazilaze ingerencije vlada njenih članica. postoji autonomnost u pronalaženju modusa njihovog izvršenja. La Commission au Coeur du systeme institutionnel des Communautes europeennes. dok su preporuke i mišljenja uglavnom neobavezujući dokumenti. razvoj preduzetništva. Ipak. Ovakav pristup je formalizovao Evropski savjet u Lisabonu 2000. Savjet Evropske unije u svome djelokrugu rada donosi regulative i uredbe sa obavezom svake zemlje članice da ih primjenjuje.

obavezno prijavljivanje finansijskog stanja. Svjetskom trgovinska organizacijom (WTO) i drugim međunarodnim i specijalizovanim organizacijama. Poslije imenovanja komesari više ne predstavljaju države iz kojih dolaze. Komisija raspoređuje resore komesarima prema određenim kriterijumima. Poslije posljednjeg proširenja na EU27 broj komesara je manji od broja država. Ona posjeduje i opšta ovlašćenja. Dalje. Mandat članova Komisije traje pet godina i može se obnoviti. stimuliše zaposlenost. te utvrđuju posebna pravila sukoba interesa. bez obzira da li su se one već integrisale u EU ili se nalaze u predpristupnoj ili pristupnoj fazi. prijedloge ili insistirati na zasjedanju Savjeta Evropske unije na rješavanju tih pitanja. god. Novi veliki projekti i programi kao što su INTERREG za zemlje članice. ali bez adekvatne finansijske kompenzacije. Ovo se posebno odnosi na devedesete godine prošlog vijeka kada je Evropska komisija dodatno opterećena novim zadacima. U određenim situacijama i Savjet može obavljati neke izvršne funkcije. ipak i ona obezbjeđuje komunikaciju sa UN i njenim specijalizovanim institucijama. protokola. EU razvija međunarodnu saradnju sa afričkim. god. PHARE. proširenja Zajednice. imala dvadeset članova-komesara. Treba apostrofirati da su 1988. a ima zemalja koje još nisu imale komesara. dodatni poslovi često nisu bili praćeni rastom finansijskih kapaciteta za njihovu implementaciju što je. Oni se mogu birati više puta iz iste zemlje. U domenu zajedničke spoljne politke Evropska komisija može davati inicijative. ali i podigli njen uticaj. EU u kontinuitetu afirmiše proklamovanu politiku i ciljeve. zajedničke poljoprivredne politike. tako da u obliku dokumenata. uz već afirmisane programe kao npr. dok je poslije 2004. dodatno su opteretili rad Komisije. To Komisiji daje dodatne obaveze. Pravila utvrđuju i limite vrijednosti poklona koje komesari mogu primati. Fond za regionalni razvoj je veoma značajan instrument kojim se djeluje na ravnomjerniji razvoj pojedinih područja Unije (ima izraženu ekonomsku i socijalnu komponentu). i 1993. Važna je i uloga komiteta formiranih od strane predstavnika članica EU. Prethodno se mora obezbijediti saglasnost Evropskog Parlamenta. Evropska komisija je zadužena za procedure projektovanja i bilansiranja budžeta. Komesare biraju zemlje članice. Komisija je u svom sastavu do 2004. utiče na rast ličnog standarda građana itd. karipskim i pacifičkim državama preko Evropskog fonda za razvoj itd. već odgovaraju Skupštini Evropskih zajednica i uživaju punu političku i ekonomsku samostalnost. Evropska komisija upravlja strukturnim fondovima (fundamentalnim finansijskim resursima regionalne politike). Njegov nacrt i stručno mišljenje Komisija dostavlja Savjetu Evropske unije i Evropskom parlamentu participirajući tako u njegovoj kreaciji i usvajanju. udvostručeni strukturni fondovi. dok se ratifikacija Komisija vrši u Evropskom Parlamentu. memoranduma ili na drugi način može davati inicijative i sugestije po različitim komunitarnim pitanjima. Formacijski. Tacis i Meda za programe prekogranične saradnje. uz deficit administrativnog osoblja. Jedan od najvažnijih se odnosi na tzv. Međutim. god. AGENDA. komesarima su nametnuta stroga pravila ponašanja. kakva je uloga Evropske komisije u sferi rješavanja ekonomskih problema i makroekonomske politike? Ona je zadužena za provođenje zajedničkih politika EU i kao izvršni organ implementira odluke Savjeta Evropske unije. Ova stručnoadministrativna tijela primjenjujući različite procedure razmatranja i odlučivanja utiču na specifične probleme funkcionisanja trgovinske politike. Komisija raspolaže određenim dijelom opštih normativnih nadležnosti sa pravom da po pojedinim pitanjima može uputiti direktive državama članicama.može usvojiti neki akt ili odluku koji mijenjaju ono što je već usvojeno. uključujući i finansije bračnog druga. No. jer su integracije uz formalnopravne poslove praćene mnogim. Ona upravlja i socijalnim fondom koji unapređuje socijalnu politiku Unije. Predsjednika Evropske komisije bira Savjet Evropske unije kvalifikovanom većinom. Iako je uloga Komisije na spoljnopolitičkom planu inferiorna u odnosu na značaj Savjeta Evropske unije. broj komesara porastao na 30. zatim CARDS. Završetkom sjevernih ušlo se u procese južnih širenja. kojima predsjedava član Komisije. Komisija upravlja i Evropskim fondom za regionalni razvoj i Evropskim fondom za poljoprivrednu orijentaciju i garancije. nekad i grandioznim programima. Ova visoka funkcija se bira na mandatni period od pet godina i njen nosilac ima izuzetno visoka i značajna ovlašćenja. Evropska komisija ima posebnu odgovornost za afirmaciju odnosa sa istočnim zemljama. Prema ovim kodeksima oni ne mogu obavljati nijednu drugu plaćenu ili neplaćenu funkciju ili vršiti bilo kakav izborni mandat. carinskog sistema itd. kumuliralo različitim vrstama problema u radu Komisije. S druge strane. U sljedećoj tabeli su prikazani svi dosadašnji predsjednici Evropske komisije: 8 .

prema planu se može odstupiti od proklamovanih "kriterijuma konvergencije". kako za zemlje članice. U ovim sredstvima budžet EU će participirati sa oko 30 milijardi evra. pokretati nove ideje i predlagati nove zakonske prijedloge. Uloga Evropske komisije se može objasniti na primjeru donošenja mjera kojim se nastoje ublažiti negativni uticaju aktuelne krize na ekonomiju zajedničkog tržišta EU. poljoprivredu. promjene u Zajednici utiču na strukturu i broj direktorata-direkcija koje vremenom postaju sve brojnije u odnosu na prethodne decenije. Oni mogu odlučivati u domenu svojih nadležnosti. Sredstva se prema planu trebaju iskoristiti za finansiranje privrednih aktivnosti i saniranje finansijskih tržišta na kojima su blokirani krediti za privredu. uvođenje koordinacije sa državama članicama u izboru komesara. 9 . Ministar za javne radove Ministar poljoprivrede Ministar ekonomije i finan. energiju itd. radi se o utvrđivanju zajedničkih smjernica za članice EU. predviđeno je i smanjenje poreza na dodatu vrijednost kako bi se privredi omogućilo smanjenje troškova i pomoglo na jačanju unutrašnje i spoljne konkurentnosti. "Delorovi paketi" ili "Manšoltov plan" u poljoprivredi. Uglavnom. Bez pretenzija za valorizacijom njihovih rezultata (jer će se o tome detaljnije govoriti u sljedećim poglavljima ove knjige) za mnoge od njih su vezane određene reforme kao npr. Ministar ekonomije i finan. Malfatti Sicco Mansholt François X. Ministar ekonomije i finan.2: Dosadašnji predsednici Evropske komisije Period 1958-1967 1968-1969 1970-1972 1972-1972 1973-1976 1977-1980 1981-1984 Ime iprezime Walter Hallstein Jean Rey Franco M. Sve navedene mjere koje je predložila Evropska komisija imaju za cilj da amortizuju udare na ekonomski rast. Dakle. uočava se da su predsjednici Komisije uglavnom visoki funkcioneri ekonomske provenijencije. javne dugove i inflaciju. posebno za finansiranje malih i srednjih preduzeća. šefovi država i vlada EU su u Briselu odobrili da Zajednica izdvoji 200 milijardi evra za saniranje ekonomske krize. ali i zemlje članice rade intenzivno na otklanjanju posljedica krize i u 2009. regionalni razvoj.Britanija Dužnost prije Komisije Ministar spoljnih poslova Ministar ekonomije i fin. ostavljali rezultatske tragove. 1995-1999 Predsjednik Vlade-Premijer Predsjednik Vlade-Premijer Jacques Santer Luksemburg Predsjednik Vlade-Premijer 1985-1995 Jacques Delors Francuska Luksemburg Predsjednik Vlade-Premijer 1999-2004 od 2005 Romano Prodi Jose M. dok će razliku od 170 milijardi obezbijediti članice EU. To govori o značaju i profesionalnom profilu jedne od najznačajnijih i najodgovornijih funkcija u EU.5% GDP što su prema budžetskim izdvajanjima visoka sredstva. pad zaposlenosti i preduprijede socijalne nemire širih razmjera. konkurenciju. manje ili više. U drugoj polovini 2008. Institucije EU. Iz predloženog se može zaključiti da je uloga Evropske komisije u ekonomiji EU veoma značajna. Direktorati sarađuju i koordiniraju sa drugim institucijama bez obzira na njihovu poziciju na hijerarhijskoj ljestvici i brinu o dosljednoj primjeni donešenih mera. Ugovor iz Nice dodatno ojačava poziciju predsjednika i on postaje istinski lider Komisije. god. posebno u kontekstu novih zajedničkih politika. u čemu je uloga Komisije često i presudna. posebno kroz nadležnosti političkog odlučivanja. koje imaju zadatak da njihovu realizaciju usklade sa nacionalnim planovima. Plan Evropske komisije je da se finansijska podrška kreće u nivou od oko 1. Razvoj Unije je praćen ekspanzijom novih direktorata-direkcija. Jednostavno. U okviru Komisije djeluju Generalni direktorati (ili Generalne direkcije) kao važne institucije realizacije planiranih ciljeva i provođenje zajedničkih evropskih politika. Ugovorom iz Amsterdama uloga predsjednika je dodatno ojačana.Tabela 1. saobraćaj. tako i za Zajednicu u cjelini. Ortoli Roy Jenkins Gaston Thorn Država Njemačka Belgija Italija Holandija Francuska V. Zato je organizacija direktorata-direkcija podijeljena na industriju. god. To samo po sebi govori o karakteru problema i pitanja kojima se bavi ova visoka komunitarna institucija. Zbog neplanirane redistribucije dohotka Komisija je predložila da se privremeno dopusti i probijanje strogih limita za budžetske deficite. uključujući i moguće promjene resora. Svi predsjednici su na neki način. Dalje. Pored ovoga.Barroso Italija Portugal Iz tabele je vidljivo da su predsjednici birani uglavnom od premijera ili ministara ekonomije i finansija zemalja članica Unije.

9/56. bez kompleksne analize se ne može dati realnija ocjena efikasnosti funkcionisanja komunitarnih institucija. Broj zaposlenih još uvijek ne predstavlja pretjerano finansijsko opterećenje. ove institucije (direktorati i ostale službe) zapošljavale 28. te Evropska grupa za etiku u nauci i novim tehnologijama i grupom savjetnika. regionalna politika. ukupna budžetska izdvajanja na nivou Zajednice iznose oko 240 evra per kapita. Dakle. provođenje spoljne politike i realizaciju brojnih drugih zadataka. 13 12 10 . budžet. limitiran na 1. služba za prevođenje i 12 konferencije. službe za izdavaštvo i interne revizije itd. god.Tabela 1.11. industrija. Treba istaći važnu činjenicu u vezi finansiranja komunitarne administracije. Evropska služba za borbu protiv pronevjera. ekonomska i monetarna pitanja. god.4. do 2013. Iako su budžetske stavke u toku planiranja različito tretirane. zapošljavanje.1958. god. fiskalni sektor. Problem je nedovoljan kvalitet zaposlenih. poslovi Informaciono društvo Preduzetništvo Spoljni poslovi Poljoprivredna politika Politika proširenja Politika ribarstva U okviru "ostalih službi" su organizovani Generalni sekretarijat i pravna služba. a neke i značajno redukovane. Nemaju pravo odlučivanja već preciznu izvrčnu ulogu. saradnju sa zemljama članicama.24% GDP. pored izdataka za poljoprivredu i razvoj konkurentnosti. dok je od 2007. Kako se na prvi pogled čini da je administrativno-politički aparat EU glomazan. jer na nivou EU još uvijek nije pronađeno rješenje za obezbjeđenje dovoljog broja stručnih kadrova za efikasniji rad svih tijela. ribolov. a oni pojedinačno zaduženi za različite resore kao npr.6. te funkcioneri. ostalim dijelovima 13 Komisije i njenim pomoćnim organima su zaposleni administrativni i stručni radnici. str. aff. stavka budžeta koja bilježi kontinuirani rast. Gornja granica srednjoročnih finansijskih okvira maksimalnih rashoda je strogo limitirana i nje se moraju pridržavati svi nosioci budžetkih aktivnosti. budžetski limit u periodu 2000-2006. koje u nedostatku političke volje još uvijek nisu došle do optimalnih rješenja usmjeravanja najstručnijih kadrova u institucije EU. sa pravom se postavlja pitanje o troškovima potrebnim za njegovo funkcionisanje? Iako su ti troškovi prema ukupnom outputu EU relativno niski i iznose svega oko 1. socijalna politika. Tako je npr. unutrašnje tržište. OLAF.). konkurencija. Veliku odgovornost za ovakvo stanje snose i same države članice. Ipak. Ako se analizira struktura finansijskih okvira funkcionisanja EU i sredstva za rad administracije stave u odnos sa planiranim GDP Zajednice dolazi se do zaključka da je riječ o podnošljivim sredstvima za ovu istorijsku etapu njenog razvoja.2% DBP. rashodi administracije su. što se vidi iz tabele 1. Tako su tokom 2002.27% GDP EU. implementaciju velikog broja zajedničkih politika.. Direkcije obavljaju zadatke koji su indentični poslovima ministarstava jer je svaka od njih odgovorna jednom komesaru. vidljivo je da EU ima razvijenu organizacionu strukturu koja joj omogućava efikasno provođenje strateških ciljeva. U okviru ovih službi su organizovani i Eurostat. Ova praksa je uvedena na inicijativu Komisije iako nije predviđena osnivačkim aktima Unije (vidi u tekstu presude od 13. spoljni poslovi i dr. koji su direktno ili posredno upravljali budžetom od blizu 97 milijardi evra. CICE. poljoprivreda.5 hiljada zaposlenih službenika.3: Organizaciona struktura generalnih direktorata Energija i saobraćaj Administracija i osoblje Regionalna politika Mediji i komunikacije Razvojna politika Pravosuđe i unutrašnji poslovi Unutrašnje tržište Politika zapošljavanja i socijalna politika Porezi i carinska unija Istraživanje Trgovina Zajednički istraživački centar Politika konkurencije Politika zaštite životne sredine Budžetska politika Zaštita zdravlja i potrošača Finansijska kontrola Kancelarija za humanitarnu pomoć Ekonomski i finans. iznosio 1. U generalnim direkcijama. Meronic/Haute Autorite.

Takvoj slici doprinose i suprostavljeni stavovi u vezi njene uloge u realizaciji projekta stvaranja ujedinjene Evrope. (u 000 evra) Budžet Budžet Indeks Naziv 2007 2006 2 3 4 5(3/4) Održiv razvoj 44 862 050 35 865 973 125. Ali. bezbjednost i pravda EU kao globalni partner Administracija Kompenzacija UKUPNO Izvor: http://eur-lex. ukupni troškovi administracije EU u periodu 2007-2013. i ovoj instituciji postepeno opada uticaj.300 Izvor: http//www. Ne bi trebalo zanemariti da je EU već sada jedan od ključnih svjetskih ekonomskih i političkih aktera što je zasluga centralnih institucija i komunitarne administracije. evra) Godina Iznos (mlrd. da bi se objasnila dimenzija troškova administracije EU.01 0. Ipak. Kao u slučaju Evropskog savjeta.Tabela 1. Kritičari traže njeno kontinuirano mijenjanje. za razliku od prije nekoliko decenija. 1 1 2 3 4 5 6 % 6 38.b.ekof. radikalnije promjene postojeće organizacione strukture institucija EU nisu realne. god.ac.europa.bg.4: Rashodi administracije prema finansijskom okviru 2007-2013.050 2013 7. god. U cilju povećanja efikasnosti predlažu se različite ideje a jedna od njih je i transformacija Komisije u sekretarijat ili drugi oblik pratećeg servisa Savjeta Evropske unije. evropesimisti i evrokritičari u svakoj problematičnoj i kriznoj situaciji aktuelizuju rasprave o ovim troškovima. Na prvi pogled ovaj iznos je izuzetno visok. Traži se. No. poljopriv.680 2010 7. Savjeta Evropske unije i parlamenata zemalja članica EU. treba konstatovati da je ovdje riječ samo o administraciji centralnog nivoa vlasti. Rashode budžeta agregirane po ključnim aktivnostima prikazuje tabela 1. potrebno je reći da je.84 47.180 2007-2013 50. Godina iznos (mlrd. neophodno je istaći da su troškovi administracije Unije (pogotovo ako se kompariraju sa ostvarenim društvenim proizvodom koji se realizuje na zajedničkom tržištu) podnošljivi. Tada se može primjetiti da su oni još uvijek na relativno niskom nivou.yu Dakle. kada je uloga Komisije u stvaranju i evoluciji Unije bila veoma značajna. Međutim.42 107.38 1.450 2009 7. jer u članicama još funkcionišu nacionalne administracije. posebno kada se uzmu u obzir zadaci centralnih komunitarnih institucija u izgradnji EU.12 41.37 6.08 Zajedn. 11 R.5: Rashodi budžeta EU u periodu 2006-2007. Tabela 1. slobode. kako interno.56 . vođenju zajedničkih politika i realizaciji spoljnopolitičkih aktivnosti.5.85 105.25 101. ova institucija bilježila kontinuirani uspon i rast rejtinga. god. politika-CAP Građanska prava.900 2012 7.27 90. planirani su u iznosu od oko 50 milijardi evra. ali i mišljenja da se Komisija previše birokratizovala i otuđila od realnih komunitarnih problema. I na kraju.eu/budget/ Iz prethodne tabele se vidi da se troškovi administracije EU kreću u nivou od oko 6% od raspoloživog budžeta.720 2011 7.38 100 54 718 541 1 176 966 7 352 747 6 942 264 444 646 115 497 219 54 579 471 1 162 155 8 093 291 6 604 078 1 073 500 107 378 470 100. da se rad takvih institucija podvrgne kontroli Evropskog parlamenta. Ipak. neophodno ih je staviti u odnos sa ukupnim rashodima budžeta EU. evra) 2007 6. tako i prema državama članicama EU i ostatku svijeta.02 6.320 2008 6.

Ipak. Ovo ukazuje na složene procedure odlučivanja Evropskog parlamenta. Evropski parlament Evropski parlament je visoki zakonodavni organ Evropske Unije. pa tako npr. Treba naglasiti da političke aktivnosti Parlamenta. Međutim. Parlament može istraživati slučajeve korupcije većih razmjera. gdje je ova institucija ostala bez nadležnosti. Evropski parlament je prva institucija koja je definisana Ugovorom iz Rima ali ne u današnjem obliku i pod sadašnjim nazivom. uticaj Parlamenta je ipak optimalno dimenzioniran i smješten u veoma složene i fleksibilne ustavno-pravne okvire. Evropski parlament participira u potvrđivanju međunarodnih sporazuma ili ugovora o proširenju koje donosi natpolovičnom većinom. Ipak. god. god. Zakonodavne ingerencije Parlamenta su limitirane. ali je i tu u nekim segmentima limitirana. god. Evropski parlament ima pravo imenovanja i raspuštanja. Za razliku od klasičnih parlamentarnih funkcija ovo tijelo ne bira i podržava vladu mehanizmima parlamentarne većine. 17 Amsterdamskim ugovorom je predviđeno da Evropski parlament može imati najviše 700 poslanika bez obzira na broj članica. kada je promijenjen naziv u Evropski parlament. Tako je 1984. što ovu instituciju čini jedinstvenom u parlamentarnoj praksi. god. god. Slijedeće proširenje sa Austrijom. posebno u fiskalnoj sferi. Odluka o direktnim izborima donešena je na Samitu u Parizu 1974. Za tu svrhu se mogu koristiti privremene komisije ili drugi mehanizmi kontrole.4. god. Tako npr. ovo tijelo predstavlja 15 jedinstvenu međunarodnu instituciju a njegovi članovi se biraju direktnim izborima na demokratski način. god. dok 2008. Važno je naglasiti da Evropski parlament u koordinaciji sa Savjetom Evropske unije odlučuje o nekim zakonodavnim i budžetskim pitanjima. Poslije 1984. Dakle. kršenje postojećih zakona i propisa ili nenamjenska trošenja sredstava. Parlament može imenovati i ombudsmana sa istražnim nadležnostima koji može razmatrati žalbe svih institucija EU izuzev Suda pravde i Suda prve instance. već većinsku podršku obezbjeđuje od pitanja do pitanja. Jedinstvenim evropskim aktom. god. a manje izvršnu ulogu. EU27 ima 736 poslanika. U tom sistemu odlučivanja je i većinska podrška Parlamenta u nekim situacijama neobavezujuća za Savjet Evropske unije ili za Evropsku komisiju. posebno u demokratskoj kontroli komunitarnih aktivnosti. Sadašnji sastav 17 Evropskog parlamenta broji 736 članova. a poslije izbora provedenih 1979. potvrđuje izbor Evropske komisije koju može čak i raspustiti odlukom dvotrećinske većine. broj poslaničkih mjesta raste na 434 da bi se poslije ulaska Španije. Skupština je imala 78 predstavnika a promjene su izvršene rezolucijom Parlamenta 1962. Poslije proširenja 1973. savjetodavnog tijela osnovanog 1952. 15 Prvi direktni izbori za Evropski parlament održani su 1979. 14 iako hijerarhijski visoko pozicionirane. a kasnije i Ugovorom iz Masrihta. imaju predominantno deklarativnu.1. Grčke i Portugala u Uniju povećao na 518. Ali. Švedskom i Finskom povećava broj poslanika na 626. god. a njena primjena odložena za pet godina. ukupno 410 poslanika. Ova visoka institucija je Rimskim ugovorom bila definisana kao Skupština i ovaj naziv 16 je zadržan do 1962. Od ukupnog broja jedna trećina članova su žene a izborni proces se odvija po univerzalnim izbornim pravilima. Kao izabrano tijelo Evropski parlament je odmah po uspostavljanju počeo predlagati fundamentalne prijedloge. 12 14 . u oblasti fiskalne politike Parlament posjeduje limitirane nadležnosti dok je njegova uloga u usvajanju i kontroli budžeta značajna. uvažavajući da je ovo specifična razvojna etapa EU i da su sile divergencija među članicama i kandidatima za prijem snažne. sačinjen nacrt Ugovora o osnivanju EU (poznat kao "Spinelijev plan") ali on nije usvojen iako su njegove ideje realizovane kroz druge komunitarne programe i ugovore. 16 Evropski parlament je nasljednik Skupštine EZUČ. ali još uvek nije postao glavno zakonodavno tijelo. Ugovor iz Nice ovaj broj povećava na 732. god. ojačane su i proširene nadležnosti Evropskog parlamenta. Evropski parlament ima 198. Članovi Evropskog parlamenta se biraju na period od 5 godina. mnogo važnija uloga Parlamenta je svedena na lansiranje političkih inicijativa i strategija u cilju jačanja integracionih procesa.

U tabeli 1. ne po nacionalnoj matrici. Podršku multi-nacionalnom pristupu u koncentraciji stranaka i poslaničkih mandata pružio je i Ugovor iz Mastrihta. Irska Litvanija Letonija Slovenija Kipar Estonija Luksemburg Malta Broj članova 19 18 18 14 14 14 13 13 9 7 6 6 6 5 Iz prethodne tabele je vidljivo da su dvije vodeće političke grupacije u Evropskom parlamentu Evropska narodnjačka partija-Evropske demokrate i Partija evropskih socijalista. Parlamenta 284 215 103 44 42 41 24 32 Broj članova 99 78 78 78 54 54 35 27 24 24 24 24 24 Zemlja članica Švedska Austrija Bugarska Finska Danska Slovačka R. god. vidi da ekonomski razvijenije zemlje i osnivači Zajednice imaju i najveći broj članova Parlamenta čime se želi sačuvati kontinuitet evropskih integracija. god. sa ovom raspodjelom nisu zadovoljni osnivači niti novoprimljene članice jer stalno širenje Unije dovodi do teritorijalnih disperzija glasova.7: Političke grupacije u Evropskom parlamentu (2008. god. Ovakva politička situacija se ponavlja u skoro čitavom periodu postojanja Parlamenta. To ne iznenađuje ako se zna da su političke partije koje funkcionišu na cijeloj teritoriji EU ili njenom većem dijelu snažni integracioni i kohezioni faktori 18 Na izborima pravo glasa je imalo blizu 380 milona evropljana koji su birali 736 poslanika Parlamenta. juna. nego prema pripadnosti političkoj opciji i transnacionalnim političkim grupama. Ali. Situacija postaje još kompleksnija kada se članovi Parlamenta svrstaju prema političkim afinitetima.) Politička grupacija Evropska narodnjačka partija-Evropske demokrate Partija evropskih socijalista Savez liberala i demokrata za Evropu Unija za Evropu nacija Evropski zeleni-Evropski slobodni savez Evropska ujedinjena ljevica-Nordijska zelena ljevica Nezavisnost i demokratija Nepriključeni članovi Izvor: Evropski parlament Br.6: Članovi Evropskog parlamenta po zemljama članicama (2008. Posljednji izbori za Parlament su održani 7. Britanija Španija Poljska Rumunija Holandija Belgija Češka R. tako da se odlučivanje u ovom domu usložnjava. Član.) Zemlja članica Njemačka Francuska Italija V. U Evropskom parlamentu poslanici se grupišu. Grčka Mađarska Portugal Izvor: Evropski parlament Iz tabele se 1. 2009. 13 . na kojima su 18 učvršćene konzervativne i desne političke opcije što neki analitičari tumače i kao trijumf evroskepticizma.Tabela 1. prikazane su ključne političke grupacije koje egzistiraju u Evropskom parlamentu: Tabela 1. Ove dvije grupacije nikada nisu mogle pojedinačno imati natpolovičnu parlamentarnu većinu.7.6.

s tim da takvu proceduru propišu Savjet Evropske Unije i Evropski parlament. članova komisija. Komisije prema potrebi. a definitivna opredjeljenja potvrđena Ugovorom iz Amsterdama kojim se Strazbur inauguriše u parlamentarni centar ujedinjene Evrope. Poslanik ne može biti zaposlen u Evropskoj investicionoj banci ili sličnim institucijama. Dakle. Mjesto zasjedanja Evropskog parlamenta je Strazbur. riječ je o širokom spektru ograničenja. bezbjednosnu i odbrambenu politiku. Komisija za prava žena. Ovo je stvorilo problem funkcionisanja ovog visokog tijela. ali su problemi riješeni Ugovorom iz Edinburga. verifikaciju imenovanja i imuniteta. Godišnje zasjedanje se održava svakog drugog utorka mjeseca marta. omladinu. Komisija za radna i socijalna pitanja. No. Komisija za ustavna pitanja.Zajednice i komunitarne ideje. u skladu sa univerzalnim izbornim pravilima. niti biti član organa upravljanja komunitarnim fondovima nastalim realizacijom Osnivačkih ugovora. člana Administrat-ivnog savjeta itd. čime se u procesu odlučivanja povećava transparentnost i efikasnost rada. Evropski parlament posebno afirmiše rad komisija koje pripremaju prijedloge i radne materijale za plenarne i godišnju sjednicu. komiteta. Da bi se formirala politička grupa neophodno je obezbijediti 20 poslanika iz 6 zemalja. a od juna 2009. zdravstvo i zaštitu potrošača Komisije Evropskog parlamenta neekonomskog karaktera: Komisija za spoljna pitanja. poslanik ne može biti član Ekonomskog ili Socijalnog komiteta Unije. ali kako je već rečeno. Ovo tijelo ima ovlašćenje da između poslanika izabere Predsjednika i predsjedništvo koje zatim bira generalnog sekretara Evropskog parlamenta (koji koordinira i usmjerava rad službi i pomoćnih tijela). I Ugovor iz Masrihta predviđa mogućnost jednoobraznih izbora. 14 . U radu Evropskog parlamenta se ispoljavaju političke razlike koje se prenose i na rad komisija i ostalih tijela. Komisije Evropskog parlamenta ekonomskog i subekonomskog karaktera: Ekonomska. Komisija za prava građana. Komisija za kulturu. zbog protivljenja Velike Britanije ovaj koncept se ne realizuje. Poslanici se biraju na pet godina i imaju političku pripadnost. od kojih je najvažniji princip slobode javnog mišljenja i glasanja. Nerijetko se pribjegava formiranju privremenih komisija ili potkomisija zaduženih za elaboraciju specifičnih tema. Oni se ne mogu pozivati na pravo imuniteta u slučajevima kada budu uhvaćeni u nekom krivičnom djelu. Rimski i Amsterdamski ugovori predviđaju jednoobrazne procedure u izborima za članove Parlamenta. U ovom gradu se održava dvanaest plenarnih sjednica a vanredne se održavaju i u Briselu. Posebna pažnja je posvećena sukobu interesa i inkopatibilnosti funkcija kao što su funkcije člana vlade države članice. Komisija za određivanje. tehnološki razvoj i energetiku Komisija za razvoj i saradnju Komisija za saobraćaj i veze Komisija za ekologiju. Međutim. Sljedeći pregled razvrstava komisije Evropskog parlamenta prema ekonomskom i neekonomskom karakteru njihove djelatnosti. obrazovanje i medije. poslanici imaju prava na imunitet i druge privilegije. najmanje 25 članova Parlamenta iz sedam zemalja. Parlament servisira generalni sekretarijat koji je lociran u Luksemburgu. monetarna i komisija za industrijsku politiku Budžetska komisija Komisija za budžetsku kontrolu Komisija za spoljne ekonomske odnose Komisija za regionalnu politiku Komisija za poljoprivredu i razvoj sela Komisija za ribarstvo Komisija za istraživanje. Komisija za slobode. Takođe. Kao i u uobičajenim situacijama parlamentarne demokratije Evropski parlament može oduzeti poslanički imunitet. prava građana i unutrašnje poslove. god. direktorata i predstavnika Računovod-stvenog Suda ili Suda pravde. Ove političke grupe imaju vlastite sekretarijate. Kada je riječ o načinu izbora. Komisija za žalbe. države članice slobodno određuju demokratsku proceduru po kojoj će izabrati svoje poslanike u Evropski parlament.

Već je rečeno da se u slučaju sumnje u korupciju ili nenamjenskog trošenja mogu konstituisati privremena tijela. izazvalo veliku krizu u Zajednici. nekih međunarodnih ugovora i unifikacije izbornih pravila za Evropski parlament. god. god. Građani Unije mogu ulagati žalbe na rad zajedničkih institucija. transevropskim mrežama. Ovo stanje je objašnjivo činjenicom da se evropske zemlje nalaze u procesima dominantno ekonomskih integracija. transparentnost i političku ravnotežu u cilju efikasnijeg funkcionisanja komunitarnih institucija. Ali. god. U obavezne troškove ulaze izdaci za finansiranje poljoprivrede i rashode koji se u budžetu javljaju kao recidivi Osnivačkih ugovora i o njima odlučuje Savjet Evropske unije. istraživanju i razvoju. kohezionih fondova. Izvještaj je razmatran 1998. već je riječ o tome da Skupština ima ingerencije odlučivanja o prijedlogu izglasavanja nepovjerenja Evropskoj komisiji. uslovima rada. one se najčešće obavljaju sa Savjetom Evropske unije onda kada je to predviđeno Osnivačkim ugovorom. zakonodavna uloga se vrši konsultacijama. zbog pomoći slabije razvijenim članicama. što obezbjeđuje kontrolu. vidljivo je da većina pripada grupi koja se bavi ekonomskim ili subekonomskim temama. što je našlo mjesta i u Ugovoru o Evropskoj uniji. istraživanju. god. Mastrihtom je proširen postupak saradnje na nove oblasti kao što su odluke o Evropskom socijalnom fondu. Davanje saglasnog mišljenja omogućava Evropskom parlamentu pravo veta u slučaju kada je saglasnost uslov za odluke Savjeta Evropske unije.Iz pregleda se uočava heterogenost komisija. izuzev kad je riječ o pristupanju novih država članica. Dakle. Ovdje se ne radi samo o izglasavanju članova Evropske komisije. god. god. Postupak uspostavljen JEA omogućava Skupštini Zajednica pravo veta i dostavljanje amandmana. zajedničkim odlučivanjem i usaglašavanjem mišljenja. Parlament ima karakteristike medijatora ili ombudsmana. Ovo je instrumentarij demokratske kontrole i ravnoteže političkog sistema Unije. Parlament može formirati i interparlamentarne delegacije koje komuniciraju sa parlamentima drugih zemalja. Dalje. Evropski parlament je odbacio budžet 1980. postoji limitiranost Parlamenta u sektoru budžetskih nadležnosti. Evropski parlament ima važne ingerencije nad Evropskom komisijom i Savjetom Evropske unije kada je riječ o političkoj kontroli. Parlamentu dakle. Parlament kontroliše Komisiju i Savjet preko različitih izvještaja o njihovom radu ili preko peticija po različitim pitanjima funkcionisanja Unije. evropsko državljanstvo. transportu. i njegovo neprihvatanje (zbog zloupotraba i nepravilnosti) je tokom 1999. saobraćaj. Ugovor iz Amsterdama afirmiše upotrebu ovog postupka na socijalnu politiku. Konačno. Ipak. 20 19 15 . Najčešće se primenjuje u odlučivanju u oblasti uređenja unutrašnjeg tržišta ali nije rijetka upotreba i u slobodi kretanja radne snage. U Mastrihtu je ovaj postupak proširen na 21 određena pitanja iz domena rada Evropskog sistema centralnih banaka. Ugovor iz Mastrihta ustanovljava i postupak zajedničkog odlučivanja koji se odvija u nekoliko faza. Fondovi imaju cilj smanjiti razlike u nivou razvijenosti zemalja EU i olakšati im pristup u EMU. nadležnost Parlamenta u oblasti budžeta je svedena na odlučivanje o tzv. Ugovor iz Nice proširuje postupke zajedničkog odlučivanja na industrijsku politiku i neka pitanja građanskog prava. Kada su u pitanju konsultacije. te međunarodnim institucijama i organizacijama. i 1985. životnoj sredini. Parlament većinom glasova ili kvalifikovanom većinom od dvije trećine glasova može 19 odbaciti budžet. zdravstvu te obrazovanju i kulturi. Iako nema ovlašćenje za donošenje godišnjih odluka o budžetskim prihodima i rashodima. neobaveznim troškovima. Tehnički. 21 Ustanovljena 1994. prevare i dr. Saglasno mišljenje se donosi većinom glasova Skupštine Zajednica. pripada pravo naknadne ocjene i kontrole prihvatanjem ili neprihvatanjem izvještaja o 20 izvršenju budžeta koji podnosi Evropska komisija. Evropski parlament nije prihvatio izvještaj Evropske komisije o izvršenju budžeta 1996. profesionalnoj obuci. zabrani diskriminacije na nacionalnoj osnovi itd. što su "omogućile" odredbe Ugovora iz Mastrihta. članovi Evropskog parlamenta mogu postavljati pitanja Evropskoj komisiji i Savjetu Evropske unije. zaštiti životne sredine. To je i razumljivo jer se najveći broj institucija EU bavi pitanjima iz ekonomske i subekonomske sfere. saradnjom. Tada Savjet Evropske unije i Evropska komisija moraju predložiti novi prijedlog budžeta.

gdje spadaju: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Usaglašavanje zakonodavstva za regulaciju unutrašnjeg tržišta. Amsterdamskim ugovorom zajedničko odlučivanje ove dvije institucije se znatno proširuje slijedećim pitanjima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Regionalni razvoj. poslije početka primjene Ugovora iz Mastrihta. Slobodno pružanje usluga na zajedničkom tržištu. Locirana su u dva perioda. Iz prethodnog pregleda se uočavaju ključni pravci evolucije EU. 16 .Evropski parlament sa Savjetom ministara zajednički odlučuje o pitanjima koja su izuzetno značajna za funkcionisanje i razvoj EU. kultura i zdravstvo. Zdravstvena zaštita. Transevropske mreže. Zapošljavanje i socijalna politika. Državljanstvo. Saobraćaj i proširenje nadležnosti u oblasti transevropskih mreža. Dugoročni programi istraživanja. Obrazovanje. god. nastanjivanja i nostrifikacije diploma. Pitanja iz oblasti zaštite životne sredine iz nadležnosti EU. Prvi se odnosi na zajedničko odlučivanje od 1993. Zaštita potrošača. Istraživanje i razvoj. Transparentnost. Dinamičnost i raznovrsnost zajedničkog odlučivanja Parlamenta i Savjeta najbolje govore o ovom važnom periodu za njen opstanak i stvaranju pretpostavki za nastavak integracionih procesa. Statistika. Sloboda kretanja radne snage. borba protiv prevara i zaštita podataka. Carinska saradnja. sloboda nastanjivanja i zabrana nacionalne diskriminacije.

8.5.: Simplificirana shema odlučivanja u EU 1. Prva obaveza se odnosi na zakonito provođenje Ugovora i drugih regulativa EU. 1993.Simplificirana šema načina odlučivanja prikazana je na slici 1. Sud pravde evropskih zajednica 1. Armand Colin. Moreau Defarges.8." odnosno ova institucija EU 22 aktivno participira u kreiranju komunitarnog pravnog sistema federalnog tipa. U tim situacijama nije potrebno prihvatanje nadležnosti ovog suda od strane država članica. 22 Vidjeti više u: P. Konačno.5. Sud je nadležan za pružanje pomoći nacionalnim zakonodavstvima. Ovaj organ Zajednice zasjeda u Luksemburgu i nadležan je u svim slučajevima predviđenim Osnivačkim ugovorima. ili Evropski sud pravde je vrhovna sudska institucija EU. Zbog toga je i dobio epitet Vrhovnog suda "potencijalne evropske federacije. Ova činjenica je posebno važna zbog toga što je Unija veoma složena i dinamična državno-pravna integracija čiji razvoj nije moguć bez obimnog zakonodavstva i svih oblika regulacije. Slika 1. Drugu determiniše uloga krajnje instance u Zajednici koja se odnosi na rješavanje sudskih sporova. Les organisations internationales. Kao vrhovni promoter i čuvar komunitarnog prava Sud svoju poziciju afirmiše filozofijom federalizma. Evropski sud pravde Sud pravde evropskih zajenica. On ima krucijalnu ulogu u razvoju evropskog prava. 17 . Sud ima tri osnovne nadležnosti.

24 takvi slučajevi idu pred Sud pravde. Evropskom sudu pravde je pridružen Prvostepeni sud sa primarnim ciljem rasterećenja Suda pravde. Sud participira u proceduri usvajanja izvještaja Evropske komisije o izvršenju budžeta pred Strazburškom Skupštinom i konsultuje se po relevantnim finansijskim i budžetskim pitanjima Zajednice. postupak (tužba) za poništenje akta. a stupio je na snagu 1977. svaki u okviru sopstvene 25 nadležnosti. Sud zasjeda plenarno i u vijećima od po tri. Pred Sudom pravde evropskih zajednica mogu se voditi sljedeće vrste sporova: prethodno (prejudicijelno) pitanje. Kod ovog suda je veoma važna brzina odlučivanja. Sud ima i opšte pravobranioce (u EU25 je bilo osam nezavisnih advokata-pravobranilaca). trebaju osigurati tumačenje i primjenu ovog Ugovora. Računovodstveni sud ima pravo kontrole fondova Zajednice (kojima upravljaju spoljni organi) i Evropske investicione banke.6. Prema Ugovoru iz Amsterdama. O nekim aspektima pravnog položaja ovog suda govori činjenica da njegovi akti ne mogi biti predmet tužbe za poništaj pred Sudom pravde evropskih zajednica. sprovođenja ugovora i implementacije regulative na cijelom području Unije. Ingerencije Prvostepenog suda su rezervisane za sporove između institucija EU i firmi. Evropski sud pravde i Prvostepeni sud. Ovaj sud je ustanovljen Briselskim ugovorom 1975. on ima petnaest članova koji se biraju na mandatni period od šest godina od strane Savjeta Evropske unije. sadržavao reforme budžetskih procedura i proširenje nadležnosti Skupštine iz Strazbura. ova institucija kontroliše zakonitost prihoda i rashoda Zajednice uvidom u desetine hiljada finansijskih operacija. Stranke koje izlaze pred Sud pravde moraju imati zastupnike a odluke koje Sud donosi mogu biti u obliku presuda ili ordonansi. što ukazuje na kvazisudsku ingerenciju Komisije. Međutim. 26 U literaturi se mogu naći i sinonimi Evropski revizorski sud ili Evropski finansijski sud. Ugovora. Ako dođe do spora među članicama oko povrede Ugovora. god. fizičkog ili pravnog lica koje upravlja komunitarnim fondovima može izvršiti provjeru "na licu mjesta". Zadatak suda je kontrola stanja cjelokupnih prihoda i rashoda Zajednice. 18 . tužba zbog neispunjenja obaveza i postupak (tužba) za utvrđivanje vanugovorne odgovornosti. Iako nije klasični pravosudni organ. što je posebno regulisano odjeljkom 5. polovina sudija se bira već poslije tri godine. pet ili jedanaest sudija (veliko vijeće). Evropski računovodstveni sud Ovaj sud je najmlađa i jedna od najautoritativnijih institucija EU. Sudije i advokati moraju biti stručne i nezavisne ličnosti koji se uz prethodni 23 dogovor sa vladama članica imenuju na mandatni period od šest godina. tako i sudije Suda pravde evropskih zajednica uživaju zakonom propisane privilegije i imunitete. u EU25 ih je bilo 25 itd.U svom sastavu Sud pravde ima po jednog sudiju iz svake zemlje članice (tako npr. pokreće postupke za poništaj akata. Tajnim glasanjem Sud pravde imenuje sekretara i sekretarijat na mandatni period od šest godina. Njihov mandat može biti obnovljen. Računovodstveni sud raspolaže drugim širokim ovlašćenjima. Odlukom Savjeta Evropske unije iz 1988. između ostalog. Pored njih. tužba radi izostanka. Pravni sporovi između država članica ili sporovi članica sa institucijama EU se iznose pred Evropsku komisiju i ukoliko se ne mogu pronaći rješenja. U suprotnom tužba se predaje sudu. Formacijski. Kao i komesari ili poslanici.). Sjedište Evropskog računovodstvenog suda je u Luksemburgu. U instituciji je zaposleno 23 24 26 Da bi se izbjegla izmjena cjelokupnog sudijskog kadra na kraju mandatskog perioda. Evropski sud pravde je krajnja instanca razrješavanja sporova. Ugovor je. Čak je Ugovorom iz Amsterdama ovom sudu dozvoljeno da. Dakle. god. Komisija mora dati odgovor najkasnije do tri mjeseca. tek po potpisivanju Ugovora iz Mastrihta. posebno u antimonopolskoj regulativi i trgovinskom zakonodavstvu. Ipak. zbog očuvanja svoje nadležnosti. praksa je pokazala da su sve dosadašnje sudije vodile porjeklo iz zemalja članica. Računovodstveni sud postaje institucija Evropske unije. 25 Ove odredbe su regulisane članom 220. Ugovor Računovodstvenom sudu proširuje ovlašćenja u istrazi. Ugovora iz Nice. Preko "izjave o tačnosti računa i zakonitosti i regularnosti obavljenih poslova" Računovodstveni sud dostavlja Evropskom parlamentu i Savjetu Evropske unije na uvid regularnost poslovanja računa institucija i organa koje je osnovala EU. jer kod svakog komunitarnog ili nacionalnog organa. u EU27 Sud ima 27 sudija. 1. Aktima EU nisu predviđene bilo kakve restrikcije u vezi nacionalne pripadnosti zaposlenih u Sudu pravde. jer nema nikakva pravosudna ovlašćenja (shodno tome nema pravo gonjenja).

Rad Komiteta je nezavisan u odnosu na druge institucije Unije. Početkom milenijuma Komitet je imao 222 člana a ukupan broj zaposlenih je iznosio oko 700. Uloga Suda će i u budućnosti sve više jačati. Komitet je organizovan u sekcije koje razmatraju različite teme. Stagnacija privrednog rasta. koji najvišim komunitarnim institucijama približava razne profesionalne društvene grupe. Komitet je podijeljen u tri grupe. Računovodstveni sud je jedna od najmlađih institucija EU kojoj raste rejting i uticaj. kako zbog širenja i ulaska novih država čija računovodstvena praksa još uvijek nije na nivou najviših evropskih standarda. poljoprivredu itd. Kao jedno od najstarijih konsultativnih tijela Komitet ima epitet druge evropske skupštine. trgovaca. uglavnom iz ekonomske i socijalne problematike. kulture. Prvu čine poslodavci. Dovoljno je ukazati na samo nekoliko činjenica da bi se uočio veliki značaj ekonomske komponente evropskih integracija i uloga Ekonomskog i socijalnog komiteta u integracionim procesima. Ukoliko se ne ispoštuje ovakva procedura Evropski sud pravde može poništiti takve odluke. 27 Hrvatska je npr. Osnovni zadatak ovog komunitarnog organa je pružanje stručne pomoći Evropskoj komisiji.7. predstavnici društvenih djelatnosti i mnogi drugi. Izbor članova Ekonomskog i socijalnog komiteta se vrši na period od četiri godine uz mogućnost reizbora. ali podliježu strogim pravilima sukoba interesa i obavezi nepristrasnosti u obavljanju poslova. te da utvrdi interna pravila ponašanja pravilnikom koji odobrava Savjet Evropske unije kvalifikovanom većinom. To neminovno proširuje interese državnih institucija prema dodatnoj finansijskoj kontroli u čemu je uloga Evropskog računovodstvenog suda izuzetno značajna. obrazovanja. zdravstva. Globalna kriza vodi ka novoj ulozi moderne kapitalističke države koja interveniše ogromnim finansijkim sredstvima prema finansijskim tržištima i sektoru realne ekonomije. članovi ovog suda imaju određene privilegije i pravo na imunitet. socijalnu politiku. Sfera ekonomije i socijalni sektor će u bližoj budućnosti postati najosjetljiviji segment društvene strukture i društvenih odnosa. zapošljavanja. Ostale institucije EU 1. Dakle. Ugovora iz Nice. U Komitet ulaze predstavnici proizvođača. 1. ne iznenađuje spoznaja da značaj ovog konsultativnog organa. Ugovor iz Mastrihta je Ekonomskom i socijalnom komitetu omogućio da zasjeda na sopstvenu inicijativu (prije Mastrihta pravo na sazivanje su imali isključivo Savjet Evropske unije i Evropska komisija). a po potrebi i ostalim tijelima EU. zanatlija. Kao i drugi visoki funkcioneri Unije. Prosječna iskorišćenost fondova EU od strane ostalih tranzicionih zemalja je iznosila oko 69%. Ekonomski i socijalni komitet Ekonomski i socijalni komitet je konsultativni organ ustanovljen Rimskim ugovorom a definitivno učvršćen članom 257. Tako se povećava finanijska osnova koja je predmet kontrole ove institucije. Na ta pitanja je sve teže pronaći pravovremene i efikasne odgovore. kontinuirano raste. Tako postoje sekcije za industriju. poljoprivrednika. Kontrola korišćenja prepristupnih fondova je izuzetno značajna aktivnost EU.petnaest šefova kabineta i isto toliko atašea a ukupno je zaposleno oko 500 radnika. borba protiv nezaposlenosti i inflacije sve više zaokupljaju vlade svih zemalja. monetarne i fiskalne politike. Ugovor iz Nice omogućava Sudu da formira vijeća u cilju usvajanja pojedinih izvještaja.1. do polovine 2006. najviši organi Unije imaju obavezu da u oblasti ekonomsko-socijalne kohezije. iz fondova i programa predpristupne pomoći "povukla" 261 milion evra (97% odobrenih sredstava). Kao i u slučaju Evropskog računovodstvenog suda nestabilnost na globalnom nivou i pogoršanje makroekonomske i socijalne situacije u EU dodatno utiču na rast autoriteta Komiteta. ali i zbog kontinuiranog rasta makroekonomskih agregata i pokazatelja EU. Pored ovoga. nove tendencije na globalnim finansijskim tržištima (apostrofira se aktuelna finansijska kriza) dodatno motivišu Sud u realizaciji aktivnosti iz njegove nadležnosti. transevropskih saobraćajnica i dr. god. pa se od ovog stručnog organa očekuju najbolji prijedlozi prema institucijama EU. 19 .7. konsultuju Ekonomski i socijalni savjet. drugu radnici a treću grupu čine predstavnici ostalih aktivnosti (interesne grupe). Njihov zadatak je stručna analizira određenih pitanja o kojima se odlučuje na Savjetu Evropske unije ili Evropskoj komisiji. Zbog svega navedenog. Sredstva se usmjeravaju za tačno određene namjene i izvršenje tačno definisanih nacionalnih makroekonomskih ciljeva. Realno je očekivati 27 njegovu dalju ekspanziju i rast uticaja.

ruralnog razvoja i dr. U tabeli 1. birani na mandatni period od četiri godine. transevropske mreže. zdravstva. Ekspanzija regionalne politike kao fundamentalne zajedničke politike i kontinuirani rast subvencija koje se iz različitih izvora troše na regionalni razvoj ovom Komitetu daju sve veći značaj.2. Amsterdamski Ugovor je proširio i neke interne nadležnosti. pitanjima funkcionisanja energetskog sektora.7. tako i rješavanjem problema proizašlih iz vanrednih kriznih situacija.83-84. Po odredbama tog akta Komitet regiona se obavezno konsultuje u oblastima gdje postoje ili se mogu uočiti neposredni regionalni interesi.10 prikazan je broj glasova ovog komunitarnog tijela za EU27. Komitet će i u budućnosti imati značajnu ulogu u predlaganju ekonomskih i socijalnih mjera. Zahvaljujući afirmaciji regionalne politike Komitet regiona zauzima sve značajniju poziciju u strukturi konsultativnih komunitarnih tijela. profesionalno usavršavanje. kako redovnim servisiranjem osnovnih komunitarnih institucija. Belgija Mađarska Portugal Švedska Bugarska Austrija Slovačka Danska 12 12 12 12 12 12 12 9 9 Finska Litvanija Irska Slovenija Letonija Estonija Kipar Luksemburg Malta 9 9 9 7 7 7 6 6 5 Izvor: Ugovor iz Nice. Uticaj mu raste i zbog kontinuiranog širenja Zajednice. U tabeli 1.) Sastav Komiteta ukazuje na želju njegovih kreatora da se u punoj mjeri afirmiše princip koncensusa. Komitet je ustanovljen Ugovorom iz Mastrihta. obrazovanja. saobraćajnu politiku i zaštitu životne sredine. telekomunikacija. Tako Komitet može autonomno donositi svoj unutrašnji pravilnik bez odobrenja Savjeta Evropske unije. 20 . 83-84.Broj glasova u Ekonomsko socijalnom komitetu nije podijeljen prema stvarnoj ekonomskoj snazi zemalja članica. Riječ je najčešće o radu kohezionih i strukturnih fondova. p. koordinacije i harmonizacije interesa "starosjedilaca" i zemalja koje ulaze u EU. pitanja o kojima raspravlja Komitet posmatraju se u kontekstu unapređenja komunitarnih ideja i razvoja zajedničkog evropskog tržišta. (Treaty of Nice. Britanija Francuska Italija Španija Poljska Rumunija Holandija Grčka EU 27 24 24 24 24 21 21 15 12 12 344 Češka Rep.9 je prikazan broj glasova ovog komunitarnog tijela za EU27: Tabela 1. Komitet regiona Komitet regiona je savjetodavno tijelo odgovorno za rješavanje pitanja iz domena regionalne politike i regionalnog razvoja Evropske unije. Ugovor iz Amsterdama proširuje nadležnost Komiteta. Kao i Ekonomski i socijalni komitet i Komitet regiona predstavlja tijelo čija je uloga u evropskim integracijama i sistemu komunitarnih institucija u stalnom usponu. Imenuje ih Savjet Evropske unije a na prijedlog država članica. Broj glasova u Komitetu regiona nije podijeljen prema regionalnim parametrima (gradacija po ovom principu je kompleksna). 1. str. već odgovara strukturi Ekonomsko socijalnog savjeta. zapošljavanje.9: Pregled glasova članica EU u Ekonomsko socijalnom komitetu Njemačka V. pa je ovo komunitarno tijelo neophodno kod usaglašavanja. Ugovor o Evropskoj uniji predviđa da se ove funkcije obavljaju samostalno i u opštem interesu Zajednice. U njegovom sastavu se nalaze predstavnici regionalnih i lokalnih tijela. Bez obzira na parcijalne interese vlada zemalja članica. Obavezno konsultovanje Komiteta se proširuje i na socijalnu politiku. kulture.

Obezbeđenje finansijskih sredstava za pomoć regionalnom razvoju. Potrebno je naglasiti da se regionalni pristup u organizaciji Zajednice razvio u specifičnu komunitarnu doktrinu (npr. Ciljevi Evropske investicione banke se mogu sistematizovati prema sljedećim sektorima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Podrška programima uravnoteženog razvoja zajedničkog tržišta. Savjet guvernera ima ključnu ulogu u odlučivanju. Ovaj organ vrši monitoring izvršenja tih ciljeva i drugih direktiva. Finansijske transakcije koje doprinose razvoju zajedničkog evropskog tržišta ili redukciji regionalnih razlika itd. uobičajenu za odlučivanje u bankama nacionalnog ili komercijalnog značaja. god. Podrška programima od zajedničkog interesa za veći broj država članica EU.7. Regionalna politika i regionalni razvoj će i u budućnosti EU imati veliki značaj. p. koji ima ekskluzivnu nadležnost za finansijske operacije donosi konačne odluke o davanju garancija. Belgija Mađarska Portugal Švedska Bugarska Austrija Slovačka Danska 12 12 12 12 12 12 12 9 9 Finska Litvanija Irska Slovenija Letonija Estonija Kipar Luksemburg Malta 9 9 9 7 7 7 6 6 5 Izvor: Ugovor iz Nice. "trećeg svijeta. Njeno sjedište je u Luksemburgu. posebno u regionalnom razvoju. te Administrativni savjet i Upravni komitet. Stimulisanje politike zapošljavanja pozajmicama (Amsterdamski Ugovor) i razvoj malih i srednjih preduzeća. Podrška investicijama u funkciji afirmacije unutrašnje i spoljne politike EU. Ugovorom iz Rima. str. On donosi opšte smjernice kreditne politike i ciljeve harmonizovane sa razvojem zajedničkog evropskog tržišta. tačnije. 83-84. kredita i zaključenja ugovora. osnivanjem Evropske ekonomske zajednice (EEZ).) Sastav članova Komiteta regiona.10: Pregled glasovi članica EU u Komitetu regiona Njemačka V. Garantovanje za isplatu pomoći zemljama tzv. kao i u slučaju Ekonomsko socijalnog komiteta ukazuje na neophodnost pune koordinacije i usklađivanja regionalnih interesa u rješavanju problema iz njegove nadležnosti.Tabela 1. Davanje pozajmica za razvojne projekte u manje razvijenim regionima EU. U organizacionoj strukturi banke dominiraju Savjet guvernera. protokolom koji je bio sastavni dio aneksa ovog Ugovora. ideje o "Evropi regija"). 1. Njega čini 25 članova i 13 zamjenika koji su nezavisne i kompetentne ličnosti 21 . Banka svoje aktivnosti usmjerava na ravnomjerni razvoj zajedničkog tržišta i daje važan doprinos jačanju ekonomske kohezije. Savjet guvernera okuplja ministre koje postavljaju države članice EU (jedan ministar iz svake države)." Davanje finansijskih pozajmica državama kandidatima za pristupanje EU. odmah iza najviših tijela EU. smanjenju regionalnih razvojnih disproporcija itd. Taj pristup unapređuje komunitarnu ideju. (Treaty of Nice.3. Britanija Francuska Italija Španija Poljska Rumunija Holandija Grčka EU 27 24 24 24 24 21 21 15 12 12 344 Češka Rep. Administrativni savjet. Garantovanje vraćanja kredita koje uzima EU.83-84. Ugovor o Evropskoj uniji daje Evropskoj investicionoj banci visoku hijerarhijsku poziciju među kumanitarnim institucijama. Evropska investiciona banka Evropska investiciona banka (EIB) je ustanovljena 1957. Evropska investiciona banka (EIB) ima svojstvo pravnog lica.

investicije u energetiku. Kao preko noći. Prag.11. klimatske promj. U tabeli 1. ali i srednje razvijenih i malih država. Upravni komitet je zadužen za servisiranje redovnih dnevnih poslova. Za sadašnju krizu optužuje suvišno uplitanje države i rast troškova administracije (autorski članak za list Mlada fronta. iako ona nije netržišna institucija ili netržišni fond. Bord direktora EIB je napravio Operativni plan za period 2009 -2011. (godišnje u u 2009. saobraćaj i sprječavanje klimatskih promjena. (godišnje u milijardama evra) milijardama evra) Mala i srednja Preduzeća Energija. Za potrebe zemalja EU27 plasirano je 41.: Planirani obim ulaganja i nivo investicija EIB Namjena Dodatno godišnje finansiranje Dodatno ukupno investiranje za 2009. i 2010. Procjena o obimu dodatnih investicija proizilazi iz činjenice da se ukupno efektuirane investicije kreću u iznosu koji je oko pet puta veći u odnosu na finansiranje od strane banke. U takvim uslovima svaka finansijska institucija državne provenijencije je više nego dobro došla.koje u svom radu odgovaraju samo Evropskoj investicionoj banci. karakteristični su po finansijskim intervencijama nacionalnih vlada vodećih ekonomskih sila.5 14 6 2. reagovala na 29 širenje krize ka evropskom ekonomskom prostoru. i 2010.). 30 U 2007. daje za pravo onima koji ovu važnu komunitarnu instituciju tretiraju kao netržišnu organizaciju. god. a posebno zajedničkog tržišta i regionalnog razvoja. Tabela 1. infrastrukturu. Ova banka se ne može smatrati komercijalnom bankom.5 36 10 28 Češki premijer Vaclav Klaus je izjavio da državna podrška bankama "sahranjuje" kapitalizam i na mala vrata vraća socijalizam. Forsiranjem zajedničkih politika EU. Kraj 2008. državna intervancija više nije "bauk" već postaje realnost. Evropska investiciona banka će i u budućnosti predstavljati jednu od ključnih institucija zaduženih za implementaciju komunitarnih politika. kapitalističke privrede spašavaju od 28 mogućeg privrednog sloma. Ipak. god. Ovo će uticati na rast dodatnih investicija na nivo od oko 72 milijarde evra u 2009. činjenica da se njenim aktivnostima stimulišu projekti koji u sebi imaju i političku komponentu. god. i 2010. god. Međutim. što svakako nije bio osnivaćki cilj ove finansijske institucije. Sredstva EIB će se usmjeravati u sljedeće namjene: dodatnu podršku razvoju malih i srednjih preduzeća. god. 2008. 22 . Dio dodatnih kredita će se usmjeriti u podršku zemljama Centralne i istočne Evrope za rješavanje problema konvergencije i rast rezervi. postoje i druge opasnosti koje proističu iz činjenice da se prvobitna namjena EIB u izmijenjenim društveno-ekonomskim okolnostima može transformisati u amortizera postojećih problema. koji sadži način podrške i operativne mjere prevazilaženja finansijske i ekonomske krize u članicama EU. Evropska investiciona banka je već u decembru 2008. kakve li ironije. Obim kredita EIB u ove dvije godine će iznositi po 15 milijardi evra.11 prikazani su podaci o planu ulaganja EIB koji je usklađen sa potrebama EU u prevazilaženju ekonomske i finansijske krize.8 milijardi evra za projekte realizacije ciljeva zajedničkih politika. Preko njih (a to EIB jeste) vlade mogu efikasnije rješavati nagomilane ekonomske probleme alokacijama sredstava prema sektorima i akterima koji će polučiti najbolje ekonomske i socijalne efekte. biti povećan za oko 30% u odnosu na nivo iz 30 prethodnih godina. čak i neminovnost kojom se. infrastruktura. i 2010. Tako će ukupan iznos kredita u 2009. Konvergencija 3. EIB je plasirala sredstva u ukupnom iznosu od 47. transport.4 milijarde evra ili 87% sredstava. a posebno početak 2009. Reakcija EIB na aktuelnu krizu. god. 29 COP je skraćenica za Corporate Operational Plan. Poslednji krizni događaji na svjetskoj ekonomskoj sceni su doprinijeli dodatnoj afirmaciji EIB. god.

Press Secretariat. Iz prethodne tabele se može zaključiti. obzirom na ulogu EIB u finansijskom sektoru EU. što je i razumljivo. Na prvi pogled je vidljivo da je riječ o intervencijama strukturnog karaktera. već i zbog njene privrženosti temeljnim načelima finansiranja. Directors approve anti-crisis measures for 2009-2010. Ova činjenica ohrabruje. ne samo zbog brzine kojom je banka reagovala na aktuelnu situaciju. Reakcija banke (iako su interventna sredstava banke su višestruko manja od gubitaka nastalih finansijskom krizom) daje jasnu poruku u ime EU da će se biti upotrijebljene sve raspoložive mjere odbrane evropskog ekonomskog i finansijskog prostora.Rezerve Ukupno 3 15 12 72 Izvor: European Investment Bank. da se kreditna sredstva kojim EIB djeluje na zajedničkom tržištu radi neutralizacije finansijske krize usmjeravaju prema tačno definisanim oblastima. 23 .

Common Market Law Review 26. Federalne oblike integracija karakteriše postojanje nadnacionalnih institucija. F. Dakle. New York. Constitutionalism and the Many Faces of Federalism. god.. ali i ostalih proizvodnih faktora. 595 ili u Joerges. suština ekonomskih integracija je uglavnom. Pored Balase za razvoj teorije evropskih integracija najzaslužniji su Mid (Meade) i Timbergen sa radovima objavljenim 1953. Balasine faze integracija su iz sadašnje perspektive zastarjele. istorijskih. Na stvaranje strategijskih ekonomskih blokova snažno utiču i globalni ekonomski procesi. Oni preferiraju integracije uz zadržavanje visokog stepena suvereniteta i nacionalnog identiteta članica zajednice. Beograd. VEGA. funkcionalista itd. primjenjuju se i mjere harmonizacije.. Integracije obezbjeđuju slobodu kretanja ljudi i kapitala. 32 demokratskih ili ekonomskih odnosa. DERETA. Trade liberalization among industrial countries. Funkcionalistima i federalistima su suprostavljeni nacionalisti. političkih. tolerancije i prava na veto članica integrisane zajednice. razloga i motiva nastajanja velikih 34 integracija. Postoje i integracije koje nastaju iz vojno-bezbjednosnih. American Journal of Comparative Law 38. p. Savremene regionalne integracije su funkcionalni oblici organizacije između različitih država. gdje god postoji mogućnost efikasnijeg funkcionisanja centralnog (federalnog) nivoa. god. 31-103. 24 . 34 O liberalizaciji tržišta Balassa piše šezdesetih godina prošlog vijeka u: Balassa B. konfederalista. Mancini. Tako i politička moć prelazi sa nacionalnog na nadnacionalni nivo. eliminacija drugih ograničenja koja ograničavaju međunarodnu trgovinu itd. p. 32 O teoriji konstitucionalnih i postkonstitucionalnih ugovora i osnovama društvenih sloboda vidjeti u Bjukenen Džejms. K.1. god. Trade liberalization and "revaled" comparative advantage. Balasa je 1961. od 31 federalista. The Making of a Constitution of the Europe. And Neyer. Graw-Hill.. REGIONALNE INTEGRACIJE 2. Dalje. 1997. Strategijske ekonomske integracije su udruživanja država (obično susjednih) u cilju zaštite od nelojalnog uvoza. Polazna pozicija za izučavanje ovih fenomena je liberalizacija između članica integracije. ali i njihovih kombinacija.. Multi-Level Governance. Deliberative Politics and the Role of Law. kao što su otklanjanje carinskih i necarinskih barijera. Funkcionisanje regionalnih integracija je vremenom doprinijelo stvaranju mnogih teorija. nacionalista. 33 Balassa je ugledni ekonomista koji se bavio izučavanjem makroekonomskih problema i efektima integracija. dok u odnosu na treće zemlje postoje ili se uvode nove trgovinske barijere. i dr.. 205. Dž. 2003. Motivi za integracije nacionalnih privreda se nalaze u realizaciji mnogiih ciljeva. ali su još uvijek aktuelne zbog izučavanja doktrinarnih. Working Paper RSC. 1990. Mc. postavio koncept koji se sastoji od pet faza (oblika regionalnog udruživanja) kroz koje prolaze i u kojima se mogu naći regionalne integracije. 1967. Mjere na planu regionalnih integracija imaju cilj eliminaciju prepreka integracijama. One se dalje mogu integrisati na državnom ili međudržavnom nivou.2. političkih ili geografskih prostora. S druge strane. onda kada su integracioni procesi već u završnim fazama. pa stoga u pluralnim političkim društvima često opstruišu federaliste i funkcionaliste. i dr. Granice slobode. European University Institute.. Savest Evrope.." Ovaj vid integracija podrazumijeva visok stepen komunitarnosti. str. funkcionalisti se zalažu za institucije koje će biti zajednički vođene od strane zemalja i u kojima će se reforme ka snažnim integracijama dešavati "korak po korak. i Balassa B. 1989. ekoloških i drugih razloga. ekonomskih i političkih pogleda. postoji nekoliko osnovnih oblika ekonomskih integracija. regionalne integracije su specifičan vid udruživanja različitih ekonomskih. C. Manchester Schol of Economics and Social Studies. Novi Sad. unaprjeđenje trgovine kroz paralelne procese ograničenja i liberalizacije. dok se druge mogu odnositi na integracije radi povećanja trgovinske razmjene geografski ili politički bliskih zemalja u odnosu na ostale zemlje. Koleman. Suština tih i ostalih pogleda na oblike organizovanja regionalnih ekonomskih integracija se može sumirati u sljedećim strukturama: 33 31 O problemima evropskog konstitucionalizma vidjeti u Lenaerts. Teorijski. 2002. Dakle. Ekonomske integracije se stvaraju između država ili njihovih dijelova (regiona). Opšti i teorijski pristup regionalnim integracijama Regionalne ekonomske integracije su različiti oblici fuzija nacionalnog. i 1954. 1965. regionalnog i međunarodnog nivoa. Razlike su u dostignutom nivou političkih.

Pretpostavimo da tri zemlje odluče da formiraju zonu slobodne trgovine. Kako trgovinska razmjena sa članicama zone nema ograničenja takav oblik trgovine sa trećim zemljama može dovesti do povlašćenog položaja i narušiti tržišne odnose u zoni slobodne trgovine. ovo je simplificirani primjer koji pretpostavlja brojna ograničenja i pretpostavke. Ova situacija je značajna sa aspekta veličine zemalja. 25 . Grafikon 2. jer se sada njihova politika zaštite domaće poljoprivrede tretira kao protekcionistička. ali mogu zadržati zatečene carinske stope za vanjsko tržište. Zona slobodne trgovine uspostavlja novu situaciju u kojoj zemlja sa višim cijenama OPmax uvozi robe bez carinskog opterećenja iz zemlje partnera u slobodnoj trgovinskoj zoni. Nakon određenog vremena zemlja C je odlučila da joj ciljno tržište za izvoz njenih poljoprivrednih proizvoda bude zemlja A. Tako dolazi do stvaranja efekta "trade deflection" koji je rezultat novonastale situacije u kojoj zemlja partner obezbjeđuje tražnju u referentnoj zemlji. Problem se javlja kod ponovnog uvoza ovih roba u zemlju C. zemlja članica zone slobodne trgovine autonomno formira cijenu robe. Pretpostavimo da zemlja C želi zaštitu domaćih proizvođača poljoprivrednih proizvoda. Na njemu se analizira situacija stvaranja zone slobodne trgovine između samo dvije zemlje. Pored poljoprivrede. jedan od većih problema koji se mogu desiti u zoni slobodne trgovine je elaboriran u sljedećem primjeru. Naravno. Uvoz iz trećih zemalja u zonu slobodne trgovine je vođen tržišnim principima i neminovno se obavlja preko zemlje sa najmanjim carinskim opterećenjem. Najveći nedostatak ovog oblika ekonomske integracije je pojava tzv. a istovremeno vrši uvoz sa svjetskog tržišta. Zato je ključni problem funkcionisanja zone slobodne trgovine način regulisanja pravila o porijeklu koja se primjenjuju na cjelokupan uvoz u zonu slobodne trgovine. saobraćaju. uvećanih za iznos carine u zemlji partneru. konkretni problemi su često prisutni u trgovini motornim vozilima.1. po nižoj cijeni OP. Ovaj oblik udruživanja podrazumijeva da svaka država zadrži carinsku tarifu i trgovinske propise prema trećim zemljama. Poslije procedure uvoza.: Zona slobodne trgovine na primjeru dvije zemlje U zoni slobodne trgovine zemlje članice ukidaju međusobne carine. Zbog toga. prikazuje funkcionisanje zone slobodne trgovine.Zona slobodne trgovine je preferencijalni sporazum između država. pa je zbog toga formirala visok nivo carina.1. Grafikon 2. Svaka od njih različito formira nivo carina na uvoz poljoprivrednih proizvoda iz trećih zemalja na sljedeći način: zemlja A 5%. skretanja trgovine (trade deflection). Najveća mogućnost je uvoz cjelokupne proizvodnje iz zemlje partnera. Takođe. elektronskim uređajima i sl. To joj omogućava najkonkurentniju poziciju na cijelom području zone slobodne trgovine. upravo zbog nižih uvoznih carina poljoprivrednih proizvoda. zemlja B 10% i zemlja C 30%. Cijene u referentnoj zemlji će se uspostaviti na nivou svjetskih cijena. što u savremenim trgovinskim odnosima nije dozvoljeno. On se odnosi na uklanjanje svih carinskih i kvantitativnih (necarinskih) ograničenja u trgovini između članica zone. ako je partnerska zemlja relativno manja od referentne zemlje. čak i bez rasta produktivnosti rada. i to referentne zemlje (zemlje domaćina) i zemlje partnera koja je odlučila da sa referentnom zemljom uđe u ovu integraciju. ona će moći ostvariti dodatni rast koji generiše rast izvoza u drugu (ili druge) zemlje zone.

No. Ovaj pristup zahtijeva visok stepen harmonizacije. one vrše i kontinuiranu koordinaciju sa monetarnim vlastima zemalja članica unije. djelovanjem tržišnih zakona će neminovno doći do tzv. Zajedničko tržište je karakteristično po uklanjanju preostalih trgovinskih barijera koje postoje u trgovini među članicama ove integracone strukture. vratimo se na formiranje cijena u zoni. Carinska unija je oblik ekonomske integracije koji predstavlja složeniju varijantu zone slobodne 35 trgovine. Zajedničko tržište predstavlja veliki izazov i grandiozno društveno dostignuće moderne epohe. jer sav uvoz (Q2Q1) poslije ulaska u zonu dolazi iz zemlje partnera.Ukupni efekti stvaranja zone slobodne trgovine između zemalja zavise od odnosa ponude i tražnje među njima. dok će cijene u zemlji partneru porasti sa nivoa P na nivo P'.). a ne kao prije sa svjetskog tržišta. Dakle. 91. članice prema nečlanicama unije formiraju zajedničku carinsku tarifu. Ključna prednost carinske unije nad zonom slobodne trgovine je u tome što nema skretanja trgovine. Kada se ova dva tržišta fuzionišu. posebno ukoliko je riječ o zemljama koje nemaju modernu i efikasnu izvršnu vlast i institucije (vlade. Karakteristična je po tome što sve članice prihvataju jedinstvenu valutu. The Economic Journal. zbog uloge zemlje partnera u zoni dolazi do ukupnog rasta uvoza u zonu slobodne trgovine za količine 0Q5-Q2Q1. spillover efekata u sektoru cijena. U stvari. Kod zona sa više zemalja problemi poslije integracija se dodatno komplikuju. Druga prednost carinske unije je ostvarenje "velikog tržišta" i njegova konkurentnost. da eksterni rast proizvodnje djeluje na rast outputa. Međutim. U okviru carinske unije. isto kao i sami proizvodi kojima se trguje unutar zajedničkog tržišta. u EU. Poslije tog prilagođavanja proizvođači iz zemlje partnera će povećati proizvodnju sa 0Q5 na 0Q6. pad stope nezaposlenosti. Isto tako. Ali. te poboljšava položaj u međunarodnoj razmjeni roba i usluga. proizvođači iz zemlje partnera će i dalje kupovati količine roba 0Q5. Ovaj oblik integracija primjenjuje jedinstvenu uvoznu tarifnu politiku. a samim tim. organe bezbjednosti. carinske službe. jer će ta članica zone nastaviti uvoziti robe po svjetskim cijenama uvećanim za carinu. Tako npr. rast akumulacije i stabilnost u sektoru cijena). jer se poslije potpisivanja sporazuma nalaze u istom tržišnom sistemu. Neto efekti referentne zemlje su u suficitu koji izaziva efekat trade creation (zbir površna dva šrafirana trougla) i gubitak zbog pojave efekta trade diversion (površina šrafiranog pravougaonika). To će povoljno uticati na privredu ove članice zone i popraviti njenu makroekonomsku poziciju (osnovna makroekonomska pretpostavka je. Ova razlika predstavlja efekat trade creation koji se u zoni javlja zbog uticaja partnerske zemlje. Šrafirani pravougaonik prikazuje efekte od carina (za zemlju partnera) od realizacije uvoza sa svjetskog tržišta. rast eksterne konkurentnosti i profita. i vođenje zajedničke monetarne politike. monetarna unija podrazumijeva saradnju zemalja članica preko raznovrsnih politika koje se implementiraju na zajedničkom tržištu. kapitala. Svi tržišni akteri na zajedničkom tržištu imaju jednaka prava i obaveze. posebno kod usaglašavanja fiskalne i kreditne politike. U ovakvim unijama centralne bankarske institucije su odgovorne za kretanja u monetarnoj sferi i kreiranje monetarne politike. One se usaglašavaju na nižim ili višim instancama odlučivanja. 35 O efektima carinskih integracija na blagostanje vidjeti u radu: John Mc Millan and Ewen McCann. kao najvećoj i najkompleksnijoj ekonomskoj integraciji ima dvadesetak zajedničkih (komunitarnih) politika. Tako će cijene u referentnoj zemlji pasti na nivo P'. vol. Već na prvi pogled je vidljivo da je zona slobodne trgovine složena integraciona struktura. Dokazano je da eliminacija međusobnih carinskih troškova i harmonizacija prema ostatku svijeta obezbjeđuje niže troškove. 363. Prethodni primjer obuhvata zonu od samo dvije zemlje. 1981. komore i sl. Pored drugih poslova. Faktori proizvodnje imaju slobodu kretanja. Razlika se ogleda u primjeni carinske politike. pa je kretanje ljudi. roba i usluga brže i efikasnije. Welfare Effects in Customs Unions. 26 . zadržavajući karakteristike zone slobodne trgovine u odnosu na njihovu unutrašnju razmjenu. ujednačiće se cijene u obe zemlje. bez obzira na zemlju porijekla ili mjesta gde je registrovano sjedište. granične službe. U tim slučajevima se događaju velike špekulativne preraspodjele između članica zone koje nisu rezultat dogovorene politike. Tako se uvoznici iz carinske unije i proizvođači iz trećih zemalja sprečavaju da za uvoz koriste zemlju sa najnižim carinskim stopama. Ekonomska i monetarna unija predstavlja najkompleksniju integracionu strukturu koja sa može formirati u savremenom svijetu.

bez obzira na rast produktivnosti rada.Ekonomska i monetarna unija obično nastaje kao nastavak integracionih procesa u onim zemljama i zajednicama gdje je već stvoreno zajedničko tržište pa se na njemu kroz uvođenje jedinstvene valute ostvaruju dodatni sinergički efekti. koje imaju volju da dio svojih ingerencija i suvereniteta prenesu na supranacionalni nivo. No.) 27 . država A koja predstavlja veliko svjetsko tržište ukida carine na uvoz roba koje su porijeklom iz države B zbog geopolitičkih ili ekonomskih razloga. Djelimična carinska unija se javlja u ranim fazama evolucije carinske ili ekonomske unije kada zemlje članice zadržavaju postojeće stope carinskih tarifa na međusobnu trgovinu. uglavnom. Ekonomska i politička unija predstavlja sveobuhvatniju integraciju federacije i njenih članica (npr. Postoji veliki teorijski i praktični fundus iz ove oblasti društvenog života. moguće su i modifikacije međunarodnih ekonomskih integracija. SAD). proširena verzija mogućih integracionih nivoa prema Balassi je rekapitulacija događanja u ovoj oblasti (tabela 2. Ovakav oblik carinske unije je nesavršen i služio je. kao prelazni period do stvaranja potpune carinske unije. Tada država B stiče povoljniju poziciju na tržištu zemlje A. Tako npr.2. One vrše funkciju upravljanja zajednicom i rješavaju nadnacionalna pitanja. a prihvataju zajedničku tarifnu politiku u odnosu na treće zemlje. Na osnovu prethodno izloženog vidljivo je da u ekonomskoj praksi postoje raznovrsne mogućnosti udruživanja među državama. Pored osnovnih. kao što su: Sporazum o preferencijalnoj carinskoj tarifi. Ekonomske i političke unije kao najsloženiji oblici regionalnih integracija konstituišu zajedničke (centralne) političke i demokratske institucije. koji podrazumijeva niže carinske stope u međusobnoj trgovini među zemljama potpisnicama u odnosu na stope primjenjene za ostale zemlje. Preferencijali se mogu odnositi na ukupnu robnu razmjenu ili samo na određene proizvode. Suverenitet zemalja članica je u ovakvom obliku organizovanja marginalizovan (uzmimo primjer uticaja države Ohajo na SAD).

Na toj osnovi i radi kasnijeg usaglašavanja. god. dolazi do ukidanja carina na industrijske robe u međusobnoj trgovini između EFTA i EEZ. Prema trećim zemljama je uspostavljena zajednička tarifna politika (CET). Ukidaju se sve trgovinske barijere za proizvode između članica ove asocijacije. tehničku i drugu standardizaciju itd. kada Velika Britanija. zajedničke politike. god. Finske i Švedske 1995. Dvije evropske megaintegracije šire saradnju na infrastrukturu. Poslije godinu dana u EFTA ulazi Finska. i prihvaćena od Velike Britanije. strukturu i dinamiku odnosa sa EFTA. Zato je bilo neizbežno da. god. zajedno sa drugim članicama Evropske zone slobodne trgovine – EFTA formira zonu slobodne 37 trgovine FTA. Sljedeće godine se održavaju sastanci između članica EFTA i EEZ u Luksemburgu na kojima se raspravlja o modalitetima nastavka buduće saradnje. U njemu su elaborirana i institucionalna. Norveška. što je ojačalo evropsku poljoprivredu u učvrštilo CAP. Danske. god. S druge strane. god. Ipak. Danska. Švajcarska. odnosio na robe koje su članice proizvodile i razmjenjivale. Ova zemlja je ostala u EFTA. Švedske. Inače. 37 Skraćenica od engleskih riječi: free trade area. konkurencije i dr. otvoren je prostor jačanja ekonomske saradnje ovih evropskih asocijacija. Kako je vrijeme prolazilo EEZ i EFTA (ponekad i na suprostavljenim pozicijama) su sve više postajale strateški ekonomski partneri. zadovoljene su članice Unije koje nisu i ne žele biti članice EFTA. EFTA je osnovana 1960. Zato je. a Lihtenštajn 1991. jer su mnoge od njih geografski udaljene a postojale su i razlike u teritorijalnoj veličini. Mnoge zemlje EZ su napustile EFTA. Ipak. Uglavnom. Norveška izjasnila protiv pridruživanja EEZ. Island i Lihtenštajn. Austrije. ljudi. Evropska zajednica 36 1973. dok se Island priključuje 1970. 39 Sporazum je imao 129 članova i tretiran je kao akt mješovitog karaktera. pa čak i političkim uticajem EU. god. projekte iz privrede.4. EFTA-i kasnije pristupaju Finska i Island. Sporazum se. god. god. Zadržavanje carinskih stopa od strane EFTA je bila velika prepreka punoj liberalizaciji spoljnotrgovinskih odnosa EZ i svijeta. The European Free Trade Association (Evropska zona slobodne trgovine). Čak su razlike u razvijenosti i strukturi instalirane industrije bile izraženije nego među zemljama EEZ. 1977. Značajno mjesto u evropskim integracijama ima formiranje Evropskog ekonomskog prostora koji je dodatno produbio odnose među zemljama Zajednice i EFTA. god. da bi poslije carinske stope. u EFTA ostaje svega nekoliko zemalja: Norveška. Sve ovo dovodi do stavljanja u prvi plan specifičnosti i različitosti među zemljama članicama. Island. Šest godina kasnije su uklonjene carine na poljoprivredne proizvode. razvoj novih tehnologija. Osnivači su Velika Britanija. Zajednica sa ostalim članicama EFTA potpiše različite trgovinske sporazume. a Sporazum o evropskom ekonomskom prostoru 1992. najveće razlike su bile u tome što je sastav EEZ bio homogeniji u odnosu na članice EFTA (funkcionisala "po volji" Velike Britanije). Tako su svi mogli naći interese: zemlje koje su u EFTA a žele ući u Uniju i zemlje koje nisu zainteresovane za članstvo. Obe integracije su međusobno bile najveći trgovinski partneri o čemu svjedoče brojni sporazumi o zajedničkoj ekonomskoj i trgovinskoj saradnji.2. slobodna trgovina je najviše odgovarala zemljama EFTA 39 koje nisu željele članstvo u Uniji. Austrija. FTA bila primorana da trgovinsku liberalizaciju limitira na proizvode članica asocijacije. što su budući događaji i potvrdili. Poslije prijema u Zajednicu Austrije. potpuno je jasno da su regionalne ekonomske integracije poslije Drugog svjetskog rata postale osovina sistema međunarodne trgovine i jedan od ključnih stubova globalizacije. moglo se pretpostaviti da će Zajednica imati dominantan uticaj na obim. došlo do uspostavljanja jedinstvenog evropskog tržišta ukidanja svih necarniskih barijera i spriječavanja favorizovanja domaće proizvodnje u odnosu na druge zemlje. uglavnom. Ovaj sporazum je potpisalo dvanaest članica Unije i sedam članica EFTA. OJ L3/1994. Kada je 1992. Portugala. Švicarska i Lihtenštajna. članice EFTA su zadržale uvozne carinske stope prema trećim zemljama. Ciljevi EFTA su bili manje ambiciozni u odnosu na EEZ. Portugalija.) 28 36 . 38 Dalji razvoj EFTA se nije mogao predvidjeti jer je bio pod snažnim ekonomskim. kao carinska unija. U stvari. Poslije njegovog potpisivanja. 38 Poznato je da se 1994. usluga i kapitala. Danas su članice ove integracije Norveška. god. Švicarska i Lihtenštajn. Praktično. evropska zona slobodne trgovine je nastala potpisivanjem akta na Konferenciji u Štokholmu 1960. kvantitativna ograničenja i druge necarinske barijere među članicama fazno smanjivane i ukidane. Sedamdesetih godina prošlog vijeka sve članice EFTA sa EZ sklapaju sporazume o slobodnoj trgovini. god. u cilju sprečavanja uvoza roba u EZ preko zemlje sa najnižom carinskom stopom. Švedska i Švajcarska. On je imao devet cjelina u kojima sa razrađenim pravilima slobode kretanja roba. Irska i Danska zatraže prijem u EZ. finansijska i opšta pitanja (Agreement Establishing the European Economic Area. heterogenoj strukturi privrede itd. Istorija evropskih i drugih integracija Evropska zajednica je nastala 1957. Norveške.

Dalje. bilo je i "tragičnih istorijskih primjera evropejstva" kao onaj iz vremena vladavine Napoleona koji priziva integrisani kontinentalni sistem.). Tako trgovinska razmjena između Njemačke. Ova druga je dovela do epohalnih tehničkih pronalazaka. Period razvoja do 1945. Beograd. god. Francuske. Može li se zato EU upoređivati sa Rimskim carstvom? Mogu li se komparirati rimski novac i evro? Da li između njih preovladavaju razlike ili sličnosti? Ove i druge dileme govore da ideje evropskih integracija nisu nove (kao što to tvrde neki političari) i da bi. kroz istoriju. ruši predrasude na putu boljeg funkcionisanja partnerskih nacionalnih ekonomija. ili Pol Džonson. Pobornici su političari. The Rise of Napoleon Bonaparta. Italije. osnivaju "Srednjoevropsko privredno okruženje. Ekonomska strana Napoleonovih ratova i motivi stvaranje velikog tržišta se uočavaju u slijedećoj literaturi: Asprey Robert." Ova asocijacija je usmjerena da. Laguna. godine. god. Francuska revolucija mijenja svijest o evropskom zajedništvu. Ali. 29 40 . ubrzavaju izgradnju infrastrukture itd. god. Te društvene promjene su već tada zahtijevale zajedništvo prilikom upotrebe faktora proizvodnje na nacionalnom i kontinentalnom nivou. Basic Books. perioda industrijske revolucije itd. koju je pratila i valutna stabilnost najrazvijenijih evropskih privreda toga vremena. 2000. Sve to stvara nove međunacionalna zanimanja. Bez obzira na. industrijalci i naučnici koji zbog početka aktivnosti na stvaranju velikog 41 evropskog ekonomskog prostora tokom 1904. Beča. istorijski gledano. veoma malo razlikuju od današnjih. Kako su tekli događaji vezani za integracije i kako ih možemo sistematično razvrstati? Ako se prihvati najopštija podjela od početnih ideja do danas. treba naglasiti da je poslije njih na evropskom tlu došlo do uspostavljanja ekonomske stabilnosti. ako bi detaljno analizirali istoriju Evrope našli mnoštvo argumenata o postojanju milenijumske evropske ideje. 1903. 41 Vidi u: Julius Wolf. Ipak. New York. Jer. potpisan je Sporazum o trgovini u Evropi (Cobden-Chevalier sporazum) koji Francuskoj omogućava kupovina kvalitetnijeg čelika iz Velike Britnije po normalnim cijenama. na Berlinskom kongresu 1878. Postrevolucionarne reforme donose veće slobode kretanja ljudi i proizvoda. Velike Britanije i drugih zemalja rapidno raste. koliko god bi se "umotavali" u floskule o evropejstvu. bar primarno nisu bili vođeni idejama ekonomske emancipacije. Napoleonovi ratovi. Od kraja devetnaestog vijeka pa do Prvog svjetskog rata rađaju se razni prijedlozi o evropskim integracijama (iz Njemačke. Berlina i napokon Brisela. Iako je to istorijski period u kojem na svjetskoj i evropskoj sceni dominiraju konflikti globalno-političkog i neekonomskog karaktera. Pariza. god. ipak treba priznati činjenicu da se tadašnje ideje i rasprave o velikom tržištu. i Durant Will and Durant Ariel. Napoleon. Berlin. god. Period do 1945. Simon and Schuster. Snažni motivi ujedinjenja evropskih ekonomskih potencijala su postojali još u vrijeme Francuske buržoaske revolucije. 40 Tokom 1860. dovela do prve specijalizacije rada i uticala na rast produktivnosti rada. Materialien betreffend einen mitteleuropischen Wirtchaftsverein. Tokom 1888. Velika Britanija koristi dostignuća industrijske revolucije i jača saradnju sa najrazvijenijim evropskim ekonomijama. 2007. Austrija je dobila pravo aneksije Bosne i Hercegovine. pored ekonomskih. i drugi. I prostori budućih proširenja su bogati istorijskim spomenicima iz vremena starog Rima. U decenijama između dva vijeka u Njemačkoj sazrijeva ideja o velikom ekonomskom prostoru. karakterističan po uvođenju izolacije britanske trgovine. Period poslije Drugog svjetskog rata. okupacionu suštinu odluke. specijalizaciji i stvaranju komparativnih prednosti evropskih zemalja. Mađarska predlaže osnivanje Centralne evropske unije. afirmiše i njemačke nacionalne interese. New York. tendencije širenja razvijenih evropskih sila na istočne granice su uvijek bile neupitne. god. razvoj evropskih integracija prolazi kroz nekoliko karakterističnih i istorijski homogenih perioda: ▪ ▪ ▪ ▪ Period do Prvog svjetskog rata. ne može se zanemariti njena ekonomsko integrativna komponenta. The Adge of Napoleon. Ipak. Francuska pokušava napraviti carinsku uniju sa Njemačkom. ideje integracija su lansirane iz Rima. Uglavnom. Švicarske i dr. fokusirajmo se sada na istorijski razvoj evropskih regionalnih integracija. 1975.No. godine. evropska istorija proširenja i integracija bogata je i drugim događajima. Moderna epoha razvoja EU i njena globalna uloga. Veliki dio teritorije EU je prostor koji je nekada pripadao Rimskom carstvu. Rimski novac se može naći na velikom broju arheoloških lokaliteta na području Zajednice.

Za evropski ekonomski prostor se tokom 1940. čija je geografska situacija takva. 45 Dolazilo je do eskalacija neprijateljstava između starih i novoformiranih država. 1994. str. god. 30 . god. mora postojati federalni savez. 42 O evropskoj strategiji njemačkog kapitala. Njega je podržao njemački političar Gustav Štresman." Danas je Njemačka jedna od vodećih zemalja u EU i njen najveći neto finansijski kontributor. god. CLDS. Štresman je 1929. a nalazi se u ediciji Fridrih fon Hajek. 798. god. i Predrag Jovanović-Gavrilović. 1994. Makroekonomija. Poziciju Njemačke i moguću sudbinu zajednice evropskih naroda najbolje opisuje Fridrih fon Hajek kada kaže "da je budućnost Engleske povezana sa budućnošću Evrope. iako po sadržini ekonomski.. Ovaj industrijalac i šef odjeljenja za spoljnu trgovinu u Ministarstvu spoljnih poslova nacističke Njemačke 43 eksplicitno se zalagao za osnivanje Centralnog organa za evropsku privredu velikog prostora. odnosno. Bonn. Berlin. god. opet vidjeti u: Reinhard Opitz. Projekat je. Velika Britanija i Italija su bile protiv inicijative." Dobitnik Nobelove nagrade za ekonomiju dalje kaže da "naša stremljenja moraju biti upravljena prema ponovnom pridobijanju Njemačke za one vrijednosti na kojima je sagrađena evropska 46 civilizacija. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1845.. god. Ekonomski fakultet. pao je Zlatni standard itd. 52-66. te događanjima u Njemačkoj koja su opredjeljivala svjetske tendencije. bez obzira na posljedice Prvog svjetskog rata. iz međuratnog perioda izdvajaju se mnogi pokušaji stvaranja ekonomskih integracija. god. budućnost Evrope će se najvećim dijelom odlučiti onim što će se dogoditi u Njemačkoj. Svjetska kriza je ubrzala realizaciju koncepta nacionalnih država i projekat je pao u zaborav. Međunarodno poslovno finansiranje. god. da bogati susjedi Njemačke imaju velike mogućnosti za izvoz svog kapitala i da se samo treba zamisliti nad izgradnjom saobraćajne infrastrukture 44 potrebne za ispunjavanje zahtjeva velikog ekonomskog prostora. 46 Neobjavljeni članak koji je pročitan Političkom društvu na Kraljevskom koledžu Kembridž 1994. Panevropski manifest iz 1923. 1994. 2004.) rekao da evropski prostor pruža velike mogućnosti za ekonomski isplative poslove. proklamuje udruživanja evropskog kontinenta u jedinstveno carinsko i privredno područje. 2006. god. zalagao i član uprave Njemačke banke Herman Jozef Abs. One promovišu ideje političkog ujedinjenja Evrope. CID. Brian je iste godine na Skupštini Lige naroda izjavio da između naroda Evrope. 1915. Ipak. Memorandum o organizaciji sistema evropske federalne unije je predviđao ugovor o osnovnim principima. Beograd. Evrointegracije su i dalje fundamentalni cilj najjače evropske ekonomske sile. Projekat su podržali Štresman i manje evropske države. Njega ovlašćuje 27 evropskih državnika da sastavi plan. ovoga puta je njemačka ekonomska ideja bila podređena mračnoj ideologiji. Tokom 1923. 93-97. Interesantno je da je ovaj ekonomista čak i poslije kapitulacije (iako je tokom rata za Njemačku obavljao funkcije najvišeg ranga u oblasti finansija) radi na poslovima obnove a 1976.. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1945.1940. 45 O funkcionisanju i padu Zlatnog standarda vidjeti u Burda Majkl i Čarls Viploš. fon Kudenhov-Kalergi. memorandum za evropske vlade. Ona je odmah postala njen ravnopravan partner. str. On je u govoru na Njemačkom institutu za bankarstvo i nauku o bankarstvu (25. bio ideološki suprostavljen britansko-francuskom savezu. PAIDEIA. ekonomije i politike. dopadalo se to nama ili ne. osniva Panevropski pokret u cilju uspostavljanja evropske savezne države. Mnogi poslijeratni istoričari su smatrali da je poniženje Njemačke poslije Prvog svjetskog rata doprinijelo novim krizama i zastojima u realizaciji ideja ekonomskih integracija u međuratnom periodu. i dodaje. Ali.Već je rečeno da tokom Prvog svjetskog rata Friedrich Naumann. njemački političar i član Rajhstaga 42 pravi Program uspostavljanja srednjoevropske ekonomske zajednice (Mitteleuropa). 43 Opet vidi u: Reinhard Opitz. Jedan od njih je tekst Wernera Daitza iz 1936. prvi dao ideju o zajedničkoj evropskoj valuti. U mnogim zemljama se stvaraju pan-evropske političke organizacije. Sve je kulminiralo Velikom ekonomskom krizom 1929. god. god. Bonn. osnivanje Evropske konferencije i stalni politički odbor. Zato su kreatori svjetske politike poslije Drugog svjetskog rata poraženu Njemačku odmah prigrlile u zajednicu evropskih naroda. 44 Opet vidi u: Reinhard Opitz. god. ili u: Friedrich Naumann. grof Ričard Nikolaus E. Između dva rata u Evropi su promovisane mnoge pan-evropske ideje i pokreti. god. Česte recesije su djelovale na rast inflacije i povećanje nezaposlenosti. Studije iz filozofije. postaje počasni doživotni predsjednik Njemačke banke. Mitteleuropa. kakva je. god. god. Period poslije Prvog svjetskog rata bio je opterećen svjetskim krizama. Bonn. p. participirajući u Maršalovom planu obnove Evrope. 2002. Jedna od njih je i inicijativa poznata kao "Brianov plan" predložen od francuskog međuratnog ministra spoljnih poslova Aristida Briana (člana Panevropskog pokreta). Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1945. prije svega ekonomskim. Beograd. 10.

2006. ali nije uzela učešće. S druge strane. U periodu obnove zapadnoevropske zemlje su imale indirektnu korist od sređivanja monetarno-kreditnog sistema jer su realizacija Maršalovog plana i Sporazum iz Breton Vudsa dali konvertibilnost zapadnoevropskim valutama. No. Ekonomski fakultet. ostvaruju se i njihovi geostrategijski i vojnopolitički interesi. 54 Britanija je takođe bila pozvana. Ekonomski fakultet. Formiraju se UN i IBRD. god. koja se pretvara u unosan biznis. MMF i sredstvima drugih institucija. koji je kasnije (1995) transformisan u WTO. 2006. prije svega za SAD. Uz UN i Opšti sporazum o tarifama GATT iz 1947. i SSSR se ekonomski i vojno-politički 51 integriše sa zemljama suprostavljenog ideološkog predznaka. god. god. The Changing Relationship Betwen the World Bank and the International Monetary Fund. 97-129. vratimo se u vrijeme rađanja "novog svjetskog poretka. Unija novim ugovorima jača ekonomsku dimenziju evropskih integracija. ratne saveznike SAD. Ove institucije garantuju svjerski mir. Međunarodno poslovno finansiranje. Francuzi i ostali su u ovom 54 procesu vidjeli vlastite interese i šanse za veće tržišta za njihove industrije. u govoru pred Trgovinskom komorom u Njujorku 1969. Uticaj Breton Vudsa se osjeća i u sadašnjoj složenoj arhitekturi svjetskih odnosa. p. i u Predrag Jovanović Gavrilović. Međunarodno poslovno finansiranje. "zapadne zemlje". Svjetska banka. Tako su stvorene neophodne pretpostavke za integrisanje evropskog privrednog prostora dok su SAD odobrile i hitno krenule u realizaciju Maršalovog plana. 49 Pored brojne literature vidjeti u: Richard E. str. Feinberg. Beograd. stvaraju carinsku uniju. god. evropski narodi su bili spremni za zajednički korak 47 48 naprijed . kreditima Svjetske banke. rekao da je novac koji se izdvajao za program pomoći Evropi najunosniji ulog koji su SAD ikada učinile. Grenzen im Ostblock und ihre Űberwindung. Berlin. kasnije je nastao Savjet Evrope. Iz današnje istorijske perspektive se može uočiti da je anglo-američki sporazum o globalnom ekonomskom poretku istorijska prekretnica na planetarnom nivou. Integraciji je prethodio Šumanov plan kojim se i Njemačkoj pružila prva 53 poslijeratna šansa za integraciju sa onima sa kojima su donedavno bili u ratu. Zajednica uspostavlja vlastite institucije i to: savjet ministara. Prije osnivanja saveza Sovjeti su željeli da se inkorporiraju u Evropu. Beograd. Njemačka je imala korektan status. Nju su činili dijelovi privreda Francuske. Hofman. Države Beneluksa 1948. Nakon skoro jednog vijeka nepovoljnih uslova za odvijanje integracija i dva svjetska rata koja su se dogodila u međuvremenu. IMF) i Međunarodna banka za obnovu i razvoj. Obnova se odnosi isključivo na tzv. 51 Kao odgovor na ekonomske i vojnopolitičke integracije zapadnih saveznika "komunistički blok" osniva Savjet za međusobnu ekonomsku pomoć (SEV) pod kontrolom SSSR. Bretonvudski sporazum je za SAD bio pun pogodak jer su kao druga supersila dobile moćan i efikasan 50 intervencionistički instrumentarij koji se mogao koristiti i izvan vlastitih granica. Dalje. koji je mnogo kasnije. aprila 1949. Na pripremljenoj finansijskoj infrastrukturi započinje obnova Evrope. CID. Dakle. CID. Kao prva uspješna evropska integracija. što je značajno opredijelilo njenu dalju sudbinu u Evropi. 53 Ovoga puta nije bilo isključivanja poraženog ratnog partnera kao poslije Prvog svjetskog rata. Summer. god. 1988. evropska integracija najvišeg nivoa. koegzistenciju i stabilan međunarodni ekonomski sistem. tražio prijem u NATO koji je ostao bez odgovora (Vidjeti u: Andrea Komlosy. International organization. god. te zemalja Beneluksa. kasnije Svjetska banka. Uskoro EZUČ prerasta u EZ. No 3. Pol G. 52 Robert Šuman. 50 Kontrola se obezbeđivala kontrolom relativne većine glasova i specijalnih prava vučenja. Malo je poznato da je SSSR još 2. Već tada.Period poslije II svjetskog rata. u Hagu. koji je održan 1948. kreirao plan o zajedništvu Francuske i Njemačke u cilju sprječavanja sukoba i zajedničke kontrole nad ratnom opremom. god. Njemačka je imala delegaciju od 51-og člana na čelu sa Konradom Adenauerom (koji kasnije postaje kancelar). god.. Iz kongresne ideje o parlamentarnoj skupštini. Evropski sud pravde i Evropsku komisiju. Opšti sporazum o carinama i trgovini. naravno uz kontrolu SAD nad investicijama realizovanim implementacijom Maršalovog plana. Procesi evropskih integracija poslije rata počinju Evropskim kongresom. god. 45. Glavni protagonist Kongresa je Vinston Čerčil. 48 Pored brojne literature vidjeti u: Predrag Jovanović Gavrilović. poslije mnogo propalih pokušaja i nepotrebnih ratova. 2001. Die Grenzen Österreich zu den Nachbarn im RGW. Na njemu se okupilo oko 700 predstavnika. "globalna ekonomija" je kompletirala infrastrukturu koja je na cijeloj planeti mogla realizovati novu svjetsku politiku. Krajem II svjetskog rata (1944) održana je finansijska i monetarna konferencija u Breton Vudsu 49 na kojoj su osnovane globalne finansijske institucije Međunarodni monetarni fond (MMF. francuski ministar inostranih poslova koji je 1950. a posebno kasnije. osnovana je EZUČ. 31 47 . Takvu situaciju je najbolje opisuje najviši američki funkcioner ERP (European Recovery Program) u Evropi." Sredinom četrdesetih se formiraju institucije međunarodnog svjetskog poretka MMF.). Potpisivanjem Sporazuma iz Pariza 1951. god. između SAD i Evrope. Njemačke i 52 Italije.. Ovo je najbolja ilustracija situacije pedesetih i šezdesetih godina dvadesetog vijeka.

sporazum je proširen na ukupnu trgovinu formiranjem CUSFTA. Druge prednosti se odnose na blizinu integrisanih zemalja. Na osnovu njih su formirane početne politike EZ. Čak bi se moglo reći da su ekonomske integracije izvan evropskog prostora izuzetno dinamične. i progresu njenih članica. kada je formirana zona slobodne trgovine u 56 automobilskoj industriji. O globalnim ekonomskim i filozofskim aspektima regionalnih integracija te Zajedničkim sjeverno-američkim slobodnim tržištem CUSFTA vidjeti u: Zbornik radova. ali im se smanjila realna moć. god. Tako se npr. 2007. pa su zbog toga neke svetske integracije formirane zbog uspostavljanja ekonomske i spoljotrgovinske ravnoteže sa Unijom.. Rast intraindustrijske razmjene utiče na rast komparativnih prednosti članica integracije. Konačno. Prednosti EU kao važne regionalne integracije na globalnom nivou se vezuju i za sljedeće argumente: Prvo. Postojali su i globalnopolitički razlozi jer je kontinuirano jačanje EU stvaralo probleme američkom izvozu u EU pa je NAFTA Vidjeti: Baldwin. ako regionalnu integraciju ekonomskog karaktera čini više zemalja. dobrosusjedski odnosi i bliskost zemalja članica koje su imale ekonomsku saradnju prije integracije utiču na jačanje veza i rast blagostanja u integraciji. Regionalne integracije su potporni stub globalizma. Smisao integracija je stvaranje konkurentskih prednosti između ekonomskih aglomeracija. tada je veća vjerovatnoća da će proizvođači proizvoditi proizvode po nižim cijenama a veće su i šanse za stvaranje trgovine u odnosu na njeno skretanje. kao što su integracije država na što širem planu i što višem nivou. R. god. i od tada za EU počinju nove faze integracija koje pored teritorijalnog proširenja obuhvataju i mnoge druge segmente. Naime. na svjetskom ekonomskom prostoru funkcioniše respektabilan broj regionalnih integracija. Srpski genealoški centar. Međunarodne ekonomske integracije imaju svoj vijek trajanja. god. 1994. SAD nisu bile zadovoljne radom GATT i WTO (nezadovoljstvo sa WTO je posebno izraženo u liberalizaciji trgovine poljoprivrednim proizvodima). Ova integracija je prethodnica formiranja Sjevernoameričke zone slobodne trgovine 1994. Dvije osnovne oblasti sporazuma su bile poljoprivreda i transport kroz carinsku uniju. U EU postoji tehnološko i kolektivno jedinstvo članica koje vremenom prerasta u puno ekonomsko i političko jedinstvo. Tokom sedamdesetih. ulazi i Meksiko. Ono se definitivno uspostavlja Ugovorom iz Mastrihta 1992. Naknadno. U nju pored SAD i Kanade. što utiče na niže troškove transporta. Ova integracija je značila okretanje SAD od multilateralne politike prema regionalnom pristupu. tada one dodatno jačaju već dovoljno snažan uticaj i na međunarodnoj sceni. Tako nastaje NAFTA. London. god. 56 55 32 . god. kada svijet potresaju recesija i ekonomska kriza i ozbiljno prijete da ugroze globalnu makroekonomsku stabilnost. Neke od njih su trajale veoma kratko. ako su članice regionalne integracije ekonomski moćne zemlje koje sa integracionim procesima dodatno jačaju svoju ekonomiju. Drugo. svjetskih ekonomskih. Integracije se događaju i na američkom kontinentu. Sjevernoamerička regionalna integracija SAD i Kanade je osnovana 1965.Osnovni ciljevi EZ se sublimiraju u želji članica da eliminacijom unutrašnjih carina i kvota do 1970. Antropologija postsocijalizma. Američke regionalne integracije. a 1988. iste ili slične privredne strukture zemalja utiču da industrijski profil članica doprinosi ekonomskom progresu i diferenciranju industrije u odnosu na globalni nivo. Razvoj EU je neodvojiv od procesa globalizacije i integracija svjetskog nivoa. No. Pored integracija na evropskom prostoru i u svijetu postoje različiti oblici regionalnih ekonomskih integracija. Regionalne integracije u svijetu. boreći se protiv njih različitim mjerama. Beograd. CEPR. Treće. Tako je međunarodna pozicija Njemačke kao ekonomski najjače evropske zemlje ojačala i zbog snage evropskih integracija. U tom pogledu Unija je nesporno najrazvijenija regionalna integracija koja doprinosi ukupnom. god. formiraju carinsku uniju. dok su druge opstale. Savremeni period i globalna uloga EU. Konačno. regionalne integracije predstavljaju paradigmu svjetske ekonomije u periodu poslije Drugog svjetskog rata. ali i političkih odnosa. Prvi zadatak regionalnih integracija je rast političke i ekonomske moći zemalja koje se 55 dobrovoljno udružuju. ni EZ nije ostala ravnodušna na te događaje. Towards an Integrated Europe. to dovodi do proizvodnje po konkurentnijim cijenama. Delorovim paketima mjera je vraćena vjera u evropske integracije i ideju jedinstvenog evropskog tržišta. automobila i sl. EU specijalizovala za proizvodnju civilnih aviona. Uz globalizaciju.

Tokom 1967. a pozitivni ekonomski trendovi su se zadržali i do danas. U 1985. Zona je utemeljena na inicijativama o korišćenju povlaštenih tarifa iz 1977. Singapur. Tokom devedesetih godina prošlog vijeka inicijative se transformišu u ozbiljniju asocijaciju AFTA koja smanjuje carinske stope na industrijske proizvode unutar ASEAN-a od 0-5% (za period od 15 godina). i Vijetnam. god. Sve ove zemlje su i poslije ulaska u integraciju zadržale visoka učešća spoljne trgovine u outputu. god. zbog stvaranja zajedničkog tržišta. Asean Free Trade Association-AFTA. Zato zemlje ASEAN rade na razvoju demokratskih načela i afirmaciji ljudskih prava i sloboda. ovo područje postaje interesantno za strane investitore što je opravdanje za ovaj vid integracija. Filipini. Zbog toga raste konkurentna sposobnost zemalja članica ASEAN i on postaje značajan faktor svjetske trgovine. Ove integracije utiču na rast razmjene sa svijetom i povećanje direktnih stranih investicija. Lako se može uočiti da je riječ o slabije razvijenim zemljama sa relativno visokim učešćem spoljne razmjene u DBP. i Burma 1999. osnovana 1992. jer je region još uvijek opterećen nedemokratskim pojavama i tendencijama. Kako je stanje u regionu tradicionalno nestabilno. Posljedično. Tajland. Jačanje ekonomskih odnosa je dovelo i do stvaranja AFTA. Ona koja predstavlja zonu slobodne trgovine između zemalja Latinske Amerike. LAFTA je još jedna od ekonomskih integracija na području američkog kontinenta. god. integraciji se priključuju Bruneji a 1995. Drugo. god. Članice integracije postaju Indonezija. 33 . god. ASEAN je nastao i na geopolitičkoj platformi u pokušaju odbrane jugoistočnih azijskih zemalja od komunističke ekspanzije. pa čak i povećale razmjenu sa inostranstvom. god. god. 58 57 57 58 Latinoamerička zona slobodne trgovine osnovana u Montevideu 1960. se osniva asocijacija jugoistočnih azijskih zemalja ASEAN. Azijske regionalne integracije. god. Malezija. U integraciju ulazi i Laos 1997. Azijske zone slobodne trgovine. ASEAN se angažovao i na održavanju mira i jačanju koegzistencije u asocijaciji. Međutim. kasnije su njegove članice ostvarile značajne ekonomske interese i pretpostavke za rast ekonomsko-socijalnog blagostanja.predstavljala odgovor jačanju evropskih integracija. ali i širem regionu.

te ugovori iz Kopenhagena. Kao ključni. ne samo od evropskih zemalja. Albanija i Crna Gora. Dan EU je 9. I više od toga. 81-102. Ovdje nije samo riječ o. Unija se kontinuirano širi. Ugovor iz Mastrihta. Irska. dok se u NATO se nalazi 21 zemlja Unije. u UN i nekim drugim forumima. carinskih i drugih integracija. Dalje. Island ili Švajcarska. sa Španijom i Portugalijom. Španija. I tako. 2004. Periode prije i poslije proširenja prate usvajanja deklaracija i sporazuma itd. a kasnije 1981. postoje i neke zemlje koje ne žele ući u evropske integracije. Maltom. Filip Višnjić. god. Danas postoji veliki interes za evropske integracije. vladavina zakona. Kiprom. Ekonomski razlozi osnivanja ove asocijacije su bili primarni. Letonija. god. a himna ''Oda radosti'' (iz Devete Betovenove simfonije). Do danas. Poljskom. Slovačkom. Portugal. sa Danskom. Danas EU čini 27 zemalja članica: Velika Britanija. Potencijalni kandidati su: Srbija. 2007. Francuske. Letonijom i Estonijom. Švedska. Proširenje na istok. i konačno. kao što su: Norveška. Danska. OSNOVNI MAKROEKONOMSKI POKAZATELJI EU 3. stalno potenciranim slobodama mobilnosti kapitala. Tako prve dvije participiraju na jedinstvenom tržištu preko Evropskog ekonomskog područja. 59 34 . god. u Rimu potpisani Evropski ustav 2004. od ugovora do ugovora. ona je najviši dostignuti stepen integracije suverenih država. 60 Slovenija. maj. sa Austrijom. god. Tri zemlje su kandidati za prijem: Makedonija. Konačno. Andora i Lihtenštajn). roba. kapitala i ljudi. usluga i ljudi. od strane šest osnivača: Njemačke. god. Malta. Beograd. god. On u svome djelu Proširenje na istok ukazuje na ekonomske i političke motive ideja evropskih integracija. Unija je snažna i složena ekonomska i politička organizacija 27 evropskih zemalja čija formalno-pravna istorija počinje nekoliko godina poslije II svjetskog rata. Amsterdama. Ono što danas ovoj integraciji daje centrifugalnu silu (uz tržište od oko 500 miliona stanovnika) jeste napredujuća ekonomija koja stvara oko 30% svjetske proizvodnje. rastu i političke ingerencije..3. Unija ima specifične veze sa "patuljastim" državama (Vatikan. već o čitavom kompleksu složenih društvenih odnosa. 60 Npr. Finska. Nice. Unija je krajem 2007. Češka. god. sa Češkom Republikom. Luksemburg. Monako. dok se učešće švajcaraca na jedinstvenom tržištu reguliše bilateralnim sporazumima. Francuska. Mađarskom. god. Litvanija. Na kraju. Osnovni podaci o EU Unija je najveće organizaciono-društveno dostignuće ljudske civilizacije. usluga. Slovenijom. Belgije i Luksemburga. Nova širenja su 1995. str. Slovačka. Italija. Rimski sporazum iz 1957. Zbog toga se ovom problemu prilazi temeljno i senzibilno. već i onih sa drugih kontinenata. Estonija. imala 27 članica u kojima se govorilo na 23 službena jezika. koji joj prethode (Hofbauer ). Poljska. god. Jedno od suštinskih pitanja je problem širanja Zajednice. Mađarska. EU je brojnija za Rumuniju i Bugarsku. širenje je neminovost i istorijska misija koja formalno počinje sa prvim integracijama 1951. Dakle. ali ne treba potcijeniti ni 59 političke momente. mogu se izdvojiti Pariški i Rimski ugovori. Austrija. tako da se teritorijalna ekspanzija EU nikako ne može dovesti u vezu sa ranijim imperijalnim osvajanjima. Bilateralni sporazumi i korišćenje evra donose različite oblike međusobne saradnje EU i ovih zemalja. Današnja integracija ima zastavu na čijoj plavoj podlozi dominira krug sa zlatnim zvjezdicama. Belgija.1. od sporazuma do sporazuma. Njemačka.). Holandija. Irskom i Velikom Britanijom. na samitima G8. Jačanjem zakonodavno-pravnog okvira. Italije. koji članicama garantuje slobodu kretanja roba. Kasnije se odvijala kroz šest proširenja. Stabilna demokratija. sa Grčkom i 1986. Pristupanje Uniji je povezano sa ispunjenjem kriterijuma iz Kopenhagena (Savjet Evrope u Kopenhagenu. na spoljno-političkom planu Unija predstavlja članice u STO. Holandije. Finskom i Švedskom. a 2004. San Marino. od kojih je prvo bilo 1973. Kipar. osnovane u osjetljivom geopolitičkom periodu. Turska i Hrvatska. 1993. uz dovoljno razvijenu tržišnu ekonomiju koja može prihvatiti uslove konkurencije jedinstvenog tržišta i ispuniti uslove konvergencije (provjeru vrši Savjet Evrope). u cilju jačanja EU i širenja njenog uticaja u širem regionu i svijetu. Bugarska i Rumunija . Vidi u: Hanes Hofbauer. poštovanje ljudskih prava. Litvanijom. predstavljaju ključne kriterijume za sticanje statusa člana Zajednice. daje konture budućih ekonomskih. vrata EU su danas otvorena (ili bolje rečeno poluotvorena) za sve zainteresovane zemlje koje žele postati njene punopravne članice. Bosna i Hercegovina. Grčka. god. I pored velikog interesa za ulazak u EU. preko Unije za ugalj i čelik.

19% 2. koji direktno zavisi od veličine populacije.709. Ovo objašnjava neke dileme i kontroverze sa kojima se Unija suočava pri donošenju odluka o budućim proširenjima.4% 2.3. Pored ekonomskog značaja. stanovništvo je faktor privlačenja investiija.688. Kvalitet ekonomskog prostora se ne meri samo ukupnim. god.21% Izvor: EUROSTAT i Wikipedija (Podaci za EU se odnose na januar 2009.765.39% 4. u drugim faktor rasta a u trećem može predstavljati prepreku integracijama. ne samo u plasmanu proizvoda i usluga.) Broj stanovnika opredeljuje makroekonomsku situaciju određenog prostora.235.375 93.137.325. ili koncentraciji industrijskih kapaciteta. Tabela 3. Gustina naseljenosti je 115 stanovnika po kvadratnom kilometru.1% 1. Uz sjevernoameričko i azijsko tržište. Stanovništvo Sa oko 500 miliona stanovnika EU je treća demografska grupacija u svijetu (poslije Kine i Indije).000 499. treba reći da je sudbina nekih budućih integracija ipak vezana i za broj stanovnika tih zemalja. već ostvarenim dohotkom po stanovniku. a za Njemačku za decembar 2008.673. koliko god to zvučalo antievropski.675 kvadratnih kilometara.1.170 141. jedan od motiva širenja je rast tržišta. Jer.88% 1.174.170.660 148. broj stanovnika već sada za oko 200 miliona veći u odnosu na SAD. U nekim istorijskim periodima. nego i u sferi obima i strukturi raspoližive radne snage.849.66% 16. Danas je tržište EU sa oko 500 miliona stanovnika i visokim dohotkom per kapita. Ovo joj omogućava korišćenje pozicija velikog tržišta.631. god. ono može biti kočnica ekonomskog razvoja.170 166.28% 1.300 305. Tako je npr. Svi ostali podaci se odnose na mart i april 2009.53% 3. Tako je i u okvirima EU.000 % svjetske populacije 19.355 190.39% 1.270 229.45% 2. ali je važnije od toga da evropska administracija daje sve veći 35 . pa su makroekonomske analize vezane i za demografske promjene.333 127.740.110 111.500 155. Činjenica je da se evropsko tržište kontinuirano širi.460 86.64% 1.000 1.82% 2.2.94% 7.3% 2.843.329. S druge strane. EU27 je reprezent najrazvijenijeg dijela sjvetske ekonomije i najveće svjetsko tržište.: Prvih 15 država/integracija prema broju stanovnika Rang 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Država/Teritorija Kina (bez Hong Konga i Makaoa) India EU SAD Indonezija Brazil Pakistan Bangladeš Nigerija Rusija Japan Meksiko Filipini Vijetnam Njemačka Stanovništvo 1. god.060.095 82. Površina EU poslije zadnjeg proširenja iznosi 4.145.077. važna geopolitička komponenta itd.924.

Portugalu i Španiji. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. italijanski društveni proizvod. Italiji i Španiji živi 80% stanovništva.. Hrvatska. dok Finska sa 17 st/km spada u nenaseljene zemlje. Jedan je suma svih finalnih prodaja koje se obave u određenom vremenskom periodu. dok treći predstavlja sumu faktorskih dohodaka zarađenih u privrednim aktivnostima. Kako nema moratorijuma na evropska širenja. 2 najgušće je naseljena Malta sa oko 1280 st/km (zbog male površine ove zemlje). BiH. Očuvanje životne sredine je važan segment valorizacije ekonomskih aktivnosti. Razlog je u tome. Tako je 1987. kojih se bivše socijalističke zemlje ne mogu brzo riješiti. Turska. SAD i Japan ukupno imaju manje stanovnika od EU. Ulaskom velikog broja zemalja poslije 2004. Međutim. te Belgiji. realno je očekivati da se razlika u korist Unije još više poveća. 61 Stanovništvo Unije se analitički može grupisati prema različitim faktorima: starim i novim. agregatno i po stanovniku za EU i njene članice (za 2007. str. nacionalnog dohotka i ostalih agregata. I u ostalim zemljama ima neregistrovanog outputa. CLDS. Zagreb. str. treba ukazati i na to da je vrijednost društvenog proizvoda EU analitički uporebljiva za komparativne analize sa ostalim svjetskim blokovima ili ekonomijama velikih zemalja. Konačno.2. Predpristupne mjere EU daju rezultate. god. a posebno u Grčkoj. 36 . 93-160. Izračunavanje agregata postaje sporno i zbog šteta i troškova zagađenja ili devastacije životne sredine. Ova širenja i već uspostavljeni odnosi neminovno vode saradnji sa drugim integracijama. Situacija u EU je dodatno otežana zbog toga što ovu fazu postojanja prate izražene ekonomske i socijalne razlike samih članica. kao što su OPEC. NAFTA. problemima u sektoru ekologije i sl.3. velikim i malim državama. Kao država. važnih za integralno sagledavanje realne vrijednosti proizvodnje na određenoj teritoriji. Makedonija. prikazuje vrijednosti GDP. Ima i drugih momenata.). Makroekonomija: evropski udžbenik. god. Srbija. koji je do prije nekoliko decenija bio zamenaren. egzaktno utvrditi. zbog uticaja sive ekonomije povećan za čak 12%. Najnaseljenije zemlje EU su 2 Holandija. god. gotovo nemoguće. Rezultati na tom polju su evidentni. Holandiji i dr. Zato EU ulaže napore da zajedničkim kohezionim politikama prevlada brojne slabosti koje prate novoprimljene članice. 1967. Zato će se stanovništvo EU povećati i steći prednost u odnosu na visokorazvijena tržišta SAD i Japana. problemi nisu imanentni samo novim članicama. taj omjer se smanjio. riječ je o problemima tranzicionog karaktera. Velikoj Britaniji. god. Velika Britanija i Njemačka. Beograd. Društveni proizvod Društveni bruto proizvod je BDP je najvažniji makroekonomski agregat. god. "sive ekonomije" ili ekonomije domaćinstva. U teoriji i praksi se pojavljuju tri načina njegovog obračuna. Mnoge ekonomske aktivnosti nisu zabilježene zato što ne postoje metode njihove valorizacije. 62 Ovo je nezaobilazno štivo iz makroekonomije. Belgija. 61 3.značaj dinamici i intenzitetu procesa širenja. Sve ovo ukazuje na kompleksnost problema izračunavanja ovog makroekonomskog agregata. 20-22. Najveća gustina naseljenosti je duž teritorije između Londona i Milana. Francuskoj. Tabela 3. što dodatno jača poziciju i ulogu EU na globalnom planu. 2004. prema religijskoj odrenici. Vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. Oko 70% stanovnika Unije živi u 6 najvećih država. što statističke metode ne obuhvataju proizvode i usluge tzv. Afrička unija i dr. Stalna širenja zemljama koje su ekonomski slabije od prosjeka Zajednice unose probleme koji se manifestuju u neprijavljivanju svih prihoda. Sve do proširenja 2004. god. Naprijed .. Crna Gora i Albanija očekuju prijem ili ubrzanje pregovora o pristupanju. Od starijih autora sa prostora bivše SFRJ vidjeti u: Vinski Ivo. u Njemačkoj. drugi predstavlja sumu dodatih vrijednosti koje su stvorene na određenom području u određeno 62 vrijeme. Kada se izračunava vrijednost društvenog proizvoda. Unija se širi. Ne smiju se zanemariti interesi zemalja bivšeg Sovjetskog Saveza. Uglavnom. Sjeverozapadne Afrike i dr. treba znati da ih je teško. broj stanovnika raste a makroekonomska stabilnost se bitnije ne narušava. na bogate i siromašnije zemlje itd.

800 64.200 33.964 2.700 27. struktura privrede i drugi faktori.501 8.506. Belgije i Fiske su relativno razvijenije u odnosu na prosjek EU.807 553.259 210. Bugarska i Rumunija imaju najmanji društveni proizvod po stanovniku na nivou EU27.300 23.: GDP. Ekonomije tih zemalja su na nivou ili iznad prosjeka EU i u nivou relativne razvijenosti.814 51.660 18.200 16.067 155.390.181 GDP per capita 25.683 1. Velike Britanije.300 31.802.200 19.400 15. Švedske.362 76.261 153.489 31.000 17. Irske.726.000 20. privrede članica EU nisu jednako dinamične.473 32.800 15.684 313.902 201.334 95.200 24.736 284. Britanija 3 Francuska 4 Italija 5 Španija 6 Holandija 7 Poljska 8 Belgija 9 Švedska 10 Grčka 11 Austrija 12 Rumunija 13 Portugalija 14 Češka Republika 15 Danska 16 Mađarska 17 Irska 18 Finska 19 Slovačka 20 Bugarska 21 Litvanija 22 Slovenija 23 Latvia 24 Luxemburg 25 Estonia 26 Kipar 27 Malta Izvor: EUROSTAT U apsolutnom iznosu.185 260.214 163.700 30.193.900 26.486 160.700 35.300 19.100 29. GDP 12.887 272.900 29.489.100 24. Holandije. prikazuje dinamiku društvenog proizvoda po karakterističnim periodima i relativnu razvijenost članica (na osnovu pps metode) za 2000. Na to utiču dostignuti nivo razvoja.712 241.100 29.666 1.800 % prosjeka GDP EU27 per capita 100% 115% 118% 108% 99% 104% 132% 60% 118% 120% 96% 124% 44% 76% 81% 117% 62% 143% 115% 70% 39% 60% 90% 55% 258% 65% 92% 78% 37 .252 527.300 11. agregatno i per capita (u milionima evra) i relativno (u%) Države članice EU 1 Njemačka 2 V. No.200 22.400 29.800 13. Tabela 3. god.3.000 29. Francuske.700 9. prihodu EU27 najviše doprinose ekonomije Njemačke.163 1.2. Ekonomije Austrije.277 1.118 46. I sama Zajednica preko zajedničkih politika nastoji ubrzati rast u slabije razvijenim zemljama.Tabela 3.900 16. Italije i Španije.086 21.

3 7. kohezionih politika.3 Napomena: GDP per capita je mjeren po cijenama 2000.2 37.2 3.3 131.8 EU27 2.2 Malta 2.9 Kipar 3.3 6.7 Belgija 2.8 2.4 59.6 54.9 2. Generalno.8 1.3. Sve navedeno utiče i na rast produktivnosti.2 Mađarska 4.5 9. u posmatranim periodima EU ima veće stope rasta od SAD.6 Njemačka 1.4 1.7 5.3 2. korigovanim standardom kupovne moći. tj.5 100. kako EU.4 124.2 1.7 3.7 8.0 127.: Stope rasta i GDP per kapita Prosječni godišnji rast GDP per capita GDP per capita za 2007 (EU27=100) 1996-2001 2001-2006 2007 Austrija 2.0 5.1 6.1 1.7 117.1 Španija 3.9 81.9 Bugarska 3.9 Italija 2.2 9.4 40.5 1.2 Slovačka 2.1 2.Tabela 3.9 10.0 Grčka 3.7 1.5 64.6 10.6 2.4 1.1 Holandija 3. Konačno. ali ne i najviše u Zajednici.3 Latvija 7.1 145.4 3.4.7 6.1 2.6 Češka R.8 4.0 104.3 71.4 4.6 73.3 3.1 1.3 0.5 90.0 118.1 77.6 114.8 279.0 Danska 2.Britanija 2.8 101.2 6. DG ECFIN. god. Drugo.1 3. Tabela 3.9 57.0 123.6 V. što potvrđuje uspješnu implementaciju zajedničkih.4 Portugal 3.3 2.0 2.6 110.1 1.1 3.4 3.0 0. stope rasta manje razvijenih zemalja EU su više od prosjeka.1 Švedska 3.0 118. stope na nivou razvijenih zemalja su stabilne.3 Francuska 2. tako i njenih članica.4 6.6 1.3 68. god.7 4.7 2.8 Luksemburg 5.8 98.2 0.6 9.2 Poljska 4.7 2. Izvor: AMECO database (Annual Macro Economic Data) – European Commission. prikazuje dugoročne pokazatelje produktivnosti i stanje u 2007.7 1.7 1.0 1. i posebno.6 Rumunija -0.4 1.9 Litvanija 5.4 4.4 Finska 4.4 5. Nivo GDP per capita u odnosu na EU (posljednja kolona) je izračunat primjenom pps (purchasing power standard). 1.9 3.2 4.2 154.4 1.1 Irska 7.4 91. 38 .3 Slovenija 4.0 Estonija 7.9 0.0 SAD 2.5 2.

7 4.6 2.1 67. god.4 1.1 1.1 113.1 0.2 3.1 1. Podaci iz prethodne tabele nedvosmisleno pokazuju da zemlje osnivači i najveće evropske ekonomije imaju najviši dostignuti nivo produktivnosti rada (mjereno prema dvjema prikazanim analitičkim metodama).2 1.8 1.8 4.1 3.0 120.7 102.5 2.5 3.3 54.4 8.4 1.6 0.3 1.8 103.9 2.3 99.4.4 68. Euroindicators.6 1.5 113.9 6.7 6.9 1.3 77.7 1. god.: Rast realne produktivnosti po zaposlenom. 39 .0 142.3 0.5 4.3 1.9 60.1 79.6 105.6 84.0 2.1 1.2 107. Britanija EU25 EU27 SAD 1.5 2. nivo GDP po zaposlenom (ppe za 2007) i nivo GDP po radnom satu (phw za 2007) Rast prosječne godišnje GDP (ppe) GDP (phw) produktivnosti rada po 2007 2007 zaposlenom (EU27=100 (EU25=100 19962001) ) 2007 2001 2006 Austrija Belgija Bugarska Kipar Češka Rep.0 130. kalkulisani su na osnovu pps (purchasing power standard).4 74.9 94.0 1. za SAD i Rumuniju nisu raspoloživi.8 1.7 73.7 8.2 182.6 1.6 0.2 35.4 123.4 1.4 49.6 1.7 1.6 0.6 60.3 90.0 1. Danska Estonija Finska Francuska Njemačka Grčka Mađarska Irska Italija Latvija Litvanija Luksemburg Malta Holandija Poljska Portugal Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska V.Tabela 3.6 73.3 115.2 1.3 1.9 133.9 100.8 0. odnosno standarda kupovne moći.2 2.1 1.4 2.2 0.5 76.4 2.6 0.8 1.6 6.2 107.8 34.4 40.4 3.9 59.2 1.8 135.6 2.0 7.1 1.2 0.7 62.6 106.1 4.0 n/r n/r Napomena: Podaci za produktivnost po radnom času u 2007.1 129.3 1.4 100.0 2.1 61.2 n/r 69.9 45.3 0.7 0.7 1.0 107.5 6.5 1. april 2009. Relativni nivoi GDP po zaposlenom i po času rada.5 2.8 0.0 1.9 1. 50/2009.0 110.3 51.5 180.6 112.0 6.0 6.7 5.0 0. News release.6 2.2 4.8 85.0 53. Izvor: EUROSTAT.6 3.4 108.4 119.0 3.4 5.7 112.9 3.1 3.5 113.2 1.6 1.9 5.1 107.2 1.9 1.4 131.3 2.0 3.5 1.1 3.6 85.6 6.

. Poljo umanj. Tabela 3. Ali. prikazani su konstituenti GDP EU27 i Evrozone iz ugla ukupne potrošnje (IV kvartal 2008. pa je stanje pojedinih ekonomija heterogeno.). U tabeli 3. industrija. god. 50/2009. ener P edai na ge vrijed komu vne vo gija ribar. transport i komunikacije dominantne u stvaranju GDP i ukupno dodatoj vrijednosti. god. god.Drugo.5. Danska NJemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italia Kipar Litvanija Letonija Države članice EU 21 19 : : 8 9 16 12 114 117 1 1 8 8 10 12 54 76 114 105 80 78 1 1 1 2 2 2 . proizvo n. uvoza i izvoza za IV kvartal 2008. Euroindicators.5. manje razvijene privrede imaju više stope produktivnosti rada. Poljoprivreda ima nisko učešće u stvaranju društvenog proizvoda EU. energetika. god. Ostvareni društveni proizvod se može posmatrati i preko agregata potrošnje.6.6. Tabela 3. god. ali i pozitivnim efektima blagostanja velikog evropskog tržišta. što govori o industrijskoj i trgovinskoj orijentaciji evropske privrede. de nosti EA 15 EU 27 2 288 3 071 36 49 392 525 133 179 427 581 594 787 471 630 2 053 2 751 235 319 Napomena: podaci u tabeli zaokruženi na prvi veći broj.: Vrijednost GDP. za ge dodat transp e i trija i eviGD privr subv.: GDP i sektorski doprinosi za IV kvartal 2008. aktiv nik. stanje u Evrozoni i E27 je prikazano u tabeli 3. u EU27 i Evrozoni (u milijardama evra) Finan Porezi Ukup Trgovi sij. april 2009. članice EU imaju različitu privrednu strukturu. trgovina. kada je riječ o sektorskim doprinosima stvaranju društvenog proizvoda u 2008. No. Evrozoni i glavnim partnerima (milijarde evra) GDP EA15 EU27 2 287 3 071 86 : 37 58 616 4 45 62 273 485 389 4 6 8 Finalna potrošnja 1 299 1 776 46 : 19 28 350 2 22 44 155 281 231 3 3 5 Javna potrošnja 476 651 Fiksni kapital 483 634 Promjene zaliha 18 9 1 : 1 4 -1 1 -1 3 Domaća tražnja 2 275 3 070 88 : 35 57 585 4 38 67 285 499 391 5 6 9 Izvoz 897 1 208 76 : 26 30 276 3 37 13 67 121 106 2 2 4 Uvoz 885 1 207 77 : 25 29 245 3 31 19 79 135 109 2 3 6 40 Belgija Bugarska Češka Rep. što se može objasniti povoljnim uticajem zajedničkih politika EU. poslo uslu a narst ort. Iz ove podjele su vidljive osnovne tendencije. News release. posebno u sferama potrošnje i investicija. agregatnih troškova. uslug Dru no Indus Građ na. u EU27. Izvor: EUROSTAT. Vidljivo je da su finansijske usluge i poslovne aktivnosti.

što proizilazi iz uticaja zajedničkih politika. ali Kina ima neuporedivo veći broj stanovnika. Odnosno.4 1 1 38 30 1 138 108 96 13 16 1 67 42 38 15 19 : 89 33 35 9 9 45 12 16 : : : : : : 2 3 9 6 6 3 4 1 18 13 13 11 10 -1 44 18 17 : : : : : : 97 68 -3 440 122 134 Glavni partneri SAD 2 694 1 883 455 465 -7 2 797 327 431 Japan 982 574 186 223 8 991 146 154 Osim za Maltu. Simbol (:) označava da podaci nisu dostupni. Ipak. Proporcije po članicama su ujednačene.2 1. GDP Kine je dva puta veći od Njemačkog. Španija. ove analize se vrše na per kapita osnovi. Dijeljenjem GDP sa brojem stanovnika neke zemlje dobija se GDP per kapita (grafikon 3. izlažući ih njihovim fluktuacijama. ukoliko se ovaj problem posmatra drugačije. Posmatrano po članicama.7: BDP per kapita u američkim dolarima (2007) : 25 1. Grafikon 3. Ukupna tražnja je skoro izjednačena sa GDP. dok su uvoz i izvoz skoro ujednačeni (uz blagi suficit).9 69 38 53 28 : 5 10 24 : 279 41 . Francuska. Britanija : : : : : : 5 5 1 25 20 19 0.3 0. otvaraju se dileme: da li je Kina razvijenija od Njemačke ili Iran od Holandije (koja prema vrijednosti GDP nije među prvih 15 zemalja svijeta)? Odgovor na oba pitanja je negativan.7. Korišćenje drugih valuta te obračune čini zavisnim od kretanja valutnih kurseva. Jer. Međunarodne komparacije GDP se vrše u eminentnim svjetskim valutama. vidljivo je da je domaća tražnja američke ekonomije veća od GDP (što je opštepoznata činjenica). prije svega Njemačka. ali i sličnog pristupa u kreiranju makroekonomske politike. Kada je riječ o SAD.4 150 70 85 41 : 9 17 46 : 426 : 13 0.). Najčešće se koriste američki dolar i evro. Stanje u Japanu je slično kao i u EU27 i EA15. Velika Britanija.Luxemburg Mađarska Malta Holandija Austria Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka FIinska Švedska V. Zato se uvodi pokazatelj razvijenosti zemlje u vidu GDP po glavi stanovnika ili GDP per kapita. preko milijardu dnevno). podaci u tabeli zaokruženi na prvi veći broj. Iz tabele se vidi da je lična potrošnja u EU27 i Evrozoni nešto veća od polovine GDP. u stvaranju ukupnog proizvoda najviše učestvuju velike industrijske zemlje. Iz tabele je vidljivo da spoljnotrgovinski deficit SAD samo u ovom kvatralu prelazi 100 milijardi evra (dakle. Italija.

što je slučaj i sa stopama rasta zemalja azijskog područja ili tranzicionih zemalja. što se dogodilo i prilikom poslednjeg (prijem Bugarske i Rumunije). i uz energiju. Models for Dynamic Macroeconomics. Poslije velikih priključenja. 64 Vidjeti opet: Vinski Ivo. i Fabio-Cesare Bagliano and Giuseppe Bertola. Makroekonomija: evropski udžbenik. Beograd. O nekim njenim aspektima vidjeti u: Joseph Stiglitz. On je smatrao da razvoj podrazumijeva rast. 2004. One su privremeno prouzrokovale nižu stopu rasta GDP per kapita EU jer su sa svojih. zemlje koje ulaze u EU "unose" niži nivo dohotka. Dalje. ali je važno i zbog uloge konzumenta na velikom tržištu. a literatura brojna i temeljna. dok u drugim slučajevima predstavlja signal ozbiljnih ekonomskih problema. Liberalization and Development. Makroekonomska stabilnost je imperativ ekonomske politike EU. "pragova" mnogih internih obračuna. Shari Spiegel. Naprijed .. bez obzira na brigu o stabilnosti cijena (posebno ECB) postoje izraženi cjenovni dispariteti. konkurenciju. god. CLDS. približno 30 miliona stanovnika. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. Osnovi makroekonomije. god. Oxford Univrsity Press. Ekonomski fakultet. Isto tako. ključni faktor rasta i stabilnosti.. rast je sintetički pokazatelj stanja i kondicije određene ekonomije ili šireg ekonomskog prostora. Evropska administracija dobro prepoznaje da je u novoprimljenim zemljama dohodak potcijenjen zbog visokog procenta sive ekonomije. tražnju. Oxford. Stope rasta među zemljama sličnih društvenih i geopolitičkih karakteristika su ujednačene i ne 65 odstupaju mnogo od njihovog prosječnog trenda. tehnički progres. 2006. sve dok ekonomski ne ojačaju do nivoa. Momir Jakšić. Dakle. Ivo Vinski je zastupao stav da rast postoji samo ako postoje dugoročni trendovi pozitivnih stopa rasta GDP. na zajedničkom tržištu. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. Ovaj autor je privredni rast upoređivao sa drvetom koje raste. Pripajanje bilo koje zemlje regionalnoj aglomeraciji nije jednostavna misija. Često se čuje da neke azijske zemlje ostvaruju natprosječne stope rasta i to govori da se te ekonomije nalaze u fazi uzleta. Macroeconomics. 1967. Oxford Univrsity Press. Nekada se objašnjavaju niskom kupovnom moći (posebno novoprimljenih članica). prije svega. specijalizovane za usluge u bankarskom sektoru ostvaruju enormno visok društveni proizvod po stanovniku. Inače. Ova komparacija odgovara privredama koje se razvijaju na osnovu rasta tehničkog progresa (što evropska privreda sigurno jeste). stanovništvo je važan. dok je privredni razvoj prikazao kao drvo kultivisano ljudskom rukom. evroplaneri vrše programirani prijem u Zajednicu. ili u Vinski Ivo. god. subvencija ili konrtibucija. Oxford. dolazi i do promjena tzv.Iz prezentiranih podataka se vidi da zemlje osnivači imaju visoke. Toga su svjesni i relevantni faktori EU. a zemlje koje su tek pristupile EU niže per kapita nivoe dohotka. CID. posebno zbog enormne eksploatacije neobnovljivih proizvodnih faktora i devastacije životne sredine. sa snažnim uticajem na tržište rada. 65 Ovo je česta makroekonomska problematika. Deepak Nayyar. Kao važan faktor agregatne proizvodnje i potrošnje. 42 63 . i relativne cijene proizvoda su mnogo niže u ovim zemljama u odnosu na prosječne cijene na nivou EU. Drugo. god. Ovo se manifestuje u periodima poslije prijema.. 2004. Stability with Growth. ubrzani rast nekada može biti i problematičan. Privredni rast. poslije širenja dolazi do neznatnog pada ostvarenog društvenog proizvoda per kapita EU. Tako su npr. što utiče na pad prosječnih pokazatelja Zajednice. Vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. Rast determinišu realne stope rasta GDP u određenom vremenskom periodu (obično godina dana). a posebno politički i ekonomski najjače države Njemačka. cijenu nadnica. 1967. o Norveškoj i Švajcarskoj. Širenje tržišta je važno zbog rasta stanovništva kao faktora proizvodnje. 2008. Manje zemlje. stope rasta Njemačke. u EU unijele relativno mali domaći proizvod. Jer. Ricardo Ffrench-Davis. No. imaju visoke dohotke per kapita. situacija se tek kasnije koriguje u pozitivnom smjeru. Austrije ili Velike Britanije uglavnom ujednačene. José Antonio Ocampo. što ukazuje na važnost privrednog rasta. Beograd. Pored brojnih posljedica ovih integracija. Ovo može izazivati i političke turbulencije u institucijama EU i narušiti 63 komunitarnu koheziju i ekonomsku stabilnost. štiteći dostignuti nivo razvoja i makroekonomsku stabilnost. Zagreb. Osnivači su gotovo izjednačeni u nivou društvenog proizvoda per kapita. Ista situacija je i kod prevladavanja prepreka ulaska u Evrozonu. kada im komunitarna pomoć nije potrebna. Zagreb. Francuska i Velika Britanija. Riječ je. koji prate dugoročne pozitivne strukturne 64 promjene. Zato je predviđena predpristupna pomoć i subvencije za lakše funkcionisanje kandidata i novoprimljenih zemalja. inflaciju itd. kao Luksemburg. Ipak. evropske zemlje koje još uvek ne žele pristupiti evropskim integracijama. Naprijed.

1 9.0 2.: Stope rasta GDP EU27 (u %) EU15: stope rasta GDP Zemlje članice Austrija Belgija Danska Finska Francuska Njemačka Grčka Irska Italija Luksemburg Holandija Portugal Španija Švedska % rasta GDP 2005 2006 2007 2008 2.8 2. Ove zemlje utiču na promjene odnosa u svjetskoj globalnoj ekonomiji.8 4. ali se to povećanje "topi" zbog relativno malog broja stanovnika tih zemalja ili niske osnovice njihovog agregatnog GDP.9 4.6 -1.9 8.0 2. vode umjerenu i stimulativnu poresku politiku i provode strukturnu politiku koja ih u kratkom roku orijentiše prema izvozu.6 3. posebno Letonija sa oko 10%.4 8.2 5.3 2.6 1.7 5.1 7.0 1.0 5.5 2. Zato EU mora (ona to već i čini) da stabilizuje i poveća stope rasta.8.1 1. Ta pozicija donosi više prihoda evropskim kompanijama i njenim građanima.3 3.5 3.4 2.5 0.7 0. O kolikom rastu je reč.5 6. 43 .4 3.0 1. mjerene povećanjem GDP u EU su veoma heterogene.5 Velika Britanija 1.9 4.3 3.9 3.9 1.5 4. Međutim.1 3.9 0.0 2.3 5.9 6. Iz tabele je vidljivo da deset novoprimljenih država ima viši prosječan rast u odnosu na većinu starih članica.1 2. evrooptimisti su znali da veliko tržište omogućava političku i vojnu prednost.8 3.8 2.0 2. Stope rasta. konkurentniju ekonomiju koja sjedinjena dominira u svijetu. Danas. Treba naglasiti da se stope rasta kreću oko trendova koje diktiraju najrazvijenije članice. Tabela 3.8 4.9 2. Konačno. To je potpuno razumljivo kada postoje razlike dostignutog stepena razvoja zemalja osnivača.3 4. utiče na lični standard i stvara pretpostavke za stabilnu makroekonomsku situaciju i u budućnosti.2 11. Ukupan GDP EU kontinuirano raste. Većina novih zemalja ima visoke stope rasta.5 6.5 1. nastanak Unije je motivisan ekonomskim koristima i njen opstanak u budućnosti će u potpunosti zavisiti upravo od njih. prikazane su stope rasta za EU27. i decenijama prije.0 3.7 8.0 5.Unija kao regionalna integracija žrtvuje značajan tekući dohodak za kontinuirano i efikasno širenje i razvoj zajedničkog evropskog tržišta.1 5. jakih imperijalnih država.8 2. te privući evropske i svjetske investicije. Italije i Francuske.0 Nove članice: stope rasta GDP Zemlje članice Bugarska Kipar Češka Estonija Mađarska Letonija Litvanija Malta Poljska Rumunija Slovačka Slovenija % rasta GDP 2004 2005 2006 2007 5.8 1.4 2. vlade članica se zalažu za stabilnu monetarnu politiku.2 2.0 3.3 3.7 6.0 9. Enormno visok rast ukupne proizvodnje ostvaruju baltičke zemlje. Ovo je dokaz da se male zemlje ulaskom u evropske integracije relativno brzo prestrukturiraju i postižu zavidne ekonomske rezultate. ali prije svega.0 1. U tome je posebno važna uloga Njemačke.3 10.1 4.9 4. te većih i razvijenijih privreda novoprimljenih zemalja. Uz nesporne efekte velikog tržišta.8 5. utičući tako da njihove stope rasta budu dugoročno stabilne.5 1. usaglašenu sa pravilima EMU i ECB.9 1.4 2.2 7.9 4.4 3. i istočnoevropskih zemalja koje su tek postale punopravni članovi EU.4 2.5 4.3 2.5 5.5 6.7 3.8 3. Indije i Brazila.7 5. U tabeli 3.5 5.0 1.8 1. učešće EU u ukupnoj svjetskoj proizvodnji je u blagom relativnom padu zbog nadiranja novih ekonomskih kolosa: Kine.5 3. govori podatak.5 6.7 6.1 7.4 7.2 3.7 1.2 6.9 4.6 3. da je Kina.6 7.8. ali i Velike Britanije.2 2. s jedne strane.8 Izvor: EUROSTAT i Wikipedija. tranzicione zemlje mogu iskoristiti očigledne prednosti i veliku ponudu kvalitetne i jeftine radne snage.6 1.7 2.6 6.3 EU Evrozona 2.7 3.5 3.6 2.5 3.3 1.0 6.7 2.3 4.4 4. kao fenomen u visini privrednog rasta poslednje dvije decenije ostvarila privredni rast od oko 9%.1 2.2 8.1 4.6 1.0 9.6 3.8 3. Samo takvim pristupom.

naučna i stručna građa o inflaciji je veoma bogata. indekse cijena proizvođača itd. što je vidljivo iz tabele 3. Inflacija komparira trenutni nivo cijena sa cijenama koje su bile u nekom prehodnom trenutku ili periodu.4. Zagreb. tako i po njihovoj privrednoj strukturi. koje bilježe inflaciju od 6. mlijeka. Portugal 2. nivou GDP i broju stanovnika. cijene prehrambenih proizvoda su rasle po stopi od 6%. dolazi do procesa koji djeluju na rast cijena. Inflacija Stopa inflacije je prosječna promjena (rast) nivoa cijena. uz strukturne promjene u različitim sektorima (privredi posebno). dok je Njemačka vodeća industrijska zemlja.4 3. Neki ekonomisti smatraju da je niska inflacija čak i poželjna. koje nisu akumulirale značajnije rezerve za amortizaciju globalnih poremećaja u sektoru cijena i zato što im industrije još nisu strukturno transformisane. te zemlje bi i u normalnim okolnostima. Informator.3 4.2 4.3%. U mnogim zemljama EU27 zabilježena je inflacija od 3. Ovu tezu (koja je u stvari izvedena iz teorije Filipsove 66 krive) zastupao je Dragomir Vojnić.7 6. Investicije i društvena reprodukcija.5 2. Zagreb.7% u Češkoj Republici. na opšti rast cijena najviše su uticale cijene naftnih derivata. dok su npr. imale višu unflaciju u odnosu na ciljane i ostvarene stope za nivo EU.5% i Njemačka 2. Ova situacija bi se mogla objasniti činjenicom da se inflatorna spirala počela formirati zbog visokog rasta cijena energije i poljoprivrednih proizvoda.4 3. Sve se to odrazilo na opšti nivo cijena u EU na početku II kvartala 2008. god. prezentirana je inflacija tokom aprila 2008. što se može ocijeniti kao visok.7%. Podgrijavanjem tražnje u ovim zemljama. Inače.3 6. god. ali se njeno kretanje može izraziti i na mjesečnom nivou.: Inflacija u aprilu 2008. ali još uvijek podnošljiv nivo opšteg rasta cijena.10.3 3. žitarica.7 2. kako po veličini. Za početak. mogli bi se naći razlozi koji amortizuju viši rast cijena u ovim zemljama.2 3.9 13. najčešće govori o inflaciji u odnosu na isti period prethodne godine. Tabela 3. Britanija Švedska Danska Slovačka Poljska Češka Mađarska Rumunija Litvanija Bugarska Letonija Stopa inflacije 3. Informator. U tom periodu već je postojala zabrinutost zbog opšteg rasta cijena.4 17. a time i na povećanje zaposlenosti. Ako se zna da Holandija i Portugal imaju razvijenu vlastitu poljoprivrednu proizvodnju. Metode obračuna inflacije koriste i indekse cijena na malo. za EU27 (u %) Država Holandija Portugal Njemačka Island Finska Francuska Italija Belgija Estonija Kipar Luksemburg Izvor: EUROSTAT Stopa inflacije 1. Tako se npr. troškovi prevoza (čije cijene uglavnom zavise od rasta cijena nafte) rasli po stopi od 4. Ovako visoke stope inflacije objašnjava činjenica da se radi o siromašnijim zemljama EU. ne samo u zemljama EU. 1980. U razvijenim privredama inflacija ima tolerantan nivo kada se kreće u intervalu 04% na godišnjem nivou.1 4.6%. 1977. jaja i drugih prehrambenih proizvoda. U EMU.0 do 4.6 4.3 Država V. 44 . Riječ je o heterogenoj grupi zemalja.7 4.8%.3 3. nego i na globalnom nivou. god. do 17. Uvod u analizu i planiranje investicija.3.4 Iz tabele se vidi da su najniži aprilski rast cijena imale Holandija 1. hljeba.4% u Letoniji. tromjesečnih ili drugih perioda itd.6 3. dakle području korišćenja evra kao zajedničke valute. Slijedeća grupa su zemlje u tranziciji. god. Analitički.0 3.10.7 11. i u: Mijo Sekulić i Dragomir Vojnić.8 8. jer preko investicija utiče na privredni rast. na bazi prosjeka godišnjih. Ne treba zanemariti da je visoka inflacija u nekim zemljama prouzrokovana bržim privrednim rastom u odnosu na prosjek EU. Ove analize se uglavnom odnose na dugoročne i 66 Vidjeti u: Vojnić Dragomir. koje ne bi pratio enorman rast cijena energije i poljoprivrednih proizvoda. Dakle. U normalnim makroekonomskim okolnostima inflacija je povezana sa fazama privrednih ciklusa. god.

god. su prikazane stope inflacije za zemlje EU.12. 45 . Tursku i Island. da među članicama Zajednice (u posmatranom periodu) postoje razlike u dugoročnim trendovima nivoa cijena. U tabeli 3. Ipak. Kretanja dugoročne inflacije u EU prikazuje grafikon 3. da bi se krajem 2008. 50/2009. i početkom 2009. Zatim je u 2008. Grafikon 3. došlo do visokog rasta cijena.11.5%.: Kretanja dugoročne inflacije Izvor: Izvor: EUROSTAT. Dugoročno. News release. o čemu će biti riječi u narednim poglavljima. april 2009. cijene spustile na do sada nezabilježen nivo. god. ali je neophodno posebno izdvojiti doprinos i ulogu ECB. O cjenovnoj stabilnosti zajedničkog tržišta brine i ECB. Euroindicators. Očigledno je. Na to su uticale mnoge mjere. god. inflacija u EU je bila stabilna i kretala se u rasponu od 2-2. cjenovna stabilnost na nivou cijelog ekonomskog prostora je zadovoljavajuća.11.srednjoročne stope inflacije u EU.

4 12.9 2. 3 5.5 2.7 1.3 15.4 15. 1 4.9 1.4 2.0 2.8 2.5 5.8 1.3 2.2 1.4 4. god.3 1.3 47.5 1.9 3.9 12.5 1.2 2. 7.6 Bugarska 3 Češka Rep.1 2.9 2.4 2.3 3.6 10.8 45.3 1. 0 3.5 2.2 1.9 2.6 2.7 1.3 9.2 4. 8 6.5 3.8 3. 0 6.2 2.4 3.4 3.7 7.9 4.2 1.7 2.0 2.6 1.3 8.8 3.9 1.7 2.3 1.0 2.0 2.9 1.2 3. 1 5. iznenada promijenile. (u%) 200 200 200 200 200 200 200 200 0 1 2 3 4 5 6 7 Belgija 2.5 4.5 12.8 10.7 2.6 4.1 1.12.2 2.9 6.8 0.0 4.2 1.3 6. 1 2.1 8.7 2.0 6.3 2.0 2.1 2.6 1.3 10.2 6.: Inflacija po zemljama u periodu 2000-2008.0 2.5 2.2 6. 3.5 3.6 2. 8 3.1 5.1 2.0 1.2 2.6 2.3 1.8 53.7 1. god i I i II kvartala 2009.4 25.9 5.6 2.0 10.1 2.9 2.9 2.Tabela 3.3 2.1 2.6 4.6 2. Britanija Turska Island EU 2.0 7.7 3.4 1. 1 2.0 1.4 4.1 6.8 4. O tome govore sektorska i nacionalna kratkoročna 46 .1 4.6 1.9 3.7 1.5 0.8 2.1 6.3 2.1 2.2 3.9 0.0 0.7 1.0 1.7 8.9 3.9 3.3 2.6 2.7 7.5 1.0 Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Latvija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V.4 2.2 Izvor: EUROSTAT Zbog poznatih događaja.6 3.7 1.3 1.5 2.9 2.1 3.8 2. 0 5.6 2.6 2.4 -0.0 3.7 7.9 1.6 1.9 5.9 4.4 2.7 1.4 34.4 2. 7 8.3 3.4 3.7 22.6 1.8 2.4 1.6 7.8 1.2 2.9 1.8 4.2 2.7 2.6 2.3 2.8 3.9 3.8 10.3 2.1 2.3 0.4 1.6 3.5 2.1 2.2 4.0 3.0 3.3 1.6 1.6 4.0 1. god.5 1.7 3.6 2.4 7. 5 8.5 1.9 2.0 2.1 3.3 3.9 5.1 9. Ovo donekle potvrđuje hipotezu o korelaciji inflacije i karaktera privrednih ciklusa.0 4.3 5. 5 7.7 3.1 3.7 2.3 0.2 3. Na kratkoročne promjene inflacije uticala je globalna finansijska kriza.0 3.8 2.7 1.6 1. 6 3.6 2.8 2.1 2.2 10.8 2.1 1. 2 2.3 3.9 1.0 0.5 4.3 2.3 3.9 3.8 3.4 9.0 1.3 4.9 -1. 3 1.3 4.4 5.9 3.5 3.0 6.8 0.3 200 8 4. koja sve više postaje deflatorna.5 4.2 2.4 1.9 2. dugoročne tendencije su se tokom III i IV kvartala 2008.5 2.2 56.3 6.5 11.7 1. 3 11.2 3.6 2.8 10. 2 4.7 3.8 1.7 2.1 2.7 1.2 2. 9 3.

Dalje.5 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 2010 19.5.4 20.9 18. o čemu govori Tobinov 67 koeficijent q.7 20.0 19.6 15.6 21.6 20.2 27.3 29.2 18.0 20. uključujući i prognoze (f) 1999 EU27 EU25 EU15 Belgija Bugarska Češka Rep.2 20.3 29.0 21.6 27.4 18.2 20.2 21.5 31.0 19.5 20.8 19.14.0 21.4 24.4 24. To ukazuje da su njene najrazvijenije nacionalne privrede već u zreloj razvojnoj fazi.9 27.5 19.6 19.4 19.0 21.6 18.3 2002 19.0 18.7 26.5 26.: Učešće ukupnih investicija u GDP (u%).5 23. za potpunu analizu investicija treba sagledati troškove kapitala i cijenu investicione opreme itd.1 20. Kada je Tobinov koeficijent veći od 1.3 24.3 18. Sve ovo utiče na spoljnu ravnotežu.8 28.2 20.G) = (X .3 21.1 : 24.0 19. Tobinov koeficijent sublimira makroekonomske i mikroekonomske aspekte investiranja. nema interesa za investicije i dolazi do dezinvestiranja.7 15.8 19.9 20.6 26.7 21.8 15.7 32.6 21.5 31. što je za ovu fazu razvoja i nivo ekonomske razvijenosti i očekivano.8 20.5 18.6 18.6 29. U Tabeli 3. Ona ima uticaj na cijene akcija i na ukupnu privrednu aktivnost.6 20.5 19.0 26. kada je manji od 1.9 22.2 18.0 22.5 20.3 17.7 19.8 20. Makroekonomija u sklopu investicija izučava tzv.7 2006 2007 20.5 26. a time i obim investicija. Investicije Makroekonomski aspekti investicija su važni za stabilnost svake privrede.9 24.4 30. tako da u slučaju ostalih nepromjenjenih okolnosti rast investicija iznad nivoa štednje može dovesti do rasta spoljnotrgovinskog deficita (X-Z).3 26.2 23. Dalje.3 20. princip akceleratora. oni ukazuju na stabilnost investicionog sektora evropske ekonomije.4 19.1 21.2 33.9 2003 19.2 18.7 20.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 20. Danska Njemačka Estonia Irska Grčka Španija Francuska Italija 67 2000 20. za makroekonomsko sagledavanje investicija neophodno je uključiti i realnu kamatnu stopu.8 21.5 30.6 21.5 26.8 19.2 21.3 22.7 21.7 27.5 2005 20.1 21. to su već složene makroekonomske analize koje uključiju nivo amortizacije i tzv.3 23.8 20.5 25.9 19.3 22. 47 .13.8 24.0 20.2 21.8 13.5 19.7 21. Isto tako.4 19.4 21.3 17.9 18.3 18.7 22.8 21.4 25.9 20.3 21. No.9 19. prikazani su podaci o učešću investicija na nivou EU (i za njene članice).0 23.0 25.6 19. On se izračunava tako što se tržišna vrijednost instalisanog kapitala podijeli sa troškovima zamjene instalisanog kapitala. Jedan je.2 28.8 23.6 Agregatna privredna aktivnost može biti ključna determinanta mikroekonomske aktivnosti.2 20.2 2008 21.5 17.4 20.5 19. može se konstatovati da ona u dužem periodu ima ujednačeno učešće investicija u GDP. dok je za S>I privatni sektor neto štediša. U slučaju S<I imamo situaciju da je privatni sektor neto dužnik.2 28.6 19.2 24. I obrnuto.4 20.6 22.0 24.7 33.2 23.3 18. Kada je riječ o EU.7 20.7 28.3 2001 20. da investicije mogu biti veće ili manje od štednje.0 19. jedna od važnih dekompozicija Y ukazuje dovodi do stvaranja važne bilansne jednačine koja ukazuje na odnose između investicija i štednje: (S .6 19.2 18.0 20.4 2004 19.1 19. Dakle.3 22.8 19.3. Već na prvi pogled.0 20.I) + (T .2 21. firmama se isplati investiranje.5 20.6 28.9 2009 19.7 22.1 27.Z) iz koje se izvodi više makroekonomskih zaključaka. Zbog toga je neophodno prikazati osnovnu makroekonomsku jednačinu izračunavanja GDP: Y= C + I + G + (X .Z) iz koje se vidi da su investicije jedan od osnovnih konstituenata GDP.8 18.5 19.0 18. Jedan od važnih pogleda na ovu materiju je Tobinov koeficijent q.4 21.0 19.2 21.8 18.7 29.6 25. Tabela 3. optimalni stok kapitala bez kojeg nije moguće odrediti optimalne odnose outputa i kapitala. vratimo se elementarnim strukturnim analizama investicija i GDP. No.9 31.6 20.7 23.3 20.8 22.

9 21.2 22.0 25.8 20.8 18.0 24.8 2003 17.2 22.6 19.4 17.5 20.6 20.0 33.9 20.3 30.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) Napomena: f=prognoza Izvor: EUROSTAT .9 21.4 19.3 23.2 20.9 16.investment Iz tabele se vidi da su investicije na nivou EU ravnomjerne.3 30.4 31.5 17. posebno zbog mogućnosti angažovanja jeftinije radne snage.8 14.0 21.8 18.8 19.9 2006 2007 20.3 20.2 22.2 15. slabije razvijene zemlje imaju veće učešće investicija u GDP (Bugarska oko 29%.8 22.7 21.5 19.5 21.4 26.9 23.8 20.9 20.6 26.1 18.7 25.4 22.8 24.4 22.3 26. Drugo.7 33. Na takvo stanje najviše utiču investiciona kretanja u najrazvijenijim i najvećim nacionalnim ekonomijama.6 29.2 17.0 18.6 23.5 19.3 18.7 2009 22.0 21.8 30.5 22.8 16.3 21.6 22.5 23.9 21.6 21.1 22.8 20.8 20. 48 .1 2001 16.6 21.4 20.8 20.6 25.8 19. Iz tabele ze može zaključiti da ukupne investicije iznose oko jedne petine GDP.3 16.0 17. što je očekivano.2 22.6 19.7 18.1 22.6 20.2 22.1 20.1999 Kipar Latvia Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austria Poljska Portugal Rumunija Slovenia Slovačka Finska Švedska V.3 22.7 26.4 17.8 23.0 19. U ovim državama dolazi i do investiranja iz ostalih članica Unije.5 24.7 26.0 22. obzirom na prilagođavanje privredne strukture novim tržišnim zahtjevima.6 18.6 17.3 26.5 22.0 18.7 25.5 24.9 19.0 19.8 26.2 16.4 21.7 2005 19.5 16.0 20.8 2002 18.5 24.1 23.1 23.0 18.4 2004 19.0 17.2 18.4 18.1 27.8 31.0 17.1 18.7 25.9 20.2 24.3 19.6 23.6 22.0 23.2 21.0 19.8 18.7 28.0 27.9 24.9 19.5 22.8 24.2 17. a Rumunija čak 32%).5 16.5 18. Britanija 17.2 22.4 16.3 28.8 17.0 16.0 22.0 21.8 18.0 23.9 24.4 18.4 2000 17.7 21.4 16. što se može smatrati za procenat koji egzistira u razvijenim i stabilnim ekonomijama.8 24.9 22.4 27.9 18.7 26.7 2008 23.6 21.5 18.5 20.6 24.1 22.0 19.3 20.6 19.9 16.9 17.2 16.2 18.7 19.5 26.1 16.5 18.1 25.7 28.7 24.0 24.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 2010 22.5 19.6 17.0 22.7 27.5 24.7 18.0 19.1 20.2 23.0 16.9 23.6 25.5 21.6 32.

6 5.6 6.8 4.3 7.0 16.5 3.1 5.5 7.8 9. U tabeli 3. Kanadi. The Economics of European Integration. str.7 68 O problemima nezaposlenosti vidjeti u: Mike Artis & Frederick Nixson.: Dugoročne stope nezaposlenosti u EU. bez obzira na njenu veličinu.6 6.5 5. Policy and Anaiysis. Zbog toga je rešavanje problema zaposlenosti jedno od prvih u agendi svake ozbiljne nacionalne vlade.3 4.6 7.1 9. McGrawHill Education.9 3.4 4. ili u Richard Baldwin & Charles Wyplosz.6 8. prikazani su podaci o nezaposlenosti u EU15 i EU27.4 10.1 4. predpristupni fondovi i druge mjere utiču na rast zaposlenosti. 354-374. tako i po intenzitetu.7 7.17.3 7. 2006.4.0 5.1 Belgija Bugarska Kipar Češka Republika Danska Estonija Finska Francuska Njemačka Grčka Mađarska Irska Italija Latvija Litvanija Luksemburg Malta Holandija Poljska 8.9 7.1 8.2 7. Ona je negativna pojava i u Japanu.6 7.1 5.3 5. To se posebno odnosi na složene državne strukture. Stopa nezaposlenosti je osnovni pokazatelj stanja u ovoj oblasti.7 9. Oxford University Press. SAD i Japan (u%) Mart Mart Mart Mart 2005 2006 2007 2008 Austrija 5.17.1 4.9 6.6 7.8 9.4 4. SAD i Japanu..3 7.2 4.6 8. The Economics of the European Union.1 5.4 8.9 18.1 4.. u fazi uzleta globalne ekonomije. Kretanja nezaposlenosti u EU Nezaposlenost je ozbiljan problem svake nacionalne privrede.2 5.6 4. Ovim problemom se bave sve vlade država članica i neke komunitarne institucije. Zato se smatra da je u stabilnim ekonomskim okolnostima stopa nezaposlenosti od 5 do 8% prihvatljiva. Nezaposlenost 3.6. Međutim.6.6 6. Neke zajedničke politike EU u svojim osnovnim funkcijama imaju komponente koje pozitivno deluju na rješavanje problema nezaposlenosti. Ekonomsko-socijalne posljedice nezaposlenosti degradiraju ekonomske.6 2. Takva situacija je i u EU. Strukturna i regionalna politika. političke i šire društvene odnose u svakoj državi. kakva je upravo EU.8 7.7 4.5 4.7 7. ali i ekonomskih kretanja na globalnom nivou.2 4.9 5. Ona svakako zavisi od stanja u kojem se nacionalna privreda nalazi.1 6.1 5. kako po smjeru. koja se stopa nezaposlenosti smatra prihvatljivom. 194-197.0 8.5 4.4 4.2 7.3.9 9. integralni ruralni razvoj. jer punu zaposlenost nije moguće ostvariti. Kini.9 6.8 8. Za vrijeme velikih ekonomskih kriza i viših stopa nezaposlenosti.8 8.3 4. Faktori koji djeluju na njene promjene su različiti.0 8.6 3.4 5.7 4.7 9.8 7. segmenti socijalne 68 politike. .9 7. moglo bi se i pronaći neko opravdanje. Čadu ili Sjevernoj Koreji. očekuju se niže stope nezaposlenosti od uobičajenih. stepen razvijenosti ili karakter državnog uređenja. 2007.3 6. Tabela 3. Ekonomska teorija nije eksplicitna u ocjeni.5 9.6 4.3 7.5 6.1 8. 49 . str.5 4.

4 Febr.2 5. Oktob.1 7.3 4.4 4.1 6.1 6. dok je u posljednjoj godini perioda pala ispod 8%.4 : 15.1 3.6 7.1 7.7 7.1 7.8 8.3 9.3 4.2 5.3 9.0 7.1 5.6 15. one su najveće Poljskoj i Slovačkoj.9 6.9 3.3 5.4 7.4 3. Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Latvija Litvanija Luksemburg Mađarska 6. i u 2005.8 9.7 3.Portugal Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska Velika Britanija EU15 EU27 SAD 7.6 5.4 4.5 3.9 4. Istina. i prvi kvartal 2009.3 6.3 Jan.6 6.0 6.6 11.6 5.7 7.3 4. Japanska stopa nezaposlenosti je još niža.7 7.0 7.7 6.2 50 .9 16.6 5.3 7. Kumulirano stanje je prenešeno u četvrti kvartal 2008.4 10.1 10.8 9.9 8.7 7.5 7.1 7.3 7.7 8.8 7.18.6 5. Nov.unemployment Iz tabele se vidi da su stope nezaposlenosti u SAD znatno niže nego u EU.2 EU27 Belgija Bugarska Češka Rep.5 9.8 14.9 7.1 6.7 8.8 4.4 7. ali je nezaposlenost još uvijek visoka. Britanija ima relativno nisku nezaposlenost od oko 5%.9 7. na stanje nezaposlenosti u Zajednici utiče kriza svjetskih finansijskih tržišta.1 7.5 8. 2009 8.2 8.7 7. Nezaposlenost u Francuskoj i Njemačkoj je oko 9%.9 5.0 8.8 6.4 16.4 5.0 : 16.4 6.6 : 4. Uzroci nezaposlenosti su veoma kompleksni i različiti od članice do članice.7 6.8 Mart 2009 8.5 6.2 6.4 : 4.0 5.9 5. Ostale članice imaju heterogene stope nezaposlenosti. 2009 8.4 13.6 : 17.9 5.9 6.3 3. 2008 2008 2008 2008 2008 EA16 7. što je uticalo na nestabilnost evropske ekonomije.5 Izvor: Eurostat .6 13. Prethodnica aktuelne finansijske krize su visoke cijene energije i poljoprivrednih proizvoda.2 5.18. što je očekivano.3 11.0 10.2 5.1 15.1 9.2 9. i 2006.8 13.6 3.6 5.9 5. Ovo potvrđuje tezu da je EU15 ekonomski razvijenija u odnosu na EU27.2 8.1 9.0 4.5 5.4 8. Dec.0 7.7 6. god. Stopa nezaposlenosti EU27 je veća od stope u EU15.4 7.8 8. što je za EU27 i Evrozonu vidljivo iz tabele 3.2 7.2 11.8 7.9 8.1 4.3 4.2 7.4 7.4 4.2 4.7 5.4 8.4 3.4 6. u kojima je u prve tri godine posmatranog perioda zabilježena dvocifrena stopa nezaposlenosti.7 5.3 4.7 7. jer EU15 čine razvijenije zemlje.9 4.2 6.4 7.1 7.8 8. Nove zemlje se suočavaju sa problemima strukturne prirode. god. je bila dvostruko manja nego evropska.1 7.1 7.9 8.3 8.3 7.0 10. stanje se popravilo u 2008. god.3 7.6 5.7 8.6 7.8 : 4.8 13.9 Japan 4.7 6.9 4.0 6.5 8. Kada je riječ o stopama nezaposlenosti po članicama.7 8.6 7. Trenutno.2 7.4 8.2 5.6 6. god.7 7.: Kratkoročne stope nezaposlenosti (sezonski prilagođene) Mart Sept.2 8.5 12.6 11.5 6.9 7.6 14.3 5.9 6. Tabela 3.1 5.1 5.3 5.1 6.7 4.1 8.1 4.2 8. a razvijene zemlje EU sa ostalim vidovima nezaposlenosti.1 4.1 8.7 4.3 8.4 9.

što dovodi do makroekonomske nestabilnosti.2 7.unemployment Mjesečni podaci o nezaposlenosti ukazuju da je ona nešto niža u zemljama EU27 u odnosu na Evrozonu EA16. uglavnom.8 Izvor: Eurostat .4 7.9 5.2 : 4.6 6. visoko opterećenje outputa dovodi do pada profitabilnosti tržišnih aktera. god.1 2.7 6. U Njemačkoj je kratkoročna nezaposlenost nešto iznad 7%.1 5. U Japanu je stopa nezaposlenosti.4 6. 3. O sociajlnoj politici vidjeti u: Mueeller. revolucija i ratova.8 4. bez obzira na krizu.5 : 5.2 4. nezaposlenosti i inflacije nisku stopu nezaposlenosti prati visoka inflacija.4 8.3 9.0 6. profesor ekonomije na University of Caxias do Sul in Southern Brazil i član Institut fűr Wirtschaftswissenschaft of the University of Erlangen-Nuremberg Germany. obzirom na vrijeme eskalacije krize u SAD.0 5. uvede "državne penzije" (do tada nezabilježena u svijetu).0 : 8. Ovo je poslije nekoliko decenija imalo uticaj i na političku situaciju u Njemačkoj.8 4.6 5.8 3.7 4.8 7. Sozialpolitik und Wirtschaftsordnung.8 2.3 6.6 3. U Britaniji je nezaposlenost nešto veća od dugoročne stope.0 8. dok je u Francuskoj porasla na oko 8% i tendencijom rasta na oko 9%. Tako je i predimenzionirana socijalna sfera vodila vodeću evropsku državu u ekspanzionizam i ratove. Kako je socijalna politika. a posebno direktne i strane investicije u nove članice i strukturno prilagođavanje istočno-evropskih zemalja utiču na ove trendove. oslabila poziciju Rajha i lični 70 kancelarov položaj. S druge strane. tada se društvo nalazi u zoni prekomjerne potrošnje.1 4. posebno prije početka Prvog svjetskog rata.5 2. čak i do granica siromaštva. p. Britanija SAD 5.7 2. Zbog toga treba pronaći optimalan odnos između outputa i njegovog dijela koji je društvena zajednica spremna izdvojiti za potrebe socijalne politike.8 5.7 2. 141. Frankfurt.7 7. 1983.9 7.4 6.6 10. Suprotno tome.8 4.2 4. Ako su agregatni socijalni troškovi veći u odnosu na realne.8 4. jer oba ekstrema utiču i na ekonomsku.3 6. Španija. Ostali relevantni pokazatelji.8 5.9 6. god. Ali.1 9.com.5 7. koja predstavlja "trade off" između dvije irazito nepovoljne makroekonomske pojave.2 6. Kada se uporedi stanje EU i SAD. cijena itd.4 : 4.7 4. ali i političku nestabilnost.2 8.5 7. Problemi nezaposlenosti i socijalna politike EU Socijalna politika je neodvojiva od ekonomske politike. vezana za nivo agregatne potrošnje. 51 69 .1 7.5 6.7 4.0 6. 70 Antony Peter Muller.8 6.0 2.0 6. gdje je poslije "probijanja dvocifrenog praga" nezaposlenost rasla u martu 2009.7 4.2 6. Uspješna socijalna politika i politika zapošlavanja podrazumijevaju niske stope nezaposlenosti.3 5. pada interne i spoljne konkurentnosti itd.7 3.7.6 7.3 6.0 6. Antonypmuller@aol.5 9.8 7. Ovo je očekivano. A.0 6.7 8.8 7.5 : Japan 3.7 4. Čak bi se moglo reći da makroekonomska politika značajno zavisi od obima i dinamike socijalne politike.3 7.1 6.P. Antony Miler u radu "By-by Bismarck" dokazuje da je napredna ideja kancelara Otta von Bismarcka.7 4. prema Filipsovoj krivoj. uočava se da je kratkoročna stopa nezaposlenosti u SAD gotovo izjednačena sa stopom u EU27. još uvijek podnošljiva. i do 17%. što je iznenađujuće. kao npr. U istoriji je zabilježeno mnogo situacija kada je zbog velikih socijalnih tenzija dolazilo do sukoba. Nedovoljna socijalna davanja mogu dovesti do pada životnog standarda.8 4. restriktivna socijalna politika djeluje povoljno na stabilnost tražnje.1 6.0 6. Prema Filipsovoj krivoj uspješnu politiku zapošljavanja prate inflacija i makroekonomska nestabilnost.4 7. odliva investicija.6 6.6 4. može se izvući zaključak da od visine socijalnih davanja zavisi makroekonomska 69 stabilnost.2 9.0 7.5 7.6 : 8.2 5.0 10.6 7.8 4.8 5.9 2.2 9.5 8. da još 1883.0 5.3 6.9 6. rasta inflacije.3 2..0 6.9 7. Neke zemlje EU ostvaruju iznenađujuće visoke stope nezaposlenosti.1 9.Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V.

a poslije 1993. obrazovanje radne snage u skladu sa promjenama tehničkog progresa i podizanje kvaliteta socijalne zaštite. a finansiranje je sada dostupno za period nakon pristupanja. god. Proširenja zemljama čiji su ouputi ispodprosječni u odnosu na EU dodatno proširuju razvojni jaz. Suštinski. god.28 milijardi eura) i Sapard (poseban pristupni program za poljoprivredu i ruralni razvoj od 3. da bi se tek kasnije. zapošljavanja mladih i osoba sa invaliditetom. Poslije Evropske socijalne povelje u Strasburu je 1964. On posebno apostrofira harmonizaciju zakonodavstva u oblasti socijalne sigurnosti. uz garantovanje principa i osnovnih prava zapošljavanja u EU i to: ● Zapošljavanje bez diskriminacije. ● Zabrana prisilnog rada. Samit u Esenu (1994) koji definiše pet nacionalnih prioriteta. donešen Evropski zakon o socijalnoj sigurnosti. iznosio 10. kao važan instrument Vijeća Evrope. dok je socijalna politika uređena u Glavi XI Ugovora o EU. Bijela knjiga o rastu. "Lisabonske agende" koja predstavlja politički okvir EU za strategiju povećanja novih radnih mjesta. Litvanija. god. god. ● Pravo na kolektivno ugovaranje. Bijela knjiga o evropskoj socijalnoj politici (1994) i Evropska strategija zapošljavanja sa Luksemburškog samita (1997) su važni u inauguraciji novih odnosa u ovoj oblasti. Latvija). Strategija za reformu tržišta rada i Socijalna agenda moraju obezbjediti ekonomsko i socijalno blagostanje u EU. treba naglasiti da je socijalna sigurnosta u zemljama EU specifična i tradicionalna. do 2006. u Torinu. prioritet Evropskog socijalnog fonda je sprječavanje dugoročne nezaposlenosti i zapošljavanje mladih. on počinje sa radom 1960. Zapošljavanje i socijalna politika su glavni moto tzv. Tako sa proširenjem Unije za deset novih članica u 2004. god.I u EU postoje unutrašnje razlike u nivou ostvarenog outputa. pa se zbog toga ova politka koordinira na nacionalnom i komunitarnom nivou. područje i stanovništvo proširilo za oko 20%. poboljšanje uslova života i rada. Evropska strategija za zapošljavanje o novim radnim mjestima. a DBP je rastao ispod 5%. Ciljevi i načela politike zapošljavanja su sadržani u Glavi VIII Ugovora o EZ. Oni su dopuna starom programu Phare koji je u periodu od 2000. ● Pravo na sindikalno udruživanje. Evropska socijalna povelja (pod uticajem bogate socijalne tradicije evroprostora) je usvojena 1961. O unapređenju socijalne sigurnosti brinu tri agencije i to: Evropska agencija za zdravlje i sigurnost na radu (Bilbao). god. usklađivanje nadnica i afirmacija malih i srednjih preduzeća i novih tehnologija. Programi iznose oko 22 milijarde evra.eu. Od 1988. Ipak. god. Od osnivanja. ● Prava muškaraca i žena prema principu: jednaku platu za isti rad. EU uvažava socijalnu politiku i radi radi na poboljšanju standarda svojih građana. god. poslije osnivanja EU posvetila i socijalnim pitanjima. Ciljevi usklađenih zajedničkih politika su rast zaposlenosti. To su ISPA (Instrument strukturnih politika u predpristupnom periodu za projekte saobraćaja i zaštite okoline od 7. EU je uspostavila programe pomoći za period od 2000. Početkom devedesetih zapošljavanje i socijalna pitanja su prioritet evropske integracija.92 milijardi evra. kako za članice. god.int 52 . Tako DBP novih članica varira od oko 70% prosjeka EU (Kipar).64 milijardi evra). EZ se u sklopu razvoja zajedničkog tržišta usmjerila ka rješavanju makroekonomskih problema. radi intervencija prema novim članicama. tako i za pojedine regije. Evropski socijalni fond (ESF) uspostavlja Rimski ugovor još 1957.http:// europa. 71 Za ove i druge pokazatelje koristiti statističku osnovu ESF Database. konkurentnosti i zapošljavanju (1993). Evropski socijalni fond je osnovan u cilju povećanja ukupne zaposlenosti na zajedničkom tržištu i rasta životnog standarda građana Unije. razvoj tržišta rada. ali je važan i zbog uspostavljanja jednakosti muškaraca i žena na tržištu rada. do 71 2006. do oko 35-40% (Estonija. Evropska agencija poboljšanja radnih i životnih uslova (Dablin) i Evropski nadzorni centar za rasizam i ksenofobiju (Beč).

73 Više podataka se može naći u: European Commission-Eropean Social Fund. Subvencije se daju po sljedećim kriterijumima: ●50% za regije koje su zaostale u razvoju. Zato je i odnos prema nezaposlenosti značajan i specifičan. ●40% za rješavanje dugoročne nezaposlenosti i zpošljavanja mladih. 2004. Upravo zato. profesionalizacijom i aktivnostima na smanjenju nezaposlenosti. CLDS. oko 300 milijardi evra 73 ili 36% budžetske potrošenje EU. 72 Fond ima dugoročne ciljeve. a jedna od trajnih neuralgičnih tačaka EU će biti očuvanje postojećih i otvaranje novih radnih mjesta. Quarterly Journal of Economics. Teorija privrednog rasta i razvoja. vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. posljedice sadašnje krize će.. Dalja liberalizacija kretanja ljudi. ●4% za prekograničnu saradnju. ESF daje podršku evropskim regijama sa visokom nezaposlenosti. Ekonomski fakultet.. 72 Kapital po radnom času (ili oprema po času rada) je važan makroekonomski pokazatelj. usluga i kapitala je pred novim izazovima. Kapital (K) i rad (L) su faktori agregatne proizvodne funkcije. Cincinnati. Ciljevi Evropskog socijalnog fonda su: ●Prevencija gubitka kontakta ljudi s tržištem rada. ●17% od iznosa za konkurentnost i nova radna mjesta slabije razvijenih regiona. koji će u velikoj meri opredijeliti bližu. socijalnih i drugih mjera institucije EU i vlade članica dalje suprostavljati recesiji. Boyes. obuhvata ove ciljeve: Ekonomski i socijalni razvoj.. str. 44-57.. Iako se stopa nezaposlenosti u EU još uvijek kreće u granicama "podnošljivosti" ova makroekonomska pojava i dalje prijeti ekonomskoj i političkoj stabilnosti u EU. "A contribution to the theory of economic growth". I na kraju. god. Makroekonomija: evropski udžbenik. ●Bolja opremljenost evropske snage (K/L). CID. Y = f (K. posebno u zaostalim regijama.. ●Rast kvalitete poslova. Danas se Evropski socijalni fond bavi sa sljedećim pitanjima: praćenju odluka o zapošljavanju. rast zaposlenosti. 1992. na raspolaganju je. ali i dalju budućnost Zajednice. ●1% za razvoj ruralnih područja. roba. Solow R. 1956. ●Otvaranje većeg broja radnih mjesta. te obezbjeđenje radne snage za zajedničko tržište. Kratkoročni trendovi su posljedica finansijske krize generisane u SAD. i Cvetanović S.L). tj.europa.Evropski socijalni fond je jedan od strukturnih fondova EU. Procedure korišćenja sredstava su pojednostavljene a finansiranje se usmjerava prema regionima kojima je pomoć najpotrebnija. Biće intersesantno vidjeti kojim će se arsenalom ekonomskih. Macroeconomics. isto tako duže trajati. unaprjeđenju mobilnosti radne snage. Dragutinović D. Program Evropskog socijalnog fonda za period 2007-2013.. On je glavni finansijski instrument u oblasti zapošljavanja. problemi zapošljavanja zauzimaju važno mjesto u ekonomiji EU. god. itd. omogućavanju lakšeg pristupa tržištu rada i poboljšanju funkcionisanja tržišta rada. naročito u kompleksnoj regionalnoj integraciji kao što je EU. Komisija usmjerava sredstva na tri kategorije korisnika i to: ●79% ukupnog iznosa na smanjenje jaza među regijama. Beograd. ●9% za regije pogođene padom industrijske proizvodnje. Umjesto zaključka-stalna briga o zapošljavanju. William J.http://ec. ●Preventivne aktivnosti i unaprjeđenje kontakata na tržištu rada. Beograd. South-Western Publishing Co.eu 53 . Filipović M. 2005. uz Kohezioni fond. god. Intermediate Theory and Policy.. Ohio. Bez obzira što dugoročna stopa nezaposlenosti bilježi trend pada. Za ovaj period.. Solow ga smatra važnim konstituentom rasta i inicijatorom tehničkog progresa.

Ako. CID. Tako se npr. citirajući druge autore ističu postojanje spoznajnog i implementacionog jaza. Isto tako. procjenjuje se ekonomska situacija kandidata i nečlanica i ostali interni i eksterni problemi. 76 Prognoza inflacije je veliki izazov za političare i planere. Makroekonomska ravnoteža ukazuje na pozitivne trendove ekonomskih pojava i optimalnu rezultantu njihovih interakcija. Analize procjenjuju rast i nezaposlenost. U vanrednim situacijama rade se i posebne procjene kretanja ključnih makroekonomskih agregata i pokazatelja. investicijama. OECD i dr. Na ovo javnost ne reaguje jednako. Ovo upućuje. Ekonomski fakultet. CLDS. agregatnom tražnjom itd. Čini se. Monetarnom politikom. tehnički progres itd. pa su prognoze i procjene. tada će se tržišni akteri moći osigurati od potencijalnih gubitaka (uz minimalne troškove). prouzrokovan budžetskim deficitom. Procjene i prognoze se rade na bazi modela. rast. Federal Reserve Bank of St. O ciklusima vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. Kratkoročne ekonomske fluktuacije su posebno poglavlje u: Gregori N. prije svega društvenim proizvodom. ekonomske pojave se mogu posmatrati i potpuno drugačije. ako je sa određenim stepenom sigurnosti moguće utvrditi buduću inflaciju. Beograd. U EU se primjenjuju principi komunitarnosti. Principi ekonomije. agregatno i na per kapita osnovi. To utiče na investiranje. One se. 77 Prognoze proističu iz analiza i metoda dokazanih teorijskih uporišta itd. Central bank behaviour and credibility: some recent theoretical development. Tako npr. god. One su važna makroekonomska tema zbog racionalnosti u ponašanju i odlučivanju tržišnih aktera. No. položaj evra u domaćem prometu i međunarodnu tržišnu poziciju. Zato je kreiranje ekonomske politike povezano sa nezaposlenošću. inflaciju i nezaposlenost. 2008. 54 74 . god. inflacijom. rade dva puta godišnje. Rast agregatne tražnje. jer njegovo ignorisanje stvara probleme u svim sferama društvene zajednice. Makroekonomija: evropski udžbenik. pored negativnih efekata. 3. a tržište Unije je jedno od najotvorenijih. implementiranom prema ciljevima i principima EMU snažno se djeluje i na cjenovnu stabilnost. Ona je senzibilna na pad zaposlenosti. što u agregatnom obliku znači bolje funkcionisanje ekonomskog sistema. Ali. Louis Quarterly Review. Tako deficiti javnog sektora mogu uticati na prekomjerni rast tražnje. Tako se preko EMU optimalno alociraju ostali ekonomski resursi. Dalje. kao i njihovi kumulativni efekti. inflaciju. Najbolja naučna dostignuća. Makroekonomske prognoze u EU. realna nadnica će padati. Ekonomski fakultet. što dovodi do odliva investicija. 77 U EU su značajna statistička istraživanja u čemu su nezaobilazni EUROSTAT i nacionalne statistike. Mankju. WB. uglavnom kumulativi nacionalnih ekonomskih prognoza. "igri inflacije" odnosi na međuzavisnost aktivnosti centralne banke i javnosti. Cuikerman. investicije i budžetsku stabilnost itd. U okviru nadležnosti Komisija pravi kratkoročne makroekonomske 76 prognoze. 2008. statističkih metoda itd. savremeni model tzv. da se ozbiljna makroekonomska politika ne može voditi bez pune valorizacije problema nezaposlenosti. 1986. O teorijskim aspektima ciklusa vidjeti u: Praščević Aleksandra. god. Prognoze ekonomskih događaja su važne zbog predviđanja događaja. Procjenjuje se i stanje valutnog sektora. Između "proljetnih" i "jesenjih" postoje i privremene prognoze. monetarnim agregatima. npr. sve vrste materijalnih i finansijskih bilansa itd. 2004. Beograd. može djelovati povoljno na pad stope nezaposlenosti itd. modeli i analitičke metodologije. a zaposlenost rasti. Ovo ugrožava dugoročni rast. ne mogu se valorizovati bez statističke osnove. Ovaj društveni fenomen se analizira sa najvažnijim makroekonomskim agregatima. 75 Burda i Viploš. Makroekonomske prognoze u funkciji makroekonomske stabilnosti Makroekonomska stabilnost je primarni zadatak odgovornih ekonomskih struktura. Snaga evro-tržišta su i zajedničke politike EU. Poslovni ciklusi u makroekonomskoj teoriji i politici. Savremena ekonomij kontinuirano usklađuje stabilnost i dugoročni rast. dok je prema inflaciji indiferentna. na raspolaganju stoje i prognoze koje kontinuirano rade EBRD. i obrnuto. Treba naglasiti da EMU i ECB utiču na stabilnosti cijena o čemu će biti riječi u narednim poglavljima. Beograd. rast inflacije i kamatnih stopa. indikatora. Prognoze Komisije elaboriraju stanje članica. posebno u vezi njihovog kredibiliteta. da se na ovaj način maksimalno uvažavaju principi otvorenog tržišta. Ovo su pretpostavke ostvarivanja politike dugoročnog ekonomskog rasta. posebno u sferi troškova i 74 dobitaka. UN.8.Nezaposlenost proizvodi ekonomske i socijalne posljedice koje stvaraju i političke probleme. realne prognoze (i osiguranja sa niskim troškovima) su moguće 75 samo na najrazvijenijim rastućim tržištima. O modelu vidjeti u: A. u pravilu. CID. javnost očekuje nižu inflaciju od one koja će se dogoditi.

CID. Trgovinsku politika čine interni i eksterni procesi u razmjene roba i usluga. Macroeconomics. Beograd. god. Martin. Osnove spoljnotrgovinske politike Spoljnotrgovinsku politiku determinišu aktivnosti u različitim periodima evropskih integracija. Treba istaći da EU često nalazi pod uticajima snažnih lobija. No. Irwin INC. C. i u Pelević Branislav. Ovaj grafikon jasno ukazuje da otvorena privreda donosi korist za potrošača a gubitak za proizvođača. Slobodna trgovinska razmjena pretpostavlja liberalizovan uvoz i izvoz proizvoda i usluga bez nametanja dodatnih troškova. Jačanje spoljnotrgovinske razmjene. neto efekat na blagostanje domaće privrede se može predstaviti površinom šrafiranih trouglova (b+c). Macroeconomics: Principles. Na obim i kvalitet razmjene Zajednice snažno utiču trgovinske barijere i olakšice koje su imale za cilj unapređivanje trgovine robama i uslugama. Zbog toga Unija kontinuirano liberalizuje trgovinu i pravi razlike između trgovinskih partnera.1. ili u: McConell.4. kojeg kasnije zamjenjuje WTO (Svjetska trgovinska organizacija). Očigledno je da je najviše sukoba između EU. Međunarodna trgovina. Ekonomski fakultet. Ona poseže za preferencijalnim diskriminatornim trgovinskim sporazumima. stvara se i gubitak za proizvođače. 1996. General Agreement on Tariffs and Trade. Friedman.1. : Uticaj uvoza po svjetskim cijenama na domaće tržište Grafikon pokazuje da su svjetske cijene Pw zbog uticaja konkurencije niže od domaćih P1. 79 78 55 . Pored njih. N. O teorijskim aspektima međunarodne trgovine vidjeti u: Bijelić Predrag. TRGOVINSKA POLITIKA EVROPSKE UNIJE 4. 1995. Spoljnotrgovinska politika EU je fundirana na principu liberalne trgovine korisne za EU.. Međunarodna ekonomija. egzistiraju i brojni dogovori i dozvole nacionalnih vlada u vezi pristupa međunarodnoj konkurenciji.. domaća tražnja raste od Q1 na Qd. Beograd. McGraw-Hill INC. Tada svjetske cijene utiču na stabilnost domaćeg tržišta. 80 Vezu između trgovine i privrednog rasta vidjeti u: Baily. Richard D. SAD i drugih zemalja vezano za sporove u razmjeni visokih tehnologija i trgovini poljoprivrednim proizvodima. Problems and Policies. Financial Markets and the International Sector. 2008.. Grafikon 4. Otvaranjem tržišta. Brue. dok domaća ponuda pada od Q1 na Qs (uz istu kupovnu snagu). CID. S. Ekonomski fakultet. Sve se ovo događalo (i događa se) paralelno sa formiranjem i angažovanjem međunarodnih institucija 78 u sprovođenju globalnih trgovinskih politika kao što je GATT (Opšti sporazum o carinama i trgovini). To stvara korist za potrošače (potrošačev višak) na površini (a+b+c).. rast 79 međunarodne razmjene i rušenje carinskih barijera između zemalja članica Unije dovode do ubrzanja 80 privrednog rasta i razvoja zajedničkog tržišta. posebno u poljoprivredi. što se vidi na grafikonu 4. R.1. 2007. Philip. Dakle. preko kojih je EU postala specifičan i vodeći ekonomski prostor u svijetu. god. L. prikazan četverouglom (a).

Ona navodi da bi Unija bila oslobođena svih carinskih ograničenja i da je istovremeno spremna doprinijeti harmoničnom razvoju međunarodne trgovine ukidanjem nekih trgovinskih barijera prema okruženju. odnosno ravnoteži primarnog tekućeg računa. zaštitu nacionalnog tržišta od spoljne konkurencije i stimulisanje izvoza. Donošenje odluka je kvalifikovanom većinom. zavisi i od šireg spektra međunarodnih odnosa. Konačno. Isto tako. Dictionary of Business English. Omogućava se da EU može nametnuti jednoobrazne sankcije trećim zemljama. Zajednička trgovinska politika je zasnovana na jedinstvenim principima carinskih stopa i trgovinskih sporazuma sa trećim zemljama (član 133). politiku. postojanjem Zajedničke trgovinske politike (član 3). politiku ili bezbjednost i dovode u opasnost zdravlje i živote ljudi. Carine povećavaju cijene uvoznih proizvoda na domaćem tržištu. Beirut. politike i praksa koja ili štiti domaće proizvođače od inostrane 83 konkurencije ili vještački stimuliše izvoz određenih domaćih proizvoda. grupom zemalja ili međunarodnom organizacijom (članovi 300 i 310).2. Trgovinske barijere su sve vrste prepreka slobodama kretanja roba i usluga u svjetskoj trgovini. Neke situacije (obično ekonomski problemi) dozvoljavaju da Komisija članicama može odobriti samostalne mjere zaštite. slobodu kretanja ljudi i zaštiti prava zaposlenih). Prva grupa carinskih prihoda je dominantna u ukupno naplaćenim carinama. životinja ili biljaka. One mogu biti ekonomske. Kako. Carina je posredni porez na uvoz i izvoz proizvoda i može biti aktivni ili pasivni instrument fiskalne politike. To jasno govori o makroekonomskom značaju ove zajedničke politike EU. Sporazum o povezivanju neevropskih država posebnih (ekskolonijalnih) veze sa EU (član 182). 83 Оffice of the US Trade Representative. Carine se. i na koje mjere će se odlučiti vodeća svjetska ekonomska integracija. ali i internih okolnosti i ograničenja. Unija ima instrumente da. 82 Vidjeti u: Ј. Članom 30 je dozvoljena zabrana ili ograničenje trgovine ili tranzita roba koje ugrožava javni moral. bezbjednost. kao i druge države može stimulisati rast spoljne trgovine. koji poskupljuju i tako postaju manje konkurentni. životinja ili biljaka. posebno u vezi formiranja carinskih stopa i trgovinskih sporazuma sa trećim zemljama. Udružene države bi imale isti trgovinski tretman kao i članice EU (član 183). spoljnotrgovinska politika (posebno carinska politika) imaju fundamentalnu ulogu u stvaranju povoljnih kretanja spoljnotrgovinske razmjene. Preambulom Ugovora iz Rima unutrašnja trgovina u EU je oslobođena svih carinskih dažbina i kvantitativnih ograničenja. Carinske barijere. te specifične i kombinovane carine. Evropska komisija može odobriti određenoj članici (ili državama članicama) da preduzmu neophodne zaštitne mjere (član 134). članice mogu zabraniti i ograničiti trgovinu roba koje ugrožavaju javni moral. Washington DC. EU ima pravo nametnuti jednoobrazne sankcije trećim državama (članovi 301 i 60).. Član 95 se odnosi na uspostavljanje i funkcionisanje unutrašnjeg tržišta. političke. 56 81 . propisi. U procesu odlučivanja princip jednoglasnosti se mijenja kvalifikovanom većinom (osim. EU može zaključiti sporazum o udruživanju sa trećom zemljom. dovodi u opasnost zdravlje ili život ljudi. Bez obzira na prisutne tendencije u smanjivanju carina (stopa i apsolutnih iznosa) one su još uvijek važan instrumentarij ostvarivanja makroekonomske ravnoteže zajedničkog evropskog tržišta i strateški faktor spoljne politike Zajednice. kao državni prihodi dijele na vrijednosne carine gdje je carinska vrijednost utvrđena i naplaćena primjenom procenta (tarife) na vrijednost carinske osnovice ukupne vrijednosti ocarinjene robe. EU je spremna za doprinos harmoničnom razvoju međunarodne trgovine i blaže trgovinske barijere (član 131). 81 4. Trgovinske barijere Spoljnotrgovinske barijere su radnje. onemogućavajući tako slobodu međunarodnih tokova trgovine. ali i drugoj literaturi. kulturne i dr. za budžetsku politiku. Važna odredba Ugovora je jednoobraznost Zajedničke trgovinske politike. Postoje sporazumi o posebnim vezama sa državama koje imaju jednak trgovinski tretman kao i članice EU.“ Trgovinske barijere mogu biti 84 85 carinske i necarinske. ili je protekcionistički zazaštititi od uticaja spoljne konkurencije. Carine su instrument zaštite domaćeg tržišta od međunarodne konkurencije. 1989. mjere i postupci u oblasti međunarodne trgovine za ubrzanje privrednog rasta. Uz aktivnu politku deviznog kursa. Ugovor reguliše načine i postupke uspostavljanja i funkcionisanja unutrašnjeg tržišta. 1989. H. Ovo su ključne odredbe trgovinske politike. 84 Tariff barriers to trade. Longman. i iz države“ ili prema Izvještaju o stranim trgovinskim barijerama Američkog trgovinskog predstavništva "Državni zakoni. te sporazumi o udruživanju sa trećim zemljama i međunarodnim organizacijama. National Trade Estimate Report on Foreign Trade Barriers. prema Ugovoru iz Rima i pravni okvir za njenu implementaciju. One su i "Svaka mjera vlade usmjerena na ograničenje ili spriječavanje slobodnog 82 protoka robe u. Adam.Koja su osnovna načela trgovinske politike EU? Preambula Ugovora iz Rima želi da preko zajedničke trgovinske politike doprinese progresivnom ukidanju ograničenja međunarodne trgovine. 85 Non-tariff barriers to trade.

Zato su barijere često predmeti sporova i rasprava u GATT a kasnije i u WTO. Poreski organi moraju kontinuirano razvijati svoje kapacitete. Transevropkse kompjuterizovane mreže imaju strateški značaj za operativne poslove carina i poreskih administracija EU. obuku. Za to je potrebna brza razmjena informacija carinskih kontrola. 88 carinske ili inspekcijske službe. Ostvaren je dodatni rast dohotka. nije usvojen sistem necarinskih ograničenja i smanjenja carina u poljoprivredi. slično kao i carinskim mjerama. multilateralne kontrole itd. Ipak. Kontrolne funkcije. Npr. etničku ili istorijsku heterogenost njenih članica. necarinske barijere mogu biti tehničke ili administrativne. predviđaju razvoj. GMO poljoprivrednih proizvoda. Carina EU imaju ključnu ulogu u kontroli ovih trgovinskih aktivnosti. Eliminisanje barijera i prevođenje u carine je bila tema Kenedi rundi pregovora (antidamping) i Tokijske runde (dogovor o necarinskim mjerama). razmjenu informacija. industrijskom restrukturiranju. Poslednji Izvještaji o stanju konkurencije naglašavaju pozitivne rezultate u brzoj i jeftinoj prekograničnoj saradnji. 87 86 57 . Da bi se spoljna trgovina EU odvijala brzo i bezbjedno. carinske i poreske administracije kandidata za priključenje dužne su da se povežu sa sistemom EU. do 1967. 88 Arbitražu i kontrolu dijela ovih mjera ima WTO. piraterija i dr. čine ekonomske štete Uniji i drugim izvozno orijentisanim zemljama. pojavljuju se drugi instrumenti zaštite. Uzmimo primjer potpune zabrane uvoza tzv. Neki slučajevi mjera necarinske zaštite su čak rigidniji od carinske zaštite. posebno one za borbu protiv međudržavnih poreskih prevara. obzirom da su mnoge potpisnice ovih trgovinskih sporazuma poslije smanjenja 86 carinskih stopa posezale za necarinskim barijerama. a posebno nove članice i zemlje u fazi pristupanja su često bile naviknute na razne oblike zaštite i necariska ograničenja pa njihovo ukidanje traži vrijeme i strpljenje u mukotrpnim procesima usaglašavanja. Necarinske barijere su kompleksna problematika jer su teške za dokazivanje. Necarinske barijere su mjere. To je neminovno dovelo do potrebe za ukidanjem ovog 87 oblika zaštite domaćeg tržišta. Njihova uloga je naglašena jer su one decenijski kontinuitet Unije u vidu širokog spektra različitih mjera Zajednice i njenih članica. Njih implementiraju vladine. neophodna je kontrola i upravljanje rizicima. što je normalno u Bugarskoj. Sve ovo učvršćuje aktere trgovinske politike EU u uvjerenju da se postojeći režimi trgovine u odnosu na svijet ne trebaju mijenjati. zatim niža inflacija. bilo kakva separatna aktivnost na ovom polju automatski dovodi do efekata skretanja trgovine. edukacijama i sl. prati međudržavne transakcije i vrši superviziju kao neophodan instrumentarij sprječavanja prevara. Falsifikovanje. SAD i Japana. Generalno. i da bi bili zaštićeni ekonomski interesi EU. Novi programi poreza i carina do 2013. Saopštenjima Evropske komisije o uticaju Programa jedinstvenog tržišta ili Izvještajima o stanju konkurencije na području EU. upotreba novih instrumenata. god. Jer. Ipak. rastu konkurencije. Stare. Tokijska runda je trajala od 1972. jer se određenim proizvodima zabranjuje uvoz (dok npr. Ovo je složen zadatak koji Zajednica relativno uspješno rješava. radnje i postupci narušavanja slobode u tokovima svjetske trgovine. bilo bi pretenciozno zaključiti da su barijere i protekcionizam presudno uticali na povoljne dugoročne makroekonomske tendencije u Uniji. tekstilu i uslugama. Kenedijeva runda je imala cilj eliminisati necarinske barijere u trgovini. I na kraju. nude se dokazi o pozitivnim efektima na tržište EU. Zato Komisija stimuliše članice na međudržavnu saradnju. Rezultati CCN/CSI. Tako se na zaobilazan način ograničava spoljnotrgovinsko poslovanje. Postignut je sporazum o redukciji carina za 33% i usvojeno ublažavanje necarinskih i drugih barijera. visokoj mobilnosti radne snage i otvorenim novim radnim mjestima. nešto. i to prije pristupanja. U okviru GATT. carinska zaštita samo povećava cijenu uvezenog proizvoda). što nije interes ni jedne članice. do 1978. razmjenu znanja i podršku kupovini opreme. preko procedura i insistiranja na dokumentaciji koja otežava trgovinu. god. obzirom na privrednu. Mreža olakšava trgovinu. dostupnosti širokog asortimana proizvoda i usluga itd. a kao rezultat je došlo do smanjenja carinskih opterećenja od 35%. Kako se carine smanjuju. Trajala je od 1963. rast konvergencije i kohezije među regionima Zajednice itd. poreskog i carinskog IT sistema doveli su do višestrukog povećanja njihovih kapaciteta. god. u Velikoj Britaniji može biti potpuno neprihvatljivo itd. Necarinske barijere utiču na rast troškova zbog nekonkurentne segmentacije tržišta.Necarinske barijere. a nova trgovinska ograničenja se kontinuirano osmišljavaju. U Uniji je veoma kompleksno usklađivati odnose prema barijerama. One su i danas nezaobilazan faktor trgovinskih odnosa. posebno EU.

standardi. Damping i antidamping se javljaju kod uvođenja antidampinških carina. Iako ostvaruju ogromnu trgovinsku razmjenu. Jer. javne nabavke. Postoje i mnoga druga pitanja. praćene enormnim izvoznim subvencijama. EU ima tri pristupa tehničkim standardima (međusobno priznavanje.3. Uvoz japanskih automobila u EU je izložen zaštiti domaće auto-industrije. S druge strane. predstavljaju potencijalne trgovinske probleme EU i SAD. ali i firmi iz inostranstva. Dalje. period kada članice EFTA ulaze u članstvo EU. to neće biti Javlja se u Njemačkoj 1979. Birokratija može kreirati sofisticirane vidove necarinskih barijera. Barijere se odnose na standarde. ovi blokovi su specifični po čestim nesuglasicama u oblasti poljoprivrede. osiguranja. već uspostavljenu. pa oštećena zemlja može uvesti antidampinšku carinu. Iako nije pokrivala sve sfere privredne aktivnosti EFTA je ostvarila određene ekonomske rezultate.Necarinske barijere (ograničenja) mogu se klasifikovati na slijedeći način: 1. Ako je tržište otvoreno za javne nabavke. 3. 4. pa formiranje Evropskog ekonomskog prostora i konačno. poslednjoj ekonomski opravdanoj operaciji. 4. One predstavljaju potencijalni prihod preduzeća i firmi iz inostranstva u EU važan potencijalni prihod preduzeća sa zajedničkog tržišta. 91 Pregled investicionih mjera u trgovini (TRIM) je sistematizovan od strane UNCTC (1991a). Unija ima na raspolaganju brojne mogućnosti necarinskih barijera redukcije uvoza iz SAD. iako ona ne ugrožavaju. onda je ono slobodno i za pristup stranih roba i investicija. Zajednička poljoprivredna politika uvodi subvencije u EU koje povećavaju domaću proizvodnju i smanjuju uvoz. plod drugih faktora. 25%). patenti i dr. SAD zastupaju liberalniji pristup. kao što su neadekvatna štednja. isključivo trgovinske odnose EU i SAD. nedovoljna produktivnost nekih proizvodnji. obzirom da se grad nalazi u srednjoj Francuskoj povećalo troškove transporta. Iznos 92 spoljnjeg sadržaja je preferencijalni tretman unutrašnje trgovine EU. opremljenosti robe za svoju namjenu i izradi novog proizvoda ili važnih faza izrade. posebno u stopama rasta i outputu per kapita. god. Ekonomsku saradnju EU i EFTA (Evropske zone slobodne trgovine) karakterišu slijedeći periodi: Prvi. kamata itd. EFTA je isključivo ukidala carinske tarife na unutrašnju trgovinu svojih članica regulišući slobodnu trgovinu industrijskim proizvodima (poljoprivreda kao osjetljivo pitanje nije bila predmet ugovora). 8. višak poljoprivrednih proizvoda stvara izvozne viškove. To je uticalo na smanjenje uvoza ove robe. Postoji mnogo necarinskih barijera koji se 89 javljaju zbog primjene tehničkih standarda. komparativne prednosti i sl. Poznat je slučaj kada je francuska vlada propisala da se svi japanski video uređaji moraju cariniti u gradu Poatjeu (zbog upustva za upotrebu na francuskom jeziku). ogromnu razmjenu dva najjača ekonomska bloka na svijetu. Odnosi EU i SAD. Između EU i SAD nema tipičnih preferencijalnih trgovinskih sporazuma. još od ranih šezdesetih godina prošlog vijeka. carinske tarife i troškove distribucije. 7. harmonizacija standarda-stari pristup i određivanje minimalnih karakteristika proizvoda). I bankarski sistem. zabranom uvoza francuskog likera jer je sadržavao 5% manje alkohola (od min. 92 Pravila o porijeklu EU uređuje Propis 802/68 o kriterijumima utvrđivanja porijekla prema izvršenoj posljednjoj važnoj proizvodnoj operaciji. Kontrola investicija u trgovini predstavlja trgovinsku barijeru. 91 5. što je. 90 89 58 . Deficiti SAD su ipak. Ukoliko je cijena izvoznih proizvoda niža od domaćih cijena riječ je o dampingu. ako se analiza ograniči na. Pravila o porijeklu i minimalno učešće lokalnog sadržaja koriste se kao necarinske barijere. Dogovor EU i EFTA je stvorio do tada najveću zonu slobodne trgovine. Slobodni trgovinski sporazumi EU i EFTA. kada je šteta evidentna i kada se trebaju spriječiti nove povrede pravila i dodatne štetne konsekvence). zatim dolazi do smanjenja broja članica EFTA i prvo proširenje EU. Evropski ekonomski prostor. 90 2. koji se odnosi na osnivanje ovih institucija. čak i u trgovini GMO i hormonski tretiranim životinjama. Tako su članice EFTA postale konstituent Jedinstvenog evropskog tržišta industrijskih proizvoda i usluga. Javne nabavke su oblik necarinske zaštite. Tehnički standardi kao klasični oblik necarinskih barijera. 6. Načela predostrožnosti i prevencije se primjenjuju u mogućim izlaganjima opasnosti i riziku kod prevencija (npr.

i pored LTA zemlje u razvoju povećavaju prihode od uvoza. Sistem preferencija pokriva preko 150 zemalja (industrija. god. Japan se transformisao u zrelog kreditora. Velika recesija je uticala na pad tražnje za jenom. god. Drugi kvartal 2009. dolara 2001. Iako tekstilna industrija u EZ nije bila dominantna. do 1971. što je dovelo do dramatičnog pada poslovnih ulaganja i pada povjerenja japanskih potrošača u cjelokupan sistem. god. iako se jeftinije proizvodio u zemljama u razvoju. uticali su na to da je ova dalekoazijska zemlja poslije SAD postala najvažniji trgovinski partner. Kako god. Formiranjem EZ neke članice su zadržale zabranu uvoza tekstila i odjeće iz Japana i zemalja u razvoju. trebalo je uspostaviti protivtežu preferencijalnim sporazumima EU i grupe zemalja u razvoju (grupe Jaunde). Od toga zavise carinske olakšice. god. jer npr. Japan je u početku bio veoma pogođen. Dakle. 8. Japan će tako moći uticati na globalni rast.). god. ona postaje najotvorenije tržište za pamučni tekstil. u čemu postoje potencijali i za kompanije iz EU27. šećerna afera između EU i Srbije. 95 GSP – Generalized System of Preference 96 Tzv. kako govore realne prognoze. što je doprinijelo rastu njihovih transakcija i rastu ugovora domaće ekonomije (procjena 2. GATT kontroliše zaobilaženja kvota dozvoljavajući ekspanziju LTA na druga vlakana i donosi Sporazum o tekstilu i odjeći (MFA). što može biti dobar signal za one privredne sektore Zajedničkog tržišta koji su dugoročnim ugovorima ili promptnim poslovima povezani sa Japanom. god. upravo se odnosila na osporavanje EU da veća količina izveženog kontigenta nije proizvedena u Srbiji. zavisnim od tretmana uvezenih proizvoda (tzv. god. koje su prisutne u 93 EU decenijama ili uvažiti ogroman obim stranih direktnih ulaganja itd). Opštom šemom preferencijala carinske kvote su zamjenjene stepenovanim carinskim olakšicama.) i nudila je dva rješenja: prvo. domaća tržišta zemalja u razvoju su mala za razvoj konkurencije. uz uslov da postoji godišnje pregovaranje o ovim preferencijama. EU i Japan uvode opštu šemu preferencijala 1971. Ulaskom Velike Britanije. Kontinentalne evropske zemlje su izvozile tekstil. ukazuje na smirivanje ekonomske situacije u ovoj zemlji. Opšte šeme preferencijala (GSP). ali su zemlje u razvoju povećale izvoz u liberalnije zemlje (SAD. EU i Japan. Između EU i Japana nema preferencijalnih trgovinskih sporazuma. Država koja želi povlašćen tretman u EU mora podnijeti potvrdu o porijeklu koja garantuje da je značajan dio vrijednosti 96 dodat (proizveden) u zemlji izvoznici. a SAD to čine 1976. a u nekim zemljama i 2009. 95 93 Strana direktne investicije TNK iz SAD i EU na oba tržišta iznose godišnje više hiljada milijardi dolara (npr. dovesti do stabilizacije već u 2010. Opšta šema preferencijala je nastala pod pokroviteljstvom UNCTAD (od 1964. 59 . osjetljivosti). poljoprivreda i dr. No.800 mlrd. Tekstil i odjeća. To će. Poznato je da Japan 94 često trpio razne necarinske barijere nametnute od strane EU. povećavajući izvoz roba visoke dodatne vrijednosti i tekstila koji u sastavu ima manje od 50% pamuka (nije bio pokriven LTA). Razvijeni ekonomski odnosi između Unije i Japana. god.. Francuskoj i Italiji. Radi zaustavljanja zaobilaženja kvota GATT (1961) uvodi Kratkoročni i Dugoročni sporazum za pamučni tekstil (LTA) koji ne brani bilateralne pregovore o kvotama (koje ne smiju biti niže od uvoza prethodne godine) sa godišnjim rastom od 5%. Tokom 1971. Oni zemljama u razvoju omogućava izvoz roba u EU bez carina do određenog nivoa carinske kvote. Njen položaj je bio posebno značajan u Njemačkoj. To su sporazumi sa zemljama u razvoju.5% u 2009. osim naoružanja). imala je najsnažniju zaštitu u ovoj ekonomskoj integraciji. Dansku i Veliku Britaniju) i vremenom uvele kvote.dovoljno za realnu ocjenu njihovih ekonomskih odnosa (npr. Danske i Irske u EZ (1973). uz princip da su manje razvijene zemlje povlašćenije. SAD reaguju ugovarajući posebne kvote uvoza tekstila i odjeće sa specifičnim vlaknima. treba uključiti američke TNK. Japan je važan trgovinski partner i u periodu recesije koja je eskalirala 2008. Većina zemalja OECD daje preferencijale zemljama u razvoju.). EU svake godine razmatra šemu i utvrđuje uvozne kvote proizvoda obuhvaćenih šemom. Velike japanske banke su dale ogroman doprinos u saniranju krize. trgovinska razmjena EU i Japana je zavidna (biće prezentirana u narednim tabelama ovog poglavlja). pa je trebalo podsticati izvoz u razvijene zemlje. 94 Poslije decenija ekspanzije proizvodnje i izvoza. slične mjere primjenjuje i Japan. god (ove teme će biti elaborirane u slijedećim poglavljima). i drugo. Ipak. Mora se konstatovati da primjena opšte šeme preferencijala ima ozbiljnih ograničenja. Iako je epicentar krize bio u SAD.

Gotovo svi proizvodi iz AKP imaju slobodan pristup na tržište Unije. Ovaj dio reguliše odobravanje subvencija (posebno poljoprivrede). Ipak. Opšti sporazum o carinama i trgovini se odnosi na međunarodna pravila slobodne trgovine u cilju izbjegavanja međunarodnih nesporazuma i sprječavanja dampinga. ključne pregovore vode reprezentativni pregovarači (obično SAD. narušavajući svjetsku razmjenu i čineći tako dugoročnu štetu i onim zemljama kojima se želi pomoći. Primjer trgovine bananama. AKP je kao grupacija organizovana samo prema EU. Banane najviše učestvuje u svjetskoj razmeni voća. za razliku od Opšte šeme preferencijala zemalja u razvoju. god. Jer. Runde trgovinskih pregovora pod pokroviteljstvom GATT su imale snažan uticaj na svjetske tokove trgovine. EU i Japan). koji njihove ekonomije ne posmatra kao grupaciju. Ovo je fundamentalni motiv nastanka EU koji je uticao na dalju institucionalizaciju spoljnotrgovinske politike. zemlje kandidati "treniraju" slobodnu trgovinu u trgovinskim asocijacijama. Članicama GATT nije dozvoljeno da uvozne proizvode opterećuju dodatnim porezima ili taksama (kada su plaćene carinske dažbine proizvoda koji se tretiraju kao domaći).Sporazum iz Lomea. Njihove preambule otvaraju mogućnosti budućeg punopravnog članstva u EU. heterogenoj proizvodnji i nedostatku ekonomije obima na vlastitim tržištima. Sistem uvoza banana u EU je podložan promjenama i godišnje košta potrošače EU nekoliko milijardi evra. tako da Ugovori o pridruživanju relaksiraju postojeće trgovinske odnose. karipskim i pacifičkim državama ). trgovina Unije sa zemljama Srednje i Istočne Evrope je relativno mala. Isto tako. Saradnja se svodi na trgovinu. 101 Reguliše i izuzetke od klauzule najpovlašćenije nacije. a u skladu sa liberalizacijom spoljne trgovine. finansijsku pomoć i posebne olakšice.) odnosi se na zemlje u razvoju i preferencijale na 100 97 98 Lomé Agreements. GATT. Druga cjelina se odnosila na nacionalni tretman i necarinske prepreke u trgovini. To je samo jedan od razloga zbog kojih EU pomaže zemlje u razvoju. One traju godinama. GATT ne zabranjuje državnu trgovinu. pristup i 101 istupanje iz GATT. Ipak. Ovim sporazum EU uspostavlja dijalog i partnerstvo u izvršavanju ugovora sa 98 AKP (afričkim. uz uslov akceptiranja principa slobodne trgovine. Međutim. I pored toga. Odnosi EU sa Srednjom i Istočnom Evropom. Učešće zemalja Srednje i Istočne Evrope u svjetskoj trgovini nije veliko. Trgovinsku politiku EU prema zemljama u razvoju čine dva segmenta: koncesije i razvojna pomoć. Prva se odnosila na klauzule najvećeg povlašćenja koja je omogućavala članicama da imaju iste olakšice u trgovini i listu carinskih koncesija. 100 General Agreement on Tariffs and Trade (GATT). državnu trgovinu i tehničke aspekte međunarodne trgovine. Najvažnije. bez carina i kvota (i bez obaveze reciprociteta). Treće poglavlje se odnosi na organizaciju. Česti su slučajevi političkih uticaja u dodjelama ovih trgovinskih prava pa i WTO vrši pritiske na EU. 99 Prije pristupanja EU. EU je zavisna od uvoza sirovina i izvoza svojih proizvoda. Isto tako. upravljanje. Uvozni režim banana dovodi do tržišnih problema i cjenovnih distorzija. 97 4.ona prema njima može uvesti i trgovinska ograničenja. Zemlje AKP predstavljaju za EU jedinstven ekonomski prostor. Zemljama u tranziciji se pomaže trgovinskim koncesijama. On je u četiri cjeline imao 38 članova.4. koja kontinuirano novelira prelazne režime carinskih tarifam i kvota. dolazi do ekonomskih integracija čiji je primarni cilj stvaranje zone slobodne trgovine. Trgovina sa zemljama u razvoju. 60 . Liberalizacija ekonomskih odnosa danas se ostvaruje Ugovorima o 99 pridruživanju sa EU. Spoljnotrgovinska politika EU Zbog uticaja necarinskih barijera na narušavanje slobodne trgovine formiraju se institucije za ovu oblast i postepeno uklanjale prepreke. Razlog je moguće pronaći u strukturama ekonomija zemalja AKP. Ta činjenica predstavlja povoljnu okolnost za Sporazum iz Lomea. kao što je CEFTA. GATT je bio privremena institucija i kasnije je prerastao u WTO. učešće AKP u spoljnotrgovinskoj razmjeni EU je nisko. To olakšava kontrolu procedura o porijeklu izvezene robe. Za njihov uvoz se odobravaju posebne kvote od strane Evropska komisije (zavisno od prethodnog nivoa uvoza). razvoj jedinstvenog tržišta ne mora nužno predstavljati stimulans za trgovinu sa zemljama u razvoju. iako ona poslednjih decenija kontinuirano raste. Članice su bile obavezne prijaviti ove olakšice GATT. Poslednja cjelina (iz 1965. prekršaje i kazne u slučaju dampinga.

tržištima razvijenih zemalja, koji se odnose na smanjenje carina i drugih ograničenja. Ovo pravilo GATT je donešeno tek poslije organizovanih diplomatskih aktivnosti zemalja u razvoju. Urugvajska runda. Urugvajska runda pregovora (multilateralni pregovori o smanjenju carina) trajala je od 1986. do 1994. god. Runda je vođena radi unapređenja svjetske trgovine, ali i zbog toga što je bilo nediscipline u poštovanju GATT. Sve više su se potpisivali bilateralni sporazumi uz regionalna zatvaranja na štetu trećih zemalja. Posebni problemi su postojali u trgovini poljoprivrednim proizvodima i tekstilu (nisu bili regulisani u okviru GATT). Zato Urugvajska runda otklanja ove probleme i nejasnoće. Članice prihvataju dogovore o trgovini uslugama i investicijama, te zaštiti prava intelektualne svojine. Rezultati Urugvajske runde sadrže: • • • • • • • • • • Carinske stope na industrijsku robu se moraju smanjiti za 38%. Necarinske barijere se pretvaraju u carinske tarife i smanjuju subvencije za poljoprivredu. Za tekstilne proizvode prosječne carinske stope se smanjuju sa 15,5% na 12,1%. WTO reguliše sistem rješavanja sporova u oblasti intelektualne svojine. WTO treba sastaviti pravila o porijeklu za sve države članice organizacije. WTO traži od trgovinskih partnera da prate i poštuju međunarodne standarde. Odobravaju se antidampinške carine ako oštećena zemlja dokaže da je nastala šteta. U slučaju evidentne ili potencijalne štete od neočekivanog rasta uvoza dozvoljavaju se privremene mjere. WTO odgovara za efikasnost rješavanja sporova preko komisije za rješavanje sporova. GATS (Opšti sporazum o trgovini i uslugama) je novi sporazum liberalizacije trgovine uslugama. Zaključenjem Urugvajske runde pregovora formirana je Svjetska trgovinska organizacija (WTO). WTO. Urugvajska runda je zaključena 1994. god. usvajanjem Finalnog akta (od strane 111 zemalja), Sporazuma o osnivanju WTO. On je potpisan od strane 104 zemlje. Sporazum je stupio na snagu 1. januara 1995. god. WTO, za razliku od GATT ima status pravnog lica i posjeduje pravni okvir i kapacitet za poslove iz oblasti međunarodne trgovine. Zbog toga su članice WTO ozbiljnije poštovale dogovorena pravila ponašanja. Ciljevi WTO su rast dohotka i ekonomskog blagostanja, povećanje zaposlenosti i proizvodnje, razvoj trgovine, optimalno korištenje proizvodnih resursa itd. Poseban akcenat u oviru WTO se daje održivom razvoju. WTO je zadužena i za pitanja poljoprivrede, Sporazumom o poljoprivredi i smanjivanje protekcionizma u trgovini ovim proizvodima. Članice WTO su se obavezale na uklanjanje necarinskih barijere, a u drugoj smanjenje carina za 36% u roku od 6 godina (zemlje u razvoju za 12% za 10 godina). Prihvaćen je i Sporazum o tekstilu i odjeći koji obavezuje WTO da do 2005. god. preuzme nadzor nad trgovinom tekstilom. Opšti sporazum o trgovini uslugama obavezuje članice da u trgovini uslugama primjenjuju klauzule najvećeg povlašćenja. Rezultati koje postiže WTO u velikoj mjeri zavise od odnosa razvijenih zemalja prema svjetskoj trgovini. WTO ima zadatak da uoči nove vidove ograničavanja međunarodne trgovine i preduzme mjere za njihovo ukidanje. Probleme donose i regionalne integracije (EU, NAFTA, APEC i drugi), pa je jasno zašto WTO još nije polučila projektovane rezultate. Ali, nova nada je Milenijumska runda pregovora koja do 2010. god. mora pronaći rješenja za slobodnu cirkulaciju svjetske trgovine u novom vijeku. Naravno, svjetska finansijska kriza će u velikoj mjeri promjeniti odnos prema nekim protekcionističkim mjerama i podići nivo zaštite vlastite privrede. Ovo se posebno odnosi na bankarski sektor, poljoprivredu i subvencije strateških kompanija. Runda iz Dohe. Runda iz Dohe je počela u Kataru 2001. god. sa oko 150 država od kojih je preko 100 zemalja u razvoju uz pregovore o slijedećim temama: • • • • • • • Trgovina poljoprivrednim proizvodima je opterećena carinskim i necarinskim barijerama još od vremena protekcionizma. Usluge daju doprinos globalnom rastu i zaposlenosti više nego drugi sektori. Još uvijek postoje problemi zaštite intelektualne svojine, korišćenje falsifikata i kopiranje robe upotreba tehnologija bez plaćanja autorskih prava (poseban interes SAD u ovoj oblasti). Pregovori o pravilima zaštite stranih direktnih ulaganja.
61

• • • • • •

Sprečavanje sukoba između nacionalnih organa i trustova. Pregovori o transparentnosti javnih nabavki. Sporazum WTO o isporuci osnovnih jeftinih ljekova za siromašne zemlje zaustavile SAD. Zemlje u razvoju optužuju SAD i njihove farmaceutske firme. Pitanja iz domena elektronske trgovine. Pitanja zaštite životne sredine.

Rast spoljne trgovine EU je ključni faktor njenog razvoja. Još u vrijeme kada su evropske integracije bile samo ideje, smatralo se da će zajedničko evropsko tržište ostvariti mnogo bolje rezultate u razmjeni sa svijetom. Danas se interesi zajedničkog tržišta ostvaruju njegovom veličinom i rastom produktivnosti i konkurentnosti, ali nažalost i nekim protekcionističkim mjerama (posebno u poljoprivredi). Zbog toga se preostale prepreke slobodnoj trgovini moraju otklanjati, unapređujući liberalizaciju trgovine ukidanjem svih vidova ekonomskog autizma i samodovoljnosti.

4.5. Spoljnotrgovinska razmjena EU
Realni sektor ekonomije vjerodostojno predstavlja proizvodnja industrijskog sektora. Ne postoji zemlja koja ima razvijen i konkurentan industrijski sektor, a da pri tome nije razvijena u cjelini. SAD, EU i Japan su tipično industrijske zemlje. Drugo, industrijska proizvodnja je u korelaciji sa veličinom industrijskih kapaciteta, a oni su najbolji reprezent agregatne ponude. Dakle, agregatna ponuda je funkcija raspoloživih industrijskih i drugih realnih kapaciteta kojima se 102 realizuje ukupan nacionalni output (Burda i Viploš ). EU je kao globalna industrijska sila i značajan konstituent svjetske ekonomije. Njena ekonomija je zavisna od tokova svjetske trgovine. Dijagram 4.2. daje dugoročne trendove svjetske trgovine (izvedene iz kratkoročnih tromjesečnih tendencija).

Dijagram 4.2.: Dugoročna kretanja u svjetskoj trgovini (stope rasta) Iz dijagrama je vidljivo da su stabilne, ponekad i visoke stope rasta, karakteristične za duži vremenski period , posebno od 2002. god. Pad stopa rasta svjetske trgovine počinje 2008. god. Izbijanjem finansijske krize u SAD. Uglavnom, najveći svjetski trgovinski blokovi determinišu odnose u međunarodnoj razmjeni, u čemu je uloga Unije nezaobilazna. Pregled svjetske ekonomije za EU25 (u Zajednicu još nisu ušle Rumunija i Bugarska) ukazuje na povezanost ekonomija Sjeverne Amerike (SAD i Kanada), Azije (Kina i Japan) i Centralne, Istočne i ostale Evrope sa Zajedničkim evropskim tržištem. Učešće ostalih zemalja u trgovini sa EU je, i pored značajnih trgovinskih preferencijala, minorno. Kretanja svjetske trgovine prema izvoznoj orijentaciji je prikazano u tabeli 4.3.

102 Vidjeti u: Burda Majkl, Viploš Čarls, Makroekonomija, Centar za liberalno demokratske studije, Beograd, 2004. god., (poglavlje o ekonomiji ponude), str. 411-435.

62

4.6. Trgovinski sporazumi i sporovi EU i SAD
Osnove i pregled sporazuma EU i SAD. SAD i zemlje EU su dva najveća svjetska ekonomska bloka. Između njih postoji razvijena bilateralna saradnja na osnovu ogromne trgovinske razmjene i međusobnih investicija. Trgovinske veze ovih blokova utiču na ekonomsku dobrobit i otvaranje novih radnih mjesta u oba atlanska bloka. Transatlanska trgovinska razmjena i tokovi investicija prelaze dnevno preko milijardu dolara i čine oko 40% ukupne svjetske trgovinske razmjene. Ovi indikatori ukazuju na ogromnu povezanost, isprepletenost i sinergiju odnosa EU i SAD. Ona je rezultat mnogobrojnih sporazuma o međusobnoj saradnji, često obojenim političkim i nacionalnim interesima. I pored toga, neriješeni trgovinski nesporazumi nerijetko prerastaju u ozbiljne sukobe i ugrožavaju ekonomsku saradnju i dobre političke odnose. Ipak, trgovinska neslaganja nisu tolika da bi mogla dovesti do prekida trgovine između najvećih svjetskih trgovinskih 103 aktera. Trgovinski odnosi snažno determinišu ukupne ekonomske odnose što se potvrdilo u mnogim istorijskim slučajevima. Velika Britanija je npr. lakše podnijela poslijeratnu krizu zbog bliskih veza sa zemljama Komonvelta, dok su SAD postale vodeće po obimu trgovinske razmjene, upravo zahvaljujući posljedicama Drugog svjetskog rata. Sve evropske zemlje u postratovskoj obnovi nastoje ubrzati ekonomski rast. Ovo je dovelo do racionalnije podjele rada i korišćenja svih resursa u ostvarenju tog cilja. SAD imaju diplomatske 104 veze sa EZ od 1947. god. kao glavni potpisnici Opšteg sporazuma o carinama i trgovini (GATT). Sporazum je kreirao međunarodni forum promocije slobodne trgovine među zemljama potpisnicama. On reguliše 105 (smanjuje) carinske i necarinske kvantitativne barijere među zemljama potpisnicama. WTO mijenja GATT u mnogim njegovim funkcijama kao institucija nadzora međunarodnog sistema trgovine i razmjene. Odnose i ugovore između EU i SAD determinišu tri ključna okvirna dokumenta transatlanskih odnosa i to: ● Transatlanska deklaracija, ● NTA - Nova transatlanska agenda (plan) i ● TEP - Transatlansko ekonomsko partnerstvo. Tokom 1990. god. je usvojena Transatlanska deklaracija, koja je postavila temeljne principe dalje saradnje EU i SAD u ekonomiji, obrazovanju, nauci i kulturi. Poslije pet godina (1995) usvaja se NTA (Nova transatlanska agenda) i Zajednički akcioni plan EU i SAD kao okosnice daljeg partnerstva utemeljenog na promociji mira, stabilnosti, demokratiji i razvoju u svijetu, te napretku i stvaranju bliskih prekookeanskih veza. TEP (Transatlansko ekonomsko partnerstvo) je usvojeno 1998. god. u cilju uklanjanja tehničkih trgovinskih barijera i stimulacije multilateralne liberalizacije. Jer, dotadašnja praksa je ukazivala na brojna necarinska tehnička ograničenja koja su sputavala slobodnu trgovine EU i SAD. TEP objedinjava tržište rada i preduzetništvo, te afirmiše zajedništvo u oblasti zaštite životne sredine, zaštiti potrošača idr. EU ima pravo regulaciju cjelokupne trgovine fizičkim proizvodima koja se odvija na njenoj teritoriji, ali je za nju potpuno odgovorna. Pridruživanjem EU, članice prihvataju da svoja trgovinska prave stave pod jurisdikciju EU. Nijedna članica ne smije sama pregovarati o pitanjima spoljne trgovine. Organ za održavanje 106 trgovinskih veza u ime EU je Evropska komisija. Prema dogovoru, Vijeće ministara i Evropski parlament daju saglasnost i odobravaju pregovore koje vrši Komisija. Vijeće ministara i Komisija regulišu tarifnu politiku 107 EU i provode ostale mjere trgovinske politike. Pojednine zemlje imaju samostalne transatlanske ugovore sa SAD, posebno u međunarodnom letenju. Neke članice su zadržale bilateralne sporazume "otvorenom nebu“ sa SAD. Sporazumi daju pravo SAD da ukrcavanja putnika iz te evropske zemlje na njenoj teritoriji, uz isto pravo te zemlje na tlu SAD. Ovi sporazumi
Bivši francuski predsjednik Jacques Chirac je jednom konstatovao da se "trgovinski sporovi i različiti pogledi EU i SAD odnose samo na 5% ukupne trgovine između njih. To nije malo, ali se mora gledati šira slika i imati osjećaj perspektive u kojoj se to događa.“
103

Globalna ekonomija raste, stvarajući nova područja trgovine. To često izaziva podjele između Komisije i članica u nekim aspektima trgovinske politike. Jer, od prvobitnih 6 zemalja Zajednice broj se povećao na 15, zatim još 10 iz srednje i istočne Evrope i na kraju za još dvije zemlje. EU je postala regionalna integracija od 27 članova gdje nije lako postići jedinstvo u donošenju odluka iz domena trgovinske politike. 107 Definisano čl. 9. Rimskih ugovora: "EZ će se zasnivati na carinskoj uniji koja će regulisati svu trgovinu među zemljama članicama ukidanjem svih trgovinskih ograničenja u uniji i usvajanjem zajedničke carinske tarife svih članica prema trećim zemljama."
63

106

WTO procjenjuje štetu američkih proizvođača govedine od oko 117 mil. EU i SAD su. jer iako u sferi međusobne saradnje imaju vlastite strateške interese oni ipak konstruktivno i mirno rješavaju sve međusobne sporove. tako da članice Zajednice poslije ove presude ne mogu stvarati sporazume sa trećim zemljama na polju međunarodnog letenja. bez obzira što utiču na pojedine sporazume sa kompanijama iz trećih zemalja. Za rješavanje sporova su podjednako zainteresovane i SAD i EU. autorskih prava i industrijskog dizajna. god. sporove je sve teže identifikovati a ubrzanje tehnološkog razvoja stvara širok spektar potencijalnih sporova. god. dolazi do zabrane uvoza mesa životinjskog porijekla sa hormonskom ishranom što je dovelo do zabrane cjelokupnog uvoza američke i kanadske govedine u EU. oba partnera su zainteresovana da beskompromisno brane svoje pozicije. Predsjednik SAD. Iako poljoprivreda neznatno učestvuje u ukupnom outputu EU i SAD. Evropska komisija je pripremila plan EU na polju avionske industrije 108 i pripremila sporazume o saradnji na polju međunarodnog vazdušnog saobraćaja. 64 108 . da o ovim pitanjima ona treba da pregovara u ime EU. Evropska komisija je podnijela prijave protiv 8 zemalja a Evropski sud pravde presudio da su ovi bilateralni sporazumi sa SAD nezakoniti. god. Najveće nesuglasice u trgovinskim odnosima SAD i Unije odnose se na trgovinu goveđim mesom (SAD oko 90% govedine proizvode genetski modifikovanom 109 hranom sa dodacima raznih hormona). Zato SAD uvode carine od 100% na određene proizvode EU (svježe meso. Evropska komisija je pripremila plan EU na polju avionske industrije i pripremila sporazume o saradnji na polju međunarodnog vazdušnog saobraćaja. juni ili decembar). sir rokfort. Sporovi vezani za genetski modifikovanu hranu i tehnološka prava nastavljaju da se dešavaju stvarajući rizike zastoja transatlanskih veza. SAD i Kanada traže savjet od WTO koja donosi odluku da zabrana uvoza ovako proizvedenog goveđeg mesa u EU nije zasnovana na naučnim činjenicama. Početak predstavlja zabrana upotrebe hormona kod goveda koji je uvela EU (osim za upotrebu u terapeutske svrhe). Tokom 1997. Oni su obavezali zemlje potpisnice na smanjenje piraterije i pronevjera. Nesporazumi u podnošenju zahtjeva (specifičnosti u slučaju usvajanja pravila i odrednica). U međuvremenu.). 110 Specifična situacija je bila sa francuskim farmerima koji su posebno subvencionirani i konkurentski preferirani.su suprostavljeni stavu Evropske komisije. Tako proizvedeno meso se izvozi u preko 150 zemalja. U 2002. Problemi i nesporazumi koričćenja antidampinga. Nesuglasice su trajale godinama uz interesantne situacije u međudržavnim odnosima. 111 Tako npr. trgovina pravima intelektualne svojine su razmatrana u okviru pregovora Urugvajske runde (WTO) završene nakon sedmogodišnjeg perioda krajem 1993. Posebno su dugotrajni i teški pregovori o dampingu i subvencijama poljoprivredih proizvoda. god. Dalje. sušena mrkva. već kao iskreni geopolitički 111 saveznici uspostavili kontinuitet poslovnog dogovaranja. premijer zemlje koja predsjedava EU i predsjednik Evropske komisije održavaju sastanke po završetku određenog perioda presjedavanja (obično maj. Dogovori o pravima intelektualne svojine su obuhvatili zaštitu patenata. Narušavanje trgovinskih odnosa u subvencioniraju određenih proizvodnji. Zato nije iznenadila preoštra izjava koju je dao francuski ministar poljoprivrede Jean Glavany da su "SAD država koja ima najgoru hranu na svijetu." Poslije ovoga i ne čudi što je zabrana uvoza govedine bila glavni izvor tenzija u trgovinskim odnosima EU i SAD. ne samo kao veliki trgovinski partneri. Državni sekretar SAD i predstavnici Privredne komore redovne godišnje posjećuju EU. U 1989. Glavni sukobi. Indirektni protekcionizam (korišćenje domaćih standarda u diskriminaciji pri oporezivanju ili davanja konkurentskih prednosti domaćim proizvodima. Američki proizvođači su smatrali da EU podržava zabranu uvoza jer nije konkurentna na tržištu pa zbog toga uvodi trgovinski 110 protekcionizam. 109 Michael Paulson. dolara godišnje. luk. Druga pitanja kao npr. god. Tokom 50 godina pregovora i stvaranja trgovinskih sporazuma u okviru GATT i WTO došlo je do neslaganja između potpisnica u slijedećim oblastima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Pojave direktnog protekcionizma. životinjske iznutrice i dr. god. Ipak. U međuvremenu. pa se ne može tvrditi da je američki model prehrane zasnovan na adekvatnim pravilima. Seattle Post-intelligencer notes. 1996. Počev od 1985. U pregovore EU i SAD često su uključene i razne etničke grupe koje smatraju da su njihovi planovi prioriteti pregovora. Predstavništvo trgovine SAD uočava nekoliko prekretnica ovog slučaja. Ovi blokovi njeguju i druge diplomatske odnose u vezi spoljnotrgovinske razmjene. Inače. Protekcionizam je uobičajena tema neslaganja u pregovorima zemalja. Sud je potvrdio da je EU nadležna za međunarodne odnose sa drugim zemljama.

stopa ekonomskog rasta u EU bi morala nadmašiti stopu rasta u SAD. Ta situacija je postala ozbiljan izazov za dolar. Slično se predviđa i u eventualnoj zamjeni dolara i evra na mjestu vodeće svjetske valute. Ipak. biotehnologije. pokazalo da dolar nije mogao zamijeniti funtu sterlingu sve dok investitori poslije II svjetskog rata nisu počeli ulagati u SAD. Prednost SAD je i u tome što imaju otvoren. EU i SAD moraju raditi na usvajanju i razvoju socijalnog modela EU i novog visoko-tehnološkog razvoja SAD. da treba razmišljati i o drugim modalitetima međunarodnog monetarnog sistema. najviše zbog velikih investicija oba ekonomska bloka. Veliki spor oko uvoza banana u EU je rješen 2001. kriza će donijeti određene promjene. koju je dao povodom posjete Kini. I tada su mnoge evropske zemlje uvozile hranu i sirovine a izvozile kapitalna dobra. Prvog januara 1999. Iako su trgovinske i druge nesuglasice EU i SAD česte i medijski privlačne. Dakle. konkurentan i dinamičan privredni sistem u kome ima mnogo registrovanih preduzeća koja na tržištu hartija od vrijednosti imaju vlastite finansijske instrumente za čiju kupovinu je neophodno posjedovati dolare itd. 112 65 . a EU nije u mogućnosti da utiče na jak tržišni položaj SAD. Danas je najveći problem tretman hormonske ishrane goveda. O tome govore slučajevi globalnih investicionih preraspodjela od kojih se jedna dogodila krajem dvadesetog i početkom dvadeset prvog vijeka u Aziji (posebno u Kini). SAD i dolar još uvijek imaju dovoljan potencijal da još određeni vremenski period obezbjede dolaru dominantnu monetarnu funkciju u svijetu. Međunarodni tokovi investicija su uvijek bili važan faktor globalnog rasta i progresa nacionalnih 112 ekonomija. Za nastavak saradnje i spriječavanje budućih trgovinskih nesporazuma je neophodno: ▪ ▪ ▪ Za EU i SAD nesuglasice ne smiju ugroziti saradnju i sklapanje budućih sporazuma. dolara prihoda od godišnjih investicija. koja mora postati vrhovni autoritet u rješavanju svjetskih trgovinskih sporova. Ovaj iznos je značajno pao poslije Prvog svjetskog rata. Ipak. veze ovih blokova su ipak korektne. Tada ih očekuje brže sklapanje novih sporazuma i smanjenje sporova. Osnova sporazuma je uvoz klasičnim uvoznim dozvolama.Trenutni odnosi i budućnost trgovine EU i SAD. dolara. ali se iz njih najavljuju razgovori omogućim promjenama postojeće situacije. 114 Izjava Premijera Rusije Medvedeva. EU i SAD moraju jačati autoritet WTO i smanjiti vrijeme rješavajna sporova od strane WTO. Prije formiranja EU. Tako se npr.8 mlrd. Krajem 2001. ali bi djelovala i na u trgovinske odnose između EU i SAD. obe strane trebaju raditi na simbiozi pozitivnih dostignuća svakog bloka. bez obzira na trenutne 115 poteškoće. Unija i SAD sprječavaju da trgovinski sporovi utiču na kvalitet i kvantitet ekonomije između blokova. ali to ne može ugroziti 113 strateško partnerstvo EU i SAD. Evropa je bila centar bankarstva i tada imala oko 30 mlrd. 114 izjave nisu egzaktne. Da bi došlo do vodeće uloge evra. ali treba reći da bi eventualna smjena dolara zbog izraženih slabosti uticala i na snagu evra. 113 How dangerous are Trade Disputes Between the EU and the US for Transatlatic Relations? Text by Romney Stewart. Bez obzira na krizu. Iako finansijska kriza potresa ekonomiju SAD ona se još uvijek veličinom i značajem najvećeg svjetskog tržišta suprostavlja već izraženim stremljenjima drugih ekonomija da evro ili neka druga valuta preuzmu lidersku poziciju od dolara. Uticaj dolara i evra na transatlanske odnose. god. direktne investicije EU u SAD su dostigle 808. 1914. god. 2002. Komisija i Vlada SAD su napravile sporazum o tarifnom sistemu uvoza banana do 2006. informacione tehnologije i upotrebe ekonomskih sankcija u ostvarivanju političkih ciljeva. što je oko 61% ukupnih stranih direktnih investicija u SAD. god. Tačnije. Ovo ukazuje na rast investicija i snažnu interakciju ekonomija koje sve više postaju međuzavisne. Od šezdesetih godine prošlog vijeka tržišna privreda i carine kao protekcionistički instrumenti čine osnove ekonomija EU i SAD. Zato su EU i SAD zainteresovani za rješavanje međusobnih nesuglasica.3 mlrd. najbolje potvrđuje ovu tvrdnju. 115 Za fundamentalne valutne promjene potrebni su veliki istorijski događaji koji dovode do ogromnih strateških regionalnih redistribucija dohotka i bogatstva. zavisnost Evrope od svjetske trgovine nije bila ugrožena. a direktne investicije SAD u EU su dostigla 640. god. Sve ovo (čak i u uslovima krize) dovodi SAD u povoljan ekonomski položaj na međunarodnom tržištu. dolara. Nesuglasice i sporovi se nastavljaju (vrijednosti i po nekoliko milijardi dolara). Ako evro zamijeni dolar i postane primarna svjetske valute to bi mogla biti velika promjena na globalnom planu. ovo stanje održava tražnju za dolarom i podiže mu vrijednost. posebno od strane nekih nacionalnih ili interesnih lobija. Ipak. godine jedanaest evropskih zemalja je prihvatilo evro kao zvaničnu valutu.

Ovdje je naravno riječ o evropskom modelu industrijske politike. industrije tekstila. mogle bi se bez većih korekcija primjeniti i na evropsku ekonomiju. S druge strane. koristeći ih selektivno i planski (i pri tome ne narušavajući pravila konkurencije). Analizirajući američku privredu Friedman nalazi da monopol preovlađuje mnogo više u industriji nego u drugim sektorima ekonomije i konstatuje da je teško navesti zadovoljavajuću objektivnu mjeru obima 118 monopola i konkurencije. Dakle. Ona može predstavljati plansku i koordiniranu aktivnost državnih institucija u cilju izbora onih dijelova ekonomije ili industrije. analiza Japana poslije pedesetih godina prošlog vijeka. Skup više industrija definisanih na ovaj način daje definiciju industrije u širem smislu. Ekonomski fakultet. Ipak. CID. da se industrijska politika "prostire" i po skoro svim dijelovima komunitarnog prava. u okviru industrije izbor se može ograničiti samo na određena preduzeća. Global book. za razliku od politike konkurencije koja se u svojoj genezi suprostavlja netržišnim ponašanjima.. 2007. dok je uže shvatanje fokusirano isključivo na klasične prerađivačke industrije (manufacturing). Koreju ili većinu najrazvijenijih evropskih država. Novi Sad. Koncizan pristup u analizi industrijske politike izložen je u: Savić Ljubodrag. 1997. Tako su npr. kojima će se u budućnosti omogućiti tretman koji podrazumijeva određene privilegije u odnosu na druge grane. što utiče na to. Sve navedeno ukazuje da je industrijska politika heterogena. zastupa interese koji brane slobodu konkurencije. industrijalizacija imaju važnu ulogu u razvoju tržišnih i netržišnih sistema. sektora ili preduzeća. 196-198 str. Isto tako. Kao njen Moderna industrijska politika se implementira u sklopu opšte ekonomske politike. ona inicira i aktivnosti koje bi stroga primjena principa konkurencije tretirala kao protekcionističke. U suprotnom. Kapitalizam i sloboda. avionski prevoz i dr. tj. Tako je većina instrumenata politike konkurencije zastupljena u mjerama industrijske politike. neminovne su negativne konsekvence koje se najviše odražavaju na industrijsku politiku. Global book.1. nema industrijskog razvoja bez tehničkog progresa. socijalnim ili tehnološkim politikama. god. (u trećem poglavlju je elaborirana industrijska politika EEZ-EU). U tom smislu definišemo npr.. Taj oblik privrednog razvoja je od industrije napravio lokomotivu ukupnog društvenog progresa. u praksi je teško pronaći optimum između konkurencije i monopola. god. 66 . Ponekad. isprepletenosti sa drugim ekonomskim. U nju su svrstane telekomunikacije. Novi Sad. opšteprihvaćeni termini "industrijska revolucija" i "ubrzana industrijalizacija" prepoznatljivi u ekonomijama zapadnoevropskih država krajem devetnaestog vijeka ili ekonomijama obnove socijalističkih zemalja pedesetih godina prošlog vijeka. INDUSTRIJSKA POLITIKA EVROPSKE UNIJE 5. ona mora biti harmonizovana sa ostalim makroekonomskim politikama. industrijska politika se tretira na nivou industrije. Današnji pojam industrije je proširen i na polje najvećeg broja usluga. što prenaglašava industrijski sektor 116 ekonomije. Sve ovo govori o složenoj strukturi odnosa među modalitetima industrijskih politika. 118 Friedman Milton. 198 str. Kada se govori o polju djelovanja. mašina itd. Milton Friedman smatra da je glavna karakteristika američkog društva njegov industrijski karakter. SAD su kao vodeća svjetska ekonomska sila razvijeno industrijsko društvo. Isto tako. god. ali i suprotno. s jedne strane. Kapitalizam i sloboda. bez obzira na činjenicu što je riječ o drugom privrednom prostoru. industrija. Ove konstatacije. Ovakvo poimanje industrije se smatra širim. ali i na opštu makroekonomsku situaciju. Često su čitave istorijske epohe dobivale nazive sa prefiksom industrijski.5. konstituent. ukazuje na brojne i snažne netržišne mjere industrijske politke. a s druge strane. Razvoj moderne civilizacije nije moguć bez brzih industrijskih promjena. Osnove industrijske politike Privredne strukture razvijenih svjetskih privrede se temelje na razvijenom industrijskom kompleksu. Ekonomika industrije. i internim kontroverzama s druge strane. 1997. Beograd. Uglavnom. Industrijski razvoj podstiče tehničko-tehnološki razvoj. Slično bi se moglo reći i za Japan. Da bi ova aktivnost državnih 116 117 117 Friedman Milton. mnoge mjere politike konkurencije odnose se na kompanije iz industrijskog sektora EU. industrijska politika nastoji stimulisati industrijski razvoj određenim netržišnim mjerama u industrijskom sektoru. Industriju u užem smislu možemo definisati kao skup preduzeća koja na određenom tržištu proizvode iste ili slične vrste proizvoda.

EU vrši superviziju unutrašnjeg. zajednički usaglašenim djelovanjem svih nacionalnih politika se postižu veći efekti nego kada svaka država provodi vlastitu politiku. rješavanje problema zapošljavanja. tada se mjerama industrijske politike na određenom prostoru privlače dodatne investicije. donošenje tehničkih standarda. Koja će se mjera i u kom intenzitetu primjeniti. Vidi se da su načini regulisanja industrijske politike brojni i raznovrsni. Konačno. nesporno je da je većina mjera "pod lupom" politike konkurencije. otvaranja malih i srednjih preduzeća itd.). proizvodnja. uglavnom iz državnih finansijskih resursa. Naravno. Komunitarna dimenzija između članica EU na polju industrijske podrške ispoljava se iz više razloga. prekomjerna primjena mjera industrijske politike dovodi čak i do negativnih efekata. Drugo. Industrijska politika se provodi na nivou članica i na nivou EU. Četvrto. održivog razvoja i dr. 67 . sufinansiranje istraživačko-razvojnih projekata). Prethodno ukazuje na svu složenost aktivnosti Unije na forsiranju pružanja različitih vidova pomoći industrijskim firmama. kreditna politika. jednom od najdinamičnijih ekonomskih prostora na svijetu. koji potvrđuju da će 119 implementirane mjere doneti korist opštem ekonomskom blagostanju i makroekonomsoj stabilnosti. izdavanje dozvola i saglasnosti. forsiranje naprednih tehnologija i revitalizacija istrošenih industija je ključni motiv implemetacije industrijske politike. Kontrola cijena. industrijskom politikom se mogu kreirati zajednički nastupi na eksternim tržištima. neophodno je postojanje viših državnih interesa. Industrijska politika je često protekcionistička. ali sve češće i eksternih faktora. Ukoliko se takva makroekonomska kretanja regulišu npr. stimulacije kod zapošljavanja. izgradnja infrastrukture. Prvo. obima i vremena njihove primjene najvažniji zadatak kreatora industrijske i ekonomske politike. Ipak. proizvodnja u organizaciji države itd. samo su neke mjere koje su u određenim vremenskim periodima koriste na zajedničkom tržištu.institucija bila opravdana. privilegije u investicijama. subvencije. Ostali instrumenti. Državne investicije. Ima mnogo oblika netržišne podrške preduzećima. i stimuliše ekspanziju i rast evropskih kompanija na svjetskom tržištu. Na tržištu EU. visinom kamatnih stopa. Dalje. važnije od toga je izvršiti transparentnu selekciju industrija i kompanija koje će se pomagati ovim instrumentima (prema ciljevima planirane industrijske politike). često zavisi od unutrašnjih. dok je istovremeno. u okvirima industrijske politke rješavaju se pitanja priliva i odliva kapitala. poreska politika. podrazumijeva se da su mjere usaglašene od najznačajnijih političkih aktera u određenoj državi a zatim verifikovane u parlamentarnim strukturama. stalno se iznalaze rješenja koja ga održavaju konkurentnim u oštroj tržišnoj borbi na globalnom planu. investicioni itd. javne nabavke. Instrumenti za provođenje industrijske politike se mogu sistematizovati na sledeći način: ▪ ▪ ▪ ▪ Sve vrste subvencija (izvoz. pod stalnim pritiskom GATT i STO radi snižavanja carinskih stopa. Zato je pravi izbor instrumenata. Efektima ekonomije obima postižu se uštede. Poreske i spoljnotrgovinske olakšice. 119 Naravno. Sinergičkim djelovanjem smanjuju se paralelni troškovi bilo koje vrste (istraživački. politika deviznog kursa i druge fiskalne mjere i barijere. dok se u najtežim slučajevima ugrožavanja tržišnih interesa Unije od strane drugih zemalja ili kompanija mogu primjeniti i kontra mjere. racionalnost proizvodnje i istraživanja itd. Treće. mogu naći mjesto u mjerama industrijske politike. uz podršku EU.

Insistiranje na usklađivanju odnosa i interesa industrije. a da se pri tome ne ugroze opšti društveni progres i dostignuti životni standard. rješavanje socijalnih pitanja u vezivanje sa zaštitom životne sredine idustrijskom sektoru nije poželjno (osim u slučajevima programiranog otvaranja novih radnih mjesta u MSP).. 120 O održivom razvoju vidjeti u: Popović Goran. a zemlje članice donose vlastite programe. god. Acta Economica. god. ili u Popović Goran. zasnovane na lisabonskim ciljevima. kratkoročno i dugoročno sprječiti eroziju postojećih resursa i prirodne okoline. Tako 2002. Ekonomske konsekvence agro-ekoloških mera u EU. 2008. krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina prošlog vijeka ona postaju važan faktor "korekcije" devijacija koje se javljaju u industriji. Bez istraživanja i inovacija nema rasta produktivnosti rada ni konkurenosti na domaćem i eksternom tržištu. 2008. Iako se na prvi pogled radi o protivrječnim ciljevima. br. Njena suština se svodi na stvaranje uslova rasta 121 materijalne proizvodnje. od kojih su najvažnije pravila STO. Ako je čvršće 120 logično i društveno opravdano. Prioritet sadašnje industrijske politike EU je unutrašnje restrukturiranje koje treba dovesti do povećanja eksterne konkurentnosti evropskih kompanija. Veliki broj programa u oblasti zajedničke industrijske politike i politike regionalnog razvoja. Unija koristi različite komunitarne mere u ostvarivanju ciljeva industrijske politike. koje se naziva strategija ekonomski održivog rasta i razvoja. Zbog promijenjene svijesti o ulozi i značaju MSP u razvoju evropske proizvodnje i jačanju ekonomskosocijalne kohezije. te stvaranja konkurentnog industrijskog kompleksa. bar sa razmišljanjem o navedenim problemima. koji neće ugroziti procese reprodukcije u budućnosti. "Održivi rast i razvoj su najaktuelije globalne i civilizacijske teme naše epohe.5. koja imaju za cilj. 2009. Ovaj dokument otvara mogućnosti snažnijeg djelovanja EU." U Saopštenju se insistira na jačanju uloge inovacija. javlja se u vidu strategije. god. Banja Luka. Nekontrolisana ekspanzija proizvodnih snaga u posljednjih stotinu godina. Tehnički progres je danas ključni faktor razvoja a inovacije motorna snaga tehničkog progresa. Za razliku od ranijeg perioda kada je uloga malih i srednjih preduzeća (MSP) u industrijskoj proizvodnji bila marginalizovana. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. Jače povezivanje industrijske politike sa ekološkom i socijalnom politikom nije moguće efikasno provesti bez dodatnog ugrožavanja evropske produktivnosti. Pored stalne harmonizacije fundamentalnih shvatanja i implementacije zakonske regulative između članica. know-how i preduzetništva. 68 . 2009. povećanju zaposlenosti i rastu životnog standarda. 121 O makroekonomskim aspektima održivog razvoja vidjeti u: Popović Goran. posebno u sferi inovacija. Reakcija na ovakvu situaciju. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. ili u Popović Goran. Složenost zadatka zahtijeva multifunkcionalno djelovanje industrijske politike. a prema nekim skeptičnijim teorijama i sam opstanak civilizacije. Ekonomika poljoprivrede. donosi zaključke i stavove koji obavezuju sve relevantne faktore Unije na obavezu preduzimanja aktivnosti na rastu konkurentnosti. Evropska komisija izdaje Saopštenje "Industrijska politika u proširenoj Evropi". Lisabonski samita sadži strategijske dimenzije.3. god. pa i drugih komunitarnih politika sadrže komponente podrške MSP. Ključna je forsiranje naprednih tehnologija koje industrijama i ekonomiji u cjelini pružaju konkurentske prednosti globalnog nivoa. Beograd. br. zaključci iz Lisabona su naišli na podršku zemalja članica EU. u podršku "maloj privredi" uključuje je se i Evropska investiciona banka i druge komunitarne institucije. Ekonomske konsekvence agro-ekoloških mera u EU. Ekonomski fakultet. ekologije i socijalnog sektora govori o namjeri komunitarnih organa da industrijsku politiku dodatno opterete. Banja Luka. Beograd. Ekonomski fakultet. Ekonomika poljoprivrede. stvorila je mnoge društvene i prirodne debalanse koji ozbiljno ugrožavaju svjetsku ekonomiju u bližoj budućnosti. Acta Economica. Novije faze industrijske politike Evropski Savjet na Samitu u Lisabonu 2000. To evoluira novu strategiju održivog rasta i razvoja. Iz sopštenja se vidi da se evropska industrija i EU još uvijek suočavaju sa mnogim problemima.8. U novijoj fazi razvoja EU različitim aktivnostima se finaliziraju raniji ciljevi i dodaju novi koji se odnose uglavnom na harmonizacije u vezi sa politikom proširenja i preuzete eksterne obaveze. koji se ne može zamisliti bez ostvarivanja odgovarajućih stopa rasta.8. god.

Razvoj modernih društava potvrđuje trend ekspanzije uslužnog sektora. Da bi se uspješno nosila sa najvećim konkurentima u proizvodnji visokih tehnologija. u tematskom zborniku: Ekonomska politika i privredni razvoj. 2008. CLDS. god.. sredstva se koriste za: mjere CAP. rezultatat su krupnih političkih dogovora i nagodbi. Razvoj industrije u svijetu. 123 Rikalović Gojko ukazuje na moć "kreativnog kapitala" u pokretanju ekonomije zasnovane na znanju. ovaj sektor. samo su neke specifičnosti 125 firmi iz sektora uslužnih djelatnosti. Strateška prednost ovog sektora je strukturna fleksibilnost i mogućnost brzih promjena lokacija za pojedine firme ili kompletnih segmenata pojedinih uslužnih sektora. zaštita i upravljanje prirodnim resusrima. kako je rečeno. Teorijsko-metodološki pristup kreativnom kapitalu. Nadležne institucije zemalja članica i Unije provode politiku razvoja malih i srednjih preduzeća koja se prema svojim obilježjima najčešće klasifikuju u sektor industrije. baš zbog velikih mogućnosti u smanjivanju 122 Makroekonomija tretira razvojne cikluse. 125 Pitanja nezaposlenosti. Ekonomski fakultet. svoje mjesto imaju i ulaganja u sektor usluga. u gotovo svim fazama razvoja je bio pod određenom kontrolom vladinih institucija. 2004. Unija nastoji da u kontinuitetu unaprijedi poziciju administracije u ovoj i drugim oblastima. Za održivi rast su namenjena sredstva za jačanje konkurentnosti i kohezije (radi rasta i zaposlenosti). To su: održivi rast. Jedan od pravaca djelovanja 122 odnosi se na podršku industrijama koje su u fazi opadanja. str. niskokvalifikovane radne snage. Pokretljivost pruža uslužnom sektoru komparativnu prednost nad ostalim segmentima industrije i drugim oblastima. ribarstvo i zaštitu prirodne sredine. god. Usluge. Beograd. građanstvo EU i administracija. 2006. O ovoj temi vidjeti u: Rikalović Gojko. kako bi se ideje mogle realizovati brzo i efikasno. isplate novih subvencija (uz već prihvaćene isplate) dodatno ohrabruju kritičare koncepta miješanja države u privredni život. U cilju zaštite i upravljanja prirodnim resusrima sredstva se usmeravaju: konvergenciju manje razvijenih država. u slučaju Zajedničke poljoprivredne ili regionalne politike može donijeti probleme. U mnogim od njih učešće usluga u ukupnom DBP kontinuirano raste i već sada je veoma visoko. Jedna od njegovih najvažnijih karakteristika je i u tome što u odnosu na ostale privredne oblasti apsolutno i relativno povećava svoje učešće u ukupnom broju zaposlenih. Upravljanje pomoću projekata. CID. prije svega sa SAD i Japanom. ili u Majkl Burda i Čarls Viploš. nerazumijevanje i netransparentnost. Centralizovanom politikom EU postižu se dodatni efekti u koncentraciji aktivnosti i otvaranju perspektiva da 124 Tako se smanjuje tehničko-tehnološki jaz prema SAD i Japanu. objašnjena su u: Majkl Burda i Čarls Viploš. Odlučivanje u birokratskim krugivima kao npr. Zbog toga ne iznenađuje da i u nekim kohezionim projektima implementiranim regionalnom. Karakter brži rast tehničkog progresa. Često dolazi i do "političkih ratova" sa neistomišljenicima koji zastupaju principe konkurencije. Ovaj makroekonomski fenomen je sve prisutniji u najrazvijenijim ekonomijama a nezaposlenost postaje veliki problem ozbiljnih političkih struktura. može rješavati i probleme strukturne nezaposlenosti.. CLDS. Prekoračenja gornjeg nivoa subvencija od strane članica. Makroekonomija: evropski udžbenik. ruralnom i segmentima Zajedničke poljoprivredne politke. preorijentaciju preduzeća na druge poslove. Ključne odluke i mjere u sektoru zaštite evropske industrije. većih šansi za prekvalifikaciju itd. Radi zaštite i upravljanja prirodnim resursima. god. Makroekonomija: evropski udžbenik. ne iznenađuje komunitarna podrška razvoju uslužnih djelatnosti na jedinstvenom ekonomskom prostoru. Dakle. 69 . U tom smislu. bez obzira na pozitivne efekte ovih aktivnosti. veću mogućnost zapošljavanja ženske radne snage. Za razliku od ekonomsko-tehničkie diferencijacije ovog sektora. O razvojnim ciklusima vidjeti u: Đuričin Dragan. Finansiranje naučno-istraživačkih projekata je važna mjera industrijske politike. god. Beograd. Jedna faza se odnosi na opadajuće grane. Iz toga se može izvući zaključak da je kreiranje industrijskih politika nemoguće bez učešća državne birokratije. Zajednica želi da od svog tržišta napravi tehnološki najnapredniju tržišnu strukturu na svijetu. sa posebnim akcentom na strukturnu nezaposlenost. rast konkurentnosti i zaposlenosti u regijama EU i za evropsku teritorijalnu saradnju. socijalni aspekt je veoma značajan i specifičan. Mogućnost brže reakcije u odnosu na promjene (uključujući i zapošljavanje). ruralni razvoj. 124 Ovi motivi su vidljivi u prioritetima EU za period 2007-2013. Unija ulaže u naučni i 123 tehnološki razvoj pomaganjem naučno-istraživačkih projekata. Sektor usluga ima važnu ekonomsku ulogu u razvijenim ekonomijama. 109-120. Beograd. god. jačanje EU kao globalnog partnera. obrazovanje i socijalnu politiku. CID.Ovaj pravac djelovanja industrijske politike se odnosi na jedan od strateških ciljeva Unije. Sredstva se usmjeravaju u: jačanje konkurentnosti preduzeća. istraživanje i razvoj. Beograd. uspješnije nego drugi. te mogućnost rada na određeno vrijeme. pomoći industrijskim firmama je protekcionistički i obično se svodi na direktne subvencije ili davanje povlašćenog položaja u procedurama javnih nabavki i na drugi način. Ekonomski fakultet. 2004.

Pri tome. Evropska komisija radi na usaglašavanju interesa različitih stručnih institucija kako bi se bezbolno. infiltrirala zajednička politika od koje Zajednica u budućnosti očekuje najviše domete. Kina. bogatu opštu kulturu i raznovrsnu tradiciju. MFP (Multiannal Framework Programmes) ili višegodišnji okvirni programi su instrumenti podrške istraživanjima i tehnološkom razvoju. 126 EU je već sada vodeća u mnogim tehnologijama. Tehnika i tehnologija. Razvijaju se i strategijske tehnološke alijanse koje se osnivaju isključivo zbog razvoja visokih tehnologija iz oblasti informatike. EU ima vrhunski obrazovni sistem. Kada je riječ o fleksibilnosti ulaska i izlaska u određenu privrednu oblast uslužni sektor ima prednost u odnosu na industriju. evra je respektabilan finansijski resurs u podršci modernizacijama i reformama vlastite industrije. usluge se razvijaju i u visokotehnoškim oblastima npr. Sve se više ulaže u naučna istraživanja jer se takva ulaganja višestruko vraćaju i obezbjeđuju konkurentsku prednost u dužem vremenskom periodu. Indija itd. Međutim. telekomunikacijama ili sve razvijenijem sektoru finansija. ima obavezu harmonizacije državne politike. finansiranih od strane Unije i njenih članica. To su važne pretpostavke. Rusija. projekata i programa racionalnosti. Ukupno. Izuzetak su veliki infrastrukturni i tehnološki sistemi u saobraćaju. u telekomunikacijama. Smatra se da su ove fundamentalne tehnologije osnova daljeg razoja nauke i tehnologije a samim tim i pretpostavka tehničkog progresa. ali u poslednje vreme i neke druge države. EUREKA je program podrške razvoju visokih tehnologija u cilju smanjenja tehničko-tehnološkog zaostajanje Evrope za SAD i drugim zemljama. EU će morati razvijati autentičnu politiku zasnovanu na bogatoj evropskoj istoriji i tradiciji u svim naučnim oblastima i značajnom fundusu naučnih otkrića koja su nastala na evropskom tlu. Organizaciono. Sredstva na nivou Zajednice su iznosila oko 4 mlrd. Ugovor iz Rima osnažuje potrebu jačanja konurentnosti razvijanjem vlastite tehničko-tehnološke osnove. Bez toga nema ekspanzije brzorastućih privrednih oblasti ni ukupnog privrednog razvoja. koje uz finansijsku podršku. a veliki broj njih se nalazi u samom svjetskom vrhu. Južna Koreja. evra godišnje i još dodatnih 4 mlrd. a Evropska komisija kao izvršni organ. gdje se zapošljava visokokvalifikovana radna snaga. 126 70 . U budućnosti. nego i u ostalim oblastima.nezaposlenosti. U Evropi je šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog vijeka vođena separatna nacionalna politika u ovoj oblasti. EU mora usvojiti integralni dugoročni okvirni program naučnih istraživanja. Tih godina dolazi do realizacije programa iz ove oblasti. već i prekvalifikacijama kojima se smanjuje stopa strukturne nezaposlenosti. Ipak. objedinjavanja i efikasne upotrebe naučnih i istraživačkih resursa. ove aktivnosti su još uvijek kontroverzne jer se pobornici politike slobodne konkurencije protive prekomjernom uticaju države. pa i centralni organi Unije iskazuju veći interes za probleme tehničko-tehnološkog razvoja. biotehnologije i otkrivanja novih materijala. Jedinstvenim evropskim aktom (1987) postavljeni su temelji novoj tehnološkoj politici Unije. Nije riječ samo o novom zapošljavanju. evropskom prostoru mogu (uz SAD i još neke zemlje) donijeti lidersku poziciju u oblasti novih tehnologija. Čini se da su učinjeni prvi koraci na stvaranju jedinstvenog tehničko-tehnološkog prostora i ostvarene pretpostavke da zajedničko evropsko tržište postane tehnološki najrazvijenije na svijetu. Karakterističan primjer su SAD i Japan. i na politički prihvatljiv način. koji bi u nekim oblastima EU doveo na svjetsku lidersku poziciju. koje su na godišnjem nivou plasirane u članicama. treba imati u vidu činjenicu da se prioriteti u istraživanju novih tehnologija usmjeravaju u područja gdje evropski istraživači imaju određene prednosti u u dnosu na svjetske standarde i već izgrađene istraživačke resurse u zemljama Unije. koje se traže ne samo u sektoru usluga. Može se konstatovati da tehničkotehnološki razvoj evropskog tržišta stalno indukuje porebe za najstručnim kvalifikacijama. oko 8 mlrd. Tehničko-tehnološki progres je najznačajniji faktor razvoja razvijenih društvenih zajednica. ova oblast se na nivou EU kreira četvorogodišnjim Okvirnim programima istraživanja i razvoja. Osamdesetih godina dolazi do promjena.

6 1.3 9.1 3.6 3.3 2. pa sve do -6.6 200 2 1. o izvozno orijentisanim sektorima.7%) i dr. proizvodnja hemijskih proizvoda (rast 2.2 1..6%). 2 medija DF2 Koks. god. TV i komunikacione opreme (rast 7.9 5.0 3.3 6.1.2 0. i da su to sektori bez izvozne strategije.2 1.3 -6. Ta uloga se najbolje vidi u analizi rasta pojedinih industrijskih sektora.9 -4.4 2.1 0.5 2.3% za odjevni asortiman. proizv.1: Sektorske stope rasta proizvodnje (u%) Šifra Sektor Rudarstvo i eksploatacija kamena Proizvodnja 199 6 1.9 5. prikazuje sektorske stope rasta proizvodnje u EU. Očigledno je.9 4.4%).9% za tekstil.6 5.2 3.0 2. štamp.5 2.5 0.3 2.0 0.4 2.6 -4.8 200 1 3.1 3.7 1.5 1.3 1. da je riječ o proizvodnjama koje nisu razvojni prioriteti EU.4 4. -3.9 1.4 0.1 2.).5 3. Rezultati industrijske politike Industrijska politika EU daje pozitivne rezultate u razvoju industrijskog sektora.8 3.1 0.2 2. Riječ je dakle. posebno u restrukturiranju industrije i njenom prilagođavanju novim trendovima.9 200 0 2.0 1.8 2.9 4.4%). koji neće biti perspektivni u budućnosti.3 2. kao što su: proizvodnja mašina i opreme (prosječna godišnja stopa rasta 4.4 0. Tekstil i grupa proizvodnji oko ove grane bilježe negativne prosječne godišnje stope rasta (od -2. kofera 9 i torbi DD2 Drvo i proizvodi od drveta i 0 pluta DE2 Celuloza.0 3. 8 krzna DC1 Štavljenje kože. od nemetala i .5 1.4 2.9 4. izdav.1 0.3 2. Tabela 5.8 0. ne mogu ni na zajedničkom tržištu EU ostvariti brži rast.8 0.6 2.6 1.4 0. repr.4 0.3 5.5 0.1 0. ostvarile više sektorske stope rasta. Granska komparacija sa spoljnotrgovinskim bilansom jasno potvrđuje hipotezu.4. do -4. proizvodnja radio.9 71 C D DA1 Prehrambeni proizvodi i pića 5 DA1 Duvanski proizvodi 6 DB1 Tekstil 7 DB1 Odjevni asortiman.2 200 7 1. upravo one proizvodnje koje imaju suficite spoljno trgovinske razmjene. 2 7.3 0. 3 gorivo DG2 Hemikalije i hemijski 4 proizvodi DH2 Proizvodi od gume i plastike 5 DI26 Ostali proiz.9 1.2 5. Tabela 5.5 4.0 2. Iz nje je vidljivo da su u periodu 20022007.3 2. proizvodnja motornih vozila i prikolica (rast 3.7 0. papir i papirna 1 konfekcija DE2 Štampa.3 3.3 11.5 3.4 1. naftni derivati.6 Prosjek 20022007.4 2.2 3. da kompanije koje nisu opredjeljene za poslove na svjetskom tržištu. nuklear. bojenje.3 za preradu kože itd.5 -2.2 0.5.

2 1.8 0.3 2.8 0.9 1.9 16. gasom i vodom Građevinarstvo Izvor: Izvor: Commission staff working dokument on the European 72 . 1 7.7 5.9 DK2 Mašine i oprema 9 DL3 Kancelarijski uređaji i računari 0 DL3 Električni uređaji i aparati 1 DL3 Radio.9 9.5 0.7 2.9 6.9 17.2 2.4 8.1 1.2 1. Ostala oprema za transport DN3 Namještaj.2 6.4 4.2 0. 5 7.7 3. komun.3 4.5 3.1 6. 3 4.5 1.7 1.4 2.7 7.6 25.9 5.5 5.0 0. 7 3..r. 4 10. 3.7 0.7 9.4 1.9 1.6 5.8 n.5 10.1 0.7 6.9 1.1 0.5 2.0 0.5 0. prikolice i poluprik.0 1. 3 6.r.9 0. 3.7 3. strujom. proizvodnja 6 DN3 Recikliranje 7 E F Snabdijev.4 1.1 0.7 4.3 7.7 0.7 2.6 3.1 4.6 1.minerala DJ2 7 DJ2 8 Osnovni metali Proizvodi od metala 2.6 2.0 3.7 3.1 n.1 5.2 16.1 0. TV.3 1.1 0.4 2.8 2.8 7. precizni i optički 3 instrumenti DM 34 DM 35 Motorna vozila.9 3. 2 aparati DL3 Medic. oprema.2 2.4 1.

Danas. winter 2006.). sprječavanja nelojalnih dogovora o cijenama i (ili) drugim tržišnim kondicijama. i u: Mike Artis&Frederick Nixson. Politika monopola dovodi do rasta cijena 127 O politici konkurencije vidjeti u posebnim poglavljima u: Richard Baldwin&Charles Wiplosz. Finance and Profits. 1997. Ovaj odnos tržišnih aktera je fundamentalni interes svake moderne društvene zajednice. Upravo oni su kroz vijekove uticali na ukupne društvene odnose i progres. Šermanov zakon. Novi Sad. And Geoffrey E. Te pojave se manifestuju u zloupotrebi dominantnog položaja. naučno utemeljen tržišni pristup je privilegija samo najrazvijenijih svjetskih ekonomija. James Buchanan. DERETA. 2007. Oxford Univrsity Press. u The Journal of Economic Perspectives. bez obzira što pripada ekonomskoj istoriji predstavlja preteču antimonopolske regulative modernih kapitalističkih 128 privrednih sistema.. On guši slobode tržišta i slobode izbora i diktira uslove ponude prema raspoloživoj tražnji. Temin Peter. Teoretski. Milton Friedman. na slobodnom tržištu se ostvaruje najoptimalnija alokacija raspoloživih društvenih resursa. Ovim intervencijama su se bavile vlade mnogih zemalja u različitim etapama njihovog razvoja. London. Iako je preživjeo brojne kritike. Studije iz filozofije. donešen u SAD. definiše se kao proces zaštite interesa pojedinih 130 ekonomskih subjekata i stimulisanja njihovih prava i izbora ponašanja koje vodi maksimalizaciji profita. pripajanjima (merdžerima i akvizicijama) i nedozvoljenim oblicima državne pomoći preduzećima. Politika konkurencije. Beograd. 128 128 O slobodama i tržištu vidjeti u: Fridrih fon Hajek. Oxford. The Economics of European integration. 2002. povoljno dejstvo konkurencije u odnosima među tržišnim akterima je nesumnjivo. The Gifts of Athena: Historical Origins of the Knowledge Economy. Granice slobode. Gradovi koji su se nalazili na raskršćima trgovinskih puteva brže su se razvijali od drugih. 129 Vidjeti više u: Mokyr Joel. vijeku da bi ekonomija 20-og vijeka u potpunosti egzistirala od slobodnog do relativno kontrolisanog tržišnog mehanizma. pa čak i ratove. Kapitalizam i sloboda. kao je jedna od najstarijih zajedničkih politika EU. Oxford Univesity Press." Na osnovu nje se zasniva i ponašanje aktera na modernom tržištu. nedopuštenim trgovinskim sporazumima. uglavnom o mjerama sprečavanja ograničavanja tržišnih sloboda ostalih tržišnih učesnika. seriozan i kompleksan. ali i ranije. 2004. POLITIKA KONKURENCIJE EVROPSKE UNIJE 6... Međutim. Princeton. ekonomije i politike. 133-151. Ancient Greek and Roman Martime Loans. i uopšte. 1974. PAIDEIA. Grmeč-Privredni pregled. Antipod tom obliku organizacije tržišta je monopol. Zalažu se za slobodno tržište i minimalnu ulogu države. NJ. jer su sve zemlje koje su pristupile ovoj asocijaciji imale jake interese da pomognu svojim proizvođačima. Za tržišne neusklađenosti (posebno u "laises faire") vezane su mnoge globalne krize koje su generisale i otvorene političke sukobe. The McGrow-Hill Companies. posebno SAD i EU. riječ je. Dakle. One su ušle u partnersvo zbog stvaranja većeg tržišta koje bi se razvijalo na principu ekonomije obima i jednakosti u pristupu ujedinjenom tržištu.. ugroziti dalji razvoj evropske 127 ekonomije. spajanjima. saobraćaj i dr. Idealno ekonomsko ponašanje tržišnih aktera bi se moglo pronaći u tržišnom stanju "savršene konkurencije"koje ne postoji. U međuvremenu. U tom kontekstu treba istaći značaj i domete Šermanovog zakona koji je još 1890. 130 U makroekonomiji je poznata teorija o "realnim očekivanjima. U srednjem vijeku je razvijena trgovina u mnogim mediteranskim gradovima uticala na njihov razvoj. The Economics of the European Union. Beograd. pa nije neobično što su teme o širenju tržišta našle svoje mjesto još u ranoj fazi njenog postojanja.M. Politika konkurencije EU je fokusirana na pojave koje (kad nisu pod nadzorom) mogu prouzrokovati nepotrebne gubitke na zajedničkom tržištu. Beograd. 73 . Global Book. Ipak. konkurencija se sagledavala iz dva protivrječna ugla: stalne potrebe za što većim slobodama u ponašanju subjekata na određenom ekonomskom prostoru i čestih intervencija prema toj istoj slobodi. Kada se konkurencija posmatra klasičnom matricom. Konkurencija uzima zamaha u 19. god. str. 2002. Dobro društvo-humani redosled. Croix S. Tek poslednjih decenija institucije EU nude originalnije inicijative i rješenja prilagođena specifičnoj dinamičnoj strukturi Unije. konkurencije na evropskom tržištu evoluira. javlja se već osnivanjem EZUČ. Odnosi između ekonomskih subjekata na određenom prostoru bili su predmet interesa još od antičkih 129 vremena. 2001. ovaj zakon je uveo red u mnogim oblastima američke privrede (željeznica. u Debits. od strane privrednih subjekata svih zemalja članica. John Kenneth Galbraith. The Economy of the Early Roman Empire.6. zabranama uslovljavanja trgovine itd. Sweet and Maxwell. crpeći američka iskustva. god.1. Osnove politike konkurencije Početni razlozi nastanka Zajednice su ekonomske prirode. 2002.

kaznene mjere se mogu izreći i u nekim nedozvoljenim slučajevima pružanja državne pomoći. zabranu ili djelimično ograničavanje sporazuma između preduzeća. ne možemo isključiti ni duopol i oligopol. Primjenu nejednakih uslova za iste poslove kod različitih poslovnih partnera. Ograničenje ili kontrolu proizvodnje. Ovo se posebno odnosi na: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Neposredno ili posredno utvrđivanje kupovnih ili prodajnih cijena ili drugih uslova razmjene.2. kao zajednička politika na nivou EU sa mehanizmom regulacije (naravno u određenoj mjeri) ograničava slobodu ponašanja tržišnih subjekata. Uslovljavanje sklapanja ugovora prihvatanjem dodatnih obaveza koje nisu vezane za predmetne ugovore. Iznosi izrečenih kazni su u stotinama 131 miliona evra. Inače. Monopol je oblik tržišne strukture u kome na strani ponude postoji samo jedan ekonomski akter. politika konkurencije štiti učesnike na tržištu od njih samih. Tržišne strukture i mjerenje koncentracije na tržištu Tržišne strukture. ne samo u tekstovima Ugovora o osnivanju. 74 131 . Saglasno tome. Evropski sud pravde ima formalnu nadležnost za rješavanje sporova između institucionalnih aktera Unije (to mogu biti firme. U njemu se posredno i neposredno reguliše ova problematika (najznačajniji članovi 3. Međutim. Osnovu zakonodavstva čini Ugovor o osnivanju EU. Neke preporuke i pravilnici nisu obavezujući. Sudari ovih ekstremnih koncepcija u poslednjem vijeku su bili najizraženiji na najrazvijenijim tržištima SAD i Evrope. to je želja svakog ekonomskog subjekta na slobodnom tržištu. Kada je riječ o direktivama. 24. plasmana. racionalizacijom i rastom tržišnog učešća u cilju maksimizacije profita. pravilnicima itd.) firmama koje razvijaju softver i žele svoje proizvode učiniti kompatibilnim sa operatvnim sistemom. nego i drugim komunitarnim regulacijama. god. 77-82 i 83-85. Zato politika konkurencije. Član 81. 6. kojima se narušava funkcionisanje zajedničkog evropskog tržišta. Ovo je najveća kazna izrečena jednoj kompaniji.3. Ukoliko je riječ o tržištu proizvoda monopol podrazumijeva prisustvo samo jednog proizvođača i visoke barijere ulaska za druge tržišne aktere. Ipak. s jedne strane. i potrebe da se ta ista konkurencija zaštiti od monopola. njih donose Savjet i Evropska komisija. I na kraju. iako ukazuju na stavove najviših institucija Unije prema narušavanju politike konkurencije. EU je kaznila Majkrosoft sa blizu 900 miliona evra. Kada kažemo monopol. vlade država članica ili centralne institucije Zajednice). Komisija je najznačajnija ustanova implementacije ove politike. Podjelu tržišta ili lanaca snabdijevanja. Već je naglašena hibridna uloga Komisije. tretiraju pitanja koja regulišu konkurencijsko pravo. koji ugrožavaju slobodnu konkurenciju. koji mogu uticati na trgovinu među članicama i spriječiti. Ugovora smatra nespojivim sa zajedničkim tržištem sve sporazume i odluke između preduzeća i udruženja preduzeća ili dogovovorene prakse među njima. do 89.proizvoda i usluga. i prva koju je EU izrekla zbog antimonopolskog ponašanja. direktivama. koje tužene firme ostvare u cijelom svijetu. ova institucija izriče kazne prekršiocima politike konkurencije i onima koji narušavaju funkcionisanje zajedničkog tržišta. U EU ovo je zadatak centralnih organa i administracije. Sankcije se uglavnom izriču za zloupotrebu dominantnog položaja. Tako politika konkurencije uspostavlja ravnotežu između izvornog svojstva i potrebe za koncentracijom. jer novčani kazneni iznosi mogu ići i do 10% godišnjih prihoda. monopol teži ostvarivanju ekstraprofita tako što redukuje nivo proizvodnje u U februaru 2008. spajanja i pripajanja kompanija koje posluju na tržištu EU. ograničiti ili narušiti konkurenciju zajedničkog tržišta. koja pored izvršnih funkcija ima dio sudskih ovlašćenja. Regulatori EU su ocijenili da je Majkrosoft naplaćivao nerazumne cijene (do oktobra 2007. tehničkog razvoja ili investicija. Monopol ostvaruje ekstraprofit kroz razliku monopolske cijene i monopolskih troškova. Razlog je činjenica da je ova američka korporacija od rivala naplaćivala previše za informacije o softveru. Tendencija monopola je da monopolska cijena bude što veća. Ona stvara i druge ekonomske deformacije. U Ugovoru o osnivanju Evropske zajednice decidno je precizirana problematika zaštite konkurencije zajedničkog tržišta. god. a troškovi proizvodnje što niži u odnosu na tržišne. Dakle. 6. onda iz grupe oblika organizacije tržišta. Riječ je o pravnim aktima koji se nalaze. stvaranja monopolskih ekstraprofita i "gušenja" drugih tržišnih aktera. preporukama. Tako članovi 81. Opšti zakonodavni okvir Zakonodavstvo EU iz oblasti politike konkurencije je sveobuhvatno i specifično.

Herfindal Hiršmanov indeks (HHI). veoma slična monopolu. Niko od konkurenata nema bitan uticaj na formiranje cijena i količinu prodatih proizvoda. Do osamdesetih godina prošlog stoljeća. The Economics of Imperfect Competition. Već je rečeno da monopol karakteriše prisustvo samo jednog proizvođača. suprotno diversifikaciji. Tržišna koncentracija..zavisnosti od svojih interesa i "ucjenjivački" djeluje prema tražnji. Duopol je tržišna struktura. Duopol je tržišna struktura od dva učesnika. Za mjerenje koncentacije tržišta postoje različite metode. 1933 i Robinson. ali je nešto veći u odnosu na oligopol. Tendencije prema monopolima su pojačane u toku poslednjih decenija. ali trend pod pritiskom globalne konkurencije ide prema pripajanjima i spajanjima firmi u cilju kontrole što većeg procenta tržišta. Chambrlen. većina tržišnih subjekata teži ka većoj koncentraciji. prije svega u rastu cijena i redukciji proizvodnje. na globalnoj sceni su prisutne pojave diversifikacije privrednih i finansijskih aktivnosti. Nema barijera ulaska i 133 izlaska. To se posebno odnosi na oligopol manjeg broja učesnika koji na razvijenim tržištima ima stalne. tržište obuće u EU je izuzetno fragmentirano i konkurentno. Kriva koncentracije ili Gini koeficijent. Oligopol odražava stanje manjeg broja konkurenata značajnog tržišnog učešća. Barijere ulaska i izlaska na tržište su manje nego kod monopola i oligopola. dolazi do visokog stepena koncentracije privrednih aktivnosti. 133 Npr. Ovo govori o potrebi ozbiljnog pristupa EU u oblasti antimonopolske politike.000) sa prosjekom od oko 20 zaposlenih po jednom preduzeću. Generalno. Indeks reciprociteta uzima u obzir broj preduzeća u grani kao osnovu utvrđivanja stepena koncentracije: IR = 1 / n gdje je n: broj preduzeća na tržištu Postoji i teorija monopolističke konkurencije koju su afirmisali Čembrlen i Robinson (1933) u: E. Na taj način. 75 132 . trustova i multinacionalnih korporacija u narušavanju osnovnih principa konkurencije. Sličan je oligopolu je koncentracija tržišta veća. Koncentracija tržišta je najvažnije mjerilo određivanja tržišne strukture. pa čak i monopolska. Racio koncentacije za 4 ili 8 vodećih konkurenata. što se konačno negativno reflektuje na 132 ukupan output i društveno blagostanje. I ovdje postoji identifikacija prema tržišnim strukturama: Perfektna konkurancija je struktura velikog broja konkurenata koji proizvode homogen proizvod. iako se u praksi rijetko sreću u čistom obliku. i to: ▪ ▪ ▪ ▪ Indeks reciprociteta. posebno kada je riječ o tržištu na kome je prisutan veći broj jakih proizvođača. ali su još uvijek značajne. The Theory of Monopolistic Competition. Zato Unija prati nivo koncentacije određenog tržišta i nivoe učešća pojedinih tržišnih aktera. sa barijerama ulaska na tržište. Na njemu egzistiraju hiljade preduzeća (blizu 20. Stepen koncentacije je manji nego kod monopola. Razlika je samo u tome što na strani ponude postoje dva tržišna subjekta. Tržišna koncentracija je funkcija broja preduzeća koja konkurišu na nekom tržištu i njihovih pojedinačnih tržišnih učešća. Već je rečeno da su duopol i oligopol tržišne strukture bliske monopolu. čak i neskrivene tendencije eliminacije što više konkurenata i želju da takva tržišta dugoročno transformiše u duopolska. ali i monopolu. Ipak. Trendovi kretanja od stanja perfektne konkurencije ka monopolu daju negativne efekte. Oligopol je tržišna struktura u kojoj se na strani ponude nalazi manji broj konkurenata koji imaju značajno učešće u tržišnom potencijalu. realne tržišne strukture najčešće gravitiraju u osnovnim teorijskim modelima. 1933. Stepen diferenciranosti ulaznim barijerama je sličan oligopolu. Antimonopolski zakoni sprječavaju ambicije kartela. Ovi oblici organizovanja tržišta su predmet kontrole politike konkurencije. I.

Salvemini T. ova metoda ne razlikuje pojedinačna tržišna učešća svakog aktera. 124-126. Uz to. koje se vrše za institucije Unije. proizašao iz Lorencove krive distribucije. p. tj. 1955. Measurement of Inequality and Incomes.000 tržište je nekoncentrisano. Za razliku od CR4 ili CR8. Uobičajeno je da. Dijagram 6. tada za stanje slobodne konkurencije Gini koeficijent iznosi 0 (krive. Tako se dobije krivulja koja se upoređuje sa krivom (pravom linijom od 45 stepeni) jednakih tržišnih učešća. 31. i u: Gini Corrado. U stanju monopola.1. i dobijene krive. Hiršmanu koji je indeks pronašao ranije. Herfindalu koji je prvi pristupio njegovom korišćenju u analizama koncentracije u industriji i Albert O. Perfektna konkurencija podrazumijeva da svi akteri imaju jednaku tržišnu snagu i predstavljena je linijom od 45 stepeni.. predstavlja grafički prikaz Gini keficijenta. ali i drugim zemljama. a zatim se vrši njihovo kumuliranje. Kriva koncentracije ili Gini koeficijent je pokazatelj izračunavanja koncentracije tržišta. reprintovano u Memorie di metodologica statistica. Tada Gini koeficijent ima maksimalnu vrijednost 1. a za vrijednost HHI>2. nije jasno zašto su za njega uzeti reperi od 4 i 8 najvećih tržišnih aktera a ne neki drugi. Isto tako. 136 HHI indeks je dobio ime po ekonomistima Oris C. 1921. to je prekomjerna (neželjena) koncentracija. Tako npr. prave se poklapaju). The Economic Journal. I CR8 ima ozbiljnih nedostataka. Libreria Eredi Virgilio Veschi. koja označava stanje slobodne konkurencije. pa i u sporovima iz oblasti politike konkurencije HHI pojavljuje kao službeni parametar. za HHI<1. Ako je Gini koeficijent odnos između idealne krive koncentracije.: Gini koeficijet 135 Herfindal-Hiršmanov indeks (HHI) je najpouzdaniji pokazatelj za izračunavanje koncentracije tržišta.000<HHI<2. god. Odmah na početku treba naglasiti da HHI koristi za utvrđivanje stepena tržišne koncentracije u EU i SAD. u: "Variability and Mutability". Racio koncentracije za 4 ili 8 vodećih konkurenata (CR4 / CR8) je prosti zbir procentualno izraženih 134 tržišnih učešća 4 najveća tržišna aktera. 135 134 76 . To je visok stepen koncentracije. ukoliko je CR4 kao suma procentualno izraženih tržišnih učešća za 4 firme sa najvećim učešćem veća od 50%. a suma CR8 veća od 70%. Pizetti E. kriva koncentracije se poklapa sa donjom horizontalnom i desnom vertikalnom osom. To znači da se prilikim davanja saglasnosti.Problem u primjeni ovog pokazatelja je u tome što je moguće poći od pogrešne pretpostavke da veći broj preduzeća na tržištu automatski oslikava manji stepen koncentracije. Dakle.000 tržište je koncentrisano. Gini koeficijent koncentracije tržišnog učešća se kreće u rasponu od 0 do 1. Ovaj pokazatelj se izračunava pomoću slijedeće formule: 136 HHI = ∑ ( Si ) . HHI zavisi od ukupnog broja tržišnih aktera. Kriva koncentracije je osnova za izračunavanje ovog koeficijenta koji prikazuje nejednakost u tržišnoj snazi svih aktera. ed. Model rangira učešća učesnika.1. Razvio ga je italijanski statističar Corrado Gini 1912. On je analitički instrument u zvaničnim analizama koncentracije. Rome.000 tržište je umjereno koncentrisano. HHI koristi i Antimonopolska komisija SAD u postupcima 137 donošenja odluka o odobravanju ili odbacivanju ugovora u spajanjima i pripajanjima. za 1. od najmanjeg do najvećeg. 137 Prema njoj su utvrđeni limiti za ocjenu tržišne moći. t =1 N 2 gdje je: Si-tržišno učešće i-tog konkurenta U SAD četiri najveća proizvođača proizvode preko 90% automobila. Jer. Dijagram 6.

Iako imaju istu vrijednost CR4. a drugi slučaj da vodeća firma ima 60%. Granica umjerenog i visokog tržišnog koncentrisanja može biti i 0. a HHI običan Herfindal-Hiršmanov indeks. Ako je HHI* između 0. Ako je npr. da samo ukoliko je poznata vrijednost tržišnih učešća velikih preduzeća. U ovom primjeru. Što je vrijednost HHI bliža vrijednosti 10. n gdje je: n-broj preduzeća. 138 Na ovom primjeru. ova dva tržišta su kao tržišne strukture potpuno različite. Statistička varijansa V se izračunava pomoću slijedeće formule: V= ∑ (Si − n ) i =1 n 1 2 n U praksi se često koristi normalizovan HHI čija se vrijednost kreće u rasponu od 0 do 1. dok mu vrijednost raste povećanjem diferencijacije u veličini tržišne moći. Kako do toga dolazi? Ako se npr.2 (tj. a kvadrat od 100 iznosi 10. Komparacija prezentiranih verzija ukazuje na činjenicu da manji tržišni akteri ne utiču značajnijje na promjene HHI. Problem u izračunavanju stepena koncentracije po ovoj metodi je u tome što je veoma teško obezbjediti relevantne pokazatelje za sve tržišne aktere na nekom tržištu (za ona sa većom disperzijom riječ je o hiljadama preduzeća).1 (tj. a izračunava se: HHI * = HHI − 1− 1 N 1 N gdje je: N broj preduzeća na tržištu. Ovo je posljedica kvadriranih tržišnih učešća kompanija veće veličine. dok je za HHI* veći od 0. Glavna prednost HHI je to što daje veću težinu većim kompanijama. preostalih 10% tržišta može biti podjeljeno tako da ih pokriva 10 firmi sa po 1% tržišnog učešća. U prvom slučaju postoji tendencija ka perfektnoj konkurenciji. a V je statistička varijansa. dobiće se precizan HHI. Očigledno je.000 tržište se nalazi u stanju oligopola ili duopola. Vrijednost HHI pada rastom broja konkurenata na tržištu. HHI je prvom slučaju 2075. dobićemo različite nivoe koncentracije. dok je u drugom slučaju veći. HHI* ispod 0.18 (ili iznad 1800) koncentracija tržišta visoka.18 (ili između 1000 i 1800) tržište je umjereno koncentrisano. Dakle. Vrijednost HHI se smanjuje povećanjem broja konkurenata. 77 . I ovdje manja vrijednost indeksa upućuje na nižu konkurenciju.1 i 0. bez obzira na eventualni nedostatak podataka o manjim akterima.000 i da je to vrijednost koja odražava stanje monopola (monopol podrazumijeva učešće samo jednog učesnika od 100%.5% svaka. dok u drugom slučaju tržište ide u 138 pravcu monopola. HHI možemo uporediti sa raciom koncentracije četiri vodeća konkurenta. uzmu dva slučaja u kojima četiri vodeće firme imaju jednako tržišno učešće 90% i to: prvi slučaj da četiri vodeće firme imaju jednako tržišno učešće od po 22. Za prvu varijantu HHI će iznositi 2035.Iz formule je vidljivo da je maksimalna vrijednost ovog indeksa 10. Pored opšte formule HHI se izražava i na slijedeći način: HHI = 1 + nV . ostatak od 10% tržišta odnosi se na dvije firme sa po 5% učešća). HHI ukazuje na nedostatak konkurencije u drugoj tržišnoj strukturi. a slijedeće tri po 10% učešća (u oba primjera.000). U oba slučaja CR4 je 90. a u drugoj će HHI biti 3910. i iznosi 3950. ispod 1000) onda nema koncentracije. 2000).

Ako je poslije spajanja HHI manji od 1000.U postupku spajanja povećava se opasnost od ugrožavanja konkurentnosti ako HHI poraste za više od 100 na umjereno koncentrisanom tržištu. Problem u određivanju vrijednosti HHI je dostupnost informacija o vrijednosti tržišnih učešća svakog tržišnog aktera. Ipak. a kompanije visokog učešća mnogo veći ponder u izračunavanju HHI. koncentracija prije spajanja i drugi. Kada bi se takav presedan zaista i dogodio. Ali. 139 Npr. ili na bilo koji drugi način) direktne ili indirektne kontrole nad cijelim ili dijelom jednog ili više drugih 140 preduzeća (kontrola podrazumijeva odlučujući uticaj). jer ih upozorava na eventualna kršenja antimonopolskih propisa. akteri niskog tržišnog učešća imaju mali uticaj na rezultat HHI. Dakle. Ovdje se postavlja pitanje. 139 dok se poslije spajanja njihov doprinos HHI predstavlja kvadratom binoma. Primjena HHI u ocjeni spajanja i pripajanja (EU i SAD) Upotreba HHI u SAD. Postoje tržišta koja su značajno monopolizovana. Npr. No. ako imamo integraciju 2 tržišna subjekta koji prije integracije imaju tržišno učešće od po 2%. rast tržišne koncentracije poslije spajanja. Ipak. kao rezultat tog spajanja. Tada preduzeća mogu i sama izračunati svoja tržišna učešća prije i poslije spajanja ili pripajanja i tako izbjeći nepotrebne troškove. za procjenu uticaja spajanja imamo dva momenta: prvi. kao npr. Korišćenje HHI od strane Evropske komisije. posebno kada se preduzeća odluče da uđu u procese fuzije sa namjerom da u budućnosti ostvare efekte eksternog rasta. i dolaze do sličnih rezultata. ako je HHI nakon spajanja veći od 1800 i ako je njegov rast veći od 100 tada postoji izraženo koncentrisanje tržišta. u konkretnom slučaju raste koncentracija i dolazi do promjena na tržištu. 6. to ne bi djelovalo na smanjenje cijena. 140 Član 3. kupovinom hartija od vrijednosti ili imovine.17. Tako npr. Poslije integracije oni imaju tržišno učešće od 4%. HHI je značajan pokazatelj za utvrđivanje stepena koncentracije. statusna promjena ne bi bila značajna u smislu poštovanja zakonodsavstva o spajanju u SAD (jer je ispod 0.025 (razlika između dva stanja.18). Ako je HHI iznad određenog praga. Zbog toga treba imati na umu da su pokazatelji koncentracije tržišta različiti od grane do grane i nikako se ne mogu generalizovati. Herfindal-Hiršmanov indeks (HHI) kao metodu koriste institucije EU i SAD. Vijeće EU je 2004. Jer. ona bi sa aspekta zakonodavstva koje reguliše spajanje firmi u EU bila relevantna (jer je promjena ∆ veća od 0.18. Ministarstvo pravosuđa SAD. smatra se da je tržište visoko koncentrisano. ali sada HHI iznosi 16. tada se ne posmatra marginalno povećanje indeksa. u situaciji kada je indeks već dostigao koncentraciju od 0. šta se događa sa vrijednostima HHI u situacijama kada se preduzeća spajaju ili pripajaju? Pored toga što dolazi do faktičkog rasta koncentracije na tržištu. njihov HHI iznosi 8. Prije spajanja učešće se zajedno predstavlja kao zbir kvadrata dva preduzeća. ako pri koncentraciji 0. dok je u EU zabrinjavajući nivo promjena od 0. Vodič je koristan za preduzeća koja namjeravaju da ostvare eksterni rast. Ovaj prag kod SAD najčešće iznosi 0. HHI koristi i antimonopolska komisija SAD radi procjenjivanja promjena strukture tržišne moći poslije spajanja i pripajanja. tržište putničkih aviona na kojem nema potrebe za demonopolizovanjem i razbijanjem dostignutog stepena koncentracije. sve zavisi od karakteristika industrijske grane. ili za više od 50 na visoko koncentrisanom tržištu (delta-∆). ali i gubitak vremena.14 kompanija x kupi akcije firme y i napravi novu tržišnu koncentraciju čiji je indeks 0.025). Od 1982. Koncentracija se javlja i u slučajevima zajedničkih 141 ulaganja na dugoročnoj osnovi koja imaju funkcije autonomnog ekonomskog subjekta.2 ECMR 141 Član 3 ECMR 78 . i matematička promjena pri ovoj operaciji je vrlo uočljiva.1. Savezna komisija za trgovinu i glavni državni zastupnici koriste HHI za mjerenje koncentracije tržišta i uočavanje promjena i ocjenjivanja njegove konkurentnosti. Istu metodu primjenjuju i antomonopolska tijela EU ili SAD. Koncentracija se javlja spajanjem dva ili više preduzeća i sticanjem (od onih koji već kontrolišu najmanje jedno ili više preduzeća.4. rast kvaliteta i drugih pozitivnih ekonomskih pokazatelja. O ovim pitanjima brinu i antimonopolske komisije kada donose odluke iz svoje nadležnosti. tada se vrši naknadna procjena promjene na strukturu tržišta. ili ∆). Komisija je izdala Upustvo kojim su utvrđene granične vrijednosti ocjenjivanja uticaja spajanja i pripajanja na strukturu tržišta SAD. Ako je poslije spajanja HHI od 1000 do 2000 i ako spajanje doprinosi rastu HHI većem od 100. god.

tj.“. Po Vodiču za horizontalna spajanja Komisija ne brine za stanje kada je HHI poslije spajanja manji od 1000.. (L 24) 1 (Zakon o spajanju ili skraćeno ECMR). Član 2.. dok kod drugih prihvata prijedloge aktera. ovi pokazatelji služe za određivanje učešća i stepena koncentracije. usvojilo Zakon (EC) br 139/2004 o Kontroli koncentracija između preduzeća.2 ECMR. Ovo se ne odnosi na situacije kada spajanja mogu proizvesti kolateralne efekte i koordinirano djelovanje spojenih kompanija. uz ∆ manje od 150. u postojanju tzv. koji mijenja Zakon o spajanju br. Da bi dobila cjelovit uvid u spajanja. Komisija je zabranila spajanja koja bi dovela do učešća većeg od 40%. Apsolutni prag od preko 50% može biti dokaz dominantnog položaja. pored HHI relevantni i: tržišno učešće kao indikator tržišne moći. U tom kontekstu.god. Komisija 2005. Komisija rijetko uočava narušavanje konkurencije kada se HHI poslije spajanja kreće od 1000 do 2000 i ukoliko je ∆ ispod 250. pa i ispod 40%. Narušavanje se rijetko konstatuje i kad je HHI poslije spajanja veći od 2000. U Vodiču se ukazuje na specifična tržišna stanja. Postoje i faze raščišćavanja slučajeva iz pethodnih godina. a ukazi od strane sudova i dalje relevantni. Komisija 2004. ali i onda kada oni ne postoje. Spajanja učesnika sa učešćem od 20-25%. Ti slučajevi se mogu odnositi na spajanja potencijalnih učesnika na tržištu malog udjela. Potencijalni rizici narušavanja konkurencije u EU. Tako HHI u kombinaciji sa ∆ efikasno identifikuje probleme koncentracije proizašle iz spajanja. Ona može identifikovala i probleme konkurentnosti koji marginalizuju HHI u slučajevima koji imaju tzv. spajanjem inovativnih 142 142 2004. kada Komisija uočava probleme. 143 Prema čl. neki merdžeri i akvizicije ne narušavaju konkurenciju. Čl. Dakle. Ipak. Zato je komisija izabrala određeni prag HHI ispod kojeg je sigurna da problem koncentracije ne postoji. god. posebne okolnosti. Fazi I (u roku od 20 radnih dana nakon prijave) ili u Fazi II 143 (u roku od 65 radnih dana poslije početka te faze). U tom smislu su. jer na nju mogu djelovati i drugi faktori. neusklađena sa principima zajedničkog tržišta mogla uskladiti. objavljuje „Vodič za procjenu horizontalnih spajanja na osnovu Zakona o kontroli koncentracija između preduzeća. obračunava se HHI i ∆. Dakle. Komisija razmatra tržišna učešća oko. antikonkurencijski efekti na tržištu. posebnih okolnosti HHI i ∆ se mogu marginalizovati. O.“ Dalje. Tržišno učešće i koncentracija ipak daju preliminarne informacije. Za razliku od tržišnog učešća.. Za EU dominantnost je centralna tema kontrole spajanja. HHI. Prijedlozi za modifikacije prijavljenog spajanja se podnose u tzv.J.. objavljuje Analizu o pravnim lijekovima pri spajanju firmi. a za provođenje je zadužena Komisija.proglašavanje nespojivog.3 ECMR ovo definiše u suprotnom značenju. U tom smislu postoje dvije grupe slučajeva. to ne mora biti decidna ocjena novonastale tržišne situacije. kao npr. god. No. 2. Isto tako.1 ECMR definiše faktore ocjene predmentne koncentracije. Zbog toga je veoma važno postaviti realne limite procjenjivanja indikatora tržišne koncentracije. 79 . U vezi perimetara specifičnih tržišnih učešća. kako bi se spajanja. HHI se prije i nakon spajanja razlikuje za ∆. što zavisi od konkretne situacije. 25% i 50% Komisija prihvata ukazivanje na opasnost od strane Evropskog suda pravde. Zakon se primjenjuje na sve koncentracije u Zajednici determinisane godišnjim prometom preduzeća. kada npr. Veliko tržišno učešće od 50% i više itd.“ Svrha Vodiča je da horizontalna spajanja i nove koncentracije učini transparentnijim u skladu sa iskustvima Komisije i sudske prakse Evropskog suda pravde. Dakle. trenutno tržišno učešće kao osnova uočavanja budućih promjena (prošlo učešće zbog izračunavanja trendova).2 ECMR definiše standarde ocjene. ukoliko bi bilo značajnog narušavanja. 4064/89 iz 1989. veličina učešća i nivo koncentracije su samo indikativni parametri dominantnog položaja.. HHI i "delta-∆" otkrivaju indicije promjena na tržištu (uglavnom poslije spajanja). efikasnosti aktera koji amortizuju negativne posljedice na konkurenciju i opadajuće poslovanje. Član 2. koja pomaže u analizi efikasnosti 96 pravna lijeka podnesena u 40 slučajeva spajanja od 1996 do 2000 god. HHI može svaki put prikazati novo ugrožavanje konkurencije jer ne pruža uvijek iste zaključke. dominantna firma kupi relativno malu firmu. Na osnovu njih. Vodič ima slijedeće kriterijume za procjenu: tržišno učešće i nivoi koncentracija. Što se tiče tržišnog učešća kao pokazatelja i HHI postoje razlike i između njih. Kod prvih. Komisija smatra da je teško naći bilo koji nivo HHI i ∆ koji jasno selektuje slučajeve koji narušavaju ili ne narušavaju konkurenciju. da „Koncentracija koja ne bi značajno narušila efektivnu konkurenciju na zajedničkom tržištu ili njegovom bitnom dijelu. npr. Komisija uočava postojanje dominacije. 8. a posebno ako nije nastala kao rezultat stvaranja ili jačanja dominantnog položaja će se proglasiti kompatibilnom sa principima zajedničkog tržišta. npr. Komisija obično analizira veliki broj svojih posljednjih odluka i informacija sa tržišta EU. predviđa. ukupni nivo koncentracije tržišta itd. tj. Jer. god.

Pretpostavka dominacije je osvajanje tržišta ubrzanim rastom. Subprajm krediti eskaliraju 1999. (ECR 3461). i od banaka traži stalni rast kredita. Na očekivanim prilivima se izdaju HoV i prodaju na berzama. Uglavnom. u kojim jedno ili nekoliko preduzeća samostalno određuju cijene. uslove prodaje i dr. usvajanjem Community Reinvestment Act (CRA) koji omogućava stambene kredite nedovoljno sposobnim komitentima. Ako žele dobiti nove dozvole za merdžovanje zakonodavstvo ih primorava da daju nove subprajm kredite. (ECR 215). u slučaju tržišne agresivnosti i kod očigledne koordinacije i usklađivanja praksi itd. Ne treba zanemariti ni relevantnost tržišta. iz 1978. zatim slučaj 28/76. god. koncentracija tržišta je marker u odobravanju krupnih merdžera i akvizicija. (ECR207) ili za slučaj 322/81. zloupotreba se dešava kod: ▪ ▪ ▪ ▪ Neposrednog ili posrednog nametanja neodgovarajuće kupovine. Jer.firmi. Ekonomski gledano. Pravni sistemi razvijenijih država ne dozvoljavaju takve transakcije ako iste stvaraju mega-kompanije i koncentrišu tržišna učešća iznad dozvoljenih granica. Akt. već strategijskom i pravnom smislu. na krizu je uticala politika. usvajanjem Gramm-Leach akta. Drugo. Uzroci krize u SAD datiraju od 1977. ne samo u ekonomskom. Vidljivo je da je forma čl. postojanju relevantnog unakrsnog vlasništva. United Brands Company v Commission. Bez obzira na globalne finansijske probleme. 80 144 . Bankama su omogućeni (nametnuti) tzv. Stoga je praćenje koncentracije značajno. Mischelin v Commission.5. god. pa nije bilo ni prinosa kupcima HoV. koji je dopunjen 1995. ona se stvara učešćem na tržištu visokih procentualnih iznosa. Dominantan položaj i zloupotreba dominantnog položaja Zaštita konkurencije od prekomjerne tržišne koncentracije je usko vezana za sprječavanje dominantnog položaja. god. Ipak. iz 1983. god. učešće neke mljekare u godišnjoj prodaji mlijeka u nekoj zemlji). plasmana ili tehničko-tehnološkog napretka koji prouzokuju štetu potrošačima. Primjene različitih uslova za iste poslove ili stavljanje poslovnih partnera u nepovoljniji konkurentski položaj. prisustvo supstituta itd. (koji ukida Glass Steagalov akt koji brani istovremeno bavljenje komercijalnim i investicionim bankarstvom). dominacija je vezana za veličinu tržišnog učešća koje neko preduzeće ima u odnosu na tržišni potencijal (npr. koji u koegzistenciji 144 tržišnom subjektu mogu omogućiti kontrolu proizvodnje i distribuciju određenog proizvoda ili uluge. to im daje priliku da zbog ostvarenja sopstvenih interesa ugroze principe slobodne konkurencije. 6. dominaciju čini kombinacija tržišnog učešća i tehničko-tehnološkog faktora. Već je konstatovano da se neželjen stepen koncentracije na tržištu javlja prilikom spajanja i preuzimanja preduzeća. pothranjivala je aktuelnu finansijsku krizu. cijene nekretnina i vrijednost HoV su drastično pale a finansijske kompanije pretrpile gubitke. 145 merdžeri i akvizicije su i dalje prisutni u američkim i ostalim nacionalnim investicijama. god. Ugovora o osnivanju EU. 82. Ograničavanja proizvodnje. spajanjima ili pripajanjima. god. prodajne cijene ili ostalih uslova razmene. a u pojedinim fazama su zloupotrebljeni merdžeri i akvizicije. (86. slična sa prethodnim čl.) Ugovora o osnivanju EU se odnosi na sprječavanje zloupotreba položaja preko dominantnog položaja na zajedničkom evropskom tržištu. Dakle. To je način poslovanja razvijenijih svjetskih tržišta. dominacija na tržištu se dešava u slučaju monopolskih ili oligopolskih struktura. Banke postaju nelikvidne. Pravno. Glad za merdžerima i akvizicijama banaka u SAD. Određivanje dominantnog položaja u EU se veže za slučaj 5/72. uz visoke prinosa u dužem periodu. Banke se konsoliduju uz nova merdžovanja i dalje odobravanje subprajm kredita. 145 Merdžeri i akvizicije su imali ulogu u aktuelnoj finansijskoj krizi. Problemi su nastali kada dužnici nisu ispunili obaveze bankama. subprajm krediti. Prema njemu. a pri tome ne uvažavaju interese drugih tržišnih ili društvenih subjekata. Kao prvo. Uslovljavanja pri zaključivanju ugovora sa prihvatanjem dodatnih obaveza. Pod ovim pojmom se podrazumijeva dio ekonomskog prostora na kome egzistira konkurencija između najmanje dva proizvoda što upućuje na relevantnost svakog tržišta. podgrijavanja agregatne tražnje. Europemballage and Continental Can v Commission iz 1973. važnu ekonomsko-pravnu kategoriju. važnije tržišne kategorije su njegova geografska rasprostranjenost. sirovinske osnove i kapitala. Član 82. komplementarnost proizvoda. Kupovina HoV se širi po cijelom svijetu.

potrošačevog viška i prouzrokovati druge negativne ekonomske pojave. ali i u tehničko-tehnološkom razvoju. i stvaranjem evropskih ili multinacionalnih kompanija koje funkcionišu na svjetskom tržištu. preko hartija od vrijednosti) preko ugovora dođu u posjed ili kontrolu nekih drugih preduzeća. što može dovesti do povećanja finalnih cijena. Vidjeti u: Vukadinović D. ECR 3461. ali stalno forsirati rast evropskih kompanija van granica Unije. No. god. Primarni cilj donošenja Uredbe je kontrola koncentracije tržišta pri realizaciji merdžera.. determinisati njegovu relevantnost. tj. pa je u tom kontekstu EU i donijela Uredbu o koncentracijama koja se kontinuirano preispituje i dopunjava. 146 Narušavanje konkurencije preko dominantnog položaja reguliše Ugovor o osnivanju a odrebama člana 81. na str. Svjetska trgovina ide "na ruku" velikim kompanijama koje žele biti još veće. ima i suprotnih trendova. Pravni fakultet u Banja Luci i Centar za pravo EU Pravnog fakulteta u Kragujevcu. dva proizvođača mobilnih telefona) mogu dovesti do toga da nova kompanija ima dominatan položaj na tržištu. O merdžerima i akvizicijama pišu Richard Baldwin i Charles Wyplosz u: The Economics of European Integration. S druge strane. legislativa EU je snažno okrenuta prevenciji. konkurentne na globalnom tržištu. firme se nalaze u dominantnom položaju kada imaju snagu koja im omogućava poziciju nezavisnog ponašanja. Zbog izloženog. Oni konstatuju da u industriji EU nastaje veliki broj merdžera. 3503. Oba člana su u funkciji sprovođenja komunitarne politike Unije na njenom cjelokupnom prostoru. Rigorozni režimi zaštite politike konkurencije ne mogu se implementirati bez komunitarne administracije. Ipak. regulisano je proglašenje ništavnosti akata za koje se utvrdi da su svojim dejstvom mogli ili prouzrokovali zloupotrebe u korišćenju dominantnog položaja na tržištu. Ova činjenica je dobro poznata evroplanerima koji imaju dugoročni cilj da privreda EU postane dominantna u svjetskoj trgovini. kupaca ili dobavljača. spajanju dva ili više preduzeća. McGraw-Hill Education. Neželjena koncentracije nastaje i onda kada neka lica koja već imaju kontrolu nad nekim preduzećima (npr. spajanje preduzeća iz proizvodnje sirovina. U nekim slučajevima se može postaviti pitanje njihove opravdanosti kao instrumenta opšteg blagostanja. koje će biti u prilici da naruše tržišne slobode. 264. Sankcije po osnovu utvrđivanja dominantnog položaja i kaznene mjere u Zajednici su rigorozne. kupovini. s jedne strane. 147 Vidi: Slučaj 322/81. Ovi ambiciozni ciljevi se mogu ostvariti uspostavljanjem velikog vlastitog tržišta. posebno Komisije i Suda. Neki od njih su već afirmisani u svjetskim razmjerama (već je navedena proizvodnja aviona). potreba je da se van EU stvore moćne multinacionalne kompanije. za potpuno razumijevanje dominantnog položaja je najmeritornija ocjena Suda. ograniči i kontroliše ukrupnjavanje kapitala. Očigledna je namjera EU da štititi svoje tržište. Prema njemu. str. stepen koncentracije i tržišni potencijal. Globalna ekonomija sužava tržišne slobode i ne brine o egzistenciji manjih preduzeća. I ovdje se mogu dogoditi merdžeri ili akvizicije. Anti-konkurentska ponašanja nastaju upavo zbog tržišne dominacije ili interakcije dominacije i 147 tehničkih prednosti u sirovinama ili kapitalu.Spajanja mogu biti horizontalna i vertikalna. Ništa manje nisu opasna vertikalna spajanja u kojima se udružuju preduzeća iz istog lanca reprodukcije (npr. Pravo Evropske Unije. te stvoriti nove velike kompanije. Dakle. kontroli i zaštiti sloboda na zajedničkom tržištu. koji prije operacije oba preduzeće nisu mogla ostvariti. 2006. ne uzimajući u obzir interese konkurenata. Po njima. Ovo ukazuje na kontroverze u poštovanju pravila konkurencije. Unija mora u kontinuitetu kontrolisati tržište. merdžeri su loši za potrošače jer mogu dovesti do gubitka tzv. određivanja cijena. Trgovinska liberalizacija WTO i druge aktivnosti idu u prilog ovoj tvrdnji. to predstavlja stratešku komunitarnu komponentu. zajedničkim poduhvatima ili prekomjernom rastu velikih kompanija. gotovih proizvoda i plasmana). Jer. 81 146 . Suština zloupotrebe dominantnog položaja je u činjenici da dominacija na zajedničkom evropskom tržištu (ili jednom njegovom dijelu) od strane jedne ili više firmi narušava pravila konkurencije i nepovoljno djeluje na trgovinu među zemljama članicama. Spajanja u kojima dolazi do fuzije preduzeća iste vrste proizvodnje (npr. Zato EU kontroliše tržišno učešće privrednih subjekata u procesima potpunog spajanja. 2006. Banja Luka-Kragujevac. kontrole proizvodnje i distribucije. Radovan. 1983. Mischelin v Commission.

Primjena klauzule o zloupotrebi dominantnog položaja mora ispuniti određene pretpostavke. Dalje. ona su podložna procedurama dokazivanja. 82 . str. Pravo Evropske Unije. relevantnost tržišta ili determinisati relevantno tržište. Najznačajnije zloupotrebe se svode na nametanje cijena ili drugih uslova razmjene i zaključivanje dodatnih obaveza koje nisu vezane za osnovne ugovore. jer se "dominantnost" odnosi na čitavo tržište Zajednice (ili njegov najveći dio). (i koja je zbog neophodne fleksibilnosti mijenjana više puta) regulisan je prag koji determiniše dovoljno veliku firmu čiji sporazumi imaju relevantnost u regulativi nedopuštenih trgovinskih sporazuma. Na njemu kompanije poštuju zakonodavstvo politike konkurencije. Banja Luka-Kragujevac. i konačno usaglašenu i dogovorenu praksu između preduzeća koja unapređuje proizvodnju. Oni omogućavaju potrošačima učešće u ekonomskim efektima tih ugovora. 148 Vidi u tačka 11. Kao i kod dominantnog položaja. Nerealnosti u formiranju cijena se manifestuju u visokim monopolskim cijenama na cijelom (ili dijelu zajedničkog tržišta). ne mogu postojati zabrane i kontrola nedozvoljenih sporazuma za sve firme. relevantno geografsko tržište koje je određeno geografskim granicama. Radovan. Kod sporazuma koje donose firme iz različitih oblasti." Kako izuzeća mogu prouzrokovati štetne posljedice kod tržišnih aktera i u ponašanju administracije. navod br. Relevantno geografsko tržište je područje u kome su objektivni uslovi konkurencije primjenjeni na određeni proizvod i moraju biti jednaki za sve učesnike (trgovce. a uslovi na tržištu moraju biti homogeni do mjere koja omogućava da se 149 ekonomska snaga preduzeća može pravilno procijeniti. Izuzeća su moguća kada ugovori ne ugrožavaju konkurenciju "u značajnoj mjeri. unapređenju raspodjele. uz mogućnost njegovog opoziva. Nedozvoljena ponašanja na zajedničkom tržištu Netržišne pojave su predmet sankcija nadležnih institucija EU. tehničko-tehnoloških aspekata i opšteg blagostanja. 207. Zaštita evropskog tržišta od zloupotrebe dominantnog položaja se najčešće odnosi na monopolska i oligopolska ponašanja. tako i u slučajevima ocjenjivanja sklapanja sporazuma postoje izuzeci kad se sporazumima obezbjeđuje korist za preduzeća i potrošače. postoje izuzeci od potencijalnog proglašenja ništavnosti i oni se odnose na: sporazume između preduzeća. Pored pojma relevantnog tržišta postoji i tzv. Dalje. odluke udruženja preduzeća i praksa između članica kojom se sprječava. 2006. Prvo. Zabranjeni-nedopušteni trgovinski sporazumi. 491. Tako se akterima omogućava brz ekonomski razvoj i ravnomjernost beneficija i pogodnosti. dodjela izuzeća je vremenski ograničena. Iz pregleda je vidljivo da je većina odredbi indentična zabranama u slučaju dominantnog položaja. ograničava ili remeti konkurencija na zajedničkom tržištu. sporazume i odluke grupa preduzeća. ili različitim cijenama na tržištima pojedinih zemalja EU. 44. Isto tako. proizvodnja i trgovina (tzv. god. kako bi se tretirani proizvod izolovao od sličnih proizvoda na tržištu. Logično je da na tako velikom tržištu. Pravni fakultet u Banja Luci i Centar za pravo EU Pravnog fakulteta u Kragujevcu. horizontalna saradnja). U tom smislu Komisija smatra da je relevantno tržište ono koje pored posmatranog proizvoda obuhvata identične i slične proizvode 148 koji mogu biti zamjenjivi. postoji limit u apsolutnom iznosu od 300 miliona evra ispod kojeg Komisija ne vrši pravnu kontrolu valjanosti sporazuma. Ipak. kao npr. Tako se kod utvrđivanja nerealnosti u cijenama koriste metode izračunavanja razlike prodajnih cijena i troškova proizvodnje. Evropska Komisija (Vukadinović D. Relevantnost tržišta. Saopštenja o sporazumima manjeg značaja. Prema njoj. ponašanje firme mora biti takvo da nedvosmisleno ukazuje da ponašanje negativno utiče na trgovinu između država članica.) 149 ECR. kakvo je tržište Zajednice. Navedene zabrane se pravnom procedurom mogu proglasiti ništavnim. zabranjeni su sporazumi između preduzeća. 1978. Posebno je zabranjeno ograničavanje plasmana i proizvodnje koji mogu ugroziti interese potrošača. U ovu grupu sporazuma spadaju sporazumi koji doprinose poboljšanju proizvodnje. Komisija se ne bavi ocjenama dogovora ukoliko firma ima učešće na tržištu Unije ispod 5% (u slučaju firmi koje bi bile konkurenti u grani – tzv. Ovo se može dokazati preko tržišnog učešća koju neka firma ima na jedinstvenom tržištu.. raspodjelu i tehničko-tehnološki razvoj. Prema članu 81. mora postojati i biti dokaziv dominantan položaj. proizvođače). Ova klauzula ima naziv "de minimis".6. Ugovora o EU. Dodatnom klauzulom koja je usvojena 1986.6. god. Metodološki je veoma važno utvrditi tzv. vertikalna saradnja) prag je 10% učešća tržišta EU.

ekološke politike. Unija uglavnom interveniše u ekonomskom i infrastrukturnom sektoru. Poštovanje pravila konkurencije se odnosi na registrovane (pisane) sporazume.7. koncentracija kapitala donosi eksterne pogodnosti i državi (zbog ekonomije obima proizvodi postaju konkurentniji). razvoj malih i srednjih preduzeća itd. Treba istaći da je. Upravljanje pomoću projekata. Logično objašnjenje je u činjenici da se EU nalazi evolutivnim fazama koje zahtijevaju aktivniju ulogu državnih institucija. U ovoj grupi projekata odobravaju se i sredstva za razvoj nauke (postoji interes većeg broja članica)." Samo u 1998. koja ima ekskluzivno pravo notifikacije. god. Tržište Zajednice pretenduje da u budućnosti postane vodeće tehnološko tržište na svijetu i jedno od najvećih prema obimu ukupnog outputa. Zato se kritičari protive subvencijama i drugim vidovima državne pomoći. Drugo. pored momenta preventivnosti. pa se tako smanjuju visoki troškovi vraćanja na pređašnje stanje. agroekoloških mjera. Ekonomski fakultet u Beogradu. jačaju komunitarne politike. 182. a na osnovu utvrđenih kriterija. Statusne promjene donose koristi za njihove učesnike. da se za razliku od drugih vidova antimonopolske regulacije jedinstvenog evropskog tržišta ova zaštita realizuje preventivno. Spajanje i pripajanje firmi (merdžeri i akvizicije). Vidljivo je. Navedimo primjere regionalne i ruralne politike ili stimulacije Zajedničke agrarne politike. Konačno. Globalizacija društvenih odnosa ima reperkusije na nacionalne ekonomije koje pod pritiskom ekonomskih zakona i stvaranja većih profita moraju obezbjediti uslove za realizaciju statusnih promjena privrednih aktera. Subvencije i drugi vidovi trgovinske zaštite nisu imanentni savršenoj konkurenciji. Oblici državne pomoći imaju najviše izuzetaka od zabrana u odnosu na ostale vidove tržišnih ograničenja. ukrupnjavaju kapital velikih korporacija. spajanja i pripajanja. Tržišna koncentracija u EU Osnovno mjerilo za nivo koncentracije je veličina firme. Neki autori ove pojave nazivaju "merdžer manijom. dok istovremeno. 150 Đuričin Dragan. Ova ulaganja ujednačavaju ekonomske i socijalne disproporcije koje su u Uniji još uvijek izražene. ali i one iza kojih ne postoje formalni tragovi (nepisana praksa. str. održivog razvoja. Zato je koncentracija sve veća. 2003. 83 . Ubrzani rast. dok su samo godinu kasnije ove operacije iznosile čak 150 3300 milijardi USD. Zato je kod fuzija ili akvizicija u EU uvedena obaveza podnošenja zahtijeva Komisiji. ocijeni da li takva spajanja ili pripajanja mogu nanijeti štetu konkurenciji na tržištu EU. što je dobro za članice koje nemaju vlastite izvore za rješavanje ovih problema. saobraćaja. Treće. Preventivno djelovanje je korisno zbog činjenice da se procedura odobravanja odvija prije transakcija. Zato ne iznenađuje veliki interes za participacijom u sredstvima državne pomoći. Procesi spajanja i akvizicija u EU su značajni u ostvarenju strateških ciljeva EU. prećutni dogovori i sl. Rast fuzija i akvizicija raste. postoji niz drugih aktivnosti koje stimulišu ili direktno subvencioniraju planske aktivnosti Zajednice. savremeni intervencionizam je još uvijek neizbježan. Takva tržišna situacija dovodi do apsurdnih pojava u kojima npr. ispitivanja i donošenja odluka u ovoj oblasti. Ovi oblici pomoći su poželjni u procesima jačanja ekonomske i socijalne kohezije EU. 6. Takva situacija je i u EU. postupak efikasan i po tome što se rješava relativno brzo i isključivo u okviru organizacione strukture Komisije. ne ugrožavaju pravila i interese jedinstvenog evropskog tržišta.). Isto tako.Državna pomoć. Ovo je samo jedan slučaj gdje država ima interes za stanje na tržištu. procesi proširenja prouzrokuju negativne kratkoročne posljedica za zemlje koje su pristupile Zajednici i utiču na negativne refleksije na nivou EU. Državna pomoć je direktno ili posredno locirana u mnogim komunitarnim politikama Unije. Beograd. Posljedice tih statusnih promjena se mogu eliminisati upravo pružanjem državne pomoći. kao skup mjera i postupaka kojim državne administacije alociraju resurse. zaštite poljoprivrednog okruženja. Komisija ima pravo i obavezu da prije statusnih operacija većeg obima. Zato je kontrola nad merdžerima na nivou Zajednice neminovnost. No. ukupna vrijednost spajanja i pripajanja u svijetu iznosi 2000 milijardi USD. koja odobrava ili odbacuje transakcije stvaranja jedinstvene vlasničke kontole. takvo nekontrolisano ponašanje na domaćem tržištu ugrožava druge aktere i konkurenciju. domaći proizvođači zaštićeni carinskim barijerama podižu cijene na domaćem tržištu i tako ugrožavaju rast ekonomije.

Kontrola merdžera i akvizicija podliježe određenim proceduralnim fazama kako bi se izbjegli propusti u donošenju odluka. U pitanju su faze diskusije i notifikacije, zatim ispitivanja, pregovora, donošenja odluke, političke procjene i konačno, sudske kontrole. Diskusija prije notifikacije za učesnike koji bi međusobnim sporazumima mogli ugroziti konkurenciju na jedinstvenom tržištu obavezuje njihovo prijavljivanje Komisiji, pa se takvim načinom mnogi problemi i nedoumice mogu riješiti i prije konačnnog donošenja odluke. Nomenklatura aktivnosti prije izdavanja dozvola upućuje na složenost ovog problema. Pored ekonomskih, postoje pravne, kontrolne i političke faze ocjene podobnosti zahtjeva za fuzijama ili akvizicijama. Proceduralno, Komisija može riješiti ovaj problem na tri načina. Prvi je donošenje odluke o spajanju ili pripajanju. Drugi, ja da ako sporazum utiče na narušavanje pravila konkurencije, Komisija neodobravanjem sprječava takve statusne promjene. U trećem slučaju Komisija može dati primjedbe i postaviti dodatne uslove i, ako isti budu ispunjeni, to predstavlja osnov za odobravanje sporazuma. Kontrola koncentracije nakon "velikog proširenja." Poslije napornih i kompleksnih pregovora Savjet ministara EU 1. januara 2004. god. usvaja novu Uredbu o kontroli spajanja preduzeće. Usvajanje je nastavak 151 tzv. "Zelenog dokumenta " koji je usvojila Evropska komisija krajem 2001. god. Kuriozitet ovog akta, pored njegovog sadržaja, je i u tome da je donešen na dan kada je najveći broj sadašnjih članica ušao u EU. "Poklapanje" datuma nije slučajnost, već potreba da se na principu koncensusa istovremeno rješi više strateških tema u EU. Pored pravne regulative, promijenjena je i administrativna i tehnička infrastruktura kako bi se povećala efikasnost mjera na polju kontrole tržišne koncentracije. U tom smislu osnažen je Generalni direktorat za konkurenciju. Direktorat je ustanovio mjesto Glavnog ekonomiste (izbor na tri godine bez prava reizbora) i njegovih savjetnika (10 savjetnika, doktora ekonomskih nauka). Uloga im je savjetovanje Generalnog direktorata i Komisije, stručnom pomoći iz oblasti konkurencije, tržišta, koncentracije i sl. Najznačajnije izmjene Uredbe o kontroli spajanja preduzeća se mogu svesti na slijedeće: ▪ ▪ ▪ Procjena, da li će se neka koncentracija odobriti? Nadležnosti Evropske komisije. Rokovi u postupcima kontrole koncentracije.

Kada je riječ o predmetu postupka kontrole, Komisija je nadležna u slučajevima kad spajanja imaju tzv. komunitarnu dimenziju. Tada sva preduzeća na teritoriji EU, koja žele spajanje ili pripajanje imaju obavezu koja je pod prijetnjom kazne, da o takvim transakcijama obavijeste Komisiju. Komunitarna dimenzija se ostvaruje u slijedećim slučajevima: ▪ ▪ Ako je ukupan promet preduzeća u svijetu veći od 5 milijardi evra. Ako je ukupan promet u EU bilo kog od najmanje dva preduzeća veći od 250 miliona evra. Izuzetak su slučajevi u kojima svako od preduzeća ostvaruje više od dvije trećine prihoda u jednoj članici Unije. Ili, ako je u svakoj od najmanje tri članice iz ove tačke, zbirni promet svakog od najmanje dva preduzeća veći od 25 miliona evra. Ako je ukupan promet svih preduzeća veći od 2,5 milijardi evra. Ako je u svakoj od najmanje tri zemlje članice ukupan promet veći od 100 miliona evra Ako je zbirni promet unutar EU svakog od najmanje dva preduzeća veći od 100 miliona evra.

▪ ▪ ▪

Očigledno je da limiti iz prethodne uredbe nisu promijenjeni, iako je u momentu donošenja nove regulative u EU pristupilo deset novih članica, što je povećalo šanse za rast koncentracije novim merdžerima i akvizicijama. I na kraju, Uredba je donijela važnu promjenu, da se Komisiji mogu obratiti i preduzeća koja nemaju komunitarnu koncentracionu dimenziju, u slučaju da je takva transakcija pod nadležnosti najmanje tri zemlje članice, a da joj se ni jedna od njih ne protivi. Tako preduzeća može uštediti vrijeme i finansijska sredstva. Nova uredba je prilagodila rokove vođenja procedura potrebama preduzeća, ali i EU, i učinila ih fleksibilnijim i transparentnijim.

151

Nova uredba o koncentraciji je donešena neposredno poslije poraza Evropske komisije pred Sudom prve instance u tri velika slučaja: Earturs protiv Komisije, Šnajder Elektrik protiv Komisije i Tetra Laval (ranije Tetra pak i Alfa Laval) protiv Komisije.
84

7. REGIONALNA POLITIKA EVROPSKE UNIJE
7.1. Osnove regionalne politike EU
Cilj regionalne politike je jačanje ekonomske i socijalne kohezije članica EU. Širina, intenzitet i dubina djelovanja regionalne politike govore o dugoročnoj strategiji kojom se želi implementirati integralni koncept regionalnog razvoja. Bez obzira na mnoge otpore, regionalni razvoj je prvorazredno ekonomsko, socijalno i 152 političko pitanje EU. Njegova ekskluzivnost je u interakciji različitih faktora, kao što su supstitucije razvojne komponente i socijalne politike, snažna podrška širenju Unije na istok, uravnoteženje razvijenosti, prilagođavanje EMU itd. Iako su regionalna politika i razvoj dominantno ekonomske teme, njihov značaj u komunitarnim politikama je izraženo socijalni i politički. Krupne političke odluke u Zajednici su usko vezane sa određivanje obima i strukture sredstava uloženih u oblast regionalnog razvoja. Regionalna politika je intervencija države kojom se optimalnom alokacijom sredstava i redistribucijom privrednih aktivnosti smanjuju razlike ekonomske, socijalne, demografske i druge prirode. Njom se anuliraju postojeće i sprječavaju nove 153 ekonomske i socijalne neusklađenosti. Makroekonomska dimenzija regionalne politike. Regionalni ekonomski dispariteti djeluju na stabilnost nacionalnih ekonomija. Regionalne ekonomske disparitete prate visoka nezaposlenost i neracionalnost korišćenja ekonomske infrastrukture. Pored toga, i rast inflacije konvergira sa regionalnim ekonomskim 154 disparitetima. Regionalne disproporcije mogu biti generator neravnoteže ponude i tražnje za radnom snagom. Ponuda radne snage je, u pravilu, neusklađena po kvantitetu i strukturi, dok tražnja za njom obično nije strukturno usaglašena (o ovome je bilo riječi u poglavlju 3). Smanjenje regionalnih dispariteta uspostavlja ravnotežu ponude i tražnje za radnom snagom. Isto tako, u uslovima neusaglašenih regionalnih razlika dolazi do prelijevanja kapitala koja mogu snažno djelovati na promjene nacionalnog outputa. Kada se tome dodaju i prelijevanja u sferi troškova, nije teško objasniti zašto regionalni ekonomski dispariteti utiču i na inflaciju. Jasno je da regionalna politika dodatno ojačava funkcije i stabilnost zajedničkog tržišta. Smanjenje regionalnih razlika djeluje dugoročno na usaglašavanje odnosa ponude i tražnje radne snage. Ono utiče na povoljnu distribuciju proizvodnje i outputa, racionalno korišćenje resursa, smanjenje rizika od visoke inflacije itd. Dakle, regionalna politika pozitivno utiče na makroekonomsku stabilnost, i stvaranje kompaktnog i efikasnog zajedničkog tržišta. Regionalna politika EU je u periodu ekspanzije prema nacionalnim regionalnim politikama. I suprotno, mnoge zemlje koje imaju bogatu tradiciju u podršci razvoju manje razvijenih teritorija iskazuju interes za saradnju i integraciju sa Zajednicom po različitim pitanjima regionalnog razvoja. Odnosi u sektorima proizvodnje i usluga, zapošljavanja i strukturnih promjena, međunarodna trgovina i dr., važne su komponente regionalne politike. No, treba naglasiti da su efekti regionalne politike u ovoj razvojnoj fazi EU limitirani. To ne znači, da se u budućnosti ne mogu očekivati rezultati koji će valorizovati napore na rješavanju ovih problema. Institucije. Ekonomske i socijalne nejednakosti postoje od osnivanja Zajednice. Radi njihovog ublažavanja i otklanjanja, osnovana je Evropska investiciona banka (EIB), finansijska institucija pod jurisdikcijom komunitarnih organa. Ona je zadužena da, pored ostalog, pruža finansijsku podršku siromašnijim regionima plasiranjem kredita sa povoljnim uslovima vraćanja (prvenstveno niže kamatne stope).

Evropska regionalna politika se jezgrovito obrađuje u: Richard Baldwin&Charles Wiplosz, The Economics of European integration, The McGrow-Hill Companies, 2004., p. 241-246. 153 Velike razvojne disproporcije među članicama mogu ugroziti cjelokupnu strukturu Zajednice. Zato, čak i kod razvijenih zemalja postoji interes za brži razvoj slabije razvijenih članica, zbog efekta prelijevanja ili tzv. "spillover" efekta. Slobodnim kretanjem kapitala efekti se vraćaju i prema zemljama kontributorima. 154 O regionalnoj politici vidjeti u: Taylor Jim, Reviving the Regions, Fabian Society Pamphlet, No. 551, London, 1991, ili u Martin R, Reviving the Case for Regional Policy, in Hart M. and Harrison R. Spatial Policy in a Divided Nation, Jessica Kingsley, London, 1992.
85

152

U cilju provođenja strukturnih reformi osnovani su Evropski fond za upravljanje i garancije u poljoprivredi i Evropski socijalni fond. U početku, od 1958. do 1968. god. članice su u vrijeme ekonomskog rasta i uzleta 60-ih godina prošlog vijeka koristile dodatna sredstva za smanjenje regionalnih razlika. Ekspanzija ekonomije se odrazila na smanjenje regionalnih razlika tadašnjih članica, pa i intervencije EIB i strukturnih fondova nisu bile neophodne. Inače, Evropski fond za upravljanje i garancije u poljoprivredi je uspostavljen radi nadoknada prihoda poljoprivrednicima koji djelatnost obavljaju u ekonomski zaostalim regionima u odnosu na prosjek Zajednice. Evropski socijalni fond podržava smanjenje nezaposlenosti i aktivno participira u edukaciji, prekvalifikaciji i drugim aktivnostima na stabilizaciji evropskog tržišta rada. Pored finansijskih, postoje i drugi problemi koji su prouzrokuju mjere regionalne politike. Prije svega, može doći do ugrožavanja slobodne konkurencije. Time se narušava temeljno načelo otvorenosti tržišta, osnovnog moralnog principa na kome je utemeljena Zajednica. Dakle, regionalne finansijske alokacije osnažuju koheziju Zajednice, ali i ugrožavaju temelje jedinstvenog tržišta, pa je regionalna politika jedna od najvećih komunitarnih kontroverzi. Drugo, uvijek su bile prisutne kritike u vezi visine troškova i endogene efikasnosti regionalne politike. Neki kritičari idu toliko daleko, tvrdeći da enormno utrošeni iznosi sredstava za regionalni razvoj ne opravdavaju očekivanja, pa je regionalna politika često predmet kritika usmjerenih na visinu izdvojenih sredstava, ali i na efikasnost njihovog trošenja. Protivrječnosti i kontroverze po brojnim pitanjima uz isprepletenost i sukobe sa strukturnom politikom, CAP, politikom konkurencije i dr. su česte pojave u EU. Sve to, ali i drugi razlozi dovode do nesuglasica između zemalja kontributora i primaoca budžetske pomoći, što dovodi i do sporova prouzrokovanih odbijanjima kontributora da prekomjerno finansiraju troškove širenja.

7.3. Razvoj regionalne politike EU
Najveći iskorak ka institucionalizaciji regionalne politike desio se u posljednjoj deceniji prošlog vijeka. Integracioni procesi su ubrzani već u šezdesetim, dok je u sedamdesetim "evroskleroza" usporila integracije. Evropske države je zadesila ekonomska kriza prouzrokovana naftnim šokovima, što im je dodatno ugrozilo ekonomije, koje su ionako bile inferiorne u odnosu na SAD i Japan. U to vrijeme evropske države su u odnosu na sadašnje stanje posjedovale visok stepen samostalnosti najvažnijih ekonomskh funkcija. Negativne ekonomske tendencije su dovele do spoljnotrgovinskih deficita, rasta inflacije i nezaposlenosti i generalno, uticale na recesiju. Makroekonomska situacija se manifestovala se u najgoroj modifikaciji: kapital je počeo napuštati evropsku ekonomiju. Individualne aktivnosti članica usmjerene na ekonomske probleme i uspostavljanje makroekonomske stabilnosti dale su polovične rezultate. To je učvrstilo evropske zemlje u uvjerenju da se samo jedinstveno i jačanjem zajedničkog evropskog tržišta mogu 155 uspješno prevazići nagomilani ekonomski problemi. Jer, samo sa jedinstvenim tržištem Evropa je mogla ući ravnopravno u trku sa vodećim ekonomijama. MekDugalov izvještaj. Ovaj izveštaj je sastavljen 1977. god. On konstatuje da u EU postoje regionalne nejednakosti. Podržava zahtjeve za ublažavanjem ekonomskih nejednakosti i sugeriše da se za njihovo rješavanje obezbijede sredstva i jasna politička volja. Jer, ubrzani razvoj slabije razvijenih teritorija traži ogromna finansijska sredstva koja nije moguće obezbijediti bez velikih finansijskih naprezanja kontributora. Ipak, trebalo je proći desetak godina da se smjernice Mek Dugalovog izveštaja počnu provoditi. Novim članicama, Grčkoj, Španiji i Portugaliji nedostajala su sredstva za mjere smanjenja regionalnih razlika. Zato osamdesete godine prošlog vijeka obilježava rast sredstava za provođenje strukturnih reformi i izgradnju infrastrukture u cilju ublažavanja regionalnih razlika. U ovim procesima djeluje i Evropska investiciona banka finansijskom podrškom preduzećima u oblasti tzv."male" privrede.

155 O jedinstvenom evropskom tržištu i evropskim integracijama opet vidjeti više u: Jovanović Miroslav, Evropska ekonomska integracija, CID, Ekonomski fakultet Beograd, 2006.

86

god. 261263. 177-182. Promjene. te koordinacijom ekonomskih politika država članica. 161 Od 1988. Oxford University press. tj. kakve su konsekvence ovih događaja na produbljavanje i učvršćivanje regionalne politike kao važne kohezione politike? Neke odgovore možemo dobiti uvidom u "Delorove pakete. U okviru rješavanja Britanskog budžetskog pitanja i ustupaka koji su Velikoj Britaniji trebali biti učinjeni. Oko tog pitanja se vode polemike. ali većina država širi pozitivnu atmosferu i realan entuzijazam. traži ustupke u zajedničkoj poljoprivrednoj politici. je osnovan Evropski fond za regionalni razvoj. odnosile su se na druge dvije važne komponente: utvrđivanje načela u vođenju strukturne politike i utvrđivanje ciljeva i standarda koje evropski regioni treba da ispune. god). Ekonomska kriza sedamdesetih i njeni negativni uticaji na Evropu postaju katalizator sveobuhvatnih ekonomskih reformi i integracionih procesa. U to vrijeme se vode intenzivne aktivnosti na konsolidaciji zajedničkog tržišta. Beograd 2005. Evropska Unija-Uvod. pa su tako i sve izraženiji regionalni problemi dobili na važnosti. Krajem godine pregovori vlada članica su završeni usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta koji potencira zajedništvo provođenja zacrtanih reformi. ali bez izmjena u zajedničkoj poljoprivrednoj politici. iznose 25% budžeta Unije (u 160 odnosu na 9. Osnova ovog fonda su podsticaji za finansiranje regionalnog razvoja dodatnim sredstvima koja koriste vlade zemalja članica u redukciji regionalnih disproporcija. Irska i Danska. partnerstvo i dopuna.)." Prvi "Delorov paket" (budžetski period 1989 do 1993. strukturnih 159 fondova (EFRR. Reforme predviđaju provođenje regionalne politike učešćem Evropske investicione banke. god. Siromašnije zemlje EU snažno podržavaju promjene. Velika Britanija postavlja pitanje učešća u budžetu EZ zbog neslaganja sa visokim izdacima za poljoprivredu. kojom počinje predsjedavati Žak Delor suštinske ekonomske reforme i stvaranje jedinstvenog tržišnog prostora.1% učešća u 1987. Ona je nezadovoljna pozicijom finansijskog kontributora. god. koncentracija.. uvodeći na velika vrata instrumente regionalne politike. 161 obaveze izvršnih institucija. Njena poljoprivreda je u to vrijeme u ukupnom outputu imala relativno mali značaj. god. god. koji inicira Sve je to kasnije uticalo i na sastav Komisije. str. Frederick Nixson. Ni snažne političke turbulencije (posebno među ekonomski najjačim zemljama Unije) nisu spriječile da na vanrednom samitu u Briselu ne dođe do sporazuma o dvostrukom povećanju strukturnih fondova. regionalnih i lokalnih vlasti. The Economics of the European Union. posebno Velike Britanije. p. koji od 1993. ili u Mike Artis. Žak Delor daje obećanje da će do 1992.Britansko budžetsko pitanje. je potvrđeno snažno političko opredjeljenje Evropskog savjeta za 156 ubrzanjem evropskih integracija. koje su uz enorman rast budžetskih sredstava za finansiranje strukturnih fondova. god. Dakle. ali je to bilo malo za definitivno rješavanje budžetskog problema. "skladnog. god. da bi stekli uslove za korišćenje sredstava iz fondova Zajednice. Poslije usvajanja Jedinstvenog evropskog akta mnoga važna pitanja su prešla u režim odlučivanja kvalifikovanom većinom. god. Njemačka i Francuska podržavaju novu strukturnu politiku. Poslije naftne krize sedamdesetih godina prošlog vijeka dolazi do širenja Zajednice kojoj pristupaju Velika Britanija. te situaciju oko prijema zemalja sa Iberijskog poluostrva. Komisija je utvrdila četiri načela za dodjelu sredstava iz strukturnih fondova: programiranje. Za razliku od Velike Britanije. 2007. Prvi Delorov paket je udvostručio strukturne fondove. 158 Novi naslov "Ekonomska i socijalna kohezija" se nastavlja na ciljeve člana 2. Ovo pitanje je riješeno na Samitu u Fontenblou 1984. Načelo programiranja obuhvata obavezu izrade višegodišnjih planova razvoja i partnerstva članica. 157 U inauguracionom govoru pred Evropskim parlamentom 1985. 87 156 157 . 1975. Evropski savjet rješava probleme budžeta sa Velikom Britanijom (tzv. nacionalnih. EZ upravlja regionalnim razvojem preko srednjoročnih programa. uravnoteženog i održivog razvoja" EU. Britanija je imala određene bilansne suficite sa ovim fondom. završiti stvaranje jedinstvenog evropskog tržišta. Ona za prihvatanje budžeta 1987. 160 Prvi Delorov paket prate politička neslaganja i opstrukcije. kada su dogovorene mjere redukcije nekih cijena i kvota u poljoprivredi i smanjenje neto-obaveza Velike Britanije prema budžetu Zajednice. Dodajući već tradicionalne interese za smanjivanje razlika u razvijenosti evropskih zemalja i regiona (uslov normalnog funkcionisanja zajedničkog tržišta). u Fontenblou 1984. Francuska je obilato koristila ovaj strukturni fond. Načela i ciljevi dodjele sredstava strukturnih fondova. bile dio Delorovog paketa. pojava 158 regionalne politike u Jedinstvenom evropskom aktu pod samostalnim naslovom nije nikakvo iznenađenje. ESF i EFUGP-odelenja za usmeravanje). JP Službeni Glasnik. 159 O Strukturnim fondovima vidjeti više u: Miroslav Prokopijević.. dok je poljoprivredni sektor povlačio relativno skromna sredstva iz Evropskog fonda za upravljanje i garancije u poljoprivredi. god. god. Postavlja se pitanje. britansko budžetsko pitanje).

Grčku i Irsku). EFUGP-odeljenje za usmjeravanje i EIB. Francuskoj. god. Beograd. ESF. Portugaliju. Portugalije. Kriterijumima ovog cilja se pokrilo oko 16% populacije Zajednice. gotovo nužan uslov izgradnje i funkcionisanja ekonomske i monetarne unije. Ovaj pristup se uklapa u ideju o EU kao "Evropi regiona" i omogućava legitimno pravo regionalnim i lokalnim vlastima da u Briselu autonomno lobiraju za interese svoje zemlje. god. Izvori finansiranja su obezbjeđeni iz EFRR. umanjivanjem procenta stanovništva u regionima koji imaju pravo na pomoć i redukcijom ciljeva finansiranih iz strukturnih fondova. Rezultat je bio Protokol o O Agendi 2000 vidjeti više u: Popović Goran. pa se u Jedinstvenom evropskom aktu apostrofira "jačanje ekonomske i socijalne kohezije. god. Integracije traže promjene i reforme unutrašnje strukture Zajednice. Ovaj fond uglavnom podržava razvoj malih i srednjih preduzeća. i regionalnog nivoa daje Komisiji snažne impulse i odgovorne partnere. Drugi Delorov paket (budžetski period 1993 do 1999. nastanku i evoluciji Unije videti više u: Jean-Claude Zarka. god. nenaseljenih i rubnih teritorija. 45-59.7% stanovnika Unije.Načelo koncentracije nameće egzaktnu ekonomsko-geografsku klasifikacije kao osnovu sticanja prava na pomoć u procesima strukturnih reformi. Ovo načelo se usavršava 1994.). 167 Čl. nedostatak potrebnog kvantuma kohezije mogao je ugroziti cjelokupnu ideju i mehanizam pune integracije. Osnovi institucija EU. Načelo partnerstva utvrđuje obaveze lokalnih i regionalnih vlasti u planiranju. god. Četvrti je predviđen za stimulaciju profesionalne integracije mladih do 25 godina starosti (finansira ga ESF). 1-2. Ovo načelo je uvedeno zbog tendencija vlada zemalja članica da zamjene nacionalne fondove komunitarnim. Beograd. ali i međusobno. već radi podrške njihovom integrisanju. Ekonomika poljoprivrede br. koji obuhvata slabije razvijene regione sa DBP "per capita" manjim od 75% od prosjeka EU. Evropska iskustva u primjeni koncepta ruralnog razvoja. Gualino Editeur. južna Španija i južna Italija." Integracija se pokazala kao težak proces za manje razvijene zemlje. Danas članice EU razvijaju mreže komunikacija sa institucijama Zajednice. Drugi se odnosio na regione sa nerazvijenom industrijom i znatno višom stopom nezaposlenosti od 164 prosjeka EU. Ruralni razvoj EU je u ekspanziji i važna je poluga razvoja manje razvijenih. Paris. 166 O ovom Ugovoru. Španiji i Njemačkoj. 2004. kao instrumenta 167 dostizanja cilja uravnoteženog razvoja. finansira se iz EFRR. On se u praksi manifestovalo preko obaveza vlada da pri podnošenju programskih dokumenata iskažu volju prema načelu dodavanja i tako uvaže dopunski karakter strukturne politike. prevod Institut G17 plus. i bio je gotovo završen do kraja 1991. Početni ciljevi. Ciljni programi Delorovog paketa 1. generisani od strane najrazvijenijih evropskih zemalja dostižu krajnje limite. str. Ideja da se politika regionalnog razvoja provodi i sa lokalnog. 164 Obuhvata regione u Velikoj Britaniji. god. Osnovni izvor finansiranja je EFUGP-odeljenje za usmjeravanje. Od 1999. Kriterijumom su obuhvaćene kompletne teritorije Grčke. Predviđeno je da se aktivnosti odvijaju diversifikacijom poljoprivredne proizvodnje. te Korzika i francuske prekomorske zemlje. U Mastrihtu je potpisan Ugovor o EU koji stupa na snagu 1993. 162 163 163 165 166 88 . socijalnu i druge politike. napuštenih. 2004. Funkcija trećeg je smanjenje dugoročne nezaposlenosti radnika starijih od 25 godina (finansira se iz ESF). Republike Irske. u okviru mjera strukturne politike su: Prvi. Projekat jedinstvenog tržišta je dizajniran 1986. god. Ovim kriterijumima je bilo obuhvaćeno 21. Agendom 2000. Načelo dodatne pomoći je plod činjenice da strukturni fondovi nisu uspostavljeni zbog supstitucije nacionalnih fondova i subvencija. Peti program se odnosi na unapređenje seoskog (ruralnog) razvoja. 2 Jedinstvenog evropskog akta. uvođenjem Kohezionog fonda koji se usmjerava na samo četiri zemlje (Španiju. odlučivanju i korišćenju strukturnih fondova. pa su one podržavale regionalnu. Jačanje ekonomske i socijalne kohezije postaje važan. Severne Irske. političke i ekonomske reforme predviđena je puna ekonomska i monetarna integracija. ESF i EIB. Načelo se dodatno 162 reformiše 1999. god. Jer. 165 Drugi Delorov paket je u javnosti poznat kao budžetski paket kojeg je predsednik Komisije Žak Delor predložio u cilju pokrića troškova implementacije Ugovora o EU. obuhvaćeno je i pet istočnonjemačkih pokrajina. Neke države (očekujući rast strukturnih fondova) su već u Mastrihtu tražile čvršće garancije u vezi rješavanja finansijskih pitanja i poboljšanja ekonomsko-socijalne kohezije (prema njihovim očekivanjima i interesima). 2002. Kroz institucionalne.

ekonomskoj i socijalnoj koheziji. izgradnju saobraćajne infrastrukture i zaštitu životne sredine. 89 168 . tj. evra poveća na 30 mlrd.42 Španija 20. koji stupa na snagu 1993.38 Nemačka 9. (prema cijenama iz 1992. evra.: Raspodjela strukturnih fondova Država članica 1988-1992 Austrija Belgija 1. Sredstva pomoći se odnose na podršku u rješavanju budžetskih problema. god.65 14. Potpisivanjem Ugovora iz Mastrihta 1991.05 168 1993-1999 1. Novo proširenje zemljama EFTA uključilo je tri nove članice: Austriju.56 Grčka 11. god.).1. Samit u Edinburgu 1992. Kohezioni fond je namijenjen zemljama sa GDP manjim od 90% prosjeka Zajednice.09 9. eura u 1999.07 14.15 Portugalija 13.96 Irska 7. Za budžetski period 1993-1997.12 22. Osniva se novi Kohezioni fond. Ova situacija je dovela do rasta rejtinga vlada zemalja članica. Uslove za korišćenje sredstava su stekle Španija.12 10.64 Finska Francuska 9. god.1. kreiranja novog strukturnog fonda i osnivanja Komiteta regiona. sredstva iznose 177 mlrd.06 1. U zamjenu za uticaj načela dodavanja kod finansiranja razvojnih projekata. koji čini aneks Jedinstvenog evropskog akta.02 Luksemburg 0. oslobađanje ograničenja. posebno onih nametnutih reformama iz 1988. Promjene u strukturnim fondovima su najznačajniji događaj u razvoju regionalne politike Unije. zabilježene su manje izmjene u odnosu na ciljeve utvrđene 1988. god.12 4. ali i fleksibilnija raspodjela strukturnih fondova.29 0.09 Holandija 1. 36% ukupnih budžetskih sredstava. god. god.85 8. Tabela 7. ali su povećani za 40% čime je iskazana politička volja za unapređenjem regionalne i socijalne politike.31 0. Komitet regiona i strukturni fond za finansiranje i smjernice u ribarstvu.18 Danska 0.54 1. Prva se odnosi na izmjene strukturnih fondova a druga na osnivanje Kohezionog fonda. Grčka.59 10. Samit u Edinburgu. redefinisanja ciljeva koji determinišu korisnike sredstava. do 1999. Švedsku i Finsku.26 Od 1993.18 Švedska Velika Britanija 7. Na samitu je dogovoreno da se iznos strukturnih fondova sa 18. posebno za zemlje sa nižim GDP. god.91 0. podržano je osnivanje novog Kohezionog fonda. Fondovi nisu udvostručeni (kako je dogovoreno u Mastrihtu). Ovdje je došlo do promjena u vidu povećanja fondova.04 1. donosi dvije promjene. prikazuje raspodjelu strukturnih fondova između članicama EU za dva referentna perioda: Tabela 7. Na njemu dolazi do suštinskih izmjena u organizaciji i funkcionisanju strukturne politike i strukturnih fondova. Planirana su značajna sredstva. Portugalija i Irska. U protokolu se traže dvostruko veća sredstva za regionalni razvoj u periodu 1988-1993. usvojen je Protokol o ekonomskoj i socijalnoj koheziji na Samita u Edinburgu.08 Italija 17. na teret uticaja Komisije i centralnih organa Unije. Uloga Kohezionog fonda je pružanje pomoći za prevazilaženje problema u kojima se zemlje članice mogu naći prije pristupanja ekonomskoj i monetarnoj integraciji.6 mlrd. god.

str. Mediteranske zemlje imaju bogatu tradiciju i dugu istoriju. Španija i Grčka. U periodu 1993-1999. složili sa prijedlogom Francuske o osnivanju Mediteranske unije koji predviđa saradnju EU i zemalja Mediterana od Turske do država Magreba.1% strukturnih fondova). Ciljni program 3 je namijenjen sprječavanju dugoročne nezaposlenosti (pomoć radnicima starijim od 25 godina. tradicije i ekonomije. Italija (južni dijelovi). Danas se ovaj dio svijeta ubrzano valorizuje kao najperspektivnije područje. Acta Economica. Plan je u suštini prijedlog francuskog predsjednika Sarkozija. Šefovi država i vlada zemalja članica EU su se 2008. str. Ciljni program 5a ima funkciju prilagođavanja sektora poljoprivrede i ribarstva. Tako je npr. Ima mnogo istorijskih dokaza i ekonomskih istraživanja o vjekovnoj intenzivnosti I kompaktnosti ovog tržišta. 170 Peter Temin dao konkretne pokazatelje o trgovini maslinovim uljem. 133-151. Predviđeno je usmjeravanje pomoći u turizam. god. American Economic Association Publications. zbog rješavanja strukturnih problema. Od vremena ranog Rima pa sve do danas. 2004. Iako bi se na prvi pogled moglo zaključiti da je ovo neracionalno "gomilanje" regionalnih integracija.9%.9%. godine Grčka pokreće pitanje pomoći integrisanom razvoju mediteranskih zemalja članica Unije. Ekonomski fakultet. The Economy of the Early Roman Empire. U početku. Neke članice EU smatraju da u ovom trenutku nisu potrebne paralelne regionalne strukture. Egipat. kretanju cijena pšenice itd. Izrael. 169 O ciljevima vidjeti u: Popović Goran.Nerazvijeni sjeverni regioni skandinavskih zemalja inicirali su uvođenje novog ciljnog programa br. 2006. Evropska iskustva u primeni koncepta ruralnog razvoja. Ciljni program 4 se odnosi na prilagođavanje radnika industrijskim promjenama i zajedno sa ciljnim programom 3 participirao u strukturim fondovima sa 10. poljoprivredu i mala i srednja preduzeća. Korisnici pomoći su Francuska. Sirija. još od vremena ranog Rima. 170 Temin Peter. Makroekonomski aspekti regionalne politike Evropske Unije. Odluka transformiše proces započet u Barceloni.5%. osnivanje ove asocijacije se čini opravdanim. Osnovni cilj je zaštita Sredozemlja. Njegovo učešće u strukturnim fondovima je iznosilo oko 0. Mediteranska unija ima redovne samite zemalja EU i ostalih mediteranskih država. Alžir. Ciljni program 5b je usmjeren na ekonomsku diversifikaciju osjetljivih seoskih područja i u strukturnim fondovima participira sa 4. Turska itd. u novi: Mediteransku uniju. Saradnja u mnogim oblastima je prisutna još od antičkih vremena. kao malo koji region u svijetu. na mediteranskom području za vrijeme Rimskog carstva. ciljevi i dodjela sredstava se može prikazati na slijedeći način: ▪ ▪ ▪ Ciljni program 1 se odnosi na pomoć slabije razvijenim regionima sa GDP per kapita manjim od 75% od prosjeka EU (koristio je 67. god. suprostavila Njemačka. 2009. nezaposlenim preko 12 mjeseci) i integrisanje mladih i ostalih društvenih grupa na tržištu rada. i u Popović Goran.6% strukturnih fondova). prevencija od požara. Finska). ali i aktuelnih globalnih izazova. objavljeno u Journal of Economic Perspectives. kulture. Mediteranska unija će imati 39 članica i to: sve zemlje EU. Beograd. god. 45-59. Integrisani program je novi pristup problemima regionalnog razvoja. zajedno sa reformama zajedničke poljoprivredne politike (CAP). ipak se ne smije zanemariti da je Mediteran milenijumima region zajedničke istorije. god. Upravo zbog toga. 90 . Ciljni program 6 je rezervisan za strukturno prilagođavanje regiona sa izuzetno niskom stopom 169 naseljenosti (Švedska. odnos prema klimatskim promjenama itd. Njemu se očekivano. Na Samitu u Briselu 1985. Ekonomika poljoprivrede br. 1-2. ljudi ove regije bili su čvrsto povezani i zavisili jedni od drugih. ▪ ▪ ▪ ▪ Mediteranski programi. iz čega se može zaključiti da u EU još ima rivaliteta političke i geopolitičke dimenzije. 6. Ciljni program 2 je pružao pomoć regionima sa niskim stepenom industrijske proizvodnje i stopom nezaposlenosti iznad prosjeka Unije (ova sredstva su činila 11. zatim Maroko. Ovaj program učestvuje u strukturnim fondovima 5%. Banja Luka. Kasnije će koncept razvoja mediteranskih zemalja postati matrica za rješavanje drugih komunitarnih i kohezionih problema.

dok evaluaciju projekata vrši Komisija i EIB. Jedinstvenog evropskog akta (prethodni 130 g). se vide razlike u pristupu određivanja strukture sredstava (posebno npr. evra. 1999.46% za strukturnu potrošnju do 2006. procesi širenja su vrhunsko društveno-ekonomsko i političko pitanje. Oni su odraz istorijskog nasljeđa i nivoa razvijenosti. god. Ova institucija je trebala postati operativna 1994. 7. Portugalija i Grčka po 16-20% i Irska 7-10%. 174 Ugovor iz Mastrihta postavlja kriterijume konvergencije za države koje žele postati članice EMU.3 Izvor: Button K&Pentecost E. Za razliku od strukturnih fondova Kohezioni fond pruža pomoć manjem broju zemalja 172 u finansiranju značajnih pojedinačnih projekata. 41. p. Evra. Maksimalno učešće Kohezionog fonda i strukturnih fondova u finansiranju projekata članica EU može iznositi do 4% njihovog GDP.02 UKUPNO 100. Za države koje žele pristupiti EU. U tabeli 7. Ona dovodi do bržeg ekonomsko-socijalnog razvoja i 171 utiče na ekonomsku stabilnost EU. 174 bez većih problema. Iz prethodne tabele su vidljive razlike u učešću pojedinih zemalja u korišćenju sredstava Kohezionog fonda.1 43 57 Grčka 17. 176 U Agendi 2000. Ti uslovi su se vremenom mijenjali. Ostali značajniji uslovi Uredbe koja reguliše pravo i obim finansiranja projekata su navedene obaveze održive ravnoteže u projektima zaštite životne sredine i izgradnje saobraćajne infrastrukture. god.2. Akt o osnivanju Kohezionog fonda ukazuje na neophodnost održivosti u finansiranju saobraćajne infrastrukture i projekata zaštite životne sredine. Regional Economic Performance within the European Union. Kohezioni fond i Agenda 2000 Kohezioni fond. da bi pomogla članicama Zajednice da što prije uđu u završnu fazu monetarne unije. između Španije i Grčke).4. Cheltenham. 173 Član 161.9 62 38 Irska 9. Posebno afirmativan primjer je ubrzani ekonomski razvoj Irske. Komisija utvrđuje da "ekonomska i socijalna kohezija moraju ostati politički prioritet" za proširenu EU. Tokom 1994. 172 171 91 . prikazano je učešće pomoći iz Kohezionog fonda po zemljama: Država Članica Ukupno Životna sredina Saobraćaj Španija 54. Prema tom pragu Španija. Jedan od njih je kontrola javnih finansija uz javni dug do 60% GDP i budžetski deficit do 3%. Kohezioni fond daje impulse regionalnim ekonomijama i rješava probleme dugoročne zaposlenosti. zaposlenost. god. ali se može primjetiti da se vremenom njihov broj povećava a uslovi pristupanja postaju rigorozniji. Projekti finansirani iz Kohezionog fonda nisu koristili sredstva drugih fondova i mogli 175 su biti jednokratno prekinuti u slučaju kršenja pravila konvergencije. Vrijednosti na kojima se temelje evropske integracije. Portugalija. Privremena raspodjela sredstava je izvršena prema sljedećem učešću: Španija 52-58%. tehnički su sublimirane u uslovima koje potencijalne članice trebaju ispuniti u procesu pristupanja. Agenda 2000.46% GDP EU.7 61. je stavlja na raspolaganje Kohezionom fondu 15 mlrd.9 29 71 Portugalija 18. 175 Evropski Savjet na samitu u Edinburgu 1992. Tako je osnažena uloga regionalne politike kao ključnog instrumentarija širenja.Regionalna politika djeluje na proizvodnju. god. Širenje EU generiše fundamentalno političko naslijeđe i evropske vrijednosti. Planiranje. Reformama iz 1993. određena su sredstva od 176 0. Oni se odnose na finansiranje zaštite životne sredine i 173 izgradnju transevropske mreže i druge saobraćajne infrastrukture. god. Prema JEA ukupna vrijednost projekata treba biti iznad 10 mil. korišćenje i struktura zavise od uslova konačne raspodjele među državama primaocima. Grčka i Irska su polagale pravo na pomoć iz Kohezionog fonda (za 63 miliona stanovnika ili oko 25% stanovništva EU). Edvard Elgar Publishing Limited. socijalnu i demografsku situaciju na nenaseljenim. To su temeljna pitanja budućnosti Zajednice. uspostavlja se konačna raspodjela sredstava među zemljama koje su stekle uslove za finansijsku podršku iz potencijala Kohezionog fonda.2. Predložen je limit od 0. kao aneks Jedinstvenog evropskog akta utvrđuje obaveznu pomoć od strane EU članicama čiji je GDP per capita manji od 90% prosjeka Zajednice. Iz tabele 7. i implementacijom Drugog Delorovog paketa. udaljenim i devastiranim teritorijama.0 38.1 39 61 Tehnička pomoć 0. Protokol o ekonomskoj i socijalnoj koheziji.

Institut za Evropske studije. Proširenje državama srednje i istočne Evrope proizvodi negativne. Ova reforma je prouzrokovala pad udjela stanovništva Zajednice (sa 51% na 35-40%) koje je primalo pomoć u okviru ciljeva 1 i 2. ISPA pomaže adaptaciju na standarde EU u oblasti zaštite životne sredine i obezbjeđuje sredstva za unaprjeđenje i spajanje postojeće saobraćajne mreže u zemljama srednje i istočne Evrope sa Transevropskim mrežama. Pomoć namjenjena novim članicama je trebala rasti postepeno. PHARE. IES .) i korisnicima (Španija. U tom kontekstu može se navesti jedan primjer. posebno u saobraćaju i životnoj sredini. Assistence a la Restructuration Economique. zaštiti prirodne okoline i rekonstrukciji poljoprivrede. i druga literatura. EU kompletira instrumente pomoći. ulaganja u poljoprivredu i proizvodnju koja ne narušava ravnotežu životne sredine. Agenda 2000 modifikuje funkcije ovog programa sa dodatnim mogućnostima pomoći za izgradnju novih institucija ili adaptaciju postojećih administrativnih i zakonodavnih sistema država kandidata. ISPA pruža finansijsku pomoć u oblasti ekonomske i socijalne kohezije. 181 Pologne. Protiv nekih standarda nametnutih reformama regionalne politike bile su one članice koje su već koristile finansijske beneficije (posebno ako su promjene smanjile postojeć nivo pomoći). 92 177 . Komisija je konsolidovala regionalnu politiku zbog optimalne sinhronizacije utvrđenih ciljeva pomoći. koji se odnosi na regione koje očekuje ekonomsko i socijalno restrukturiranje i Ciljni program 3 koji se odnosi na pomoć državama članicama u razvoju ljudskih resursa u cilju suzbijanja nezaposlenosti. 2005. statistički 177 smanjuje pa mnogi regioni gube pravo korišćenja povoljnih sredstava. Prometej. "statističke efekte" jer se prag od 75% prosječnog GDP EU. Program predviđa investicije u seosku privredu i infrastrukturu i ulaganja u upravljanje vodama. Regioni koji su izgubili pravo na pomoć strukturnih fondova mogli su koristiti 178 sredstva tzv. god. Program je fokusiran na razvoj i diversifikaciju privrednih aktivnosti. 179 Support for Agriculture and Rural Development. Ciljni program 2 (bivši 2 i 5b). Program SAPARD koji se odnosi na pomoć poljoprivredi. razvoj privatnog sektora i preduzetništva.. 1995. On 182 pruža pomoć u obrazovanju. Grčka. 181 U cilju izbjegavanja veze između reformi i proširenja Komisija apostrofira reformisanje politika i bez proširenja. Tadić Bojana. ali do 4% njihovog GDP.Reforme regionalne politike su opterećene problemima i protivrječnostima. na tri cilja. god. istraživanju. 178 O pomoći i procesima širenja vidjeti više u: Miščević Tanja. Portugal i Irska). Hongrie. Beograd. dok se strukturna pomoć usmjerava 180 kroz program ISPA. kao osnovice za pomoć. Beograd. tzv. 182 O ovom programu vidjeti više u: Joković Slavica. ESPI Institut za ekonomska i socijalna istraživanja. 180 Instrument for Structural Policy for Pre-Accession. To obezbjeđuje da se otpor prema političkoj reformi ne transformiše u otpor prema proširenju. Program pomoći EU za zemlje centralne i istočne Evrope. 1997. Ona je podrazumijevala oštrije kriterijume za korišćenje pomoći pa su uspostavljeni novi ciljni programi: ▪ ▪ ▪ Ciljni program 1 (bivši 1 i 6). "tranzicione pomoći" i tako amortizovati negativne efekte reformi i širenja. Komisija je ustanovila dva nova pristupna 179 instrumenta. Zbog podrške integracionim procesima i širenja EU. Holandija i dr. Tako je izvršena redukcija sa sedam. posebno među budžetskim kontributorima (Njemačka. koji se odnosi na pomoć najsiromašnijim regionima koji imaju GDP manji od 75% prosjeka EU. SAPARD podržava održivi razvoj poljoprivrednih teritorija u srednje i istočne Evrope i implementira propise i standarde Zajedničke poljoprivredne politike. Fond podržava pripreme za pristup i obezbjeđuje edukaciju procedura primjenjenih u EU. ovo nije prošlo bez tenzija. Ali. Pridruživanje Evropskoj uniji. Beograd. PHARE obezbjeđuje finansijsku pomoć za infrastrukturu. Članicama koje pristupaju Uz postojeći program PHARE integracionim procesima se obezbjeđuje pomoć u uspostavljanju evropskih standarda u raznm oblastima. Ugovori o pridruživanju EU.

netransparentnost ipak nije potpuno isključena. Stubovi kulture. regionalna politika je ostvarila mnoge ciljeve. Usmjeren je na reforme i pripreme institucija za izvršenje obaveza prema Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. To traži prilagođavanje članica koje ekonomski i socijalno zaostaju u odnosu na prosjek EU. Zbog toga su planiranje i raspodjela sredstava regionalnog razvoja pod stalnom supervizijom javnosti. a danas su aktuelna istočna (jugoistočna) proširenja. Ugrožavanje slobode konkurencije je kontroverza regionalne politike. rješavanje socijalnih pitanja i podrška ulasku zemalja u EMU i proširenjima itd. Umjesto rezimea. neophodno je sanirati postojeće ekonomske i socijalne razlike. Jer. oplemenjivanje prirodne sredine i subvencijama. Jer.5. modernizaciju državne uprave. 185 Community Assistance for Reconstruction. Ako se stabilnost narušava razvijenije zemlje insistiraju na redukcijama "netržišnih" transfera i "rezanju" budžetskih ili drugi deficita. veći transferi za regionalni razvoj. Inicirane strukturne promjene povoljno djeluju na dinamiku privrednog rasta i razvoja. god. širinu. Kritičari su motivisani opštim i individualnim interesima.CARDS nije predpristupni fond. kao strukturi zasnovanoj na razvoju slobodnog tržišta i minimalnoj ulozi države. 183 7. Dosadašnje istorijske etape su obuhvatale sjeverna proširenja. a nekad i utvrđene targete i nominalna sidra. Namijenjen je za pomoć zemljama Zapadnog Balkana koje još nisu kandidati za prijem u EU. Aktivan odnos prema agregatnoj ponudi ukazuje na antikejnzijanski karakter ove politike. slabije razvijene članice traže veću ekonomsku pomoć. Makroekonomski aspekti regionalne politike Evropske Unije. Kako su ove zemlje slabije razvijene u odnosu na prosjek EU. Ne smiju se zanemariti kritike upućene na efikasnost. Development and Stabilisation. 185 Prerađeno iz rada: Popović Goran. Ekonomski fakultet. posebno zbog narušavanja drugih komunitarnih politika. Koordinirana redistribucija utiče na obim. god. 184 183 93 . Ali. i pored rezultata. diversifikaciju. Acta economica. Jugoistočna evropa 2000-pogled iz Srbije. pa čak i smisao postojanja ove politike. Malo je komunitarnih politika koje imaju tako ekstremne ocjene svoje uspješnosti. Banja Luka. Sve su prisutnije kritike endogene efikasnosti mjera regionalne politike. Ako je makroekonomska situacija EU zadovoljavajuća. 2000. pravilom spojenih posuda utiču na deficite i rast fiskalnih davanja poreskih obveznika. To narušava ciljanu makroekonomsku stabilnost. Ekskluzivnost regionalnog razvoja je plod više faktora. efekti regionalne politike su još uvijek limitirani. Budžetskim transferima u saobraćajnu infrastrukturu. demokratske procese. Antiregionalni lobiji u ovim i drugim subvencijama vide opasnost za evoluciju EU. Ona snažno i u kontinuitetu širi uticaj ka nacionalnim i regionalnim nivoima. Evropski model regionalnog razvoja preferira dugoročne ciljeve i jačanje agregatne ponude manje razvijenih regiona. Regionalna politika EU je nastala zbog potrebe jačanja ekonomske i socijalne kohezije. Zato su krupne političke odluke na nivou Zajednice usko vezane za određivanje volumena i optimalnu alokaciju sredstava EU. unaprjeđenje regionalne saradnje i pruža pomoć za povratak izbjeglih i 184 raseljenih lica. što ne znači da se ne mogu očekivati bolji rezultati. Beograd. Rezultati regionalne politike važna zajednička politika čiji su ciljevi rast ekonomskoVeć je rečeno da je regionalna politika EU socijalne kohezije i ujednačena regionalna razvijenost. Regionalna politika je u ekspanziji. tempo i strukturu razvoja. To zahtijeva velike budžetske transfere koji preraspodjeljuju dohodak i narušavaju osnovnu evropsku ideju. Oni se suprostavljaju jačanju regionalne politike. ona se često osporava. regionalne razlike u nivou razvijenosti su u nekim slučajevima povećane. Regionalni razvoj je za članice i zemlje koje pristupaju EU prvorazredno društveno pitanje. Videti u: Grupa autora. Zato postoji opasnost da se regionalni problemi pretvore u politička neslaganja. No. bržeg savladavanja prepreka pri ulasku u EMU i evoluirala u politiku ravnomjernog razvoja. transport. CARDS podržava ekonomsku rekonstrukciju i obnovu. mala i srednja preduzeća. od kojih su najznačajniji: smanjivanje ekonomskih razlika. 2009. Bez obzira na to što je administracija podvrgnuta demokratskim kontrolama. komunikacije.

istočne i zapadne. daju regionalnoj politici prestižnu razvojnu poziciju u budućnosti. O ovim problemima. To je dobro poznato evroplanerima. god. Ekonomskoj konferenciji u Dubrovniku i Majkl Burda.Evropske integracije su nezamislive bez jedinstvenog tržišta. Evrooptimisti od nje traže više. posebno zemlje. Ipak. na 14. Visoko budžetsko učešće i rast sredstava. jer regionalna politika ima visoko mjesto i u budućnosti EU. Burda and Battista Severgnini. i pored kritika. na manje razvijenim teritorijama EU. kao što ono nije funkcionalno uz velike 186 razlike u ekonomsko-socijalnom razvoju. pozitivna konsekvenca rasta agregatne ponude je rast cena imovine. Konačno. TFP Growth in Old and New Europe. participiraju u budžetu EU sa više od trećine sredstava (po redosledu druga zajednička politika). The 14 Economic Conference. 94 186 . Dubrovnik. što neće biti problem. HNB. Zato. ili stare i nove Evrope. rashodi po osnovu izdataka za regionalni razvoj. ne samo za članice. već i u procesu širenja. Vidjeti u: Michael C. ali će za to trebati još nekoliko decenija. integracijama između dva velika regiona. 2008. govorio je 2008. regionalna politika je (bez obzira na brojne kontroverze i kritike) opravdala postojanje. Subvencije rast.

Dalje. god. god. unapređenje proizvodnje na porodičnim farmama i dr. u EU oko 2%. CID. Najbolji primjer je velika ekonomska kriza tridesetih godina prošlog vijeka. bez obzira na njegovu ekonomsku snagu. Termin moderna poljoprivreda 187 ukazuje na reformisanu privrednu oblast. Evropska poljoprivreda zaostaje za američkom najmanje deceniju-dvije. transformišu ovu privrednu oblast ka modernoj poljoprivredi. Uticaj tehnologije na ponudu poljoprivrednih proizvoda prikazan je na grafikonu 8.1. Poljoprivreda je oblast koja se kontinuirano nalazi u procesima reformi. Na selu se negativni efekti kriza i ratova se amortizuju i ne djeluju krajnje razarajuće na ekonomski sistem i blagostanje. ali je američko selo ipak ublažilo teške posljedice koje je ekonomija SAD osjećala još dugi niz godina. Poljoprivredno stanovništvo je važan demografski resurs. SAD koncentrišu proizvodnju specijalizacijom pred-farmerske. Beograd. Poljoprivrednici sa prostora EU prihvataju evropske integracije. ali i "oko" nje. Zorka Zakić-Vujatović. SAD i tada imaju efikasniji poljoprivredni sektor u odnosu na evropske zemlje (izuzetak su Velika Britanije i donekle Francuska). što stvara probleme evropskim farmerima. Već poslije drugog svjetskog rata. slika o ulozi moderne CAP je kompletirana. proizašli iz potrebe za većom autonomijom u prehrani stanovništva ili kontinuirani rast cijena hrane zbog visokih cijena energije i klimatskih promjena. Ova društvena grupa je i kompaktan politički faktor. to ne govori o ulozi i mjestu poljoprivrede u ekonomiji EU.1. One su bile razorne i za američku poljoprivredu. 2008. Kada se tome dodaju strateški razlozi. osjetila je katastrofalne posljedice velike ekonomske krize. Osnove moderne poljoprivrede Poljoprivreda je važan sektor svakog društva.8. Ekonomika agrara. a naročito od sredinom 1950-tih. Procesi se ne odvijaju brzo ni bezbolno. ZAJEDNIČKA POLJOPRIVREDNA POLITIKA I RURALNI RAZVOJ 8. usljed djelovanja tehničkog progresa. Ekonomski fakultet. posebno kada je u pitanju odbrana njihovih prava ili zahtijevi prema institucijama članica i EU. 187 Izraz koristi Dr. Ekonomski ċ fakultet. One su najprije počele u SAD. Zemlje razvijene tržišne ekonomije su se transformisale od tradicionalne u modernu agrarnu privredu. 95 .. farmerske i post-farmerske proizvodnje. Zato se proizvodnja i zaposlenost u poljoprivredi ne posmatraju jednostrano. Ono je npr. Zaposleni u poljoprivredi su oni koji žive od nje. jer protekcionizmom mogu popraviti vlastiti ekonomski položaj. poljoprivredna populacija. strateška grana. O modernoj poljoprivredi vidjeti u: Zorka Vujatovi -Zakiċ. sektor primarne poljoprivrede prolazi kroz strukturne i organizacione procese. uređenje ili geostrategijski položaj. 2001. Postoje i drugi primjeri i razlozi diferenciranog tretmana ove oblasti u odnosu na druge grane privrede. pri čemu je opovrgnuta tradicionalna ideja o rješavanju agrarnog problema samo na farmi. Prema učešću u GDP poljoprivreda u razvijenim ekonomijama ima marginalnu ulogu. za razliku od stanovništva urbanih i industrijskih centara ne zahtijeva visoke troškove infrastrukture. Tehnički progres i tehnološki razvoj velikih kompanija. posebno zbog toga što je ona za razliku od drugih oblasti. dok je učešće u zaposlenosti veće i iznosi oko 4%. Evropska poljoprivreda. Za vrijeme ekonomskih kriza i ratova seoska populacija fleksibilnije podnosi teškoće. Ipak. Beograd. koja je tada mnogo zaostajala za američkom. Agrarna ekonomija. i u Zakić Zorka i Stojanović Žaklina.

predstavljen šrafiranim površinama (b+c). Izvorno značenje moderne poljoprivrede se odnosi na homogenu privrednu djelatnost koju čine: porodične farme (sitne). stvorili su evropske brendove na svjetskom tržištu poljoprivrednih proizvoda. ugostiteljstvo. 96 . U EU. The Economics of the European Union. Nastanak. Insistiranje Francuske na podršci poljoprivredi je prihvaćeno kao kompenzacija njemačkim interesima na polju industrijske politike. Pod pretpostavkom prodaje svih proizvedenih količina stvara se proizvođačev višak. Evropska ekonomska integracija. god. Shvatanje moderne agrarne privrede je daleko veće od zbira farmi. bankarski sistem itd. trgovina na malo itd.Grafikon 8. prerađuju sirovine agroporijekla i prodaju proizvode (postfarmerski sektor). Farmeri su ostvarili svoje početne ciljeve a pobornici evropskih integracija u seoskoj populaciji dobili pouzdanog partnera. To su firme koje poljoprivrednike snabdijevaju inputima (predfarmerski sektor). nekada i makroekonomskog nivoa. Ekonomska politika se bavi i poljoprivredom (poljoprivredna politika) različitim mjerama.. Ekonomski fakultet. To utiče. 2007. Iz ovoga slijedi da poljoprivreda nije samo oblast fizičke i biološke proizvodnje. proizvođači poljoprivrednih mašina. skladišta i posrednika. transport. i Mike Artis&Frederick Nixson. U nju spadaju prerađivači. bez obzira na otpore i osporavanja ostala važna koheziona snaga. Oxford. The McGrow-Hill Companies. Rast produktivnosti.. Moderan farmerski sektor je neodvojiv od niza poslovnih firmi koje rade za proizvodnju i promet poljoprivrednih proizvoda. 8. Poljoprivreda je. 188 189 Engleska skraćenica od Community Agrarian Policy. proizvode (farmerski sektor). 2006. Vijekovna iskustva i vezanost populacije za ovaj oblik privređivanja. Ovo mjesto joj daju i autori: Miroslav Jovanović. socijalne i strategijske efekte.: Uticaj novih tehnologija na poljoprivrednu proizvodnju Grafikon prikazuje situaciju u kojoj nova tehnologija dovodi do promjena u rastu ponude poljoprivrednih proizvoda. Tome treba dodati spoljno-trgovinske. zaštita i drugi instrumenti podrške. kreditne institucije i drugi snabdjevači. petrohemija. Tada se može opravdati njena dominacija na troškovnoj strani budžetu. The Economics of European integration. Obim i struktura mjera zavise od makroekonomske situacije. da pri istoj cijeni P1 proizvođači nude veće količine proizvoda za Q2Q1. mjere su obično subvencije. Evropska poljoprivreda je autohtona i tradicionalna. Standardna američka definicija agrobiznisa je zbir aktivnosti vezanih za proizvodnju i distribuciju poljoprivrednih proizvoda. U početku stvaranja Unije. Oxford Univrsity Press. Beograd. prva fundamentalna i istinska državna politika. ciljevi i uloga Zajedničke poljoprivredne politike (CAP 188) EU Zajednička poljoprivredna politika (CAP) je najstarija zajednička politika EU. kao važna obilježja evropske poljoprivredne politike.2.1. velike korporacije. marketing i prerađivačke firme. kao posljedica primjene novih tehnologija pomjera krivu ponude desno-dole u stanje S'. 2004. veletrgovina. CAP je uz zajedničku 189 trgovinsku politiku i carinsku uniju. postavljeno je pitanje podrške poljoprivredi. Richard Baldwin&Charles Wiplosz. saobraćaj. CID.

napravljene konture zajedničke poljoprivredne politike EU. Smatra se da su na Samitu u Strezi 1958. Italiji. U periodu 2007-2013. osnovni principi komunitarne politike. Ciljevi koje je Unija postavljala pred sobom. ali ne govore o načinima i varijetetima njenog organizovanja. Tako je njeno učešće u GDP mnogo niže od učešća u ukupnom broju zaposlenih. Ipak. "Pogodnosti" za poljoprivrednu proizvodnju ugrožavaju drugi. To je otvorilo vrata za mjere intenzivne zaštite i stimulacija domaće proizvodnje. U Francuskoj. Evropski fond za razvoj i garancije u poljoprivredi (EFRGP) osnovan je 1964. Tako je poljoprivreda u Zajednici u svim razvojnim fazama bila pod zaštitom visokih carina i drugih barijera. EU je na svjetskom tržištu afirmisana kao strateški proizvođač i trgovac poljoprivrednog sektora. Bez obzira na sve apsurde na internom planu (visoke subvencije i visoke cijene). mora se prihvatiti konstatacija o kontroverznosti CAP. kako ekonomske nelogičnosti i neracionalnosti u razvijenim sistemima nisu moguće. Odjeljenje za garancije poslije 2000. Odredbe Ugovora iz Rima spominju zajedničku agrarnu politiku. pogotovo oko jačanja poljoprivrednih gazdinstava i tradicionalne poljoprivredne proizvodnje. koja će zadovoljiti domaće potrebe i biti konkurentna na domaćem tržištu. ali i mnogo niže od učešća te grane u troškovnoj strani budžeta. 97 . Garantni i Upravljački fond (Fond za upravljanje u poljoprivredi). Odjelenje za razvoj finansira troškove namjenjene strukturnoj politici. više farmerske standarde. umjesto finansiranja od strane članica. Njemačkoj. sloboda konkurencije i slobodno tržište. To je rezultiralo da se npr. bolje snabdijevanje. članom 33. Analize pokazuju da se smanjenje učešća poljoprivrede u budžetskim izdacima vrši u korist aktivnosti "oko poljoprivrede". Opredjeljenje koncept CAP je potvrđeno na globalnom nivou. ona je dobro inkorporirana u međunarodnu poziciju Zajednice. Podijeljen je na odjeljenje za garancije i odjeljenje za razvoj. a da pri tome nije narušen odnos sa WTO. odnosili su se na evoluiranje tradicionalne u modernu poljoprivredu. Od tada kreće implementacija koja poljoprivredni obezbjeđuje sredstva od prikupljenih uvoznih dažbina (prelevmana). Većina poljoprivrednih proizvoda je subvencionirana a spoljnotrgovinski promet poljoprivrednih proizvoda prelazi na kontrolisani režim 190 premiranja izvoza i visoke uvozne carine. suša u prvim poratnim godinama i zastoj za američkom poljoprivredom. Na skupu su potencirani aktuelni problemi razvoja evropske poljoprivrede. Zato su poljoprivredne mjere bile izuzete iz ograničenja nametnutih od strane politike konkurencije. Najvažnije. Ne treba zanemariti činjenicu da su tadašnje članice EEZ imale veće učešće poljoprivrede u GDP i zaposlenosti. donesen je zaključak da se kreiranje i finansiranje razvoja poljoprivrede premješta na nivo Zajednice. stabilizacija cijena i agro-tržišta. Samit je zaključio da se mora stvoriti jedinstveno tržište poljoprivrednih proizvoda. tada bi se mogao izvući zaključak o nelogičnom ulaganju ogromnih sredstava u ovaj sektor. Ugovora iz Amsterdama reguliše neophodnost rasta poljoprivredne proizvodnje. god. Rast GDP i pad vrijednosti uvoza vremenom umanjuju ovaj izvor podrške. Posljedice II svjetskog rata. Holandiji i Belgiji učešće poljoprivrede u društvenoj proizvodnji je bilo nešto veće od 10%. ne uvažavajući sekundarne efekte koje ona prouzrokuje. Ali. Zbog zaobilaženja pravila koja nameće WTO. finansira preko 90% rashoda CAP EU. na Samitu nije bilo nesuglasica. god. Aktivnosti regionalnog i ruralnog karaktera se usmjeravaju ka posrednoj podršci seoskoj privredi. Komisija 1964. planirani budžet za ovu oblast je još uvijek dominantan. fundamentalne komunitarne politike. a raspoloživa sredstva su skromna. Odjelenje je zaduženo za pružanje pomoći siromašnim zemljama. Evolucija podrazumijeva stalne modifikacije ciljeva i aktivnosti u poljoprivrednom sektoru.Ali. subvencije su premještene u razvoj "seoske privrede" i multifunkcionalne aktivnosti seoskog kompeksa. Dakle. jer tražnja i cijene poljoprivrednih proizvoda biljže brži rast u odnosu na rast cijena drugih proizvoda i rast globalnog GDP. predstavljali su dovoljan motiv evropskim poljoprivrednicima (koji u poslednjem vijeku postaju homogena ekonomsko-politička grupacija) da se izbore za određene subvencije i prije stvaranja EEZ. za podršku CAP. ova politika je i najkontroverznija u EU. Rimski Ugovor im je samo dodatno ojačao političke pozicije sa koje su kasnije insistirali na snažnoj podršci u procesima integracija. Ovo je integralni pristup razvoju evropske poljoprivrede. on je u blagom padu. I više od toga. god. Obzirom na usaglašene stavove šest osnivača. ako bi zajedničku politiku u poljoprivredi tretirali samo kao odnos inputa i outputa. 190 Za finansijsko-tehnički dio provođenja zajedničke politike zaduženi su Evropski poljoprivredni. dajući prioritet domaćim poljoprivrednim proizvodima. Oni se nisu mogli ostvariti uz postojeće barijere politike konkurencije. a zaposlenost se približavala stopi od 20%. Finansiranje se odnosi na tržišne intervencije i refundacije izdataka za izvoz poljoprivrednih proizvoda. god. predlaže Savjetu Prijedlog Zajedničke poljoprivredne politike (CAP). Efekti ulaganja se vide u ekonomskoj i socijalnoj sferi i jačanju kohezije u okviru šireg shvatanja evro-integracija.

kada je proizvođačeva cijena sa P1 uvećana na P2. za razliku od ranijeg sistema.). određuje uvođenje Zajedničke poljoprivredne politike a član 33. Instrumenti i politika cijena Prije ustanovljenja zajedničke politike evropske zemlje su imale bogato iskustvo u podršci poljoprivredi. Prema Ugovoru. I dalje se primjenjuju uvozne kvote. Grafikon 8.: Kriva ponude i proizvođačev višak Dakle. U izboru instrumenata.3. Moraju se obezbjediti uslovi za povećanje životnog standarda populacije koja u EU živi od poljoprivredne djelatnosti. domaći proizvodi imaju prednost nad uvoznim. Drugo. Ovaj grafikon jednostavno objašnjava zašto u EU dolazi do enormnih viškova subvencioniranih poljoprivrednih proizvoda. Evropski seljaci su iskoristili novu šansu. reguliše mjere koje se mogu upotrijebiti za realizaciju zajedničkih ciljeva. Ciljevi zajedničke poljoprivredne politike prema Ugovoru iz Rima su: ▪ ▪ Najvažniji cilj je da se potrošačima osigura snabdijevanje poljoprivrednim proizvodima po "prihvatljivim cijenama" (nije obrazloženo šta ova formulacija podrazumjeva). a područje P1P2BA predstavlja proizvođačev višak. Komisija je zadužena za predlaganje i implementaciju mjera iz poljoprivredne sfere. Član 34. prelevmani. ciljeve. tada dolazi do fizičkog povećanja proizvodnje sa Q1 na Q2. Unija veoma brzo postaje vodeći svjetski trgovac poljoprivrednim proizvodima. Za uspješno funkcionisanje. Mjere moraju uticati na stabilnost zajedničkog tržišta poljoprivrednih proizvoda i obezbediti dostupnost snabdijevanja na cijeloj teritoriji Zajednice. nova poljoprivredna politika je projektovana kao snažna komunitarna aktivnost. Prenos većine tih ingerencija na nivo Zajednice nije bio lagan. viškovi moraju biti otkupljeni od strane nadležnih institucija EU po višim cijenama od trenutnih tržišnih cijena. racionalnost u razvoju proizvodnje i potencira uloga tehničkog progresa u poljoprivredi. Ali.2. Međutim.Ciljevi Zajedničke poljoprivredne politike. Generalno. Ovaj pristup proizvođačima daje sigurnost. uspostavljeni su principi na tržištu poljoprivrednih proizvoda. Zajednička politika mora povećati produktivnost u poljoprivredi. nova poljoprivredna politika Unije. načina podrške i zaštite. ▪ ▪ Ciljevi se mogu realizovati mjerama ekonomske politike i drugim instrumentima. ako dođe do pada ispod garantovanih cijena. Član 3. Ovo podrazumijeva uspostavljanje jedinstvene cjenovne politike i drugih 98 . Ovo ukazuje na potrebu nastavka reformi i određuje pravac izgradnje moderne poljoprivrede. Čitava strategija CAP se temelji na postojanju proizvođačevog viška i njegovom kontinuiranom uvećanju (grafikon 8. Za lojalnost komunitarnim procesima dobili su politiku koja ih snažno podržava.). ciljeve definiše Ugovor iz Rima. kao buduće komunitarne politke EU (odredbe člana 37.2. nije bila kreativnija od politika zemalja osnivača. a mnogi je tretiraju kao najstariju izvornu i fundamentalnu politiku. Zahtijeva se racionalna upotreba inputa. tržište proizvoda je zajedničko i u granicama je EU. mjere u oblasti cijena poljoprivrednih proizvoda itd. 8. Prvo. povoljniji način finansiranja itd. Ciljevi na zajedničkom tržištu garantuju proizvođačima utvrđene nivoe cijena. Tako se mogu koristiti mjere cjenovne politike.

političke i makroekonomske probleme. Sprječavanja ulaska jefinih poljoprivrednih proizvoda na tržište EU su decenijama omogućavala da domaći proizvođači ostvare veće individualne profite. Granična. koji su služili isključivo za obračune cijena i vrijednosti poljoprivrednih proizvoda radi cjenovne stabilnosti i održavanja željene ravnoteže u razmjeni na unutrašnjem tržištu. Dakle. pesticida i štetnih inputa zagađuje zemlju i okolinu. a sektor poljoprivrede privredni rast i tehnički progres. Kompenzacije. Ona se koristi u periodima neusaglašene ponude i tražnje. Prekomjerna upotreba mineralnih gnojiva. uticalo je na međunacionalna prelijevanja dohotka i druge negativne pojave. koje su ugrožavale proces reprodukcije poljoprivrednog sektora. dešavaju špekulativne valutne promjene (najčešće se provodi devalvacija koja poboljšava primarni tekući račun). Kompenzacije su povoljnije djelovale na ekonomsku poziciju proizvođača u bogatijim i makroekonomski stabilnijim članicama (i ranije.standarda. A. 192 granične ili prag i interventne cijene. Zato se proizvodnja nadzire i uvodi zaštita na nivou EU. bilo je neophodno obezbjediti zajednički budžet na nivou Zajednice i druge prateće mere. Sanacije šteta zahtijevaju velika sredstva. "zelenih" kurseva. Pogledajmo stanje u oblasti žitarica. Politika cijena. sprječavaju konkurenciju u članicama. Efekti ovih subpolitika stvaraju ogromne suficite nekiih poljoprivrednih proizvoda (posebno u nekim periodima) ili formiraju visoke cijene poljoprivrednih proizvoda na zajedničkom tržištu. da se u ekonomskoj uniji u kojoj se članicama omogućava da zadrže nacionalne valute. ili prag cijena. konkurencija je fundamentalna komunitarna vrijednost. Poznato je. poljoprivreda je još uvijek imala važnu ulogu u stvaranju ukupnog društvenog outputa. do reformi agrarne politike. Rješenja su često 191 tražena u uništavanju ili poklanjanju poljoprivrednih proizvoda siromašnim zemljama. Jer. jer su ogromni suficiti poljoprivrednih proizvoda lančanim dejstvom prouzrokovali druge budžetske. Kako EU štiti svoje tržište poljoprivrednih proizvoda? Prije svega politikom cijena poljoprivrednih proizvoda. Tako je na području Zajednice bilo valutnih operacija nekih članica koje su svjesnim obezvrjeđivanjem svojih nacionalnih valuta dovodili do pojeftinjenja poljoprivrednih proizvoda i činili ih konkurentnijim na Problem ne bi bio dramatičan da ga ne prati degradacija poljoprivrednog okruženja. Ovaj model je. veća i od prihoda od poljoprivrede. varijabilni uvozni prelevmani i subvencije za izvoz poljoprivrednih proizvoda. Jer. kako je već rečeno. To je minimalna nadoknada koja se garantuje poljoprivrednim proizvođačima. pored enormno visokog izvoza nije znalo šta raditi sa preostalim viškovima. državama sa stabilnim nacionalnim valutama). 192 Cijene određuje Savjet ministara. koji zbog inkorporiranosti birokratije dovode u sumnju cijeli koncept. Savjet ministara je bio prinuđen utvrđivati vrijednosti tzv. to je maksimalna moguća cijena pšenice u EU. Ciljnu cijenu određuje cijena u Duisburgu. 99 191 . je ona cijena ispod koje je zabranjen uvoz na tržište Unije. Zajedno sa troškovima transporta i skladištenja. jaki instrumenti CAP su interventne cijene. Posebno povoljne efekte za domaće proizvođače predstavljaja kombinacija interventnih cijena i mjera uvozne zaštite. pa se često. Kako su kursevi članica često značajno fluktuirali. kada dolazi do suficita poljoprivrednih proizvoda. Ova mjera štiti domaće proizvođače od nižih cijena vanjskih konkurenata i primjenjuje se na svim punktovima za uvoz roba u EU. Netržišne motivacije su poljoprivrednu proizvodnju dovele do neslućenih razmjera. Uređenje jednistvenog tržišta poljoprivrednih proizvoda u uslovima više valuta. stvarajući tako političku i esnafsku opoziciju. Dakle. nekada je sladištenje bilo skuplje od procesa proizvodnje. narušavaju se tržišni odnosi. Ova podrška proizvođačima garantuje ujednačene iznose nacionalnih valuta po proizvedenoj jedinici. U Zajednici su afirmisane i novčane kompenzacije. One su se pokazale komplikovane jer uz pozitivne efekte. Reformama agrarne politike takve devijacije su djelimično ili potpuno otklanjane. Interventna cijena. posebno uz aktivnosti "oko" poljoprivrede. Jedan aspekt zajedničke poljoprivredne politike je veoma važan za stabilnost materijalnih i finansijskih bilansa. garantovao otkup svih ponuđenih količina što je često stvaralo velike probleme u EU. Za efikasno provođenje CAP. Na tržištu Unije funkcionišu ciljne ili donje. On se odnosi na garantovane cijene i interventni otkup (koji dodatno narušavaju pravila konkurencije otvorenog tržišta). u aprilu za kalendarsku godinu. posebno pšenice. području sa najvećim deficitom žitarica u Evropi.

da neke nezavisne revizorske kuće smatraju da su zloupotrebe fondovskih sredstava za podršku poljoprivredi višestruko veće. Sud je tokom 2004. Ogromna budžetska sredstva i razvijena birokratska mreža su motiv za pojavu netransparentnih transakcija u ovoj oblasti. a definitivno uklanjanje pograničnih kontrola učvršćuje jedinstveno tržište. Treba dodati.org. To znači da je ova članica konkurentnija u poljoprivrednim proizvodima jer su proizvodi u njemačkim markama. Revizorski Sud (iako nije nezavisan) ima status relevantnog organa EU za otkrivanje zloupotreba i netransparentnosti. tada bi francuski poljoprivredni proizvodi pojeftinili na zajedničkom tržištu. Iz ovih činjenica se može zaključiti da su zloupotrebe mnogo veće. god. strukturna) gdje su uticaji birokratije u procesu planiranja i donošenja odluka toliko snažni da mogu prouzrokovati negaciju načela jednakosti. Ovdje je neophodno napomenuti da se Izvještaj odnosi samo na veće zloupotrebe (minimalni limit nepravilnosti je 4000 evra). tada bi poljoprivredni proizvodi "bježali" od zemalja sa najnižim u zemlje sa najvišim interventnim 193 cijenama. posebno ako bi došlo do većih fluktuacija valuta zemalja članica. Ako ne bi došlo do odgovarajućeg nivoa novčanih kompenzacija. J. kada se "zeleni" kursevi izjednačavaju sa realnim. Tokom 1984. procjenjuju obim zloupotreba. Zloupotrebe CAP. 2004. U okviru ovog pristupa uvedene su i novčane kompenzacije koje su imale ulogu deviznih amortizera. bez rasta produktivnosti rada. What American should know about European Union. dolazilo bi do intervencija koje bi bile suprotne od prethodno opisanih mjera. Ovaj sistem kompenzacija se potpuno napušta 1993. domaći (njemački) proizvođači su morali biti snažno štićeni mehanizmom novčanih kompenzacija. U Izvještaju ovog suda je navedeno da članice nedovoljno ažurno prijavljuju slučajeve zloupotraba fondovskih sredstava. U 1995. G. Do devedesetih godina prošlog vijeka ukida se najveći broj novčanih kompenzacija. Friend or foe. god. Proizvodi ostalih članica tako posataju skuplji. izvršene su promjene koje su se odnosile na vezanje mehanizma isključivo za njemačku marku.zajedničkom tržištu. god. je uveden dvostruki sistem "zelenih" valuta za podršku cijenama i za direktne isplate. U svim situacijama u kojima su postojale mogućnosti da se postigne stabilnost tržišta poljoprivrednih proizvoda pomoću deviznog ujednačavanja. Procjene nezavisnih revizorskih kuća idu i do utaja koje na godišnjem 194 nivou prelaze iznose od 4 milijarde dolara. najmanje za iznos devalvacije. Važna tema u EU je zloupotreba fondova namijenjenih za podršku poljoprivredi. Ove vrste kompenzacija su se koristile za potrebe deviznog ujednačavanja. Zato se kritičarima ove politike daju argumenti za njeno osporavanje. Mjere su zahtijevale složene postupke i finansijske operacije. 27.uk/files/upld-article71pdf. smatrajući da je i veći od ovog iznosa. god. Tako su pozitivni ekonomski efekti postizani prelijevanjem dohotka. Kod većih pomjeranja deviznih kurseva.. 194 Ernst & Young u članku Blundel. (http://www.iea. Kao i u nekim drugim kohezionim politikama EU (regionalna. što je donijelo stabilnost u razlikama navedena dva kursa. Ako bi npr. 100 193 . francuski franak devalvirao u odnosu na ostale valute u zemljama Zajednice. koje su poslije uvođenja evra postale nepotrebne. Ovaj sistem podrške poljoprivredi Zajednice kontinuirano je mijenjan. Revizijom je obuhvaćen duži period (preko 30 godina) i konstatovano da je za to vrijeme nepravilno isplaćeno preko 3 milijarde evra. funtama ili lirama sada jeftiniji. str.). kao u slučaju revalvacija njemačke marke. tako i u implementaciji CAP EU dolazi do devijantnih pojava. kritiku njenog dominantnog uticaja na kreiranje budžeta EU. dostavio izveštaj o zloupotrebama fondova podrške Zajedničkoj poljoprivrednoj politici. i posebno. što je dodatno potvrdilo prednosti uvođenja zajedničke valute. Ovo djelimično objašnjava i otpore prema enormnim budžetskim izdvajanjima za CAP. uvođene su kompenzacije koje su bile razlika između vrijednosti srednjeg i "zelenog" kursa. najmanje za iznos devalvacije. & Frost. Prilikom devalvacija nacionalnih valuta. te da su u ukupan iznos zloupotreba uključeni samo dokazani slučajevi kršenja. Zato je primarni zadatak kreatora ove politike i njena kontrola i supervizija.

nepogodama. Prilikom Izvoza poljoprivrednih proizvoda ona primjenjuje neku vrstu dampinga. Ovo intenzivira seosku ekonomiju. što je dodatno ojačalo i njenu komunitanu ideju. Unija je uz SAD najveći svjetski izvoznik poljoprivrednih proizvoda. Ali.8. Iz ove konstatacije proizilazi da su se evropski poljoprivredni proizvođači razvijali na štetu evropskih potrošača. Međutim. Stoga su i zaključci o nekim pitanjima iz domena uspješnosti implementacije poljoprivredne politike često potpuno suprostavljeni. kada se u analize uključe podaci o bržem rastu dohotka potrošača u odnosu na prosječan rast cijena poljoprivrednih proizvoda. Ovim je dovedena u pitanje formulacija iz Rimskog ugovora po kome se snabdijevanje potrošača u Uniji mora odvijati po fer ili prikladnim cijenama. Učešće EU u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima je visoko. kritičari modela podrške poljoprivrednoj proizvodnji uporno ukazuju da su cijene poljoprivrednih proizvoda u EU "nefer i neprikladne". U kontekstu ekonomskih posljedica CAP treba istaći da su cijene poljoprivrednih proizvoda u EU od njenog nastanka bile nerealno visoke. Međutim. Jer. U vrijeme nastanka Zajednice. Nije zanemarljiva strategijska okolnost da evropski prostor poslije dužih perioda obilježenih ratovima. poljoprivrede. posebno preko diversifikacije privrednih aktivnosti u. tada. alokaciju i standarde svjetske proizvodnje poljoprivrednih proizvoda. Rezultati i posljedice primjene CAP Jedan od najvažnijih rezultata u primjeni CAP je osiguranje samodovoljnosti u poljoprivrednoj proizvodnji.4. Unija djeluje na obim. Čak se može reći da EU. ali i poziciju dominantnog faktora u ukupnih svjetskih trgovinskih odnosa. može dobiti potpuno novu dimenziju. 101 . To je jedan od razloga orijentacije prema autentičnoj razvojnoj politici. može se reći čak i dominantno. fer ili prikladnih cijena. tržišni viškovi su često opterećivali budžet i političke odnose među državama EU. i oko. Spoljnotrgovinska razmjena poljoprivrenih proizvoda. uz neke modifikacije "kopira" američki razvojni model. I ocjene o uticaju CAP na socijalnu sferu su često kontroverzne. obzirom da se za izvoz iz EU isplaćuju izvozne naknade u subvencijama. Zato se danas. konkurentnosti. a koje se odnose na nadoknadu razlika između viših cijena na tržištu Unije i nižih izvoznih cijena. u sklopu mjera poljoprivredne politike posebna pažnja posvećuje adekvatnoj strukturi proizvodnje. izgradnju infrastrukture itd. 195 196 Niže cijene poljoprivrednih proizvoda utiču na rast realnih nadnica. Mjere u poljoprivredi su djelovale na poboljšanje socijalnog statusa poljoprivrednika poslednjih decenija. prvi put osigurava poljoprivrednu proizvodnju. Sve ovo govori o vrlo heterogenoj i multifunkcionalnoj strukturi interesa u agrokompleksu. krizama. znanju i inovacijama. Upravo je EU sa najviše poljoprivrednih proizvoda uspjela vlastitom proizvodnjom zadovoljiti potrebe domaće tražnje. Promjene traže od EU fleksibilost prema novom ekonomskom poretku i čestim šokovima. Tržišni višak poljoprivrednih proizvoda je Uniju učinio ključnim faktorom na globalnom planu. cijene. jasno je da su evropljani u cijelom periodu primjene zajedničke politike bili u mogućnosti da uvoze jeftinije poljoprivredne proizvode u odnosu na cijene proizvodnje domaćih proizvođača. Konkurentnost poljoprivrede EU je komponenta rasta i ostvarivanja liderske pozicije na globalnom planu i diferencijacije u odnosu na ostale privrede. utemeljenoj na produktivnosti. Analitičari bi konstatovali da su odredbe Rimskog ugovora o snabdijevanju i cijeni u potpunosti zadovoljene. Limitiranost dohotka najsiromašnijih kategorija stanovništva još uvijek utiče na to da ove društvene grupacije imaju izuzetno visoko učešće 195 troškova ishrane u ukupnoj potrošnji. Mjerama se drastično sputava globalna svjetska konkurencija i dugoročno nanosi šteta proizvođačima koji su opredijeljeni za 196 specijelizaciju i rast produktivnosti u poljoprivredi na globalnom nivou. ionako nedefinisan termin. To sprječava tržišne suficite i eliminiše dodatne troškove rješavanja tih problema. I ne samo to. Zato ne iznenađuju stalna protivljenja SAD i Japana koji evropskoj politici uporno zamjeraju prekomjerni intervencionizam. Ta politka Unije ima negativan uticaj na funkcionisanje svjetskog agrarnog tržišta jer se ovakvim aktivnostim sprječava da ekonomski efikasni proizvođači prodaju svoje proizvode na svjetskom tržištu. posebno ukoliko se nivo tih cijena komparira sa cijenama potencijalnih uvoznih proizvoda. Ta pozicija joj omogućava uticaj na krupne ekonomske ali i političke odluke i tokove roba u ovoj oblasti. Najvažnije. strukturu. Rezime komunitarne politike u poljoprivredi poslednjih 5-6 decenija jasno ukazuje da je Unija iskoristila jednu epohu u razvoju svjetske ekonomije u kojoj je mogla i imala hrabrosti primjeniti protekcionističke i ali i druge mjere u poljoprivredi i tako ovu oblast definitivno postaviti na lidersko mjesto u svijetu. odnosno refundacijama. šest osnivača uglavnom nije bilo u moguće obezbjediti samodovoljnost u poljoprivrednom sektoru (osim proizvodnje povrća i krompira). Pristup je sličan shvatanjima SAD o razvoju velikog tržišta. različitoj u odnosu na neke druge djelatnosti.

Zemlje u razvoju bi. Vidljivo je da bi liberalizacija djelovala negativno na proizvodnju u EU I EFTA. u atmosferi reformi.2 milijardi dolara godišnje i ukupan stvarni rast procijenjenog prihoda od 0. Dalje. Liberalizacija bi dovela do blažih promjena privredne strukture u poljoprivrednoj proizvodnji razvijenih zemalja. cijeni se da je direktna podrška poljoprivrednim proizvođačima još uvijek visoka. Evidentno je da EU ima snažan uticaj na svjetsku trgovinu poljoprivrednim proizvodima. otklanjajući globalne socijalne pritiske. Koristeći povratni model globalne ekonomije LINKAGE i bazu projekta globalne trgovine vidljive su prosječne uvozne carine za poljoprivredu i neke druge proizvode. Tada. SAD ostvarile rast. dok bi ove. i 2008. kao i EU još uvijek pružaju otpor punoj liberalizaciji trgovine poljoprivrednim proizvodima. Po modelu. carinske stope na poljoprivredne proizvode su više u odnosu na druge proizvode i u odnosu na svjetski prosjek (5. podrška opada. Isto tako. Rast proizvodnje i trgovinske razmjene poljoprivrednim proizvodima bi neznatno povećali zaposlenost u zemljama u razvoju. Očigledni su negativni uticaji na razvoj ovog tržišta. god. koji. god. 102 197 . zbog čega se treba zalagati za punu liberalizaciju i kakve efekte od nje možemo očekivati? Uvozne carinske stope za prehrambene proizvode su još uvijek visoke i u prosjeku se na svjetskom nivou kreću oko 16%. Model ne uključuje krupne političke događaje i 198 globalne makroekonomske poremećaje. zemljama u razvoju prodale dodatnih 290 milijardi dolara. nisu predviđeni rast cijena i energenata u 2007. Poslije II svjetskog rata podrška poljoprivredi raste. a članstvo ove organizacije se sa 20 povećava na 150 carinskih prostora. što se opravdava obnovom ovog sektora i činjenicom da akteri poslijeratne industrijalizacije žele obezbijediti potrebnu količinu prehrambenih proizvoda. u razvijenim zemljama i na svjetskom nivou došlo do pada zaposlenosti. Zbog složenih problema na svjetskom nivou. pomjeranje prema slobodnoj svjetskoj trgovini utiče na rast proizvodnje.). Vremenom. Prije dvadesetak godina jedna od glavnih studija Svjetske banke je ukazala da su poljoprivrednici u zemljama u kojima su donošene takve mjere bili diskriminisani upravo od strane tih istih vlada. Kada je riječ o protekcionizmu u poljoprivredi. uz klimatske faktore utiču na rast cijena hrane. za razliku od visokorazvijenih zemalja povećale neto efekte između izvoza i uvoza poljoprivrednih proizvoda. god. posebno na sputavanju specijalizacije i valorizacije uspješnih proizvođača. koje bi u ukupnoj trgovini prodale dodatnih 318 milijardi dolara tzv. Ali. zemljama sa visokim prihodima. liberalizacija svjetske trgovine bi dovela do dobitka od čak 287 milijardi dolara na godišnjem nivou. 198 Model nije dovoljno pretpostavio krizu svjetske ekonomije koja je eskalirala 2008. izvoza i zaposlenosti. ponekad i dijametralno podjeljena. posebno zbog rasta u zemljama u razvoju. Potpuna liberalizacija bi doprinijela rastu trgovine u zemljama u razvoju. i pored napretka. Prema globalnom LINKAGE 197 modelu (koristi se za globalna predviđanja i procjene Svjetske banke).Narušavanje svetske trgovine poljoprivrednim proizvodima. tj. Ipak. u odnosu na baznu 2001. Završetkom Urugvajske runde primjenjuje se Opšti ugovor o carinama i trgovini WTO (1995. Ovdje treba pretpostaviti visoke varijacije od zemlje do zemlje ili od proizvoda do proizvoda (kada je riječ o ovako sintetizovanim pokazateljima). Ipak. vlade zemalja. posebno u zemljama u razvoju i početkom Urugvajske runde pregovora (1986) postepeno dolazi do liberalizacije trgovinskih odnosa.2%). Razlozi zadržavanja "ststusa quo" su donekle razumljivi. ove mjere doprinose rastu proizvodnje u zemljama u razvoju. Potpuna liberalizacija bi uticala na smanjenje izvoza i rast uvoza poljoprivrednih proizvoda u EU. zapošljavajući nezaposlene kontigente nekvalifikovane radne snage. god. od čega bi poljoprivrede zemalja sa visokim prihodima donijele oko 70% ove zarade.6%. dok bi u EU i EFTA. Ipak. Po ovim procjenama globalna liberalizacija poljoprivrednih proizvoda bi donijela 63% ukupne svjetske dobiti. Na osnovu čega su zasnovani ovi zahtjevi? Šta donosi liberalnija politka u toj oblasti? I tu su mišljenja. rastu pritisci za suzbijanje protekcionizma. EU bi u punoj liberalizaciji svjetske trgovine zabilježila dohodak od 65. te marginalizaciji teritorija koje zadovoljavaju uslove kao vodeći proizvođači prehrambenih proizvoda. dok bi npr. moguće je procijeniti efekte liberalizacije do 2015. Interesantno je da bi se izvoz poljoprivrednih proizvoda iz SAD isto tako značajno povećao. opravdano se postavlja pitanje. Svjetska proizvodnja bi značajno porasla. tada je sva odgovornost isključivo vezana za vlade zemalja koje svojim politikama narušavaju pravila konkurencije na poljoprivrednim tržištima. Dalje.

Odnos održivog razvoja i makroekonomske stabilnosti je odnos prema izdvojenom GDP za održivi 202 razvoj. 418-419. Ipak. Ona je predmet regionalne. Ekonomski aspekti agroekoloških mjera EU Razvoj je nezamisliv bez korišćenja prirodnih resursa. 2001. Ekonomika i okoliš. 27 i 72. 203 O agroekološkim mjerama EU vidjeti u: European Commission (EC). Predviđeno je i smanjenje carina za minimalno 15%. ruralne i drugih politika. Beograd. državni monopolizam. kvantitativna uvozna ograničenja (kontigenti). Preovladava stav da je ona uslov tzv. EU kontinuirano povećava sredstva održivog razvoja. U ovoj fazi razvoja one ne proizvode makroekonomske efekte. Banja Luka.. da liberalizacijom trgovine Unija u makroekonomskom smislu ne gubi toliko. Njihova eksploatacija je intenzivirana. Neke promjene CAP su rezultat pritiska GATT. do 2013. Makroekonomija. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. Fact Sheet of the implementation of rural development policy 2000-2006. Najznačajnije mere agrarnog protekcionizma su carine. U EU postoji politička volja za zaštitom životne sredine. a devastacija životne sredine nažalost postala realnost. Acta Economica. poboljšavajući ekonomsko-socijalnu situaciju. Sigurno je. Iz prethodnih analiza je jasna pozicija EU u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima i njen. diferencirani devizni kursevi. rijeke. pokazuje rast sredstava. jezera. br. 8. Beograd. agroekološke mjere. Završne 199 runde pregovora GATT su se odnosile na smanjivanje intervencija u poljoprivredi . 103 199 . direktne isplate utiču na rast tražnje na teritorijama sa nižim dohotkom i visokom nezaposlenosti. carine i druge dažbine. 2004. 201 John Kenneth Galbraith smatra da je "potrebno obezbediti da proizvodnja. 202 O konsekvencama izdvajanja GDP za održivi razvoj. vidjeti u: Popović Goran. Jer. jer budžetski okvir od 2007. Ekonomski fakultet. 8. utičući na pojavu štetnih eksternalija. "dobrog društva". Druga korist od njihove primjene je rast cijena zemlje. Dakle. god. 2003. 203 šume. 200 Ekonomske aspekte zaštite elaborira Eban S.Generalno potencijalne koristi od trgovinskih reformi su značajne. dok bi u slijedećih nekoliko godina to smanjenje iznosilo 30%. 2003(a). makroekonomsko dejstvo je limitirano na pozitivne ekonomske eksternalije." (John Kenneth Galbraith. Uvedena je obaveza da se na tržištu mora pojaviti minimalno 3% uvoznih proizvoda. Održivi razvoj traži veća izdvajanja GDP. dok su direktna plaćanja farmerima izuzeta iz sporazuma GATT. postepeno reducirati subvencije. a najveći efekti bi se postigli u poljoprivredi. str. Brz 200 ekonomski razvoj prouzrokuje progres u svim sferama društva.8. mjerene učešćem u GDP. Izvozne subvencije je trebalo smanjiti za 36% a subvencionisane proizvode smanjiti za 24%. trgovinski dogovori itd. 2008. savremene teorije rasta daju veliki značaj ovim problemima. god. Upravljanje životnom sredinom je važan (drugi) stub ruralnog razvoja. Viploš Čarls. Goodstein. Neum. Životna sredina EU se ne štiti samo ovim mjerama. Zbog toga je važno nastaviti implementaciju mjera iz Urugvajske runde i Doxe. te nastojati da se već postignute promjene iz ove oblasti ne vrate nazad. Poljoprivreda. ali neke zemlje i regioni od posljedica njihove primjene osjećaju blaže makroekonomske impulse. Sve više se akcentira kvalitativni aspekt održivosti koji postaje segment ekonomske nauke. ona je podređena očuvanju makroekonomske ravnoteže i konkurentnosti. prikazuje trendove ovih mjera. Zato 201 je održivost razvoja centralna tema u EU. Centar za liberalno-demokratske studije. delte. Unija provodi dugoročne mjere zaštite sredine. još uvijek konzervativni stav i rezerva po pitanju radikalnije liberalizacije. reforme GATT i Urugvajska runda. a počev od 1995. posebno u zemljama u razvoju. kontrolisana politika cijena. koliko bi izgubila na planu političke kohezije i strateške uloge u proizvodnji prehrambenih proizvoda. njeno korišćenje i potrošnja nemaju negativne posledice po trenutno opšte dobro u celini i da se obezbedi da posledice ne mogu da ugroze život i životne uslove generacija koje dolaze. od čega je polovina direktno ili indirektno usmjerena na održivost (rast kohezionih i strukturnih fondova u odnosu na CAP). Naklada MATE. god. prelevmani. Zbog toga. necarinske barijere.). odnosno. Agroekološke mjere štite poljoprivredne površine. izvozna ograničenja. Dobro društvo-humani redosled. uz obavezu zabrane uvođenja novih protekcionističkih mjera. močvare i sl. Dijagram 8.5. O pozitivnim eksternalijama vidjeti u: Burda Majkl. PS Grmeč-Privredni pregled. str. koji ne ugrožava unutrašnju i spoljnu ravnotežu.

nego zavise i od veličine prostora. 207 UAA. princip konstruktivne kooperacije. nivo plaćanja mora biti stimulativan. primjenu mjera redukcije tj. ugovore iz domena agro-ekoloških mjera čini neobavezujućim. Fluktuacije prosječne premije članica ne nastaju uvijek zbog nedostatka sredstava. HNV.: Izdvajanja iz budžeta EU za agroekološke mjere 204 Dijagram pokazuje da sredstava zaštite poljoprivrednog okruženja kontinuirano rastu. f. 206 WFD. U najširem smislu. koje dižu kvalitet i povećavaju cijenu zemlje. Premije su glavni instrument agroekoloških mjera. Utilised Agricultural Area 104 .8. mjerama se izbjegavaju pravila WTO. skr. engl. Genetsku raznovrsnost radi zaštite rijetkih biljnih i životinjskih vrsta.9. b. High Nature Value. Različitost poljoprivrednog okruženja EU utiče na principe od kojih ističemo: a. prema ukupno korišćenim poljoprivrednm površinama 207 (UAA ). Ciljevi insistiraju na sredstvima (nacionalni nivo je minimalno 25% sredstava EU). Važan pokazatelj je učešće zemljišta pod ugovorima. Poljoprivredno okruženje je ključni resurs u proizvodnji i sektoru održivosti. princip autonomije i diskrecionog prava kreiranja politike. skr. Dalje. 204 205 Izvor: EAGGF-Sekcija za garancije.Dijagram 8. skr. c) mjere na ublažavanju posljedica klimatskih promjena protokola iz Kjota. Poboljšanje kvaliteta i kvantiteta vode u zemljama EU. d. c. princip dugoročnosti. agroekološke mjere su usmjerene na: ▪ ▪ ▪ ▪ Zemlju. prag tj. Prate ih kompenzacije za izgubljeni dohodak. princip raznovrsnosti. strategija utvrđuje najvažnije ciljeve: a) utvrđivanje poljoprivrednih područja i šuma tretiranih kao 205 206 NATURA 2000 i drugih prostora visokog kvaliteta prirode (HNV ). Agroekološke mjere povećanja bioraznovrsnosti. izvršenje budžeta. e. Water Framework Directive. engl. Agro-ekološke mjere proizilaze iz prezentiranih ciljeva i principa. b) provođenje WFD u poljoprivredi i šumarstvu. nastaje zbog spore primjene mjera u nekim zemljama koje tradicionalno forsiraju poljoprivrednu i industrijsku proizvodnju. što se vidi na dijagramu 8. odnosno forsiranje organske obrade. sprečavanje erozije tla itd. Stagnacija poslije 2000-te god. engl.

Dijagram 8. ove mjere nemaju značajnije makroekonomsko dejstvo. šuma i okoline. već je napravljen veliki progres. Ipak. što utiče na njihov dalji rast. Zaštita poljoprivrednog zemljišta. 105 . očuvanje biljne i životinjske raznovrsnosti ima sve veći značaj u EU. Common indicators for monitoring of implementationof Rural Development Programmes 2001.: Zemljište pod agroekološkim mjerama u EU 208 Za četiri godine (osim Italije i Njemačke) raste učešće površina pod agro-ekološkim mjerama. 2002. 208 Izvor: DG Agriculture. Od 2000-te god. jer na nerazvijenim teritorijama direktne isplate utiču na ekonomsko-socijalnu sferu rastom agregatne potrošnje. One negdje mogu dati i makroekonomske impulse u srednjem ili dugom roku (kroz rast agregatne tražnje). ali među članicama i dalje postoje razlike.9.

između ostalog. poljoprivrednom okruženju. Ruralnu politiku čine aktivnosti u poljoprivredi. što je dovelo do teritorijalnog pristupa ruralnoj politici. šumarstvu. održavanje ekološke ravnoteže između čovjeka i prirode koja. ne samo na poljoprivredu. šumarstvo. To je generisalo i razlike unutar birokratije Generalnog Direktorata za Poljoprivredu ali i razlike izmedju DG Agri i DG Regio.5%. Ciljevi iz Korka i Agenda 2000 vide budućnost u teritorijalnom pristupu. subsidijarnost. kao dijela zajedničke ekonomske i socijalne politike (Mastriht 1992). Ruralni razvoj i ruralna ekonomija ekonomsko-socijalne probleme rješavaju u poljoprivrednoj djelatnosti i njoj bliskim sektorima. posebno poslije istočnih proširenja. seoska privreda koju čini skup međusobno povezanih privrednih djelatnosti i drugih aktivnost. energetici itd. Oba su vezana za proces reformisanja agrarne politike (AP) koji je počeo u razvijenim zemljama ranih 80-tih. Tenzije izmedju CAP i teritorijalne politike postoje u samoj Komisiji. partnerstvo i integrisani teritorijalni razvoj reformišu strukturne findove 1988. a krajem 1990-tih oko 2%. Jer. Poljoprivreda 210 troši 100% fondova Unije. uključuje regionalne razvojne programe strukturnih fondova sa prioritetnim regionalnim ciljevima Objectives 1 (ranije 1 i 6). model industrijalizacije. sektorska poljoprivredna politka je najveći pojedinačni element budžeta EU (oko 40%). Ekonomska i socijalna kohezija. podrazumijeva samoodrživi razvoj poljoprivrede.6. god. postoje i nacionalni programi za razvoj ruralnih 211 regiona u Španiji. Uvod i teorijski aspekti Koncept integralnog ruralnog razvoja je relativno nov u teoriji i praksi privrednog razvoja i zbog toga se tretira kao novije poglavlje teorije razvoja. Učešće poljoprivrede u GDP krajem 1980-tih iznosi 3. vodoprivreda sa ribarstvom.6. veza sa okruženjem itd. Ruralna ekonomija. 106 .1. Ali. prije svega. Velikoj Britaniji i dr. te brojne aktivnosti vezane za prostorno uređenje. zaustavljanje napuštanja sela. dok je teritorijalni koncept manji (oko 5% budžeta). On je prioritet ekonomskosocijalnog razvoja. socijalnom blagostanju. ali i van nje. "Ruralna ekonomija" je relativno nov termin. U njima je agrarna politika bila sektorski orijentisana (primarna poljoprivreda) i parcijalno rješavala probleme ruralnih 213 područja. rudarstvo. Stvaraju ih lobiji koji poljoprivredu vide kao sektorski prioritet. teritorijalno zaokružena. viševalentnog i.” 209 212 Ideja o održivom razvoju je lansirana početkom 1970-tih. Irskoj. (Tzv. turizam. 211 Mnoge zemlje OECD vode rasprava o širem i užem modelu ruralne politike. korišćenje slobodnog vremena.8. očuvanje zdravlja ljudi. koji nije moguće precizno definisnti. Slično je i sa terminom agrarna ekonomija (AE) koji je prethodio terminu ruralne ekonomije. Ona je međutim. zdravstvu. obrazovanje i permanentnu obuku. Ruralna ekonomija je "integralna (multisektoralna). Ipak. a poslije i razvoj ruralnih područja. postala šire poznata tek 1987. Finskoj. mjerenje efikasnosti ruralnih teritorija definiše osnovne makroekonomske pokazatelje i ruralne agregate (Ibidem. savremenog modela održivog 209 razvoja. javnom zemljištu.5%. i 2 (ranije 5b)." Osnovni principi po kojima se upravlja ruralnom ekonomijom su: ravnomjernost razvoja na bazi raspoloživih resursa. inače kompleksnog. 212 Goran Popović u svome radu. a krajem 1990-tih svega 4. Njemačkoj. i lokalne razvojne programe pod LEADER+ (ranije LEADER 1 i 2). Švedskoj. infrastrukturi. Poljoprivreda je važan segment integralnog ruralnog razvoja. Dakle. Danas su prisutne kritike CAP. ruralna politika je usmjerena. Ali. Rio deklaracija). ribarstvu. relativni značaj primarne poljoprivrede u ukupnom outputu je kontinuirano opadao. god. Politika ruralnog razvoja EU 8. Problem "održivost razvoja" akceptiraju UN na Samitu o planeti Zemlji u Rio de Ženeiru 1992. Pored primarne poljoprivredne proizvodnje tu spada prerađivačka industrija (najčešće bazirana na sirovinama poljoprivrednog porijekla i raspoloživoj lokalnoj radnoj snazi). lokalnoj upravi. zanatstvo. trgovini. koncentracija i ultra brzi razvoj urbanih i industrijskih centara pokazao je slabosti u odnosu na decentralizovani model uravnoteženog razvoja. U izvještaju se "održivi razvoj" definiše kao razvoj usmjeren ka zadovoljenju potrebe sadašnje generacije na način koji ne dovodi u pitanje mogućnost budućih generacija da podmire svoje potrebe. organizaciju stanovanja. kada je zvanično objavljena u izveštaju Brundtland (Gro Harlem Brundtland) komisije – svjetske komisije za okruženje i razvoj pod nazivom "Naša zajednička budućnost" (WCED: Our common future). posebno u kontekstu regionalnih proširenja. lovstvo. dok su teritorijalne razvojne politike kofinansirane od strane članica i regija. edukaciji. Tako je stvoren novi model razvoja koga neki nazivaju i “ruralna industrijalizacija. stanovanju. Politika koja ima za cilj ruralni razvoj. već i na ruralnu privredu. trgovina i druge usluge. Merenje makroekonomske efikasnosti ulaganja u ruralni sektor metodom kapitalnih koeficijenata i Uloga proizvodnih koeficijenata u merenju efikasnosti uloženih sredstava ruralnog kompleksa). god. 213 Kontinuirani pad učešća poljoprivrede u GDP EU se vidi iz: zaposleni u poljoprivredi krajem 1980-tih čine 8%. saobraćaju. 210 Mnoge članice imaju nacionalne programe teritorijalnog (regionalnog i ruralnog) razvoja.

zelena revolucija je daleko više od razvoja jedne biljke i genetike. ed. N. Glasnik poljoprivredne proizvodnje.8.. Interesantan primjer je proizvodnja vina. Vlada Španije je posebnim programima ulagala u industrijske pogone na ruralnim područjima. i konačno. Tako počinju ulaganja bogatih prema siromašnim. Tako najrazvijenije zemlje počinju primjenu ovog razvojnog modela (Japan. samo zbog otvaranja novih radnih mjesta. Karakterističan geografski i geostrategijski položaj. savremeni ruralni razvoj nije moguć bez institucionalnih pretpostavki. Vujatović -Zakić. American Agriculture in the Third World. Francuska je među prvima primjenila ruralnu politike u cilju međusektorske orijentacije razvoja ruralnih područja. Makroekonomija. prerade i plasmana." Realnija vizija koncepta integralnog ruralnog razvoja (IRR) se javlja početkom 1970-tih. 38-41. Francuski model je karakterističan po tome što obrazovanje prilagođava lokalnoj privredi u cilju otvaranja lokalne berze rada i prilagođavanja školskog sistema rastućoj tražnji u ruralnom sektoru. Agrarna ekonomije. ispoljavajući se tako kao integralni dio njenih poslijeratnih nastojanja da socijalne revolucije drži u određenim granicama koje bi svijet profita činile bezbjednim. ukazuje na razlike među članicama u nekim istorijskim etapama njihovog razvoja. FAO i Međunarodna banka za obnovu i razvoj (IBRD) organizuju simpozijum "Poljoprivredne institucije za integralni ruralni razvoj. Jer. a Francuska ima rast zaposlenosti na ruralnim područjima. uredjenja prostora. socijalnih.. Inicijative za lokalni razvoj. 42-45. koje treba da prate zakonske pretpostavke i rad institucija. dislokacije manje 217 prljavih industrija itd. str. uz marketing pristup plasmanu vina na svjetsko tržište. god. Zatim dolazi "Program zelene revolucije" koji ima za cilj rast proizvodnje hrane. 217 U Francuskoj je još polovinom 1970-tih formiran Međuministarski odbor za razvoj sela. No.) u cilju valorizacije ruralnih područja. visine nacinalnog 215 dohotka. Postupak formulisanja seoske politike. Francuska. nudi vrhunske turističke usluge itd. koristi prirodne resurse. mjesta poljoprivrede i dr. Jer. god. p. demografskih i ekoloških komponenti. 218 O frikcionoj i strukturnoj nezaposlenosti vidjeti u Burda i Viploš. Glasnik poljoprivredne proizvodnje. To je olakšalo poziciju vlade i regionalnih vlasti pred domaćom javnosti i opravdalo poreska izdvajanja. ideju razvoja slabije razvijenih regiona rađa pokret ”Životni standard” lansiran u projektu “Osnovnih potreba. zatim strateške ciljeve. učinili su Španiju interesantnom za primjenu strategije ruralnog razvoja. Nastanak i razvoj ruralne politike u EU Istorijski. uz korišćenje velikih količina mineralnih đubriva i odgovarajućeg načina upotrebe vode preko irigacionih sistema. 216 Vidjeti više u: Christina Kovachazy.. 48). posebno turizam. god. Interesantno je 214 navesti jedan aspekt definisanja zelene revolucije : "Obično se smatra da je zelena revolucija ono što danas podrazumijeva ubrzani rast poljoprivredne proizvodnje u zemljama trećeg svijeta. podržavala lokalne programe i inicijative. Bez obzira što je Španija već bila uspješan proizvođač.” Prvi projekti su se odnosili na komunalni razvoj..6. prerade i plasmana broj 12/88. Merril. Iskustva razvijenih zemalja zavise od veličine. bilo je neophodno adaptiranje sortimenta tržišnim trendovima. Međutim." a koncept podržava i Mc. Švajcarska. Koncept omogućava korišćenje ogromnih prirodnih potencijala. prva je potrbno odrediti prioritete. Ruralna ekonomija i ruralni kompleks su sinonimi za integralnu. i to onaj rast koji je kombinacija novog sjemena. nezaposlenost. raste tražnja u sektoru usluga itd. Sistem obrazovanja je u funkciju smanjenja frikcione i strukturne nezaposlenosti. Integralni karakter ruralnog razvoja je određen interakcijom ekonomskih. teritorijalno zaokruženu seosku privredu. Ona je utkana u osnove američke spoljne politike. razvoja seljačkih imanja. ekonomska kolebanja u agrarnom kompleksu. nedostatak infrastrukture. broj 1-2/1988. Ciljevi su integralni.111 (u Z. koju čini skup brojnih međusobno povezanih djelatnosti i aktivnosti. afirmiše se kao uspješan izvoznik vina i drugih poljoprivrednih proizvoda. print in Radical Agriculture. već i zbog toga što se ponuda i tražnja radne snage na tržištu rada 218 usaglašavaju sa ponudom i tražnjom određenih kadrovskih profila. uglavnom pšenice i pirinča. Primjer Španije koja (u odnosu na najrazvijenije članice Zajednice) nije imala dovoljno kapitala za rješavanje nagomilanih problema u ruralnom sektoru. by R. 216 214 Michael Perelman: The Green Revolutin. 215 Vidjeti više u: Antonio Vasquez Barquero. Izvoz vina i konjaka poslednjih decenija je eksterno konkurentan. 107 . spriječavanja migracija.2. Posljednjih decenija Španija ostvaruje relativno stabilan rast. institucionalnih. U Rimu 1971. str. razvija malu privredu. Harper Colophon Books. str. Švedska. Beograd 1988.(Ibidem). Namara. ovim pristupom se stopa nezaposlenosti ne smanjuje. SAD. Unapređenje je rješeno projektima ruralnog razvoja. Španija i dr. Rezultati su se ogledali u novim radnim mjestima koja su nastjala kao rezultat korišćenja prirodnih resursa i ekspanzije malih i srednjih preduzeća itd. potrebno je utvrditi ciljeve i aktivnosti poslije analize postojećeg stanja.York 1976.

Evropski model razvoja ruralne ekonomije. Temelj politici ruralnog razvoja EEZ je postavljen 1968. god. Manšoltovim (Mansholt) planom, koji se vezuje za modernizaciju poljoprivrede strukturnim reformama proizvodnje, prerade i marketinga poljoprivrednih proizvoda, kroz tzv. "zajedničke akcije" finansirane 219 fondovima Zajednice. Plan polazi od dvije tvrdnje: prve, da "politika netržišne podrške cijenama sama po sebi ne može riješiti fundamentalne probleme poljoprivrede", i druge, da su cijene u Zajednici "previsoke da 220 bi omogućile izvoz po zadovoljavajućim rezultatima." Ciljevi Manšoltovog memoranduma su bili: brža adaptacija poljoprivrednih struktura, utvrđivanje regionalnih razlika i mjere za manje razvijena područja čime Zajednica uvodi teritorijalni pristup radi ostvarenja ekonomske, socijalne i prirodne ravnoteže u poljoprivredi i 221 drugim djelatnostima. Uspostavljena politika je izgrađivana reformisanjem Zajedničke agrarne politike (CAP). Zvanični početak snažnijeg uticaja politike ruralnog razvoja na evropskom prostoru, prezentiran je 222 dokumentom "Budućnost ruralnog društva."

8.6.3. Reforme strukturnih fondova
Reforma Strukturnih fondova ("Delors I package" and "The single Act: a new frontier for Europe, od 1987.), izvršena je 1988. god. u cilju stvaranja jedinstvenog, ujedinjenog ekonomskog područja Evrope, kome je imperativ redukcija međuregionalnih razlika. Ovaj pristup kompletiraju Mekšerijeve reforme (MacSharry 223 reforms) CAP iz 1992. god. koje su iste godine potvrđene Mastrihtskim dogovorom (Maastricht Treaty). U njemu su dodate riječi "uključujući ruralna područja." Prateći dokument Mastritskog dogovora je Delorov paket II (Delors II package) iz 1992. god. kojim se preko politike ruralnog razvoja farmerima omogućava da ostanu na posjedu, obezbjede diversifikaciju zaposlenosti, planiraju razvoj u lokalnim zajednicama i štite 224 životnu sredinu. U paketu "Dolores II" ruralni razvoj postaje ključni element ekonomsko-socijalne kohezije. Reformama CAP, EEZ je aktivnosti reorganizovanih Strukturnih fondova poslije 1988. god. usmjeravala prema ruralnom razvoju. Lansirani su ciljni programi (regional and horizontal objectives). Regulativa je proširivana da bi zadovoljila dva cilja u okviru "Ciljnog programa 5" (Objective 5): prvo, podrška ruralnom razvoju (regionalni ciljni programi 5b), te prilagođavanje i diverzifikacija poljoprivredne proizvodnje (horizontalni ciljni programi 5a). Veza između strukturne politike u poljoprivredi i šireg teritorijalnog pristupa uspostavljena je "Ciljnim programom 1 i 5b" (Objectives 1 and 5b) u okviru Strukturnih fondova. Strukturna politika Unije proističe iz reformi Strukturnih fondova uspostavljenih "Ciljnim programima" 1, 2, 5b i 6. (Objectives 1, 2, 5b and 6) primenjivim u posebno definisanim regionima. Tu su priključeni i horizontalni "Ciljni programi" pod oznakama 3, 4 i 5a (Objectives 3, 4 and 5a) primjenjivi širom Unije. Regionalni pristup omogućava alokaciju sredstava ka regionima specifičnih problema i priliku da Strukturni fondovi Zajednice kombinuju svoje resurse. "Ciljni programi" 5a služe za strukturno prilagođavanje poljoprivrede i primjenjivani su horizontalno van "Ciljnih programa" 1 i 6. U okviru programa 5a od izdvojenih 5438 mil. ECU (cijene 1994.) iz EAGGF za period 1994-1999. god. najveći dio je distribuiran na kompenzatornu podršku manje favorizovanih područja (oko 36%) što naročito dolazi do izražaja u Njemačkoj, Velikoj Britaniji i Luksemburgu. Na podršku mladim 225 farmerima odlazi 23% sredstava (Belgija, Francuska) .

Strukturni fondovi: Fond za evropski regionalni razvoj (ERDF), Evropski socijalni fond (ESF) i Garantni fond (EAGGF) sa dve sekcije ("Guarantee" and "Guidance"). 220 Rural Developments, European Commission for Agriculture (DiG VI), CAP 2000, Working Document 1997., p.2. 221 Vidjeti više: Z. Vujatović-Zakić i Ž. Stojanović: op.cit., str. 215-216. 222 European Commission COM/88, Final 28.07.1988: "The future of rural society", Brussels 1988. 223 Mekšerijeve reforme su važne za redukcije subvencija u poljoprivredi, naročito regulative o tzv. Pratećim mjerama CAP. Među njima su: ranije penzionisanje farmera, izvlačenje zemljišta iz poljoprivredne proizvodnje (set-aside) i redukcija proizvodnje hrane, podizanje manjih prirodnih parkova, agro-ekološke mjere i očuvanje seoskog ambijenta. U praksu se uvodi i organska poljoprivreda. Ovo vodi podršci ruralnoj ekonomiji direktnim novčanim stimulacijama iz FEOGA (Fond za cjenovnu podršku). O ovome vidjeti više u: Pamela M. Barnes and Ian G. Barnes, Environmental Policz in the European Union, University Press, Cambridge, 1999., p 17. 224 European Commission: From the Single Act to Maastricht and Beyond: the Means to mach our Ambitions, Com (92) 2000 final (11 Feb,), Brusselo 1992. 225 Rural Development, European Commission, p. 61.
108

219

O ekonomskoj diverzifikaciji ruralnih područja brinu regionalni "Ciljni programi," temelj savremene strukturne politike EU, odnosno politike ruralnog razvoja: Ciljni program 1 (regionima koji zaostaju ekonomski i GDP manjim od 75% prosjeka EU), ciljni program 5b (ruralna područja nižeg ekonomskosocijalnog nivoa, visokom nezaposlenosti, niskim dohotkom i demografskim problemima i ciljni program 6 (za sjeverne regione iznad 62-ge paralele i gustinom naseljenosti ispod 8 stanovnika po km²). EU u oblasti ruralnog razvoja kontinuirano provodi aktivnosti preko nadležnih institucija sa regulativom 226 Savjeta (Council Regulation). Tu su i brojne lokalne inicijative. Pored programa Liderove inicijative (The Leader Community Initiative Programme) vrijedno se osvrnuti na Kork deklaraciju i Agendu 2000, iz koje je proizašao Berlinski sporazum. Leader Initiative je program razvoja ruralnih područja EU, lansiran 1991. god. "otvarajući nove vidike za 227 Metodološki je pomogao širenje novog načina olakšica i strategije ruralni svijet i ka ruralnom svijetu." ruralnog razvoja na osnovama sedam komponenti: uvećanju lokalnih potencijala, utemeljenju teritorijalne strategije, pristupu od baze do vrha, integralnom ili multisektorskom pristupu, decentralizaciji i menadžmentu finansijskih sredstava, horizontalnom i privatno-javnom partnerstvu i umrežavanju. Princip "odozdo na gore" jača ulogu lokalnih akcionih grupa (Local Action Groups-LAGs) i organa lokalne uprave. Leader vrjednuje tri komponente za dobijanje sredstava iz Strukturnih fondova i drugih sredstava: inovativni pristup prema ruralnom razvoju, razmena know-how i međuregionalna saradnja. Tranzicija Leader I u ambiciozniji Leader II nije bila laka. Decentralizacija, kao princip Liderovih programa dovodi do povećanja birokratskih procedura, što usporava plaćanje odobrenih sredstava korisnicima. Uspjeh Leader I je učetvorostručenje sredstava alociranih Lideru II (1994-1999. god.). Najveće zemlje, Francuska, Velika Britanija i Njemačka malo koriste preporuke Leader u primjeni i modifikaciji vlastite organizacije. Slično je u Holandiji, Belgiji, Danskoj, Austriji i Švedskoj čije vlade redukuju uticaj Leader-a na ruralna područja zbog nepovjerenje koje nastaje uplitanjem Unije i činjenica da su neke od ovih zemalja već praktikovale slične metode i prije Leader-a. Suprotno, motivisane zemlje kao Španija, Portugal i Irska koriste Leader, koji inspiriše nacionalne programe ruralnog i regionalnog razvoja. Deklaracija Kork (Cork Declaration) je usvojena 1996. god. na Evropskoj konferenciji o ruralnom razvoju 228 (European Conference on Rural Development). Na skupu su utvrđeni politički pravci daljih aktivnosti u provođenju ruralne politike i razvoju ruralne ekonomije. Deklaracija potvrđuje potrebu da građani Unije treba da plate kako bi Zajednica ostvarila uravnoteženiji i održivi rast, kako bi se podigao kvalitet života i ujednačili uslovi socijalne politike, zdravstva itd. Ruralno se često povezuje sa seoskim, jer su seoske teritorije po kritrijumima Unije, najčešće ruralna područja. Zato je i Konferencija u Korku održana pod motom "živjeti na selu." Deklaracija ima devet tačaka zasnivanih na slijedećem: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Održivi ruralni razvoj je jedan od prioritetnih zadataka Unije. Ruralni razvoj mora biti multidisciplinaran i multisektorski. Podrška rastu i diversifikaciji ekonomsko-socijalnih aktivnosti održivog razvoja. Postojanje privatne i zajedničke inicijative u inves-ticijama, tehničkoj pomoći, servisima, infrastrukturi, obrazovanju, obuci, informacionim tehnologijama i dr. Razvoj se zasniva na principu subsidijarnosti regionalnih i nacionalnih nivoa. Principi jedinstvenosti, jednostavnosti, fleksibilnosti i decentralizacije. Politike treba biti koherentna, bazirana na trans-parentnim procedurama i integrisana u pojedinačne programe ruralnog razvoja.

Od početka 1990-tih zemlje članice EU preduzimaju određene inicijative usmerene na preobražaj ruralnih područja. U ovo vrijeme poznate su inicijative Zajednice: Leader, Interreg, Regis, Envireg, Pease i Posei. 227 Marjorie Jouen, The European Rural Model, Leader Magazine No 25, winter 2000/2001., p. 5. 228 Plumb H; The Cork Declaration – A Living Countryside, Rural Europe – Future perspectives, Cork 7-9. 1996.
109

226

▪ ▪

Korišćenje lokalnih izvora sredstava za finansiranje u ohrabrivanju lokalnih razvojnih projekata. Sredstva treba usmjeravati u mala i srednja preduzeća. Tehnička pomoć, obrazovanje, obuka, komunikacije, uspostavljanje poslovnih odnosa sa ruralnim područjima i praćenje provođenja mjera ruralnog razvoja EU.

Očigledno je, da je Deklaracija iz Korka dala snažne političke poruke i operativne smjernice u daljoj izgradnji koncepta ruralne politike EU. Agenda 2000. To je najvažniji dokument Komisije posle MekŠerijevih reformi (MacShary Reform 1992.) 229 koji tretira buduću CAP. Ovaj projekat otvara nove perspektive ruralne ekonomije. Prioritetno se bavi reafirmacijom političkih prioriteta ekonomske i socijalne kohezije na cjelokupnom prostoru Zajednice. ▪ ▪ ▪
230

Agenda 2000 pokriva:

osnaživanje zajedničke politike u ruralnom i ukupnom razvoju i budućim proširenjima; finansijsku podršku područjima planiranim za razvoj ekonomske i socijalne kohezije i na teritorijama sa GDP "per capita" ispod prosjeka Zajednice; sredstva Strukturnih fondova koji će pratiti ovu aktivnost. Koristiće će ih 15 zemalja članica. Za korišćenje su utvrđeni kriterijumi. Oni se odnose se na stanje GDP, zapošljavanje, produktivnost rada, infrastrukturu, strukturne probleme itd. Kriterijumi su procenat naseljenosti ispod određenog novoa, neprilagođenost sistema obrazovanja, obuke i zapošljavanja. Agenda podržava države koje će postati članice Unije, pa je ruralni razvoj važan i za zemlje kandidate. Ovo je i novi evropski pogled na budućnost. Obim sredstava pomoći za politiku ruralnog razvoja je dodatna potvrda, da u određenim okolnostima ovaj pristup ima prednost u odnosu na konvencionalne razvojne modele.

Od raspoloživih Strukturnih fondova 5% se usmjerava za zajedničke inicijative. Članice sa GDP "per capita" manjim od 90% prosjeka Unije koje su pristale na treću fazu EMU su zadržale pravo upravljanja tim fondom. Fond koji je imao godišnji budžet oko 3 mlrd. ekija kontinuirano se koristio za podršku projektima na području izgradnje transevropske mreže i transportne infrastrukture. Odnos sa evropskom poljoprivredom. Agrarni Savjet 1999. god. postiže sporazum o suštinskim 231 reformama CAP vezanim za period priključenja novih članica EU. U direktnoj vezi sa ovim sporazumom je Fišlerova reforma, koja predviđa da izdaci za poljoprivredu ne prelaze više od 74% rasta GNP. Ipak, Fišlerova 232 reforma je dobila i amandmane (Savjet u Berlinu 1999. godi.). Agendi 2000 uočava da je "osnovna razlika između evropskog i modela poljoprivrede naših glavnih konkurenata u multikulturalnoj prirodi evropske poljoprivrede i njene uloge u ekonomiji, okruženju društva i očuvanju prirodnih predjela iz čega proizilazi 233 potreba podrške održanju poljoprivredne proizvodnje širom Evrope i očuvanju farmerskih dohodaka." Agenda 2000 u Berlinskom sporazumu zahtijeva da se kao osnova uzme koncept multifunkcionalnosti evropske poljoprivrede, koji od farmera ne traži da se isključivo bave poljoprivrednom proizvodnjom, već insistira na aktivnostima ruralne ekonomije (šumarstvo, turizam, zanatstvo, zaštita ambijenta itd.) uz naknadu 234 za zaštitu poljoprivrednog okruženja agroekološkim mjerama. Ovo jača poziciju EU u pregovorima unutar WTO.

Decembra 1997. god. Savjet Evrope na prijedlog Jacquesa Santera usvaja AGENDU 2000 kao osnovu reformi CAP čime se otvaraju nove perspektive ruralne razvojne politike. Osnovni cilj ove reforme, prihvaćene u Berlinu (mart 1999. god.) je da se CAP unaprijed prilagodi proširenju na Istok kako bi se ono učinilo mogućim i bezbolnijim. 230 CEC (1997), Agenda 2000 vol 1: For Stronger and Wider Union; vol 2: Challange of Enlargement; vol 3: Opinions of the European Commission on the Applications for Accession. 231 Agricultural Council, Political agreement on CAP reform, Agricultural Newsletter, Special edition 11. 1999. 232 Vidjeti u: COM (1999), Presidency Conclusions: Berlin European Council 24 and 25 March 1999. 233 Vidjeti u: Agenda 2000, Bulletin EU, No 5/97, Brussels 1997; Explanatory Memorandum: The Future of European Agriculture, Brussels 1998; Evolution of Financial Impact of the Commission Proposals Concerning the Reform of the Common Agricultural Policy, Agenda 2000 (2000-2006), Brussels 1998. 234 Ekonomske aspekte agroekoloških mjera naći u: Popović Goran, Makroekonomski aspekti agroekoloških mjera u EU, Ekonomika poljoprivrede, Beograd, 2009. god.
110

229

CAP ima makroekonomski značaj. Iz prethodne tabele se uočava da učešće ukupnih sredstava za podsticanje ruralnog razvoja iznosi oko 10% ukupnih sredstava za finansiranje CAP. Tendencije i strukturni odnosi između CAP i ruralnog razvoja nisu mijenjani ni u novijem periodu. što u je krajnjoj liniji EU vodilo u konflikte sa WTO. i prat. evra. ili utiče na inflaciju preko cijena poljoprivrednih proizvoda). ali to može biti slučaj u regionima koji nisu razvijeni. Drugo. realne zarade itd.). No. nego i snažnog uticaja na stanje spoljnotrgovinskog bilansa i spoljne ravnoteže.R.: Plan trošenja budžetskih sredstava EU (mil. U ovoj šemi nadoknada za životnu sredinu izostavljen je "princip zagađivač plaća" (polluter pays principle – PPP). smanjenje podrške poljoprivredi nije takvo da bi dovelo do većeg uvoza u odnosu na domaće proizvode. Upravo ova isprepletenost sa ostalim zajedničkim i nacionalnim politikama omogućava ekskluzivitet ruralnoj politici EU. Članice EU su u ovu kategoriju mogle uvrstiti specifična područja (brdsko-planinska područja. 2000 40920 36620 4300 2001 42800 38480 4320 2002 43900 39570 4330 2003 43770 39430 4340 2004 42760 38410 4350 2005 41930 37570 4360 2006 41660 37290 4370 Izvor: Pamela M. Ipak.R. a po kriterijumima koriste sredstva znatno veća od svog outputa.14. Naravno. što se može vidjeti iz tabele 8. Tabela 8. može se konstatovati da su izdvojena sredstva podrške ruralnom razvoju značajna i relativno stabilna. cijene iz 1999. Barnes. Barnes and Ian G. jer ova zajednička politika utiče i na budžet. opstaju komune i čuva tradicionalni ambijent. ne samo zbog visine podrške (npr. 225.) Mjere Ukupno CAP bez R.14. mj. kako kod tekućih. Moglo bi se reći da je on važan konstituent Zajedničke agrarne politike. reguliše se agregatna tražnja.) gdje se obrađuje zemljište. Kontinuitet ovih politika ukazuje na volju EU da ih održi bar na postojećem nivou. stopu nezaposlenosti. Obzirom na dominantno učešće CAP u budžetu EU. Fišlerova reforma je proširila šemu manje favorizovanih područja. Iz prethodnog se može zaključiti da je ruralni razvoj snažno inkorporiran u CAP. p. prioritetne su njene relacije sa poljoprivrednom politikom. jer slabljenje veza poljoprivredne proizvodnje i podrške cijenama poljoprivrednih proizvoda (podsticaja za intenzivnu proizvodnju koja ohrabruje farmere za maksimalno korišćenje resursa) počinje Makšerijevim reformama (1992. 111 . bilo bi pretenciozno makroekonomski značaj CAP svesti samo na ove dimenzije. teški klimatski uslovi i sl. R.Redukcije cijena poljoprivrednih proizvoda u Berlinskom sporazumu nisu nove u reformi CAP. tako i budućih plaćanja. Ovo ne obezbjeđuje makroekonomsku poziciju razvojnoj ruralnoj politici na nivou Unije. Ipak. ruralna politika je jednim svojim dijelom i koheziona politika. pa zato ima i obilježja regionalne politike.

Na slobodama kretanja roba. 1992. Ekonomski fakultet u Beogradu. da autonomno rješavaju probleme makroekonomske stabilnosti. Ekonomski razlozi su osnovni pokretači osnivanja EMU. Međunarodni ekonomski odnosi. Ovo se posebno odnosi na noviju istorijsku epohu. Oni su sublimirani u makroekonomske indikatore ekonomske uspješnosti (kriterijume konvergencije). EMU je endemska asocijacija koja se prvi put javlja na ekonomskoj sceni. European Union. da se inkorporiraju u evropski monetarni sistem. Zato su pregovori o monetarnim pitanjima komplikovani i politički osjetljivi. kapitala. The Economics of European integration. Upravo zbog složenosti i političke osjetljivosti monetarne sfere. god.. ovi procesi dolaze poslije ustanovljenja drugih zajedničkih politika. 238 U knjizi Carliberg Michael. EVROPSKA MONETARNA UNIJA 9. The Economic of the European Union. god. Netherlands. 2008. te slobodno cirkulisanje kapitala integrisanog evropskog prostora su ekonomski procesi. Miroslav Prokopijević. 2006. koje su obično plod rezistentnosti političkih struktura i želja nekih vlada članica. Banja Luka. 2007. i dr. Beograd. klasifikovana u fundamentalne zajedničke politike. P. Banja Luka. 2005. Ekonomska i monetarna integracija Evrope. centralna bankarska institucija je politički samostalna (posebno u kontroli inflacije).. ali i drugi autori koji pišu o evropskim integracijama. John Pinder. i Mike Artis&Frederick Nixson. Savremeni privredni sistemi. Gordana Čenić-Jotanović. Oxford. nezamislive su bez autentičnih 235 Monetarna politika je ključna za provođenje opšte ekonomske politike. The Economic of Monetary Integration. CID. Zajednica nije uspostavila ni jednu sličnu stratešku promjenu koja otvara nove društvene horizonte. Građevinska knjiga. Oxford University Press. Evropska monetarna unija. centralne banke Njemačke i Francuske. O tome najbolje govore uslovi prijema za nove. Osnove i teorija monetarnih integracija Ekonomije unitarnih. postoje zemlje koje mogu a neće. Beograd. Monetarna unija je decidno determinisan sistem u kojem se odluke monetarnih vlasti moraju striktno provoditi u ekonomskom okruženju koje još uvijek nije potpuno harmonizovano. Međutim. O ekonomskim sistemima vidjeti u: Bajec Jurij. Ako je ideja o evropskoj koheziji poslije Drugog svjetskog rata bila fundirana i na potrebi za mirom i bezbjednosti. De Grauwe. Iako ne treba zanemariti bezbjednosne. evropski monetarni sistem je zatvoren za zemlje koje ne mogu ispuniti nametnute uslove pristupanja. danas je ona potpuno okrenuta ka ekonomiji. Ekonomski fakultet. S druge strane. ipak su dominatne 238 ekonomske dimenzije evropskih integracija.9. Devizni kurs i devizno tržište. učvršćeni su stubovi razvoja i opstanka EU. 2004. 2000. Ekonomski fakultet. sa posebnim osvrtom na ECB. unutrašnje i spoljnopolitičke. Nije teško primjetiti da uz politiku širenja na istok. god. 112 235 237 . Optimalno funkcionisanje slobode kretanja kapitala nije moguće bez harmonizovane monetarne politike.. Jednostavno. Razvoj zajedničkog tržišta nije moguć bez monetrane politike EU. i obaveza kojih se pridržavaju postojeće članice EMU. The McGrow-Hill Companies. Zemlje osnivači su od EMU očekivale veliku korist na širem ekonomskom planu i jačanju komunitarnosti. 2007. itd. Dakle. zajedničke valute i održavanja trajnog poverenja prema njoj.. 2008. Oxford... FED. Ekonomski fakultet. Monetarna unija je složeni oblik institucionalizacije ekonomskog prostora i jedno od najsloženijih i najznačajnijih komunitarnih dostignuća. Zato se u evrointegracijama javljaju dvije ekonomske substrukture: monetarni sistem (MS) i monetarna unija (MU). O monetarnim sistemima vidjeti u: Miljković Dejan. Oxford Univrsity Press. 2007. 236 O EMU vidjeti u: Vujo Vukmirica. 2006. Oxford University Press. pa je u EU monetarnih sistema. Evrosistem kao vrhunsko dostignuće moderne epohe ima specifične pretpostavke i ciljeve funkcionisanja. ali još uvijek nedovoljno centralizovana i segmentirana. Liberalizacija kretanja roba i usluga. Monetary and Fiscal Policies in the Euro Areas. Mike Artis&Frederick Nixon. Oxford University Press. usluga i ljudi. i zemlje koje ne mogu a htjele bi. Isto tako. federalnih. konfederalnih ili zajednica država. autori pišu o interakciji monetarne i fikalne sfere u Evrozoni. god. autor elaborira i odnose u oblasti konkurencije. socijalne i druge aspekte zajedništva. još ima tendencija zadržavanja nekih ovlašćenja od strane nacionalnih banaka. 237 Ovu vezu utvrđuju Richard Baldwin&Charles Wiplosz.1. CID. Nikola Špirić. Springer. Institucionalno konstituisanje Evropske monetarne unije (EMU) se događa u kasnom periodu njenog 236 postojanja i još nije u potpunosti završeno i prihvaćeno od nekih najvažnijih članica. Kao rezultat. The Economics of the European Union. god.

Longman. P. Od stepena integracija zavise koristi i nedostaci. 2004. in Paul de Grauwe and L. god.2. The European Monetary Sistem in the 1990s. 1990. Danas se javljaju ideje o novim monetarnim unijama. jedna vrsta cost-benefit analize. Ova odricanja su kompenzovana brojnim koristima od jedinstvene valute šireg ekonomskog prostora. Grafikon 9. On simplificirano objašnjava koristi i troškove monetarnih integracija u zavisnosti od intenziteta integracionih procesa.Današnja EMU ima veliki uticaj na svjetsku ekonomiju preko jedne od najvažnijih svjetskih valuta. str. 62-65. tako i trgovinskih. Prije svega. Grafikon 9. Novi Sad.). Papademons (eds.). Koristi i gubitci od uvođenja monetarne unije prikazani su Krugmanovim dijagramom (9. P. Teorijskom rasvjetljavanju ovog problema doprinosi i Krugmanov pristup. je modifikacija Krugmanovog grafikona. koji su u konačnom. Longman. Nesporno je da integracioni procesi djeluju na promjene ukupne dobiti i troškova. kako monetarnih. poslije pristupanja Uniji.: Krugmanov dijagram koristi i gubitaka monetarne unije 240 Koristi i gubici (troškovi) monetarnih integracija su predstavljeni postotkom outputa duž ordinatne ose.1. Krugman i teorija evropskih integracija.: Koristi i troškovi monetarnih integracija 239 O ovoj problematici videti više u: Krugman. The European Monetary Sistem in the 1990s. i Paul de Grauwe. London. Teorijska osnova EMU je zasnovana na nekim ključnim momentima specifičnim za evropske monetarne integracije.). 239 Grafikonu 9. što dodatno potvrđuje hipoteze na kojima je ovaj pristup fundiran..2.. 1990. dok je stepen integracija na apscisi predstavljen učešćem trgovinske razmene unutar unije u nacionalnom outputu. ali i izvan nje.1. MMF i OECD. Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića. Uniji raste uticaj i u Svjetskoj banci. Papademons (eds. in Paul de Grauwe and L. Osnova koju koristi Krugman je primenjiva za integracije širom svijeta. London. članice su izgubile mogućnost kreiranja deviznog kursa prema drugim članicama. 113 . Policy Problems of a Monetary Union. što je motiv svih integracija. Ekonomija monetarne unije (prevod s engleskog). god. 240 Izvor: Krugman. carinskih itd. Policy Problems of a Monetary Union..

Jasno je. s jedne strane. Ipak. Uklanjanje trgovinskih barijera utiče na viši stepen konvergencije nominalne kamatne stope. između koristi i gubitaka (troškova)İopt. Ovo umanjuje uticaj nominalnog deviznog kursa na kretanja outputa i cijena. držanje rezervi u evru) što smanjuje nivo obaveznih deviznih rezervi ECB. s druge strane. Waltersova kritika (1986) premo kojoj se može ugroziti antiinflaciona disciplina i situacija okrenuti prema inflacionom pritisku. Problem koji se javlja padom monetarne autonomije i posljedične konvergencije nominalnih kamata članica ERM je u tome da konvergencija kamata ne mora uvijek odgovarati konvergenciji inflacije.Dakle. pa su reakcije cijena i zarada na promjene deviznog kursa izražene. pa se i zbog toga evropske zemlje lakše odriču monetarnog suvereniteta. Zaključak. Ove pojave stimulišu investitore za ulaganja u EU. veličinom integracije. Uz to. oni su i svjetski ekonomski fenomeni. 243 Ovo je tzv.2% GDP Zajednice. Kada između kamatnih stopa i stopa inflacije postoje disproporcije može se dogoditi da realne kamatne stope padnu. Stabilnost realnog deviznog kursa dovodi do nižih premija od rizika uključenih u realnu kamatnu stopu itd. jedinstvena valuta amortizuje fluktuacije deviznih kurseva u EU. što će pritiskati rast novčane mase. Komisija je za tadašnju EZ kvantifikovala korist od smanjenja transakcionih troškova pri prelasku na zajedničku valutu u iznosu od 0. pretpostavlja se da većim stepenom integracije raste učešće ukupne razmjene u GDP. utvđivanju činjenica koje potvrđuju validnost Krugmanovog dijagrama kao teorijske osnove EMU. Jak evro je i politički adut EU u globalnim ekonomskim i političkim odnosima i afirmaciji panevropskih interesa. Nesporni su pozitivni efekti koji se javljaju zbog posjedovanja evropske valute od strane zemalja van EU (npr. javljaju se pozitivni efekti ekonomije obima koji rastu širenjem EU. Teorijski. Teorijski. veću korist od monetarnih integracija imaju zemlje sa manje produktivnim sistemom razmjene deviza. Ovo stanje pretpostavlja stvaranje pritiska na cijene i rast inflacije 243 što narušava opštu makroekonomsku ravnotežu. Tada je prelomna tačka integracija. Dijagram ukazuje da rast stepena integracija smanjuje gubitke (troškove) u novoj uniji. Ona postaje tržišni arbitar segmentiranja tržišta. ali i očekivanja agenata. Koristi za članice monetarne unije su veće ako je veći stepen monetarnih integracija. prva korist od uvođenja zajedničke valute je pad troškova razmjene tj. jer ulaskom u Uniju postižu veću korisnost od razvijenijih sistema. relevantne za procese monetarnih integracija u EU. dostizanjem take u č (İopt) ekonomija EU i njen monetarni sistem i dalje tee desno od nje. Smanjenje tržišne diskriminacije. Ovo djeluje na nagib krive korisnosti Krugmanovog dijagrama. 242 Prvobitno. Ipak. da su gubitci manji 241 Suprotno. suština analize su relacije evropskih zemalja prema monetarnim integracijama. Drugo. jer ulaze u zon u integracija u kojoj su ž koristi veće od gubitaka (troškova). Već je naglašeno da Izgradnja složenog monetarnog sistema EU dolazi tek poslije integracija i uvođenja zajedničkih politika. Krugman determiniše fundamentalne elemete. Sublimacija najvažnijih faktora "cost-benefit" analize prilikom uvođenja zajedničke valute je složenija od zaključaka pojednostavljenih prethodnih teorijskih primjera i postavki. Slijedeće. Ova korist zavisi od politike deviznog kursa evra. transakcionih troškova. Jedna valuta omogućava investitorima alokaciju resursa prema principima ekonomije obima i optimalizacije agregatne ponude (proizvodnih kapaciteta). Na neki način. Dalje. stabilnost realnog deviznog kursa utiče na međunarodnu konkurentnost. Problem je u potencijalnoj razlici niže inflacije i očekivanja sa finansijskog tržišta za stabilnom razmjenoma. posebno u cijenama dobara na tržištu EU je korist koja proizilazi iz upotrebe zajedničke valute kao mjerila cijene i mjerila vrijednosti. 241 114 . tačnije. EMU i evro su najveća dostignuća evropske integracije. 242 EU je prije i poslije monetarnih integracija kvantificirala ove koristi. mogu se generisati i druge ekonomske tendencije. To doprinosi evropskim firmama da brzo i efikasno donose investicione odluke i eliminišu rizik promjena deviznih kurseva. Nagib krive gubitka (troška) je negativan zato što rast ekonomskih integracija doprinosi većem ušešću uvezenih dobara. kriva korisnosti integracija je direktno proporcionalna sa ukoliko je integracija potpunija i šira.

2. prestaje potreba za EPU i on se 1958. najčešće strukturnog karaktera stvorile su uslove i potrebu za uspostavljanje autentične monetarne politike. ovi primjeri se ne mogu komparirati sa modernim monetarnim politikama. god. Stari Rim nije bio samo pravno i vojno uređena država. Ali. arheološkim nalazištima i bogatstvom kovanih rimskih novčanica u najvećem dijelu današnjih teritorija EU. upravo kada i dolazi do prvih operacionalizacija ideja o evropskim integracijama. uspostavljen je Evropski fond za monetarnu saradnju. Ideje. Transakcije je obavljala Banka za međunarodne obračune. Sedamdesete su godine fundamentalnih promjena. gasi. a slijedeće evropska obračunska valuta kojom se vrše izračunavanja poravnanja u EIB. sve navedeno utiče na neophodnu ravnotežu monetarnih agregata. EMS nije samo uspješan u stabilizaciji nominalnih deviznih kurseva. posljednjih decenija prošlog vijeka jeste kontinuitet istorijskih standardizacija poslovnih transakcija i tendencija ka monetarnim integracijama. Pored slobode kretanja. članice su mogle i redefinisati svoje paritete koristeći instrument kontrole tokova kapitala ili tzv. Ili. 9. Implementacije zajedničkih politika. zašto se monetarna politika učvrstila kao posljednja od komunitarnih politika? Početak procesa evropskih integracija pedesetih godine prošlog vijeka prati osnivanje EPU (Evropske platne unije) i kliring među tadašnjim članicama. god. Ipak. Tada su samo evrooptimisti vjerovali da će nekad zemlje zajednice evropskih država imati jedinstvenu monetarnu politiku sa zajedničkom monetom. Tako su smanjene mogućnosti monetarnih špekulacija i stvorene pretpostavke stabilne monetarne transformacije velikog obima. On se održavao na konceptu teritorijalnih i ekonomskih integracija (tada poznatih evropskih i dostupnih istočnih teritorija) čiji su dometi i danas vidljivi u čvrstim istorijskim dokazima. primjer ekspanzije njemačke marke kao opšteprihvaćene paralelne valute mnogih zemalja istočne i zapadne evrope. Uspješno funkcionisanje EMS je ubrzalo aktivnosti na uspostavljanju monetrane unije (MU). se udružuju u borbi protiv američkog dolara. Mastriht i zajednička monetarna politika EU. potrebno je prihvatiti učešće na integrisanom tržištu kapitala EU. god. ali su ipak u određenoj istorijskoj fazi bili dostatni za obavljanje razmjene i funkcionisanje monetarnog procesa. Novci iz perioda vladavine Napoleona i Austrougarske monarhije. Dozvoljene fluktuacije kurseva evropskih valuta se utvrđuju u granicama od +/-2. U EPU se "prebijanjem" deficit neke zemlje automatski pokrivao kreditom koji se mogao kretati u okviru kvota za određenu zemlju. nego i u primjeni antiinflacionih mjera. 115 . riječ je o slijedećem: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Mora postojati jedinstvena valuta i konvertibilnost valuta zemalja članica.Postoje pretpostavke i uslovi koje članice moraju ispuniti da bi EMU funkcionisala. Tako se dolazi i do odgovora na pitanje. U najkraćem. sistem centralnih banaka i harmonizovani fiskalni sistemi. god. se osniva EZUČ. Evropska ekonomska zajednica. Evropskom fondu za razvoj itd. nalaze se na teritorijama mnogih članica EU ili država koje joj žele pristupiti. Monetarnu politiku provode centralna banka. građevinama. krajem osamdesetih počinje ukidanje kapitalnih kontrola i jača njemački uticaj u kreiranju EMS. a Ugovorom iz Rima 1967. izbjegavajući striktnost praćenja njemačkog modela. To su godine uspostavljanja regionalne stabilnosti i "pariranja" američkom dolaru. kapitalnu kontrolu. Fiksiranje kurseva prema njemačkoj marki je značilo da su članice prihvatile stope inflacije na njemačkom nivou. Naravno. Savremena monetarna politika se javlja početkom druge polovine prošlog vijeka. nastanak i razvoj EMS i EMU Istorija monetarnih integracija na području evropskih zemalja zadire u duboku prošlost. EPU prestaje sa radom 1958. Poslije uspostave konvertibilnosti za desetak evropskih valuta. Obavezna je harmonizacija ekonomskog i političkog sistema i jedinstvo pristupa međunarodnom finansijskom tržištu. Konačno. Članice EEZ 1973. god. dominantne svjetske valute. Iste godine.25% dogovorenih valutnih pariteta. Ugovorom iz Pariza iz 1951. što se poslije strukturnih reformi i dogodilo.

uz pretpostavku da je prva faza već bila dostignuta. Izvještaj predlaže početak prve faze 1. Slovenija. Taj model se razlikovao u odnosu na druge inovacije u monetarnoj sferi. god. Bugarskoj i Rumuniji. što bi u velikoj mjeri anuliralo uspjeh carinske unije i stabilnost konkurencije. Andora i San Marino mogu slobodno participirati u 245 evrozoni.314. On finalizira stavove sredinom iduće godine u Amsterdamu. U Madridu je odlučeno da se evropska valuta zove evro i procijenjeno da je novu valutu moguće fizički uvesti u opticaj 2002. god. U pregovoroma. sistem je stvarao velike probleme i nove kontroverze. Odluka se morala donijeti do sredine 1998. januar 1999.128 63. Tabela 9. Promjene deviznih kurseva dovode i do problema u implementaciji Zajedničke agrarne politike. ako bi se članicama dozvolile povremene devalvacije. januara 2009. uključio je faze iz izvještaja. Grčka 1. Uglavnom. Francuska 1. Tokom 1988. u treću fazu se ulazi 1. Pored Velike Britanije. Ugovor usvojen u Mastrihtu u decembru 1991. koja u trećoj fazi jedinstvene zajedničke valute postaje izvršna monetarna vlast.Alternativa tog vremena su plivajući devizni kursevi. Vatikan. dok Grčka ne ispunjava kriterijume. god. Litvaniji..1999. Malta i Slovačka. koji apostrofira fiskalnu disciplinu poslije osnivanja MU.1.289.6. god. Druga faza započinje 1.866 766.400 5.316. Usposta-vljanem ESCB. članice će nova zaduženja uzimati u evrima dok će njihove nacionalne valute i dalje funkcionisati na principu vezanih kurseva odabranih valuta i nulte flukutuacije. Iako je bio jedini moguć. koji treba da se odvija u tri faze. Treća faza je nepovratno fiksiranje kurseva i ulazak u MU (ESCB već treba imati vlastite inicijative). Ove zemlje su prije pristupanja donijele legitimne političke odluke referendumima ili odlukama državnih organa.179 Britanija. kada je na teritoriji te članice počela zamjena slovačke krune za evro. januar 1999. a prema podacima za period do 1997. god. to bi narušilo postignutu konkurentnost između članica. Na sastanku u Madridu tokom 1995. Poljskoj. Kipar.3.1997. Tabela 9. Značaj sastanka u Madridu. Njemačka se zalagala za fiskalnu disciplinu. Prema Ugovoru. Holandija. januar 1999. sa većinom koja ispunjava kriterijume konvergencije (ako većina ne postoji ova faza kreće najkasnije 1. Dodatne probleme će izazavati i svjetska recesija. januar 2008. Jer.). januar 1999. a Francuska za ranije predložene datume i približavanje EMU na dva nivoa. god.1. EMU je osnovalo 11 osnivača koji su ispunili uslove pristupanja i to: Njemačka. planirano je osnivanje MU do 1. Finska 1. Belgija 1. fluktuacije se sužavaju.392. god. god. Njemačka 1. Delorov komitet donosi izveštaj (listu) ključnih momenata koji su prenešeni u Ugovor o EU. Španija. Belgija. god.906 11. Riječ je o Češkoj. Mađarskoj. uspostavljanjem Evropskog monetarnog instituta koji će se baviti uslovima za ECB.1994. Krajem 1996.: Sadašnje članice EMU: Država Datum pristupanja EMU Austrija 1. Estonija. god. Irska i Finska. 246 Ova zemlja je samo djelimično ispunjavala kriterijume za ulazak u Evrozonu.1. 116 . 244 Portugalija. Kipar 1. Slovačka je pristupila EMU 1. Tako je Slovačka postala šesnaesta 246 zemlja u kojoj je evro postao zvanična valuta. Patuljaste evropske zemlje Monako.1990.666.. Letoniji. Luksemburg.1. Prva faza se odnosi na fluktuiranje u odnosu na ERM. Francuska. posebno u sektorima formiranja deviznih kurseva i fiskalne politike. god. god. Najveći problem u njenoj makroekonomiji i poslije uvođenja evra biće inflacija. Italija. EMU je "de facto" profunkcionisala početkom 1999. Austrija. Švedske i Danske.3. EMU se kasnije pridružuju Grčka. Ostale članice EU (pored navedenih zemalja) nisu pristupile EMU. Sve do tada.1999. januar 2001. 244 245 Broj stanovnika 8. koji su bili relevantni za ulazak u EMU. Druga faza podrazumijeva promjene pariteta u izuzetnim prilikama i punu primjenu procesa konvergencije. Tako je prelazna faza određena kao što stoji u izvještaju. Izveštaj se fokusira na pitanje pristupa MU. god. Švedska i Danska ne ulaze u EMU svojom voljom. održava se Samit u Dablinu.140 82. viši stepen kohezije traži stabilnije devizne kurseve.125. dao kriterijume konvergencije i izradio ustav ECB. a sve članice Unije nisu postale članice EMU.487 10. god. januar 1999. prezentira osnovne podatke o članicama EMU.

Bez obzira na sve što se preduzimalo u ovoj oblasti.962 16.143.599. 1. god. Smanjuju se cjenovni dispariteti. u ekonomskoj. O tome govori dugoročno kretanje državnih bilansa Unije. Oxford Review of Economic Policy. Evro. januar 1999. a posebno u monetarnu Uniju. januar 1999. DP Number 555. dodatno učvršćuje EMU. Pošto se znalo da će pristup EMU za neke zemlje biti težak. god.131. valutnom nestabilnosti itd. Ovo proističe iz uslova konvergencije koje su članice dužne ispunjavati prije i nakon ulaska u Uniju.013. evropska monetarna jedinica tokom 2002. p. januar 1999. monetarnoj i drugim politikama postoji visok nivo saradnje. još uvijek predstavljaju kontroverze sa kojima se i danas suočava EU. određen kao datum ulaska u EMU. Period je praćen nepovoljnom ekonomskom situacijom. mijenja nacionalne valute. Uslovi konvergencije se odnose na obavezu limita za ukupan javni dug do 60% GDP. U cilju rješavanja ovih konflikata bilo je ublažavanja kriterijuma i skraćenja rokova za prijem u MU. godišnji deficit budžeta do 3% GDP. Unija se sa posebnom pažnjom odnosi prema državnim deficitima svojih članica. liberalizuje cirkulacija kapitala. pored ostalog. recesijama. činilo se važnim da period čekanja za ulazak u Uniju bude kratak. januar 2009. god. CEPR. kamatom na dugoročne kredite manjom od 2% prosječne kamate za tri zemlje sa najnižom kamatom i dve godine članstva u EMS bez devalvacije nacionalne valute.597 45. članice prihvataju novu valutnu i deviznu politiku.5% prosjeka inflacije tri zemlje sa najnižom stopom inflacije. 1.Irska Italija Luksemburg Malta Holandija Portugal Slovenija Španija Slovačka EMU 1. januar 1999. I ERM II je bio karakterističan po limitiranosti mogućih intervencija ECB. Portugalije i Irske. Drugi period od 1994. god. 1991. 1. Tako se finansijskim transferima pomažu privrede Grčke.715 10. Očigledno. evro. do 1998.239.203. utvrđuje vrijednost ECU i definitivno 247 uspostavlja EMS. MU ostavlja prostor za nevjericu među članicama po pitanju mogućih špekulacija devalvacijama valuta zemalja EU koje su van sistema. rješenje za dostizanje kriterijuma konvergencije se traži u Kohezionim fondovima. januar 1999. Proširuje se saradnja među centralnim bankama i članicama Unije.894 4. Paul. U početku formiranja je bilo različitih mišljenja o veličini prve grupe zemalja i onih koje se poslije toga trebaju pridružiti. Is Europe an Optimal Currency Area? Evidence from Regional Data. god.848 59. Španije. inflaciju ispod 1. Ovo jača Jedinstveno evropsko tržište. Ipak. projekat po mnogo čemu bio jedinstven. Razvoj EMU. iako postoje i suficitarni periodi. Da bi se rješili ovi problemi. 1. Niski državni deficiti su primarni uslov makroekonomske stabilnosti u EMU. god. Početni motiv za MU je. usluga i kapitala. u Frankfurtu je stvoren Evropski monetarni institut (EMI) kao prethodnica ECB i SECB.372. 117 247 .095 2. uz ispunjavanje uslova konvergencije. do 1994. Rudiger. Dalje. The Effectiveness of Excange Rate Changes.000 320. Zbog toga su državni deficiti na nivou EU minimalni. U 1993. 1. i u njoj je formirano jedinstveno tržište roba. 1996. Tokom 1994. 26-38. 1. 1. naravno.372 Stalno su prisutne dileme o problemima zemalja koje ulaze u monetarnu uniju i onih koje ostaju van nje. O ovome vidjeti u: De Grauwe. usvojen je novi naziv za evropsku valutu. bio u unapređenju zajedničkog tržišta. nezaposlenosti. prikazano na grafikonu 9. ili Dornbusch. se fiksira korpa valuta.287 476. 4. Mastrihtom je 1.4. Pojačani interesi za članstvo u EMU su zaoštrili uslove ulaska i iskristalisli odnos prema članicama koje ostaju izvan monetarne integracije. januar 1999.116. 1. Krajem 1995. januar 2007. januar 1999. Prva faza je trajala od 1990. januar 2008. Nije rijetkost da zemlje izvan monetarnih integracija sumnjaju da zemlje osnivači koriste svoj status na štetu drugih članica EU. i dr. Ovo je vrijeme kada je EMU aktuelna tema. visokim javnim deficitima.200 404. prijem u MU i ostanak izvan nje.

386 0. inflacije i nezaposlenosti. utvrdile su da postojanje prevara od strane grčkih vlasti. U kontekstu velikih promjena i budžetskog skandala Grčke. EU nije kaznila Grčku. god.7603 6.95583 13.3399 200.482 5.94573 Evro (€) DEM ATS FRF ESP IEP ITL LUF NLG BEF PTE FIM Zemlje EU Njemačka Austrija Francuska Španija Irska Italija Luksemburg Holandija Belgija Portugal Finska 248 340.3399 2. iskazivanjem manjih budžetskih deficita.5. 1999. god. stope rasta. U početku dolazi do nepovratnog fiksiranja deviznih kurseva prema evru i promjena eksterne valutne politike.5. prikazuje nepovratno fiksiranje kurseva evropskih valuta prema evru. april 2009. i 2005.: Drzavani deficit-suficit Izvor: Izvor: EUROSTAT. Euroindicators. ustanovljene su sankcije. god.20371 40.787564 1936. Stalni monitoring se odnosi na deficit. Odmah poslije ulaska Grčke u Evrozonu dogodio se finansijski skandal. jer se odvraćanjem od stvaranja deficita i drugih negativnih pojava sprječavaju negativna "prelijevanja" na ekonomski prostor EU (npr. Revizije 2004.Grafikon 9. treba se osvrnuti i na Dablinski skup. su trasirane sjmernice finansijske discipline u monetarnoj sferi i predviđene sankcije za one članice koje budu stvarale neopravdano visoke javne deficite. sprječava se iznošenje nacionalne inflacije). javni dug spusti ispod vrijednosti GDP. Sporazumom iz ovog grada 1996. već joj je dala rok za sređivanje javih finansija i mogućnost da do 2011. Mjere su preventivne. Institucije EU i ECB su utvrdili da podaci Grčke o budžetskom deficitu nisu tačni. Za zemlje koje ne mogu uspostaviti budžetsku ravnotežu i makroekonomsku stabilnost.4. god. News release.: Nepovratno fiksiranje kurseva prema evru 1 1. Tabela 9. Treći period počinje od 1999. te direktne strane investicije (FDI) itd.75 GRD Grčka Izvor: Evropska centralna banka. 50/2009.27 40. 118 248 . god. Monthly Bulletinnkfurt. Tabela 9.55957 166.

Emisiona dobit i inflatorni porezi su samo neki od vidova trenutnih dobitaka čija se cijena mora platiti kasnije. 253 Inflatorne špekulacije postaju važna istraživačka tema. danska kruna fluktuira u marginama +/. te ECB i ESCB kao institucije i institucionalni okvir. Prva dekada funkcionisanja EMU je uspješna.15%. Gordon. Drugo. što je uz druge nepovoljne okolnosti tokom sedamdesetih godina prošlog vijeka dovelo visokog rasta inflacije. ovo je vrijeme kada se od članica traži maksimalna monetarna disciplina.5. O ovome vidjeti u: R.2. Ove institucije imaju ekskluzivno pravo upravljanja i kontrole novčanim i kreditnim poslovima. Economic papers 330. ECB se uspostavlja u cilju očuvanja cjenovne i valutne stabilnosti. D. čine okosnicu i krvotok evropskog ekonomskog sistema. ERM zamjenjuje ERM II 250 (članice Grčka i Danska). god.. decembra 1998. Savremeni modeli tzv. Pri tome. 1983. Javnost rada joj je obavezna. npr. odlučuje samostalno. 1996. Alternative transitions to EMU. M. Ova banka funkcioniše kao ključni segment Evropskog Sistema Centralnih Banaka-ESCB. treba imati na umu da se EU još uvijek nalazi u osjetljivoj fazi svoga razvoja. U ERM II limiti dozvoljenog fluktuiranja u odnosu na evro su +/. Zato je izvjesno da će se u drugoj dekadi MU rješavati monetarni problemi globalnog nivoa. podložnoj uticajima brojnih egzogenih i endogenih faktora. Poslije toga će se moći dati realna ocjena snage. Globalna finansijska kriza u velikoj mjeri raščišćava preostale dileme o dubini evropskih monetarnih integracija. Valutne fluktuacije su povećale stabilnost trgovine i konkurentnost. I pored toga. privredni uzlet je djelovao na endogeni rast novčane mase. Centralna banka kao javna institucija ili državna banka odgovaraju za stabilnost cijena i vrijednost nacionalne valute. Gordon. Iako je EMU veliki 251 društveni poduhvat. Nezavisna je. ECB (ECB) čije Referentna ustanova u sektoru monetarne politike je Evropska Centralna Banka konstituisanje predstavlja treću fazu stvaranja EMU.3. zadržavajući neke oblike samostalnosti. 1983. Tako. Journal of Monetary Economics. "igre inflacije" i kultni Baro-Gordonov model. 249 Tako je ustanovljena vrijednost evra.. Dalje. Efekti tih aktivnosti su vrlo primamljivi. vode brigu o 253 cjenovnoj stabilnosti i kao stručne državne institucije imaju zadatak da štite tržišta od špekulacija. zajednička monetarna politika kao proces. Kako je zainteresovana strana za deficitarno finansiranje obično nacionalna vlada. 250 249 252 119 . D. upravlja monetarnom politikom. deficitarno finansiranje bi trebala odbaciti svaka moderno orijentisana centralna banka. Brussels: European Communities. B. 251 O EMU vidjeti u radu Artis. J. mnoge članice još uvijek ne prihvataju punu integraciju. prema vrijednostima kurseva iz tabele 9. Targetiranje monetarne politike ima veliki značaj za realizaciju zadataka postavljenih pred centralne monetarne institucije. P. 106 (July). 252 Geraats. Mnogo argumenata ukazuje na složenost monetarne sfere i njene implikacije na ekonomiju. and Huhne. Economic Journal.. 1005-15. Barro. Odluka o uvođenju nove jedinstvene valute 2002. Ali. ECB Credibility and Transparency. je definitivna. A positive Theory of Monetary Policy in a Natural Rate Model. Drugo. homogenosti i stabilnosti EMU i evropskog ekonomskog prostora u cjelini.. ECB kreira novčanu masu i obavlja druge poslove iz svoje nadležnosti. M. a postoji i niz nadležnosti koje nisu centralizovane. M. J. B. 9. Jer. god. Dakle. MU kao sistem. J. 1990. Realizacija ciljeva je aktivno podržavana od strane centralnog bankarstva. Veoma važna uloga u finom regulisanju odnosa pripada centralnim bankama i sistemima centralnih banaka. deviznim rezervama i vrši kontrolu monetarnog sistema (u granicama komunitarnih akata). koje primarno. Cilj je kreiranje i provođenje jedinstvene monetarne politike prema obavezama koje proizilaze iz fundamentalnih komunitarnih dokumenata. Drugo. logično je da se savremeni monetarni sistemi i centralne banke štite upravo političkom samostalnošću prema državnim organima. da se većina zemalja opredeljuje O ECU vidjeti u: Emerson. 2008. bez obzira da li se radi o tržištima u uzletu ili najrazvijenijim tržištima.Nepovratno fiksiranje je izvršeno 31. EMU pomoću ECB preuzima sve važne funkcije monetarne politike. Barro. rizici i neizvjesnost su smanjeni.25% prema evru. elaboriraju kratkoročnu korist od mogućih manipulacija inflatornim očekivanjima i dugoročnim gubicima kredibiliteta. Journal of Political Economy. Stvara se SECB za obavljanje valutnih i deviznih poslova u jedinstvenoj evropskoj valuti. uvijek postoje snage i lobiji zainteresovani za inflatorno finansiranje. Obzirom. Rules discretion and reputation in model of monetary policy. The ECU Report (London: Pan Books). jer su koristi bile veće od troškova. Početak druge polovine prošlog vijeka su obilježile stabilne i niske kamatne stope i povoljna atmosfera za investicije i privredni rast. i u R. valute EMU koja zamenjuje ECU. C.. i ranije se pretpostavljalo da će monetarne kontroverze doći do izražaja upravo za vrijeme recesija i kriza.

Štaviše. zbog čega se i rast novčane mase počinje targetirati u centralnim bankama zemalja OECD. Ali. Ovim mjerama se dokazuje da. Dakle. uključujući i promjene kamatnih stopa. naglim porastom cijena. uz sadejstvo. ona je narušena u prvoj polovini 2008. obavlja i neke važne funkcije iz sektora strukturne politike. Međutim. Euroindicators. Drugi se odnosi na projekcije inflacije za nekoliko godina unaprijed. Prvi model je anglo-francuski a drugi njemački. Razlike između njih su u ciljevima postavljenim od strane najviših državnih konstituenata.na targetiranje inflacije. Tako ECB primjenjuje indikatore ili stubove monetarne politike. Ako je projekcija veća od targeta. inflacija se može targetirati i aktivnostima centralnih banaka. Ovdje su važna dva konteksta. došlo do enormnog pada stope inflacije. Jedan od njih je referentna vrijednost stope rasta novčane mase. prikazane su dugoročne stope inflacije EMU.6. odnosno ministarstava finansija. god.: Stope inflacije u EMU Izvor: Izvor: EUROSTAT. Komparacija targeta i projekcije daje pouzdane podatke o pravcu vođenja monetarne i ekonomske politike. Očigledno je da ovaj pristup nema političku samostalnost. Specifičnost ovog modela je u tome što centralna banka pored monetarne. ingerencije ministra finansija u sektoru monetarne politike dominantne jer on donosi odluke o promjenama kamatnih stopa. Tako su npr. Ukoliko target premaši projekciju. S druge strane. Drugi stub je multifunkcionalan jer sadrži više indikatora kao što su: inflacija. održavanja željene stope zaposlenosti i kontinuiteta opšte finansijske stabilnosti. ne targetira se samo inflacija. monetarna politika kontrahira. njemački model se zasniva na punoj samostalnosti monetarne institucije. Za evropsko bankarstvo druge polovine dvadesetog vijeka indikativne su dvije koncepcije koje evoluiraju u potpuno različite modele. novčana masa se usporava. god. banka određuje autonomno. dugoročne stabilizacije privrednih ciklusa. 50/2009. U anglo-francuskom modelu je ključno da centralna banka ima odgovornost realizacije većeg broja 254 ciljeva kao što su: cjenovne stabilnosti.6. News release. No. kamatne stope rastu. princip samostalnosti je decidno utvrđen statutom centralne banke. Rast i makroekonomska stabilnost 254 Vidjeti u Makroekonomiji: Burda i Viploš u tome vide šansu za rast zaposlenosti i finansijsku stabilnost. već je koncipiran na političkoj međuzavisnosti sa izvršnim monetarnim strukturama. Prvi se odnosi na zakonsku i statutarnu obavezu institucije da definiše sam target. dok se drugi razlog odnosi na funkcionalnu organizaciju centralne banke. samo optimalan nivo i kontrola rasta novčane mase garantuju nisku i stabilnu inflaciju. Grafikon 9. ako postoji autonomija monetarne institucije. god. 120 . da bi u drugoj polovini iste godine i u prvoj polovini 2009. ili čak i dominaciju vlada i ministarstava finansija. U funkcionalno-organizacionom smislu za anglo-francuski model je specifična politička zavisnost centralne banke od vlada. To znači da se sve relevantne odluke. monetarna politika ima ekspanzioni karakter. Sve se ovo odražavalo i na monetarnu sferu EU. Na grafikonu 9. Izbor između dva modela bankarstva. devizni kurs. cjenovna stabilnost se održava neposrednim mjerama centralne banke. april 2009. Pojava dezinflacije osamdesetih godina je uspjeh monetarnog targetiranja. kamatne stope padaju a novčana masa raste (uz pojavu negativnih efekata na inflaciju). Očigledno je da u dužem vremenskom periodu postoji cjenovna stabilnost. jaz u outputu itd. model preferira ostvarivanje više ciljeva u čemu nijedan nema ekskluzivnost.

and Eijffinger. dok se Statut ECB može mijenjati isključivo promjenama odredaba Sporazuma iz Mastrihta za što je neophodan koncensus članica. ECB ima još veća ovlašćenja i viši stepen autonomije u odnosu na npr. Postavlja se realno pitanje odgovornosti ECB za izvršenje zadataka i načina kontinuirane provjere njene aktivnosti. U tom pogledu. pa sve do devedesetih godina prošlog vijeka) njemačkom konceptu centralne banke daju afirmaciju u novijoj ekonomskoj istoriji Evrope. Koristeći rezultate 257 istraživanja Cukiermana (1992)..njemačke privrede (počev od šezdesetih. U krajnjim rješenjima. A. mogu biti presudne za potvrdu ove hipoteze. Prikazano u studiji: de Haan. studentskom časopisu Ekonomskog fakulteta u Beogradu. Kako su ovi. Mass: MIT Press.. razlike u veličini zemalja. To je razlog zbog koga su se u pripremnim pregovorima donošenja Sporazuma iz Mastrihta zemlje članice opredijelile za afirmaciju njemačkog pristupa u kreiranju uloge centralne banke i monetarnog sistema EU. Koliko je intrigantan "trade off" inflacije i 258 nezaposlenosti. Duhovito objašnjenje Nikole Jeličića u Monopolistu.7." Zbog toga je neophodno da se obezbjedi "dvofazna" funkcionalna veza između politike i centralnog bankarstva. inflacije i indeksa političke nezavisnosti de Haana i Eijffingera (model za razvijene zemlje). Primjenjujući njemačko iskustvo u kreiranju i implementaciji evropskog centralnog bankarstva. Theory and Evidence. Organizacija centralnog bankarskog sistema EU se može posmatrati i na drugi način. 256 255 121 . 2. 1992. Drugo. stepen razvoja nacionalne ekonomije utiče na ponašanje nacionalne banke. Nekad uticaj može biti koristan za ukupnu stabilnost (primjer Velike Britanije). relacija između uticaja politike i autonomije centralne banke na stope inflacije je najmanje toliko intrigantna. 257 Nezavisnost centralnih bankarskih institucija se elaborira u: Cukierman. jer se najviši osnivački akt Bundesbanke može promjeniti prostom većinom njemačkog parlamenta. da u zemljama koje još nisu dostigle viši stepen razvoja i koje imaju strukturne probleme ili još nisu dostigle kriterijume konvergencije. visoka samostalnost (viša i u odnosu na Bundesbanku) zahtijeva adekvatan instrumentarij kontrole. Ona nema isti stepen političke autonomije u ekonomski razvijenim zemljama u odnosu na zemlje u razvoju. J. no. i primjenjujući metodu regresione analize došlo se do potvrde hipoteze da manji uticaj politike u funkcionisanje centralne banke daje bolje rezultate u kontroli cijena. dok se u drugoj fazi procjenjuje stepen njihove realizacije. Normalno je. isključivo zbog kompleksnosti istraživanja uzroka i posljedica djelovanja inflacije. to je i ECB svrstana u "konzervativne" centralne banke. Bundesbanku. čak i sporna.) prikazuje međuzavisnost između prosječne godišnje stope inflacije i nivoa 256 političke nezavisnosti. Sve se ovo dogodilo u relativno kratkom vremenu poslije II svjetskog rata. takav problem postoji. Central Bank Strategy. Centralnoj banci se ne smije dozvoliti da se "ponaša kao barmen: kada se svi zagriju i krenu da se zabavljaju 255 on pokupi piće i odnese ga. Jedan od njih je veličina tržišta na kome funkcionišu monetarna vlast i najviša bankarska institucija. De politieke Economic van Centrale Bank Onafnkelijkheied. Tako ECB nezaposlenost tretira kao strukturni problem koji se ne rješava mjerama monetarne politike. Ove aktivnosti se ostvaruju u institucijama. Pogledajmo grafikon 9. Politička autonomija centralne monetarne institucije je jedan od osnovnih faktora njemačkog privrednog preporoda i vodeće pozicije u Evropi.. To se vidi iz odredaba koje se odnose na mogućnosti promjena njihovih statuta. 2008. u nadležnosti rješavanja centralnih institucija EU i vlada članica. Rotterdamse Monetaire Studies. Globalna finansijska kriza je povećala sinergiju političkih i monetarnih vlasti. Credibility and Independence. odnosno tržišta. Suprotno. Detaljnija analiza ove relacije podrazumijeva uključivanje drugih faktora u razmatranje. uz poštovanje procedura i primjenu demokratskih standarda. kreatori komunitarnih politika su savršeno sublimirali dva ključna konstituenta. Evropska centralna banka ima manju odgovornost za stabilizaciju privrednih ciklusa i saniranje nezaposlenosti.). Ako pak. S. 1994. ali i drugi vidovi strukturnih problema. Detaljniji "trade off" analiza ovih pojava bi nas vjerovatno doveo na sliču kritičnu ravan analize naučne utemeljenosti Filipsove krive. god. snažniji uticaj političkog faktora utiče na rast inflacije. tada se on rješava političkim mjerama na nivou Zajednice i vlada članica putem socijalne ili neke strukturne politike. stabilnost cijena i političku nezavisnost centralne monetarne institucije. To obezbjeđuje punu kontrolu i transparentnost institucija i visoku političku nezavisnost u realizaciji ciljeva. 258 Centralna banka može imati visoku autonomiju a da se visoka inflacija uveze. uloga centralno-bankarskih organa bude inkorporirana i u sferu političkog odlučivanja (što prakse tim zemljama i potvrđuje). Drugo pitanje se može odnositi na kvalitet uticaja politike u monetarnoj sferi. Naime. Ovaj problem su razmatrali de Haan i Eijffinger (1994. Prva faza podrazumijeva ugovaranje ciljeva i uslova pod kojim će se ostvarivati. Slijedeći grafikon (9. kada nezaposlenost padne ispod normalne stope nezaposlenosti.7. tj. Cambridge.

Ovo je posljedica Mandel-Flemingovog IS-LM modela koji polazi od toga.8. 122 259 . Sa razlogom se postavljaju pitanja o mogućim promjenama uloge i pozocije ECB u evropskim integracijama. u makroekonomiji poznatu kao "nemoguće trojstvo. posebno zbog posljedice krize iz druge polovine 2008.: Odnos prosječne stope inflacije i indeksa političke nezavisnosti I pored rezultata ECB nema onu širinu i kvantum odgovornosti za opšti društveni i ekonomski razvoj. da apsolutno mobilan kapital izjednačava kamatnu stopu sa svjetskom. Striktna obaveza cjenovne stabilnosti proističe iz suštine osnivačkih akata (koji su rezultat političke volje i koncensusa).8. sa pravom se strahuje da će u budućim.: Nezavisnost i odgovornost centralnih banaka Ovdje je neophodno ukazati na dilemu ili konflikt. a LM krivu određuje kumulativ neto priliva kapitala.Grafikon 9. Odgovornost ECB je još manja u odnosu na odgovornost koju na sebe preuzima Centralna banka Njemačke. postavlja se pitanje da li se može voditi efikasna ekonomska politika ako se ECB aktivno ne uključi u rješavanje šireg spektra problema? Jer. ali i stepen nezavisnosti Njemačke centralne banke.7. Slijedeći grafikon (9. ali i zbog faktora koji determinišu ovaj period razvoja i globalne ekonomske i političke odnose. fiksnog deviznog kursa i nezavisnosti monetarne politike. kakvu npr. Zbog toga. Njemačke i EMU: Grafikon 9. ekonomski nestabilnijim vremenima ili fazama recesije pitanja eventualne makroekonomske nestabilnosti biti adresirana i na autonomnu ulogu ECB.) prikazuje odnose odgovornosti i nezavisnosti između centralnih banaka SAD." Po njoj. nemoguće je postići istovremenu sinhronizaciju pune mobilnosti kapitala. u SAD ima FED.? Više nego ikad. god. nezavisnost ECB je još uvijek na višem nivou u odnosu na FED. ali i nedovoljno jakih političkih institucija koje bi sa nivoa EU snažnije djelovale prema monetarnoj sferi. Ovo je 259 posebno osjetljivo za odnose između ECB i vlada zemalja članica.

pravila konvergencije itd.9. Shema 9. Sve ovo ukazuje na složene odnose u monetarnoj sferi evropskih integracija.9." Sistem centralnog bankarstva Evrozone je veoma kompleksan. 123 . ali nije potpuno autonomna u zoni koju pokriva EMS. pravila konvergencije i dr. primarni zadatak centralne monetarne institucije je zaštita cjenovne stabilnosti evropskog ekonomskog prostora. za ECB se implicitno nameću i sekundarni ciljevi. na shemi je vidljivo da se sistem ne može efikasno funkcionisati bez učešća nacionalnih centralnih Shema ukazuje na kompleksnost organizacione strukture Evrosistema.Formalno pravni aspekti ECB u Evrosistemu. Shema 9. Sporazuma iz Mastrihta osnovni zadatak ECB je održavanje cjenovne stabilnosti. bilo koje vlade države članice ili bilo kog drugog državnog tijela. Ovako postavljeni ciljevi traže visoku političku nezavisnost centralne banke. empirijski dokazane u procesima rješavanja problema cjenovne stabilnosti u najrazvijenijim svjetskim privredama. ECB ni nacionalne centralne banke. jer su u sektor monetarne politike uključene nacionalne centralne bankarske institucije." Kako su članom 2. predviđeni ciljevi koji uključuju i pitanja iz sektora zaposlenosti. U tom članu se.: Organizaciona struktura evrosistema Prikazana shema ukazuje na kompleksnost organizacione strukture Evrosistema. Ona proizilazi iz suštine komunitarnih akata koji determinišu ulogu monetarnih institucija u EU i EMS. Iz sheme je vidljivo da sistem ne može efikasno funkcionisati bez nacionalnih centralnih banaka. prikazuje osnovni poredak institucija u donošenju odluka između različitih institucionalnih faktora u EMS. determinisanih ulogom monetarnih institucija EU i EMS. Zaštita zahtjeva makroekonomske i političke pretpostavke. Instrumenti ekonomske politike za održavanje cjenovne stabilnosti su uglavnom opšteprihvaćene mjere. navodi da "će bez predrasuda prema cjenovnoj stabilnosti ECB podržavati opštu ekonomsku politiku u Zajednici kako bi doprinjela uspješnosti Zajednice kao što je utvrđeno u članu 2. niti bilo koji njihov drugi organ koji donosi odluke neće tražiti ili uzimati instrukcije od institucija Zajednice ili tijela Zajednice. Pored toga. Ona proističe iz suštine komunitarnih akata. ECB je ključna institucija Evrosistema. Prema članu 105. Zato se ovim pitanjima prilazi sa visokim stepenom odgovornosti. Sporazuma iz Mastrihta u smislu da "u izvršavanju zadataka i obaveza koje su im Sporazumom dodeljeni. Vratimo se na formalno pravne aspekte konstituisanja ECB. No. pored ostalog. eksplicitno su utvrđenu članom 107. pogotovo kad se uzme u obzir da EMS pokriva samo dio EU.

Mehanizam razmjene stranih valuta (Exchange Rate Mechanism).9. god. kao složena valuta je sadržavao određene iznose valuta svih država članica. U njem do 1977. 1986. U cilju stabilizacije međuvalutarne razmjene postignut je dogovor o primjeni 261 efekasnijeg postupka (na Savjetu Ministara 1978. Monetarna prilagođavanja su bila specifičnost u razmjenama evropskih valuta. Radi stvaranja zone evropske monetarne stabilnosti. god. Norveške. pa i neke izvan ERM. i 1993. 1970. finansijske krize evropskih tržišta stranih valuta u toku 1992. Očekujuci pristup Velike Britanije. U njemu su valute konstituenti evropske novčane jedinice ECU (European Currency Unit).). izgledalo je da je osnova dogovora u krizi. pa dalje. Monetarna prilagođavanja su razmenu evropskih valuta činila različitom u odnosu na druge monetarne sisteme.5. god.. Norveška i Finska) ali su imale određenu vezu sa ERM. Osim toga. Španskoj pezeti i portugalskom eskudu je pala vrijednost u sistemu. Istaknute su ključne odredbe sistema. 260 124 . Journal of Policy Modeling. turbulencije evropskih tržišta stranih valuta iz 1992. da istakne faktore koji su doveli do događaja iz septembra 1992. članice EZ su pokušale limitirati stope dozvoljenih odstupanja među svojim valutama u rasponu od +/-2. Mehanizam razmjene stranih valuta (Exchange Rate Mechanism-ERM) EMS-a je bio temelj evropske monetarne saradnje. Norveške i Finske) da bi vežu svoje valute za ERM. Početkom 1972. Nastanak. Broj zemalja. ili numerator ERM u iskazivanju centralnih kurseva i obračunska jedinica transakcija u Zajednici. tokom 260 1979. god. Zadnje se dogodilo 1987. god.). ). kada su lira i funta sterlinga prestale biti članice sistema i da prikaže uzroke i posledice krize iz 1993. Commission for the European Communities. Posledično. britansku funtu sterlingu (oktobar 1990. Danska. An Evaluation. se osniva EMS. za sistem je relevantno i njemačko monetarno ujedinjenje 1990. Dvije važne valute. ECU je "de facto" predstavljao mjernu jedinicu. Nakon proširenja EU. Uspjeh sistema je bio i dalje naglašen unilateralnim odlukama zemalja koje nisu koristile evropsku valutu (Švedske. Uspostavljen je EMS. Funkcionisanje EMS i ERM Posledice ubrzanog privrednog rasta šezdesetih i naftni šokovi sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka su doveli do ekonomskih kolebanja u većini evropskih zemalja. Vernerov izvještaj iz 1970. 261 Artis. nisu stvorene same od sebe. god. Bilateralna razmjena evropskih zemalja bilježila je dugoročnu stabilnost. god. kao Velika Britanija i Irska ubrzo po pristupanju napuštaju sistem. Belgija i Luksemburg. koji počinje sa radom 1979. zatim slijedi rasprava o implementaciji od njegovog nastanka 1995. i od tada je sistem uspješno apsorbovao jos tri valute: špansku pezetu (jun 1989. U toku funkcionisanja postavljalo se pitanje: je li ERM zona njemačke marke i da li je kontrola kapitala neophodna za funkcionisanje sistema? Naravno.25%. pa ovo ne sprečava nestabilnost evropskog valutnog tržišta. 1995. italijanska lira i britanska funta sterlinga su suspendovale članstvo. J. god. Zemlje koje nisu bile članovi ERM. Neke zemlje. a koje su se povezale sa njim. ostaju Njemačka. god. Do kraja perioda turbulencije. god. osnuje MU u Zajednici. prekinule su svoje veze sa sistemom. samo jedan od tri nova člana pristupa sistemu. Tako su npr. Na sistem su djelovale i odluke zemalja izvan evropskog valutnog sistema (Švedska. god. Danske i Irske u EZ (učesnici koncepta monetarna zmija-Snake) traže efikasnija rješenja u oblasti valutne stabilnosti.) i portugalski eskudo (april 1992. sloboda kretanja međunarodnog kapitala i dominacija Njemačke često uticale na krize sistema. The European Monetaru System. Poslije pada sistema iz Breton Vudsa. Holandija. i 1993. ECU. ili ERM koji je funkcionisao u EMS je bio okosnica evropskog monetarnog jedinstva. god. oživljavaju ideje o evropskoj zoni monetarne stabilnosti. god. M. su inicirale ubrzanje međunarodnih inicijativa o rješavanju monetarnih pitanja u EU i stvaranju operativnih uslova za početak rada monetarne unije. funkcionisanje i razvoj EMS. Report to the Council and the Commission on the Realization by Stages of Economic and Monetary Union in the Community (the Werner report). Monetarna zmija ne funkcioniše kvalitetno u prvim godinama. 9/1. njihova ekonomska snaga i interakcija njihovih privreda su tražili originalne ideje bržeg i optimalnog protoka roba i kapitala. Svrha ovog poglavlja je da izloži pregled dostignuća sistema. Dopušteni okvir promjena centralnih stopa pariteta značajno je proširen (i do 15%). predlaže da se do 1980. Supplement to Bulletin II-1970 of the European Communities (Brussels: CEC).

Da bi se evropske valute mogle kretati u granicama dozvoljenih limita. and Giovannini. a poravnanja centralnih pariteta su bila dozvoljena.25%. Kada je riječ o inflaciji.25%. posebno za bilateralne limite. i ona prihvatila stopu od +/-2. Kreditne linije su bile neograničene i djelovale po automatizmu. Njoj je u početku bilo dozvoljeno da koristi stopu promjena do +/-6%. koji su. Veliku Britaniju 1990. 263 ERM proširen za Španiju 1989. ali je kasnije. 264 Ovim postupkom se bavio Robin Bladen-Hovell. F. Granice tolerancije su se kretale u rasponu od +/-2. su za skoro sve članice odobrili fluktuacije do +/-15%. god. kao +/-15 (1-wi). mjereći maksimalni rast i pad prema najjačim i najslabijim valutama. U slučaju nedostatka kontrole. tokom 1990. i Portugal 1992. Centralne stope nisu fiksirane u okviru EMS. O limitima ERM vidjeti u: Giavatzzi. poremetiti stope razmjene prema drugim članicama. u prve četiri godine stepen ublažavanja inflacije preko nominalnih poravnanja u zemljama sistema ERM je prešao 100%. one su se mogle poravnavati poslije konsultacija zemalja sa EMS. Izračunavanjem indikatora (maksimalnog) razilaženja u EMS. kada bi se narušile utvrđene proporcije. Izračunavanja razilaženja. pa su zajedničke kreditne linije centralnih banaka intervenisale uvijek. Nju prati niz drugih mjera u sektoru fiskalne i monetarne politike. Mehanizam razmene stranih valuta je okosnica EMS i bilateralnih odnosa valuta razmjene članica Zajednice (kreiranjem centralne stope i stope dopuštene promjene). koje obično rezultiraju poravnanjem vlastite valute i snažnoj afirmaciji simetrije između valuta zemalja članica. Artis. u nekim slučajevima. Sistem ERM je uspostavljen zbog očuvanja i kontrole stabilnosti valutnih pariteta članica. Valuta koja ne održava svoju centralnu stopu prelazi prag razilaženja. Indikator razilaženja je baziran na pragu razilaženja od 75% maksimalnog 264 Maksimalno razilaženje izračunava se u procentima. Ipak. može se doći do simetrije u adaptaciji sistema. Nema sumnje. Jer. Pošto su postojale razlike između zemalja u stepenu inkorporacije u ERM. koja su se u tom trenutku mogla primjeniti u evropskoj praksi. Cambridge. 330 str. centralne banke su imale obavezu da 262 intervenišu na tržištu stranih valuta. i pogotovo. gde wi izražava snagu razilaženja. centralne monetarne vlasti zemlje domicijelne valute moraju izvršiti korekcije kursa valute. tolerisane stopom fluktuacije u cilju stabilizacije intervenišu centralne banke najjačih i najslabijih valuta. Ako se valutni problemi ne saniraju. On održava bilateralne stope razmjene u limitima utvrđenih promjena. ovakve operacije dešavaju? Ako se valuta udalji od centralne stope. valute i. MIT Press. Kako. prije nego što valuta postigne limit nasuprot bilo kojoj drugoj valuti iz ERM. ali je taj 266 pad više nego prepolovljen. sprječavanja upotrebe devalvacija od strane država članica. Treba istaći da valutne deformacije mogu prouzrokovati konkurentske defekte. Praktična primjena EMS. i zašto se. 1989. bili izuzetno visoki. bila je Italija. Prva od zemalja koje su koristile izuzeće. Bilo je i izuzetaka. U početnim fazama funkcionisanja EMS zabilježeni su brojni slučajevi poravnanja centralnih stopa. informacije o budućim ekonomskim kretanjima i događajima u uslovima nestabilnih kurseva su se koristile za špekulativne dobitke. A: Limiting Exchange Rate Flexibility: The European Monetary Sistem. Za direktne intervencije. članicama stoje na raspolaganju krediti EMCF. Neke zemlje nisu dobile pravo primjene širih stopa (zbog nemogućnosti 263 primjene tranzicionog dogovora o proširenju limita stopa promjena). Primarni cilj ERM je održavanje poravnanja među valutama na minimumu. posebno za kratkoročno 265 finansiranje. devalvacije bi u evropskim privredama poprimile takmičarski duh. pa su se često koristili kratkoročni instrumenti. Većina odstupanja je kratkoročna. da su kreatori monetarne politike koristili najznačajnija teorijska iskustva.Mehanizam razmjene stranih valuta ERM. To je tražilo potrebu i za minornim intervencijama. postojale su i razlike u monetarnim politikama među članicama. Ministri finansija u 1992.. tako što provode monetarnu intervenciju na valutnom tržištu. Svaka bilateralna stopa može inicirati intervenciju. stope razmjene nisu fiksirane. to stvara dugoročne negativne posljedice na alokaciju resursa i odvijanje trgovine. Iako je ERM zamišljen da obezbjedi okvir monetarne stabilnosti u Evropi. Netržišna ponašanja i druge negativne konsekvence su dovele do špekulantvnih ponašanja. 125 262 .. god. kad bi neka valuta dostigla bilateralne limite. koje bi mogle uticati na narušavanje odnosa u razmjeni i konkurentnosti ili rast špekulativnih transakcija. Kad neka valuta u EMS dođe do praga razilaženja. 265 Za ove namjene su korišćeni instrumenti VSTF-Very Short Term Financing 266 Isto. Ono pokazuje maksimalni procenat unutar kog tržišna ECU stopa može da se kreće.

god. Francuski franak i njemačka marka su neznatno promijenile vrijednosti. Zato su se kolebanja valutnih tržišta i poravnanja preko ERM dešavala sa pojavom i minimalnih tržišnih špekulacija. kada je Italija prihvatila strožiji režim. Efekti ovih transakcija nisu bili veliki. Ugrožene su pezeta i funta uprkos rastu kamatnih stopa. Choice of Entry Rate into the ERM. dovelo do proširenja granica intervencije na +/-15 %. Irska funta devalvira 10%. U zemljama gdje je valuta depresirala. za oko 0. respektujući centralni paritet. septembra devalvira za 7%. Reforma EMS je bila nužna. poravnanja su bila rijeđa. pezeta i eskudo padaju na kritičnu tačku prema njemačkoj marki. Krize ERM septembra 1992. pa je i ona suspendovana. 1-22. 126 267 . god. god. Valutne nestabilnosti 1992. Pritisak na ERM raste i u 271 1993. do 1987. EMS je stalno redukovao nepostojane stope razmjena.. P. Deformacije i Wren-Lewis. uočava se zadovoljavajuća stabilnost valutnih kurseva. doveli su do opšte nestabilnosti u svim evropskim zemljama. Članstvo funte u ERM se privremeno suspenduje. posebno poslije pozitivnog referendumskog rezultata. 269 Lira 12. S. Septembarska kriza nije kraj pritiska među članicama ERM. god. kraj 1992. uglavnom. napuštanja sistema od strane funte i lire. danska kruna. p. 272 Kriza valuta je usporila rast u 1995. ove kamatne stope su bile prenešene na ostale članice i teret inflacionog pritiska je opao u većini zemalja ERM. 59. 270 U ovom slučaju se problemi anuliraju sinergičkom operacijom francuske i njemačke centralne banke. U tom periodu dogodilo se samo jedno značajno poravnanje. vršena su poravnanja valuta u sistemu razmjene. Više kamatne stope ne ojačavaju liru. što je već 1993.o.25% do 0. Ponovo se aktueliziraju potrebe za 273 uvođenjem kontrole kapitala. posebno kada se nepostojanost mogla predvidjeti. god. finansijske krize evropskih tržišta stranih valuta tokom 1992. usporavaju rast uz pad inflacionog pritiska. 1991. Vremenom. što je stvaralo velike probleme. Taj period se koristi za integraciju sistema sa funtom sterlingom. god. i jula-augusta 1993. S. Evaluating the U. Tobin i Wyplosz (1995) predlažu da svi koji se zalažu za otvoreno tržište stranih valuta kreiraju beskamatne depozite u svojim centralnim bankama. dok je u Britaniji recesija praćena percepcijom da funta može svakog časa devalvirati. najavljivale ekonomske šokove i krize. usporavanje rasta je prati rast nominalne kamatne stope i inflacije.5%.. R. No. Westaway. 273 Poznati ekonomisti Eichengreen.. su imalo snažno dejstvo na ekonomiju zajedničkog evropskog tržišta. i drugih razloga. Do 1992. Supplement. Poslije lire i funte. sprečavajući tendencije monetarnih deformacija i valutne iskrivljenosti. 272 U zemljama sa većom depresijacijom valute usporavanje rasta prati rast nominalnih kamatnih stopa i inflacije. Bundesbanka je sanirala inicijalni inflacioni pritisak u Njemačkoj politikom viših kamatnih stopa. Konačno. Posljedično. Uz slobodu kretanja kapitala u sistemu ERM. naftni šokovi sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka. god. U periodu od 1979. Problemi EMS su kumulirali. Soteri. Koji su uzroci monetarne krize? Kakve je posljedice imala na razvoj monetarnog sistema Zajednice? Kriza u ERM. Italija ima visok javni dug i deficit budžeta.5%. n. god. Pezeta i portugalski eskudo devalviraju u novembru 6%. Valutne špekulacije su kulminirale u septembru pa dolazi do velike valutne intervencije u cilju 269 270 pada lire ispod nivoa koji je utvrdio ERM. Zemlje sa valutama koje su apresirale. pezeta 8%. obilježava valutna kriza praćene dužim nestabilnim periodima. i 1993. god. a do kraja godine vrijednost funte pada oko 15% i lire oko 16%. jer su se samo potpunim monetarnim integracijama mogli riješiti postojeći ekonomski problemi.. Ministri finansija i centralnih banaka su u augustu odlučili da promijene strukturu ERM. Njemačka marka poslije ujedinjenja Istočne i Zapadne Njemačke nije realno procjenjivana. su vezane za stanje tržišta razmjene stranih valuta i finansijskog kapitala. i to tehničkog karaktera.Iz tih. Manchester School.. 271 Od maja do jula francuski i belgijski franak. iniciraju brže rješavanje monetarnih problema i stvaranje pretpostavki za MU. Novi limiti fluktuacija se proširuju na +/-15%. osim Holandije koja zadržava ranije limite fluktuacija guldena prema njemačkoj marki od +/-2. eskudo 6. Posljedično jača njemačka marka koja vrši pritisak na funtu i liru. ali su njihovim akterima dali određenu konkurentsku prednost. Sve je dodatno ohrabrila odluka Velike Britanije da sa ERM kreira antiinflacionu strategiju. Prilagođavanja stope razmjene su uzimala u obzir tržišne stope i bez špekulacija u procesu razmjene. iako su mnogi analitičari 267 smatrali da je on izuzetno visok. pritisak trpi i francuski franak.K. god. Visoke stope rasta šezdesetih. Generator krize tržišta razmjene je bila i politička situacija u vezi referenduma koji je trebao potvrditi dogovor 268 iz Mastrihta. 268 Danska odbija dogovor početkom juna. and Barrell. Samo je holandski gulden sačuvao svoju vrijednost. i 1993. a uzroci još uvijek nisu bili determinisani.5%. i sistem Bretton Woodsa i koncept monetarne zmije su nastojali spriječiti bilo kakve promjene (fluktuacije) pariteta koje su. španskom pezetom i portugalskim eskudom.

koja je imala znatno višu stopu inflacije. god. ERM je bio asimetričan. Ukoliko se promjene monetarnih agregata kompariraju sa inflacijom. To je značilo da se njemačka monetarna politika indukuje u cijelu 274 evropsku ekonomiju. Sistem prelijevanja je mnoge efekte učinio apsurdnim.: Kretanja monetarnih agregata Izvor: Izvor: EUROSTAT. postala paralelna valuta i u zemljama tzv. No. ona je imala neophodnu snagu za intervencije prema američkom dolaru (kojem je inače. 127 . god. Sve ovo vodi tome da je za članice ERM važniji odnos vlastitih valuta prema njemačkoj valuti. Ovo je omogućeno tako što je Njemačka imala. Nestabilnost evropskog valutnog tržišta tokom 1992. Slično je i sa holandskim guldenom. S druge strane. nego paritet prema ECU. ali je moć ove valute manja zbog limitiranosti holandske privrede. Uloga Njemačke u ERM. što je vidljivo iz grafikona 9. ali i koristi koje će se valorizovati tek u budućnosti. koja je uz sve. što govori o uspjehu monetarnih vlasti u očuvanju cijenovne stabilnosti.13. 274 Marka je. Međutim. S druge strane. Očigledno je. održavala "u životu" ostale evropske valute.iskrivljenost nisu bile potpune. Bundesbanka je čestim kupovanjem ili prodajom duga koji je imao kamatu. članice ERM su imale veliku korist od njemačke ekonomije jer su monetarne transakcije redukovale inflaciju zahvaljujući snazi njemačke marke. što je neminovno dovodilo do valutnih disproporcija. Tako su se npr. to je bila cijena koji je Njemačka željela platiti radi rasta uticaja u Zajednici. News release. Dalje. stroga budžetska i monetarna disciplina njemačke centralne banke (i njemačka marka je postala stabilnija) mogli preliti i djelimično "istopiti" u drugoj zemlji. može se primjetiti da je inflacija stabilnija. Slabije evropske valute nisu mogle podnijeti valutne intervencije ovog nivoa. došla u poziciju da joj se moraju prilagođavati druge članice Zajednice. Istočne evrope. Dakle. ovo nije bio problem. već je bila i konkurentnija od ostalih. šansa za afirmaciju Bundesbanke koja je imala snagu za očuvanje jake njemačke marke. Grafikon 9. To je proizvodilo nove anomalije u vidu većeg respektovanja bilateralnih ograničenja u odnosu na valutne probleme u ERM. Euroindicators. monetarna politika s početka posljednje decenije prošlog vijeka je pod snažnim uticajem najjačih evropskih valuta.13. Evropsku monetarnu politiku prati fleksibilno kreiranje monetarnih agregata. april 2009. ne samo najveći GDP tadašnje evropske integracije. a njemačka marka nominalno sidro. prihvatanje da se inflacija smanjuje mehanizmom ERM utiče da se velike transakcije prilagođavaju interesima proširene zone njemačke marke. da je upravo jedan od važnih instrumenata monetarne politike i kreiranje monetarnih agregata. Ali. i 1993. preko akcija snagu davala i Bundesbanka). ipak je izdvojilo njemačku marku kao uporišnu tačku sistema. već naprotiv. pored većine članica Zajednice. To utiče na njihove dugoročne varijacije. 50/2009. uz negativne efekte na njemčku privredu. koja je bila najjača antiinflaciona centrifugalna sila. Zato su članice bez većih protivljenja i prihvatale njemačko vođstvo u ERM. Uvijek se postavljalo pitanje. ali i nekim tadašnjim evropskim zemljama socijalističkog uređenja. što se nije moglo ostvariti bez naprezanja i troškova (koji su ipak donosili dugoročne koristi) ne samo u ekonomskoj sferi. Kako je marka došla do te pozicije? Prije svega. što su neki političko-stručni krugovi koristili za marginalizaciju EMS. da li je ERM "de facto" monetarno područje interesa njemačke marke? Pitanje se postavljalo i u drugim zemljama nečlanicama.

2. mora se dati odgovor na pitanje. Sistem je dugo funkcionisao i zadovoljio tadašnje porebe za razmjenom na široj teritoriji carstva. Italije i Švicarske. ako ni zbog čega. dominaniraju na ekonomskoj i geopolitičkoj sceni. snaga američke privrede i njihove nacionalne valute se još uvijek ne može relativizovati. evru veće tečkoće stvara svjetska recesija.9. Ekonomska i politička moć Unije sve više raste. Pipin Mali. Firenca ostali napredni gradovi toga vremena kovali su vlastiti zlatni novac. Inače. 5. članice EMU su zamijenile nacionalne valute za evro izvršivši operacije izravnavanju valuta. a 1873. između Francuske. da je sama ideja zajedničke evropske monete veoma stara a modaliteti implementacije uvijek prilagođeni nekoj od istorijskih etapa i stepenu razvoja proizvodnih snaga. 200 i 500 eura. otac poznatijeg Karla Velikog uvodi srebrni kovani novac (denije) na područje današnje Francuske. u osmom vijeku. Venecija. što je tadašnji Rim do perfekcije rješavao mnoga pravna pitanja. u srednjem vijeku se skoro u svim dijelovima današnje Evrope kovao srebrni. Razvoj ekonomije i snažna politička aktivnost u širem regionu. 50. Trinaesti vijek je poznat po tome što gradovi-države u Italiji monopolišu trgovinu i promet zlatom u širem regionu Mediteranskog mora i Sjevernoj Africi. a evro postaje značajna moneta u svjetskim razmjerama.6. Španija. Bugarska i Rumunija. treba naglasiti da je zajednička evropska valuta evro ojačala i prevazišla procjene prilikom njenog nastajanja. Kasnije. Skandinavska monetarna unija). gradovi izgrađuju a luke prevoze sve više tereta. Ali. vidljivo je da je novac. 100. Trgovina u ovom dijelu Evrope postaje dinamičnija. U opticaju se nalaze kovanice od 1 i 2 evra i manje kovanice od 1. za razliku od ostalih nacionalnih interesa. Prelaskom na evro sve stvorene obaveze i primjenjivani instrumenti prema ECU su preuzeti. veći u drugim privrednim oblastima. italijanski bankari počinju sa korišćenjem vučenih mjenica. Prema ISO standadima (4217) "EUR" je skraćenica a "evro" je njen pun naziv. rimski period su obilježila raznovrsna i veoma plodna ekonomska rješenja. Ovu proceduru podrazumijeva svaki novi ulazak u Evrozonu. Jedan evro ima 100 centi. god. ne samo u monetarnoj sferi. Ekspanzija ekonomskih odnosa. 20. ka zauzimanju dominantnog mesta među svjetskim valutama. a često i zlatni novac. Tim povodom su kovani zlatni novci (franci i guldeni). U naletu. kako se na najstarijem kontinentu pojavila najmlađa novčana jedinica? Da li je evro prva zajednička valuta na tlu Evrope? Odgovore na ova pitanja daje kratki istorijski pregled iz kojeg je očigledno. Srebrenjaci se koriste do kraja srednjeg vijeka i služe kao matrica za engleski peni (pojavio se kasnije). Evropski novac kroz istoriju. Ipak. Dakle. Mnogo kasnije. koje su u ekonomskom smislu predstavljale stratešku inovaciju toga vremena. Imperator August u cilju proširenja ekonomskog i političkog uticaja na prostor carstva. Evropska valuta se obilježava na dva načina. ali ova država nije pristupila Uniji. 50 centi. onda zbog činjenice da je SAD uz Uniju još uvijek najznačajnije svetsko tržište. Dioklecijan provodi monetarne reforme i uspostavlja jedinstven rimski novac utemeljen na obliku primitivnog zlatnog standarda. 10. posle skoro tri vijeka. 128 . reformiše tadašnji oblik "rimskog monetarnog sistema" uvodeći kovani novac od srebra i zlata. a posebno ugovore. god. Uglavnom. Početak dvadesetog vijeka je vrijeme kada tržišne zakonitosti dolaze do punog zamaha. Evro Evro je zvanična valuta jednog od najjačih ekonomskih blokova na svijetu. Evro se obiljležava sa grčkim slovom € (epsilon) i simbolizuje prvo slovo riječi Evropa. Treba naglasiti. zajedničko tržište i evro kao njegova najača poluga. Uniji pristupa Grčka. U desetom vijeku i tadašnja ujedinjena Engleska uvodi jedinstvenu monetu. su vođeni pregovori o ulasku Austrije. nego američki dolar. Srbija. Još od početka razvoja civilizovanog društva Evropa ima potrebu za kompatibilnim mjerilima cijena u procesu razmjene dobara. Poprečno postavljene linije simbolizuju stabilnost evra. Belgije. da se organizovani sistem plaćanja mogao uspostaviti i zbog toga. To je iziskuje nove ideje u plaćanju između ekonomskih aktera koje nisu vezane za opticaje ogromnih količina zlatnika ili srebrenjaka. uvijek imao internacionalnu dimenziju. Godine 1867. Tokom 1869. U devetnaestom vijeku dolazi do formirajnja prvih monetarnih asocijacija (npr. I ostali tadašnji evropski subregioni formiraju monetarne zajednice prilagođene tadašnjim uslovima (npr. 10. 275 Novčani savez iz 1865. koji su "de facto" činili suštinu problema razmjene i odnosa u monetarnoj sferi toga doba. Isto tako. najjače finansijsko tržište i najveći trgovinski partner EU. No. dužničko-poverilački odnosi se vrtoglavo povećavaju. Latinska monetarna unija) 275 koje koriste zlatni i srebrni novac kao zakonsko sredstvo plaćanja. uslijed intenzivne trgovine preko mediteranskih luka traži odgovarajuće sredstvo razmjene univerzalno za širi ekonomski prostor. 20. ekonomija sazrijeva kao nauka a monetarna sfera postaje sklona usponima i padovima. Zbog tih zahtjeva. Banknote se emituju u apoenima od 5. Ideja evropske valute nije nova.

vlastiti ekonomski problemi se dijelom mogu preliti na druge ekonomije širom svijeta. na jedinstvenom ekonomskom prostoru. god. čak i glavne valute. uslugama i kapitalom. god. a kod mnogih sazrijeva svijest o potrebi ubrzanja monetarnih integracija. god. U cilju stabilizacije međuvalutarne razmjene Savjet ministara 1978. god. firmama i ekonomiji Unije u cjelini. Vernerovog komiteta. Norveške. on nije realizovan zbog problema izazvanih naftnim šokovima i "padom" Bretton-Woodsa. Na svjetskoj ekonomskoj sceni se desilo mnogo događaja sve dok nije osnovan EMS (1979. god. Danske i Irske. Preko monetarnog jedinstva se efikasno i bezbolno provode strukturne reforme i realizuju ciljevi zajedničkih. Iste godine Haški samit donosi plan po kojem bi se do kraja 70-ih uspostavila EMU. Tokom 1970. ali i u vremenu recesija. Vernerov izveštaj iz 1970. Očekujući pristupanje u EZ. Danas je evropsko tržište snažno i stabilno u svjetskim razmjerama. Četrdeset godina kasnije. ni funta sterlinga nekad. god. u kome se do 1980. početkom 1972. Kao posljedica. predlaže stvaranje monetarne unije u Zajednici. posebno kohezionih politika. 1969. Sa zajedničkom valutnom politikom se lakše održava cjenovna stabilnost. Delorov komitet aktuelizira pitanja monetarnih integracija. Ovi. ali i agregatno. Na mikroekonomskom planu najvažnije direktne koristi od uvođenja evra su značajno 276 277 278 Njemački političar. Dolazi do valutne i makroekonomske nestabilnosti i stalnih valutnih špekulacija. No. Monetarna zmija ne fukcioniše kvalitetno u prvih nekoliko godina pa ovaj koncept ne može sprječiti nestabilnost evropskih valutnih tržišta. dok pezeta. osniva se EMS. ponovo oživljavaju ideje o stvaranju evropske zone monetarne stabilnosti. uključujući i neke izvan ERM. Vernerov plan je bio samo prirodni nastavak otvorenog procesa. Danas se može konstatovati da je evro ispunio većinu uslova za status svjetske rezervne. Kao što je već rečeno. Konkretne prijedloge je još 276 1929.). Otvoreno je za trgovinu robama. Vijeće ministara u Madridu donosi odluku o stvaranju MU do početka 1999. koje su isto bile učesnici koncepta poznatog kao monetarna zmija (Snake). Tokom 1970. god. Da bi se došlo do te pozicije Evropa je morala podnijeti mnoge žrtve. Evro racionalizuje monetarni sistem. ni dolar u novijoj istoriji. ECU je "de facto" mjerna jedinica ERM u iskazivanju centralnog kursa i obračunska jedinica transakcija u Zajednici. funta sterlinga i lira fluktuiraju u odnosu na druge evropske valute. posebno na ekonomskom planu. su naslijeđeni i najčešće su vezani za strukturne probleme. Makroekonomske prednosti su u tome što EMU. Belgija i Luksemburg. te od Komisije promovisan i preporučen evro za jedinstvenu evropsku monetu. Velika Britanija i Irska ubrzo po pristupanju napuštaju ovaj sistem. Nedostaci s kojima se susreće evro u odnosu na. Unija kontinuirano održava ravnotežu svojih makroekonomskih bilansa. 129 . u EZ se pokušava limitirati dozvoljeno valutno odstupanje od +/. To je složena valuta koja sadrži određene iznose valuta članica. kada se proširuju limiti mehanizma deviznog kursa na 15% mogućeg odstupanja. Evropska komisija inicira ideju 277 stvaranja MU koja je generisana potrebama koordinacije ekonomske i monetarne politike. Nizozemska. Jer. Ipak Ugovor prate problemi neratifikacije Danske. god. I onda kada je ekonomija u uzletu. i 1993. još uvijek izraženu dominaciju dolara. Takav status im je donosio velike ekonomske koristi. tokom 1979. god. bavi se ozbiljno ovim problemima. U Mastrihtu potpisuje Ugovor o EU (TEU). a kasnije i irska funta devalviraju. tokom 1995. U cilju stvaranja zone evropske monetarne stabilnosti. dao Gustav Štreseman. Danska. EMS i evro uspješnije provode valutnu politiku smanjujući rizike nestabilnosti u slučaju velikih fluktuacija kurseva članica. nisu bez razloga bili važeće svjetske valute. Ovo stanje traje do druge polovine 1993. koji počinje sa radom već iduće godine.25%. Krajem 1992. Sistem obuhvata valute konstituente evropske novčane jedinice ECU (European Currency Unit). Jedinstvenom monetarnom politikom i valutom se mnogo lakše prevazilaze krize i šokovi. utiče na smanjenje kamatnih stopa i donosi značajne beneficije finansijskim institucijama. traže se efikasnija rješenja u valutnoj stabilnosti. To olakšava održavanje makroekonomske stabilnosti u željenim granicama i dostizanje ciljanih stopa rasta. Situacija je još daleko od idealne. tri faze ovoga plana su predložene od strane tzv. donosi akt o primjeni efekasnijeg postupka uspostavljanjem EMS. Poslije pada sistema iz Bretton Woodsa. 278 god. god. Problemi utiču na udaljavanje od EMU. god. Velike Britanije. na nivou preduzeća. tijesna francuska referendumska većina i tradicionalno britansko odgađanje. tako da do 1977. god. god. u sistemu ostaju Njemačka. investitorima. Koristi od uvođenja evra.Dvadeseti vijek obilježavaju ideje o zajedničkoj evropskoj valuti moderne epohe. mikroekonomske i globalne). eskudo. i globalni ekonomski problemi slamaju mehanizam deviznog kursa ERM u EMS u 1992.2. ali je sasvim sigurno da evro počinje ubirati "internacionalne" plodove. Kao zajednička valuta evro pruža direktne i indirektne koristi evropskoj i svjetskoj privredi (makroekonomske.

Iz predhodnog grafikona je očigledna superiornost evra u odnosu na dolar. pozicija i ugled evra rastu. Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića.14. News release. Novi Sad. Oni imaju pravo na sve što preostane poslije izmirenja troškova akcionarskog društva. i ostvaruju ciljevi na planu izvoza i očuvanja stabilnosti primarnog tekućeg računa. danas cijene ovog proizvoda povoljnije kad se plaćanja u evrima. kada svjetska ekonomija preživljava krizne trenutke. upravo je monetarna politika Unije zasnovana na jednakom uvažavanju. Prema Paul De Grauwe. Na prvi pogled bi se moglo zaključiti da visok paritet evra prema dolaru i stabilnost u dugom roku koju forsira ECB dovode do teškoća u izvozu roba sa zajedničkog evropskog tržišta (što nije slučaj). Čak i danas.: Odnos dolara i evra Izvor: Izvor: EUROSTAT. evro utiče na širenje i rast finansijskog tržišta. evro je promijenio. Zbog toga su. firme i jesu u vlasništvu domaćinstava (preko akcija ili bankarskih zaduživanja). Uz ostale prednosti. i dalje mijenja odnose konkurencije u okruženju i na svjetskom nivou. 2004. Kratkoročno. a finansijske koristi se mere desetinama milijardi evra). investitori kontinuirano očekuju stalni rast evropskog tržišta "prebukiranog" suficitima privatnog i javnog kapitala. 50/2009. Na globalnom planu. u EU se sve intenzivnije odvijaju spajanja i pripajanja (merdžeri i akvizicije) preduzeća. Grafikon 9. zasnovana na hipotezi o direktnom uticaju na bogatstvo domaćinstva. kada je nafta bila jeftinija za kupovine u njemačkim markama. i konsekvence tog odnosa na aktuelnu krizu izazvanu visokim troškovima energije. koja se opet plasira u firme. evro mnogo više od drugih valuta amortizuje negativne konsekvence na evropskom ekonomskom prostoru. kompanije sa značajnijom ulogom u 279 trgovini Unije mogu koristiti mnoge pogodnosti evra. evro sve više postaje optimalan izbor. Pored konkurentosti evro "tjera" na integracije aktere evropskog tržišta i zbog toga što povoljno utiče na materijalnu proizvodnju visoke dodate vrijednosti. Euroindicators.smanjenje direktnih troškova finansijskih transakcija (broj transakcija se mjeri desetinama i stotinama miliona. ili prioritet u slučaju stečaja. Izolujući sve druge ekonomske elemente nameće se trivijalan zaključak da evropske kompanije kupuju jeftiniju naftu zbog snažnije evropske valute (grafikoni 9. Ekonomija Monetrane unije. pa se na njemu 280 multipliciraju finansijske i statusne transakcije. god. slično kao i kod naftnih šokova sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog vjeka.). koja se u pravilu plaća dolarima. Na primjeru evropske štednje i investicija može se objasniti i Modiljani-Milerova teorema. Tako se monetarnom politikom EMU svjesno održava cjenovna i valutna stabilnost.14. Vlasnici akcija su rezidualni povjerioci. što je siguran znak da finansijsko tržište postaje dinamičnije. U idealnim uslovima. nema razlike između ulaganja sopstvene imovine ili zaduživanja. komercijalnih i rizičnih obveznica i HoV fizičke imovine itd. i dužnika. sa aspekta zemalja koje dio svojih nacionalnih rezervi žele držati u nekoj drugoj valuti. Koristeći prednosti evra. 280 279 130 . Ali. april 2009. Kao što je rečeno. god. A. Uzmimo samo primjer odnosa evra i dolara. i povjerilaca. Prema njoj. Dakle. postoje i druge makroekonomske i mikroekonomske pogodnosti koje je sa sobom donijela zajednička evropska valuta. Pored ovih. To je osnov Modiljani-Milerove teoreme. ukrupnjava kapital i stvara uslove za veću konkurentnost finansijskih tržišta. Iz navedenog se zaključuje da je finansijsko tržište EU pod evrom mnogo ozbiljnije i dinamičnije nego rascjepkana finansijska tržišta prije njegovog uvođenja. Zato nema razlike između štednje firmi i štednje domaćinstava.

Ovo je normalan efekat bijega u rezervne svjetske valute. U zoni evra i dalje se očekuje nepopustljiva finansijska politika. ne interveniše u korist dolara da bi ga kupila evrima. potrošene su milijarde maraka. 131 281 . integracija finansijskog tržišta i transparentna politika cijena. Uglavnom. treba očekivati skromniji oporavak. monetarna politika Unije će se i u vrijeme krize temeljiti na proklamovanim principima visoke monetarne discipline i autonomije monetarnih vlasti. On je tako izbalansiran da u određenoj situaciji pruža najbolji rezultat za svakog trgovinskog partnera. Nije riječ samo o tim troškovima. najveće centralne banke su relaksirale politiku kamatnih stopa i ograničile direktne udare na ekonomije najrazvijenijih zemalja i ublažile štetno povratno dejstvo na na realni i finansijski sektor. upravo zahvaljujući zajedničkoj valutu i potencijalu velikog tržišta EU27 spriječena recesija razornih razmjera. ne treba razdvajati monetarne i finansijske mjere. 282 Treba naglasiti da je kriza ojačala dolar. U prevladavanju posljedica aktuelne krize ključnu ulogu imaju centralne banke. Ovdje je karakteristično navesti napore ECB. Od 1999. pa ponekad ima i političkih nesuglasica sa članicama kod kojih evro služi kao "moneta za potkusurivanje" domaćih političara. uloga svjetske valute i prednosti koje ova pozicija donosi. učinak krize je odmah prepoznat. što je omogućilo da se centralne banke brzo okrenu ka smanjivanju kamatnih stopa. I britanska valuta bilježi najviše nivoe od 1992. Međutim. Međutim. ▪ Nedostaci uvođenja evra. To je dovelo i do neracionalnih ponašanja i fiskalnih probijanja od strane nekih vlada. Striktna monetarna politika ECB rezultira jačanjem evropske valute. Ove. Evro je postao alibi za loše nacionalne poteze. god. dok se ukupni troškovi zamjene ne mogu u cjelosti izračunati. One su se usmjerile na podršku likvidnosti obveznicama suočenim sa nedostatkom finansiranja i naglim padom tržišta hartija. već mnogim 281 Integracija i standardizacija monetarnog sektora dovela je do gubitaka radnih promjenama u članicama. što 282 može usporiti rast tražnje i brži oporavak. Ono što je bilo važno. Zajednička evropska valuta je podnijela veliki teret aktuelne finansijske krize. Samo za troškove štampanja i kovanja evra. ali i centralnih banaka najvećih članica.Može se zaključiti da u ovom trenutku nema optimalnijeg makroekonomskog izbora i da EU. prateći uglavnom kretanje evra. Članice su izgubile prava upravljanja monetarnom sferom. god. već i globalno. Evro utiče na povoljniju makroekonomsku i društveno-političku situaciju. jen i evro u odnosu na ostale svjetske valute. Ove valute su ojačale i u realnom i efektivnom smislu. Promjena situacije dovodi i do toga. ali i ostale prednosti uvođenja zajedničke valute na najrazvijenijem ekonomskom prostoru na svijetu utiču povoljno na ekonomije evropskih zemalja. Najveći nedostatak evra su ogromni troškovi uvođenja.7. Važno je napomenuti da se svjetske finansijske rezerve sve više transferišu u evro. Glavne prednosti i nedostatci od uvođenja evra se mogu sistematizovati na slijedeći način: ▪ Prednosti od uvođenja evra su:     redukcija visokih troškova finansijskih transakcija. da ECB i onda kada je u mogućnosti. eliminisanje potencijalnih rizika izazvanih valutnim nestabilnostima i neželjenim razlikama u kursevima nacionalnih valuta. Jačanje jena je posebno izraženo u 2009. jačanje cjenovne stabilnosti i dr. ne samo u Evropi. 9. god. U tom kontekstu. Evroptimisti smatraju da je. jer je centralno bankarstvo više koordiniralo sa drugim nacionalnim institucijama nego ranije. SAD i EU. neke članice nalaze rezerve u fiskalnim sferama i stimulišu određene segmente tražnje. do 2008. dometi ovih mjera su ograničeni. Tek u 2010. Uglavnom. bez obzira na krizu svjetske ekonomije ostvaruje dva zacrtana cilja: spoljnu konkurentnost i afirmaciju evra kao vodeće svetske valute. Slično je i sa funtom. mjesta u monetarnim institucijama i sporednim djelatnostima. god. kontroli cijena nafte i kretanju cijena. jer postoje zemlje u zoni evra koje nemaju fiskalne resurse za ove namjene. U području evra se očekuju aktivnosti koje će obezbjediti minimalni rast u 2009. god. Evro i dolar: partneri ili rivali? Odnos evra i dolara je specifičan.

što će ga i definitivno smjestiti u 285 ravnopravan položaj sa američkim dolarom. Dalje. u čemu evropski sistem još zaostaje za 284 američkim. pa čak i dugoročno preusmjerava štednju izvan evropskog ekonomskog prostora. Dakle. Jer. 284 Još uvijek je gotovo polovina svjetskog bogatstva podređena američkom dolaru. Amerika je. Dalje. Najvažniji akteri evropskog ekonomskog prostora moraju mnogo učiniti na integraciji tržišta kapitala i finansijskog tržišta u ovom dijelu svijeta. Evropu i Japan. tada se može dobiti prava slika o minornosti evropskog u odnosu na američki budžet. Da bi postigli spoljnu konkurentnost i zadovoljili potrebe tradicionalno fleksibilnog tržišta rada SAD uspijevaju održati neznatno brži rast u odnosu na najveće spoljnotrgovinske partnere.27% GDP ).dolar. a cijene nafte i važnih svjetskih roba i sirovina se izražavaju u američkim dolarima. može se shvatiti sva kompleksnost pristupa monetarnoj i valutnoj politici koju vodi ECB. zahvaljujući centralizaciji državnih finansija i mogućnostima realizacije finansijskih megatransfera. Evropljani moraju dalje raditi na ekspanziji i afirmaciji svjetske reputacije evopske monete i monetarnoj politici koja će eliminisati još uvijek prisutne strukturne probleme. No. Prema njima. Iz ovoga bi se mogao izvući nedvosmislen zaključak da bi. Jer. Suprostavljanja su uglavnom u tumačenju da slabljenje američke valute svjesno jača evropski ekonomski prostor i ulogu EU u svjetskoj ekonomiji. stvara nezadovoljstvo evropskih štediša. Treba naglasiti da SAD. Kada se dodaju ciljevi koji su evru postavljeni na planu razvoja svjetske ekonomije. ostvarivali mnogo veće dobitke u slučaju slabijeg evra prema dolaru. No. a time i privredni rast. Dakle. koje se plaćaju američkim dolarima i manje važnim. 285 Već u ovoj fazi odnosa evro-dolar ima mnogo zemalja koje rezerve drže u odnosu 40-40-20. dok drugi autori smatraju da je ovaj scenario dio dobro isplanirane aktivnosti američke administracije. američka administracija se kontinuirano bori protiv inflatornih pritisaka. 132 . to nije sporno. ali evidentnim koristima koje evropljani ili imaoci evra ostvaruju kao turisti u zoni dolarskog pokrića i drugim evro-dobicima. i veličina finansijskog tržišta SAD je još uvijek dominantna u odnosu na evropsko. A one se sublimiraju u pravilu da rast i zaposlenost neminovno prati inflacija (vrijedi i obrnuta proporcija). Ipak. koji je još uvijek vodeća svjetska valuta. Jer. Pored politike stabilizacije privrednog rasta. Za razliku od američke administracije.5% nacionalnih budžeta ili 1. da uz najveće dobitke u kupovini nafte i uz pogodnosti u kupovinama nekih strateških sirovina. Objašnjenje je u tome da SAD politkom jeftinog dolara aktivno utiču na svjetske trgovinske odnose i na taj način produžavaju i održavaju svoju geopolitičku dominaciju. gubi oko 60% vrijednosti u odnosu na evropsku valutu i spušta se na nezabilježeno nizak nivo u odnosu na jače svjetske valute. Komisija kao izvršni organ EU raspolaže zaista minornim budžetom u odnosu na output Unije 283 ili sredstva nacionalnih vlada (oko 2. evro i dolar su već sada izjednačeni. za razliku od EU. monetarna unija zahtijeva puno političko jedinstvo. Jer. slab američki dolar je prevashodno rezultat politike američke vlade. uzroci kretanja američke valute traže kompleksniju analizu. svjetska dominacija SAD je direktno proporcionalna sa dominantnom pozicijom dolara na svjetskim tržištima. vidljivo je. 283 Kada se zna da se gotovo polovina budžeta EU troši na kontroverznu CAP. jednostrana objašnjenja ovog fenomena nisu relevantna. prednost evropske valute nad dolarom je još uvijek veoma diskutabilna. ali još uvijek podnošljive pritiske visokih budžetskih i spoljnogtrgovinskih deficita. Ipak. lakše "preživljavaju" ekonomske krize i šokove. održavajući spoljnotrgovinsku konkurentnost. amerkanci su suočeni i sa drugim problemima makroekonomskog karaktera. pogrešno je apriorno prihvatiti ili odbaciti bilo koju verziju uzroka deprecijacije dolara. svoju političku ulogu i gradi na snažnoj ekonomiji i jakom dolaru. što se automatski povoljno odražava i na rast zaposlenosti. tj. I na kraju. može se primjetiti da u stručnoj javnosti postoji veći broj respektabilnih tumačenja dugogodišnje depresijacije američkog dolara. evro će veoma brzo elimimisati većinu kontroverzi. Nema sumnje da se administarcija i FED grčevito bore da što prije stabilizuju makroekonomsku situaciju i time nesvjesno doprinose amortizovanju efekata koje donosi zakonomjernost Filipsove krive. u takvoj situaciji i ECB pod pritiskom jakog evra mora snižavati kamatne stope što podgrijava inflaciju. Evidentno je da snažan evro u određenoj mjeri usporava izvoz. posebno u izvoznim granama američke privrede. prije svega veliki evropski izvoznici. sigurno je da američka valuta može istrpiti snažne. slab dolar u uslovima svjetske recesije održava izvoznu konkurentnost američke privrede i održava stope privrednog rasta.

287 Za razumevanje kriterijuma konvergencije. Unija je aktivna u podršci tim 287 zemljama i što bezbolnijom integracijom u EMU. devizni kursevi zemalja i fiskalni kriterijumi. te utvrđivanjem sankcija za one koji stvaraju štetne i neopravdane deficite. Dablinu i Luksemburgu. članstvo u EU se uslovljava strogim kriterijumima konvengencije (kopenhagenški kriterijumi) koji važe. Konačno. ispunjenje kriterijuma konvergencije je primarni. Kriterijumima se daje veliki značaj zbog potrebe da se poveća fiskalna i monetarna odgovornost članica. Oni se. koristiti zaključke sa skupova u Kopenhagenu. Evropske zemlje u procesu tranzicije imaju različite režime deviznih kurseva (od fiksnog aranžmana currency borda do režima fluktuacija). sublimirane u visokom stepenu finansijske discipline. I mnoge zemlje nečlanice Unije koriste evro kao domaću valutu. evro je značajan i za zemlje u tranziciji. pored ostelih. Ugovor o EU definiše kriterjume članstva u EMU. ne samo za zemlje koje trebaju pristupiti EMU. Kriterijumi brane temeljne vrijednosti evropskih integracija. Kriterijumi su klasifikovani u četiri poglavlja i to: konvergencija stopa inflacije. posebno za one koje se nalaze u fazama priključenja EU. konvergenciju kamatnih stopa. 133 286 . Uvođenjem evra. Zbog visoko postavljenih zahtjeva. već i za stare članice 286 Unije. uglavnom svode na potrebu uspostavljanja ulazne i jačanja dugoročne finansijske discipline. većina članica preispituje dotadašnje režime deviznih kurseva. Formalno. i jedan od najtežih zadataka koji stoji pred zemljama u tranziciji (koje žele pristupiti EU). ali i kao mjernu jedinicu u vođenju vlastite valutne politike.Evro i tranzicione zemlje.

Čak i više od toga. EZ. nego su njene nadležnosti izvedene iz nadležnosti članica i. No. tačnosti. a kasnije se. zaštiti zdravlja itd. evidentno je da ovaj vid finansiranja ima i slabosti jer nedovoljno pospješuje privredni razvoj.. 2005.. 289 Neki autori ove odnose marginalizuju. Miroslav. prenošenja nadležnosti i subsidijarnosti. EEZ i EUROATOM se finansiraju doprinosima država osnivača (kao i druge višenacionalne regionalne integracije). 2004. posebno u kontekstu ostvarivanja globalnih ambicija EU. njeno finansiranje je izazov i predmet stalnih naučnih istraživanja." (citat adaptiran iz Stojanović. Stojanoviću "Princip pripisivanja nadležnosti podrazumijeva da EU nema Kompetenz-Kompetenz. Jovanović N. uz dodatak specifičnosti nametnutih oblikom organizovanja Zajednice. 2006. Ekonomski fakultet Banja Luka. posebno sa današnje distance. Finansiranje potreba EU je usko vezano za specifičnu državnu strukturu Zajednice i njenu kompleksnu organizaciju. god. Finanije 1-6/2006. Već je Pariski ugovor o EZUČ uspostavio administrativni i operativni budžet za nesmetano funkcionisanje ove asocijacije. Za sada je teško procijeniti da li će aktuelna finansijska kriza ili drugi globalni razlozi promijeniti ove okolnosti. jer je u početku samo EZUČ finansirana vlastitim sredstvima. vremenske jednakosti (načelo izrade budžeta EU na godišnjem nivou). Dakle. Ovo znači da se finansiranje Unije zasniva na sredstvima prikupljenim isključivo od njenih članica. U početku. specifikacije i jedinstvenosti (jedinstvena valuta i račun). Banja Luka. Zajedničko finansiranje je uvijek bila ključna komponenta evropske kohezije.. ali ipak. Treba podsjetiti da je uobičajeno da rane razvojne faze asocijacija finansiraju osnivači. obrazovanju. nadležnosti koje služe kao podrška nadležnostima članica se obavljaju u: industriji. CID. Opšta budžetska načela izvedena iz nacionalnih su načela jedinstva. može se konstatovati da su međudržavne relacije utemeljene na principima pripisivanja. što zajedno čini oko tri četvrtine ukupnih izvora prihoda. Univerzitet u Banjoj Luci. Gordana. BUDŽET EVROPSKE UNIJE 10. u zavisnosti od dinamike i intenziteta integracija prelazi na klasične fiskalne instrumente. Kako EU nije jedinstvena država. Npr. u kome su regulisana pitanja zaštite životne sredine. god. god. Istina. Evropska ekonomska integracija. Principi su izvedeni iz suštine komunitarnih odnosa i utemeljeni na primarnoj ideji evropskih integracija. važno je naglasiti da se ona kreću u granicama opštih budžetskih načela.. budžet i nije koncipiran na klasičnim budžetskim principima koji se primjenjuju u 288 unitarnim državama. riječ je o odvojenim budžetima za finansiranje pojedinih oblasti Zajednice.. Oni se snažno reflektuju na kohezionu i multifunkcionalnu ulogu evropskog budžeta. Ekonomski fakultet Beograd. Špirić Nikola.kao opšte pravilo utemeljeno članom 175. EU ima mnogo specifičnosti. O problematici funkcionisanja EU u kontekstu finansiranja osnovnih funkcija vidjeti u: Čenić Jotanović. Vukmirica Vujo. Taj vid finansiranja prihvatili su osnivači Unije. a tzv.) 288 134 . to su bili skromni prihodi. prikupljenim dažbinama na proizvedene količine uglja. ravnoteže. Od 1985. univerzalnosti. Generalno. Od nastanka Zajednice. Zajedničke nadležnosti su rezidualne prirode. Budžet ne odgovara ni formi koja se implementira u međunarodnim organizacijama.. uglavnom ograničene ekskluzivnosti. Međunarodni ekonomski odnosi. S. ne samo u odnosu na osnovno funkcionisanje. odnosi između centralnih organa EU i institucija zemalja članica su po mnogo čemu 289 specifični. po S. već komplikovane odnose. rashodi EZ se uglavnom finansiraju vlastitim prihodima. Ugovorom iz Rima EUROATOM formira dva budžeta i to: administrativni budžet i budžet za troškove istraživanja i investicije.10. Ipak. njegovu unutrašnju strukturu i eksterno djelovanje.. to je jedini izvor sredstava koji nije prikupljan direktno od država osnivača. specijalizacici. Budžet EU-sopstveni prihodi i opšti budžetski principi. ono je postalo najaktuelnija politička i javna tema. Kada je riječ o načelima budžeta EU. god. Oni se najviše finansiraju porezima na dodatu vrijednost i prihodima po osnovu ostvarenog GDP. Ugovora o EZ. zatim načelo transparentnosti itd.1. Ekonomska i monetrana integracija Evrope. Beograd. već i način prikupljanja i njegovu krajnju upotrebu. ali i uvažavanja principa proporcionalnosti. Na njih dodatno utiče stalno pristupanje novih članica. što usložnjava postojeće. te načelo ravnoteže. Osnove i specifičnosti U komparaciji sa budžetima drugih država ili integracija.

2004. NIN.. god. treba imati na umu da se iz budžeta EU ne finansiraju neke druge potrebe (npr.2. koje se kroz komunitarne politike vraćaju članicama. Iako evroskeptici kritikuju EU zbog brojnosti administracije. evropski udžbenik. godinu: Izvor: Održivi rast Direktna pomoć i troškovi tržišta Ruralni razvoj EU kao globalni partner Ljudska prava.3. god. uočavaju se fundamentalni društveno-ekonomski momenti i tendencije u ovoj razvojnoj fazi EU. za potrebe ruralnog razvoja odlazi zavidnih 13. pripremni poslovi na usvajanju budžeta počinju ranije. administracija EU zapošljavala 33. ali su i one dodatno proširene. 373. Ugovora iz Rima. god. Beograd. Institucije Zajednice.000 radnika.3 7. EU daje veliki značaj stimulisanju održivog rasta i razvoja.8 6. jer im je glavna funkcija preraspodjela sredstava kojima se finansiraju zajedničke politike. Njime sve procedure usvajanja budžeta za narednu godinu počinju već 1. oni još nisu dovoljni za ozbiljnije makroekonomske intervencije (izuzev CAP koja koristi najveći dio evropskog budžeta). kako bi se mogao usvojiti do 31.eu/ Iz tabele 10. decembra tekuće godine. tako da od 1977.4. sloboda.2% ukupnog budžeta. 291 O ovome videti više u: Majkl Burda i Čarls Viploš. vojne) koje u suverenim državama participiraju u budžetskim sredstvima. Makroekonomija. prije svega Komisija. Budžet EU: osnovni pokazatelji Prihodi i rashodi budžeta su instrumenti savladavanja mnogih problema ekonomskog i društvenog razvoja EU. To EU pretvara u najkvalitetnije i najpoželjnije mjesto za život. Budžet EU za 2008. Dakle. str.1 42.5 13.9 1. Struktura budžeta je promenjena. Od toga je 22. U budžetu EU su najniži troškovi komunitarne administracije. Ta situacija postoji i u EU. 1.8% sredstava sa tendencijom da ih Zajednica zadrži i u budućim planovima i programima. zaposleno je još 1250 radnika.: Struktura raspodjele budžeta za 2008. Tako se iz budžeta vrši povrat ostvarenih prihoda od oko 95% prikupljenih sredstava.2%) usmjereno sektoru održivog razvoja.10. ipak se može konstatovati da su broj i iznos sredstva za funkcionisanje administracije apsolutno i relativno niski u odnosu na ukupan budžet. Prema projekciji za 2008. 57. Poslije parlamentarnih rasprava i glasanja o amandmanima dolazi do usvajanja 291 pojedinačnih budžetskih stavki. pa sredstva za stimulisanje rasta i zaposlenosti učestvuju sa čak 44. god. god. Ali. Beograd. nezadovoljavajuće efikasnosti i povlašćenog položaja. Pravni osnov ovih procedura je obuhvaćen članom 272. Centar za liberalno-demokratske studije. jula tekuće godine. prevod. što se u ekonomskom smislu može ocijeniti veoma povoljno.000 bilo zaposleno u Komisiji. u 2004. Procedura usvajanja budžeta u EU je slična kao i u svim demokratskim zemljama. Prijemom novih država. Sredstva za finansiranje administracije i broj zaposlenih odgovaraju administraciji većeg evropskog grada (pri tome ne treba zanemariti da komunitarna administracija još uvijek ne obavlja mnoge državno-administrativne poslove). realizujući jedan od fundamentalnih ciljeva. Evropski parlament i Evropski savjet provode redovne procedure usvajanja izveštaja o realizovanom budžetu za prethodnu i usvajaju budžet za nastupajuću godinu. 290 135 .2 biliona evra. a oko 5% budžeta zadržava za finansiranja 290 administrativnog aparata. Isto tako. budžet EU je povećan 2% u odnosu na prethodnu godinu i iznosi 129.2007. 292 Ovoj dimenziji EU u brojnim radovima i intervjuima najbolje opisuje američki ekonomista Rifkin Džeremi. projektovan željom da evropski privredni prostor u budućnosti postane tehnološki i održivo najnapredniji u 292 svijetu. Ipak. Struktura raspodjele budžetskih sredstava EU je prikazana na slijedećoj tabeli: Tabela 10.4. O tome vidjeti više u: Rifkin Džeremi. Budžet se predlaže jednom godišnje. bezbjednost i Pravda Ukupni administrativni troškovi Izdaci za Bugarsku i Rumuniju http://europa.4 0. Vidi se da je iz budžeta za 2008.13 Tako je npr. Frankfurter Allgemeine Zeitung. najviše sredstava (oko 44. god.

po osnovnoj strukturnoj podjeli.eu/budget/ Komparacije budžeta Zajednice za 2007. Politka – CAP 736 3 Građanska prava. (u evrima) Br Naziv Budžet 2007 1 2 3 44 862 050 1 Održiv razvoj 319 54 718 545 2 Zajednička poljopriv.5.02 136 . jasno ukazuju na kontinuitet fundamentalnih razvojnih ciljeva EU.3 1. (u%) Održivi rast EU kao globalni partner Ljudska prava.Konačno.: Rashodi budžeta EU za period 2006-2007.eu/ 54.45 -1. a za Bugarsku i Rumuniju oko 0. god. su prikazani troškovi budžeta EU za period 2007-2008.1% budžetskih sredstava. (tabela 10. Kad je jednom dogovorena određena struktura budžeta. i 2008. U tabeli 10.6 Budžet 2008 50 324 204 626 53 177 320 053 1 241 449 006 8 112 728 400 7 284 420 235 206 636 292 120 346 758 612 Budžet 2007 43 590 118 012 54 210 425 736 1 270 114 751 7 352 746 732 6 977 764 032 444 646 152 113 845 815 415 Promjene (%) 15.53 5. Drugo. prikazani su rashodi budžeta EU za period od 2006. do 2007.25 101. od kojih je najvažniji kompleksnost njegovog usvajanja. nju je teško radikalno mijenjati.7.6. Donošenje budžeta podliježe složenim procesima usaglašavanja. Naknada UKUPNI TROŠKOVI EU27 Izvor: http://eur-lex.europa. za promociju ljudskih prava.9 7. god.).: Tabela 10. Na ovo utiču brojni faktori. god. što najbolje govori o obimu i strukturi zajedničkih politika u ovoj fazi razvoja Zajednice.91 -2. sloboda. bezbjednost i Pravda Poljoprivreda i obezbjeđenje kvaliteta Ruralni razvoj i zaštita okoline Drugi troškovi uključujući administraciju Izvor: http://europa. god. sudstvo 4. zaštita.4 6.: Troškovi budžeta EU27 za period 2007-2008.5. Održivi razvoj 2. budžetska struktura je prilagođena implementaciji zajedničkih politika koje predstavljaju najjači komunitarni instrumentarij koji se ne mijenja u dužim vremenskim periodima. Tabela 10. Sloboda. Opis 1.27 % 6 38. To potvrđuje agregatna struktura budžeta za 2007. Iz nje se vidi da se najveći rashodi budžeta EU odnose na Zajedničku poljoprivrednu politiku i održivi razvoj. bezbjedn.08 100.71 U tabeli 10. Administracija 6. Struktura budžeta EU je veoma stabilna u dužem vremenskom periodu.2 43 13.7. god. i Pravda 1 176 965 652 Budžet 2006 4 35 865 973 075 54 579 470 941 1 162 155 453 Indeks 5(3/4) 125.39 – 53. slobode. bezbjednost i pravdu izdvojeno je oko 1% budžeta.38 1.6. slobode. EU kao globalni partner 5. god.34 4.: Struktura raspodjele budžeta za 2007. god. Tabela 10. Zaštita i upravljanje prirodnim izvorima 3.26 10.84 47.

Rečeno je da se budžetski prihodi EU prikupljaju iz nekoliko izvora i da je budžetska politika EU različita u odnosu na klasične pristupe rješavanja budžetske problematike. Za CAP je izdvojeno 43 mlrd. Njih obračunavaju članice. Prihodi od prelevmana se usmjeravaju za razvoj poljoprivrednog sektora Zajednice i tako zaobilaze oštre zahtijeve WTO. I oni su prema svojoj klasifikaciji veoma slični klasičnim carinskim prihodima. evra. god. druge troškove godišnje izdvaja oko 7. sloboda. Kada je riječ o prelevmanima na šećer i izoglukozu. evra. najstarijoj zajedničkoj politici govori da uprkos stalnim intervencijama od strane WTO. Unija još uvijek nema namjeru da izvrši radikalnu redukciju sredstava podrške u ovoj oblasti." Modernu epohu strukturne politike EU obilježavaju ulaganja u kohezione i strukturne fondove. Poznati su stavovi WTO po pitanju sudbine preferencijalnih trgovinskih sporazuma. god. radi se o budžetskim prihodima na uvoz poljoprivrednih proizvoda na zajedničko tržište EU. razvijene ili manje razvijene države i sl. budžetska podrška Zajedničkoj poljo-privrednoj politici. EU je za WTO jedan od ključnih problema u uspostavljanju slobodne trgovine.eu/budget/ Iz prethodnih tabela se vidi da je u 2007. god. evra i u budžetu participiraju sa visokih 47%. Sredstva CAP u budžetu Unije iznose oko 55 mlrd.42 107. najviše budžetskih sredstava (43%) bilo usmjereno na potrebe održivog razvoja. evra. Prethodni podaci ukazuju da se za administraciju EU i tzv.) Rashodi budžeta EU za regionalnu pomoć u 2007. mira i bezbjednosti. U mnogim slučajevima dolazi do povrata finansijskih sredstava preko konkretnih projekata koji se finansiraju u skladu sa zajedničkim kohezionim i strukturnim politikama.4% na nacionalne osnovice poreza na dodatu vrijednost (ne smije prelaziti 55% nacionalnog budžeta). Značajne prihode budžetu EU donose sredstva prikupljena oporezivanjem dodatne vrijednosti. su gotovo ujednačeni jer su sve budžetske stavke u obe godine povećane.85 105. Ovaj izvor daje više od 60% ukupnih budžetskih sredstava i obaveza je svih članica bez obzira na njihov status u Zajednici (stare ili novoprimljene članice. kao lider tržišnih privreda vrši postepena prilagođavanja carinskih tarifa naniže. Redukcija ovih prihoda je usko vezana za procese širenja i uticaja WTO u svjetlu zaključaka Urugvajske runde. Ova sredstva su participirala u budžetu Zajednice sa 39%. S druge strane. Njihov rast od 25% u odnosu na prethodnu godinu govori o namjeri evrokreatora da snažno podrže regionalnu politiku.europa. Slična situacija je sa prelevmanima na uvoz poljoprivrednih proizvoda. Carinski prihodi se prikupljaju prilikom uvoza roba iz država nečlanica.01 0. carinski prihodi se smanjuju. nalaze se pod kontinuiranim nadzorom WTO i trpe stalni pritisak za smanjenje. Uočava se da su skoro identična sredstva u odnosu na 2008. posebno u sektor ruralnog razvoja. Sporazuma iz Dohe i drugih akata. zaštitu ljudskih prava. iznose 44. već na količinu ili broj komada poljoprivrednog proizvoda prema odrebama Zajedničke poljoprivredne politike. 137 . obračunom prema jedinstvenoj poreskoj stopi u iznosu 1.5 mlrd. god. Slijedeće. i 2008.9 mlrd. U suštini. bezbjednosti i pravde. što je u okvirima budžeta prethodne godine. a Unija. god. budžeti u 2007. usmjerena za promociju održivog razvoja. I na kraju. Značajna sredstva su usmjerena prema EFRD i drugim kohezionim fondovima. Obzirom na obavezu smanjivanja carinskih stopa. oni imaju specifičnu ulogu upravo u tome da usmjere proizvođače na fer raspodjelu u finansiranju proizvodnje i skladištenja.).56 6.12 41. jednu od fundamentalnih zajedničkih politika. Riječ je o godinama koje se nalaze u istom srednjoročnom finansijskom okviru (od 2007 do 2013. Prelevmani se ne obračunavaju i ne plaćaju na carinsku osnovu. snižavanja carinskih stopa itd. smanjujući tako svoje carinske prihode.38 100 Izvor http://eur-lex. U poslednje vrijeme ovaj budžetski prihod se usmjerava i na oblasti koje se nalaze "oko poljoprivrede. Prikupljanje budžetskih prihoda.4 5 6 Evropska unija kao globalni partner Administracija Kompenzacija UKUPNO 7 352 746 732 6 942 264 030 444 646 152 115 497 218 621 8 093 291 458 6 604 078 362 1 073 500 332 107 378 469 621 90. a za programe ruralnog razvoja i zaštitu životne sredine 13.9 mlrd. Štaviše. ostali rashodi participiraju sa 14%.37 6. Prihodi na procenat od GDP država članica najviše participiraju u budžetu EU. evra. Kao takvi.

9. Francuska.europa. god. iako apsolutno niski. Ova dva budžetska prihoda se drastično smanjuju. poreza. najveći budžetski prihodi EU dolaze iz ličnih izvora u ukupnom nacionalnom dohotku.). Uočava se da neki od bilježe veliki pad u odnosu na prethodni period. Komisija u tekućem obračunskom periodu insistira na dodatnim sredstvima koja bi se prikupila do 2013. što je navedeno u članu 2. (evrima) Budžet 2008 Udio potrošača Novčane kazne UKUPNO 23 000 000 100 000 000 123 000 000 Budžet 2007 56 000 000 382 000 000 438 000 000 Izvršenje 2006 112 874 960. ali najveći kontributori Njemačka.eu/budget/ Prihodi se u peridu od 2006. S druge strane. god. nego i dubok komunitarni karakter. Velika Britanija. Odricanje članica od dijela poreza na dodatu vrijednost označava i odricanje od dijela vlastite suverenosti. rastu. do 2008.eu/budget/ Slijedeća tabela pokazuje iznose prihoda od poreza.21 Izvor: http://eur-lex. do 2008. doprinosa i penzionih šema koji. Sasvim je logično da se intervencije ovih zemalja u bilo kom pogledu. su izuzetno niski (tabela 10. odluke 2000/597/EC (Euratom). budžetski prihodi po osnovu poljoprivrednih dadžbina. god. On nema samo budžetski. To potvrđuje enormno smanjenje očekivanih prihoda od novčanih kazni.(1)(d) i članu 6. do 2008. U cilju rasta budžetskih prihoda. razlikuju po stavkama. Ostali prihodi se odnose na sredstva novčanih kazni ili vanrednih sredstava koja vode porijeklo od viška sredstava iz prethodnih godina. god.97 916 269 764. god. Zato će evrooptimisti i dalje insistirati na povećanju učešća ovog izvora u budžetskim prihodima Zajednice.europa. Izuzetak su neki specifični carinski prihodi (član 2. god. Jedan od najznačajnijih prihoda budžeta EU je porez na dodatu vrijednost (VAT). Ipak. Tabela 10. god.24 803 394 803. U periodu 2006-2008.10. do 2008.). posebno u odnosu na prosječno povećanje ukupnih budžetskih prihoda. god. Budžetske korekcije se odnose samo na 2006.: Prihodi od potrošača i kazni za 2006-2008. Prihodi od potrošača i novčanih kazni za period 2006-2008. Holandija i Švedska pružaju otpor toj ideji. bilježe kontinuirani rast od 2006. ovi prihodi kontinuirano rastu. god. Vidljivo je da su neto-davaoci budžetskih sredstava uglavnom stare članice i osnivači na čelu sa Njemačkom i Velikom Britanijom.: Prihodi od poreza i doprinosa od 2006. One su tražile da budžetski limiti ostanu nepromijenjeni. Tabela 10. 138 . (u evrima) Budžet 2008 Raznovrsni porezi i odbitak Doprinosi za penzione šeme Ostali doprinosi 577 986 149 438 986 057 Budžet 2007 541 546 258 397 908 509 10 877 889 950 332 656 Izvršenje 2006 472 078 428 377 345 631 8 760 699 858 184 758 11 943 418 1 028 915 UKUPNO 624 Izvor: http://eur-lex. u tijelima Unije razmatraju sa posebnom pažnjom i željom da se udovolji njihovim zahtijevima. g. Slično je i sa učešćem potrošača. carina i ličnih izvora u nacionalnom dohotku i korekcije budžetskih poremećaja u periodu od 2006. dok su najrazvijenije zemlje kao Njemačka i Velika Britanija tradicionalni budžetski kontributori.Mnoge države imaju beneficije od ovih komunitarnih politika.9. Austrija.(1)(a) odluke 2000/597/EC od 2007.

Estonija Irska Grčka Španija Kipar Letonija Luksemburg Malta 139 . 1% od ukupn. Nac. cijene 4 1 710 086 151 285 609 697 1 196 417 12 360 076 82 769 859 977 1 087 960 5 411 203 9 615 368 7 853 667 78 673 109 361 143 228 161 921 497 880 26 640 2 872 040 Zemlje-članice 1% od limita VAT baze (u 000 evra) 1% od ukupnog nacionalnog prihoda (u 000 evra) Limit cijena (u%) 1% od limita VAT baze (000 evra) 5 1 440 965 151 285 609 697 975 620 10 407 889 82 769 859 976 1 087 960 5 411 203 9 383 695 6 175 505 78 673 109 362 132 605 161 921 404 912 26 640 2 803 480 Zemlje članice sa limitiranom VAT bazom 1 Belgija Bugarska Češka Republika Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Letonija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija 1 440 965 180 939 702 867 975 620 10 407 889 98 259 905 937 1 267 563 6 743 417 9 383 695 6 175 505 128 544 122 307 132 605 175 313 404 912 41 423 2 803 480 2 3 420 171 302 569 1 219 393 2 392 833 24 720 152 165 538 1 719 953 2 175 920 10 822 406 19 230 736 15 707 334 157 346 218 725 286 456 323 842 995 759 53 280 5 744 079 3 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 6 Bugarska Češka R.12.: Odnos VAT i nacionalnog dohotka u 2007. god.Tabela 10. prihoda (u 000 evra) uvećan za limit.

Najveći kontributori VAT su Njemačka. 140 . Španija itd. Zatim dolaze Italija. Velika Britanija i Francuska. ili neke od novoprimljenih država. god. Uočava se da su članice sa limitiranim VAT bazama uglavnom slabije razvijene i manje članice Unije.Austrija Poljska Portugalija Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V.eu/budget/ Prethodna tabela pokazuje učešće VAT u nacionalnom dohotku EU i zemalja članica u 2007.Britanija 1 220 187 1 593 295 978 963 552 422 185 938 250 865 792 183 1 490 119 10 530 959 2 736 781 3 122 414 1 599 144 1 317 240 335 086 563 978 1 828 978 3 456 262 21 276 097 50 50 50 50 50 50 50 50 50 1 368 391 1 561 207 799 572 658 620 167 543 281 989 914 489 1 728 131 10 638 049 62 946 236 1 220 187 1 561 207 799 572 552 422 167 543 250 865 792 183 1 490 119 10 530 959 57 669 214 Slovenija Poljska Portugalija UKUPNO EU27 59 686 171 125 892 472 Izvor: http://eur-lex. Ovo su i najveći kontributori po osnovu 1% od ukupnog nacionalnog prihoda.europa.