Dr Popović Goran

EKONOMIJA EVROPSKE UNIJE
MAKROEKONOMSKI ASPEKTI I ZAJEDNIČKE POLITIKE (skraćena verzija - skripta)

Recenzenti: Prof. Dr. Rikalović Gojko Dr. Vukmirica Vujo, profesor emeritus Prof. Dr. Zakić-Vujatović Zorka

Dizajn: Trninić Milkan

2

1. INSTITUCIJE EVROPSKE UNIJE
1.1. Evropski savjet
Evropski savjet je formalno najviša institucija EU. Nastao je 1974. god. na samitu u Parizu. Potpuno je stavljen u funkciju tek 1986. god. usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta. Od tada, a u skladu sa svojim ovlašćenjima, Evropski savjet djeluje snažno na političkom planu, prije svega kao generator i kormilar svih ključnih reformi i prekretnica kroz koje je Zajednica prolazila. Iz ove institucije su pokretane strateške inicijative, koje su imale presudan značaj za evoluciju i dalju sudbinu ideje o ujedinjenoj Evropi. Poznata je harizmatičnost i inicijativnost Žaka Delora koji je kao Predsednik Evropske komisije koristio Evropski savjet kao polaznu i nezaobilaznu instancu za realizaciju svojih ideja. Od ustanovljenja do danas, Evropski savjet je postao značajan inicijator i kreator evropskih integracionih procesa. Međutim, treba naglasiti činjenicu da se njegov uticaj od 1992. god. do danas smanjuje jer je poslije potpisivanja Ugovora iz Mastrihta Zajednica konstituisala novi oblik unutrašnje društvene strukture Unije, koji je fundiran na afirmaciji novih odnosa između vlada članica Zajednice, 2 odnosno na tzv. međuvladinom pristupu. Tako je Savjet postao najuticajniji faktor saradnje između zemalja članica, odnosno njihovih vlada. No, to nikako ne umanjuje sadašnju ulogu Evropskog savjeta, kao najreferentnije institucije i snažnog pokretača novih ideja, ali i opšteprihvaćenog arbitra među ostalim institucionalnim akterima i zemljama članicama. Zbog toga Savjet nema značajniju ulogu u pravosuđu ili unutrašnjim poslovima. Važno je napomenuti da Savjet nije pod ingerencijama Suda pravde evropskih zajednica, kako zbog pozicije i načina funkcionisanja u sistemu institucionalnih aktera Unije, tako i zbog toga što u Osnivačkom ugovoru nema tretman klasične institucije. To mu, naravno, ne umanjuje vodeću ulogu koju ima u kreiranju i forsiranju strateških političkih i drugih pravaca Unije, sada, i u budućnosti. Nadležnosti Evropskog savjeta su široke i precizno definisane Ugovorom iz Mastrihta. Ovim aktom su određene obaveze Savjeta u napretku Unije i neka opšta politčka pitanja. No, ova institucija rješava i druge probleme u cilju boljeg funkcionisanja Zajednice. Karakteristični su problemi arbitraže između nekih zemalja članica, koji su rješavani od strane Evropskog savjeta u slučajevima kad druge institucije nisu mogle pronaći kompromisna i zadovoljavajuća rješenja. Evropski savjet ima ingerencije utvrđivanja i konstatovanja težih oblika povreda ili obaveza članica EU. Savjet može suspendovati neka prava, sve do oduzimanja prava glasa za zemlju koja se najteže ogriješila o politiku EU, te mijenjati propise ili kodekse Zajednice itd. Savjet ima bogatu i uspješnu praksu u implementaciji važnih procesa ekonomskog karaktera. Tako je npr. jedno od važnih pitanja iz ekonomske sfere funkcionisanja Zajednice kojim se Savjet bavio, bilo donošenje odgovarajućih odluka i stvaranje uslova za prelazak na evro kao zajedničku valutu Evrozone i sl. Pored ovoga, Savjet utvrđuje ključne smjernice, zaključke i preporuke o ekonomskim politikama zemalja članica i Unije u cjelini. Ovo jasno ukazuje na snažan uticaj Evropskog savjeta na ekonomsku komponentu evropskih integracija, posebno u svjetlu amortizovanja heterogenih pogleda na određene makroekonomske teme od strane članica Zajednice. Stoga Evropskom savjetu opravdano pripada ključna uloga u kreiranju i izboru fundamentalnih pravaca, posebno onda kada su na dnevnom redu ekonomske integracije i reforme. Aktuelnost Savjeta je izražena u nestabilnim periodima, posebno u vrijeme kriza i recesija globalnog nivoa, što potvrđuju i negativni trendovi iz druge polovine 2008. god. koji su prenešeni i dodatno eskalirali u 2009. god. U tim situacijama mora se pokazati autoritet ove institucije, jer mjere koje se donose za prevazilaženje ekonomskih kriza tog obima nerijetko imaju strateški i doktrinarni karakter. Ogromne finansijske intervencije (reda veličina desetina pa čak i stotina milijardi evra) mogu poljuljati i same osnove
1

O ulozi Evropskog savjeta vidjeti u: Wessels W, The EC Council: The Communitary's Decisionmaking Center , in R.O. Keohane and S. Hoffmann (eds.), The New European Community: Decisionmaking and Institutional Change (Boulder, CO: Westview), 1991. O ostalim institucionalnim aspektima evropskih integracija vidjeti u: Peterson, J. and M. Shackleton, The Institutions of the European Union, Oxford Univrsity Press, Oxford, 2002. i Baldwin, R., Towards an Integrated Europe, CEPR, London, 1994. 2 O međuvladinom pristupu piše Moravcsik A., Preference and Power in the European Community: A liberal Intergovermentalist Approach, in Bulmer S. and Scott A. (eds.), Economic and Political Integration in Europe: Internal Dynamics and Global Context, Blackwell, Oxford, Cambridge, 1994.
3

1

stanja makroekonomskih politika na nivou zemalja članica. Iz navedenog primjera se mogu uočiti dimenzije i struktura ekonomskih problema koje razmatra Evropski savjet. Ta komunikacija je veoma važna za efikasno funkcionisanje Zajednice. odbrani. i posebno. u kojem nije bilo apsolutnog jedinstva svih članica EU itd. ali i po jedan član Komisije u zavisnosti od tema koje se razmatraju. Na tom skupu šefova vlada. izvještaje sa održanih zasjedanja i godišnji izveštaj o funkcionisanju Unije. utvrđeni su prijedlozi i donešene brojne odluke i pozivi prema članicama EU od strateškog. I na kraju. pored ostalog je:      Potvrđeno opredjeljenje Unije za provođenje dogovora o liberalizaciji svjetske trgovine u okviru Svjetske trgovinske organizacije (WTO). Iako Evropski savjet nema ingerencije u zakonodavnoj oblasti. 3 Npr. inicijativa i drugih impulsa opštepolitičkog karaktera.postojećeg kapitalističkog načina proizvodnje. pogledajmo agendu ekonomskih pitanja koja je ova institucija razmatrala na jednom od svojih zasjedanja (krajem prve polovine 2001. Zasjedanja Savjeta su načelno određena usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta i to najmanje dva puta godišnje. Savjetom Evropske unije i drugim komunitarnim institucijama od presudnog značaja za valorizaciju ideja. Savjet utvrđuje srednjoročne prioritete u sektoru zajedničkih politika i kao važno međuvladino tijelo koordinira i vrši superviziju zacrtanih zajedničkih politika EU. Razmatranje smjernica ekonomskih politika država članica i utvrđivanje stepena ostvarenog razvoja. god. pod predsjedavanjem Švedske). 4 . Obaveze predsjedavajućeg se odnose na izvještavanje Evropskog parlamenta o svim relevantnim odlukama donešenim u prethodnom periodu. Zbog praktičnih razloga. Pored ovih. a u vezi sa prethodno održanim samitom EU i SAD. uvažavajući princip šestomjesečne rotacije. načine rješavanja ekonomskih problema ili globalnih geo3 politčkih pitanja. nemira u ionako krhke komunitarne odnose. čak i fundamentalne odluke. Karakterističan je i slučaj priznanja Kosova. Za stalnu komunikaciju na relaciji između Komisije i država članica zadužene su Komisija i njihove vlade. Sljedeća simplificirana klasifikacija pokazuje kako Savjet obavlja izvršne funkcije iz svoje nadležnosti:  Kod reformi Ugovora (a to su fundamentalna pitanja) Evropski savjet utvrđuje ključne dugoročne smjernice i ciljeve zajedničkih politika EU. Stoga je komunikacija Savjeta sa Evropskim parlamentom. bezbjednosti i posebno u rješavanju najaktuelnijih međunarodnih problema. on može donijeti važne. posebno prema pitanjima privrednog razvoja i trgovine. a da ne govorimo koliko takve transakcije mogu unijeti Ne treba zanemariti ulogu Savjeta u spoljnoj politici. Predsjedavanje Savjetom se dodjeljuje predsjedniku države članice ili njenom predsjedniku vlade. opšteg ili drugog značaja. Formacijiski.   Ali. koje nerijetko mogu uticati i na donošenje zakona ili propisa sa zakonskom snagom u drugim institucijama EU. u administrativno-tehničkom smislu predsjedavajućeg Savjeta servisira Generalni sekretarijat Savjeta ministara. zasjedanja Savjeta se održavaju krajem polugodišta kada dolazi do smjena predsjedavajućeg Savjeta Evropske unije (odnosno Savjeta ministara) a prema principima rotacije predsjedavajućeg ove institucije. Usvojena strategija održivog razvoja. Zemlje članice imaju odgovornost provođenja usvojenih zajedničkih politika a time i primjenu zakonodavstva EU u tim oblastima. prenoseći pri tome nadležnosti Komisiji da bi se planirana politika mogla realizovati. Evropski savjet čine predsjednici država ili vlada zemalja članica a na njegovim sjednicama mogu prisustvovati i ministri inostranih poslova. Potvrđeno opredjeljenje za napredak transatlanske ekonomske saradnje. posebno u slučajevima divergentnih pogleda njenih članica (što nije rijedak slučaj) u odnosu na neka krupna unutrašnja pitanja. Velika Britanija i Njemačka nemaju u potpunosti harmonizovane stavove u odnosu na Irak i Iran.

iako treba reći da Evropskom savjetu još uvijek pripada epitet najvišeg tijela u Zajednici. posebno na Balkanu. EU se razvija harmonično. Kao komunitarni izvršni organ posjeduje i prava iz normativne oblasti. ekonomska pitanja. ministri imaju dvostruku ulogu u ovom tijelu. Ipak. Uglavnom. Ovdje treba napomenuti i to da se Savjet formira u skladu sa temom koja je predmet razmatranja. Zato Savjet Evropske unije u odnosu na Evropski savjet predstavlja instituciju rastućeg autoriteta. Iako je kod njegovog donošenja bilo nesuglasica i kontroverzi. koje svoje aktivnosti formalizuju na oko stotinu sjednica u toku jedne godine. Pored navedenih aktivnosti. Bliskom istoku. kako preporukama i prijedlozima mjera ili konvencija. kako zakonodavne. mogućnost da preuzmu obaveze za države iz kojih su delegirani." 5 Ugovor iz Amsterdama nadograđuje odnose u Uniji poslije Mastrihta. potpisivanje trgovinskih ugovora i ugovora o pridruživanju.te raspolaže ovlašćenjima za donošenje odluka. nauci i kulturi itd.i svojim odlukama prenosi ovlašćenja na Komisiju radi provođenja propisa koje donosi 6 Savjet. problemi u zdravstvu. odvijaju se bez značajnijih problema ili poteškoća. održivi i regionalni razvoj. Zato su kombinacije sastava Savjeta adaptirane konkretnim pitanjima koja se nalaze na dnevnom redu (npr..1. koja se svodi na ingerencije koje kao visoki funkcioneri Unije imaju prema vladama država članica koje predstavljaju.2. Bivši ambasador SAD u SR Jugoslaviji Wiliam Montgomeri je u jednom od svojih intervjua rekao da EU na globalnom nivou predstavlja ekonomskog džina. 5 4 . čime se jasno dalo do znanja da Unija želi 5 osnažiti vlastitu poziciju na svjetskoj političkoj sceni. tako i konkretnim djelovanjem na pojedinim pitanjima u koordinaciji sa državama članicama. ministre ne mogu predstavljati drugi funkcioneri. kako sa aspekta zauzamanja zajedničkih pozicija. ne samo organizaciono.). Za razliku od Evropskog savjeta on je stalno zakonodavno tijelo Zajednice. Iako Unija ulaže značajne napore na afirmaciji svoje spoljnopolitičke pozicije. posebno o ulozi EU u oblasti zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. god. Internu. finansije i budžet. Rad Savjeta Evropske unije na ovim pitanjima se intenzivira.. Savjet je institucija Unije koja je zadužena i za donošenje strateških rješenja iz domena spoljne politike i bezbjednosti. Njegova snaga proizilazi upravo iz ove dvostruke uloge. harmonizacija u fiskalnom sektoru. EU ulaže napore da bi se kao nezaobilazni politički faktor afirmisala u mnogim kriznim situacijama. što je bilo izraženo u konačnoj implementaciji ekonomske i monetarne Unije. Neke složene tematske cjeline zahtijevaju da se rješavanjem problema bave dvije različite garniture Savjeta." Posebna ovlašćenja se odnose na kreiranje i kontrolu strateških pravaca u monetarnoj politici. je najznačajniji organ odlučivanja u EU. Savjet Evropske unije ima visoka ovlašćenja u pravosuđu i unutrašnjim poslovima. značaj i rezultati koje postiže ova hibridna institucija EU opravdavaju ovo organizaciono rješenje. socijalna pitanja. članice su ipak postigle visok stepen saglasnosti. Aktuelna kriza je pokazala da se bez aktivne uloge Unije ovi problemi ne mogu kvalitetno globalno rješavati. normalno funkcioniše i uglavnom ostvaruje zacrtane ciljeve itd. god. Za razliku od funkcionisanja Evropskog savjeta koji nije stalno tijelo Zajednice. a na snagu stupio 1999. industrija. obzirom da upravo ova komunitarna institucija "obezbjeđuje usklađivanje opštih ekonomskih politika država članica. one se sve više unapređuju. Štaviše. ili prema još korišćenim starim nazivom Savjet ministara. Savjet EU Savjet Evropske unije. ali i vojno-političkog "pigmejca. Amsterdamskim Ugovorom generalni sekretar Savjeta Evropske unije je promovisan u Visokog predstavnika za zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. problemi zajedničke poljoprivredne politike. usaglašavanje i vođenje spoljnopolitičkih poslova. Usvojen je i potpisan 1997. Komunikacije država članica prema Zajednici i obrnuto. tako i realizacije zajedničkih akcija.. Ugovora o Evropskoj zajednici. Africi itd. već i sa tehničkog stanovišta. što se može veoma rijetko pronaći kao kombinacija funkcionisanja savremenih društveno ekonomskih i pravnih sistema. Uloga. Dakle. Najvažniji zadaci Savjeta Evropske unije su u koordinaciji ekonomskih aktivnosti na nivou Zajednice i kod njenih članica.. Savjetu je dodjeljena izuzetno važna uloga u ekonomskoj oblasti. Ugovor iz Mastrihta dodijelio je Savjetu kontrolnu funkciju evropskog sistema centralnih banaka. ali i povratnu. u skladu sa potrebama za razmatranjem različitih pitanja formira se između 15 i 20 personalnih kombinacija Savjeta Evropske unije. koja se svodi na učešće u kreiranju rješenja koja doprinose napretku Zajednice. Ministri imaju ovlašćenja u preuzimanju obaveza za vlade država članica. Obzirom na visoka ovlašćenja i posebno. opšti poslovi. tako i izvršne. prijem novih članica. Savjet Evropske unije je sastavljen isključivo od predstavnika država članica na ministarskom nivou. saobraćaj. 6 Ove norme su regulisane članom 202. ona još uvijek 4 na svjetskoj političkoj sceni ne zauzima mjesto koje odgovara njenoj ekonomskoj moći. bezbjednosne politike itd.

indentično kao i kod drugih komunitarnih institucija. dok starim članicama otvara mogućnost privilegija u donošenju odluka. Glasanje konsenzusom "de facto" otvara mogućnost primjene prava na veto. treba istaći da se kod glasanja kvalifikovanom većinom u Savjetu Evropske unije poslije novih proširenja javljaju novi problemi. Savjet Evropske unije čini napore da se blokade u donošenju odluka eliminišu ili bar svedu na minimum. ne samo u njoj ili u procesima širenja. učešće u ukupnom broju glasova EU15 raste. ova pozicija ima veliki značaj za zemlju koja predsjedava Unijom u šestomesečnom mandatu. ali i naknadno. Radi poređenja. ali i da bi se obezbijedila ravnopravnost među zemljama članicama uveden je princip rotacije u rukovođenju Savjetom Evropske unije. Jedinstveni evropski akt (JEA) je afirmisao odlučivanje kvalifikovanom većinom. ali i nezadovoljstva nekih zemalja u slučajevima donošenja odluka putem proste većine koje one nisu bile spremne prihvatiti. dok se prosta većina koristi rijetko. 8 Luksemburškim kompromisom (1966) i Kompromisom iz Janine (1994) determinisana su vitalna prava zemalja članica. Prvi je učvrstio pravo na veto kao neotuđivo suvereno pravo svake države. Dalje. Rotacija se provodi šestomjesečno prema već utvrđenom redoslijedu i ravnopravno za svaku državu članicu. Zbog toga se posebna pažnja posvećuje procesu usaglašavanja prije glasanja (u ovome može pomoći i Evropski savjet). posebno za najosjetljivija politička. stalno su otvorena pitanja o pravednoj valorizaciji snage. 6 7 . Ugovor iz Amsterdama proširuje polje odlučivanja kvalifikovanom većinom na oblast razvoja. jer predstavlja Uniju i iznosi njene stavove po dominantnim međunarodnim pitanjima.O konkretnim problemima se može odlučivati jednoglasno (konsenzusom) ili 7 kvalifikovanom (prostom) većinom glasova. što nije dobro za efikasno donošenje odluka na nivou Savjeta. posebno u situacijama kada EU očekuju velika iskušenja. što znači da blokirajuća manjina iznosi 91 glas. Francuska i Italija su imale po četiri. nego i na međunarodnom planu. 8 međudržavna i ekonomska pitanja koja zadiru u vitalne interese samih članica. Međutim. Afirmacija odlučivanja kvalifikovanom većinom ne iznenađuje. što je veoma značajno. Procentualno. a blokirajuća većina je iznosila pet glasova. predsedavajuće zemlje mogu nametnuti neke svoje inicijative ili realizovati konkretne ideje ili interese. U EU27. god. Iako je period od šest mjeseci kratak. ali i eksterna ovlašćenja. Njemačka. Poslije sporazuma iz Mastrihta kvalifikovana većina postaje ključna tehnika u donošenju većine odluka u EU. Oni se manifestuju u činjenici da se lakše može obezbijediti blokirajuća manjina a da se do većine dolazi teže. I/2007 Njemačka II/2007 Portugal I/2008 Slovenija II/2008 Francuska I/2009 Češka Republika II/2009 Švedska I/2010 Španija II/2010 Belgija I/2011 Mađarska II/2011 Poljska I/2012 Danska II/2012 Kipar I/2013 Irska II/2013 Litvanija Kvalifikovana većina se mijenja u zavisnosti od prijema novih članova. dok drugi djelimično napušta prvi pristup i nudi fleksibilnija alternativna rješenja. kada je u EU6 utemeljen Savjet ministara.1: Plan predsjedavanja EU u periodu 2007-2013. ali i mogućnosti implementacije donešenih mjera u samim članicama. za kvalifikovanu većinu treba 258 od 345 glasova. u zavisnosti od značaja razmatranih tema u vrijednosnoj hijerarhiji Unije. Da bi se spriječila monopolizacija predsjedavanja. Navedeni razlozi su doprinijeli da je kvalifikovana većina postala kompromisna matrica odlučivanja o raznovrsnim pitanjima vezanim za sadašnji status i budućnost Zajednice. Holandija i Belgija po dva i Luksemburg jedan glas. zapošljavanja i nekih segmenata unutrašnjih poslova i. Predsjedavajući Savjeta ima velika interna. kada se uzmu u obzir brojni problemi između zemalja članica nastali traženjem punog konsezusa. uglavnom u donošenju proceduralnih odluka. te statusa članica i dodijeljenog im prava na određeni broj glasova. u pružanju pomoći da se pronađu neke optimalne solucije u implementaciji već izglasanih odluka. ovim modelom glasanja otvara se mogućnost izjašnjavanja o najvažnijim temama iz spoljne politike (koje su jednoglasno usvojene u Evropskom savjetu). Predsjedavanje Savjetom Evropske unije podrazumijeva šestomjesečno vođenje od strane države koja predsjedava u šestomjesečnom periodu. U sljedećoj tabeli je prikazan raspored predsjedavanja za članice EU: Tabela 1. Pored ovih. što novoprimljene članice u ovoj fazi razvoja Zajednice stavlja u podređeni položaj. Drugo.

ali i najviša ovlašćenja u sektoru spoljne i bezbjednosne politike. što je regulisano članom 107.3. Evropska komisija Evropska komisija je važno zakonodavno. koji se donose kada nije moguće postići kosenszus. god.Aktuelni plan predsjedavanja je napravljen 1996. 10 9 7 . Na njenu adresu se upućuju i brojne kritike zbog nedovoljne politčke odgovornosti. Tako objašnjavamo privremenost nekih rješenja u organizaciji Evropske komisije. preko nje se nadgleda provođenje zakona i ustavne regulative. kao način sprovođenja politika Zajednice obavezne su za subjekte i nivoe na koje se odnose. posebno kroz nadgledanje makroekonomske politike i zapošljavanja. Ipak.V. Poslije usvajanja takvih dokumenata Savjet. za period do 2020. Evropska komisija predstavlja respektabilnu i sa praktičnog aspekta jedinstvenu komunitarnu instituciju. razvoj preduzetništva. Na tijelima Komisije se usvajaju odluke obavezujućeg karaktera. zavisiće buduće ingerencije i reforme ove institucije. La Commission au Coeur du systeme institutionnel des Communautes europeennes. upozorenja. Današnje ingerencije i aktivnosti koje provodi Komisija daju joj za pravo da se u "realnom životu" tretira i ponaša kao "vlada Zajednice". Odluke. Isto tako. fuzijom nekih izvršnih organa Zajednice i budućnost koja će Evropskoj komisiji odrediti konačne konture organizovanja i dati joj odgovarajući arsenal ingerencija. Ipak. sistem kolektivne koordinacije i nadzora nad zajedničkim politikama EU. Hijerarhijski. 1. po mnogo čemu su specifični. Ovakav pristup je formalizovao Evropski savjet u Lisabonu 2000. Ugovorom su regulisani odnosi Komisije i Evropskog parlamenta. treba naglasiti da Komisija u ovom trenutku ima važnu misiju nadnacionalnog organa koji daje pokretačku snagu procesima evropskih integracija. striktno konsenzusom. god. Iako složeniji ili hibridni oblici organizovanja institucija u EU nisu rijetkost. 1989. Nastanak 1965. ali i prema savremenim ustavnim doktrinama riječ o neobičnoj koncentraciji ingerencija u jednom funkcionalnom organu. Ugovora o Evropskoj zajednici. 11 O institucionalnoj ulozi Komisije u EU vidjeti u: J. Louis & M. pa se u EU stvaraju i negativne percepcije o Evropskoj komisiji kao ultrabirokratskom tijelu. Bruxelles. dijelom čak i (kvazi)sudsko tijelo Unije. Savjet Evropske unije u svome djelokrugu rada donosi regulative i uredbe sa obavezom svake zemlje članice da ih primjenjuje. kao embrion buduće vlade EU ima širok manevarski prostor za djelovanje. Ipak. pa čak i primjenu sankcija od strane EU (npr. Ipak. Iako je sa aspekta osnovnih demokratskih načela. Parlament može podsticati Komisiju na izradu akata kojima se provode obaveze i zadaci iz Ugovora na nivou Unije (član 192. ova forma organizovanja je po mnogo čemu specifična. Ugovora). postoji autonomnost u pronalaženju modusa njihovog izvršenja. Ovu instituciju servisira generalni sekretarijat u čijoj se funkciji nalaze Komitet stalnih predstavnika 9 COREPER. izvršno. Broj odluka i uredbi je enormno visok. Komisija. Waelbroeck. Budžetski komitet i Specijalni komitet za poljoprivredu. pokreće programe i projekte. god. Ona izvršava operativne zadatke u Uniji uz ovlašćenja koja prevazilaze ingerencije vlada njenih članica. viši organi u odnosu na Komisiju su Evropski savjet i Savjet Evropske unije. kojima su prema odredbama Ugovora o Evropskoj uniji dodijeljene ključne ingerencije u razvoju ekonomskog sistema i monetarnoj sferi. U njemu se pazilo na ravnomjerniju distribuciju predsjedavanja od strane velikih zemalja Unije. god. COREPER skraćeno od Committee of Permanent Representatives (Komitet stalnih predstavnika). Komisija participira u pripremi akata za Savjet Evropske unije. dok su preporuke i mišljenja uglavnom neobavezujući dokumenti. Odstupanja nacionalnih politika podrazumijevaju apele. te kreira druge mjere za Savjet Evropske unije. Tako npr. Universite de Bruxelles." Evropska komisija podnosi zakonske prijedloge. Evropski Savjet je promovisao "otvoreni metod koordinacije". te donosi uputstva koja 10 su obavezujuća za zemlje kojima su upućene. prema odredbama Ugovora iz Mastrihta Savjet Evropske unije odluke iz oblasti monetarne politike može donositi prema preporukama Evropske centralne banke (ECB) poslije konsultacija sa Evropskim parlamentom i Komisijom. mišljenja i preporuke često mogu biti u funkciji nagovještavanja donošenja obavezujućih regulativa i uredbi. Od odluke da li će se EU kretati u pravcu federalizacije ili će uticaj vlada zemalja članica evropske integracije usmjeravati prema konfederalnom obliku organizovanja. socijalne i penzione politike. igrajući ključnu ulogu u realizaciji vizije 11 i ideje o ujedinjenoj Evropi i kao takva predstavlja "srce institucionalnog sistema Evropskih zajednica. Ona je izuzetno važna za funkcionisanje Unije i predstavlja njen centralni organ. slučaj "probijanja" budžetskih limita u Grčkoj).

Tacis i Meda za programe prekogranične saradnje. Prethodno se mora obezbijediti saglasnost Evropskog Parlamenta. Završetkom sjevernih ušlo se u procese južnih širenja. Poslije posljednjeg proširenja na EU27 broj komesara je manji od broja država. Oni se mogu birati više puta iz iste zemlje. U domenu zajedničke spoljne politke Evropska komisija može davati inicijative. jer su integracije uz formalnopravne poslove praćene mnogim. dok se ratifikacija Komisija vrši u Evropskom Parlamentu. Svjetskom trgovinska organizacijom (WTO) i drugim međunarodnim i specijalizovanim organizacijama. Mandat članova Komisije traje pet godina i može se obnoviti. ali i podigli njen uticaj. Važna je i uloga komiteta formiranih od strane predstavnika članica EU. Komisija upravlja i Evropskim fondom za regionalni razvoj i Evropskim fondom za poljoprivrednu orijentaciju i garancije. Novi veliki projekti i programi kao što su INTERREG za zemlje članice. S druge strane. memoranduma ili na drugi način može davati inicijative i sugestije po različitim komunitarnim pitanjima. proširenja Zajednice. komesarima su nametnuta stroga pravila ponašanja. kakva je uloga Evropske komisije u sferi rješavanja ekonomskih problema i makroekonomske politike? Ona je zadužena za provođenje zajedničkih politika EU i kao izvršni organ implementira odluke Savjeta Evropske unije. udvostručeni strukturni fondovi. U određenim situacijama i Savjet može obavljati neke izvršne funkcije. Međutim. Komisija je u svom sastavu do 2004. Dalje. Predsjednika Evropske komisije bira Savjet Evropske unije kvalifikovanom većinom.može usvojiti neki akt ili odluku koji mijenjaju ono što je već usvojeno. kojima predsjedava član Komisije. protokola. ali bez adekvatne finansijske kompenzacije. nekad i grandioznim programima. No. kumuliralo različitim vrstama problema u radu Komisije. uz deficit administrativnog osoblja. U sljedećoj tabeli su prikazani svi dosadašnji predsjednici Evropske komisije: 8 . Pravila utvrđuju i limite vrijednosti poklona koje komesari mogu primati. i 1993. AGENDA. uz već afirmisane programe kao npr. Iako je uloga Komisije na spoljnopolitičkom planu inferiorna u odnosu na značaj Savjeta Evropske unije. To Komisiji daje dodatne obaveze. već odgovaraju Skupštini Evropskih zajednica i uživaju punu političku i ekonomsku samostalnost. dok je poslije 2004. Ona upravlja i socijalnim fondom koji unapređuje socijalnu politiku Unije. broj komesara porastao na 30. Ovo se posebno odnosi na devedesete godine prošlog vijeka kada je Evropska komisija dodatno opterećena novim zadacima. Komisija raspoređuje resore komesarima prema određenim kriterijumima. stimuliše zaposlenost. zatim CARDS. uključujući i finansije bračnog druga. te utvrđuju posebna pravila sukoba interesa. Njegov nacrt i stručno mišljenje Komisija dostavlja Savjetu Evropske unije i Evropskom parlamentu participirajući tako u njegovoj kreaciji i usvajanju. god. Ova visoka funkcija se bira na mandatni period od pet godina i njen nosilac ima izuzetno visoka i značajna ovlašćenja. zajedničke poljoprivredne politike. ipak i ona obezbjeđuje komunikaciju sa UN i njenim specijalizovanim institucijama. bez obzira da li su se one već integrisale u EU ili se nalaze u predpristupnoj ili pristupnoj fazi. Ona posjeduje i opšta ovlašćenja. PHARE. Ova stručnoadministrativna tijela primjenjujući različite procedure razmatranja i odlučivanja utiču na specifične probleme funkcionisanja trgovinske politike. Komisija raspolaže određenim dijelom opštih normativnih nadležnosti sa pravom da po pojedinim pitanjima može uputiti direktive državama članicama. karipskim i pacifičkim državama preko Evropskog fonda za razvoj itd. imala dvadeset članova-komesara. prijedloge ili insistirati na zasjedanju Savjeta Evropske unije na rješavanju tih pitanja. Poslije imenovanja komesari više ne predstavljaju države iz kojih dolaze. Jedan od najvažnijih se odnosi na tzv. Evropska komisija upravlja strukturnim fondovima (fundamentalnim finansijskim resursima regionalne politike). Formacijski. Evropska komisija ima posebnu odgovornost za afirmaciju odnosa sa istočnim zemljama. obavezno prijavljivanje finansijskog stanja. EU razvija međunarodnu saradnju sa afričkim. dodatno su opteretili rad Komisije. Treba apostrofirati da su 1988. Komesare biraju zemlje članice. utiče na rast ličnog standarda građana itd. dodatni poslovi često nisu bili praćeni rastom finansijskih kapaciteta za njihovu implementaciju što je. EU u kontinuitetu afirmiše proklamovanu politiku i ciljeve. a ima zemalja koje još nisu imale komesara. god. carinskog sistema itd. Prema ovim kodeksima oni ne mogu obavljati nijednu drugu plaćenu ili neplaćenu funkciju ili vršiti bilo kakav izborni mandat. Evropska komisija je zadužena za procedure projektovanja i bilansiranja budžeta. Fond za regionalni razvoj je veoma značajan instrument kojim se djeluje na ravnomjerniji razvoj pojedinih područja Unije (ima izraženu ekonomsku i socijalnu komponentu). god. tako da u obliku dokumenata.

9 . 1995-1999 Predsjednik Vlade-Premijer Predsjednik Vlade-Premijer Jacques Santer Luksemburg Predsjednik Vlade-Premijer 1985-1995 Jacques Delors Francuska Luksemburg Predsjednik Vlade-Premijer 1999-2004 od 2005 Romano Prodi Jose M. To samo po sebi govori o karakteru problema i pitanja kojima se bavi ova visoka komunitarna institucija. saobraćaj. uvođenje koordinacije sa državama članicama u izboru komesara.Britanija Dužnost prije Komisije Ministar spoljnih poslova Ministar ekonomije i fin. To govori o značaju i profesionalnom profilu jedne od najznačajnijih i najodgovornijih funkcija u EU. Dalje. promjene u Zajednici utiču na strukturu i broj direktorata-direkcija koje vremenom postaju sve brojnije u odnosu na prethodne decenije. ali i zemlje članice rade intenzivno na otklanjanju posljedica krize i u 2009. tako i za Zajednicu u cjelini. ostavljali rezultatske tragove. koje imaju zadatak da njihovu realizaciju usklade sa nacionalnim planovima. Ortoli Roy Jenkins Gaston Thorn Država Njemačka Belgija Italija Holandija Francuska V. Institucije EU. uključujući i moguće promjene resora. Ministar za javne radove Ministar poljoprivrede Ministar ekonomije i finan. U drugoj polovini 2008. "Delorovi paketi" ili "Manšoltov plan" u poljoprivredi.Tabela 1. Iz predloženog se može zaključiti da je uloga Evropske komisije u ekonomiji EU veoma značajna. Ugovor iz Nice dodatno ojačava poziciju predsjednika i on postaje istinski lider Komisije. pad zaposlenosti i preduprijede socijalne nemire širih razmjera. javne dugove i inflaciju. dok će razliku od 170 milijardi obezbijediti članice EU. god. U ovim sredstvima budžet EU će participirati sa oko 30 milijardi evra. Direktorati sarađuju i koordiniraju sa drugim institucijama bez obzira na njihovu poziciju na hijerarhijskoj ljestvici i brinu o dosljednoj primjeni donešenih mera. posebno u kontekstu novih zajedničkih politika. energiju itd. šefovi država i vlada EU su u Briselu odobrili da Zajednica izdvoji 200 milijardi evra za saniranje ekonomske krize. Uloga Evropske komisije se može objasniti na primjeru donošenja mjera kojim se nastoje ublažiti negativni uticaju aktuelne krize na ekonomiju zajedničkog tržišta EU.5% GDP što su prema budžetskim izdvajanjima visoka sredstva. kako za zemlje članice. posebno za finansiranje malih i srednjih preduzeća. god. radi se o utvrđivanju zajedničkih smjernica za članice EU. pokretati nove ideje i predlagati nove zakonske prijedloge. predviđeno je i smanjenje poreza na dodatu vrijednost kako bi se privredi omogućilo smanjenje troškova i pomoglo na jačanju unutrašnje i spoljne konkurentnosti. poljoprivredu. Zbog neplanirane redistribucije dohotka Komisija je predložila da se privremeno dopusti i probijanje strogih limita za budžetske deficite. posebno kroz nadležnosti političkog odlučivanja. Ugovorom iz Amsterdama uloga predsjednika je dodatno ojačana. Bez pretenzija za valorizacijom njihovih rezultata (jer će se o tome detaljnije govoriti u sljedećim poglavljima ove knjige) za mnoge od njih su vezane određene reforme kao npr.Barroso Italija Portugal Iz tabele je vidljivo da su predsjednici birani uglavnom od premijera ili ministara ekonomije i finansija zemalja članica Unije. prema planu se može odstupiti od proklamovanih "kriterijuma konvergencije". Dakle. Sredstva se prema planu trebaju iskoristiti za finansiranje privrednih aktivnosti i saniranje finansijskih tržišta na kojima su blokirani krediti za privredu. manje ili više. uočava se da su predsjednici Komisije uglavnom visoki funkcioneri ekonomske provenijencije. Malfatti Sicco Mansholt François X. Ministar ekonomije i finan. Uglavnom. Plan Evropske komisije je da se finansijska podrška kreće u nivou od oko 1. Ministar ekonomije i finan. U okviru Komisije djeluju Generalni direktorati (ili Generalne direkcije) kao važne institucije realizacije planiranih ciljeva i provođenje zajedničkih evropskih politika. Svi predsjednici su na neki način. konkurenciju. u čemu je uloga Komisije često i presudna. Razvoj Unije je praćen ekspanzijom novih direktorata-direkcija.2: Dosadašnji predsednici Evropske komisije Period 1958-1967 1968-1969 1970-1972 1972-1972 1973-1976 1977-1980 1981-1984 Ime iprezime Walter Hallstein Jean Rey Franco M. Zato je organizacija direktorata-direkcija podijeljena na industriju. Jednostavno. Sve navedene mjere koje je predložila Evropska komisija imaju za cilj da amortizuju udare na ekonomski rast. Pored ovoga. Oni mogu odlučivati u domenu svojih nadležnosti. regionalni razvoj.

Ova praksa je uvedena na inicijativu Komisije iako nije predviđena osnivačkim aktima Unije (vidi u tekstu presude od 13.4. do 2013. 9/56. rashodi administracije su. dok je od 2007. unutrašnje tržište. aff. jer na nivou EU još uvijek nije pronađeno rješenje za obezbjeđenje dovoljog broja stručnih kadrova za efikasniji rad svih tijela. budžetski limit u periodu 2000-2006. socijalna politika. Nemaju pravo odlučivanja već preciznu izvrčnu ulogu. limitiran na 1. iznosio 1.5 hiljada zaposlenih službenika. CICE. konkurencija. OLAF. Treba istaći važnu činjenicu u vezi finansiranja komunitarne administracije. ostalim dijelovima 13 Komisije i njenim pomoćnim organima su zaposleni administrativni i stručni radnici.1958. Meronic/Haute Autorite. Tako su tokom 2002. poslovi Informaciono društvo Preduzetništvo Spoljni poslovi Poljoprivredna politika Politika proširenja Politika ribarstva U okviru "ostalih službi" su organizovani Generalni sekretarijat i pravna služba. Direkcije obavljaju zadatke koji su indentični poslovima ministarstava jer je svaka od njih odgovorna jednom komesaru. koje u nedostatku političke volje još uvijek nisu došle do optimalnih rješenja usmjeravanja najstručnijih kadrova u institucije EU. U okviru ovih službi su organizovani i Eurostat.11. ekonomska i monetarna pitanja. poljoprivreda.2% DBP. ove institucije (direktorati i ostale službe) zapošljavale 28. god. U generalnim direkcijama. te Evropska grupa za etiku u nauci i novim tehnologijama i grupom savjetnika. vidljivo je da EU ima razvijenu organizacionu strukturu koja joj omogućava efikasno provođenje strateških ciljeva. službe za izdavaštvo i interne revizije itd. Evropska služba za borbu protiv pronevjera. te funkcioneri. ukupna budžetska izdvajanja na nivou Zajednice iznose oko 240 evra per kapita. 13 12 10 . spoljni poslovi i dr. ribolov.. sa pravom se postavlja pitanje o troškovima potrebnim za njegovo funkcionisanje? Iako su ti troškovi prema ukupnom outputu EU relativno niski i iznose svega oko 1. stavka budžeta koja bilježi kontinuirani rast. str. budžet. provođenje spoljne politike i realizaciju brojnih drugih zadataka. a neke i značajno redukovane. Dakle. regionalna politika.). Veliku odgovornost za ovakvo stanje snose i same države članice. fiskalni sektor. god. implementaciju velikog broja zajedničkih politika. Tako je npr. Gornja granica srednjoročnih finansijskih okvira maksimalnih rashoda je strogo limitirana i nje se moraju pridržavati svi nosioci budžetkih aktivnosti. Broj zaposlenih još uvijek ne predstavlja pretjerano finansijsko opterećenje. Ako se analizira struktura finansijskih okvira funkcionisanja EU i sredstva za rad administracije stave u odnos sa planiranim GDP Zajednice dolazi se do zaključka da je riječ o podnošljivim sredstvima za ovu istorijsku etapu njenog razvoja. što se vidi iz tabele 1.3: Organizaciona struktura generalnih direktorata Energija i saobraćaj Administracija i osoblje Regionalna politika Mediji i komunikacije Razvojna politika Pravosuđe i unutrašnji poslovi Unutrašnje tržište Politika zapošljavanja i socijalna politika Porezi i carinska unija Istraživanje Trgovina Zajednički istraživački centar Politika konkurencije Politika zaštite životne sredine Budžetska politika Zaštita zdravlja i potrošača Finansijska kontrola Kancelarija za humanitarnu pomoć Ekonomski i finans. zapošljavanje. a oni pojedinačno zaduženi za različite resore kao npr. pored izdataka za poljoprivredu i razvoj konkurentnosti. Ipak. Problem je nedovoljan kvalitet zaposlenih.27% GDP EU.6.24% GDP. služba za prevođenje i 12 konferencije. industrija. Kako se na prvi pogled čini da je administrativno-politički aparat EU glomazan. Iako su budžetske stavke u toku planiranja različito tretirane. saradnju sa zemljama članicama. bez kompleksne analize se ne može dati realnija ocjena efikasnosti funkcionisanja komunitarnih institucija.Tabela 1. god. koji su direktno ili posredno upravljali budžetom od blizu 97 milijardi evra.

25 101.450 2009 7.180 2007-2013 50. slobode. da se rad takvih institucija podvrgne kontroli Evropskog parlamenta.yu Dakle. Savjeta Evropske unije i parlamenata zemalja članica EU. Ali. vođenju zajedničkih politika i realizaciji spoljnopolitičkih aktivnosti. Kritičari traže njeno kontinuirano mijenjanje. neophodno ih je staviti u odnos sa ukupnim rashodima budžeta EU.europa.b.680 2010 7.Tabela 1.12 41.320 2008 6.eu/budget/ Iz prethodne tabele se vidi da se troškovi administracije EU kreću u nivou od oko 6% od raspoloživog budžeta. kada je uloga Komisije u stvaranju i evoluciji Unije bila veoma značajna.02 6. Ne bi trebalo zanemariti da je EU već sada jedan od ključnih svjetskih ekonomskih i političkih aktera što je zasluga centralnih institucija i komunitarne administracije. (u 000 evra) Budžet Budžet Indeks Naziv 2007 2006 2 3 4 5(3/4) Održiv razvoj 44 862 050 35 865 973 125. god. neophodno je istaći da su troškovi administracije Unije (pogotovo ako se kompariraju sa ostvarenim društvenim proizvodom koji se realizuje na zajedničkom tržištu) podnošljivi. poljopriv. Ipak.85 105. tako i prema državama članicama EU i ostatku svijeta. No. za razliku od prije nekoliko decenija. I na kraju.bg. 1 1 2 3 4 5 6 % 6 38. evra) Godina Iznos (mlrd. ali i mišljenja da se Komisija previše birokratizovala i otuđila od realnih komunitarnih problema.37 6. U cilju povećanja efikasnosti predlažu se različite ideje a jedna od njih je i transformacija Komisije u sekretarijat ili drugi oblik pratećeg servisa Savjeta Evropske unije. radikalnije promjene postojeće organizacione strukture institucija EU nisu realne. god. evropesimisti i evrokritičari u svakoj problematičnoj i kriznoj situaciji aktuelizuju rasprave o ovim troškovima. Na prvi pogled ovaj iznos je izuzetno visok. Ipak. potrebno je reći da je. god.900 2012 7.38 100 54 718 541 1 176 966 7 352 747 6 942 264 444 646 115 497 219 54 579 471 1 162 155 8 093 291 6 604 078 1 073 500 107 378 470 100.050 2013 7. 11 R.ekof. planirani su u iznosu od oko 50 milijardi evra.5. jer u članicama još funkcionišu nacionalne administracije.38 1. evra) 2007 6.01 0. da bi se objasnila dimenzija troškova administracije EU.42 107. Godina iznos (mlrd. kako interno.56 . bezbjednost i pravda EU kao globalni partner Administracija Kompenzacija UKUPNO Izvor: http://eur-lex. treba konstatovati da je ovdje riječ samo o administraciji centralnog nivoa vlasti. Kao u slučaju Evropskog savjeta.720 2011 7. Takvoj slici doprinose i suprostavljeni stavovi u vezi njene uloge u realizaciji projekta stvaranja ujedinjene Evrope.27 90. Tabela 1.5: Rashodi budžeta EU u periodu 2006-2007. Međutim. politika-CAP Građanska prava. ova institucija bilježila kontinuirani uspon i rast rejtinga. Tada se može primjetiti da su oni još uvijek na relativno niskom nivou.4: Rashodi administracije prema finansijskom okviru 2007-2013.300 Izvor: http//www. ukupni troškovi administracije EU u periodu 2007-2013.08 Zajedn. Rashode budžeta agregirane po ključnim aktivnostima prikazuje tabela 1. posebno kada se uzmu u obzir zadaci centralnih komunitarnih institucija u izgradnji EU. Traži se.ac. i ovoj instituciji postepeno opada uticaj.84 47.

Članovi Evropskog parlamenta se biraju na period od 5 godina. a kasnije i Ugovorom iz Masrihta. Zakonodavne ingerencije Parlamenta su limitirane. Kao izabrano tijelo Evropski parlament je odmah po uspostavljanju počeo predlagati fundamentalne prijedloge. Slijedeće proširenje sa Austrijom. pa tako npr. gdje je ova institucija ostala bez nadležnosti. mnogo važnija uloga Parlamenta je svedena na lansiranje političkih inicijativa i strategija u cilju jačanja integracionih procesa. Grčke i Portugala u Uniju povećao na 518. Parlament može istraživati slučajeve korupcije većih razmjera. Ipak. Ali. god. Od ukupnog broja jedna trećina članova su žene a izborni proces se odvija po univerzalnim izbornim pravilima. Dakle. broj poslaničkih mjesta raste na 434 da bi se poslije ulaska Španije. Skupština je imala 78 predstavnika a promjene su izvršene rezolucijom Parlamenta 1962. EU27 ima 736 poslanika. Međutim. što ovu instituciju čini jedinstvenom u parlamentarnoj praksi. kada je promijenjen naziv u Evropski parlament. 14 iako hijerarhijski visoko pozicionirane. Sadašnji sastav 17 Evropskog parlamenta broji 736 članova.1. Poslije proširenja 1973. ukupno 410 poslanika. a manje izvršnu ulogu. god. ojačane su i proširene nadležnosti Evropskog parlamenta. god. Poslije 1984. god. ovo tijelo predstavlja 15 jedinstvenu međunarodnu instituciju a njegovi članovi se biraju direktnim izborima na demokratski način. a njena primjena odložena za pet godina. Za razliku od klasičnih parlamentarnih funkcija ovo tijelo ne bira i podržava vladu mehanizmima parlamentarne većine. god. posebno u demokratskoj kontroli komunitarnih aktivnosti. Evropski parlament Evropski parlament je visoki zakonodavni organ Evropske Unije. savjetodavnog tijela osnovanog 1952. Evropski parlament ima 198. god. a poslije izbora provedenih 1979. dok 2008. U tom sistemu odlučivanja je i većinska podrška Parlamenta u nekim situacijama neobavezujuća za Savjet Evropske unije ili za Evropsku komisiju. god. već većinsku podršku obezbjeđuje od pitanja do pitanja. Ovo ukazuje na složene procedure odlučivanja Evropskog parlamenta. potvrđuje izbor Evropske komisije koju može čak i raspustiti odlukom dvotrećinske većine. Švedskom i Finskom povećava broj poslanika na 626. Važno je naglasiti da Evropski parlament u koordinaciji sa Savjetom Evropske unije odlučuje o nekim zakonodavnim i budžetskim pitanjima. 12 14 . 15 Prvi direktni izbori za Evropski parlament održani su 1979. god. uticaj Parlamenta je ipak optimalno dimenzioniran i smješten u veoma složene i fleksibilne ustavno-pravne okvire. Evropski parlament je prva institucija koja je definisana Ugovorom iz Rima ali ne u današnjem obliku i pod sadašnjim nazivom. posebno u fiskalnoj sferi. uvažavajući da je ovo specifična razvojna etapa EU i da su sile divergencija među članicama i kandidatima za prijem snažne. u oblasti fiskalne politike Parlament posjeduje limitirane nadležnosti dok je njegova uloga u usvajanju i kontroli budžeta značajna.4. Tako npr. sačinjen nacrt Ugovora o osnivanju EU (poznat kao "Spinelijev plan") ali on nije usvojen iako su njegove ideje realizovane kroz druge komunitarne programe i ugovore. Ova visoka institucija je Rimskim ugovorom bila definisana kao Skupština i ovaj naziv 16 je zadržan do 1962. god. Tako je 1984. god. Evropski parlament ima pravo imenovanja i raspuštanja. Jedinstvenim evropskim aktom. Ipak. kršenje postojećih zakona i propisa ili nenamjenska trošenja sredstava. Treba naglasiti da političke aktivnosti Parlamenta. Za tu svrhu se mogu koristiti privremene komisije ili drugi mehanizmi kontrole. Parlament može imenovati i ombudsmana sa istražnim nadležnostima koji može razmatrati žalbe svih institucija EU izuzev Suda pravde i Suda prve instance. ali još uvek nije postao glavno zakonodavno tijelo. ali je i tu u nekim segmentima limitirana. imaju predominantno deklarativnu. 17 Amsterdamskim ugovorom je predviđeno da Evropski parlament može imati najviše 700 poslanika bez obzira na broj članica. 16 Evropski parlament je nasljednik Skupštine EZUČ. Ugovor iz Nice ovaj broj povećava na 732. Evropski parlament participira u potvrđivanju međunarodnih sporazuma ili ugovora o proširenju koje donosi natpolovičnom većinom. Odluka o direktnim izborima donešena je na Samitu u Parizu 1974.

7. Grčka Mađarska Portugal Izvor: Evropski parlament Iz tabele se 1.) Politička grupacija Evropska narodnjačka partija-Evropske demokrate Partija evropskih socijalista Savez liberala i demokrata za Evropu Unija za Evropu nacija Evropski zeleni-Evropski slobodni savez Evropska ujedinjena ljevica-Nordijska zelena ljevica Nezavisnost i demokratija Nepriključeni članovi Izvor: Evropski parlament Br. god. ne po nacionalnoj matrici. Podršku multi-nacionalnom pristupu u koncentraciji stranaka i poslaničkih mandata pružio je i Ugovor iz Mastrihta. Posljednji izbori za Parlament su održani 7. U Evropskom parlamentu poslanici se grupišu. U tabeli 1. To ne iznenađuje ako se zna da su političke partije koje funkcionišu na cijeloj teritoriji EU ili njenom većem dijelu snažni integracioni i kohezioni faktori 18 Na izborima pravo glasa je imalo blizu 380 milona evropljana koji su birali 736 poslanika Parlamenta. god.) Zemlja članica Njemačka Francuska Italija V. Član. Irska Litvanija Letonija Slovenija Kipar Estonija Luksemburg Malta Broj članova 19 18 18 14 14 14 13 13 9 7 6 6 6 5 Iz prethodne tabele je vidljivo da su dvije vodeće političke grupacije u Evropskom parlamentu Evropska narodnjačka partija-Evropske demokrate i Partija evropskih socijalista. 13 . Ovakva politička situacija se ponavlja u skoro čitavom periodu postojanja Parlamenta. Parlamenta 284 215 103 44 42 41 24 32 Broj članova 99 78 78 78 54 54 35 27 24 24 24 24 24 Zemlja članica Švedska Austrija Bugarska Finska Danska Slovačka R. Situacija postaje još kompleksnija kada se članovi Parlamenta svrstaju prema političkim afinitetima. god. tako da se odlučivanje u ovom domu usložnjava.Tabela 1. vidi da ekonomski razvijenije zemlje i osnivači Zajednice imaju i najveći broj članova Parlamenta čime se želi sačuvati kontinuitet evropskih integracija. Ali. prikazane su ključne političke grupacije koje egzistiraju u Evropskom parlamentu: Tabela 1. Britanija Španija Poljska Rumunija Holandija Belgija Češka R. sa ovom raspodjelom nisu zadovoljni osnivači niti novoprimljene članice jer stalno širenje Unije dovodi do teritorijalnih disperzija glasova.6: Članovi Evropskog parlamenta po zemljama članicama (2008. na kojima su 18 učvršćene konzervativne i desne političke opcije što neki analitičari tumače i kao trijumf evroskepticizma. nego prema pripadnosti političkoj opciji i transnacionalnim političkim grupama.6. Ove dvije grupacije nikada nisu mogle pojedinačno imati natpolovičnu parlamentarnu većinu. juna. 2009.7: Političke grupacije u Evropskom parlamentu (2008.

države članice slobodno određuju demokratsku proceduru po kojoj će izabrati svoje poslanike u Evropski parlament. komiteta. člana Administrat-ivnog savjeta itd. Sljedeći pregled razvrstava komisije Evropskog parlamenta prema ekonomskom i neekonomskom karakteru njihove djelatnosti. Komisija za kulturu. Evropski parlament posebno afirmiše rad komisija koje pripremaju prijedloge i radne materijale za plenarne i godišnju sjednicu. Ovo tijelo ima ovlašćenje da između poslanika izabere Predsjednika i predsjedništvo koje zatim bira generalnog sekretara Evropskog parlamenta (koji koordinira i usmjerava rad službi i pomoćnih tijela). U radu Evropskog parlamenta se ispoljavaju političke razlike koje se prenose i na rad komisija i ostalih tijela. monetarna i komisija za industrijsku politiku Budžetska komisija Komisija za budžetsku kontrolu Komisija za spoljne ekonomske odnose Komisija za regionalnu politiku Komisija za poljoprivredu i razvoj sela Komisija za ribarstvo Komisija za istraživanje. Godišnje zasjedanje se održava svakog drugog utorka mjeseca marta. ali kako je već rečeno. Komisija za žalbe. Kao i u uobičajenim situacijama parlamentarne demokratije Evropski parlament može oduzeti poslanički imunitet. Ove političke grupe imaju vlastite sekretarijate. Komisija za slobode. poslanik ne može biti član Ekonomskog ili Socijalnog komiteta Unije. Takođe. No. Nerijetko se pribjegava formiranju privremenih komisija ili potkomisija zaduženih za elaboraciju specifičnih tema. s tim da takvu proceduru propišu Savjet Evropske Unije i Evropski parlament. niti biti član organa upravljanja komunitarnim fondovima nastalim realizacijom Osnivačkih ugovora. Posebna pažnja je posvećena sukobu interesa i inkopatibilnosti funkcija kao što su funkcije člana vlade države članice. prava građana i unutrašnje poslove. Komisija za ustavna pitanja. Rimski i Amsterdamski ugovori predviđaju jednoobrazne procedure u izborima za članove Parlamenta. Kada je riječ o načinu izbora. Dakle. god.Zajednice i komunitarne ideje. bezbjednosnu i odbrambenu politiku. riječ je o širokom spektru ograničenja. Da bi se formirala politička grupa neophodno je obezbijediti 20 poslanika iz 6 zemalja. Komisija za prava građana. obrazovanje i medije. Ovo je stvorilo problem funkcionisanja ovog visokog tijela. omladinu. Mjesto zasjedanja Evropskog parlamenta je Strazbur. I Ugovor iz Masrihta predviđa mogućnost jednoobraznih izbora. 14 . članova komisija. Poslanik ne može biti zaposlen u Evropskoj investicionoj banci ili sličnim institucijama. verifikaciju imenovanja i imuniteta. Komisije prema potrebi. Parlament servisira generalni sekretarijat koji je lociran u Luksemburgu. Komisija za određivanje. tehnološki razvoj i energetiku Komisija za razvoj i saradnju Komisija za saobraćaj i veze Komisija za ekologiju. Međutim. Komisije Evropskog parlamenta ekonomskog i subekonomskog karaktera: Ekonomska. Oni se ne mogu pozivati na pravo imuniteta u slučajevima kada budu uhvaćeni u nekom krivičnom djelu. direktorata i predstavnika Računovod-stvenog Suda ili Suda pravde. U ovom gradu se održava dvanaest plenarnih sjednica a vanredne se održavaju i u Briselu. najmanje 25 članova Parlamenta iz sedam zemalja. Poslanici se biraju na pet godina i imaju političku pripadnost. Komisija za radna i socijalna pitanja. a definitivna opredjeljenja potvrđena Ugovorom iz Amsterdama kojim se Strazbur inauguriše u parlamentarni centar ujedinjene Evrope. zbog protivljenja Velike Britanije ovaj koncept se ne realizuje. zdravstvo i zaštitu potrošača Komisije Evropskog parlamenta neekonomskog karaktera: Komisija za spoljna pitanja. poslanici imaju prava na imunitet i druge privilegije. ali su problemi riješeni Ugovorom iz Edinburga. a od juna 2009. čime se u procesu odlučivanja povećava transparentnost i efikasnost rada. od kojih je najvažniji princip slobode javnog mišljenja i glasanja. u skladu sa univerzalnim izbornim pravilima. Komisija za prava žena.

profesionalnoj obuci. god. Evropski parlament je odbacio budžet 1980. što je našlo mjesta i u Ugovoru o Evropskoj uniji. Kada su u pitanju konsultacije. god. zaštiti životne sredine. Već je rečeno da se u slučaju sumnje u korupciju ili nenamjenskog trošenja mogu konstituisati privremena tijela. i njegovo neprihvatanje (zbog zloupotraba i nepravilnosti) je tokom 1999. Parlament većinom glasova ili kvalifikovanom većinom od dvije trećine glasova može 19 odbaciti budžet. Ugovor iz Amsterdama afirmiše upotrebu ovog postupka na socijalnu politiku. Davanje saglasnog mišljenja omogućava Evropskom parlamentu pravo veta u slučaju kada je saglasnost uslov za odluke Savjeta Evropske unije. kohezionih fondova. prevare i dr. Saglasno mišljenje se donosi većinom glasova Skupštine Zajednica. Ipak. saradnjom. i 1985. pripada pravo naknadne ocjene i kontrole prihvatanjem ili neprihvatanjem izvještaja o 20 izvršenju budžeta koji podnosi Evropska komisija. transparentnost i političku ravnotežu u cilju efikasnijeg funkcionisanja komunitarnih institucija. Najčešće se primenjuje u odlučivanju u oblasti uređenja unutrašnjeg tržišta ali nije rijetka upotreba i u slobodi kretanja radne snage. Tada Savjet Evropske unije i Evropska komisija moraju predložiti novi prijedlog budžeta. U obavezne troškove ulaze izdaci za finansiranje poljoprivrede i rashode koji se u budžetu javljaju kao recidivi Osnivačkih ugovora i o njima odlučuje Savjet Evropske unije. Građani Unije mogu ulagati žalbe na rad zajedničkih institucija. Ali. god. Iako nema ovlašćenje za donošenje godišnjih odluka o budžetskim prihodima i rashodima. izazvalo veliku krizu u Zajednici. članovi Evropskog parlamenta mogu postavljati pitanja Evropskoj komisiji i Savjetu Evropske unije. transportu. U Mastrihtu je ovaj postupak proširen na 21 određena pitanja iz domena rada Evropskog sistema centralnih banaka. vidljivo je da većina pripada grupi koja se bavi ekonomskim ili subekonomskim temama. Konačno. neobaveznim troškovima. životnoj sredini. one se najčešće obavljaju sa Savjetom Evropske unije onda kada je to predviđeno Osnivačkim ugovorom. Izvještaj je razmatran 1998.Iz pregleda se uočava heterogenost komisija. Ovdje se ne radi samo o izglasavanju članova Evropske komisije. uslovima rada. zabrani diskriminacije na nacionalnoj osnovi itd. evropsko državljanstvo. nekih međunarodnih ugovora i unifikacije izbornih pravila za Evropski parlament. Ugovor iz Mastrihta ustanovljava i postupak zajedničkog odlučivanja koji se odvija u nekoliko faza. Postupak uspostavljen JEA omogućava Skupštini Zajednica pravo veta i dostavljanje amandmana. već je riječ o tome da Skupština ima ingerencije odlučivanja o prijedlogu izglasavanja nepovjerenja Evropskoj komisiji. 20 19 15 . zajedničkim odlučivanjem i usaglašavanjem mišljenja. Mastrihtom je proširen postupak saradnje na nove oblasti kao što su odluke o Evropskom socijalnom fondu. zakonodavna uloga se vrši konsultacijama. Dakle. istraživanju i razvoju. zdravstvu te obrazovanju i kulturi. Ovo stanje je objašnjivo činjenicom da se evropske zemlje nalaze u procesima dominantno ekonomskih integracija. Tehnički. nadležnost Parlamenta u oblasti budžeta je svedena na odlučivanje o tzv. Ovo je instrumentarij demokratske kontrole i ravnoteže političkog sistema Unije. Dalje. postoji limitiranost Parlamenta u sektoru budžetskih nadležnosti. To je i razumljivo jer se najveći broj institucija EU bavi pitanjima iz ekonomske i subekonomske sfere. Ugovor iz Nice proširuje postupke zajedničkog odlučivanja na industrijsku politiku i neka pitanja građanskog prava. što obezbjeđuje kontrolu. Parlament može formirati i interparlamentarne delegacije koje komuniciraju sa parlamentima drugih zemalja. izuzev kad je riječ o pristupanju novih država članica. Evropski parlament nije prihvatio izvještaj Evropske komisije o izvršenju budžeta 1996. 21 Ustanovljena 1994. Fondovi imaju cilj smanjiti razlike u nivou razvijenosti zemalja EU i olakšati im pristup u EMU. god. transevropskim mrežama. istraživanju. saobraćaj. god. Parlament ima karakteristike medijatora ili ombudsmana. što su "omogućile" odredbe Ugovora iz Mastrihta. god. Parlamentu dakle. Evropski parlament ima važne ingerencije nad Evropskom komisijom i Savjetom Evropske unije kada je riječ o političkoj kontroli. zbog pomoći slabije razvijenim članicama. Parlament kontroliše Komisiju i Savjet preko različitih izvještaja o njihovom radu ili preko peticija po različitim pitanjima funkcionisanja Unije. te međunarodnim institucijama i organizacijama.

Zaštita potrošača. Slobodno pružanje usluga na zajedničkom tržištu. Saobraćaj i proširenje nadležnosti u oblasti transevropskih mreža. Amsterdamskim ugovorom zajedničko odlučivanje ove dvije institucije se znatno proširuje slijedećim pitanjima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Regionalni razvoj. Iz prethodnog pregleda se uočavaju ključni pravci evolucije EU. Locirana su u dva perioda. Obrazovanje. Transparentnost.Evropski parlament sa Savjetom ministara zajednički odlučuje o pitanjima koja su izuzetno značajna za funkcionisanje i razvoj EU. god. Prvi se odnosi na zajedničko odlučivanje od 1993. Istraživanje i razvoj. kultura i zdravstvo. Državljanstvo. Zdravstvena zaštita. nastanjivanja i nostrifikacije diploma. Carinska saradnja. sloboda nastanjivanja i zabrana nacionalne diskriminacije. gdje spadaju: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Usaglašavanje zakonodavstva za regulaciju unutrašnjeg tržišta. Dugoročni programi istraživanja. Sloboda kretanja radne snage. Pitanja iz oblasti zaštite životne sredine iz nadležnosti EU. Transevropske mreže. Statistika. borba protiv prevara i zaštita podataka. Dinamičnost i raznovrsnost zajedničkog odlučivanja Parlamenta i Savjeta najbolje govore o ovom važnom periodu za njen opstanak i stvaranju pretpostavki za nastavak integracionih procesa. 16 . poslije početka primjene Ugovora iz Mastrihta. Zapošljavanje i socijalna politika.

8. Ova činjenica je posebno važna zbog toga što je Unija veoma složena i dinamična državno-pravna integracija čiji razvoj nije moguć bez obimnog zakonodavstva i svih oblika regulacije." odnosno ova institucija EU 22 aktivno participira u kreiranju komunitarnog pravnog sistema federalnog tipa. Armand Colin. Konačno.: Simplificirana shema odlučivanja u EU 1. ili Evropski sud pravde je vrhovna sudska institucija EU. Prva obaveza se odnosi na zakonito provođenje Ugovora i drugih regulativa EU. 22 Vidjeti više u: P.Simplificirana šema načina odlučivanja prikazana je na slici 1. 1993. Sud pravde evropskih zajednica 1. Slika 1. Evropski sud pravde Sud pravde evropskih zajenica. On ima krucijalnu ulogu u razvoju evropskog prava. 17 .8. Zbog toga je i dobio epitet Vrhovnog suda "potencijalne evropske federacije. Sud ima tri osnovne nadležnosti. Sud je nadležan za pružanje pomoći nacionalnim zakonodavstvima. Les organisations internationales.5. U tim situacijama nije potrebno prihvatanje nadležnosti ovog suda od strane država članica.5. Drugu determiniše uloga krajnje instance u Zajednici koja se odnosi na rješavanje sudskih sporova. Moreau Defarges. Ovaj organ Zajednice zasjeda u Luksemburgu i nadležan je u svim slučajevima predviđenim Osnivačkim ugovorima. Kao vrhovni promoter i čuvar komunitarnog prava Sud svoju poziciju afirmiše filozofijom federalizma.

posebno u antimonopolskoj regulativi i trgovinskom zakonodavstvu. Pravni sporovi između država članica ili sporovi članica sa institucijama EU se iznose pred Evropsku komisiju i ukoliko se ne mogu pronaći rješenja. Ugovora. U suprotnom tužba se predaje sudu. Aktima EU nisu predviđene bilo kakve restrikcije u vezi nacionalne pripadnosti zaposlenih u Sudu pravde. O nekim aspektima pravnog položaja ovog suda govori činjenica da njegovi akti ne mogi biti predmet tužbe za poništaj pred Sudom pravde evropskih zajednica. 26 U literaturi se mogu naći i sinonimi Evropski revizorski sud ili Evropski finansijski sud. god. Preko "izjave o tačnosti računa i zakonitosti i regularnosti obavljenih poslova" Računovodstveni sud dostavlja Evropskom parlamentu i Savjetu Evropske unije na uvid regularnost poslovanja računa institucija i organa koje je osnovala EU. Pred Sudom pravde evropskih zajednica mogu se voditi sljedeće vrste sporova: prethodno (prejudicijelno) pitanje. Računovodstveni sud postaje institucija Evropske unije. on ima petnaest članova koji se biraju na mandatni period od šest godina od strane Savjeta Evropske unije. polovina sudija se bira već poslije tri godine. Sud zasjeda plenarno i u vijećima od po tri. god. 18 .6. Tajnim glasanjem Sud pravde imenuje sekretara i sekretarijat na mandatni period od šest godina. Evropski računovodstveni sud Ovaj sud je najmlađa i jedna od najautoritativnijih institucija EU. Ugovor Računovodstvenom sudu proširuje ovlašćenja u istrazi. Sjedište Evropskog računovodstvenog suda je u Luksemburgu. tako i sudije Suda pravde evropskih zajednica uživaju zakonom propisane privilegije i imunitete. Računovodstveni sud ima pravo kontrole fondova Zajednice (kojima upravljaju spoljni organi) i Evropske investicione banke. tužba zbog neispunjenja obaveza i postupak (tužba) za utvrđivanje vanugovorne odgovornosti. Ingerencije Prvostepenog suda su rezervisane za sporove između institucija EU i firmi. trebaju osigurati tumačenje i primjenu ovog Ugovora. Iako nije klasični pravosudni organ. Formacijski.). praksa je pokazala da su sve dosadašnje sudije vodile porjeklo iz zemalja članica. svaki u okviru sopstvene 25 nadležnosti. Kao i komesari ili poslanici. 1. 25 Ove odredbe su regulisane članom 220. Ugovor je. Kod ovog suda je veoma važna brzina odlučivanja. jer nema nikakva pravosudna ovlašćenja (shodno tome nema pravo gonjenja). Međutim. U instituciji je zaposleno 23 24 26 Da bi se izbjegla izmjena cjelokupnog sudijskog kadra na kraju mandatskog perioda. Evropskom sudu pravde je pridružen Prvostepeni sud sa primarnim ciljem rasterećenja Suda pravde. Zadatak suda je kontrola stanja cjelokupnih prihoda i rashoda Zajednice. Komisija mora dati odgovor najkasnije do tri mjeseca. između ostalog. a stupio je na snagu 1977. sprovođenja ugovora i implementacije regulative na cijelom području Unije. Prema Ugovoru iz Amsterdama. Sud participira u proceduri usvajanja izvještaja Evropske komisije o izvršenju budžeta pred Strazburškom Skupštinom i konsultuje se po relevantnim finansijskim i budžetskim pitanjima Zajednice. Ovaj sud je ustanovljen Briselskim ugovorom 1975.U svom sastavu Sud pravde ima po jednog sudiju iz svake zemlje članice (tako npr. Računovodstveni sud raspolaže drugim širokim ovlašćenjima. Ugovora iz Nice. Ako dođe do spora među članicama oko povrede Ugovora. pokreće postupke za poništaj akata. Ipak. što ukazuje na kvazisudsku ingerenciju Komisije. Stranke koje izlaze pred Sud pravde moraju imati zastupnike a odluke koje Sud donosi mogu biti u obliku presuda ili ordonansi. tužba radi izostanka. 24 takvi slučajevi idu pred Sud pravde. Evropski sud pravde i Prvostepeni sud. ova institucija kontroliše zakonitost prihoda i rashoda Zajednice uvidom u desetine hiljada finansijskih operacija. Sud ima i opšte pravobranioce (u EU25 je bilo osam nezavisnih advokata-pravobranilaca). fizičkog ili pravnog lica koje upravlja komunitarnim fondovima može izvršiti provjeru "na licu mjesta". tek po potpisivanju Ugovora iz Mastrihta. pet ili jedanaest sudija (veliko vijeće). Čak je Ugovorom iz Amsterdama ovom sudu dozvoljeno da. postupak (tužba) za poništenje akta. što je posebno regulisano odjeljkom 5. Njihov mandat može biti obnovljen. u EU25 ih je bilo 25 itd. Evropski sud pravde je krajnja instanca razrješavanja sporova. Odlukom Savjeta Evropske unije iz 1988. sadržavao reforme budžetskih procedura i proširenje nadležnosti Skupštine iz Strazbura. zbog očuvanja svoje nadležnosti. u EU27 Sud ima 27 sudija. Dakle. jer kod svakog komunitarnog ili nacionalnog organa. Pored njih. Sudije i advokati moraju biti stručne i nezavisne ličnosti koji se uz prethodni 23 dogovor sa vladama članica imenuju na mandatni period od šest godina.

Početkom milenijuma Komitet je imao 222 člana a ukupan broj zaposlenih je iznosio oko 700.7.1. Kao jedno od najstarijih konsultativnih tijela Komitet ima epitet druge evropske skupštine. Kao i drugi visoki funkcioneri Unije. borba protiv nezaposlenosti i inflacije sve više zaokupljaju vlade svih zemalja. koji najvišim komunitarnim institucijama približava razne profesionalne društvene grupe. zdravstva. Prosječna iskorišćenost fondova EU od strane ostalih tranzicionih zemalja je iznosila oko 69%. do polovine 2006. Stagnacija privrednog rasta. ali i zbog kontinuiranog rasta makroekonomskih agregata i pokazatelja EU. članovi ovog suda imaju određene privilegije i pravo na imunitet. 27 Hrvatska je npr. zanatlija. kulture. iz fondova i programa predpristupne pomoći "povukla" 261 milion evra (97% odobrenih sredstava). poljoprivredu itd. Rad Komiteta je nezavisan u odnosu na druge institucije Unije. te da utvrdi interna pravila ponašanja pravilnikom koji odobrava Savjet Evropske unije kvalifikovanom većinom. god. Globalna kriza vodi ka novoj ulozi moderne kapitalističke države koja interveniše ogromnim finansijkim sredstvima prema finansijskim tržištima i sektoru realne ekonomije. To neminovno proširuje interese državnih institucija prema dodatnoj finansijskoj kontroli u čemu je uloga Evropskog računovodstvenog suda izuzetno značajna. trgovaca. Ugovora iz Nice. Računovodstveni sud je jedna od najmlađih institucija EU kojoj raste rejting i uticaj. Komitet je organizovan u sekcije koje razmatraju različite teme. obrazovanja. 1. Zbog svega navedenog. poljoprivrednika. monetarne i fiskalne politike. transevropskih saobraćajnica i dr. konsultuju Ekonomski i socijalni savjet. socijalnu politiku. Dakle. Ukoliko se ne ispoštuje ovakva procedura Evropski sud pravde može poništiti takve odluke. Ugovor iz Mastrihta je Ekonomskom i socijalnom komitetu omogućio da zasjeda na sopstvenu inicijativu (prije Mastrihta pravo na sazivanje su imali isključivo Savjet Evropske unije i Evropska komisija). ali podliježu strogim pravilima sukoba interesa i obavezi nepristrasnosti u obavljanju poslova. Na ta pitanja je sve teže pronaći pravovremene i efikasne odgovore. najviši organi Unije imaju obavezu da u oblasti ekonomsko-socijalne kohezije. Realno je očekivati 27 njegovu dalju ekspanziju i rast uticaja. 19 . drugu radnici a treću grupu čine predstavnici ostalih aktivnosti (interesne grupe). U Komitet ulaze predstavnici proizvođača. Kao i u slučaju Evropskog računovodstvenog suda nestabilnost na globalnom nivou i pogoršanje makroekonomske i socijalne situacije u EU dodatno utiču na rast autoriteta Komiteta. Uloga Suda će i u budućnosti sve više jačati. Dovoljno je ukazati na samo nekoliko činjenica da bi se uočio veliki značaj ekonomske komponente evropskih integracija i uloga Ekonomskog i socijalnog komiteta u integracionim procesima. Prvu čine poslodavci. Sredstva se usmjeravaju za tačno određene namjene i izvršenje tačno definisanih nacionalnih makroekonomskih ciljeva. Osnovni zadatak ovog komunitarnog organa je pružanje stručne pomoći Evropskoj komisiji. Tako se povećava finanijska osnova koja je predmet kontrole ove institucije. Ekonomski i socijalni komitet Ekonomski i socijalni komitet je konsultativni organ ustanovljen Rimskim ugovorom a definitivno učvršćen članom 257. Ugovor iz Nice omogućava Sudu da formira vijeća u cilju usvajanja pojedinih izvještaja.petnaest šefova kabineta i isto toliko atašea a ukupno je zaposleno oko 500 radnika. Komitet je podijeljen u tri grupe. ne iznenađuje spoznaja da značaj ovog konsultativnog organa. Njihov zadatak je stručna analizira određenih pitanja o kojima se odlučuje na Savjetu Evropske unije ili Evropskoj komisiji. a po potrebi i ostalim tijelima EU. kako zbog širenja i ulaska novih država čija računovodstvena praksa još uvijek nije na nivou najviših evropskih standarda. kontinuirano raste. predstavnici društvenih djelatnosti i mnogi drugi. Ostale institucije EU 1. zapošljavanja. Sfera ekonomije i socijalni sektor će u bližoj budućnosti postati najosjetljiviji segment društvene strukture i društvenih odnosa. Kontrola korišćenja prepristupnih fondova je izuzetno značajna aktivnost EU. uglavnom iz ekonomske i socijalne problematike.7. nove tendencije na globalnim finansijskim tržištima (apostrofira se aktuelna finansijska kriza) dodatno motivišu Sud u realizaciji aktivnosti iz njegove nadležnosti. Tako postoje sekcije za industriju. Izbor članova Ekonomskog i socijalnog komiteta se vrši na period od četiri godine uz mogućnost reizbora. Pored ovoga. pa se od ovog stručnog organa očekuju najbolji prijedlozi prema institucijama EU.

str. Ekspanzija regionalne politike kao fundamentalne zajedničke politike i kontinuirani rast subvencija koje se iz različitih izvora troše na regionalni razvoj ovom Komitetu daju sve veći značaj. koordinacije i harmonizacije interesa "starosjedilaca" i zemalja koje ulaze u EU. (Treaty of Nice. Bez obzira na parcijalne interese vlada zemalja članica. 83-84. birani na mandatni period od četiri godine. Uticaj mu raste i zbog kontinuiranog širenja Zajednice. Obavezno konsultovanje Komiteta se proširuje i na socijalnu politiku.83-84. Kao i Ekonomski i socijalni komitet i Komitet regiona predstavlja tijelo čija je uloga u evropskim integracijama i sistemu komunitarnih institucija u stalnom usponu. već odgovara strukturi Ekonomsko socijalnog savjeta. U njegovom sastavu se nalaze predstavnici regionalnih i lokalnih tijela. Po odredbama tog akta Komitet regiona se obavezno konsultuje u oblastima gdje postoje ili se mogu uočiti neposredni regionalni interesi. transevropske mreže. Ugovor o Evropskoj uniji predviđa da se ove funkcije obavljaju samostalno i u opštem interesu Zajednice. pitanjima funkcionisanja energetskog sektora.Broj glasova u Ekonomsko socijalnom komitetu nije podijeljen prema stvarnoj ekonomskoj snazi zemalja članica. tako i rješavanjem problema proizašlih iz vanrednih kriznih situacija.7. Amsterdamski Ugovor je proširio i neke interne nadležnosti.) Sastav Komiteta ukazuje na želju njegovih kreatora da se u punoj mjeri afirmiše princip koncensusa. obrazovanja. Britanija Francuska Italija Španija Poljska Rumunija Holandija Grčka EU 27 24 24 24 24 21 21 15 12 12 344 Češka Rep. U tabeli 1. 1. 20 . zdravstva. pa je ovo komunitarno tijelo neophodno kod usaglašavanja. saobraćajnu politiku i zaštitu životne sredine. profesionalno usavršavanje. ruralnog razvoja i dr. p. Tako Komitet može autonomno donositi svoj unutrašnji pravilnik bez odobrenja Savjeta Evropske unije. Komitet će i u budućnosti imati značajnu ulogu u predlaganju ekonomskih i socijalnih mjera. telekomunikacija.2.10 prikazan je broj glasova ovog komunitarnog tijela za EU27. kulture. Imenuje ih Savjet Evropske unije a na prijedlog država članica.9: Pregled glasova članica EU u Ekonomsko socijalnom komitetu Njemačka V. Zahvaljujući afirmaciji regionalne politike Komitet regiona zauzima sve značajniju poziciju u strukturi konsultativnih komunitarnih tijela. Komitet regiona Komitet regiona je savjetodavno tijelo odgovorno za rješavanje pitanja iz domena regionalne politike i regionalnog razvoja Evropske unije.9 je prikazan broj glasova ovog komunitarnog tijela za EU27: Tabela 1. kako redovnim servisiranjem osnovnih komunitarnih institucija. Belgija Mađarska Portugal Švedska Bugarska Austrija Slovačka Danska 12 12 12 12 12 12 12 9 9 Finska Litvanija Irska Slovenija Letonija Estonija Kipar Luksemburg Malta 9 9 9 7 7 7 6 6 5 Izvor: Ugovor iz Nice. Riječ je najčešće o radu kohezionih i strukturnih fondova. Ugovor iz Amsterdama proširuje nadležnost Komiteta. Komitet je ustanovljen Ugovorom iz Mastrihta. U tabeli 1. zapošljavanje. pitanja o kojima raspravlja Komitet posmatraju se u kontekstu unapređenja komunitarnih ideja i razvoja zajedničkog evropskog tržišta. Broj glasova u Komitetu regiona nije podijeljen prema regionalnim parametrima (gradacija po ovom principu je kompleksna).

On donosi opšte smjernice kreditne politike i ciljeve harmonizovane sa razvojem zajedničkog evropskog tržišta.83-84. Ugovor o Evropskoj uniji daje Evropskoj investicionoj banci visoku hijerarhijsku poziciju među kumanitarnim institucijama. Garantovanje za isplatu pomoći zemljama tzv. smanjenju regionalnih razvojnih disproporcija itd. protokolom koji je bio sastavni dio aneksa ovog Ugovora. Obezbeđenje finansijskih sredstava za pomoć regionalnom razvoju. Garantovanje vraćanja kredita koje uzima EU.7. Njeno sjedište je u Luksemburgu.) Sastav članova Komiteta regiona. osnivanjem Evropske ekonomske zajednice (EEZ). 83-84. "trećeg svijeta. Savjet guvernera ima ključnu ulogu u odlučivanju. koji ima ekskluzivnu nadležnost za finansijske operacije donosi konačne odluke o davanju garancija. uobičajenu za odlučivanje u bankama nacionalnog ili komercijalnog značaja. Ovaj organ vrši monitoring izvršenja tih ciljeva i drugih direktiva. Taj pristup unapređuje komunitarnu ideju. Evropska investiciona banka (EIB) ima svojstvo pravnog lica. Ciljevi Evropske investicione banke se mogu sistematizovati prema sljedećim sektorima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Podrška programima uravnoteženog razvoja zajedničkog tržišta. (Treaty of Nice. str. god. Savjet guvernera okuplja ministre koje postavljaju države članice EU (jedan ministar iz svake države)." Davanje finansijskih pozajmica državama kandidatima za pristupanje EU. Davanje pozajmica za razvojne projekte u manje razvijenim regionima EU. Ugovorom iz Rima. odmah iza najviših tijela EU. te Administrativni savjet i Upravni komitet. kredita i zaključenja ugovora. Evropska investiciona banka Evropska investiciona banka (EIB) je ustanovljena 1957. Banka svoje aktivnosti usmjerava na ravnomjerni razvoj zajedničkog tržišta i daje važan doprinos jačanju ekonomske kohezije.3.10: Pregled glasovi članica EU u Komitetu regiona Njemačka V. ideje o "Evropi regija"). tačnije. posebno u regionalnom razvoju. Potrebno je naglasiti da se regionalni pristup u organizaciji Zajednice razvio u specifičnu komunitarnu doktrinu (npr. Britanija Francuska Italija Španija Poljska Rumunija Holandija Grčka EU 27 24 24 24 24 21 21 15 12 12 344 Češka Rep. Administrativni savjet. Belgija Mađarska Portugal Švedska Bugarska Austrija Slovačka Danska 12 12 12 12 12 12 12 9 9 Finska Litvanija Irska Slovenija Letonija Estonija Kipar Luksemburg Malta 9 9 9 7 7 7 6 6 5 Izvor: Ugovor iz Nice. Podrška investicijama u funkciji afirmacije unutrašnje i spoljne politike EU.Tabela 1. U organizacionoj strukturi banke dominiraju Savjet guvernera. Stimulisanje politike zapošljavanja pozajmicama (Amsterdamski Ugovor) i razvoj malih i srednjih preduzeća. kao i u slučaju Ekonomsko socijalnog komiteta ukazuje na neophodnost pune koordinacije i usklađivanja regionalnih interesa u rješavanju problema iz njegove nadležnosti. Podrška programima od zajedničkog interesa za veći broj država članica EU. p. Regionalna politika i regionalni razvoj će i u budućnosti EU imati veliki značaj. Njega čini 25 članova i 13 zamjenika koji su nezavisne i kompetentne ličnosti 21 . 1. Finansijske transakcije koje doprinose razvoju zajedničkog evropskog tržišta ili redukciji regionalnih razlika itd.

Evropska investiciona banka je već u decembru 2008. god. biti povećan za oko 30% u odnosu na nivo iz 30 prethodnih godina. Procjena o obimu dodatnih investicija proizilazi iz činjenice da se ukupno efektuirane investicije kreću u iznosu koji je oko pet puta veći u odnosu na finansiranje od strane banke. (godišnje u milijardama evra) milijardama evra) Mala i srednja Preduzeća Energija.5 14 6 2. Forsiranjem zajedničkih politika EU. Tako će ukupan iznos kredita u 2009.8 milijardi evra za projekte realizacije ciljeva zajedničkih politika. 30 U 2007. državna intervancija više nije "bauk" već postaje realnost. EIB je plasirala sredstva u ukupnom iznosu od 47. Za potrebe zemalja EU27 plasirano je 41. U takvim uslovima svaka finansijska institucija državne provenijencije je više nego dobro došla. klimatske promj. čak i neminovnost kojom se.11. transport. Evropska investiciona banka će i u budućnosti predstavljati jednu od ključnih institucija zaduženih za implementaciju komunitarnih politika. 22 . što svakako nije bio osnivaćki cilj ove finansijske institucije. Sredstva EIB će se usmjeravati u sljedeće namjene: dodatnu podršku razvoju malih i srednjih preduzeća. Kraj 2008. Ipak. saobraćaj i sprječavanje klimatskih promjena. investicije u energetiku. i 2010. Tabela 1. postoje i druge opasnosti koje proističu iz činjenice da se prvobitna namjena EIB u izmijenjenim društveno-ekonomskim okolnostima može transformisati u amortizera postojećih problema.4 milijarde evra ili 87% sredstava. kapitalističke privrede spašavaju od 28 mogućeg privrednog sloma. iako ona nije netržišna institucija ili netržišni fond. ali i srednje razvijenih i malih država.: Planirani obim ulaganja i nivo investicija EIB Namjena Dodatno godišnje finansiranje Dodatno ukupno investiranje za 2009. i 2010. (godišnje u u 2009. kakve li ironije. god. god.). Međutim.11 prikazani su podaci o planu ulaganja EIB koji je usklađen sa potrebama EU u prevazilaženju ekonomske i finansijske krize.5 36 10 28 Češki premijer Vaclav Klaus je izjavio da državna podrška bankama "sahranjuje" kapitalizam i na mala vrata vraća socijalizam. a posebno početak 2009. i 2010. i 2010. infrastrukturu. daje za pravo onima koji ovu važnu komunitarnu instituciju tretiraju kao netržišnu organizaciju. koji sadži način podrške i operativne mjere prevazilaženja finansijske i ekonomske krize u članicama EU. god. Bord direktora EIB je napravio Operativni plan za period 2009 -2011. a posebno zajedničkog tržišta i regionalnog razvoja. Prag. Kao preko noći.koje u svom radu odgovaraju samo Evropskoj investicionoj banci. god. Ovo će uticati na rast dodatnih investicija na nivo od oko 72 milijarde evra u 2009. Dio dodatnih kredita će se usmjeriti u podršku zemljama Centralne i istočne Evrope za rješavanje problema konvergencije i rast rezervi. U tabeli 1. Poslednji krizni događaji na svjetskoj ekonomskoj sceni su doprinijeli dodatnoj afirmaciji EIB. god. 2008. Za sadašnju krizu optužuje suvišno uplitanje države i rast troškova administracije (autorski članak za list Mlada fronta. infrastruktura. reagovala na 29 širenje krize ka evropskom ekonomskom prostoru. 29 COP je skraćenica za Corporate Operational Plan. Reakcija EIB na aktuelnu krizu. karakteristični su po finansijskim intervencijama nacionalnih vlada vodećih ekonomskih sila. Upravni komitet je zadužen za servisiranje redovnih dnevnih poslova. Ova banka se ne može smatrati komercijalnom bankom. činjenica da se njenim aktivnostima stimulišu projekti koji u sebi imaju i političku komponentu. Konvergencija 3. Preko njih (a to EIB jeste) vlade mogu efikasnije rješavati nagomilane ekonomske probleme alokacijama sredstava prema sektorima i akterima koji će polučiti najbolje ekonomske i socijalne efekte. god. Obim kredita EIB u ove dvije godine će iznositi po 15 milijardi evra.

već i zbog njene privrženosti temeljnim načelima finansiranja. da se kreditna sredstva kojim EIB djeluje na zajedničkom tržištu radi neutralizacije finansijske krize usmjeravaju prema tačno definisanim oblastima. Press Secretariat. Directors approve anti-crisis measures for 2009-2010. Na prvi pogled je vidljivo da je riječ o intervencijama strukturnog karaktera. Iz prethodne tabele se može zaključiti.Rezerve Ukupno 3 15 12 72 Izvor: European Investment Bank. Ova činjenica ohrabruje. što je i razumljivo. Reakcija banke (iako su interventna sredstava banke su višestruko manja od gubitaka nastalih finansijskom krizom) daje jasnu poruku u ime EU da će se biti upotrijebljene sve raspoložive mjere odbrane evropskog ekonomskog i finansijskog prostora. 23 . obzirom na ulogu EIB u finansijskom sektoru EU. ne samo zbog brzine kojom je banka reagovala na aktuelnu situaciju.

Novi Sad.. razloga i motiva nastajanja velikih 34 integracija. Deliberative Politics and the Role of Law. Suština tih i ostalih pogleda na oblike organizovanja regionalnih ekonomskih integracija se može sumirati u sljedećim strukturama: 33 31 O problemima evropskog konstitucionalizma vidjeti u Lenaerts. ali su još uvijek aktuelne zbog izučavanja doktrinarnih. pa stoga u pluralnim političkim društvima često opstruišu federaliste i funkcionaliste. god. Savest Evrope. Mancini. 2002. Ekonomske integracije se stvaraju između država ili njihovih dijelova (regiona). god. regionalne integracije su specifičan vid udruživanja različitih ekonomskih.. Trade liberalization among industrial countries. And Neyer. ali i ostalih proizvodnih faktora. Balasa je 1961. Dakle. Granice slobode. političkih ili geografskih prostora.2. F. tolerancije i prava na veto članica integrisane zajednice.. One se dalje mogu integrisati na državnom ili međudržavnom nivou. American Journal of Comparative Law 38. 24 . dok u odnosu na treće zemlje postoje ili se uvode nove trgovinske barijere. ali i njihovih kombinacija. eliminacija drugih ograničenja koja ograničavaju međunarodnu trgovinu itd. Oni preferiraju integracije uz zadržavanje visokog stepena suvereniteta i nacionalnog identiteta članica zajednice. Pored Balase za razvoj teorije evropskih integracija najzaslužniji su Mid (Meade) i Timbergen sa radovima objavljenim 1953. Tako i politička moć prelazi sa nacionalnog na nadnacionalni nivo. Postoje i integracije koje nastaju iz vojno-bezbjednosnih. kao što su otklanjanje carinskih i necarinskih barijera. 1965. Savremene regionalne integracije su funkcionalni oblici organizacije između različitih država. 1989.. REGIONALNE INTEGRACIJE 2. konfederalista. 1967. političkih. i dr. onda kada su integracioni procesi već u završnim fazama. 2003. Dž. Balasine faze integracija su iz sadašnje perspektive zastarjele. Manchester Schol of Economics and Social Studies. ekonomskih i političkih pogleda.1. Motivi za integracije nacionalnih privreda se nalaze u realizaciji mnogiih ciljeva. New York. dok se druge mogu odnositi na integracije radi povećanja trgovinske razmjene geografski ili politički bliskih zemalja u odnosu na ostale zemlje. i 1954. 1997. ekoloških i drugih razloga. Razlike su u dostignutom nivou političkih. Opšti i teorijski pristup regionalnim integracijama Regionalne ekonomske integracije su različiti oblici fuzija nacionalnog. Teorijski. unaprjeđenje trgovine kroz paralelne procese ograničenja i liberalizacije. 32 demokratskih ili ekonomskih odnosa. 33 Balassa je ugledni ekonomista koji se bavio izučavanjem makroekonomskih problema i efektima integracija. od 31 federalista. i Balassa B. 595 ili u Joerges. 32 O teoriji konstitucionalnih i postkonstitucionalnih ugovora i osnovama društvenih sloboda vidjeti u Bjukenen Džejms. Na stvaranje strategijskih ekonomskih blokova snažno utiču i globalni ekonomski procesi. suština ekonomskih integracija je uglavnom. Constitutionalism and the Many Faces of Federalism. i dr. DERETA. funkcionalista itd.. Funkcionisanje regionalnih integracija je vremenom doprinijelo stvaranju mnogih teorija. Koleman. funkcionalisti se zalažu za institucije koje će biti zajednički vođene od strane zemalja i u kojima će se reforme ka snažnim integracijama dešavati "korak po korak. European University Institute. p. regionalnog i međunarodnog nivoa.. 34 O liberalizaciji tržišta Balassa piše šezdesetih godina prošlog vijeka u: Balassa B. Common Market Law Review 26. K. Mjere na planu regionalnih integracija imaju cilj eliminaciju prepreka integracijama. Multi-Level Governance. S druge strane. Beograd. str. Working Paper RSC. C. Mc. nacionalista. Trade liberalization and "revaled" comparative advantage.. postoji nekoliko osnovnih oblika ekonomskih integracija. 1990. Funkcionalistima i federalistima su suprostavljeni nacionalisti. Dakle. Federalne oblike integracija karakteriše postojanje nadnacionalnih institucija. gdje god postoji mogućnost efikasnijeg funkcionisanja centralnog (federalnog) nivoa. The Making of a Constitution of the Europe. istorijskih. Polazna pozicija za izučavanje ovih fenomena je liberalizacija između članica integracije. Graw-Hill. god. 205." Ovaj vid integracija podrazumijeva visok stepen komunitarnosti. primjenjuju se i mjere harmonizacije. Strategijske ekonomske integracije su udruživanja država (obično susjednih) u cilju zaštite od nelojalnog uvoza. Dalje. p. VEGA. Integracije obezbjeđuju slobodu kretanja ljudi i kapitala. postavio koncept koji se sastoji od pet faza (oblika regionalnog udruživanja) kroz koje prolaze i u kojima se mogu naći regionalne integracije. 31-103.

Tako dolazi do stvaranja efekta "trade deflection" koji je rezultat novonastale situacije u kojoj zemlja partner obezbjeđuje tražnju u referentnoj zemlji. zemlja članica zone slobodne trgovine autonomno formira cijenu robe. Poslije procedure uvoza. ali mogu zadržati zatečene carinske stope za vanjsko tržište. Ovaj oblik udruživanja podrazumijeva da svaka država zadrži carinsku tarifu i trgovinske propise prema trećim zemljama. a istovremeno vrši uvoz sa svjetskog tržišta. jedan od većih problema koji se mogu desiti u zoni slobodne trgovine je elaboriran u sljedećem primjeru. Nakon određenog vremena zemlja C je odlučila da joj ciljno tržište za izvoz njenih poljoprivrednih proizvoda bude zemlja A. čak i bez rasta produktivnosti rada. Cijene u referentnoj zemlji će se uspostaviti na nivou svjetskih cijena. On se odnosi na uklanjanje svih carinskih i kvantitativnih (necarinskih) ograničenja u trgovini između članica zone. Najveća mogućnost je uvoz cjelokupne proizvodnje iz zemlje partnera. Problem se javlja kod ponovnog uvoza ovih roba u zemlju C. zemlja B 10% i zemlja C 30%. Uvoz iz trećih zemalja u zonu slobodne trgovine je vođen tržišnim principima i neminovno se obavlja preko zemlje sa najmanjim carinskim opterećenjem. Naravno. Grafikon 2. ovo je simplificirani primjer koji pretpostavlja brojna ograničenja i pretpostavke. Zona slobodne trgovine uspostavlja novu situaciju u kojoj zemlja sa višim cijenama OPmax uvozi robe bez carinskog opterećenja iz zemlje partnera u slobodnoj trgovinskoj zoni. To joj omogućava najkonkurentniju poziciju na cijelom području zone slobodne trgovine. Ova situacija je značajna sa aspekta veličine zemalja. elektronskim uređajima i sl. Na njemu se analizira situacija stvaranja zone slobodne trgovine između samo dvije zemlje. Zbog toga.1.Zona slobodne trgovine je preferencijalni sporazum između država. konkretni problemi su često prisutni u trgovini motornim vozilima. Pretpostavimo da zemlja C želi zaštitu domaćih proizvođača poljoprivrednih proizvoda. po nižoj cijeni OP. ako je partnerska zemlja relativno manja od referentne zemlje. Pored poljoprivrede. Takođe. prikazuje funkcionisanje zone slobodne trgovine. i to referentne zemlje (zemlje domaćina) i zemlje partnera koja je odlučila da sa referentnom zemljom uđe u ovu integraciju. jer se sada njihova politika zaštite domaće poljoprivrede tretira kao protekcionistička. što u savremenim trgovinskim odnosima nije dozvoljeno. Najveći nedostatak ovog oblika ekonomske integracije je pojava tzv.1.: Zona slobodne trgovine na primjeru dvije zemlje U zoni slobodne trgovine zemlje članice ukidaju međusobne carine. skretanja trgovine (trade deflection). Svaka od njih različito formira nivo carina na uvoz poljoprivrednih proizvoda iz trećih zemalja na sljedeći način: zemlja A 5%. Grafikon 2. Pretpostavimo da tri zemlje odluče da formiraju zonu slobodne trgovine. uvećanih za iznos carine u zemlji partneru. Kako trgovinska razmjena sa članicama zone nema ograničenja takav oblik trgovine sa trećim zemljama može dovesti do povlašćenog položaja i narušiti tržišne odnose u zoni slobodne trgovine. Zato je ključni problem funkcionisanja zone slobodne trgovine način regulisanja pravila o porijeklu koja se primjenjuju na cjelokupan uvoz u zonu slobodne trgovine. 25 . upravo zbog nižih uvoznih carina poljoprivrednih proizvoda. pa je zbog toga formirala visok nivo carina. ona će moći ostvariti dodatni rast koji generiše rast izvoza u drugu (ili druge) zemlje zone. saobraćaju.

monetarna unija podrazumijeva saradnju zemalja članica preko raznovrsnih politika koje se implementiraju na zajedničkom tržištu. spillover efekata u sektoru cijena. dok će cijene u zemlji partneru porasti sa nivoa P na nivo P'. Dokazano je da eliminacija međusobnih carinskih troškova i harmonizacija prema ostatku svijeta obezbjeđuje niže troškove.Ukupni efekti stvaranja zone slobodne trgovine između zemalja zavise od odnosa ponude i tražnje među njima. u EU. To će povoljno uticati na privredu ove članice zone i popraviti njenu makroekonomsku poziciju (osnovna makroekonomska pretpostavka je. Tako se uvoznici iz carinske unije i proizvođači iz trećih zemalja sprečavaju da za uvoz koriste zemlju sa najnižim carinskim stopama. Pored drugih poslova. U stvari. proizvođači iz zemlje partnera će i dalje kupovati količine roba 0Q5. 1981. a samim tim. 91. Tako npr. jer se poslije potpisivanja sporazuma nalaze u istom tržišnom sistemu. a ne kao prije sa svjetskog tržišta. One se usaglašavaju na nižim ili višim instancama odlučivanja. članice prema nečlanicama unije formiraju zajedničku carinsku tarifu. No. isto kao i sami proizvodi kojima se trguje unutar zajedničkog tržišta. Ovaj oblik integracija primjenjuje jedinstvenu uvoznu tarifnu politiku. pad stope nezaposlenosti. Ovaj pristup zahtijeva visok stepen harmonizacije. kao najvećoj i najkompleksnijoj ekonomskoj integraciji ima dvadesetak zajedničkih (komunitarnih) politika. granične službe. vratimo se na formiranje cijena u zoni. Međutim. Neto efekti referentne zemlje su u suficitu koji izaziva efekat trade creation (zbir površna dva šrafirana trougla) i gubitak zbog pojave efekta trade diversion (površina šrafiranog pravougaonika). djelovanjem tržišnih zakona će neminovno doći do tzv. Tako će cijene u referentnoj zemlji pasti na nivo P'. U okviru carinske unije. zadržavajući karakteristike zone slobodne trgovine u odnosu na njihovu unutrašnju razmjenu. Dakle. komore i sl. Ključna prednost carinske unije nad zonom slobodne trgovine je u tome što nema skretanja trgovine. The Economic Journal. Ekonomska i monetarna unija predstavlja najkompleksniju integracionu strukturu koja sa može formirati u savremenom svijetu. vol. Svi tržišni akteri na zajedničkom tržištu imaju jednaka prava i obaveze. Kada se ova dva tržišta fuzionišu. Šrafirani pravougaonik prikazuje efekte od carina (za zemlju partnera) od realizacije uvoza sa svjetskog tržišta. pa je kretanje ljudi. posebno kod usaglašavanja fiskalne i kreditne politike. roba i usluga brže i efikasnije. Zajedničko tržište je karakteristično po uklanjanju preostalih trgovinskih barijera koje postoje u trgovini među članicama ove integracone strukture. one vrše i kontinuiranu koordinaciju sa monetarnim vlastima zemalja članica unije. U ovakvim unijama centralne bankarske institucije su odgovorne za kretanja u monetarnoj sferi i kreiranje monetarne politike. U tim slučajevima se događaju velike špekulativne preraspodjele između članica zone koje nisu rezultat dogovorene politike. 35 O efektima carinskih integracija na blagostanje vidjeti u radu: John Mc Millan and Ewen McCann. Karakteristična je po tome što sve članice prihvataju jedinstvenu valutu. da eksterni rast proizvodnje djeluje na rast outputa. Ali. Zajedničko tržište predstavlja veliki izazov i grandiozno društveno dostignuće moderne epohe. Kod zona sa više zemalja problemi poslije integracija se dodatno komplikuju. Već na prvi pogled je vidljivo da je zona slobodne trgovine složena integraciona struktura. kapitala. Prethodni primjer obuhvata zonu od samo dvije zemlje. zbog uloge zemlje partnera u zoni dolazi do ukupnog rasta uvoza u zonu slobodne trgovine za količine 0Q5-Q2Q1. Ova razlika predstavlja efekat trade creation koji se u zoni javlja zbog uticaja partnerske zemlje. Isto tako. Faktori proizvodnje imaju slobodu kretanja. bez obzira na zemlju porijekla ili mjesta gde je registrovano sjedište. te poboljšava položaj u međunarodnoj razmjeni roba i usluga. Carinska unija je oblik ekonomske integracije koji predstavlja složeniju varijantu zone slobodne 35 trgovine. Poslije tog prilagođavanja proizvođači iz zemlje partnera će povećati proizvodnju sa 0Q5 na 0Q6. 363. jer će ta članica zone nastaviti uvoziti robe po svjetskim cijenama uvećanim za carinu. carinske službe. ujednačiće se cijene u obe zemlje. rast akumulacije i stabilnost u sektoru cijena). Welfare Effects in Customs Unions. jer sav uvoz (Q2Q1) poslije ulaska u zonu dolazi iz zemlje partnera. Druga prednost carinske unije je ostvarenje "velikog tržišta" i njegova konkurentnost. rast eksterne konkurentnosti i profita. 26 . organe bezbjednosti. i vođenje zajedničke monetarne politike. Razlika se ogleda u primjeni carinske politike. posebno ukoliko je riječ o zemljama koje nemaju modernu i efikasnu izvršnu vlast i institucije (vlade.).

Ovakav oblik carinske unije je nesavršen i služio je. Ekonomske i političke unije kao najsloženiji oblici regionalnih integracija konstituišu zajedničke (centralne) političke i demokratske institucije. Ekonomska i politička unija predstavlja sveobuhvatniju integraciju federacije i njenih članica (npr.2. No. Tada država B stiče povoljniju poziciju na tržištu zemlje A. Postoji veliki teorijski i praktični fundus iz ove oblasti društvenog života.) 27 . Djelimična carinska unija se javlja u ranim fazama evolucije carinske ili ekonomske unije kada zemlje članice zadržavaju postojeće stope carinskih tarifa na međusobnu trgovinu. koji podrazumijeva niže carinske stope u međusobnoj trgovini među zemljama potpisnicama u odnosu na stope primjenjene za ostale zemlje. proširena verzija mogućih integracionih nivoa prema Balassi je rekapitulacija događanja u ovoj oblasti (tabela 2. Suverenitet zemalja članica je u ovakvom obliku organizovanja marginalizovan (uzmimo primjer uticaja države Ohajo na SAD). kao što su: Sporazum o preferencijalnoj carinskoj tarifi. kao prelazni period do stvaranja potpune carinske unije. Na osnovu prethodno izloženog vidljivo je da u ekonomskoj praksi postoje raznovrsne mogućnosti udruživanja među državama. koje imaju volju da dio svojih ingerencija i suvereniteta prenesu na supranacionalni nivo. Tako npr. država A koja predstavlja veliko svjetsko tržište ukida carine na uvoz roba koje su porijeklom iz države B zbog geopolitičkih ili ekonomskih razloga. moguće su i modifikacije međunarodnih ekonomskih integracija. bez obzira na rast produktivnosti rada.Ekonomska i monetarna unija obično nastaje kao nastavak integracionih procesa u onim zemljama i zajednicama gdje je već stvoreno zajedničko tržište pa se na njemu kroz uvođenje jedinstvene valute ostvaruju dodatni sinergički efekti. One vrše funkciju upravljanja zajednicom i rješavaju nadnacionalna pitanja. Preferencijali se mogu odnositi na ukupnu robnu razmjenu ili samo na određene proizvode. SAD). Pored osnovnih. uglavnom. a prihvataju zajedničku tarifnu politiku u odnosu na treće zemlje.

On je imao devet cjelina u kojima sa razrađenim pravilima slobode kretanja roba. što je ojačalo evropsku poljoprivredu u učvrštilo CAP. Obe integracije su međusobno bile najveći trgovinski partneri o čemu svjedoče brojni sporazumi o zajedničkoj ekonomskoj i trgovinskoj saradnji. god. Irska i Danska zatraže prijem u EZ. 37 Skraćenica od engleskih riječi: free trade area. Zato je. U njemu su elaborirana i institucionalna. tehničku i drugu standardizaciju itd. i prihvaćena od Velike Britanije. kada Velika Britanija. Inače. ljudi. što su budući događaji i potvrdili. 38 Dalji razvoj EFTA se nije mogao predvidjeti jer je bio pod snažnim ekonomskim. Ova zemlja je ostala u EFTA. otvoren je prostor jačanja ekonomske saradnje ovih evropskih asocijacija. finansijska i opšta pitanja (Agreement Establishing the European Economic Area. razvoj novih tehnologija. u cilju sprečavanja uvoza roba u EZ preko zemlje sa najnižom carinskom stopom. Evropska zajednica 36 1973. Poslije prijema u Zajednicu Austrije. Ipak. Sljedeće godine se održavaju sastanci između članica EFTA i EEZ u Luksemburgu na kojima se raspravlja o modalitetima nastavka buduće saradnje. Švedske. god. evropska zona slobodne trgovine je nastala potpisivanjem akta na Konferenciji u Štokholmu 1960. Zajednica sa ostalim članicama EFTA potpiše različite trgovinske sporazume. god. Švedska i Švajcarska. Mnoge zemlje EZ su napustile EFTA. najveće razlike su bile u tome što je sastav EEZ bio homogeniji u odnosu na članice EFTA (funkcionisala "po volji" Velike Britanije). Čak su razlike u razvijenosti i strukturi instalirane industrije bile izraženije nego među zemljama EEZ. Uglavnom. FTA bila primorana da trgovinsku liberalizaciju limitira na proizvode članica asocijacije. Ciljevi EFTA su bili manje ambiciozni u odnosu na EEZ. Norveške. Sedamdesetih godina prošlog vijeka sve članice EFTA sa EZ sklapaju sporazume o slobodnoj trgovini. Portugalija. Švicarska i Lihtenštajna. Kako je vrijeme prolazilo EEZ i EFTA (ponekad i na suprostavljenim pozicijama) su sve više postajale strateški ekonomski partneri. uglavnom. god. Portugala. S druge strane. Danska. Prema trećim zemljama je uspostavljena zajednička tarifna politika (CET). a Sporazum o evropskom ekonomskom prostoru 1992. Tako su svi mogli naći interese: zemlje koje su u EFTA a žele ući u Uniju i zemlje koje nisu zainteresovane za članstvo. Švajcarska. Danske. Značajno mjesto u evropskim integracijama ima formiranje Evropskog ekonomskog prostora koji je dodatno produbio odnose među zemljama Zajednice i EFTA.4. Ovaj sporazum je potpisalo dvanaest članica Unije i sedam članica EFTA. Norveška. god. god. usluga i kapitala. Šest godina kasnije su uklonjene carine na poljoprivredne proizvode. pa čak i političkim uticajem EU. Ipak. Zadržavanje carinskih stopa od strane EFTA je bila velika prepreka punoj liberalizaciji spoljnotrgovinskih odnosa EZ i svijeta. Poslije njegovog potpisivanja. a Lihtenštajn 1991. OJ L3/1994. zadovoljene su članice Unije koje nisu i ne žele biti članice EFTA. god. god. Švicarska i Lihtenštajn. Kada je 1992. odnosio na robe koje su članice proizvodile i razmjenjivale. Osnivači su Velika Britanija. Sve ovo dovodi do stavljanja u prvi plan specifičnosti i različitosti među zemljama članicama. EFTA je osnovana 1960. The European Free Trade Association (Evropska zona slobodne trgovine). U stvari. Ukidaju se sve trgovinske barijere za proizvode između članica ove asocijacije. članice EFTA su zadržale uvozne carinske stope prema trećim zemljama. došlo do uspostavljanja jedinstvenog evropskog tržišta ukidanja svih necarniskih barijera i spriječavanja favorizovanja domaće proizvodnje u odnosu na druge zemlje. dok se Island priključuje 1970. u EFTA ostaje svega nekoliko zemalja: Norveška. Praktično. zajedno sa drugim članicama Evropske zone slobodne trgovine – EFTA formira zonu slobodne 37 trgovine FTA. god. Na toj osnovi i radi kasnijeg usaglašavanja. Zato je bilo neizbežno da. slobodna trgovina je najviše odgovarala zemljama EFTA 39 koje nisu željele članstvo u Uniji. Island i Lihtenštajn. dolazi do ukidanja carina na industrijske robe u međusobnoj trgovini između EFTA i EEZ. Finske i Švedske 1995. konkurencije i dr. Dvije evropske megaintegracije šire saradnju na infrastrukturu. Istorija evropskih i drugih integracija Evropska zajednica je nastala 1957. EFTA-i kasnije pristupaju Finska i Island. potpuno je jasno da su regionalne ekonomske integracije poslije Drugog svjetskog rata postale osovina sistema međunarodne trgovine i jedan od ključnih stubova globalizacije. Austrija. Danas su članice ove integracije Norveška.) 28 36 . 1977. 38 Poznato je da se 1994. da bi poslije carinske stope. kvantitativna ograničenja i druge necarinske barijere među članicama fazno smanjivane i ukidane. kao carinska unija. god. projekte iz privrede. god. zajedničke politike. strukturu i dinamiku odnosa sa EFTA. Sporazum se. Norveška izjasnila protiv pridruživanja EEZ. moglo se pretpostaviti da će Zajednica imati dominantan uticaj na obim. 39 Sporazum je imao 129 članova i tretiran je kao akt mješovitog karaktera. heterogenoj strukturi privrede itd. Austrije. Island. jer su mnoge od njih geografski udaljene a postojale su i razlike u teritorijalnoj veličini. Poslije godinu dana u EFTA ulazi Finska.2.

Moderna epoha razvoja EU i njena globalna uloga. 1903. Francuske. 2007. I prostori budućih proširenja su bogati istorijskim spomenicima iz vremena starog Rima. fokusirajmo se sada na istorijski razvoj evropskih regionalnih integracija. 29 40 . veoma malo razlikuju od današnjih. treba naglasiti da je poslije njih na evropskom tlu došlo do uspostavljanja ekonomske stabilnosti. karakterističan po uvođenju izolacije britanske trgovine. osnivaju "Srednjoevropsko privredno okruženje. Period razvoja do 1945. ideje integracija su lansirane iz Rima. Italije. Velika Britanija koristi dostignuća industrijske revolucije i jača saradnju sa najrazvijenijim evropskim ekonomijama. okupacionu suštinu odluke. Berlin. ako bi detaljno analizirali istoriju Evrope našli mnoštvo argumenata o postojanju milenijumske evropske ideje. Beča. Kako su tekli događaji vezani za integracije i kako ih možemo sistematično razvrstati? Ako se prihvati najopštija podjela od početnih ideja do danas. Može li se zato EU upoređivati sa Rimskim carstvom? Mogu li se komparirati rimski novac i evro? Da li između njih preovladavaju razlike ili sličnosti? Ove i druge dileme govore da ideje evropskih integracija nisu nove (kao što to tvrde neki političari) i da bi. istorijski gledano. i Durant Will and Durant Ariel. Pobornici su političari. Tokom 1888. godine. Sve to stvara nove međunacionalna zanimanja. bar primarno nisu bili vođeni idejama ekonomske emancipacije. Simon and Schuster. Napoleonovi ratovi. Period poslije Drugog svjetskog rata. The Adge of Napoleon. koju je pratila i valutna stabilnost najrazvijenijih evropskih privreda toga vremena. Francuska revolucija mijenja svijest o evropskom zajedništvu. The Rise of Napoleon Bonaparta. perioda industrijske revolucije itd. Laguna. ne može se zanemariti njena ekonomsko integrativna komponenta. U decenijama između dva vijeka u Njemačkoj sazrijeva ideja o velikom ekonomskom prostoru. Dalje. Napoleon. na Berlinskom kongresu 1878. god. god. Postrevolucionarne reforme donose veće slobode kretanja ljudi i proizvoda. potpisan je Sporazum o trgovini u Evropi (Cobden-Chevalier sporazum) koji Francuskoj omogućava kupovina kvalitetnijeg čelika iz Velike Britnije po normalnim cijenama. Basic Books. god. Ipak. i drugi. Rimski novac se može naći na velikom broju arheoloških lokaliteta na području Zajednice. Francuska pokušava napraviti carinsku uniju sa Njemačkom. Berlina i napokon Brisela. Bez obzira na. Tako trgovinska razmjena između Njemačke. Mađarska predlaže osnivanje Centralne evropske unije. 40 Tokom 1860. evropska istorija proširenja i integracija bogata je i drugim događajima. Austrija je dobila pravo aneksije Bosne i Hercegovine. Švicarske i dr. 41 Vidi u: Julius Wolf. godine. Velike Britanije i drugih zemalja rapidno raste. Pariza. afirmiše i njemačke nacionalne interese. ubrzavaju izgradnju infrastrukture itd. bilo je i "tragičnih istorijskih primjera evropejstva" kao onaj iz vremena vladavine Napoleona koji priziva integrisani kontinentalni sistem. Od kraja devetnaestog vijeka pa do Prvog svjetskog rata rađaju se razni prijedlozi o evropskim integracijama (iz Njemačke. Veliki dio teritorije EU je prostor koji je nekada pripadao Rimskom carstvu. 1975. Snažni motivi ujedinjenja evropskih ekonomskih potencijala su postojali još u vrijeme Francuske buržoaske revolucije. Beograd. tendencije širenja razvijenih evropskih sila na istočne granice su uvijek bile neupitne. pored ekonomskih.). Ova druga je dovela do epohalnih tehničkih pronalazaka. ili Pol Džonson. Jer. god. New York. Uglavnom." Ova asocijacija je usmjerena da. god. Ali.No. Period do 1945. Ekonomska strana Napoleonovih ratova i motivi stvaranje velikog tržišta se uočavaju u slijedećoj literaturi: Asprey Robert. ruši predrasude na putu boljeg funkcionisanja partnerskih nacionalnih ekonomija. Iako je to istorijski period u kojem na svjetskoj i evropskoj sceni dominiraju konflikti globalno-političkog i neekonomskog karaktera. ipak treba priznati činjenicu da se tadašnje ideje i rasprave o velikom tržištu. New York. razvoj evropskih integracija prolazi kroz nekoliko karakterističnih i istorijski homogenih perioda: ▪ ▪ ▪ ▪ Period do Prvog svjetskog rata. kroz istoriju. specijalizaciji i stvaranju komparativnih prednosti evropskih zemalja. industrijalci i naučnici koji zbog početka aktivnosti na stvaranju velikog 41 evropskog ekonomskog prostora tokom 1904. dovela do prve specijalizacije rada i uticala na rast produktivnosti rada. 2000. koliko god bi se "umotavali" u floskule o evropejstvu. Ipak. god. Te društvene promjene su već tada zahtijevale zajedništvo prilikom upotrebe faktora proizvodnje na nacionalnom i kontinentalnom nivou. Materialien betreffend einen mitteleuropischen Wirtchaftsverein.

" Dobitnik Nobelove nagrade za ekonomiju dalje kaže da "naša stremljenja moraju biti upravljena prema ponovnom pridobijanju Njemačke za one vrijednosti na kojima je sagrađena evropska 46 civilizacija. da bogati susjedi Njemačke imaju velike mogućnosti za izvoz svog kapitala i da se samo treba zamisliti nad izgradnjom saobraćajne infrastrukture 44 potrebne za ispunjavanje zahtjeva velikog ekonomskog prostora. grof Ričard Nikolaus E. 1994. participirajući u Maršalovom planu obnove Evrope. njemački političar i član Rajhstaga 42 pravi Program uspostavljanja srednjoevropske ekonomske zajednice (Mitteleuropa). 43 Opet vidi u: Reinhard Opitz. god. Beograd. 44 Opet vidi u: Reinhard Opitz. Panevropski manifest iz 1923. i dodaje. bio ideološki suprostavljen britansko-francuskom savezu. god.) rekao da evropski prostor pruža velike mogućnosti za ekonomski isplative poslove. god.Već je rečeno da tokom Prvog svjetskog rata Friedrich Naumann. Ona je odmah postala njen ravnopravan partner. Između dva rata u Evropi su promovisane mnoge pan-evropske ideje i pokreti. osniva Panevropski pokret u cilju uspostavljanja evropske savezne države. god. PAIDEIA. Ovaj industrijalac i šef odjeljenja za spoljnu trgovinu u Ministarstvu spoljnih poslova nacističke Njemačke 43 eksplicitno se zalagao za osnivanje Centralnog organa za evropsku privredu velikog prostora.. Sve je kulminiralo Velikom ekonomskom krizom 1929. Interesantno je da je ovaj ekonomista čak i poslije kapitulacije (iako je tokom rata za Njemačku obavljao funkcije najvišeg ranga u oblasti finansija) radi na poslovima obnove a 1976. ekonomije i politike. odnosno. 1915. str. CLDS. god.. Ipak. god. Tokom 1923. 46 Neobjavljeni članak koji je pročitan Političkom društvu na Kraljevskom koledžu Kembridž 1994. fon Kudenhov-Kalergi. god. god. prije svega ekonomskim. god. ovoga puta je njemačka ekonomska ideja bila podređena mračnoj ideologiji. Period poslije Prvog svjetskog rata bio je opterećen svjetskim krizama. god. mora postojati federalni savez. Mitteleuropa. Zato su kreatori svjetske politike poslije Drugog svjetskog rata poraženu Njemačku odmah prigrlile u zajednicu evropskih naroda. memorandum za evropske vlade. Česte recesije su djelovale na rast inflacije i povećanje nezaposlenosti. Brian je iste godine na Skupštini Lige naroda izjavio da između naroda Evrope. str. god. Poziciju Njemačke i moguću sudbinu zajednice evropskih naroda najbolje opisuje Fridrih fon Hajek kada kaže "da je budućnost Engleske povezana sa budućnošću Evrope. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1945. CID. i Predrag Jovanović-Gavrilović.1940. Međunarodno poslovno finansiranje. proklamuje udruživanja evropskog kontinenta u jedinstveno carinsko i privredno područje. 42 O evropskoj strategiji njemačkog kapitala. prvi dao ideju o zajedničkoj evropskoj valuti. Berlin. osnivanje Evropske konferencije i stalni politički odbor. 30 . Memorandum o organizaciji sistema evropske federalne unije je predviđao ugovor o osnovnim principima. 52-66. Mnogi poslijeratni istoričari su smatrali da je poniženje Njemačke poslije Prvog svjetskog rata doprinijelo novim krizama i zastojima u realizaciji ideja ekonomskih integracija u međuratnom periodu. bez obzira na posljedice Prvog svjetskog rata. 2006. On je u govoru na Njemačkom institutu za bankarstvo i nauku o bankarstvu (25. 10. U mnogim zemljama se stvaraju pan-evropske političke organizacije. Ekonomski fakultet. god. 798. god. budućnost Evrope će se najvećim dijelom odlučiti onim što će se dogoditi u Njemačkoj." Danas je Njemačka jedna od vodećih zemalja u EU i njen najveći neto finansijski kontributor. Za evropski ekonomski prostor se tokom 1940. Jedna od njih je i inicijativa poznata kao "Brianov plan" predložen od francuskog međuratnog ministra spoljnih poslova Aristida Briana (člana Panevropskog pokreta). iz međuratnog perioda izdvajaju se mnogi pokušaji stvaranja ekonomskih integracija. Projekat su podržali Štresman i manje evropske države. kakva je. Svjetska kriza je ubrzala realizaciju koncepta nacionalnih država i projekat je pao u zaborav. Njega ovlašćuje 27 evropskih državnika da sastavi plan. iako po sadržini ekonomski. Studije iz filozofije. Projekat je. Bonn. 45 Dolazilo je do eskalacija neprijateljstava između starih i novoformiranih država. Velika Britanija i Italija su bile protiv inicijative. ili u: Friedrich Naumann. Štresman je 1929. 93-97. pao je Zlatni standard itd. postaje počasni doživotni predsjednik Njemačke banke. 45 O funkcionisanju i padu Zlatnog standarda vidjeti u Burda Majkl i Čarls Viploš. Makroekonomija. Bonn. 2004. One promovišu ideje političkog ujedinjenja Evrope. god. 1994. čija je geografska situacija takva. Evrointegracije su i dalje fundamentalni cilj najjače evropske ekonomske sile. Ali. 2002. god. Beograd. zalagao i član uprave Njemačke banke Herman Jozef Abs.. 1994. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1945. te događanjima u Njemačkoj koja su opredjeljivala svjetske tendencije. Bonn. dopadalo se to nama ili ne. Jedan od njih je tekst Wernera Daitza iz 1936. a nalazi se u ediciji Fridrih fon Hajek. Njega je podržao njemački političar Gustav Štresman. opet vidjeti u: Reinhard Opitz. p. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1845.

48 Pored brojne literature vidjeti u: Predrag Jovanović Gavrilović. Već tada. poslije mnogo propalih pokušaja i nepotrebnih ratova. 51 Kao odgovor na ekonomske i vojnopolitičke integracije zapadnih saveznika "komunistički blok" osniva Savjet za međusobnu ekonomsku pomoć (SEV) pod kontrolom SSSR. ratne saveznike SAD. Njemačka je imala korektan status. Iz današnje istorijske perspektive se može uočiti da je anglo-američki sporazum o globalnom ekonomskom poretku istorijska prekretnica na planetarnom nivou. Kao prva uspješna evropska integracija. aprila 1949. prije svega za SAD. koji je kasnije (1995) transformisan u WTO. 54 Britanija je takođe bila pozvana. Njemačka je imala delegaciju od 51-og člana na čelu sa Konradom Adenauerom (koji kasnije postaje kancelar). ostvaruju se i njihovi geostrategijski i vojnopolitički interesi. u Hagu. Međunarodno poslovno finansiranje. Države Beneluksa 1948. U periodu obnove zapadnoevropske zemlje su imale indirektnu korist od sređivanja monetarno-kreditnog sistema jer su realizacija Maršalovog plana i Sporazum iz Breton Vudsa dali konvertibilnost zapadnoevropskim valutama. između SAD i Evrope. CID.. god. te zemalja Beneluksa. god. Procesi evropskih integracija poslije rata počinju Evropskim kongresom. evropska integracija najvišeg nivoa. a posebno kasnije. Na pripremljenoj finansijskoj infrastrukturi započinje obnova Evrope.Period poslije II svjetskog rata. Bretonvudski sporazum je za SAD bio pun pogodak jer su kao druga supersila dobile moćan i efikasan 50 intervencionistički instrumentarij koji se mogao koristiti i izvan vlastitih granica. koji je održan 1948." Sredinom četrdesetih se formiraju institucije međunarodnog svjetskog poretka MMF. 50 Kontrola se obezbeđivala kontrolom relativne većine glasova i specijalnih prava vučenja. International organization. MMF i sredstvima drugih institucija. god. Prije osnivanja saveza Sovjeti su željeli da se inkorporiraju u Evropu. god. 52 Robert Šuman. Uz UN i Opšti sporazum o tarifama GATT iz 1947. 2006. koja se pretvara u unosan biznis. str. koji je mnogo kasnije. Nakon skoro jednog vijeka nepovoljnih uslova za odvijanje integracija i dva svjetska rata koja su se dogodila u međuvremenu. god. i u Predrag Jovanović Gavrilović. IMF) i Međunarodna banka za obnovu i razvoj. Summer. 31 47 . rekao da je novac koji se izdvajao za program pomoći Evropi najunosniji ulog koji su SAD ikada učinile. Njemačke i 52 Italije. god. Unija novim ugovorima jača ekonomsku dimenziju evropskih integracija. 45. 53 Ovoga puta nije bilo isključivanja poraženog ratnog partnera kao poslije Prvog svjetskog rata. "zapadne zemlje". 49 Pored brojne literature vidjeti u: Richard E. Svjetska banka. evropski narodi su bili spremni za zajednički korak 47 48 naprijed . Formiraju se UN i IBRD. Takvu situaciju je najbolje opisuje najviši američki funkcioner ERP (European Recovery Program) u Evropi. Tako su stvorene neophodne pretpostavke za integrisanje evropskog privrednog prostora dok su SAD odobrile i hitno krenule u realizaciju Maršalovog plana. "globalna ekonomija" je kompletirala infrastrukturu koja je na cijeloj planeti mogla realizovati novu svjetsku politiku. Beograd. Integraciji je prethodio Šumanov plan kojim se i Njemačkoj pružila prva 53 poslijeratna šansa za integraciju sa onima sa kojima su donedavno bili u ratu. Uticaj Breton Vudsa se osjeća i u sadašnjoj složenoj arhitekturi svjetskih odnosa. kreirao plan o zajedništvu Francuske i Njemačke u cilju sprječavanja sukoba i zajedničke kontrole nad ratnom opremom. god. osnovana je EZUČ. Die Grenzen Österreich zu den Nachbarn im RGW. što je značajno opredijelilo njenu dalju sudbinu u Evropi. Dakle. Zajednica uspostavlja vlastite institucije i to: savjet ministara. god. p. Beograd. Uskoro EZUČ prerasta u EZ.. Francuzi i ostali su u ovom 54 procesu vidjeli vlastite interese i šanse za veće tržišta za njihove industrije. Opšti sporazum o carinama i trgovini. kasnije Svjetska banka. koegzistenciju i stabilan međunarodni ekonomski sistem. Dalje. Berlin. Obnova se odnosi isključivo na tzv. vratimo se u vrijeme rađanja "novog svjetskog poretka. 97-129. kasnije je nastao Savjet Evrope. 1988. Malo je poznato da je SSSR još 2. Grenzen im Ostblock und ihre Űberwindung. Glavni protagonist Kongresa je Vinston Čerčil. Iz kongresne ideje o parlamentarnoj skupštini. naravno uz kontrolu SAD nad investicijama realizovanim implementacijom Maršalovog plana. ali nije uzela učešće. Ove institucije garantuju svjerski mir. tražio prijem u NATO koji je ostao bez odgovora (Vidjeti u: Andrea Komlosy. 2006. Krajem II svjetskog rata (1944) održana je finansijska i monetarna konferencija u Breton Vudsu 49 na kojoj su osnovane globalne finansijske institucije Međunarodni monetarni fond (MMF. The Changing Relationship Betwen the World Bank and the International Monetary Fund. Hofman. Feinberg. god. stvaraju carinsku uniju. CID. No. S druge strane. Ekonomski fakultet. u govoru pred Trgovinskom komorom u Njujorku 1969. 2001. Ekonomski fakultet. i SSSR se ekonomski i vojno-politički 51 integriše sa zemljama suprostavljenog ideološkog predznaka.). Nju su činili dijelovi privreda Francuske. Potpisivanjem Sporazuma iz Pariza 1951. francuski ministar inostranih poslova koji je 1950. Međunarodno poslovno finansiranje. Evropski sud pravde i Evropsku komisiju. Ovo je najbolja ilustracija situacije pedesetih i šezdesetih godina dvadesetog vijeka. god. Pol G. Na njemu se okupilo oko 700 predstavnika. kreditima Svjetske banke. No 3.

Čak bi se moglo reći da su ekonomske integracije izvan evropskog prostora izuzetno dinamične. što utiče na niže troškove transporta. god. Srpski genealoški centar. Naime. 56 55 32 . kada je formirana zona slobodne trgovine u 56 automobilskoj industriji. a 1988. Razvoj EU je neodvojiv od procesa globalizacije i integracija svjetskog nivoa. kao što su integracije država na što širem planu i što višem nivou. god. Treće. R. Savremeni period i globalna uloga EU. tada one dodatno jačaju već dovoljno snažan uticaj i na međunarodnoj sceni. Pored integracija na evropskom prostoru i u svijetu postoje različiti oblici regionalnih ekonomskih integracija. 2007. Međunarodne ekonomske integracije imaju svoj vijek trajanja. god. Sjevernoamerička regionalna integracija SAD i Kanade je osnovana 1965. Naknadno. London. svjetskih ekonomskih.Osnovni ciljevi EZ se sublimiraju u želji članica da eliminacijom unutrašnjih carina i kvota do 1970. Tokom sedamdesetih. EU specijalizovala za proizvodnju civilnih aviona. SAD nisu bile zadovoljne radom GATT i WTO (nezadovoljstvo sa WTO je posebno izraženo u liberalizaciji trgovine poljoprivrednim proizvodima). Delorovim paketima mjera je vraćena vjera u evropske integracije i ideju jedinstvenog evropskog tržišta. kada svijet potresaju recesija i ekonomska kriza i ozbiljno prijete da ugroze globalnu makroekonomsku stabilnost. tada je veća vjerovatnoća da će proizvođači proizvoditi proizvode po nižim cijenama a veće su i šanse za stvaranje trgovine u odnosu na njeno skretanje. Postojali su i globalnopolitički razlozi jer je kontinuirano jačanje EU stvaralo probleme američkom izvozu u EU pa je NAFTA Vidjeti: Baldwin. dok su druge opstale. Američke regionalne integracije. No. Regionalne integracije su potporni stub globalizma. Smisao integracija je stvaranje konkurentskih prednosti između ekonomskih aglomeracija. Tako je međunarodna pozicija Njemačke kao ekonomski najjače evropske zemlje ojačala i zbog snage evropskih integracija. god. ali i političkih odnosa. boreći se protiv njih različitim mjerama. Prednosti EU kao važne regionalne integracije na globalnom nivou se vezuju i za sljedeće argumente: Prvo. god. Ova integracija je prethodnica formiranja Sjevernoameričke zone slobodne trgovine 1994. pa su zbog toga neke svetske integracije formirane zbog uspostavljanja ekonomske i spoljotrgovinske ravnoteže sa Unijom. i od tada za EU počinju nove faze integracija koje pored teritorijalnog proširenja obuhvataju i mnoge druge segmente. Konačno. god. Tako se npr. Ova integracija je značila okretanje SAD od multilateralne politike prema regionalnom pristupu. ulazi i Meksiko. Uz globalizaciju.. iste ili slične privredne strukture zemalja utiču da industrijski profil članica doprinosi ekonomskom progresu i diferenciranju industrije u odnosu na globalni nivo. Dvije osnovne oblasti sporazuma su bile poljoprivreda i transport kroz carinsku uniju. U EU postoji tehnološko i kolektivno jedinstvo članica koje vremenom prerasta u puno ekonomsko i političko jedinstvo. Tako nastaje NAFTA. Ono se definitivno uspostavlja Ugovorom iz Mastrihta 1992. Towards an Integrated Europe. formiraju carinsku uniju. ako regionalnu integraciju ekonomskog karaktera čini više zemalja. CEPR. Drugo. U tom pogledu Unija je nesporno najrazvijenija regionalna integracija koja doprinosi ukupnom. Prvi zadatak regionalnih integracija je rast političke i ekonomske moći zemalja koje se 55 dobrovoljno udružuju. ni EZ nije ostala ravnodušna na te događaje. dobrosusjedski odnosi i bliskost zemalja članica koje su imale ekonomsku saradnju prije integracije utiču na jačanje veza i rast blagostanja u integraciji. Antropologija postsocijalizma. ako su članice regionalne integracije ekonomski moćne zemlje koje sa integracionim procesima dodatno jačaju svoju ekonomiju. Beograd. Na osnovu njih su formirane početne politike EZ. to dovodi do proizvodnje po konkurentnijim cijenama. Konačno. Integracije se događaju i na američkom kontinentu. Rast intraindustrijske razmjene utiče na rast komparativnih prednosti članica integracije. Neke od njih su trajale veoma kratko. i progresu njenih članica. 1994. ali im se smanjila realna moć. O globalnim ekonomskim i filozofskim aspektima regionalnih integracija te Zajedničkim sjeverno-američkim slobodnim tržištem CUSFTA vidjeti u: Zbornik radova. U nju pored SAD i Kanade. automobila i sl. na svjetskom ekonomskom prostoru funkcioniše respektabilan broj regionalnih integracija. Druge prednosti se odnose na blizinu integrisanih zemalja. Regionalne integracije u svijetu. regionalne integracije predstavljaju paradigmu svjetske ekonomije u periodu poslije Drugog svjetskog rata. sporazum je proširen na ukupnu trgovinu formiranjem CUSFTA.

kasnije su njegove članice ostvarile značajne ekonomske interese i pretpostavke za rast ekonomsko-socijalnog blagostanja. Ona koja predstavlja zonu slobodne trgovine između zemalja Latinske Amerike. Posljedično. god. god. Međutim. osnovana 1992. Sve ove zemlje su i poslije ulaska u integraciju zadržale visoka učešća spoljne trgovine u outputu. Tajland. Malezija. ASEAN je nastao i na geopolitičkoj platformi u pokušaju odbrane jugoistočnih azijskih zemalja od komunističke ekspanzije. ASEAN se angažovao i na održavanju mira i jačanju koegzistencije u asocijaciji. god. Kako je stanje u regionu tradicionalno nestabilno. Azijske regionalne integracije. a pozitivni ekonomski trendovi su se zadržali i do danas. Jačanje ekonomskih odnosa je dovelo i do stvaranja AFTA. i Vijetnam. 58 57 57 58 Latinoamerička zona slobodne trgovine osnovana u Montevideu 1960. Zona je utemeljena na inicijativama o korišćenju povlaštenih tarifa iz 1977. Singapur. Zato zemlje ASEAN rade na razvoju demokratskih načela i afirmaciji ljudskih prava i sloboda. god. god. LAFTA je još jedna od ekonomskih integracija na području američkog kontinenta. pa čak i povećale razmjenu sa inostranstvom. Filipini. U 1985. ovo područje postaje interesantno za strane investitore što je opravdanje za ovaj vid integracija. Drugo. zbog stvaranja zajedničkog tržišta. integraciji se priključuju Bruneji a 1995. Azijske zone slobodne trgovine. Ove integracije utiču na rast razmjene sa svijetom i povećanje direktnih stranih investicija. 33 . U integraciju ulazi i Laos 1997. god. Članice integracije postaju Indonezija.predstavljala odgovor jačanju evropskih integracija. ali i širem regionu. Zbog toga raste konkurentna sposobnost zemalja članica ASEAN i on postaje značajan faktor svjetske trgovine. Tokom 1967. Tokom devedesetih godina prošlog vijeka inicijative se transformišu u ozbiljniju asocijaciju AFTA koja smanjuje carinske stope na industrijske proizvode unutar ASEAN-a od 0-5% (za period od 15 godina). Lako se može uočiti da je riječ o slabije razvijenim zemljama sa relativno visokim učešćem spoljne razmjene u DBP. Asean Free Trade Association-AFTA. god. se osniva asocijacija jugoistočnih azijskih zemalja ASEAN. god. jer je region još uvijek opterećen nedemokratskim pojavama i tendencijama. i Burma 1999.

a 2004. Na kraju. usluga i ljudi. Dakle. osnovane u osjetljivom geopolitičkom periodu. Austrija. 1993.3. već o čitavom kompleksu složenih društvenih odnosa. Turska i Hrvatska. uz dovoljno razvijenu tržišnu ekonomiju koja može prihvatiti uslove konkurencije jedinstvenog tržišta i ispuniti uslove konvergencije (provjeru vrši Savjet Evrope). rastu i političke ingerencije. vladavina zakona. Irskom i Velikom Britanijom. Nice. vrata EU su danas otvorena (ili bolje rečeno poluotvorena) za sve zainteresovane zemlje koje žele postati njene punopravne članice. Nova širenja su 1995. Jačanjem zakonodavno-pravnog okvira. Filip Višnjić. koji joj prethode (Hofbauer ). na samitima G8. Ugovor iz Mastrihta. Francuska. već i onih sa drugih kontinenata. Unija je krajem 2007. Proširenje na istok. Kipar. Island ili Švajcarska. god. od strane šest osnivača: Njemačke. Španija. Francuske. god. Bilateralni sporazumi i korišćenje evra donose različite oblike međusobne saradnje EU i ovih zemalja. 60 Npr. Malta. Jedno od suštinskih pitanja je problem širanja Zajednice. Amsterdama. god. sa Danskom. roba. ne samo od evropskih zemalja. sa Austrijom. kao što su: Norveška. usluga. I više od toga. u UN i nekim drugim forumima. Osnovni podaci o EU Unija je najveće organizaciono-društveno dostignuće ljudske civilizacije. 2007. na spoljno-političkom planu Unija predstavlja članice u STO. Rimski sporazum iz 1957. Letonijom i Estonijom. Holandije. str. Grčka. EU je brojnija za Rumuniju i Bugarsku. mogu se izdvojiti Pariški i Rimski ugovori. Kao ključni. dok se učešće švajcaraca na jedinstvenom tržištu reguliše bilateralnim sporazumima. Italije. Italija. Finskom i Švedskom. i konačno. Unija se kontinuirano širi. Njemačka. te ugovori iz Kopenhagena. San Marino. maj. ali ne treba potcijeniti ni 59 političke momente.). u cilju jačanja EU i širenja njenog uticaja u širem regionu i svijetu. daje konture budućih ekonomskih. Albanija i Crna Gora. Luksemburg. koji članicama garantuje slobodu kretanja roba. 60 Slovenija. Kasnije se odvijala kroz šest proširenja. Ovdje nije samo riječ o. god. god. OSNOVNI MAKROEKONOMSKI POKAZATELJI EU 3. god. stalno potenciranim slobodama mobilnosti kapitala. On u svome djelu Proširenje na istok ukazuje na ekonomske i političke motive ideja evropskih integracija. I tako. Potencijalni kandidati su: Srbija. Slovačkom. Bugarska i Rumunija . Zbog toga se ovom problemu prilazi temeljno i senzibilno. Pristupanje Uniji je povezano sa ispunjenjem kriterijuma iz Kopenhagena (Savjet Evrope u Kopenhagenu. Irska. Poljska. 59 34 . Beograd. predstavljaju ključne kriterijume za sticanje statusa člana Zajednice. Belgije i Luksemburga. Dan EU je 9. Današnja integracija ima zastavu na čijoj plavoj podlozi dominira krug sa zlatnim zvjezdicama. Unija je snažna i složena ekonomska i politička organizacija 27 evropskih zemalja čija formalno-pravna istorija počinje nekoliko godina poslije II svjetskog rata. Andora i Lihtenštajn). sa Grčkom i 1986. Finska. Ekonomski razlozi osnivanja ove asocijacije su bili primarni. u Rimu potpisani Evropski ustav 2004. Bosna i Hercegovina. god. Slovenijom..1. god. Kiprom. Tri zemlje su kandidati za prijem: Makedonija. carinskih i drugih integracija. od sporazuma do sporazuma. Tako prve dvije participiraju na jedinstvenom tržištu preko Evropskog ekonomskog područja. Slovačka. a himna ''Oda radosti'' (iz Devete Betovenove simfonije). postoje i neke zemlje koje ne žele ući u evropske integracije. Danas EU čini 27 zemalja članica: Velika Britanija. Maltom. a kasnije 1981. Poljskom. 2004. Danska. Dalje. od ugovora do ugovora. sa Češkom Republikom. I pored velikog interesa za ulazak u EU. Monako. imala 27 članica u kojima se govorilo na 23 službena jezika. tako da se teritorijalna ekspanzija EU nikako ne može dovesti u vezu sa ranijim imperijalnim osvajanjima. Letonija. Stabilna demokratija. Estonija. Švedska. dok se u NATO se nalazi 21 zemlja Unije. Holandija. poštovanje ljudskih prava. Ono što danas ovoj integraciji daje centrifugalnu silu (uz tržište od oko 500 miliona stanovnika) jeste napredujuća ekonomija koja stvara oko 30% svjetske proizvodnje. Češka. kapitala i ljudi. Do danas. 81-102. Portugal. Litvanijom. ona je najviši dostignuti stepen integracije suverenih država. Periode prije i poslije proširenja prate usvajanja deklaracija i sporazuma itd. širenje je neminovost i istorijska misija koja formalno počinje sa prvim integracijama 1951. Mađarskom. preko Unije za ugalj i čelik. Vidi u: Hanes Hofbauer. Mađarska. Belgija. Litvanija. od kojih je prvo bilo 1973. Unija ima specifične veze sa "patuljastim" državama (Vatikan. sa Španijom i Portugalijom. god. Konačno. god. Danas postoji veliki interes za evropske integracije.

Gustina naseljenosti je 115 stanovnika po kvadratnom kilometru. stanovništvo je faktor privlačenja investiija. Kvalitet ekonomskog prostora se ne meri samo ukupnim. Ovo objašnjava neke dileme i kontroverze sa kojima se Unija suočava pri donošenju odluka o budućim proširenjima. Površina EU poslije zadnjeg proširenja iznosi 4.45% 2. jedan od motiva širenja je rast tržišta. Danas je tržište EU sa oko 500 miliona stanovnika i visokim dohotkom per kapita.270 229.460 86. koji direktno zavisi od veličine populacije.095 82. treba reći da je sudbina nekih budućih integracija ipak vezana i za broj stanovnika tih zemalja. u drugim faktor rasta a u trećem može predstavljati prepreku integracijama. god.660 148. nego i u sferi obima i strukturi raspoližive radne snage.000 1. važna geopolitička komponenta itd.53% 3.3.300 305.) Broj stanovnika opredeljuje makroekonomsku situaciju određenog prostora.000 499.170. god. Tako je npr. pa su makroekonomske analize vezane i za demografske promjene.94% 7.137.28% 1.39% 4.: Prvih 15 država/integracija prema broju stanovnika Rang 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Država/Teritorija Kina (bez Hong Konga i Makaoa) India EU SAD Indonezija Brazil Pakistan Bangladeš Nigerija Rusija Japan Meksiko Filipini Vijetnam Njemačka Stanovništvo 1.849.4% 2. god.333 127. Uz sjevernoameričko i azijsko tržište. Tabela 3.843. Stanovništvo Sa oko 500 miliona stanovnika EU je treća demografska grupacija u svijetu (poslije Kine i Indije).500 155. U nekim istorijskim periodima.325. koliko god to zvučalo antievropski. ono može biti kočnica ekonomskog razvoja.174. već ostvarenim dohotkom po stanovniku.39% 1.110 111.631.170 141.355 190. Tako je i u okvirima EU.765.329.3% 2. Jer.375 93.709. Svi ostali podaci se odnose na mart i april 2009. a za Njemačku za decembar 2008.688. ili koncentraciji industrijskih kapaciteta.2.145. Činjenica je da se evropsko tržište kontinuirano širi.66% 16.170 166. Pored ekonomskog značaja. EU27 je reprezent najrazvijenijeg dijela sjvetske ekonomije i najveće svjetsko tržište.673. Ovo joj omogućava korišćenje pozicija velikog tržišta. ali je važnije od toga da evropska administracija daje sve veći 35 .000 % svjetske populacije 19.19% 2. S druge strane. broj stanovnika već sada za oko 200 miliona veći u odnosu na SAD.64% 1.675 kvadratnih kilometara.1.82% 2.235.077.740. ne samo u plasmanu proizvoda i usluga.88% 1.060.1% 1.924.21% Izvor: EUROSTAT i Wikipedija (Podaci za EU se odnose na januar 2009.

2004. Beograd. velikim i malim državama. Konačno. Očuvanje životne sredine je važan segment valorizacije ekonomskih aktivnosti. agregatno i po stanovniku za EU i njene članice (za 2007. prikazuje vrijednosti GDP. Afrička unija i dr. dok treći predstavlja sumu faktorskih dohodaka zarađenih u privrednim aktivnostima. gotovo nemoguće. Holandiji i dr. Makedonija. Rezultati na tom polju su evidentni. Makroekonomija: evropski udžbenik. Tako je 1987. Oko 70% stanovnika Unije živi u 6 najvećih država. U teoriji i praksi se pojavljuju tri načina njegovog obračuna. broj stanovnika raste a makroekonomska stabilnost se bitnije ne narušava. italijanski društveni proizvod. Sjeverozapadne Afrike i dr. treba znati da ih je teško. Ima i drugih momenata. problemi nisu imanentni samo novim članicama. Kada se izračunava vrijednost društvenog proizvoda. str. riječ je o problemima tranzicionog karaktera. Zato EU ulaže napore da zajedničkim kohezionim politikama prevlada brojne slabosti koje prate novoprimljene članice. SAD i Japan ukupno imaju manje stanovnika od EU. 1967. taj omjer se smanjio. Mnoge ekonomske aktivnosti nisu zabilježene zato što ne postoje metode njihove valorizacije. str. treba ukazati i na to da je vrijednost društvenog proizvoda EU analitički uporebljiva za komparativne analize sa ostalim svjetskim blokovima ili ekonomijama velikih zemalja. što statističke metode ne obuhvataju proizvode i usluge tzv. Kako nema moratorijuma na evropska širenja. Italiji i Španiji živi 80% stanovništva. Turska. što dodatno jača poziciju i ulogu EU na globalnom planu. god. Ulaskom velikog broja zemalja poslije 2004. Razlog je u tome. Društveni proizvod Društveni bruto proizvod je BDP je najvažniji makroekonomski agregat. CLDS. Najnaseljenije zemlje EU su 2 Holandija. Srbija.. kao što su OPEC.. važnih za integralno sagledavanje realne vrijednosti proizvodnje na određenoj teritoriji. Situacija u EU je dodatno otežana zbog toga što ovu fazu postojanja prate izražene ekonomske i socijalne razlike samih članica. Kao država. nacionalnog dohotka i ostalih agregata. NAFTA. Izračunavanje agregata postaje sporno i zbog šteta i troškova zagađenja ili devastacije životne sredine. kojih se bivše socijalističke zemlje ne mogu brzo riješiti.). Ne smiju se zanemariti interesi zemalja bivšeg Sovjetskog Saveza. zbog uticaja sive ekonomije povećan za čak 12%. god. 93-160. u Njemačkoj. god. Sve do proširenja 2004. Zagreb. te Belgiji. Međutim. Francuskoj. Portugalu i Španiji. na bogate i siromašnije zemlje itd. Tabela 3. Jedan je suma svih finalnih prodaja koje se obave u određenom vremenskom periodu. Zato će se stanovništvo EU povećati i steći prednost u odnosu na visokorazvijena tržišta SAD i Japana. Naprijed . 36 . 2 najgušće je naseljena Malta sa oko 1280 st/km (zbog male površine ove zemlje). Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. Ova širenja i već uspostavljeni odnosi neminovno vode saradnji sa drugim integracijama. god. Hrvatska. BiH. Unija se širi. god. Najveća gustina naseljenosti je duž teritorije između Londona i Milana. 61 3. Velikoj Britaniji. Sve ovo ukazuje na kompleksnost problema izračunavanja ovog makroekonomskog agregata. Crna Gora i Albanija očekuju prijem ili ubrzanje pregovora o pristupanju. 62 Ovo je nezaobilazno štivo iz makroekonomije. 61 Stanovništvo Unije se analitički može grupisati prema različitim faktorima: starim i novim. a posebno u Grčkoj. "sive ekonomije" ili ekonomije domaćinstva.3. Vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. prema religijskoj odrenici. egzaktno utvrditi. drugi predstavlja sumu dodatih vrijednosti koje su stvorene na određenom području u određeno 62 vrijeme. koji je do prije nekoliko decenija bio zamenaren. realno je očekivati da se razlika u korist Unije još više poveća. Stalna širenja zemljama koje su ekonomski slabije od prosjeka Zajednice unose probleme koji se manifestuju u neprijavljivanju svih prihoda. Velika Britanija i Njemačka. god.značaj dinamici i intenzitetu procesa širenja. Belgija. dok Finska sa 17 st/km spada u nenaseljene zemlje. Uglavnom. Predpristupne mjere EU daju rezultate.2. I u ostalim zemljama ima neregistrovanog outputa. Od starijih autora sa prostora bivše SFRJ vidjeti u: Vinski Ivo. problemima u sektoru ekologije i sl. 20-22.

489.390.259 210.200 24.200 16.700 30. Irske.902 201.900 26.501 8.736 284.800 % prosjeka GDP EU27 per capita 100% 115% 118% 108% 99% 104% 132% 60% 118% 120% 96% 124% 44% 76% 81% 117% 62% 143% 115% 70% 39% 60% 90% 55% 258% 65% 92% 78% 37 .400 29.700 35. privrede članica EU nisu jednako dinamične.3.200 22. Britanija 3 Francuska 4 Italija 5 Španija 6 Holandija 7 Poljska 8 Belgija 9 Švedska 10 Grčka 11 Austrija 12 Rumunija 13 Portugalija 14 Češka Republika 15 Danska 16 Mađarska 17 Irska 18 Finska 19 Slovačka 20 Bugarska 21 Litvanija 22 Slovenija 23 Latvia 24 Luxemburg 25 Estonia 26 Kipar 27 Malta Izvor: EUROSTAT U apsolutnom iznosu.181 GDP per capita 25.200 19.118 46.Tabela 3. Švedske.486 160.660 18.900 16.277 1.712 241.683 1.506.800 15.900 29.000 20. I sama Zajednica preko zajedničkih politika nastoji ubrzati rast u slabije razvijenim zemljama. Francuske.100 29.200 33. prikazuje dinamiku društvenog proizvoda po karakterističnim periodima i relativnu razvijenost članica (na osnovu pps metode) za 2000.185 260.684 313.193.300 19.807 553. agregatno i per capita (u milionima evra) i relativno (u%) Države članice EU 1 Njemačka 2 V. Velike Britanije.261 153.300 23. Tabela 3. Holandije. Na to utiču dostignuti nivo razvoja. Bugarska i Rumunija imaju najmanji društveni proizvod po stanovniku na nivou EU27.400 15.362 76. god. prihodu EU27 najviše doprinose ekonomije Njemačke.726.700 27.666 1.000 17.2.086 21.000 29.802. Belgije i Fiske su relativno razvijenije u odnosu na prosjek EU.800 13.067 155.163 1.300 11.: GDP. Italije i Španije.252 527.473 32.800 64.700 9.100 24.300 31.814 51.334 95.100 29. No. Ekonomije tih zemalja su na nivou ili iznad prosjeka EU i u nivou relativne razvijenosti. struktura privrede i drugi faktori.489 31.214 163.887 272.964 2. Ekonomije Austrije. GDP 12.

6 9.2 0.3 71.9 3.3 0.5 90.4 Portugal 3.7 8.2 Mađarska 4.4 3.8 Luksemburg 5.7 Belgija 2.4 124. stope rasta manje razvijenih zemalja EU su više od prosjeka.5 1.4 Finska 4.6 Češka R. u posmatranim periodima EU ima veće stope rasta od SAD. tako i njenih članica.1 2. tj.7 6.1 1.2 Malta 2.9 Bugarska 3.0 118.6 114.4 4.4 1.0 2.0 118.4 4.5 2.7 1.9 Litvanija 5.1 1.3 Napomena: GDP per capita je mjeren po cijenama 2000.1 77.0 104.2 4.7 1.3 2. što potvrđuje uspješnu implementaciju zajedničkih.3 68. prikazuje dugoročne pokazatelje produktivnosti i stanje u 2007.6 110.3 6.6 54.Tabela 3.0 SAD 2. god.: Stope rasta i GDP per kapita Prosječni godišnji rast GDP per capita GDP per capita za 2007 (EU27=100) 1996-2001 2001-2006 2007 Austrija 2.8 2.7 3.4 1. Sve navedeno utiče i na rast produktivnosti. korigovanim standardom kupovne moći.6 73. god.0 127.3 131.5 64.7 4.9 Kipar 3.6 1.0 123.1 1.6 V.1 Irska 7. DG ECFIN.8 101.8 98.9 10.3 2. ali ne i najviše u Zajednici. kako EU.2 Slovačka 2. Konačno.0 Estonija 7.6 10.7 5.7 1. 1.8 279.5 9.2 37.0 0.2 Poljska 4.4 1.6 2.8 EU27 2. Generalno. i posebno.3.6 Njemačka 1.1 145. Nivo GDP per capita u odnosu na EU (posljednja kolona) je izračunat primjenom pps (purchasing power standard).7 2.5 100.4 59.3 3.0 Danska 2.1 Švedska 3.3 Slovenija 4. 38 .3 Latvija 7.4 3.2 1. Tabela 3.1 Španija 3.4 1. Drugo.7 2.9 0.8 1.1 3.1 6.4 40. kohezionih politika.3 7. Izvor: AMECO database (Annual Macro Economic Data) – European Commission.2 3.1 Holandija 3. stope na nivou razvijenih zemalja su stabilne.1 2.9 2.2 154.4.0 5.1 3.4 5.7 117.9 57.8 4.9 Italija 2.4 6.4 91.2 9.6 Rumunija -0.0 Grčka 3.3 Francuska 2.Britanija 2.9 81.0 1.2 6.

4 40.9 6.0 3.0 2. god.4 5.2 1.6 6.8 135.6 106.2 1.6 60.1 1.0 2. god.6 105.5 6. za SAD i Rumuniju nisu raspoloživi. Danska Estonija Finska Francuska Njemačka Grčka Mađarska Irska Italija Latvija Litvanija Luksemburg Malta Holandija Poljska Portugal Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska V.6 2.9 94.2 n/r 69.4 1.4.: Rast realne produktivnosti po zaposlenom.8 1.9 133.5 1.7 0. Relativni nivoi GDP po zaposlenom i po času rada.0 142.1 107.1 1.2 107.5 180.0 7.9 59.2 1.2 0.2 1.6 112.7 6. 39 .7 5.3 1.1 1.4 74.0 53.3 90.5 113.5 3.2 182.3 77.7 1.3 0.1 4. 50/2009.9 5. april 2009.3 1.7 102.9 3.6 85.6 73.2 0.5 2.0 1.8 0.8 0.2 1.1 1. News release.9 1.1 3.6 1.9 100.2 2.6 0.3 54.6 1.0 0.0 3.8 4.7 8.1 1. Britanija EU25 EU27 SAD 1.9 60.1 113.0 1.6 0.7 1.5 1.6 1.0 130.0 107.3 1.5 4.2 3.0 6.3 0.1 3.3 115.4 131.4 68.8 1.3 2.8 34.0 6.Tabela 3.8 103.1 79. Izvor: EUROSTAT.4 100.1 3.5 113.4 3.7 112.6 2.0 1.5 76.2 4. odnosno standarda kupovne moći.4 1.6 3.7 4.8 1.4 1. nivo GDP po zaposlenom (ppe za 2007) i nivo GDP po radnom satu (phw za 2007) Rast prosječne godišnje GDP (ppe) GDP (phw) produktivnosti rada po 2007 2007 zaposlenom (EU27=100 (EU25=100 19962001) ) 2007 2001 2006 Austrija Belgija Bugarska Kipar Češka Rep.5 2.9 1.9 1.3 1.6 6.7 1.6 1.9 45.7 62.5 2.6 0.1 67.1 129.7 73.1 61. kalkulisani su na osnovu pps (purchasing power standard).4 2.2 107.9 2.3 51.4 123.4 8.0 n/r n/r Napomena: Podaci za produktivnost po radnom času u 2007.4 49. Euroindicators.6 0.0 110.4 108.3 99.4 2.1 0.6 84.0 120. Podaci iz prethodne tabele nedvosmisleno pokazuju da zemlje osnivači i najveće evropske ekonomije imaju najviši dostignuti nivo produktivnosti rada (mjereno prema dvjema prikazanim analitičkim metodama).8 85.4 119.2 35.6 2.

posebno u sferama potrošnje i investicija.6. god. kada je riječ o sektorskim doprinosima stvaranju društvenog proizvoda u 2008. U tabeli 3. Vidljivo je da su finansijske usluge i poslovne aktivnosti. Ostvareni društveni proizvod se može posmatrati i preko agregata potrošnje. god. april 2009. u EU27. Euroindicators. god. industrija.: Vrijednost GDP. de nosti EA 15 EU 27 2 288 3 071 36 49 392 525 133 179 427 581 594 787 471 630 2 053 2 751 235 319 Napomena: podaci u tabeli zaokruženi na prvi veći broj. Tabela 3. aktiv nik. uvoza i izvoza za IV kvartal 2008. članice EU imaju različitu privrednu strukturu. Ali. god. Poljo umanj. Iz ove podjele su vidljive osnovne tendencije. trgovina. 50/2009. uslug Dru no Indus Građ na. Izvor: EUROSTAT. Evrozoni i glavnim partnerima (milijarde evra) GDP EA15 EU27 2 287 3 071 86 : 37 58 616 4 45 62 273 485 389 4 6 8 Finalna potrošnja 1 299 1 776 46 : 19 28 350 2 22 44 155 281 231 3 3 5 Javna potrošnja 476 651 Fiksni kapital 483 634 Promjene zaliha 18 9 1 : 1 4 -1 1 -1 3 Domaća tražnja 2 275 3 070 88 : 35 57 585 4 38 67 285 499 391 5 6 9 Izvoz 897 1 208 76 : 26 30 276 3 37 13 67 121 106 2 2 4 Uvoz 885 1 207 77 : 25 29 245 3 31 19 79 135 109 2 3 6 40 Belgija Bugarska Češka Rep. Tabela 3. energetika. god. transport i komunikacije dominantne u stvaranju GDP i ukupno dodatoj vrijednosti. manje razvijene privrede imaju više stope produktivnosti rada. agregatnih troškova. za ge dodat transp e i trija i eviGD privr subv.5.). ali i pozitivnim efektima blagostanja velikog evropskog tržišta.Drugo.. što govori o industrijskoj i trgovinskoj orijentaciji evropske privrede. što se može objasniti povoljnim uticajem zajedničkih politika EU. ener P edai na ge vrijed komu vne vo gija ribar. proizvo n.: GDP i sektorski doprinosi za IV kvartal 2008.6. Danska NJemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italia Kipar Litvanija Letonija Države članice EU 21 19 : : 8 9 16 12 114 117 1 1 8 8 10 12 54 76 114 105 80 78 1 1 1 2 2 2 . Poljoprivreda ima nisko učešće u stvaranju društvenog proizvoda EU. u EU27 i Evrozoni (u milijardama evra) Finan Porezi Ukup Trgovi sij. No. News release. poslo uslu a narst ort. stanje u Evrozoni i E27 je prikazano u tabeli 3. prikazani su konstituenti GDP EU27 i Evrozone iz ugla ukupne potrošnje (IV kvartal 2008. pa je stanje pojedinih ekonomija heterogeno.5.

Luxemburg Mađarska Malta Holandija Austria Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka FIinska Švedska V. Korišćenje drugih valuta te obračune čini zavisnim od kretanja valutnih kurseva. prije svega Njemačka. Britanija : : : : : : 5 5 1 25 20 19 0.7. izlažući ih njihovim fluktuacijama. otvaraju se dileme: da li je Kina razvijenija od Njemačke ili Iran od Holandije (koja prema vrijednosti GDP nije među prvih 15 zemalja svijeta)? Odgovor na oba pitanja je negativan.7: BDP per kapita u američkim dolarima (2007) : 25 1. Ipak. ali Kina ima neuporedivo veći broj stanovnika. Grafikon 3. Francuska. Španija. Dijeljenjem GDP sa brojem stanovnika neke zemlje dobija se GDP per kapita (grafikon 3.4 1 1 38 30 1 138 108 96 13 16 1 67 42 38 15 19 : 89 33 35 9 9 45 12 16 : : : : : : 2 3 9 6 6 3 4 1 18 13 13 11 10 -1 44 18 17 : : : : : : 97 68 -3 440 122 134 Glavni partneri SAD 2 694 1 883 455 465 -7 2 797 327 431 Japan 982 574 186 223 8 991 146 154 Osim za Maltu. preko milijardu dnevno). ove analize se vrše na per kapita osnovi.).2 1. vidljivo je da je domaća tražnja američke ekonomije veća od GDP (što je opštepoznata činjenica). Simbol (:) označava da podaci nisu dostupni.3 0. podaci u tabeli zaokruženi na prvi veći broj. Ukupna tražnja je skoro izjednačena sa GDP. Proporcije po članicama su ujednačene. Iz tabele je vidljivo da spoljnotrgovinski deficit SAD samo u ovom kvatralu prelazi 100 milijardi evra (dakle. Kada je riječ o SAD. dok su uvoz i izvoz skoro ujednačeni (uz blagi suficit). Zato se uvodi pokazatelj razvijenosti zemlje u vidu GDP po glavi stanovnika ili GDP per kapita. ali i sličnog pristupa u kreiranju makroekonomske politike.4 150 70 85 41 : 9 17 46 : 426 : 13 0. Iz tabele se vidi da je lična potrošnja u EU27 i Evrozoni nešto veća od polovine GDP. Najčešće se koriste američki dolar i evro. što proizilazi iz uticaja zajedničkih politika. Posmatrano po članicama. ukoliko se ovaj problem posmatra drugačije.9 69 38 53 28 : 5 10 24 : 279 41 . Stanje u Japanu je slično kao i u EU27 i EA15. Međunarodne komparacije GDP se vrše u eminentnim svjetskim valutama. u stvaranju ukupnog proizvoda najviše učestvuju velike industrijske zemlje. GDP Kine je dva puta veći od Njemačkog. Jer. Odnosno. Velika Britanija. Italija.

Makroekonomska stabilnost je imperativ ekonomske politike EU. One su privremeno prouzrokovale nižu stopu rasta GDP per kapita EU jer su sa svojih. što je slučaj i sa stopama rasta zemalja azijskog područja ili tranzicionih zemalja. CID. što ukazuje na važnost privrednog rasta. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. inflaciju itd. Ovo može izazivati i političke turbulencije u institucijama EU i narušiti 63 komunitarnu koheziju i ekonomsku stabilnost. Pored brojnih posljedica ovih integracija. Ivo Vinski je zastupao stav da rast postoji samo ako postoje dugoročni trendovi pozitivnih stopa rasta GDP. Momir Jakšić. ali je važno i zbog uloge konzumenta na velikom tržištu. 2004. Beograd. Oxford. Osnivači su gotovo izjednačeni u nivou društvenog proizvoda per kapita. kada im komunitarna pomoć nije potrebna. sa snažnim uticajem na tržište rada. 2004. dok u drugim slučajevima predstavlja signal ozbiljnih ekonomskih problema. 1967. posebno zbog enormne eksploatacije neobnovljivih proizvodnih faktora i devastacije životne sredine. kao Luksemburg.Iz prezentiranih podataka se vidi da zemlje osnivači imaju visoke. Oxford Univrsity Press. i relativne cijene proizvoda su mnogo niže u ovim zemljama u odnosu na prosječne cijene na nivou EU. Models for Dynamic Macroeconomics. CLDS. Oxford Univrsity Press. 42 63 . god. Pripajanje bilo koje zemlje regionalnoj aglomeraciji nije jednostavna misija. Deepak Nayyar. Ricardo Ffrench-Davis. a posebno politički i ekonomski najjače države Njemačka. cijenu nadnica. poslije širenja dolazi do neznatnog pada ostvarenog društvenog proizvoda per kapita EU. i uz energiju. Francuska i Velika Britanija. god. Ipak. Privredni rast. dolazi i do promjena tzv. Naprijed . Evropska administracija dobro prepoznaje da je u novoprimljenim zemljama dohodak potcijenjen zbog visokog procenta sive ekonomije. specijalizovane za usluge u bankarskom sektoru ostvaruju enormno visok društveni proizvod po stanovniku. Nekada se objašnjavaju niskom kupovnom moći (posebno novoprimljenih članica). Beograd. Inače. Često se čuje da neke azijske zemlje ostvaruju natprosječne stope rasta i to govori da se te ekonomije nalaze u fazi uzleta. dok je privredni razvoj prikazao kao drvo kultivisano ljudskom rukom. On je smatrao da razvoj podrazumijeva rast. evroplaneri vrše programirani prijem u Zajednicu. Ova komparacija odgovara privredama koje se razvijaju na osnovu rasta tehničkog progresa (što evropska privreda sigurno jeste). José Antonio Ocampo. Dalje. No. Vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. subvencija ili konrtibucija. Zagreb. Širenje tržišta je važno zbog rasta stanovništva kao faktora proizvodnje. i Fabio-Cesare Bagliano and Giuseppe Bertola. Makroekonomija: evropski udžbenik. 1967. Ovo se manifestuje u periodima poslije prijema. tražnju. ili u Vinski Ivo. god. što utiče na pad prosječnih pokazatelja Zajednice. evropske zemlje koje još uvek ne žele pristupiti evropskim integracijama.. ključni faktor rasta i stabilnosti. Osnovi makroekonomije. 2006. god. štiteći dostignuti nivo razvoja i makroekonomsku stabilnost. rast je sintetički pokazatelj stanja i kondicije određene ekonomije ili šireg ekonomskog prostora. Oxford. 65 Ovo je česta makroekonomska problematika. Riječ je.. konkurenciju. Macroeconomics. na zajedničkom tržištu. Naprijed. "pragova" mnogih internih obračuna. stope rasta Njemačke. stanovništvo je važan. Stability with Growth. bez obzira na brigu o stabilnosti cijena (posebno ECB) postoje izraženi cjenovni dispariteti. Rast determinišu realne stope rasta GDP u određenom vremenskom periodu (obično godina dana). koji prate dugoročne pozitivne strukturne 64 promjene. a zemlje koje su tek pristupile EU niže per kapita nivoe dohotka. ubrzani rast nekada može biti i problematičan. u EU unijele relativno mali domaći proizvod. Tako su npr. a literatura brojna i temeljna. sve dok ekonomski ne ojačaju do nivoa. 64 Vidjeti opet: Vinski Ivo. Ista situacija je i kod prevladavanja prepreka ulaska u Evrozonu. Zato je predviđena predpristupna pomoć i subvencije za lakše funkcionisanje kandidata i novoprimljenih zemalja. što se dogodilo i prilikom poslednjeg (prijem Bugarske i Rumunije). O nekim njenim aspektima vidjeti u: Joseph Stiglitz. 2008. Liberalization and Development. Poslije velikih priključenja. Toga su svjesni i relevantni faktori EU. Kao važan faktor agregatne proizvodnje i potrošnje. Ovaj autor je privredni rast upoređivao sa drvetom koje raste. prije svega. imaju visoke dohotke per kapita. zemlje koje ulaze u EU "unose" niži nivo dohotka. približno 30 miliona stanovnika. situacija se tek kasnije koriguje u pozitivnom smjeru. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. Dakle. o Norveškoj i Švajcarskoj. Manje zemlje. Jer. Austrije ili Velike Britanije uglavnom ujednačene. Stope rasta među zemljama sličnih društvenih i geopolitičkih karakteristika su ujednačene i ne 65 odstupaju mnogo od njihovog prosječnog trenda. Zagreb. Shari Spiegel. Ekonomski fakultet.. tehnički progres. Drugo. Isto tako.

7 1.0 2.2 6. Ovo je dokaz da se male zemlje ulaskom u evropske integracije relativno brzo prestrukturiraju i postižu zavidne ekonomske rezultate.3 10.7 6.8 4.4 2.3 3.4 3.3 2.8 2.5 4. konkurentniju ekonomiju koja sjedinjena dominira u svijetu. učešće EU u ukupnoj svjetskoj proizvodnji je u blagom relativnom padu zbog nadiranja novih ekonomskih kolosa: Kine.6 3.Unija kao regionalna integracija žrtvuje značajan tekući dohodak za kontinuirano i efikasno širenje i razvoj zajedničkog evropskog tržišta.2 8. te privući evropske i svjetske investicije. Zato EU mora (ona to već i čini) da stabilizuje i poveća stope rasta.0 9.2 7.6 3. O kolikom rastu je reč. Iz tabele je vidljivo da deset novoprimljenih država ima viši prosječan rast u odnosu na većinu starih članica.9 3.5 1.0 5.9 4. Ove zemlje utiču na promjene odnosa u svjetskoj globalnoj ekonomiji. ali prije svega.9 1.1 7.6 -1.7 3.9 0.1 2.0 2.8 Izvor: EUROSTAT i Wikipedija.4 2. Uz nesporne efekte velikog tržišta.6 7. jakih imperijalnih država.1 3.0 Nove članice: stope rasta GDP Zemlje članice Bugarska Kipar Češka Estonija Mađarska Letonija Litvanija Malta Poljska Rumunija Slovačka Slovenija % rasta GDP 2004 2005 2006 2007 5. U tome je posebno važna uloga Njemačke. posebno Letonija sa oko 10%.7 3.7 8.8 2.5 3. s jedne strane.1 9.4 4.9 4. utiče na lični standard i stvara pretpostavke za stabilnu makroekonomsku situaciju i u budućnosti.0 2. Enormno visok rast ukupne proizvodnje ostvaruju baltičke zemlje.5 1.6 2.5 5.9 6.6 6.6 3.8.0 3.8 1.5 0. 43 . Tabela 3. Samo takvim pristupom. da je Kina. mjerene povećanjem GDP u EU su veoma heterogene. Italije i Francuske.5 3.9 4.9 2.4 2.3 3. To je potpuno razumljivo kada postoje razlike dostignutog stepena razvoja zemalja osnivača.6 1.0 3. prikazane su stope rasta za EU27.2 2. Stope rasta.4 3.9 4. kao fenomen u visini privrednog rasta poslednje dvije decenije ostvarila privredni rast od oko 9%.1 7. U tabeli 3.4 2.2 3.0 1.2 11. te većih i razvijenijih privreda novoprimljenih zemalja.5 Velika Britanija 1.: Stope rasta GDP EU27 (u %) EU15: stope rasta GDP Zemlje članice Austrija Belgija Danska Finska Francuska Njemačka Grčka Irska Italija Luksemburg Holandija Portugal Španija Švedska % rasta GDP 2005 2006 2007 2008 2.4 8. nastanak Unije je motivisan ekonomskim koristima i njen opstanak u budućnosti će u potpunosti zavisiti upravo od njih.8. vlade članica se zalažu za stabilnu monetarnu politiku.9 8.8 5.3 EU Evrozona 2.8 3.1 4.5 3.8 2. Danas.1 1.7 2.0 5.0 6.8 1. ali se to povećanje "topi" zbog relativno malog broja stanovnika tih zemalja ili niske osnovice njihovog agregatnog GDP. vode umjerenu i stimulativnu poresku politiku i provode strukturnu politiku koja ih u kratkom roku orijentiše prema izvozu.8 3. evrooptimisti su znali da veliko tržište omogućava političku i vojnu prednost.6 1. Treba naglasiti da se stope rasta kreću oko trendova koje diktiraju najrazvijenije članice.0 9.9 1.8 4.7 5.5 2.7 6.5 6. Međutim. Ta pozicija donosi više prihoda evropskim kompanijama i njenim građanima.3 4.2 5.5 5.5 6. Ukupan GDP EU kontinuirano raste.8 3.0 2.9 4. i decenijama prije.3 5.5 3.1 4.3 1. Indije i Brazila.1 5. govori podatak.7 2.2 2. Većina novih zemalja ima visoke stope rasta.1 2. tranzicione zemlje mogu iskoristiti očigledne prednosti i veliku ponudu kvalitetne i jeftine radne snage. usaglašenu sa pravilima EMU i ECB. Konačno.7 5.3 2.7 0.5 6.0 1.0 1.3 3. utičući tako da njihove stope rasta budu dugoročno stabilne. i istočnoevropskih zemalja koje su tek postale punopravni članovi EU.6 1.5 4.0 1.4 7. ali i Velike Britanije.3 4.5 6.

U razvijenim privredama inflacija ima tolerantan nivo kada se kreće u intervalu 04% na godišnjem nivou. prezentirana je inflacija tokom aprila 2008.4% u Letoniji. ne samo u zemljama EU. Informator. U normalnim makroekonomskim okolnostima inflacija je povezana sa fazama privrednih ciklusa.1 4. Sve se to odrazilo na opšti nivo cijena u EU na početku II kvartala 2008. mogli bi se naći razlozi koji amortizuju viši rast cijena u ovim zemljama.3 4. hljeba. U EMU.4 3. Informator. Ove analize se uglavnom odnose na dugoročne i 66 Vidjeti u: Vojnić Dragomir.3 3. god. Analitički. Zagreb. najčešće govori o inflaciji u odnosu na isti period prethodne godine.5% i Njemačka 2.4. što se može ocijeniti kao visok.5 2. koje nisu akumulirale značajnije rezerve za amortizaciju globalnih poremećaja u sektoru cijena i zato što im industrije još nisu strukturno transformisane. Tabela 3.6%.0 do 4. troškovi prevoza (čije cijene uglavnom zavise od rasta cijena nafte) rasli po stopi od 4. naučna i stručna građa o inflaciji je veoma bogata. 44 . Ova situacija bi se mogla objasniti činjenicom da se inflatorna spirala počela formirati zbog visokog rasta cijena energije i poljoprivrednih proizvoda. Za početak.3 3.8%.3%. nivou GDP i broju stanovnika. dok su npr. Riječ je o heterogenoj grupi zemalja.9 13.8 8. nego i na globalnom nivou.6 3. na bazi prosjeka godišnjih. Britanija Švedska Danska Slovačka Poljska Češka Mađarska Rumunija Litvanija Bugarska Letonija Stopa inflacije 3. žitarica. na opšti rast cijena najviše su uticale cijene naftnih derivata. dok je Njemačka vodeća industrijska zemlja. Ovako visoke stope inflacije objašnjava činjenica da se radi o siromašnijim zemljama EU. dolazi do procesa koji djeluju na rast cijena. U mnogim zemljama EU27 zabilježena je inflacija od 3. Ako se zna da Holandija i Portugal imaju razvijenu vlastitu poljoprivrednu proizvodnju.: Inflacija u aprilu 2008. jaja i drugih prehrambenih proizvoda. tako i po njihovoj privrednoj strukturi. god. kako po veličini.4 Iz tabele se vidi da su najniži aprilski rast cijena imale Holandija 1. za EU27 (u %) Država Holandija Portugal Njemačka Island Finska Francuska Italija Belgija Estonija Kipar Luksemburg Izvor: EUROSTAT Stopa inflacije 1. do 17.7 6. koje bilježe inflaciju od 6. Tako se npr. ali još uvijek podnošljiv nivo opšteg rasta cijena. Portugal 2. Ne treba zanemariti da je visoka inflacija u nekim zemljama prouzrokovana bržim privrednim rastom u odnosu na prosjek EU.4 3. tromjesečnih ili drugih perioda itd. Podgrijavanjem tražnje u ovim zemljama. dakle području korišćenja evra kao zajedničke valute. Zagreb. Slijedeća grupa su zemlje u tranziciji. mlijeka.10. cijene prehrambenih proizvoda su rasle po stopi od 6%. a time i na povećanje zaposlenosti.7 4. i u: Mijo Sekulić i Dragomir Vojnić.3. 1980. indekse cijena proizvođača itd. god.10. god. Neki ekonomisti smatraju da je niska inflacija čak i poželjna. U tom periodu već je postojala zabrinutost zbog opšteg rasta cijena.2 3. god. imale višu unflaciju u odnosu na ciljane i ostvarene stope za nivo EU. koje ne bi pratio enorman rast cijena energije i poljoprivrednih proizvoda. Inače.3 Država V. Uvod u analizu i planiranje investicija.7 2.3 6.4 17. Metode obračuna inflacije koriste i indekse cijena na malo. uz strukturne promjene u različitim sektorima (privredi posebno). jer preko investicija utiče na privredni rast. Investicije i društvena reprodukcija.2 4.7%. ali se njeno kretanje može izraziti i na mjesečnom nivou.6 4. 1977. Ovu tezu (koja je u stvari izvedena iz teorije Filipsove 66 krive) zastupao je Dragomir Vojnić. Dakle.7 11.7% u Češkoj Republici. što je vidljivo iz tabele 3. Inflacija komparira trenutni nivo cijena sa cijenama koje su bile u nekom prehodnom trenutku ili periodu. Inflacija Stopa inflacije je prosječna promjena (rast) nivoa cijena.0 3. te zemlje bi i u normalnim okolnostima.

U tabeli 3. ali je neophodno posebno izdvojiti doprinos i ulogu ECB. su prikazane stope inflacije za zemlje EU. o čemu će biti riječi u narednim poglavljima. Grafikon 3. cjenovna stabilnost na nivou cijelog ekonomskog prostora je zadovoljavajuća. da među članicama Zajednice (u posmatranom periodu) postoje razlike u dugoročnim trendovima nivoa cijena. april 2009. došlo do visokog rasta cijena. cijene spustile na do sada nezabilježen nivo.: Kretanja dugoročne inflacije Izvor: Izvor: EUROSTAT. god.5%. god. Dugoročno. Ipak. Zatim je u 2008. News release. 50/2009. god. Kretanja dugoročne inflacije u EU prikazuje grafikon 3.srednjoročne stope inflacije u EU. 45 . Euroindicators.11. O cjenovnoj stabilnosti zajedničkog tržišta brine i ECB. Tursku i Island. Očigledno je. Na to su uticale mnoge mjere.12.11. i početkom 2009. da bi se krajem 2008. inflacija u EU je bila stabilna i kretala se u rasponu od 2-2.

0 2. 4 12.8 2. 3 11.3 1.: Inflacija po zemljama u periodu 2000-2008. god.3 3.2 2.9 2.7 1.6 4. god. 3 1.8 2.5 3. Na kratkoročne promjene inflacije uticala je globalna finansijska kriza.9 4. 0 5.2 1.7 7.6 2.6 1. 0 3.9 12.8 45.0 0.2 2.8 2.4 4.9 0.9 5.3 15.5 1.3 1. O tome govore sektorska i nacionalna kratkoročna 46 .4 1.1 6.2 2.9 -1.5 1.2 6. 0 6.3 4.2 2.5 5.6 2. 1 5.7 3.5 1.9 1.5 4.6 1.7 2.8 1.2 4.6 1.3 10.3 2. 9 3.4 1.0 4.5 2.3 3. 5 7.4 5.7 1.5 12.8 10.4 -0.9 3.3 47.3 0. 6 3.2 6.7 1.0 3. 2 2.1 6.0 7.0 2.7 1.8 10.3 6.6 2.1 2.6 1.7 2.0 2.5 4.7 1.4 1.2 3.1 9.6 2. 1 2.2 2.2 4.2 3.6 1.1 2.4 3.0 2.0 2.9 1.9 2.6 2.3 3.3 3.3 2.0 6.5 2.3 200 8 4. 3.5 3.3 2.5 0.9 3.5 2. Ovo donekle potvrđuje hipotezu o korelaciji inflacije i karaktera privrednih ciklusa.8 4.3 1.9 1.7 3.7 1.0 2.1 2.4 2.9 1.8 2.6 3.8 3.3 2.3 6.2 2.8 2.8 0.7 1.6 2.4 9.8 10.2 10.6 4.9 3.9 3.9 2.4 15.6 1. 3 5.0 0.3 0.1 2.9 1.4 3.2 2.5 4.8 1.7 1.1 1. dugoročne tendencije su se tokom III i IV kvartala 2008.3 9.7 7.0 1.3 8.6 2.2 56. 8 6.5 3.8 53.9 4.9 3.4 3.0 1.5 2.7 2.0 3.6 3. (u%) 200 200 200 200 200 200 200 200 0 1 2 3 4 5 6 7 Belgija 2.0 1. 8 3.5 2.3 4.7 7.1 2.2 3.4 2.1 2.7 2.7 3.8 3.9 2.9 3.1 2.3 1.7 22.1 4. 5 8.0 1.2 Izvor: EUROSTAT Zbog poznatih događaja.0 1.6 1. 7.6 7.8 2.3 1.4 25.4 7.4 2.7 1.0 3.6 2.9 6.6 2.6 4.1 8.4 2.1 2.2 3.12.0 Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Latvija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V.7 2.4 1.0 3.1 3.2 2.1 2.9 3.8 2.9 2.1 5.4 2.6 2.3 1.0 6.1 3.9 1.2 1.5 1.6 2.1 1.3 3. koja sve više postaje deflatorna.4 34.3 2.8 0.4 4.Tabela 3.0 4.9 2.1 3.7 8.8 4.1 2.9 5.7 3.3 2.8 3. Britanija Turska Island EU 2.3 2. 2 4.8 1.9 2. god i I i II kvartala 2009.7 1.9 5.0 2. 7 8.6 Bugarska 3 Češka Rep. iznenada promijenile.3 5.5 11.2 1.8 3.5 2.9 2. 1 4.6 10.6 2.0 10.7 2.2 1.7 2.5 1.3 2. 1 2.

7 20.2 20.I) + (T . To ukazuje da su njene najrazvijenije nacionalne privrede već u zreloj razvojnoj fazi.5 19. Ona ima uticaj na cijene akcija i na ukupnu privrednu aktivnost.6 21.2 24.4 21.0 23.5 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 2010 19.6 21.14.2 21.0 20.9 31.2 27.Z) iz koje se izvodi više makroekonomskih zaključaka.2 18.6 21.0 21.5 26. Danska Njemačka Estonia Irska Grčka Španija Francuska Italija 67 2000 20. Kada je Tobinov koeficijent veći od 1.4 19.3 2002 19.9 19.4 20. Isto tako.8 18.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 20.5 31.8 20. uključujući i prognoze (f) 1999 EU27 EU25 EU15 Belgija Bugarska Češka Rep. Sve ovo utiče na spoljnu ravnotežu. o čemu govori Tobinov 67 koeficijent q. firmama se isplati investiranje. Dalje. On se izračunava tako što se tržišna vrijednost instalisanog kapitala podijeli sa troškovima zamjene instalisanog kapitala.2 18. za potpunu analizu investicija treba sagledati troškove kapitala i cijenu investicione opreme itd.7 32.2 18. Dalje.3.0 21.8 13.9 22.8 19.7 21.0 25.0 19. vratimo se elementarnim strukturnim analizama investicija i GDP.8 19.4 18.2 23. No.5 30.4 20.3 18.8 20.3 20.9 2009 19.8 19.2 21.0 24. jedna od važnih dekompozicija Y ukazuje dovodi do stvaranja važne bilansne jednačine koja ukazuje na odnose između investicija i štednje: (S .8 18.3 24.0 19.6 20. a time i obim investicija.7 19. prikazani su podaci o učešću investicija na nivou EU (i za njene članice).4 30. Dakle.4 24.6 15.7 26.3 26.5 19.4 20.1 19.9 20.6 29.6 19.5 17.4 2004 19. za makroekonomsko sagledavanje investicija neophodno je uključiti i realnu kamatnu stopu. to su već složene makroekonomske analize koje uključiju nivo amortizacije i tzv.3 22.7 21.3 2001 20.5 26. optimalni stok kapitala bez kojeg nije moguće odrediti optimalne odnose outputa i kapitala.5.5 19.6 18. U Tabeli 3.7 28.: Učešće ukupnih investicija u GDP (u%).2 33.6 19.7 27.2 21.6 28.0 20.2 20. Kada je riječ o EU. što je za ovu fazu razvoja i nivo ekonomske razvijenosti i očekivano.7 29.8 24.6 19.5 19.0 18.9 24.5 20.9 19.2 20.8 15. Tabela 3.3 21.7 33.8 21.1 27.1 21.7 21.2 28. tako da u slučaju ostalih nepromjenjenih okolnosti rast investicija iznad nivoa štednje može dovesti do rasta spoljnotrgovinskog deficita (X-Z).9 18.2 20.0 19.0 20. nema interesa za investicije i dolazi do dezinvestiranja.3 23.7 22.2 21.0 19.4 24.8 23. 47 .6 20. princip akceleratora.4 19.6 20.3 29.5 20. U slučaju S<I imamo situaciju da je privatni sektor neto dužnik.6 22.9 27.8 21. I obrnuto. kada je manji od 1. Investicije Makroekonomski aspekti investicija su važni za stabilnost svake privrede.6 25.8 22. Makroekonomija u sklopu investicija izučava tzv.3 21.3 22.13. Jedan je.4 25.5 2005 20.5 25.0 18.7 20.0 21.6 Agregatna privredna aktivnost može biti ključna determinanta mikroekonomske aktivnosti.0 20. da investicije mogu biti veće ili manje od štednje.2 18. dok je za S>I privatni sektor neto štediša.3 29.5 23.7 15.Z) iz koje se vidi da su investicije jedan od osnovnih konstituenata GDP.3 18.9 20.6 18.7 23.5 31.7 22.8 20. može se konstatovati da ona u dužem periodu ima ujednačeno učešće investicija u GDP. Već na prvi pogled.5 26.1 : 24. No. oni ukazuju na stabilnost investicionog sektora evropske ekonomije.5 20.3 20.2 23.3 18.9 18.7 2006 2007 20.7 20.3 22.6 19.6 27.5 19.3 17.8 28.5 18.2 28.6 26.1 21.0 26.G) = (X . Tobinov koeficijent sublimira makroekonomske i mikroekonomske aspekte investiranja.2 21.4 19.2 2008 21.0 19.9 2003 19.1 20. Jedan od važnih pogleda na ovu materiju je Tobinov koeficijent q.4 21. Zbog toga je neophodno prikazati osnovnu makroekonomsku jednačinu izračunavanja GDP: Y= C + I + G + (X .8 19.0 22.3 17.

7 2008 23.5 24.5 19.5 19.8 18.9 16.5 22.4 19.9 24.6 32.9 21.1 2001 16.0 25.8 23.5 21.0 24.4 2004 19.2 22.0 18.2 22.4 22.5 23.3 21.0 21.1 22.2 22.8 20.5 16.7 19. obzirom na prilagođavanje privredne strukture novim tržišnim zahtjevima.4 31.6 26.9 23.6 20.9 19.8 22. U ovim državama dolazi i do investiranja iz ostalih članica Unije.6 19.0 19.3 19.8 20.6 18.0 19.2 22.9 20.5 26.0 20. 48 .2 21.6 19.8 2002 18.3 30.8 24. Britanija 17.0 17.8 16.6 17.9 17.8 30.6 23.6 21.3 26.9 21.8 19.6 22. a Rumunija čak 32%).1 23.4 17.4 16.0 17.0 23.3 28.8 20.4 22.7 28.5 21.8 18.6 25.1 27.7 28.8 19.4 20.1 16.9 19.8 2003 17.3 20.7 26.4 26.7 21.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 2010 22.5 22. slabije razvijene zemlje imaju veće učešće investicija u GDP (Bugarska oko 29%.7 2009 22.7 18.0 21. Iz tabele ze može zaključiti da ukupne investicije iznose oko jedne petine GDP.1 20. Na takvo stanje najviše utiču investiciona kretanja u najrazvijenijim i najvećim nacionalnim ekonomijama.0 19.0 24.7 24.2 22.5 18.3 23.4 27.6 20.7 25.2 17.9 18.2 16.1 20.5 20.5 16.5 18.0 33. što je očekivano.4 2000 17.0 21.9 20.2 18.6 21.8 17.2 24.6 23.0 22.8 14.3 20.0 16.1 23.1 25.9 16.6 24.6 25.9 23.6 17.5 20.2 23.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) Napomena: f=prognoza Izvor: EUROSTAT .1 22.2 17.2 16.0 22.6 22.8 18.2 20.9 2006 2007 20.8 18.7 27.3 18.7 18.0 16.8 24.6 29.4 17.0 23.7 25.1 18.3 30.8 26.1 22.6 19.7 2005 19.0 27.0 17.7 26.8 20.9 21.4 18.0 18.2 15. posebno zbog mogućnosti angažovanja jeftinije radne snage.4 16.7 21. što se može smatrati za procenat koji egzistira u razvijenim i stabilnim ekonomijama.9 20.0 18.5 19.8 31.3 26.8 24.5 17.7 26.3 16.0 19.1 18. Drugo.8 20.9 24.0 19.5 22.4 18.5 24.5 18.7 25.6 21.9 22.3 22.1999 Kipar Latvia Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austria Poljska Portugal Rumunija Slovenia Slovačka Finska Švedska V.5 24.investment Iz tabele se vidi da su investicije na nivou EU ravnomjerne.0 22.2 18.5 24.7 33.4 21.2 22.

6 6. integralni ruralni razvoj.2 4. Kretanja nezaposlenosti u EU Nezaposlenost je ozbiljan problem svake nacionalne privrede.9 18. jer punu zaposlenost nije moguće ostvariti.0 8. predpristupni fondovi i druge mjere utiču na rast zaposlenosti.3 7.: Dugoročne stope nezaposlenosti u EU. To se posebno odnosi na složene državne strukture.5 4.1 5.5 3.1 5. Stopa nezaposlenosti je osnovni pokazatelj stanja u ovoj oblasti. Kanadi.7 4. tako i po intenzitetu.4 4. 49 .17. kako po smjeru.6 8. Ekonomska teorija nije eksplicitna u ocjeni.8 8.3 7. Strukturna i regionalna politika.8 9.3 5. ili u Richard Baldwin & Charles Wyplosz.1 5.4 4.9 7.2 7.3 4.6 6. kakva je upravo EU.2 5. str.17. Ekonomsko-socijalne posljedice nezaposlenosti degradiraju ekonomske.6 4.6.6 6.7 4.7 9.1 6.2 4.6.6 7.3 6.9 3. 2006. Kini.9 6. SAD i Japanu.0 8.6 4.6 7.5 5. Takva situacija je i u EU. SAD i Japan (u%) Mart Mart Mart Mart 2005 2006 2007 2008 Austrija 5.0 16.7 68 O problemima nezaposlenosti vidjeti u: Mike Artis & Frederick Nixson. očekuju se niže stope nezaposlenosti od uobičajenih.6 8.1 Belgija Bugarska Kipar Češka Republika Danska Estonija Finska Francuska Njemačka Grčka Mađarska Irska Italija Latvija Litvanija Luksemburg Malta Holandija Poljska 8. Međutim. Zato se smatra da je u stabilnim ekonomskim okolnostima stopa nezaposlenosti od 5 do 8% prihvatljiva.4 10.9 7. Zbog toga je rešavanje problema zaposlenosti jedno od prvih u agendi svake ozbiljne nacionalne vlade.0 5.8 9.8 7. Faktori koji djeluju na njene promjene su različiti. moglo bi se i pronaći neko opravdanje. ali i ekonomskih kretanja na globalnom nivou.6 5.5 7.6 3. .9 6. Ona je negativna pojava i u Japanu.1 4.7 9.1 8. str. 2007.7 7.1 8. segmenti socijalne 68 politike. McGrawHill Education. Tabela 3.4 5.8 4.6 7. bez obzira na njenu veličinu. Nezaposlenost 3.4.8 8.5 4. Za vrijeme velikih ekonomskih kriza i viših stopa nezaposlenosti. Ovim problemom se bave sve vlade država članica i neke komunitarne institucije. Policy and Anaiysis.5 6.2 7.3 7.1 4. Oxford University Press.. 354-374.3 4.1 4..5 4. političke i šire društvene odnose u svakoj državi.3 7.6 2.7 7.5 9.3. Čadu ili Sjevernoj Koreji.9 9.1 9. prikazani su podaci o nezaposlenosti u EU15 i EU27. U tabeli 3. 194-197. stepen razvijenosti ili karakter državnog uređenja.9 5. The Economics of the European Union. Neke zajedničke politike EU u svojim osnovnim funkcijama imaju komponente koje pozitivno deluju na rješavanje problema nezaposlenosti. koja se stopa nezaposlenosti smatra prihvatljivom.1 5. u fazi uzleta globalne ekonomije.4 8. Ona svakako zavisi od stanja u kojem se nacionalna privreda nalazi. The Economics of European Integration.8 7.4 4.

7 4.9 Japan 4.: Kratkoročne stope nezaposlenosti (sezonski prilagođene) Mart Sept.6 : 17.2 7. je bila dvostruko manja nego evropska.5 9.3 7.6 11.3 Jan.5 6.0 4.4 6. i prvi kvartal 2009.7 3.0 5.2 8. Kada je riječ o stopama nezaposlenosti po članicama.8 9.9 7.4 7. Ovo potvrđuje tezu da je EU15 ekonomski razvijenija u odnosu na EU27.3 9. Kumulirano stanje je prenešeno u četvrti kvartal 2008.9 5.7 6.1 7.2 7. ali je nezaposlenost još uvijek visoka.6 6.6 6.4 4.Portugal Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska Velika Britanija EU15 EU27 SAD 7.1 5.9 8.9 7.8 Mart 2009 8.9 5.6 5.1 9.6 7. one su najveće Poljskoj i Slovačkoj.6 11.18.1 10.7 6.7 7. što je za EU27 i Evrozonu vidljivo iz tabele 3.5 6.5 3. 2009 8.6 : 4.2 8.0 7.5 8.3 3.9 5.2 5.4 16.7 4.9 5.3 9.9 4.1 5. Ostale članice imaju heterogene stope nezaposlenosti.1 6.7 7.6 5. 2008 2008 2008 2008 2008 EA16 7.3 11.6 5. stanje se popravilo u 2008.0 7.7 8.9 3.8 7.4 4.4 8.4 6.2 11. Britanija ima relativno nisku nezaposlenost od oko 5%.4 Febr.4 7. što je očekivano. na stanje nezaposlenosti u Zajednici utiče kriza svjetskih finansijskih tržišta.6 13.2 EU27 Belgija Bugarska Češka Rep.8 13. a razvijene zemlje EU sa ostalim vidovima nezaposlenosti.5 8.5 5. Trenutno.3 5.2 5.9 6.7 5.6 5.1 4.8 13. Nove zemlje se suočavaju sa problemima strukturne prirode. 2009 8.6 15.1 7.9 8.9 6.3 4.4 7.5 7.2 7. Japanska stopa nezaposlenosti je još niža.4 8. Nezaposlenost u Francuskoj i Njemačkoj je oko 9%.7 7.2 8. u kojima je u prve tri godine posmatranog perioda zabilježena dvocifrena stopa nezaposlenosti.9 7.7 7.6 14.0 6.7 8.1 3.6 7.3 4. god.4 : 15.0 10.7 8.1 4.2 6. Nov.3 4.4 9.2 4.2 6.8 8.1 7.4 8.3 7.4 7.7 5.6 5.3 6.7 6.18. i 2006. god.2 50 .4 13.7 7.1 7. Istina.5 12.1 7. Oktob. Uzroci nezaposlenosti su veoma kompleksni i različiti od članice do članice.9 4.8 14.1 7. što je uticalo na nestabilnost evropske ekonomije.7 8.5 Izvor: Eurostat .7 7.3 4.8 8.3 7.8 6. Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Latvija Litvanija Luksemburg Mađarska 6.1 7.1 6.2 5.4 3. Dec.3 5.7 6.0 : 16.6 5. god.9 4.3 8.1 8.4 7.4 5.1 9.0 6.9 6.1 8.3 4. Stopa nezaposlenosti EU27 je veća od stope u EU15.8 7. jer EU15 čine razvijenije zemlje.3 8.4 3.2 8.3 5.4 4.8 : 4.1 5.2 9.1 4.unemployment Iz tabele se vidi da su stope nezaposlenosti u SAD znatno niže nego u EU.6 7.1 15. Prethodnica aktuelne finansijske krize su visoke cijene energije i poljoprivrednih proizvoda. god.9 16.1 6.4 10.0 7. i u 2005.7 7.2 5.6 3. Tabela 3.0 10.0 8.9 8.3 7.4 : 4.8 8.1 7.8 9.8 4. dok je u posljednjoj godini perioda pala ispod 8%.2 5.1 6.

A.9 6.8 2. gdje je poslije "probijanja dvocifrenog praga" nezaposlenost rasla u martu 2009.1 7.9 7. Ovo je poslije nekoliko decenija imalo uticaj i na političku situaciju u Njemačkoj.0 5.0 7. oslabila poziciju Rajha i lični 70 kancelarov položaj.7 2.0 6. restriktivna socijalna politika djeluje povoljno na stabilnost tražnje.2 6.4 7.8 4.7 2.7 7..5 7. 70 Antony Peter Muller.8 3. Problemi nezaposlenosti i socijalna politike EU Socijalna politika je neodvojiva od ekonomske politike.8 5. Prema Filipsovoj krivoj uspješnu politiku zapošljavanja prate inflacija i makroekonomska nestabilnost. pada interne i spoljne konkurentnosti itd. Neke zemlje EU ostvaruju iznenađujuće visoke stope nezaposlenosti.7. S druge strane. Ako su agregatni socijalni troškovi veći u odnosu na realne.0 6. čak i do granica siromaštva. uvede "državne penzije" (do tada nezabilježena u svijetu).8 7.8 7. 51 69 .0 6. da još 1883. Kako je socijalna politika. što dovodi do makroekonomske nestabilnosti.8 5.1 9.2 8.7 6.0 : 8.7 4.7 4.7 8.5 9. profesor ekonomije na University of Caxias do Sul in Southern Brazil i član Institut fűr Wirtschaftswissenschaft of the University of Erlangen-Nuremberg Germany. i do 17%. uglavnom.com.8 4.6 6.1 4. Suprotno tome.0 5. 1983.5 8.4 7.2 5.7 4.8 6. Čak bi se moglo reći da makroekonomska politika značajno zavisi od obima i dinamike socijalne politike.4 : 4. koja predstavlja "trade off" između dvije irazito nepovoljne makroekonomske pojave.Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V.6 5.4 6. 141.4 8. cijena itd. Kada se uporedi stanje EU i SAD.0 6.3 5.8 7. Sozialpolitik und Wirtschaftsordnung. vezana za nivo agregatne potrošnje.6 4.5 7.1 5. prema Filipsovoj krivoj. 3.5 : 5.7 3.2 9.3 7.6 : 8. U Britaniji je nezaposlenost nešto veća od dugoročne stope.2 6.7 4.3 6.3 6.9 7.9 6. posebno prije početka Prvog svjetskog rata.8 4.0 2.2 4. god.5 7. Ali. U Njemačkoj je kratkoročna nezaposlenost nešto iznad 7%.unemployment Mjesečni podaci o nezaposlenosti ukazuju da je ona nešto niža u zemljama EU27 u odnosu na Evrozonu EA16. Španija. nezaposlenosti i inflacije nisku stopu nezaposlenosti prati visoka inflacija. revolucija i ratova.0 6.3 6. Tako je i predimenzionirana socijalna sfera vodila vodeću evropsku državu u ekspanzionizam i ratove. Ostali relevantni pokazatelji. kao npr.2 : 4. tada se društvo nalazi u zoni prekomjerne potrošnje. Zbog toga treba pronaći optimalan odnos između outputa i njegovog dijela koji je društvena zajednica spremna izdvojiti za potrebe socijalne politike.0 8.2 7.9 5.5 6.6 7. Antony Miler u radu "By-by Bismarck" dokazuje da je napredna ideja kancelara Otta von Bismarcka. može se izvući zaključak da od visine socijalnih davanja zavisi makroekonomska 69 stabilnost. bez obzira na krizu. obzirom na vrijeme eskalacije krize u SAD. p.6 6. O sociajlnoj politici vidjeti u: Mueeller.P.6 10.7 4.1 9.4 6. god.8 4.6 7.8 Izvor: Eurostat .0 6. Frankfurt.1 2. Britanija SAD 5. Antonypmuller@aol.1 6. U Japanu je stopa nezaposlenosti.6 3.1 6. jer oba ekstrema utiču i na ekonomsku. U istoriji je zabilježeno mnogo situacija kada je zbog velikih socijalnih tenzija dolazilo do sukoba. odliva investicija.8 4.5 2.8 4. dok je u Francuskoj porasla na oko 8% i tendencijom rasta na oko 9%.5 : Japan 3.8 5. rasta inflacije. što je iznenađujuće. a posebno direktne i strane investicije u nove članice i strukturno prilagođavanje istočno-evropskih zemalja utiču na ove trendove. ali i političku nestabilnost.0 10.3 2. visoko opterećenje outputa dovodi do pada profitabilnosti tržišnih aktera. Ovo je očekivano. Uspješna socijalna politika i politika zapošlavanja podrazumijevaju niske stope nezaposlenosti. Nedovoljna socijalna davanja mogu dovesti do pada životnog standarda.2 4.2 9.3 6. još uvijek podnošljiva.0 6.9 2.7 4.3 9. uočava se da je kratkoročna stopa nezaposlenosti u SAD gotovo izjednačena sa stopom u EU27.

god. Suštinski. područje i stanovništvo proširilo za oko 20%. ali je važan i zbog uspostavljanja jednakosti muškaraca i žena na tržištu rada. do 2006. god. ● Prava muškaraca i žena prema principu: jednaku platu za isti rad. da bi se tek kasnije. kao važan instrument Vijeća Evrope. do 71 2006. obrazovanje radne snage u skladu sa promjenama tehničkog progresa i podizanje kvaliteta socijalne zaštite. god. Samit u Esenu (1994) koji definiše pet nacionalnih prioriteta. god. a poslije 1993. razvoj tržišta rada. Evropska agencija poboljšanja radnih i životnih uslova (Dablin) i Evropski nadzorni centar za rasizam i ksenofobiju (Beč). Proširenja zemljama čiji su ouputi ispodprosječni u odnosu na EU dodatno proširuju razvojni jaz. "Lisabonske agende" koja predstavlja politički okvir EU za strategiju povećanja novih radnih mjesta. god. Evropski socijalni fond (ESF) uspostavlja Rimski ugovor još 1957. poslije osnivanja EU posvetila i socijalnim pitanjima.eu. a DBP je rastao ispod 5%. Bijela knjiga o rastu. pa se zbog toga ova politka koordinira na nacionalnom i komunitarnom nivou. Zapošljavanje i socijalna politika su glavni moto tzv. Evropska strategija za zapošljavanje o novim radnim mjestima. Poslije Evropske socijalne povelje u Strasburu je 1964. Tako sa proširenjem Unije za deset novih članica u 2004. dok je socijalna politika uređena u Glavi XI Ugovora o EU. ● Pravo na kolektivno ugovaranje.I u EU postoje unutrašnje razlike u nivou ostvarenog outputa.92 milijardi evra.http:// europa. god. Latvija). Bijela knjiga o evropskoj socijalnoj politici (1994) i Evropska strategija zapošljavanja sa Luksemburškog samita (1997) su važni u inauguraciji novih odnosa u ovoj oblasti. Programi iznose oko 22 milijarde evra.28 milijardi eura) i Sapard (poseban pristupni program za poljoprivredu i ruralni razvoj od 3. uz garantovanje principa i osnovnih prava zapošljavanja u EU i to: ● Zapošljavanje bez diskriminacije. On posebno apostrofira harmonizaciju zakonodavstva u oblasti socijalne sigurnosti. god. EZ se u sklopu razvoja zajedničkog tržišta usmjerila ka rješavanju makroekonomskih problema. Oni su dopuna starom programu Phare koji je u periodu od 2000. poboljšanje uslova života i rada. u Torinu. 71 Za ove i druge pokazatelje koristiti statističku osnovu ESF Database. ● Pravo na sindikalno udruživanje. on počinje sa radom 1960. ● Zabrana prisilnog rada. donešen Evropski zakon o socijalnoj sigurnosti. tako i za pojedine regije. Ipak. EU uvažava socijalnu politiku i radi radi na poboljšanju standarda svojih građana. kako za članice. Tako DBP novih članica varira od oko 70% prosjeka EU (Kipar). Evropska socijalna povelja (pod uticajem bogate socijalne tradicije evroprostora) je usvojena 1961. do oko 35-40% (Estonija. Ciljevi usklađenih zajedničkih politika su rast zaposlenosti. god. god. EU je uspostavila programe pomoći za period od 2000.64 milijardi evra). konkurentnosti i zapošljavanju (1993). a finansiranje je sada dostupno za period nakon pristupanja. prioritet Evropskog socijalnog fonda je sprječavanje dugoročne nezaposlenosti i zapošljavanje mladih. radi intervencija prema novim članicama. Strategija za reformu tržišta rada i Socijalna agenda moraju obezbjediti ekonomsko i socijalno blagostanje u EU. O unapređenju socijalne sigurnosti brinu tri agencije i to: Evropska agencija za zdravlje i sigurnost na radu (Bilbao). Litvanija. treba naglasiti da je socijalna sigurnosta u zemljama EU specifična i tradicionalna. Početkom devedesetih zapošljavanje i socijalna pitanja su prioritet evropske integracija. usklađivanje nadnica i afirmacija malih i srednjih preduzeća i novih tehnologija. Ciljevi i načela politike zapošljavanja su sadržani u Glavi VIII Ugovora o EZ.int 52 . Od osnivanja. To su ISPA (Instrument strukturnih politika u predpristupnom periodu za projekte saobraćaja i zaštite okoline od 7. Od 1988. iznosio 10. zapošljavanja mladih i osoba sa invaliditetom. Evropski socijalni fond je osnovan u cilju povećanja ukupne zaposlenosti na zajedničkom tržištu i rasta životnog standarda građana Unije.

socijalnih i drugih mjera institucije EU i vlade članica dalje suprostavljati recesiji. ●Rast kvalitete poslova. itd. Teorija privrednog rasta i razvoja. problemi zapošljavanja zauzimaju važno mjesto u ekonomiji EU. god. I na kraju. Bez obzira što dugoročna stopa nezaposlenosti bilježi trend pada. ●Otvaranje većeg broja radnih mjesta. William J. CID. Y = f (K. profesionalizacijom i aktivnostima na smanjenju nezaposlenosti.. oko 300 milijardi evra 73 ili 36% budžetske potrošenje EU. Dragutinović D. Kratkoročni trendovi su posljedica finansijske krize generisane u SAD.. unaprjeđenju mobilnosti radne snage. Komisija usmjerava sredstva na tri kategorije korisnika i to: ●79% ukupnog iznosa na smanjenje jaza među regijama. Procedure korišćenja sredstava su pojednostavljene a finansiranje se usmjerava prema regionima kojima je pomoć najpotrebnija.. vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. ●9% za regije pogođene padom industrijske proizvodnje. Ciljevi Evropskog socijalnog fonda su: ●Prevencija gubitka kontakta ljudi s tržištem rada. Umjesto zaključka-stalna briga o zapošljavanju. Iako se stopa nezaposlenosti u EU još uvijek kreće u granicama "podnošljivosti" ova makroekonomska pojava i dalje prijeti ekonomskoj i političkoj stabilnosti u EU. Subvencije se daju po sljedećim kriterijumima: ●50% za regije koje su zaostale u razvoju. naročito u kompleksnoj regionalnoj integraciji kao što je EU. posljedice sadašnje krize će. i Cvetanović S. te obezbjeđenje radne snage za zajedničko tržište. Boyes. ●Bolja opremljenost evropske snage (K/L). Ohio. Program Evropskog socijalnog fonda za period 2007-2013. Dalja liberalizacija kretanja ljudi. ●40% za rješavanje dugoročne nezaposlenosti i zpošljavanja mladih. "A contribution to the theory of economic growth".. god. Solow R. rast zaposlenosti. omogućavanju lakšeg pristupa tržištu rada i poboljšanju funkcionisanja tržišta rada. Ekonomski fakultet. Za ovaj period. Makroekonomija: evropski udžbenik. 72 Kapital po radnom času (ili oprema po času rada) je važan makroekonomski pokazatelj. a jedna od trajnih neuralgičnih tačaka EU će biti očuvanje postojećih i otvaranje novih radnih mjesta. roba. Intermediate Theory and Policy.. 2005. CLDS. Biće intersesantno vidjeti kojim će se arsenalom ekonomskih. Solow ga smatra važnim konstituentom rasta i inicijatorom tehničkog progresa.eu 53 .L). posebno u zaostalim regijama. ESF daje podršku evropskim regijama sa visokom nezaposlenosti. On je glavni finansijski instrument u oblasti zapošljavanja. Beograd. Quarterly Journal of Economics. isto tako duže trajati. 73 Više podataka se može naći u: European Commission-Eropean Social Fund. koji će u velikoj meri opredijeliti bližu. ●4% za prekograničnu saradnju. obuhvata ove ciljeve: Ekonomski i socijalni razvoj. 1956. Beograd.europa. 2004. usluga i kapitala je pred novim izazovima. str. 72 Fond ima dugoročne ciljeve. uz Kohezioni fond. 1992. Danas se Evropski socijalni fond bavi sa sljedećim pitanjima: praćenju odluka o zapošljavanju.http://ec. Kapital (K) i rad (L) su faktori agregatne proizvodne funkcije. Filipović M. tj. Cincinnati. ali i dalju budućnost Zajednice.. Zato je i odnos prema nezaposlenosti značajan i specifičan.. god. Upravo zato.. ●17% od iznosa za konkurentnost i nova radna mjesta slabije razvijenih regiona. Macroeconomics. 44-57.Evropski socijalni fond je jedan od strukturnih fondova EU. ●Preventivne aktivnosti i unaprjeđenje kontakata na tržištu rada. South-Western Publishing Co. ●1% za razvoj ruralnih područja. na raspolaganju je.

Rast agregatne tražnje. pa su prognoze i procjene. agregatnom tražnjom itd. Ovo su pretpostavke ostvarivanja politike dugoročnog ekonomskog rasta. javnost očekuje nižu inflaciju od one koja će se dogoditi. rast inflacije i kamatnih stopa. na raspolaganju stoje i prognoze koje kontinuirano rade EBRD. Ovo upućuje. Između "proljetnih" i "jesenjih" postoje i privremene prognoze. 2004. Makroekonomske prognoze u funkciji makroekonomske stabilnosti Makroekonomska stabilnost je primarni zadatak odgovornih ekonomskih struktura. Tako deficiti javnog sektora mogu uticati na prekomjerni rast tražnje. CID. Prognoze Komisije elaboriraju stanje članica. posebno u vezi njihovog kredibiliteta. da se ozbiljna makroekonomska politika ne može voditi bez pune valorizacije problema nezaposlenosti. Beograd. god. 2008. O ciklusima vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. inflaciju i nezaposlenost. Dalje. Procjenjuje se i stanje valutnog sektora. Tako se npr. Poslovni ciklusi u makroekonomskoj teoriji i politici. sve vrste materijalnih i finansijskih bilansa itd. No. Snaga evro-tržišta su i zajedničke politike EU. a zaposlenost rasti. Beograd. rast. Procjene i prognoze se rade na bazi modela. inflaciju. citirajući druge autore ističu postojanje spoznajnog i implementacionog jaza. One su važna makroekonomska tema zbog racionalnosti u ponašanju i odlučivanju tržišnih aktera. procjenjuje se ekonomska situacija kandidata i nečlanica i ostali interni i eksterni problemi. ne mogu se valorizovati bez statističke osnove. tehnički progres itd. "igri inflacije" odnosi na međuzavisnost aktivnosti centralne banke i javnosti. uglavnom kumulativi nacionalnih ekonomskih prognoza. Ekonomski fakultet. 77 Prognoze proističu iz analiza i metoda dokazanih teorijskih uporišta itd. u pravilu. god. savremeni model tzv. pored negativnih efekata. U EU se primjenjuju principi komunitarnosti. 75 Burda i Viploš.Nezaposlenost proizvodi ekonomske i socijalne posljedice koje stvaraju i političke probleme. rade dva puta godišnje. realne prognoze (i osiguranja sa niskim troškovima) su moguće 75 samo na najrazvijenijim rastućim tržištima. Tako se preko EMU optimalno alociraju ostali ekonomski resursi. investicije i budžetsku stabilnost itd. jer njegovo ignorisanje stvara probleme u svim sferama društvene zajednice. 76 Prognoza inflacije je veliki izazov za političare i planere. prouzrokovan budžetskim deficitom.8. što u agregatnom obliku znači bolje funkcionisanje ekonomskog sistema. Prognoze ekonomskih događaja su važne zbog predviđanja događaja. Beograd. da se na ovaj način maksimalno uvažavaju principi otvorenog tržišta. OECD i dr. Na ovo javnost ne reaguje jednako. Ona je senzibilna na pad zaposlenosti. U vanrednim situacijama rade se i posebne procjene kretanja ključnih makroekonomskih agregata i pokazatelja. posebno u sferi troškova i 74 dobitaka. što dovodi do odliva investicija. CID. investicijama. dok je prema inflaciji indiferentna. ekonomske pojave se mogu posmatrati i potpuno drugačije. Central bank behaviour and credibility: some recent theoretical development. inflacijom. Louis Quarterly Review. Isto tako. Kratkoročne ekonomske fluktuacije su posebno poglavlje u: Gregori N. 77 U EU su značajna statistička istraživanja u čemu su nezaobilazni EUROSTAT i nacionalne statistike. statističkih metoda itd. 54 74 . Principi ekonomije. U okviru nadležnosti Komisija pravi kratkoročne makroekonomske 76 prognoze. i obrnuto. tada će se tržišni akteri moći osigurati od potencijalnih gubitaka (uz minimalne troškove). realna nadnica će padati. Mankju. Makroekonomija: evropski udžbenik. Analize procjenjuju rast i nezaposlenost. O teorijskim aspektima ciklusa vidjeti u: Praščević Aleksandra. WB. 1986. Makroekonomska ravnoteža ukazuje na pozitivne trendove ekonomskih pojava i optimalnu rezultantu njihovih interakcija. ako je sa određenim stepenom sigurnosti moguće utvrditi buduću inflaciju. 2008. Makroekonomske prognoze u EU. Monetarnom politikom. Ovo ugrožava dugoročni rast. Zato je kreiranje ekonomske politike povezano sa nezaposlenošću. Ako. 3. prije svega društvenim proizvodom. Ekonomski fakultet. monetarnim agregatima. Treba naglasiti da EMU i ECB utiču na stabilnosti cijena o čemu će biti riječi u narednim poglavljima. npr. Savremena ekonomij kontinuirano usklađuje stabilnost i dugoročni rast. UN. Cuikerman. Ovaj društveni fenomen se analizira sa najvažnijim makroekonomskim agregatima. To utiče na investiranje. modeli i analitičke metodologije. indikatora. Najbolja naučna dostignuća. implementiranom prema ciljevima i principima EMU snažno se djeluje i na cjenovnu stabilnost. a tržište Unije je jedno od najotvorenijih. CLDS. Čini se. može djelovati povoljno na pad stope nezaposlenosti itd. Federal Reserve Bank of St. Tako npr. položaj evra u domaćem prometu i međunarodnu tržišnu poziciju. One se. O modelu vidjeti u: A. agregatno i na per kapita osnovi. kao i njihovi kumulativni efekti. Ali. god.

CID. McGraw-Hill INC. egzistiraju i brojni dogovori i dozvole nacionalnih vlada u vezi pristupa međunarodnoj konkurenciji. Martin. posebno u poljoprivredi. R. domaća tražnja raste od Q1 na Qd. Beograd. L. Friedman.1. 2008. Philip. Osnove spoljnotrgovinske politike Spoljnotrgovinsku politiku determinišu aktivnosti u različitim periodima evropskih integracija. Očigledno je da je najviše sukoba između EU.. S.4. O teorijskim aspektima međunarodne trgovine vidjeti u: Bijelić Predrag. No. prikazan četverouglom (a).1. 2007. Zbog toga Unija kontinuirano liberalizuje trgovinu i pravi razlike između trgovinskih partnera. stvara se i gubitak za proizvođače. SAD i drugih zemalja vezano za sporove u razmjeni visokih tehnologija i trgovini poljoprivrednim proizvodima. 80 Vezu između trgovine i privrednog rasta vidjeti u: Baily. Brue. Richard D. Slobodna trgovinska razmjena pretpostavlja liberalizovan uvoz i izvoz proizvoda i usluga bez nametanja dodatnih troškova. Sve se ovo događalo (i događa se) paralelno sa formiranjem i angažovanjem međunarodnih institucija 78 u sprovođenju globalnih trgovinskih politika kao što je GATT (Opšti sporazum o carinama i trgovini). Ekonomski fakultet. N. 1995. C. dok domaća ponuda pada od Q1 na Qs (uz istu kupovnu snagu). rast 79 međunarodne razmjene i rušenje carinskih barijera između zemalja članica Unije dovode do ubrzanja 80 privrednog rasta i razvoja zajedničkog tržišta. 79 78 55 . Pored njih. Na obim i kvalitet razmjene Zajednice snažno utiču trgovinske barijere i olakšice koje su imale za cilj unapređivanje trgovine robama i uslugama. Dakle. Međunarodna trgovina.1.. Otvaranjem tržišta. Tada svjetske cijene utiču na stabilnost domaćeg tržišta. Macroeconomics.. To stvara korist za potrošače (potrošačev višak) na površini (a+b+c). Treba istaći da EU često nalazi pod uticajima snažnih lobija. što se vidi na grafikonu 4. Spoljnotrgovinska politika EU je fundirana na principu liberalne trgovine korisne za EU. Irwin INC. Financial Markets and the International Sector. preko kojih je EU postala specifičan i vodeći ekonomski prostor u svijetu. Beograd. : Uticaj uvoza po svjetskim cijenama na domaće tržište Grafikon pokazuje da su svjetske cijene Pw zbog uticaja konkurencije niže od domaćih P1. General Agreement on Tariffs and Trade. Međunarodna ekonomija. neto efekat na blagostanje domaće privrede se može predstaviti površinom šrafiranih trouglova (b+c). god. CID.. ili u: McConell. Ovaj grafikon jasno ukazuje da otvorena privreda donosi korist za potrošača a gubitak za proizvođača. Macroeconomics: Principles. Trgovinsku politika čine interni i eksterni procesi u razmjene roba i usluga. i u Pelević Branislav. Jačanje spoljnotrgovinske razmjene. 1996. TRGOVINSKA POLITIKA EVROPSKE UNIJE 4. Grafikon 4. Ekonomski fakultet. Problems and Policies. kojeg kasnije zamjenjuje WTO (Svjetska trgovinska organizacija). Ona poseže za preferencijalnim diskriminatornim trgovinskim sporazumima. god.

84 Tariff barriers to trade. Adam. politiku ili bezbjednost i dovode u opasnost zdravlje i živote ljudi. onemogućavajući tako slobodu međunarodnih tokova trgovine. kao i druge države može stimulisati rast spoljne trgovine. Bez obzira na prisutne tendencije u smanjivanju carina (stopa i apsolutnih iznosa) one su još uvijek važan instrumentarij ostvarivanja makroekonomske ravnoteže zajedničkog evropskog tržišta i strateški faktor spoljne politike Zajednice. Ugovor reguliše načine i postupke uspostavljanja i funkcionisanja unutrašnjeg tržišta. 56 81 . Udružene države bi imale isti trgovinski tretman kao i članice EU (član 183). EU je spremna za doprinos harmoničnom razvoju međunarodne trgovine i blaže trgovinske barijere (član 131). postojanjem Zajedničke trgovinske politike (član 3). Sporazum o povezivanju neevropskih država posebnih (ekskolonijalnih) veze sa EU (član 182). koji poskupljuju i tako postaju manje konkurentni. EU ima pravo nametnuti jednoobrazne sankcije trećim državama (članovi 301 i 60). te sporazumi o udruživanju sa trećim zemljama i međunarodnim organizacijama. Isto tako. politike i praksa koja ili štiti domaće proizvođače od inostrane 83 konkurencije ili vještački stimuliše izvoz određenih domaćih proizvoda. EU može zaključiti sporazum o udruživanju sa trećom zemljom. National Trade Estimate Report on Foreign Trade Barriers.. 1989. političke. 83 Оffice of the US Trade Representative. One mogu biti ekonomske. Važna odredba Ugovora je jednoobraznost Zajedničke trgovinske politike. Unija ima instrumente da. zavisi i od šireg spektra međunarodnih odnosa. za budžetsku politiku. propisi. ili je protekcionistički zazaštititi od uticaja spoljne konkurencije. Trgovinske barijere Spoljnotrgovinske barijere su radnje. Carine se. 1989. i na koje mjere će se odlučiti vodeća svjetska ekonomska integracija. Član 95 se odnosi na uspostavljanje i funkcionisanje unutrašnjeg tržišta. zaštitu nacionalnog tržišta od spoljne konkurencije i stimulisanje izvoza. Carine su instrument zaštite domaćeg tržišta od međunarodne konkurencije. Ona navodi da bi Unija bila oslobođena svih carinskih ograničenja i da je istovremeno spremna doprinijeti harmoničnom razvoju međunarodne trgovine ukidanjem nekih trgovinskih barijera prema okruženju. Uz aktivnu politku deviznog kursa. Evropska komisija može odobriti određenoj članici (ili državama članicama) da preduzmu neophodne zaštitne mjere (član 134). spoljnotrgovinska politika (posebno carinska politika) imaju fundamentalnu ulogu u stvaranju povoljnih kretanja spoljnotrgovinske razmjene.Koja su osnovna načela trgovinske politike EU? Preambula Ugovora iz Rima želi da preko zajedničke trgovinske politike doprinese progresivnom ukidanju ograničenja međunarodne trgovine. Preambulom Ugovora iz Rima unutrašnja trgovina u EU je oslobođena svih carinskih dažbina i kvantitativnih ograničenja. 81 4. prema Ugovoru iz Rima i pravni okvir za njenu implementaciju. Neke situacije (obično ekonomski problemi) dozvoljavaju da Komisija članicama može odobriti samostalne mjere zaštite. Carine povećavaju cijene uvoznih proizvoda na domaćem tržištu. H. Omogućava se da EU može nametnuti jednoobrazne sankcije trećim zemljama. Kako. Longman. Zajednička trgovinska politika je zasnovana na jedinstvenim principima carinskih stopa i trgovinskih sporazuma sa trećim zemljama (član 133). Ovo su ključne odredbe trgovinske politike. Postoje sporazumi o posebnim vezama sa državama koje imaju jednak trgovinski tretman kao i članice EU. životinja ili biljaka. životinja ili biljaka. Dictionary of Business English. One su i "Svaka mjera vlade usmjerena na ograničenje ili spriječavanje slobodnog 82 protoka robe u. kulturne i dr. U procesu odlučivanja princip jednoglasnosti se mijenja kvalifikovanom većinom (osim. posebno u vezi formiranja carinskih stopa i trgovinskih sporazuma sa trećim zemljama. dovodi u opasnost zdravlje ili život ljudi. članice mogu zabraniti i ograničiti trgovinu roba koje ugrožavaju javni moral.“ Trgovinske barijere mogu biti 84 85 carinske i necarinske. Donošenje odluka je kvalifikovanom većinom. Beirut. te specifične i kombinovane carine.2. ali i internih okolnosti i ograničenja. grupom zemalja ili međunarodnom organizacijom (članovi 300 i 310). 85 Non-tariff barriers to trade. kao državni prihodi dijele na vrijednosne carine gdje je carinska vrijednost utvrđena i naplaćena primjenom procenta (tarife) na vrijednost carinske osnovice ukupne vrijednosti ocarinjene robe. Carina je posredni porez na uvoz i izvoz proizvoda i može biti aktivni ili pasivni instrument fiskalne politike. To jasno govori o makroekonomskom značaju ove zajedničke politike EU. Članom 30 je dozvoljena zabrana ili ograničenje trgovine ili tranzita roba koje ugrožava javni moral. politiku. Konačno. bezbjednost. Washington DC. 82 Vidjeti u: Ј. slobodu kretanja ljudi i zaštiti prava zaposlenih). Carinske barijere. Prva grupa carinskih prihoda je dominantna u ukupno naplaćenim carinama. i iz države“ ili prema Izvještaju o stranim trgovinskim barijerama Američkog trgovinskog predstavništva "Državni zakoni. mjere i postupci u oblasti međunarodne trgovine za ubrzanje privrednog rasta. ali i drugoj literaturi. Trgovinske barijere su sve vrste prepreka slobodama kretanja roba i usluga u svjetskoj trgovini. odnosno ravnoteži primarnog tekućeg računa.

i da bi bili zaštićeni ekonomski interesi EU. posebno one za borbu protiv međudržavnih poreskih prevara. obzirom na privrednu. Mreža olakšava trgovinu. god. U Uniji je veoma kompleksno usklađivati odnose prema barijerama. Trajala je od 1963. Da bi se spoljna trgovina EU odvijala brzo i bezbjedno. poreskog i carinskog IT sistema doveli su do višestrukog povećanja njihovih kapaciteta. Tokijska runda je trajala od 1972. Za to je potrebna brza razmjena informacija carinskih kontrola. Ipak. Postignut je sporazum o redukciji carina za 33% i usvojeno ublažavanje necarinskih i drugih barijera. I na kraju. SAD i Japana. Carina EU imaju ključnu ulogu u kontroli ovih trgovinskih aktivnosti. necarinske barijere mogu biti tehničke ili administrativne. Rezultati CCN/CSI. Generalno. god. Transevropkse kompjuterizovane mreže imaju strateški značaj za operativne poslove carina i poreskih administracija EU. edukacijama i sl. obzirom da su mnoge potpisnice ovih trgovinskih sporazuma poslije smanjenja 86 carinskih stopa posezale za necarinskim barijerama. u Velikoj Britaniji može biti potpuno neprihvatljivo itd. preko procedura i insistiranja na dokumentaciji koja otežava trgovinu. Sve ovo učvršćuje aktere trgovinske politike EU u uvjerenju da se postojeći režimi trgovine u odnosu na svijet ne trebaju mijenjati. Necarinske barijere su kompleksna problematika jer su teške za dokazivanje. Ostvaren je dodatni rast dohotka. Zato su barijere često predmeti sporova i rasprava u GATT a kasnije i u WTO. jer se određenim proizvodima zabranjuje uvoz (dok npr. 88 carinske ili inspekcijske službe. rastu konkurencije. etničku ili istorijsku heterogenost njenih članica. Ipak. Npr. i to prije pristupanja. a kao rezultat je došlo do smanjenja carinskih opterećenja od 35%. prati međudržavne transakcije i vrši superviziju kao neophodan instrumentarij sprječavanja prevara. razmjenu znanja i podršku kupovini opreme. Zato Komisija stimuliše članice na međudržavnu saradnju. Tako se na zaobilazan način ograničava spoljnotrgovinsko poslovanje. a nova trgovinska ograničenja se kontinuirano osmišljavaju. do 1978. Kenedijeva runda je imala cilj eliminisati necarinske barijere u trgovini. Saopštenjima Evropske komisije o uticaju Programa jedinstvenog tržišta ili Izvještajima o stanju konkurencije na području EU. Stare. Eliminisanje barijera i prevođenje u carine je bila tema Kenedi rundi pregovora (antidamping) i Tokijske runde (dogovor o necarinskim mjerama). razmjenu informacija. pojavljuju se drugi instrumenti zaštite. Necarinske barijere su mjere. U okviru GATT. industrijskom restrukturiranju.Necarinske barijere. tekstilu i uslugama. Necarinske barijere utiču na rast troškova zbog nekonkurentne segmentacije tržišta. Kontrolne funkcije. bilo kakva separatna aktivnost na ovom polju automatski dovodi do efekata skretanja trgovine. nude se dokazi o pozitivnim efektima na tržište EU. nije usvojen sistem necarinskih ograničenja i smanjenja carina u poljoprivredi. Jer. 87 86 57 . Poreski organi moraju kontinuirano razvijati svoje kapacitete. slično kao i carinskim mjerama. što je normalno u Bugarskoj. posebno EU. GMO poljoprivrednih proizvoda. Njihova uloga je naglašena jer su one decenijski kontinuitet Unije u vidu širokog spektra različitih mjera Zajednice i njenih članica. One su i danas nezaobilazan faktor trgovinskih odnosa. Novi programi poreza i carina do 2013. Ovo je složen zadatak koji Zajednica relativno uspješno rješava. carinske i poreske administracije kandidata za priključenje dužne su da se povežu sa sistemom EU. radnje i postupci narušavanja slobode u tokovima svjetske trgovine. Kako se carine smanjuju. obuku. Falsifikovanje. a posebno nove članice i zemlje u fazi pristupanja su često bile naviknute na razne oblike zaštite i necariska ograničenja pa njihovo ukidanje traži vrijeme i strpljenje u mukotrpnim procesima usaglašavanja. predviđaju razvoj. visokoj mobilnosti radne snage i otvorenim novim radnim mjestima. rast konvergencije i kohezije među regionima Zajednice itd. Njih implementiraju vladine. bilo bi pretenciozno zaključiti da su barijere i protekcionizam presudno uticali na povoljne dugoročne makroekonomske tendencije u Uniji. piraterija i dr. upotreba novih instrumenata. dostupnosti širokog asortimana proizvoda i usluga itd. Poslednji Izvještaji o stanju konkurencije naglašavaju pozitivne rezultate u brzoj i jeftinoj prekograničnoj saradnji. Uzmimo primjer potpune zabrane uvoza tzv. multilateralne kontrole itd. Neki slučajevi mjera necarinske zaštite su čak rigidniji od carinske zaštite. nešto. do 1967. god. što nije interes ni jedne članice. carinska zaštita samo povećava cijenu uvezenog proizvoda). To je neminovno dovelo do potrebe za ukidanjem ovog 87 oblika zaštite domaćeg tržišta. čine ekonomske štete Uniji i drugim izvozno orijentisanim zemljama. zatim niža inflacija. 88 Arbitražu i kontrolu dijela ovih mjera ima WTO. neophodna je kontrola i upravljanje rizicima.

kada je šteta evidentna i kada se trebaju spriječiti nove povrede pravila i dodatne štetne konsekvence). Slobodni trgovinski sporazumi EU i EFTA. harmonizacija standarda-stari pristup i određivanje minimalnih karakteristika proizvoda). opremljenosti robe za svoju namjenu i izradi novog proizvoda ili važnih faza izrade. ali i firmi iz inostranstva. kao što su neadekvatna štednja. Iako nije pokrivala sve sfere privredne aktivnosti EFTA je ostvarila određene ekonomske rezultate. zabranom uvoza francuskog likera jer je sadržavao 5% manje alkohola (od min. isključivo trgovinske odnose EU i SAD. javne nabavke. Evropski ekonomski prostor. pa formiranje Evropskog ekonomskog prostora i konačno. što je. obzirom da se grad nalazi u srednjoj Francuskoj povećalo troškove transporta. zatim dolazi do smanjenja broja članica EFTA i prvo proširenje EU. 90 2. koji se odnosi na osnivanje ovih institucija. EFTA je isključivo ukidala carinske tarife na unutrašnju trgovinu svojih članica regulišući slobodnu trgovinu industrijskim proizvodima (poljoprivreda kao osjetljivo pitanje nije bila predmet ugovora). Načela predostrožnosti i prevencije se primjenjuju u mogućim izlaganjima opasnosti i riziku kod prevencija (npr. čak i u trgovini GMO i hormonski tretiranim životinjama. to neće biti Javlja se u Njemačkoj 1979. praćene enormnim izvoznim subvencijama. Deficiti SAD su ipak. 92 Pravila o porijeklu EU uređuje Propis 802/68 o kriterijumima utvrđivanja porijekla prema izvršenoj posljednjoj važnoj proizvodnoj operaciji. 3. Damping i antidamping se javljaju kod uvođenja antidampinških carina. kamata itd. 8. još od ranih šezdesetih godina prošlog vijeka. S druge strane. patenti i dr. 6. ogromnu razmjenu dva najjača ekonomska bloka na svijetu. 7. Poznat je slučaj kada je francuska vlada propisala da se svi japanski video uređaji moraju cariniti u gradu Poatjeu (zbog upustva za upotrebu na francuskom jeziku). carinske tarife i troškove distribucije. plod drugih faktora. osiguranja. standardi. Dogovor EU i EFTA je stvorio do tada najveću zonu slobodne trgovine. već uspostavljenu. Javne nabavke su oblik necarinske zaštite. 91 5. iako ona ne ugrožavaju. pa oštećena zemlja može uvesti antidampinšku carinu. Barijere se odnose na standarde. Ukoliko je cijena izvoznih proizvoda niža od domaćih cijena riječ je o dampingu. 91 Pregled investicionih mjera u trgovini (TRIM) je sistematizovan od strane UNCTC (1991a). period kada članice EFTA ulaze u članstvo EU. Dalje. Tehnički standardi kao klasični oblik necarinskih barijera. 90 89 58 .3. Ako je tržište otvoreno za javne nabavke. Odnosi EU i SAD. 25%). Pravila o porijeklu i minimalno učešće lokalnog sadržaja koriste se kao necarinske barijere. ako se analiza ograniči na. Tako su članice EFTA postale konstituent Jedinstvenog evropskog tržišta industrijskih proizvoda i usluga.Necarinske barijere (ograničenja) mogu se klasifikovati na slijedeći način: 1. Jer. To je uticalo na smanjenje uvoza ove robe. Kontrola investicija u trgovini predstavlja trgovinsku barijeru. Iznos 92 spoljnjeg sadržaja je preferencijalni tretman unutrašnje trgovine EU. predstavljaju potencijalne trgovinske probleme EU i SAD. onda je ono slobodno i za pristup stranih roba i investicija. Ekonomsku saradnju EU i EFTA (Evropske zone slobodne trgovine) karakterišu slijedeći periodi: Prvi. Birokratija može kreirati sofisticirane vidove necarinskih barijera. višak poljoprivrednih proizvoda stvara izvozne viškove. One predstavljaju potencijalni prihod preduzeća i firmi iz inostranstva u EU važan potencijalni prihod preduzeća sa zajedničkog tržišta. SAD zastupaju liberalniji pristup. Postoje i mnoga druga pitanja. Uvoz japanskih automobila u EU je izložen zaštiti domaće auto-industrije. poslednjoj ekonomski opravdanoj operaciji. posebno u stopama rasta i outputu per kapita. Zajednička poljoprivredna politika uvodi subvencije u EU koje povećavaju domaću proizvodnju i smanjuju uvoz. EU ima tri pristupa tehničkim standardima (međusobno priznavanje. I bankarski sistem. Između EU i SAD nema tipičnih preferencijalnih trgovinskih sporazuma. god. Iako ostvaruju ogromnu trgovinsku razmjenu. nedovoljna produktivnost nekih proizvodnji. 4. komparativne prednosti i sl. ovi blokovi su specifični po čestim nesuglasicama u oblasti poljoprivrede. Unija ima na raspolaganju brojne mogućnosti necarinskih barijera redukcije uvoza iz SAD. 4. Postoji mnogo necarinskih barijera koji se 89 javljaju zbog primjene tehničkih standarda.

dovoljno za realnu ocjenu njihovih ekonomskih odnosa (npr. ukazuje na smirivanje ekonomske situacije u ovoj zemlji. Velika recesija je uticala na pad tražnje za jenom. uticali su na to da je ova dalekoazijska zemlja poslije SAD postala najvažniji trgovinski partner. Sistem preferencija pokriva preko 150 zemalja (industrija. do 1971.5% u 2009. dolara 2001. treba uključiti američke TNK. god. i pored LTA zemlje u razvoju povećavaju prihode od uvoza. Između EU i Japana nema preferencijalnih trgovinskih sporazuma. u čemu postoje potencijali i za kompanije iz EU27. Ulaskom Velike Britanije.. Dansku i Veliku Britaniju) i vremenom uvele kvote.800 mlrd. što je dovelo do dramatičnog pada poslovnih ulaganja i pada povjerenja japanskih potrošača u cjelokupan sistem. god (ove teme će biti elaborirane u slijedećim poglavljima). Japan se transformisao u zrelog kreditora. GATT kontroliše zaobilaženja kvota dozvoljavajući ekspanziju LTA na druga vlakana i donosi Sporazum o tekstilu i odjeći (MFA). 95 GSP – Generalized System of Preference 96 Tzv. i drugo. 59 . Velike japanske banke su dale ogroman doprinos u saniranju krize. Japan je važan trgovinski partner i u periodu recesije koja je eskalirala 2008. 95 93 Strana direktne investicije TNK iz SAD i EU na oba tržišta iznose godišnje više hiljada milijardi dolara (npr. To će. Dakle. Opšta šema preferencijala je nastala pod pokroviteljstvom UNCTAD (od 1964. Francuskoj i Italiji. SAD reaguju ugovarajući posebne kvote uvoza tekstila i odjeće sa specifičnim vlaknima. god. imala je najsnažniju zaštitu u ovoj ekonomskoj integraciji. Ipak. trebalo je uspostaviti protivtežu preferencijalnim sporazumima EU i grupe zemalja u razvoju (grupe Jaunde). osjetljivosti). uz princip da su manje razvijene zemlje povlašćenije. No. Radi zaustavljanja zaobilaženja kvota GATT (1961) uvodi Kratkoročni i Dugoročni sporazum za pamučni tekstil (LTA) koji ne brani bilateralne pregovore o kvotama (koje ne smiju biti niže od uvoza prethodne godine) sa godišnjim rastom od 5%. god.). Kako god. Danske i Irske u EZ (1973). god. a SAD to čine 1976. god. Iako tekstilna industrija u EZ nije bila dominantna. jer npr. Japan je u početku bio veoma pogođen. dovesti do stabilizacije već u 2010. Japan će tako moći uticati na globalni rast. 8. trgovinska razmjena EU i Japana je zavidna (biće prezentirana u narednim tabelama ovog poglavlja). pa je trebalo podsticati izvoz u razvijene zemlje. Tokom 1971. Opšte šeme preferencijala (GSP). Opštom šemom preferencijala carinske kvote su zamjenjene stepenovanim carinskim olakšicama. Država koja želi povlašćen tretman u EU mora podnijeti potvrdu o porijeklu koja garantuje da je značajan dio vrijednosti 96 dodat (proizveden) u zemlji izvoznici. Tekstil i odjeća. Razvijeni ekonomski odnosi između Unije i Japana. Većina zemalja OECD daje preferencijale zemljama u razvoju. poljoprivreda i dr.) i nudila je dva rješenja: prvo. šećerna afera između EU i Srbije. upravo se odnosila na osporavanje EU da veća količina izveženog kontigenta nije proizvedena u Srbiji. uz uslov da postoji godišnje pregovaranje o ovim preferencijama. koje su prisutne u 93 EU decenijama ili uvažiti ogroman obim stranih direktnih ulaganja itd). što je doprinijelo rastu njihovih transakcija i rastu ugovora domaće ekonomije (procjena 2. Poznato je da Japan 94 često trpio razne necarinske barijere nametnute od strane EU. god. ona postaje najotvorenije tržište za pamučni tekstil. Formiranjem EZ neke članice su zadržale zabranu uvoza tekstila i odjeće iz Japana i zemalja u razvoju. Mora se konstatovati da primjena opšte šeme preferencijala ima ozbiljnih ograničenja. što može biti dobar signal za one privredne sektore Zajedničkog tržišta koji su dugoročnim ugovorima ili promptnim poslovima povezani sa Japanom. 94 Poslije decenija ekspanzije proizvodnje i izvoza. To su sporazumi sa zemljama u razvoju. god. Iako je epicentar krize bio u SAD. EU i Japan uvode opštu šemu preferencijala 1971. EU i Japan. a u nekim zemljama i 2009. EU svake godine razmatra šemu i utvrđuje uvozne kvote proizvoda obuhvaćenih šemom. god. Kontinentalne evropske zemlje su izvozile tekstil. domaća tržišta zemalja u razvoju su mala za razvoj konkurencije. ali su zemlje u razvoju povećale izvoz u liberalnije zemlje (SAD. iako se jeftinije proizvodio u zemljama u razvoju. Od toga zavise carinske olakšice.). Drugi kvartal 2009. povećavajući izvoz roba visoke dodatne vrijednosti i tekstila koji u sastavu ima manje od 50% pamuka (nije bio pokriven LTA). Oni zemljama u razvoju omogućava izvoz roba u EU bez carina do određenog nivoa carinske kvote. Njen položaj je bio posebno značajan u Njemačkoj. slične mjere primjenjuje i Japan. kako govore realne prognoze. zavisnim od tretmana uvezenih proizvoda (tzv. osim naoružanja).

100 General Agreement on Tariffs and Trade (GATT). Članice su bile obavezne prijaviti ove olakšice GATT. Članicama GATT nije dozvoljeno da uvozne proizvode opterećuju dodatnim porezima ili taksama (kada su plaćene carinske dažbine proizvoda koji se tretiraju kao domaći). Najvažnije.) odnosi se na zemlje u razvoju i preferencijale na 100 97 98 Lomé Agreements. Ipak. Isto tako. 97 4. Runde trgovinskih pregovora pod pokroviteljstvom GATT su imale snažan uticaj na svjetske tokove trgovine. Isto tako. Sistem uvoza banana u EU je podložan promjenama i godišnje košta potrošače EU nekoliko milijardi evra. pristup i 101 istupanje iz GATT. trgovina Unije sa zemljama Srednje i Istočne Evrope je relativno mala. karipskim i pacifičkim državama ). 60 . To je samo jedan od razloga zbog kojih EU pomaže zemlje u razvoju. Uvozni režim banana dovodi do tržišnih problema i cjenovnih distorzija. Ovaj dio reguliše odobravanje subvencija (posebno poljoprivrede). To olakšava kontrolu procedura o porijeklu izvezene robe. god. Gotovo svi proizvodi iz AKP imaju slobodan pristup na tržište Unije. Česti su slučajevi političkih uticaja u dodjelama ovih trgovinskih prava pa i WTO vrši pritiske na EU. Njihove preambule otvaraju mogućnosti budućeg punopravnog članstva u EU. Prva se odnosila na klauzule najvećeg povlašćenja koja je omogućavala članicama da imaju iste olakšice u trgovini i listu carinskih koncesija. Trgovinsku politiku EU prema zemljama u razvoju čine dva segmenta: koncesije i razvojna pomoć. heterogenoj proizvodnji i nedostatku ekonomije obima na vlastitim tržištima. Ovo je fundamentalni motiv nastanka EU koji je uticao na dalju institucionalizaciju spoljnotrgovinske politike. EU je zavisna od uvoza sirovina i izvoza svojih proizvoda. finansijsku pomoć i posebne olakšice. Ta činjenica predstavlja povoljnu okolnost za Sporazum iz Lomea. Trgovina sa zemljama u razvoju. AKP je kao grupacija organizovana samo prema EU. Poslednja cjelina (iz 1965. Zemljama u tranziciji se pomaže trgovinskim koncesijama. ključne pregovore vode reprezentativni pregovarači (obično SAD. Banane najviše učestvuje u svjetskoj razmeni voća.Sporazum iz Lomea. I pored toga. 101 Reguliše i izuzetke od klauzule najpovlašćenije nacije. GATT je bio privremena institucija i kasnije je prerastao u WTO. za razliku od Opšte šeme preferencijala zemalja u razvoju. Učešće zemalja Srednje i Istočne Evrope u svjetskoj trgovini nije veliko. a u skladu sa liberalizacijom spoljne trgovine. dolazi do ekonomskih integracija čiji je primarni cilj stvaranje zone slobodne trgovine. učešće AKP u spoljnotrgovinskoj razmjeni EU je nisko. Ipak. Odnosi EU sa Srednjom i Istočnom Evropom. iako ona poslednjih decenija kontinuirano raste. uz uslov akceptiranja principa slobodne trgovine. koji njihove ekonomije ne posmatra kao grupaciju.4. Opšti sporazum o carinama i trgovini se odnosi na međunarodna pravila slobodne trgovine u cilju izbjegavanja međunarodnih nesporazuma i sprječavanja dampinga. bez carina i kvota (i bez obaveze reciprociteta). One traju godinama. Primjer trgovine bananama. upravljanje. GATT ne zabranjuje državnu trgovinu. Ovim sporazum EU uspostavlja dijalog i partnerstvo u izvršavanju ugovora sa 98 AKP (afričkim.ona prema njima može uvesti i trgovinska ograničenja. Međutim. Spoljnotrgovinska politika EU Zbog uticaja necarinskih barijera na narušavanje slobodne trgovine formiraju se institucije za ovu oblast i postepeno uklanjale prepreke. narušavajući svjetsku razmjenu i čineći tako dugoročnu štetu i onim zemljama kojima se želi pomoći. 99 Prije pristupanja EU. On je u četiri cjeline imao 38 članova. kao što je CEFTA. EU i Japan). Druga cjelina se odnosila na nacionalni tretman i necarinske prepreke u trgovini. koja kontinuirano novelira prelazne režime carinskih tarifam i kvota. Liberalizacija ekonomskih odnosa danas se ostvaruje Ugovorima o 99 pridruživanju sa EU. Za njihov uvoz se odobravaju posebne kvote od strane Evropska komisije (zavisno od prethodnog nivoa uvoza). Jer. GATT. državnu trgovinu i tehničke aspekte međunarodne trgovine. razvoj jedinstvenog tržišta ne mora nužno predstavljati stimulans za trgovinu sa zemljama u razvoju. zemlje kandidati "treniraju" slobodnu trgovinu u trgovinskim asocijacijama. prekršaje i kazne u slučaju dampinga. tako da Ugovori o pridruživanju relaksiraju postojeće trgovinske odnose. Treće poglavlje se odnosi na organizaciju. Zemlje AKP predstavljaju za EU jedinstven ekonomski prostor. Razlog je moguće pronaći u strukturama ekonomija zemalja AKP. Saradnja se svodi na trgovinu.

tržištima razvijenih zemalja, koji se odnose na smanjenje carina i drugih ograničenja. Ovo pravilo GATT je donešeno tek poslije organizovanih diplomatskih aktivnosti zemalja u razvoju. Urugvajska runda. Urugvajska runda pregovora (multilateralni pregovori o smanjenju carina) trajala je od 1986. do 1994. god. Runda je vođena radi unapređenja svjetske trgovine, ali i zbog toga što je bilo nediscipline u poštovanju GATT. Sve više su se potpisivali bilateralni sporazumi uz regionalna zatvaranja na štetu trećih zemalja. Posebni problemi su postojali u trgovini poljoprivrednim proizvodima i tekstilu (nisu bili regulisani u okviru GATT). Zato Urugvajska runda otklanja ove probleme i nejasnoće. Članice prihvataju dogovore o trgovini uslugama i investicijama, te zaštiti prava intelektualne svojine. Rezultati Urugvajske runde sadrže: • • • • • • • • • • Carinske stope na industrijsku robu se moraju smanjiti za 38%. Necarinske barijere se pretvaraju u carinske tarife i smanjuju subvencije za poljoprivredu. Za tekstilne proizvode prosječne carinske stope se smanjuju sa 15,5% na 12,1%. WTO reguliše sistem rješavanja sporova u oblasti intelektualne svojine. WTO treba sastaviti pravila o porijeklu za sve države članice organizacije. WTO traži od trgovinskih partnera da prate i poštuju međunarodne standarde. Odobravaju se antidampinške carine ako oštećena zemlja dokaže da je nastala šteta. U slučaju evidentne ili potencijalne štete od neočekivanog rasta uvoza dozvoljavaju se privremene mjere. WTO odgovara za efikasnost rješavanja sporova preko komisije za rješavanje sporova. GATS (Opšti sporazum o trgovini i uslugama) je novi sporazum liberalizacije trgovine uslugama. Zaključenjem Urugvajske runde pregovora formirana je Svjetska trgovinska organizacija (WTO). WTO. Urugvajska runda je zaključena 1994. god. usvajanjem Finalnog akta (od strane 111 zemalja), Sporazuma o osnivanju WTO. On je potpisan od strane 104 zemlje. Sporazum je stupio na snagu 1. januara 1995. god. WTO, za razliku od GATT ima status pravnog lica i posjeduje pravni okvir i kapacitet za poslove iz oblasti međunarodne trgovine. Zbog toga su članice WTO ozbiljnije poštovale dogovorena pravila ponašanja. Ciljevi WTO su rast dohotka i ekonomskog blagostanja, povećanje zaposlenosti i proizvodnje, razvoj trgovine, optimalno korištenje proizvodnih resursa itd. Poseban akcenat u oviru WTO se daje održivom razvoju. WTO je zadužena i za pitanja poljoprivrede, Sporazumom o poljoprivredi i smanjivanje protekcionizma u trgovini ovim proizvodima. Članice WTO su se obavezale na uklanjanje necarinskih barijere, a u drugoj smanjenje carina za 36% u roku od 6 godina (zemlje u razvoju za 12% za 10 godina). Prihvaćen je i Sporazum o tekstilu i odjeći koji obavezuje WTO da do 2005. god. preuzme nadzor nad trgovinom tekstilom. Opšti sporazum o trgovini uslugama obavezuje članice da u trgovini uslugama primjenjuju klauzule najvećeg povlašćenja. Rezultati koje postiže WTO u velikoj mjeri zavise od odnosa razvijenih zemalja prema svjetskoj trgovini. WTO ima zadatak da uoči nove vidove ograničavanja međunarodne trgovine i preduzme mjere za njihovo ukidanje. Probleme donose i regionalne integracije (EU, NAFTA, APEC i drugi), pa je jasno zašto WTO još nije polučila projektovane rezultate. Ali, nova nada je Milenijumska runda pregovora koja do 2010. god. mora pronaći rješenja za slobodnu cirkulaciju svjetske trgovine u novom vijeku. Naravno, svjetska finansijska kriza će u velikoj mjeri promjeniti odnos prema nekim protekcionističkim mjerama i podići nivo zaštite vlastite privrede. Ovo se posebno odnosi na bankarski sektor, poljoprivredu i subvencije strateških kompanija. Runda iz Dohe. Runda iz Dohe je počela u Kataru 2001. god. sa oko 150 država od kojih je preko 100 zemalja u razvoju uz pregovore o slijedećim temama: • • • • • • • Trgovina poljoprivrednim proizvodima je opterećena carinskim i necarinskim barijerama još od vremena protekcionizma. Usluge daju doprinos globalnom rastu i zaposlenosti više nego drugi sektori. Još uvijek postoje problemi zaštite intelektualne svojine, korišćenje falsifikata i kopiranje robe upotreba tehnologija bez plaćanja autorskih prava (poseban interes SAD u ovoj oblasti). Pregovori o pravilima zaštite stranih direktnih ulaganja.
61

• • • • • •

Sprečavanje sukoba između nacionalnih organa i trustova. Pregovori o transparentnosti javnih nabavki. Sporazum WTO o isporuci osnovnih jeftinih ljekova za siromašne zemlje zaustavile SAD. Zemlje u razvoju optužuju SAD i njihove farmaceutske firme. Pitanja iz domena elektronske trgovine. Pitanja zaštite životne sredine.

Rast spoljne trgovine EU je ključni faktor njenog razvoja. Još u vrijeme kada su evropske integracije bile samo ideje, smatralo se da će zajedničko evropsko tržište ostvariti mnogo bolje rezultate u razmjeni sa svijetom. Danas se interesi zajedničkog tržišta ostvaruju njegovom veličinom i rastom produktivnosti i konkurentnosti, ali nažalost i nekim protekcionističkim mjerama (posebno u poljoprivredi). Zbog toga se preostale prepreke slobodnoj trgovini moraju otklanjati, unapređujući liberalizaciju trgovine ukidanjem svih vidova ekonomskog autizma i samodovoljnosti.

4.5. Spoljnotrgovinska razmjena EU
Realni sektor ekonomije vjerodostojno predstavlja proizvodnja industrijskog sektora. Ne postoji zemlja koja ima razvijen i konkurentan industrijski sektor, a da pri tome nije razvijena u cjelini. SAD, EU i Japan su tipično industrijske zemlje. Drugo, industrijska proizvodnja je u korelaciji sa veličinom industrijskih kapaciteta, a oni su najbolji reprezent agregatne ponude. Dakle, agregatna ponuda je funkcija raspoloživih industrijskih i drugih realnih kapaciteta kojima se 102 realizuje ukupan nacionalni output (Burda i Viploš ). EU je kao globalna industrijska sila i značajan konstituent svjetske ekonomije. Njena ekonomija je zavisna od tokova svjetske trgovine. Dijagram 4.2. daje dugoročne trendove svjetske trgovine (izvedene iz kratkoročnih tromjesečnih tendencija).

Dijagram 4.2.: Dugoročna kretanja u svjetskoj trgovini (stope rasta) Iz dijagrama je vidljivo da su stabilne, ponekad i visoke stope rasta, karakteristične za duži vremenski period , posebno od 2002. god. Pad stopa rasta svjetske trgovine počinje 2008. god. Izbijanjem finansijske krize u SAD. Uglavnom, najveći svjetski trgovinski blokovi determinišu odnose u međunarodnoj razmjeni, u čemu je uloga Unije nezaobilazna. Pregled svjetske ekonomije za EU25 (u Zajednicu još nisu ušle Rumunija i Bugarska) ukazuje na povezanost ekonomija Sjeverne Amerike (SAD i Kanada), Azije (Kina i Japan) i Centralne, Istočne i ostale Evrope sa Zajedničkim evropskim tržištem. Učešće ostalih zemalja u trgovini sa EU je, i pored značajnih trgovinskih preferencijala, minorno. Kretanja svjetske trgovine prema izvoznoj orijentaciji je prikazano u tabeli 4.3.

102 Vidjeti u: Burda Majkl, Viploš Čarls, Makroekonomija, Centar za liberalno demokratske studije, Beograd, 2004. god., (poglavlje o ekonomiji ponude), str. 411-435.

62

4.6. Trgovinski sporazumi i sporovi EU i SAD
Osnove i pregled sporazuma EU i SAD. SAD i zemlje EU su dva najveća svjetska ekonomska bloka. Između njih postoji razvijena bilateralna saradnja na osnovu ogromne trgovinske razmjene i međusobnih investicija. Trgovinske veze ovih blokova utiču na ekonomsku dobrobit i otvaranje novih radnih mjesta u oba atlanska bloka. Transatlanska trgovinska razmjena i tokovi investicija prelaze dnevno preko milijardu dolara i čine oko 40% ukupne svjetske trgovinske razmjene. Ovi indikatori ukazuju na ogromnu povezanost, isprepletenost i sinergiju odnosa EU i SAD. Ona je rezultat mnogobrojnih sporazuma o međusobnoj saradnji, često obojenim političkim i nacionalnim interesima. I pored toga, neriješeni trgovinski nesporazumi nerijetko prerastaju u ozbiljne sukobe i ugrožavaju ekonomsku saradnju i dobre političke odnose. Ipak, trgovinska neslaganja nisu tolika da bi mogla dovesti do prekida trgovine između najvećih svjetskih trgovinskih 103 aktera. Trgovinski odnosi snažno determinišu ukupne ekonomske odnose što se potvrdilo u mnogim istorijskim slučajevima. Velika Britanija je npr. lakše podnijela poslijeratnu krizu zbog bliskih veza sa zemljama Komonvelta, dok su SAD postale vodeće po obimu trgovinske razmjene, upravo zahvaljujući posljedicama Drugog svjetskog rata. Sve evropske zemlje u postratovskoj obnovi nastoje ubrzati ekonomski rast. Ovo je dovelo do racionalnije podjele rada i korišćenja svih resursa u ostvarenju tog cilja. SAD imaju diplomatske 104 veze sa EZ od 1947. god. kao glavni potpisnici Opšteg sporazuma o carinama i trgovini (GATT). Sporazum je kreirao međunarodni forum promocije slobodne trgovine među zemljama potpisnicama. On reguliše 105 (smanjuje) carinske i necarinske kvantitativne barijere među zemljama potpisnicama. WTO mijenja GATT u mnogim njegovim funkcijama kao institucija nadzora međunarodnog sistema trgovine i razmjene. Odnose i ugovore između EU i SAD determinišu tri ključna okvirna dokumenta transatlanskih odnosa i to: ● Transatlanska deklaracija, ● NTA - Nova transatlanska agenda (plan) i ● TEP - Transatlansko ekonomsko partnerstvo. Tokom 1990. god. je usvojena Transatlanska deklaracija, koja je postavila temeljne principe dalje saradnje EU i SAD u ekonomiji, obrazovanju, nauci i kulturi. Poslije pet godina (1995) usvaja se NTA (Nova transatlanska agenda) i Zajednički akcioni plan EU i SAD kao okosnice daljeg partnerstva utemeljenog na promociji mira, stabilnosti, demokratiji i razvoju u svijetu, te napretku i stvaranju bliskih prekookeanskih veza. TEP (Transatlansko ekonomsko partnerstvo) je usvojeno 1998. god. u cilju uklanjanja tehničkih trgovinskih barijera i stimulacije multilateralne liberalizacije. Jer, dotadašnja praksa je ukazivala na brojna necarinska tehnička ograničenja koja su sputavala slobodnu trgovine EU i SAD. TEP objedinjava tržište rada i preduzetništvo, te afirmiše zajedništvo u oblasti zaštite životne sredine, zaštiti potrošača idr. EU ima pravo regulaciju cjelokupne trgovine fizičkim proizvodima koja se odvija na njenoj teritoriji, ali je za nju potpuno odgovorna. Pridruživanjem EU, članice prihvataju da svoja trgovinska prave stave pod jurisdikciju EU. Nijedna članica ne smije sama pregovarati o pitanjima spoljne trgovine. Organ za održavanje 106 trgovinskih veza u ime EU je Evropska komisija. Prema dogovoru, Vijeće ministara i Evropski parlament daju saglasnost i odobravaju pregovore koje vrši Komisija. Vijeće ministara i Komisija regulišu tarifnu politiku 107 EU i provode ostale mjere trgovinske politike. Pojednine zemlje imaju samostalne transatlanske ugovore sa SAD, posebno u međunarodnom letenju. Neke članice su zadržale bilateralne sporazume "otvorenom nebu“ sa SAD. Sporazumi daju pravo SAD da ukrcavanja putnika iz te evropske zemlje na njenoj teritoriji, uz isto pravo te zemlje na tlu SAD. Ovi sporazumi
Bivši francuski predsjednik Jacques Chirac je jednom konstatovao da se "trgovinski sporovi i različiti pogledi EU i SAD odnose samo na 5% ukupne trgovine između njih. To nije malo, ali se mora gledati šira slika i imati osjećaj perspektive u kojoj se to događa.“
103

Globalna ekonomija raste, stvarajući nova područja trgovine. To često izaziva podjele između Komisije i članica u nekim aspektima trgovinske politike. Jer, od prvobitnih 6 zemalja Zajednice broj se povećao na 15, zatim još 10 iz srednje i istočne Evrope i na kraju za još dvije zemlje. EU je postala regionalna integracija od 27 članova gdje nije lako postići jedinstvo u donošenju odluka iz domena trgovinske politike. 107 Definisano čl. 9. Rimskih ugovora: "EZ će se zasnivati na carinskoj uniji koja će regulisati svu trgovinu među zemljama članicama ukidanjem svih trgovinskih ograničenja u uniji i usvajanjem zajedničke carinske tarife svih članica prema trećim zemljama."
63

106

autorskih prava i industrijskog dizajna. tako da članice Zajednice poslije ove presude ne mogu stvarati sporazume sa trećim zemljama na polju međunarodnog letenja. sušena mrkva. Seattle Post-intelligencer notes. 1996. Državni sekretar SAD i predstavnici Privredne komore redovne godišnje posjećuju EU. 111 Tako npr. Problemi i nesporazumi koričćenja antidampinga. bez obzira što utiču na pojedine sporazume sa kompanijama iz trećih zemalja. Za rješavanje sporova su podjednako zainteresovane i SAD i EU. Ipak. Tokom 50 godina pregovora i stvaranja trgovinskih sporazuma u okviru GATT i WTO došlo je do neslaganja između potpisnica u slijedećim oblastima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Pojave direktnog protekcionizma. Inače. Nesuglasice su trajale godinama uz interesantne situacije u međudržavnim odnosima. Predstavništvo trgovine SAD uočava nekoliko prekretnica ovog slučaja. god. Iako poljoprivreda neznatno učestvuje u ukupnom outputu EU i SAD. Zato SAD uvode carine od 100% na određene proizvode EU (svježe meso. ne samo kao veliki trgovinski partneri. god. Ovi blokovi njeguju i druge diplomatske odnose u vezi spoljnotrgovinske razmjene. god. sir rokfort.)." Poslije ovoga i ne čudi što je zabrana uvoza govedine bila glavni izvor tenzija u trgovinskim odnosima EU i SAD. Tako proizvedeno meso se izvozi u preko 150 zemalja. juni ili decembar). trgovina pravima intelektualne svojine su razmatrana u okviru pregovora Urugvajske runde (WTO) završene nakon sedmogodišnjeg perioda krajem 1993. 64 108 . Evropska komisija je pripremila plan EU na polju avionske industrije i pripremila sporazume o saradnji na polju međunarodnog vazdušnog saobraćaja. Sud je potvrdio da je EU nadležna za međunarodne odnose sa drugim zemljama. Dalje. U međuvremenu. god. Zato nije iznenadila preoštra izjava koju je dao francuski ministar poljoprivrede Jean Glavany da su "SAD država koja ima najgoru hranu na svijetu. Posebno su dugotrajni i teški pregovori o dampingu i subvencijama poljoprivredih proizvoda. god. Američki proizvođači su smatrali da EU podržava zabranu uvoza jer nije konkurentna na tržištu pa zbog toga uvodi trgovinski 110 protekcionizam. SAD i Kanada traže savjet od WTO koja donosi odluku da zabrana uvoza ovako proizvedenog goveđeg mesa u EU nije zasnovana na naučnim činjenicama. Evropska komisija je podnijela prijave protiv 8 zemalja a Evropski sud pravde presudio da su ovi bilateralni sporazumi sa SAD nezakoniti. Nesporazumi u podnošenju zahtjeva (specifičnosti u slučaju usvajanja pravila i odrednica). Najveće nesuglasice u trgovinskim odnosima SAD i Unije odnose se na trgovinu goveđim mesom (SAD oko 90% govedine proizvode genetski modifikovanom 109 hranom sa dodacima raznih hormona).su suprostavljeni stavu Evropske komisije. Glavni sukobi. Tokom 1997. U pregovore EU i SAD često su uključene i razne etničke grupe koje smatraju da su njihovi planovi prioriteti pregovora. jer iako u sferi međusobne saradnje imaju vlastite strateške interese oni ipak konstruktivno i mirno rješavaju sve međusobne sporove. dolara godišnje. Predsjednik SAD. premijer zemlje koja predsjedava EU i predsjednik Evropske komisije održavaju sastanke po završetku određenog perioda presjedavanja (obično maj. da o ovim pitanjima ona treba da pregovara u ime EU. U međuvremenu. dolazi do zabrane uvoza mesa životinjskog porijekla sa hormonskom ishranom što je dovelo do zabrane cjelokupnog uvoza američke i kanadske govedine u EU. Sporovi vezani za genetski modifikovanu hranu i tehnološka prava nastavljaju da se dešavaju stvarajući rizike zastoja transatlanskih veza. Počev od 1985. životinjske iznutrice i dr. EU i SAD su. Indirektni protekcionizam (korišćenje domaćih standarda u diskriminaciji pri oporezivanju ili davanja konkurentskih prednosti domaćim proizvodima. sporove je sve teže identifikovati a ubrzanje tehnološkog razvoja stvara širok spektar potencijalnih sporova. U 2002. WTO procjenjuje štetu američkih proizvođača govedine od oko 117 mil. U 1989. oba partnera su zainteresovana da beskompromisno brane svoje pozicije. Evropska komisija je pripremila plan EU na polju avionske industrije 108 i pripremila sporazume o saradnji na polju međunarodnog vazdušnog saobraćaja. Dogovori o pravima intelektualne svojine su obuhvatili zaštitu patenata. Narušavanje trgovinskih odnosa u subvencioniraju određenih proizvodnji. 110 Specifična situacija je bila sa francuskim farmerima koji su posebno subvencionirani i konkurentski preferirani. Protekcionizam je uobičajena tema neslaganja u pregovorima zemalja. Oni su obavezali zemlje potpisnice na smanjenje piraterije i pronevjera. 109 Michael Paulson. luk. Početak predstavlja zabrana upotrebe hormona kod goveda koji je uvela EU (osim za upotrebu u terapeutske svrhe). pa se ne može tvrditi da je američki model prehrane zasnovan na adekvatnim pravilima. god. već kao iskreni geopolitički 111 saveznici uspostavili kontinuitet poslovnog dogovaranja. Druga pitanja kao npr.

obe strane trebaju raditi na simbiozi pozitivnih dostignuća svakog bloka. Ovaj iznos je značajno pao poslije Prvog svjetskog rata. Nesuglasice i sporovi se nastavljaju (vrijednosti i po nekoliko milijardi dolara). Evropa je bila centar bankarstva i tada imala oko 30 mlrd. Za nastavak saradnje i spriječavanje budućih trgovinskih nesporazuma je neophodno: ▪ ▪ ▪ Za EU i SAD nesuglasice ne smiju ugroziti saradnju i sklapanje budućih sporazuma. god. najviše zbog velikih investicija oba ekonomska bloka. Međunarodni tokovi investicija su uvijek bili važan faktor globalnog rasta i progresa nacionalnih 112 ekonomija. direktne investicije EU u SAD su dostigle 808. posebno od strane nekih nacionalnih ili interesnih lobija. dolara. a direktne investicije SAD u EU su dostigla 640. Ipak. 113 How dangerous are Trade Disputes Between the EU and the US for Transatlatic Relations? Text by Romney Stewart. Ta situacija je postala ozbiljan izazov za dolar. biotehnologije. Ipak. bez obzira na trenutne 115 poteškoće. ali treba reći da bi eventualna smjena dolara zbog izraženih slabosti uticala i na snagu evra. EU i SAD moraju raditi na usvajanju i razvoju socijalnog modela EU i novog visoko-tehnološkog razvoja SAD. Iako finansijska kriza potresa ekonomiju SAD ona se još uvijek veličinom i značajem najvećeg svjetskog tržišta suprostavlja već izraženim stremljenjima drugih ekonomija da evro ili neka druga valuta preuzmu lidersku poziciju od dolara. Iako su trgovinske i druge nesuglasice EU i SAD česte i medijski privlačne. stopa ekonomskog rasta u EU bi morala nadmašiti stopu rasta u SAD. dolara. 112 65 . Prije formiranja EU. koja mora postati vrhovni autoritet u rješavanju svjetskih trgovinskih sporova. Komisija i Vlada SAD su napravile sporazum o tarifnom sistemu uvoza banana do 2006. Tada ih očekuje brže sklapanje novih sporazuma i smanjenje sporova. Ipak. Prednost SAD je i u tome što imaju otvoren. Slično se predviđa i u eventualnoj zamjeni dolara i evra na mjestu vodeće svjetske valute. najbolje potvrđuje ovu tvrdnju.Trenutni odnosi i budućnost trgovine EU i SAD. Sve ovo (čak i u uslovima krize) dovodi SAD u povoljan ekonomski položaj na međunarodnom tržištu. 1914. pokazalo da dolar nije mogao zamijeniti funtu sterlingu sve dok investitori poslije II svjetskog rata nisu počeli ulagati u SAD.8 mlrd. Prvog januara 1999. dolara prihoda od godišnjih investicija. Veliki spor oko uvoza banana u EU je rješen 2001. Danas je najveći problem tretman hormonske ishrane goveda. ovo stanje održava tražnju za dolarom i podiže mu vrijednost. 115 Za fundamentalne valutne promjene potrebni su veliki istorijski događaji koji dovode do ogromnih strateških regionalnih redistribucija dohotka i bogatstva. ali to ne može ugroziti 113 strateško partnerstvo EU i SAD. konkurentan i dinamičan privredni sistem u kome ima mnogo registrovanih preduzeća koja na tržištu hartija od vrijednosti imaju vlastite finansijske instrumente za čiju kupovinu je neophodno posjedovati dolare itd. Krajem 2001. što je oko 61% ukupnih stranih direktnih investicija u SAD. ali bi djelovala i na u trgovinske odnose između EU i SAD. Osnova sporazuma je uvoz klasičnim uvoznim dozvolama. god. Ovo ukazuje na rast investicija i snažnu interakciju ekonomija koje sve više postaju međuzavisne. Ako evro zamijeni dolar i postane primarna svjetske valute to bi mogla biti velika promjena na globalnom planu. Tačnije. 114 Izjava Premijera Rusije Medvedeva. Unija i SAD sprječavaju da trgovinski sporovi utiču na kvalitet i kvantitet ekonomije između blokova.3 mlrd. zavisnost Evrope od svjetske trgovine nije bila ugrožena. I tada su mnoge evropske zemlje uvozile hranu i sirovine a izvozile kapitalna dobra. veze ovih blokova su ipak korektne. 2002. da treba razmišljati i o drugim modalitetima međunarodnog monetarnog sistema. godine jedanaest evropskih zemalja je prihvatilo evro kao zvaničnu valutu. Uticaj dolara i evra na transatlanske odnose. O tome govore slučajevi globalnih investicionih preraspodjela od kojih se jedna dogodila krajem dvadesetog i početkom dvadeset prvog vijeka u Aziji (posebno u Kini). 114 izjave nisu egzaktne. Bez obzira na krizu. Tako se npr. god. EU i SAD moraju jačati autoritet WTO i smanjiti vrijeme rješavajna sporova od strane WTO. Od šezdesetih godine prošlog vijeka tržišna privreda i carine kao protekcionistički instrumenti čine osnove ekonomija EU i SAD. Dakle. ali se iz njih najavljuju razgovori omogućim promjenama postojeće situacije. SAD i dolar još uvijek imaju dovoljan potencijal da još određeni vremenski period obezbjede dolaru dominantnu monetarnu funkciju u svijetu. Zato su EU i SAD zainteresovani za rješavanje međusobnih nesuglasica. informacione tehnologije i upotrebe ekonomskih sankcija u ostvarivanju političkih ciljeva. kriza će donijeti određene promjene. god. Da bi došlo do vodeće uloge evra. koju je dao povodom posjete Kini. a EU nije u mogućnosti da utiče na jak tržišni položaj SAD.

Slično bi se moglo reći i za Japan. 66 . Tako je većina instrumenata politike konkurencije zastupljena u mjerama industrijske politike. 118 Friedman Milton. Industriju u užem smislu možemo definisati kao skup preduzeća koja na određenom tržištu proizvode iste ili slične vrste proizvoda. Uglavnom. zastupa interese koji brane slobodu konkurencije. ona mora biti harmonizovana sa ostalim makroekonomskim politikama. koristeći ih selektivno i planski (i pri tome ne narušavajući pravila konkurencije). Koreju ili većinu najrazvijenijih evropskih država. Koncizan pristup u analizi industrijske politike izložen je u: Savić Ljubodrag. INDUSTRIJSKA POLITIKA EVROPSKE UNIJE 5. U tom smislu definišemo npr. (u trećem poglavlju je elaborirana industrijska politika EEZ-EU). Kao njen Moderna industrijska politika se implementira u sklopu opšte ekonomske politike. isprepletenosti sa drugim ekonomskim. industrije tekstila. Ovdje je naravno riječ o evropskom modelu industrijske politike. industrijska politika se tretira na nivou industrije. a s druge strane. ali i na opštu makroekonomsku situaciju. 1997. SAD su kao vodeća svjetska ekonomska sila razvijeno industrijsko društvo. Sve ovo govori o složenoj strukturi odnosa među modalitetima industrijskih politika. opšteprihvaćeni termini "industrijska revolucija" i "ubrzana industrijalizacija" prepoznatljivi u ekonomijama zapadnoevropskih država krajem devetnaestog vijeka ili ekonomijama obnove socijalističkih zemalja pedesetih godina prošlog vijeka. Novi Sad. god. Analizirajući američku privredu Friedman nalazi da monopol preovlađuje mnogo više u industriji nego u drugim sektorima ekonomije i konstatuje da je teško navesti zadovoljavajuću objektivnu mjeru obima 118 monopola i konkurencije. Današnji pojam industrije je proširen i na polje najvećeg broja usluga. Taj oblik privrednog razvoja je od industrije napravio lokomotivu ukupnog društvenog progresa. Ipak. Tako su npr. mnoge mjere politike konkurencije odnose se na kompanije iz industrijskog sektora EU. i internim kontroverzama s druge strane. Global book. Global book. Kapitalizam i sloboda. Osnove industrijske politike Privredne strukture razvijenih svjetskih privrede se temelje na razvijenom industrijskom kompleksu.. S druge strane. u okviru industrije izbor se može ograničiti samo na određena preduzeća. 198 str. mašina itd. Skup više industrija definisanih na ovaj način daje definiciju industrije u širem smislu. industrijalizacija imaju važnu ulogu u razvoju tržišnih i netržišnih sistema. u praksi je teško pronaći optimum između konkurencije i monopola. mogle bi se bez većih korekcija primjeniti i na evropsku ekonomiju. Milton Friedman smatra da je glavna karakteristika američkog društva njegov industrijski karakter.. 2007. 196-198 str. Isto tako. Industrijski razvoj podstiče tehničko-tehnološki razvoj. god. s jedne strane. Kada se govori o polju djelovanja. Sve navedeno ukazuje da je industrijska politika heterogena.1. nema industrijskog razvoja bez tehničkog progresa. Ponekad. Novi Sad. Ove konstatacije. ukazuje na brojne i snažne netržišne mjere industrijske politke. industrija. U nju su svrstane telekomunikacije. za razliku od politike konkurencije koja se u svojoj genezi suprostavlja netržišnim ponašanjima. kojima će se u budućnosti omogućiti tretman koji podrazumijeva određene privilegije u odnosu na druge grane. tj. Isto tako. Dakle. bez obzira na činjenicu što je riječ o drugom privrednom prostoru. Ona može predstavljati plansku i koordiniranu aktivnost državnih institucija u cilju izbora onih dijelova ekonomije ili industrije. socijalnim ili tehnološkim politikama. industrijska politika nastoji stimulisati industrijski razvoj određenim netržišnim mjerama u industrijskom sektoru. analiza Japana poslije pedesetih godina prošlog vijeka. CID. Ekonomika industrije. U suprotnom. Često su čitave istorijske epohe dobivale nazive sa prefiksom industrijski. avionski prevoz i dr. Beograd. sektora ili preduzeća. dok je uže shvatanje fokusirano isključivo na klasične prerađivačke industrije (manufacturing). Razvoj moderne civilizacije nije moguć bez brzih industrijskih promjena. da se industrijska politika "prostire" i po skoro svim dijelovima komunitarnog prava. ali i suprotno. Ovakvo poimanje industrije se smatra širim.5. Ekonomski fakultet. ona inicira i aktivnosti koje bi stroga primjena principa konkurencije tretirala kao protekcionističke. Kapitalizam i sloboda. neminovne su negativne konsekvence koje se najviše odražavaju na industrijsku politiku. Da bi ova aktivnost državnih 116 117 117 Friedman Milton. što utiče na to. konstituent. što prenaglašava industrijski sektor 116 ekonomije. 1997. god.

Industrijska politika se provodi na nivou članica i na nivou EU. investicioni itd. otvaranja malih i srednjih preduzeća itd. Komunitarna dimenzija između članica EU na polju industrijske podrške ispoljava se iz više razloga. industrijskom politikom se mogu kreirati zajednički nastupi na eksternim tržištima. Državne investicije. uz podršku EU. obima i vremena njihove primjene najvažniji zadatak kreatora industrijske i ekonomske politike. Treće. često zavisi od unutrašnjih. izgradnja infrastrukture. i stimuliše ekspanziju i rast evropskih kompanija na svjetskom tržištu. Instrumenti za provođenje industrijske politike se mogu sistematizovati na sledeći način: ▪ ▪ ▪ ▪ Sve vrste subvencija (izvoz. 119 Naravno. mogu naći mjesto u mjerama industrijske politike. racionalnost proizvodnje i istraživanja itd. stalno se iznalaze rješenja koja ga održavaju konkurentnim u oštroj tržišnoj borbi na globalnom planu. važnije od toga je izvršiti transparentnu selekciju industrija i kompanija koje će se pomagati ovim instrumentima (prema ciljevima planirane industrijske politike). prekomjerna primjena mjera industrijske politike dovodi čak i do negativnih efekata. poreska politika. dok je istovremeno. samo su neke mjere koje su u određenim vremenskim periodima koriste na zajedničkom tržištu.institucija bila opravdana. neophodno je postojanje viših državnih interesa. Koja će se mjera i u kom intenzitetu primjeniti. nesporno je da je većina mjera "pod lupom" politike konkurencije. održivog razvoja i dr. Na tržištu EU. jednom od najdinamičnijih ekonomskih prostora na svijetu. podrazumijeva se da su mjere usaglašene od najznačajnijih političkih aktera u određenoj državi a zatim verifikovane u parlamentarnim strukturama. Četvrto. Ostali instrumenti. 67 . uglavnom iz državnih finansijskih resursa. donošenje tehničkih standarda. Ipak. koji potvrđuju da će 119 implementirane mjere doneti korist opštem ekonomskom blagostanju i makroekonomsoj stabilnosti. Sinergičkim djelovanjem smanjuju se paralelni troškovi bilo koje vrste (istraživački. proizvodnja u organizaciji države itd. Industrijska politika je često protekcionistička. Ukoliko se takva makroekonomska kretanja regulišu npr. Prvo. politika deviznog kursa i druge fiskalne mjere i barijere. subvencije. Vidi se da su načini regulisanja industrijske politike brojni i raznovrsni. zajednički usaglašenim djelovanjem svih nacionalnih politika se postižu veći efekti nego kada svaka država provodi vlastitu politiku. dok se u najtežim slučajevima ugrožavanja tržišnih interesa Unije od strane drugih zemalja ili kompanija mogu primjeniti i kontra mjere. Zato je pravi izbor instrumenata. izdavanje dozvola i saglasnosti. Prethodno ukazuje na svu složenost aktivnosti Unije na forsiranju pružanja različitih vidova pomoći industrijskim firmama. ali sve češće i eksternih faktora. Poreske i spoljnotrgovinske olakšice. proizvodnja. forsiranje naprednih tehnologija i revitalizacija istrošenih industija je ključni motiv implemetacije industrijske politike. Drugo. Dalje. Kontrola cijena. visinom kamatnih stopa.). kreditna politika. stimulacije kod zapošljavanja. Naravno. Ima mnogo oblika netržišne podrške preduzećima. tada se mjerama industrijske politike na određenom prostoru privlače dodatne investicije. EU vrši superviziju unutrašnjeg. sufinansiranje istraživačko-razvojnih projekata). javne nabavke. Konačno. rješavanje problema zapošljavanja. u okvirima industrijske politke rješavaju se pitanja priliva i odliva kapitala. pod stalnim pritiskom GATT i STO radi snižavanja carinskih stopa. Efektima ekonomije obima postižu se uštede. privilegije u investicijama.

Reakcija na ovakvu situaciju. Tako 2002. a zemlje članice donose vlastite programe. koje se naziva strategija ekonomski održivog rasta i razvoja. Lisabonski samita sadži strategijske dimenzije. rješavanje socijalnih pitanja u vezivanje sa zaštitom životne sredine idustrijskom sektoru nije poželjno (osim u slučajevima programiranog otvaranja novih radnih mjesta u MSP). te stvaranja konkurentnog industrijskog kompleksa. Iako se na prvi pogled radi o protivrječnim ciljevima. god. kratkoročno i dugoročno sprječiti eroziju postojećih resursa i prirodne okoline. Iz sopštenja se vidi da se evropska industrija i EU još uvijek suočavaju sa mnogim problemima. javlja se u vidu strategije. Složenost zadatka zahtijeva multifunkcionalno djelovanje industrijske politike. br. a prema nekim skeptičnijim teorijama i sam opstanak civilizacije. povećanju zaposlenosti i rastu životnog standarda.8. Acta Economica. a da se pri tome ne ugroze opšti društveni progres i dostignuti životni standard. Bez istraživanja i inovacija nema rasta produktivnosti rada ni konkurenosti na domaćem i eksternom tržištu. ili u Popović Goran. koja imaju za cilj. Veliki broj programa u oblasti zajedničke industrijske politike i politike regionalnog razvoja. zasnovane na lisabonskim ciljevima. god. koji se ne može zamisliti bez ostvarivanja odgovarajućih stopa rasta. stvorila je mnoge društvene i prirodne debalanse koji ozbiljno ugrožavaju svjetsku ekonomiju u bližoj budućnosti. god. Banja Luka.8. u podršku "maloj privredi" uključuje je se i Evropska investiciona banka i druge komunitarne institucije. Ključna je forsiranje naprednih tehnologija koje industrijama i ekonomiji u cjelini pružaju konkurentske prednosti globalnog nivoa. 2008. Njena suština se svodi na stvaranje uslova rasta 121 materijalne proizvodnje. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. know-how i preduzetništva.5. bar sa razmišljanjem o navedenim problemima. od kojih su najvažnije pravila STO. ili u Popović Goran.3. Pored stalne harmonizacije fundamentalnih shvatanja i implementacije zakonske regulative između članica. 120 O održivom razvoju vidjeti u: Popović Goran. Ekonomski fakultet. U novijoj fazi razvoja EU različitim aktivnostima se finaliziraju raniji ciljevi i dodaju novi koji se odnose uglavnom na harmonizacije u vezi sa politikom proširenja i preuzete eksterne obaveze. Novije faze industrijske politike Evropski Savjet na Samitu u Lisabonu 2000. Nekontrolisana ekspanzija proizvodnih snaga u posljednjih stotinu godina. Tehnički progres je danas ključni faktor razvoja a inovacije motorna snaga tehničkog progresa. Ekonomske konsekvence agro-ekoloških mera u EU. donosi zaključke i stavove koji obavezuju sve relevantne faktore Unije na obavezu preduzimanja aktivnosti na rastu konkurentnosti. br.." U Saopštenju se insistira na jačanju uloge inovacija. Ekonomika poljoprivrede. "Održivi rast i razvoj su najaktuelije globalne i civilizacijske teme naše epohe. Insistiranje na usklađivanju odnosa i interesa industrije. 121 O makroekonomskim aspektima održivog razvoja vidjeti u: Popović Goran. Za razliku od ranijeg perioda kada je uloga malih i srednjih preduzeća (MSP) u industrijskoj proizvodnji bila marginalizovana. koji neće ugroziti procese reprodukcije u budućnosti. god. Banja Luka. Evropska komisija izdaje Saopštenje "Industrijska politika u proširenoj Evropi". 2009. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. zaključci iz Lisabona su naišli na podršku zemalja članica EU. To evoluira novu strategiju održivog rasta i razvoja. Zbog promijenjene svijesti o ulozi i značaju MSP u razvoju evropske proizvodnje i jačanju ekonomskosocijalne kohezije. Ekonomika poljoprivrede. 2009. god. krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina prošlog vijeka ona postaju važan faktor "korekcije" devijacija koje se javljaju u industriji. Ekonomski fakultet. Jače povezivanje industrijske politike sa ekološkom i socijalnom politikom nije moguće efikasno provesti bez dodatnog ugrožavanja evropske produktivnosti. ekologije i socijalnog sektora govori o namjeri komunitarnih organa da industrijsku politiku dodatno opterete. Ovaj dokument otvara mogućnosti snažnijeg djelovanja EU. 68 . pa i drugih komunitarnih politika sadrže komponente podrške MSP. Beograd. Prioritet sadašnje industrijske politike EU je unutrašnje restrukturiranje koje treba dovesti do povećanja eksterne konkurentnosti evropskih kompanija. Ekonomske konsekvence agro-ekoloških mera u EU. Ako je čvršće 120 logično i društveno opravdano. Beograd. 2008. Acta Economica. Unija koristi različite komunitarne mere u ostvarivanju ciljeva industrijske politike. posebno u sferi inovacija.

preorijentaciju preduzeća na druge poslove. Finansiranje naučno-istraživačkih projekata je važna mjera industrijske politike. 124 Ovi motivi su vidljivi u prioritetima EU za period 2007-2013. U tom smislu. u tematskom zborniku: Ekonomska politika i privredni razvoj. U cilju zaštite i upravljanja prirodnim resusrima sredstva se usmeravaju: konvergenciju manje razvijenih država. uspješnije nego drugi. Upravljanje pomoću projekata. te mogućnost rada na određeno vrijeme. bez obzira na pozitivne efekte ovih aktivnosti. Ovaj makroekonomski fenomen je sve prisutniji u najrazvijenijim ekonomijama a nezaposlenost postaje veliki problem ozbiljnih političkih struktura. CLDS. isplate novih subvencija (uz već prihvaćene isplate) dodatno ohrabruju kritičare koncepta miješanja države u privredni život. većih šansi za prekvalifikaciju itd. To su: održivi rast. god. Usluge. samo su neke specifičnosti 125 firmi iz sektora uslužnih djelatnosti. zaštita i upravljanje prirodnim resusrima. Unija ulaže u naučni i 123 tehnološki razvoj pomaganjem naučno-istraživačkih projekata. str. Odlučivanje u birokratskim krugivima kao npr. Jedan od pravaca djelovanja 122 odnosi se na podršku industrijama koje su u fazi opadanja. god. Za održivi rast su namenjena sredstva za jačanje konkurentnosti i kohezije (radi rasta i zaposlenosti). Sredstva se usmjeravaju u: jačanje konkurentnosti preduzeća. Strateška prednost ovog sektora je strukturna fleksibilnost i mogućnost brzih promjena lokacija za pojedine firme ili kompletnih segmenata pojedinih uslužnih sektora. 109-120. CID. 2008.. Za razliku od ekonomsko-tehničkie diferencijacije ovog sektora. Radi zaštite i upravljanja prirodnim resursima. Unija nastoji da u kontinuitetu unaprijedi poziciju administracije u ovoj i drugim oblastima. u gotovo svim fazama razvoja je bio pod određenom kontrolom vladinih institucija. rezultatat su krupnih političkih dogovora i nagodbi. CID. objašnjena su u: Majkl Burda i Čarls Viploš. pomoći industrijskim firmama je protekcionistički i obično se svodi na direktne subvencije ili davanje povlašćenog položaja u procedurama javnih nabavki i na drugi način. Razvoj modernih društava potvrđuje trend ekspanzije uslužnog sektora. Iz toga se može izvući zaključak da je kreiranje industrijskih politika nemoguće bez učešća državne birokratije. ili u Majkl Burda i Čarls Viploš. Nadležne institucije zemalja članica i Unije provode politiku razvoja malih i srednjih preduzeća koja se prema svojim obilježjima najčešće klasifikuju u sektor industrije. Beograd. svoje mjesto imaju i ulaganja u sektor usluga. 123 Rikalović Gojko ukazuje na moć "kreativnog kapitala" u pokretanju ekonomije zasnovane na znanju. Prekoračenja gornjeg nivoa subvencija od strane članica. god. građanstvo EU i administracija. Beograd. Beograd. nerazumijevanje i netransparentnost.. može rješavati i probleme strukturne nezaposlenosti. Centralizovanom politikom EU postižu se dodatni efekti u koncentraciji aktivnosti i otvaranju perspektiva da 124 Tako se smanjuje tehničko-tehnološki jaz prema SAD i Japanu. sa posebnim akcentom na strukturnu nezaposlenost. O razvojnim ciklusima vidjeti u: Đuričin Dragan. 125 Pitanja nezaposlenosti. u slučaju Zajedničke poljoprivredne ili regionalne politike može donijeti probleme. obrazovanje i socijalnu politiku. Razvoj industrije u svijetu. ovaj sektor. ribarstvo i zaštitu prirodne sredine.Ovaj pravac djelovanja industrijske politike se odnosi na jedan od strateških ciljeva Unije. kako bi se ideje mogle realizovati brzo i efikasno. Karakter brži rast tehničkog progresa. Teorijsko-metodološki pristup kreativnom kapitalu. Dakle. Makroekonomija: evropski udžbenik. ruralnom i segmentima Zajedničke poljoprivredne politke. sredstva se koriste za: mjere CAP. Zajednica želi da od svog tržišta napravi tehnološki najnapredniju tržišnu strukturu na svijetu. Zbog toga ne iznenađuje da i u nekim kohezionim projektima implementiranim regionalnom. niskokvalifikovane radne snage. veću mogućnost zapošljavanja ženske radne snage. Ekonomski fakultet. O ovoj temi vidjeti u: Rikalović Gojko. jačanje EU kao globalnog partnera. baš zbog velikih mogućnosti u smanjivanju 122 Makroekonomija tretira razvojne cikluse. Mogućnost brže reakcije u odnosu na promjene (uključujući i zapošljavanje). Često dolazi i do "političkih ratova" sa neistomišljenicima koji zastupaju principe konkurencije. CLDS. Pokretljivost pruža uslužnom sektoru komparativnu prednost nad ostalim segmentima industrije i drugim oblastima. Da bi se uspješno nosila sa najvećim konkurentima u proizvodnji visokih tehnologija. rast konkurentnosti i zaposlenosti u regijama EU i za evropsku teritorijalnu saradnju. Ključne odluke i mjere u sektoru zaštite evropske industrije. prije svega sa SAD i Japanom. Jedna faza se odnosi na opadajuće grane. 2006. ruralni razvoj. 2004. Ekonomski fakultet. kako je rečeno. god. Beograd. 69 . socijalni aspekt je veoma značajan i specifičan. ne iznenađuje komunitarna podrška razvoju uslužnih djelatnosti na jedinstvenom ekonomskom prostoru. Sektor usluga ima važnu ekonomsku ulogu u razvijenim ekonomijama. Makroekonomija: evropski udžbenik. Jedna od njegovih najvažnijih karakteristika je i u tome što u odnosu na ostale privredne oblasti apsolutno i relativno povećava svoje učešće u ukupnom broju zaposlenih. U mnogim od njih učešće usluga u ukupnom DBP kontinuirano raste i već sada je veoma visoko. 2004. istraživanje i razvoj. god.

Tehnika i tehnologija. koji bi u nekim oblastima EU doveo na svjetsku lidersku poziciju. Međutim. Razvijaju se i strategijske tehnološke alijanse koje se osnivaju isključivo zbog razvoja visokih tehnologija iz oblasti informatike. već i prekvalifikacijama kojima se smanjuje stopa strukturne nezaposlenosti. Čini se da su učinjeni prvi koraci na stvaranju jedinstvenog tehničko-tehnološkog prostora i ostvarene pretpostavke da zajedničko evropsko tržište postane tehnološki najrazvijenije na svijetu. Pri tome. objedinjavanja i efikasne upotrebe naučnih i istraživačkih resursa. koje uz finansijsku podršku. Bez toga nema ekspanzije brzorastućih privrednih oblasti ni ukupnog privrednog razvoja. a Evropska komisija kao izvršni organ. Karakterističan primjer su SAD i Japan. ova oblast se na nivou EU kreira četvorogodišnjim Okvirnim programima istraživanja i razvoja. treba imati u vidu činjenicu da se prioriteti u istraživanju novih tehnologija usmjeravaju u područja gdje evropski istraživači imaju određene prednosti u u dnosu na svjetske standarde i već izgrađene istraživačke resurse u zemljama Unije. a veliki broj njih se nalazi u samom svjetskom vrhu. evra je respektabilan finansijski resurs u podršci modernizacijama i reformama vlastite industrije. Ukupno. Može se konstatovati da tehničkotehnološki razvoj evropskog tržišta stalno indukuje porebe za najstručnim kvalifikacijama. EUREKA je program podrške razvoju visokih tehnologija u cilju smanjenja tehničko-tehnološkog zaostajanje Evrope za SAD i drugim zemljama. 126 EU je već sada vodeća u mnogim tehnologijama. bogatu opštu kulturu i raznovrsnu tradiciju. Ipak. evropskom prostoru mogu (uz SAD i još neke zemlje) donijeti lidersku poziciju u oblasti novih tehnologija. koje su na godišnjem nivou plasirane u članicama. ove aktivnosti su još uvijek kontroverzne jer se pobornici politike slobodne konkurencije protive prekomjernom uticaju države. EU će morati razvijati autentičnu politiku zasnovanu na bogatoj evropskoj istoriji i tradiciji u svim naučnim oblastima i značajnom fundusu naučnih otkrića koja su nastala na evropskom tlu. ima obavezu harmonizacije državne politike. gdje se zapošljava visokokvalifikovana radna snaga. Kina. EU ima vrhunski obrazovni sistem. To su važne pretpostavke. nego i u ostalim oblastima. Osamdesetih godina dolazi do promjena. evra godišnje i još dodatnih 4 mlrd. biotehnologije i otkrivanja novih materijala. ali u poslednje vreme i neke druge države. finansiranih od strane Unije i njenih članica. Sredstva na nivou Zajednice su iznosila oko 4 mlrd. Ugovor iz Rima osnažuje potrebu jačanja konurentnosti razvijanjem vlastite tehničko-tehnološke osnove. koje se traže ne samo u sektoru usluga. projekata i programa racionalnosti. Sve se više ulaže u naučna istraživanja jer se takva ulaganja višestruko vraćaju i obezbjeđuju konkurentsku prednost u dužem vremenskom periodu. Južna Koreja. telekomunikacijama ili sve razvijenijem sektoru finansija. Smatra se da su ove fundamentalne tehnologije osnova daljeg razoja nauke i tehnologije a samim tim i pretpostavka tehničkog progresa. u telekomunikacijama. pa i centralni organi Unije iskazuju veći interes za probleme tehničko-tehnološkog razvoja. infiltrirala zajednička politika od koje Zajednica u budućnosti očekuje najviše domete. Nije riječ samo o novom zapošljavanju. Indija itd. Tehničko-tehnološki progres je najznačajniji faktor razvoja razvijenih društvenih zajednica. Izuzetak su veliki infrastrukturni i tehnološki sistemi u saobraćaju. U Evropi je šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog vijeka vođena separatna nacionalna politika u ovoj oblasti. Evropska komisija radi na usaglašavanju interesa različitih stručnih institucija kako bi se bezbolno. MFP (Multiannal Framework Programmes) ili višegodišnji okvirni programi su instrumenti podrške istraživanjima i tehnološkom razvoju. Kada je riječ o fleksibilnosti ulaska i izlaska u određenu privrednu oblast uslužni sektor ima prednost u odnosu na industriju. Jedinstvenim evropskim aktom (1987) postavljeni su temelji novoj tehnološkoj politici Unije. U budućnosti.nezaposlenosti. usluge se razvijaju i u visokotehnoškim oblastima npr. Tih godina dolazi do realizacije programa iz ove oblasti. i na politički prihvatljiv način. Rusija. Organizaciono. oko 8 mlrd. 126 70 . EU mora usvojiti integralni dugoročni okvirni program naučnih istraživanja.

1 0.5 3.9 -4.5 1.8 0.5 2. 8 krzna DC1 Štavljenje kože. od nemetala i .6 5.4 4.3 2. Granska komparacija sa spoljnotrgovinskim bilansom jasno potvrđuje hipotezu.4%).3 -6.1 3. Iz nje je vidljivo da su u periodu 20022007. nuklear.9 4. izdav. -3. koji neće biti perspektivni u budućnosti. štamp.6 Prosjek 20022007.2 0.8 3. 3 gorivo DG2 Hemikalije i hemijski 4 proizvodi DH2 Proizvodi od gume i plastike 5 DI26 Ostali proiz. Tabela 5.4 1.3 1.9 4.8 0.9% za tekstil.3 6. da je riječ o proizvodnjama koje nisu razvojni prioriteti EU.1 0.0 1. da kompanije koje nisu opredjeljene za poslove na svjetskom tržištu.1 0.3 za preradu kože itd.9 200 0 2.9 5.5 0. ne mogu ni na zajedničkom tržištu EU ostvariti brži rast.6%).4 0.6 1.6 2. do -4.9 1. posebno u restrukturiranju industrije i njenom prilagođavanju novim trendovima.5 1.6 3.8 2. o izvozno orijentisanim sektorima.4 0.0 3.1: Sektorske stope rasta proizvodnje (u%) Šifra Sektor Rudarstvo i eksploatacija kamena Proizvodnja 199 6 1. proizv.9 1. Očigledno je.2 3.0 2. i da su to sektori bez izvozne strategije.4 0.3 2.4 2. pa sve do -6.1. papir i papirna 1 konfekcija DE2 Štampa.9 5.4 0.2 3. proizvodnja hemijskih proizvoda (rast 2. Riječ je dakle.1 0. god.3 9.7 0. TV i komunikacione opreme (rast 7.3 0. Tabela 5.3 3.3 2.4 2.6 -4. prikazuje sektorske stope rasta proizvodnje u EU.9 71 C D DA1 Prehrambeni proizvodi i pića 5 DA1 Duvanski proizvodi 6 DB1 Tekstil 7 DB1 Odjevni asortiman.5 4.7%) i dr.4 2.2 0. kofera 9 i torbi DD2 Drvo i proizvodi od drveta i 0 pluta DE2 Celuloza. bojenje.3% za odjevni asortiman. upravo one proizvodnje koje imaju suficite spoljno trgovinske razmjene. 2 7. repr.0 2..9 4.3 11. kao što su: proizvodnja mašina i opreme (prosječna godišnja stopa rasta 4.6 1.4%).3 2. ostvarile više sektorske stope rasta. Ta uloga se najbolje vidi u analizi rasta pojedinih industrijskih sektora.0 0. proizvodnja radio.6 200 2 1.8 200 1 3.5.2 5. Tekstil i grupa proizvodnji oko ove grane bilježe negativne prosječne godišnje stope rasta (od -2.4 2.5 2.4. proizvodnja motornih vozila i prikolica (rast 3.5 3.1 3. 2 medija DF2 Koks. naftni derivati. Rezultati industrijske politike Industrijska politika EU daje pozitivne rezultate u razvoju industrijskog sektora.).0 3.5 -2.2 2.3 2.2 1.2 1.5 0.2 200 7 1.3 5.7 1.1 2.

2 16..3 2.9 1.7 0.4 4.1 0.9 1. Ostala oprema za transport DN3 Namještaj.6 25.6 3.8 0.8 n.9 5.5 3.2 6. 3 4.5 5.7 0.8 0.0 0.2 2.4 2.9 6.1 5.6 1.6 5.1 n. komun.9 9.6 2.7 9. 3.1 4. 3.3 7.0 3.7 4.7 1.5 1. TV.4 8. proizvodnja 6 DN3 Recikliranje 7 E F Snabdijev. 1 7.9 16.8 7.5 2.3 4.1 6.4 1.4 1.5 0.7 6.7 3.2 2.9 DK2 Mašine i oprema 9 DL3 Kancelarijski uređaji i računari 0 DL3 Električni uređaji i aparati 1 DL3 Radio.8 2.7 2.1 0. 2 aparati DL3 Medic.9 17.r. 7 3.9 0.9 3.7 3.1 0.4 1.2 1.0 0. prikolice i poluprik.7 2. 3 6.r.7 5.9 1.5 10.2 0. precizni i optički 3 instrumenti DM 34 DM 35 Motorna vozila.7 7.5 0.1 1.minerala DJ2 7 DJ2 8 Osnovni metali Proizvodi od metala 2. strujom. 4 10.7 3.2 1.3 1.0 1.1 0.4 2.1 0. oprema. 5 7. gasom i vodom Građevinarstvo Izvor: Izvor: Commission staff working dokument on the European 72 .

The McGrow-Hill Companies. Danas. Beograd. Iako je preživjeo brojne kritike. winter 2006. pa čak i ratove. vijeku da bi ekonomija 20-og vijeka u potpunosti egzistirala od slobodnog do relativno kontrolisanog tržišnog mehanizma. 2002. Beograd. Ovim intervencijama su se bavile vlade mnogih zemalja u različitim etapama njihovog razvoja. Odnosi između ekonomskih subjekata na određenom prostoru bili su predmet interesa još od antičkih 129 vremena. 1974. Global Book. konkurencije na evropskom tržištu evoluira. Tek poslednjih decenija institucije EU nude originalnije inicijative i rješenja prilagođena specifičnoj dinamičnoj strukturi Unije. Kapitalizam i sloboda. Konkurencija uzima zamaha u 19. Ipak. spajanjima. i u: Mike Artis&Frederick Nixson. Antipod tom obliku organizacije tržišta je monopol. 2004. Šermanov zakon. The Economics of European integration. god. 2002. Beograd. The Economy of the Early Roman Empire. Temin Peter. uglavnom o mjerama sprečavanja ograničavanja tržišnih sloboda ostalih tržišnih učesnika. crpeći američka iskustva. u Debits. ugroziti dalji razvoj evropske 127 ekonomije. god. Idealno ekonomsko ponašanje tržišnih aktera bi se moglo pronaći u tržišnom stanju "savršene konkurencije"koje ne postoji. U međuvremenu. 129 Vidjeti više u: Mokyr Joel. pa nije neobično što su teme o širenju tržišta našle svoje mjesto još u ranoj fazi njenog postojanja. javlja se već osnivanjem EZUČ. Upravo oni su kroz vijekove uticali na ukupne društvene odnose i progres. konkurencija se sagledavala iz dva protivrječna ugla: stalne potrebe za što većim slobodama u ponašanju subjekata na određenom ekonomskom prostoru i čestih intervencija prema toj istoj slobodi. Sweet and Maxwell. 2002.M. Kada se konkurencija posmatra klasičnom matricom. sprječavanja nelojalnih dogovora o cijenama i (ili) drugim tržišnim kondicijama. Croix S. ekonomije i politike. od strane privrednih subjekata svih zemalja članica. Gradovi koji su se nalazili na raskršćima trgovinskih puteva brže su se razvijali od drugih. Studije iz filozofije. bez obzira što pripada ekonomskoj istoriji predstavlja preteču antimonopolske regulative modernih kapitalističkih 128 privrednih sistema. The Gifts of Athena: Historical Origins of the Knowledge Economy. posebno SAD i EU. 2007.. i uopšte. John Kenneth Galbraith. The Economics of the European Union. zabranama uslovljavanja trgovine itd. U tom kontekstu treba istaći značaj i domete Šermanovog zakona koji je još 1890. Oxford. definiše se kao proces zaštite interesa pojedinih 130 ekonomskih subjekata i stimulisanja njihovih prava i izbora ponašanja koje vodi maksimalizaciji profita. nedopuštenim trgovinskim sporazumima. ali i ranije.. 1997. U srednjem vijeku je razvijena trgovina u mnogim mediteranskim gradovima uticala na njihov razvoj.). Politika konkurencije EU je fokusirana na pojave koje (kad nisu pod nadzorom) mogu prouzrokovati nepotrebne gubitke na zajedničkom tržištu. str. Novi Sad. Osnove politike konkurencije Početni razlozi nastanka Zajednice su ekonomske prirode. Politika monopola dovodi do rasta cijena 127 O politici konkurencije vidjeti u posebnim poglavljima u: Richard Baldwin&Charles Wiplosz. povoljno dejstvo konkurencije u odnosima među tržišnim akterima je nesumnjivo. And Geoffrey E. POLITIKA KONKURENCIJE EVROPSKE UNIJE 6. riječ je. donešen u SAD. jer su sve zemlje koje su pristupile ovoj asocijaciji imale jake interese da pomognu svojim proizvođačima." Na osnovu nje se zasniva i ponašanje aktera na modernom tržištu. u The Journal of Economic Perspectives. Politika konkurencije. One su ušle u partnersvo zbog stvaranja većeg tržišta koje bi se razvijalo na principu ekonomije obima i jednakosti u pristupu ujedinjenom tržištu. ovaj zakon je uveo red u mnogim oblastima američke privrede (željeznica. London. Grmeč-Privredni pregled. 130 U makroekonomiji je poznata teorija o "realnim očekivanjima.1. 2001.6. Finance and Profits. Međutim. na slobodnom tržištu se ostvaruje najoptimalnija alokacija raspoloživih društvenih resursa. naučno utemeljen tržišni pristup je privilegija samo najrazvijenijih svjetskih ekonomija. Granice slobode.. Zalažu se za slobodno tržište i minimalnu ulogu države. Teoretski. DERETA. Milton Friedman. seriozan i kompleksan. NJ. Oxford Univrsity Press. On guši slobode tržišta i slobode izbora i diktira uslove ponude prema raspoloživoj tražnji. Ovaj odnos tržišnih aktera je fundamentalni interes svake moderne društvene zajednice. James Buchanan. Za tržišne neusklađenosti (posebno u "laises faire") vezane su mnoge globalne krize koje su generisale i otvorene političke sukobe. Dakle. Te pojave se manifestuju u zloupotrebi dominantnog položaja. PAIDEIA. saobraćaj i dr. 128 128 O slobodama i tržištu vidjeti u: Fridrih fon Hajek.. 133-151. pripajanjima (merdžerima i akvizicijama) i nedozvoljenim oblicima državne pomoći preduzećima. Oxford Univesity Press. Ancient Greek and Roman Martime Loans. kao je jedna od najstarijih zajedničkih politika EU. Princeton. 73 . Dobro društvo-humani redosled.

Već je naglašena hibridna uloga Komisije. Riječ je o pravnim aktima koji se nalaze. Tako članovi 81. Neke preporuke i pravilnici nisu obavezujući. Ona stvara i druge ekonomske deformacije.2. kaznene mjere se mogu izreći i u nekim nedozvoljenim slučajevima pružanja državne pomoći. kojima se narušava funkcionisanje zajedničkog evropskog tržišta. jer novčani kazneni iznosi mogu ići i do 10% godišnjih prihoda. Zato politika konkurencije. 24. Uslovljavanje sklapanja ugovora prihvatanjem dodatnih obaveza koje nisu vezane za predmetne ugovore.proizvoda i usluga. Ograničenje ili kontrolu proizvodnje. i potrebe da se ta ista konkurencija zaštiti od monopola. koji ugrožavaju slobodnu konkurenciju. 74 131 . Tako politika konkurencije uspostavlja ravnotežu između izvornog svojstva i potrebe za koncentracijom. Kada je riječ o direktivama. Inače. iako ukazuju na stavove najviših institucija Unije prema narušavanju politike konkurencije. Sankcije se uglavnom izriču za zloupotrebu dominantnog položaja. preporukama.) firmama koje razvijaju softver i žele svoje proizvode učiniti kompatibilnim sa operatvnim sistemom. Ovo je najveća kazna izrečena jednoj kompaniji. god. politika konkurencije štiti učesnike na tržištu od njih samih. Ovo se posebno odnosi na: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Neposredno ili posredno utvrđivanje kupovnih ili prodajnih cijena ili drugih uslova razmjene. stvaranja monopolskih ekstraprofita i "gušenja" drugih tržišnih aktera. Regulatori EU su ocijenili da je Majkrosoft naplaćivao nerazumne cijene (do oktobra 2007. Dakle. plasmana. Evropski sud pravde ima formalnu nadležnost za rješavanje sporova između institucionalnih aktera Unije (to mogu biti firme. Član 81. njih donose Savjet i Evropska komisija. Tendencija monopola je da monopolska cijena bude što veća. koji mogu uticati na trgovinu među članicama i spriječiti. to je želja svakog ekonomskog subjekta na slobodnom tržištu. Primjenu nejednakih uslova za iste poslove kod različitih poslovnih partnera. Razlog je činjenica da je ova američka korporacija od rivala naplaćivala previše za informacije o softveru. ograničiti ili narušiti konkurenciju zajedničkog tržišta. Osnovu zakonodavstva čini Ugovor o osnivanju EU. Kada kažemo monopol. kao zajednička politika na nivou EU sa mehanizmom regulacije (naravno u određenoj mjeri) ograničava slobodu ponašanja tržišnih subjekata. koje tužene firme ostvare u cijelom svijetu. EU je kaznila Majkrosoft sa blizu 900 miliona evra. Međutim. nego i drugim komunitarnim regulacijama. Monopol je oblik tržišne strukture u kome na strani ponude postoji samo jedan ekonomski akter. U njemu se posredno i neposredno reguliše ova problematika (najznačajniji članovi 3. Sudari ovih ekstremnih koncepcija u poslednjem vijeku su bili najizraženiji na najrazvijenijim tržištima SAD i Evrope. Podjelu tržišta ili lanaca snabdijevanja. tretiraju pitanja koja regulišu konkurencijsko pravo. ne samo u tekstovima Ugovora o osnivanju. Iznosi izrečenih kazni su u stotinama 131 miliona evra. s jedne strane. Monopol ostvaruje ekstraprofit kroz razliku monopolske cijene i monopolskih troškova. god. 6. Ipak. i prva koju je EU izrekla zbog antimonopolskog ponašanja. Komisija je najznačajnija ustanova implementacije ove politike. ne možemo isključiti ni duopol i oligopol. onda iz grupe oblika organizacije tržišta. Opšti zakonodavni okvir Zakonodavstvo EU iz oblasti politike konkurencije je sveobuhvatno i specifično. Ukoliko je riječ o tržištu proizvoda monopol podrazumijeva prisustvo samo jednog proizvođača i visoke barijere ulaska za druge tržišne aktere. zabranu ili djelimično ograničavanje sporazuma između preduzeća. do 89. I na kraju. spajanja i pripajanja kompanija koje posluju na tržištu EU. 6. Tržišne strukture i mjerenje koncentracije na tržištu Tržišne strukture. a troškovi proizvodnje što niži u odnosu na tržišne. direktivama. koja pored izvršnih funkcija ima dio sudskih ovlašćenja. monopol teži ostvarivanju ekstraprofita tako što redukuje nivo proizvodnje u U februaru 2008. vlade država članica ili centralne institucije Zajednice). U Ugovoru o osnivanju Evropske zajednice decidno je precizirana problematika zaštite konkurencije zajedničkog tržišta. 77-82 i 83-85. tehničkog razvoja ili investicija. ova institucija izriče kazne prekršiocima politike konkurencije i onima koji narušavaju funkcionisanje zajedničkog tržišta. racionalizacijom i rastom tržišnog učešća u cilju maksimizacije profita. U EU ovo je zadatak centralnih organa i administracije. Ugovora smatra nespojivim sa zajedničkim tržištem sve sporazume i odluke između preduzeća i udruženja preduzeća ili dogovovorene prakse među njima. pravilnicima itd. Saglasno tome.3.

i to: ▪ ▪ ▪ ▪ Indeks reciprociteta. iako se u praksi rijetko sreću u čistom obliku. 1933 i Robinson. ali je nešto veći u odnosu na oligopol. što se konačno negativno reflektuje na 132 ukupan output i društveno blagostanje.. Već je rečeno da monopol karakteriše prisustvo samo jednog proizvođača. The Theory of Monopolistic Competition. Stepen koncentacije je manji nego kod monopola. Barijere ulaska i izlaska na tržište su manje nego kod monopola i oligopola. ali i monopolu. Antimonopolski zakoni sprječavaju ambicije kartela. To se posebno odnosi na oligopol manjeg broja učesnika koji na razvijenim tržištima ima stalne. Stepen diferenciranosti ulaznim barijerama je sličan oligopolu. Oligopol odražava stanje manjeg broja konkurenata značajnog tržišnog učešća. Sličan je oligopolu je koncentracija tržišta veća. trustova i multinacionalnih korporacija u narušavanju osnovnih principa konkurencije. posebno kada je riječ o tržištu na kome je prisutan veći broj jakih proizvođača. 133 Npr.zavisnosti od svojih interesa i "ucjenjivački" djeluje prema tražnji. Ipak. prije svega u rastu cijena i redukciji proizvodnje. 1933. Oligopol je tržišna struktura u kojoj se na strani ponude nalazi manji broj konkurenata koji imaju značajno učešće u tržišnom potencijalu. Zato Unija prati nivo koncentacije određenog tržišta i nivoe učešća pojedinih tržišnih aktera. I ovdje postoji identifikacija prema tržišnim strukturama: Perfektna konkurancija je struktura velikog broja konkurenata koji proizvode homogen proizvod. Već je rečeno da su duopol i oligopol tržišne strukture bliske monopolu. većina tržišnih subjekata teži ka većoj koncentraciji. ali su još uvijek značajne. Kriva koncentracije ili Gini koeficijent. sa barijerama ulaska na tržište. Racio koncentacije za 4 ili 8 vodećih konkurenata. I. Chambrlen. ali trend pod pritiskom globalne konkurencije ide prema pripajanjima i spajanjima firmi u cilju kontrole što većeg procenta tržišta. Ovo govori o potrebi ozbiljnog pristupa EU u oblasti antimonopolske politike. Generalno. Do osamdesetih godina prošlog stoljeća. 75 132 .000) sa prosjekom od oko 20 zaposlenih po jednom preduzeću. Na njemu egzistiraju hiljade preduzeća (blizu 20. čak i neskrivene tendencije eliminacije što više konkurenata i želju da takva tržišta dugoročno transformiše u duopolska. Duopol je tržišna struktura od dva učesnika. Tržišna koncentracija je funkcija broja preduzeća koja konkurišu na nekom tržištu i njihovih pojedinačnih tržišnih učešća. Tendencije prema monopolima su pojačane u toku poslednjih decenija. Herfindal Hiršmanov indeks (HHI). Trendovi kretanja od stanja perfektne konkurencije ka monopolu daju negativne efekte. realne tržišne strukture najčešće gravitiraju u osnovnim teorijskim modelima. Za mjerenje koncentacije tržišta postoje različite metode. na globalnoj sceni su prisutne pojave diversifikacije privrednih i finansijskih aktivnosti. Duopol je tržišna struktura. The Economics of Imperfect Competition. Razlika je samo u tome što na strani ponude postoje dva tržišna subjekta. dolazi do visokog stepena koncentracije privrednih aktivnosti. Ovi oblici organizovanja tržišta su predmet kontrole politike konkurencije. Indeks reciprociteta uzima u obzir broj preduzeća u grani kao osnovu utvrđivanja stepena koncentracije: IR = 1 / n gdje je n: broj preduzeća na tržištu Postoji i teorija monopolističke konkurencije koju su afirmisali Čembrlen i Robinson (1933) u: E. Tržišna koncentracija. Na taj način. suprotno diversifikaciji. pa čak i monopolska. Koncentracija tržišta je najvažnije mjerilo određivanja tržišne strukture. Niko od konkurenata nema bitan uticaj na formiranje cijena i količinu prodatih proizvoda. tržište obuće u EU je izuzetno fragmentirano i konkurentno. veoma slična monopolu. Nema barijera ulaska i 133 izlaska.

Measurement of Inequality and Incomes. proizašao iz Lorencove krive distribucije. Dijagram 6. 137 Prema njoj su utvrđeni limiti za ocjenu tržišne moći. Gini koeficijent koncentracije tržišnog učešća se kreće u rasponu od 0 do 1. Model rangira učešća učesnika. prave se poklapaju). Hiršmanu koji je indeks pronašao ranije. Uz to. za HHI<1. u: "Variability and Mutability". Tako npr. On je analitički instrument u zvaničnim analizama koncentracije. HHI zavisi od ukupnog broja tržišnih aktera. i u: Gini Corrado. Dijagram 6. HHI koristi i Antimonopolska komisija SAD u postupcima 137 donošenja odluka o odobravanju ili odbacivanju ugovora u spajanjima i pripajanjima. ali i drugim zemljama. Za razliku od CR4 ili CR8. 1955. 31. reprintovano u Memorie di metodologica statistica. od najmanjeg do najvećeg. Perfektna konkurencija podrazumijeva da svi akteri imaju jednaku tržišnu snagu i predstavljena je linijom od 45 stepeni. ova metoda ne razlikuje pojedinačna tržišna učešća svakog aktera. I CR8 ima ozbiljnih nedostataka. t =1 N 2 gdje je: Si-tržišno učešće i-tog konkurenta U SAD četiri najveća proizvođača proizvode preko 90% automobila. ed.000<HHI<2. koje se vrše za institucije Unije. nije jasno zašto su za njega uzeti reperi od 4 i 8 najvećih tržišnih aktera a ne neki drugi. i dobijene krive. To znači da se prilikim davanja saglasnosti. a suma CR8 veća od 70%. pa i u sporovima iz oblasti politike konkurencije HHI pojavljuje kao službeni parametar. Uobičajeno je da. Tada Gini koeficijent ima maksimalnu vrijednost 1. Racio koncentracije za 4 ili 8 vodećih konkurenata (CR4 / CR8) je prosti zbir procentualno izraženih 134 tržišnih učešća 4 najveća tržišna aktera.000 tržište je koncentrisano.1.000 tržište je nekoncentrisano. 135 134 76 . tj. Kriva koncentracije ili Gini koeficijent je pokazatelj izračunavanja koncentracije tržišta. a za vrijednost HHI>2. Kriva koncentracije je osnova za izračunavanje ovog koeficijenta koji prikazuje nejednakost u tržišnoj snazi svih aktera. Odmah na početku treba naglasiti da HHI koristi za utvrđivanje stepena tržišne koncentracije u EU i SAD.: Gini koeficijet 135 Herfindal-Hiršmanov indeks (HHI) je najpouzdaniji pokazatelj za izračunavanje koncentracije tržišta. kriva koncentracije se poklapa sa donjom horizontalnom i desnom vertikalnom osom. p. Rome. 1921.Problem u primjeni ovog pokazatelja je u tome što je moguće poći od pogrešne pretpostavke da veći broj preduzeća na tržištu automatski oslikava manji stepen koncentracije. U stanju monopola. za 1. ukoliko je CR4 kao suma procentualno izraženih tržišnih učešća za 4 firme sa najvećim učešćem veća od 50%. Razvio ga je italijanski statističar Corrado Gini 1912. To je visok stepen koncentracije. Tako se dobije krivulja koja se upoređuje sa krivom (pravom linijom od 45 stepeni) jednakih tržišnih učešća. Pizetti E. Isto tako.. The Economic Journal. Libreria Eredi Virgilio Veschi.1.000 tržište je umjereno koncentrisano. Salvemini T. 124-126. predstavlja grafički prikaz Gini keficijenta. Ovaj pokazatelj se izračunava pomoću slijedeće formule: 136 HHI = ∑ ( Si ) . koja označava stanje slobodne konkurencije. 136 HHI indeks je dobio ime po ekonomistima Oris C. Ako je Gini koeficijent odnos između idealne krive koncentracije. Jer. tada za stanje slobodne konkurencije Gini koeficijent iznosi 0 (krive. god. Herfindalu koji je prvi pristupio njegovom korišćenju u analizama koncentracije u industriji i Albert O. Dakle. to je prekomjerna (neželjena) koncentracija. a zatim se vrši njihovo kumuliranje.

U oba slučaja CR4 je 90.18 (ili iznad 1800) koncentracija tržišta visoka. dok je za HHI* veći od 0. Komparacija prezentiranih verzija ukazuje na činjenicu da manji tržišni akteri ne utiču značajnijje na promjene HHI. a HHI običan Herfindal-Hiršmanov indeks. a V je statistička varijansa.000 i da je to vrijednost koja odražava stanje monopola (monopol podrazumijeva učešće samo jednog učesnika od 100%. dok je u drugom slučaju veći. Granica umjerenog i visokog tržišnog koncentrisanja može biti i 0. ispod 1000) onda nema koncentracije. a kvadrat od 100 iznosi 10. U ovom primjeru. uzmu dva slučaja u kojima četiri vodeće firme imaju jednako tržišno učešće 90% i to: prvi slučaj da četiri vodeće firme imaju jednako tržišno učešće od po 22. 2000).000 tržište se nalazi u stanju oligopola ili duopola. ova dva tržišta su kao tržišne strukture potpuno različite. n gdje je: n-broj preduzeća. ostatak od 10% tržišta odnosi se na dvije firme sa po 5% učešća). HHI možemo uporediti sa raciom koncentracije četiri vodeća konkurenta. i iznosi 3950.18 (ili između 1000 i 1800) tržište je umjereno koncentrisano. bez obzira na eventualni nedostatak podataka o manjim akterima. U prvom slučaju postoji tendencija ka perfektnoj konkurenciji. Vrijednost HHI pada rastom broja konkurenata na tržištu. dobićemo različite nivoe koncentracije. HHI je prvom slučaju 2075. preostalih 10% tržišta može biti podjeljeno tako da ih pokriva 10 firmi sa po 1% tržišnog učešća. a izračunava se: HHI * = HHI − 1− 1 N 1 N gdje je: N broj preduzeća na tržištu. Ako je HHI* između 0. Glavna prednost HHI je to što daje veću težinu većim kompanijama. HHI* ispod 0. HHI ukazuje na nedostatak konkurencije u drugoj tržišnoj strukturi. dok mu vrijednost raste povećanjem diferencijacije u veličini tržišne moći. Dakle. Za prvu varijantu HHI će iznositi 2035. dobiće se precizan HHI. dok u drugom slučaju tržište ide u 138 pravcu monopola. Kako do toga dolazi? Ako se npr. Očigledno je. 77 . a slijedeće tri po 10% učešća (u oba primjera. a u drugoj će HHI biti 3910.1 i 0.1 (tj.5% svaka. Iako imaju istu vrijednost CR4. da samo ukoliko je poznata vrijednost tržišnih učešća velikih preduzeća. 138 Na ovom primjeru. Vrijednost HHI se smanjuje povećanjem broja konkurenata. Ako je npr.000). Pored opšte formule HHI se izražava i na slijedeći način: HHI = 1 + nV . Statistička varijansa V se izračunava pomoću slijedeće formule: V= ∑ (Si − n ) i =1 n 1 2 n U praksi se često koristi normalizovan HHI čija se vrijednost kreće u rasponu od 0 do 1. Ovo je posljedica kvadriranih tržišnih učešća kompanija veće veličine. a drugi slučaj da vodeća firma ima 60%.2 (tj.Iz formule je vidljivo da je maksimalna vrijednost ovog indeksa 10. Što je vrijednost HHI bliža vrijednosti 10. I ovdje manja vrijednost indeksa upućuje na nižu konkurenciju. Problem u izračunavanju stepena koncentracije po ovoj metodi je u tome što je veoma teško obezbjediti relevantne pokazatelje za sve tržišne aktere na nekom tržištu (za ona sa većom disperzijom riječ je o hiljadama preduzeća).

HHI je značajan pokazatelj za utvrđivanje stepena koncentracije.2 ECMR 141 Član 3 ECMR 78 . Ako je poslije spajanja HHI od 1000 do 2000 i ako spajanje doprinosi rastu HHI većem od 100. ili ∆). Korišćenje HHI od strane Evropske komisije. Ovdje se postavlja pitanje. No. sve zavisi od karakteristika industrijske grane. kupovinom hartija od vrijednosti ili imovine. Ako je poslije spajanja HHI manji od 1000. Komisija je izdala Upustvo kojim su utvrđene granične vrijednosti ocjenjivanja uticaja spajanja i pripajanja na strukturu tržišta SAD. Herfindal-Hiršmanov indeks (HHI) kao metodu koriste institucije EU i SAD.U postupku spajanja povećava se opasnost od ugrožavanja konkurentnosti ako HHI poraste za više od 100 na umjereno koncentrisanom tržištu. Ipak. Vijeće EU je 2004. kao rezultat tog spajanja.17. ona bi sa aspekta zakonodavstva koje reguliše spajanje firmi u EU bila relevantna (jer je promjena ∆ veća od 0. kao npr. za procjenu uticaja spajanja imamo dva momenta: prvi. tržište putničkih aviona na kojem nema potrebe za demonopolizovanjem i razbijanjem dostignutog stepena koncentracije. i dolaze do sličnih rezultata. 139 Npr. Ako je HHI iznad određenog praga. god. ali sada HHI iznosi 16. HHI koristi i antimonopolska komisija SAD radi procjenjivanja promjena strukture tržišne moći poslije spajanja i pripajanja. ili za više od 50 na visoko koncentrisanom tržištu (delta-∆). ako imamo integraciju 2 tržišna subjekta koji prije integracije imaju tržišno učešće od po 2%.18. Jer. tada se vrši naknadna procjena promjene na strukturu tržišta. statusna promjena ne bi bila značajna u smislu poštovanja zakonodsavstva o spajanju u SAD (jer je ispod 0. i matematička promjena pri ovoj operaciji je vrlo uočljiva. u konkretnom slučaju raste koncentracija i dolazi do promjena na tržištu. 139 dok se poslije spajanja njihov doprinos HHI predstavlja kvadratom binoma.18). Koncentracija se javlja spajanjem dva ili više preduzeća i sticanjem (od onih koji već kontrolišu najmanje jedno ili više preduzeća. 6. ili na bilo koji drugi način) direktne ili indirektne kontrole nad cijelim ili dijelom jednog ili više drugih 140 preduzeća (kontrola podrazumijeva odlučujući uticaj). rast tržišne koncentracije poslije spajanja. Kada bi se takav presedan zaista i dogodio. ali i gubitak vremena. tada se ne posmatra marginalno povećanje indeksa. koncentracija prije spajanja i drugi. smatra se da je tržište visoko koncentrisano. Od 1982. šta se događa sa vrijednostima HHI u situacijama kada se preduzeća spajaju ili pripajaju? Pored toga što dolazi do faktičkog rasta koncentracije na tržištu. Zbog toga treba imati na umu da su pokazatelji koncentracije tržišta različiti od grane do grane i nikako se ne mogu generalizovati.025).1. a kompanije visokog učešća mnogo veći ponder u izračunavanju HHI. Poslije integracije oni imaju tržišno učešće od 4%. njihov HHI iznosi 8.025 (razlika između dva stanja. Ovaj prag kod SAD najčešće iznosi 0. ako je HHI nakon spajanja veći od 1800 i ako je njegov rast veći od 100 tada postoji izraženo koncentrisanje tržišta. Tada preduzeća mogu i sama izračunati svoja tržišna učešća prije i poslije spajanja ili pripajanja i tako izbjeći nepotrebne troškove. Vodič je koristan za preduzeća koja namjeravaju da ostvare eksterni rast. Savezna komisija za trgovinu i glavni državni zastupnici koriste HHI za mjerenje koncentracije tržišta i uočavanje promjena i ocjenjivanja njegove konkurentnosti. Primjena HHI u ocjeni spajanja i pripajanja (EU i SAD) Upotreba HHI u SAD. posebno kada se preduzeća odluče da uđu u procese fuzije sa namjerom da u budućnosti ostvare efekte eksternog rasta.14 kompanija x kupi akcije firme y i napravi novu tržišnu koncentraciju čiji je indeks 0. O ovim pitanjima brinu i antimonopolske komisije kada donose odluke iz svoje nadležnosti. dok je u EU zabrinjavajući nivo promjena od 0. Prije spajanja učešće se zajedno predstavlja kao zbir kvadrata dva preduzeća. Dakle. Problem u određivanju vrijednosti HHI je dostupnost informacija o vrijednosti tržišnih učešća svakog tržišnog aktera. rast kvaliteta i drugih pozitivnih ekonomskih pokazatelja. ako pri koncentraciji 0. u situaciji kada je indeks već dostigao koncentraciju od 0. Ipak.4. Npr. Koncentracija se javlja i u slučajevima zajedničkih 141 ulaganja na dugoročnoj osnovi koja imaju funkcije autonomnog ekonomskog subjekta. Postoje tržišta koja su značajno monopolizovana. Ali. jer ih upozorava na eventualna kršenja antimonopolskih propisa. Ministarstvo pravosuđa SAD. Tako npr. Istu metodu primjenjuju i antomonopolska tijela EU ili SAD. 140 Član 3. to ne bi djelovalo na smanjenje cijena. akteri niskog tržišnog učešća imaju mali uticaj na rezultat HHI.

Što se tiče tržišnog učešća kao pokazatelja i HHI postoje razlike i između njih. npr. Komisija rijetko uočava narušavanje konkurencije kada se HHI poslije spajanja kreće od 1000 do 2000 i ukoliko je ∆ ispod 250. posebne okolnosti. god. Dakle. Narušavanje se rijetko konstatuje i kad je HHI poslije spajanja veći od 2000. Ipak.. Spajanja učesnika sa učešćem od 20-25%. Ti slučajevi se mogu odnositi na spajanja potencijalnih učesnika na tržištu malog udjela. a za provođenje je zadužena Komisija. dominantna firma kupi relativno malu firmu. uz ∆ manje od 150. 2. predviđa. O.. 79 . posebnih okolnosti HHI i ∆ se mogu marginalizovati. što zavisi od konkretne situacije. to ne mora biti decidna ocjena novonastale tržišne situacije. Za EU dominantnost je centralna tema kontrole spajanja.J. Vodič ima slijedeće kriterijume za procjenu: tržišno učešće i nivoi koncentracija. trenutno tržišno učešće kao osnova uočavanja budućih promjena (prošlo učešće zbog izračunavanja trendova). neki merdžeri i akvizicije ne narušavaju konkurenciju.“ Dalje. Zato je komisija izabrala određeni prag HHI ispod kojeg je sigurna da problem koncentracije ne postoji. Da bi dobila cjelovit uvid u spajanja.2 ECMR definiše standarde ocjene. Tržišno učešće i koncentracija ipak daju preliminarne informacije. ali i onda kada oni ne postoje. Dakle. a posebno ako nije nastala kao rezultat stvaranja ili jačanja dominantnog položaja će se proglasiti kompatibilnom sa principima zajedničkog tržišta.“ Svrha Vodiča je da horizontalna spajanja i nove koncentracije učini transparentnijim u skladu sa iskustvima Komisije i sudske prakse Evropskog suda pravde. Član 2. god. No. a ukazi od strane sudova i dalje relevantni. Na osnovu njih. 143 Prema čl. obračunava se HHI i ∆.2 ECMR. antikonkurencijski efekti na tržištu. 8.. tj.. Komisija je zabranila spajanja koja bi dovela do učešća većeg od 40%. kako bi se spajanja. HHI. pa i ispod 40%. ovi pokazatelji služe za određivanje učešća i stepena koncentracije. Apsolutni prag od preko 50% može biti dokaz dominantnog položaja. Dakle. u postojanju tzv. Ona može identifikovala i probleme konkurentnosti koji marginalizuju HHI u slučajevima koji imaju tzv. ukoliko bi bilo značajnog narušavanja. 4064/89 iz 1989. Komisija uočava postojanje dominacije. koja pomaže u analizi efikasnosti 96 pravna lijeka podnesena u 40 slučajeva spajanja od 1996 do 2000 god. Čl.proglašavanje nespojivog.god. Zakon se primjenjuje na sve koncentracije u Zajednici determinisane godišnjim prometom preduzeća. dok kod drugih prihvata prijedloge aktera. Jer. Kod prvih. tj. Ovo se ne odnosi na situacije kada spajanja mogu proizvesti kolateralne efekte i koordinirano djelovanje spojenih kompanija. HHI se prije i nakon spajanja razlikuje za ∆. Komisija razmatra tržišna učešća oko.“. Prijedlozi za modifikacije prijavljenog spajanja se podnose u tzv.1 ECMR definiše faktore ocjene predmentne koncentracije. objavljuje „Vodič za procjenu horizontalnih spajanja na osnovu Zakona o kontroli koncentracija između preduzeća. U tom smislu su. veličina učešća i nivo koncentracije su samo indikativni parametri dominantnog položaja. efikasnosti aktera koji amortizuju negativne posljedice na konkurenciju i opadajuće poslovanje. HHI i "delta-∆" otkrivaju indicije promjena na tržištu (uglavnom poslije spajanja). Fazi I (u roku od 20 radnih dana nakon prijave) ili u Fazi II 143 (u roku od 65 radnih dana poslije početka te faze). objavljuje Analizu o pravnim lijekovima pri spajanju firmi. spajanjem inovativnih 142 142 2004. U vezi perimetara specifičnih tržišnih učešća. Komisija 2005. U Vodiču se ukazuje na specifična tržišna stanja. Isto tako. kada Komisija uočava probleme. Po Vodiču za horizontalna spajanja Komisija ne brine za stanje kada je HHI poslije spajanja manji od 1000. pored HHI relevantni i: tržišno učešće kao indikator tržišne moći. Veliko tržišno učešće od 50% i više itd. U tom kontekstu. ukupni nivo koncentracije tržišta itd. da „Koncentracija koja ne bi značajno narušila efektivnu konkurenciju na zajedničkom tržištu ili njegovom bitnom dijelu.3 ECMR ovo definiše u suprotnom značenju. Potencijalni rizici narušavanja konkurencije u EU. Postoje i faze raščišćavanja slučajeva iz pethodnih godina. neusklađena sa principima zajedničkog tržišta mogla uskladiti. god.. U tom smislu postoje dvije grupe slučajeva. jer na nju mogu djelovati i drugi faktori. Za razliku od tržišnog učešća. Zbog toga je veoma važno postaviti realne limite procjenjivanja indikatora tržišne koncentracije. koji mijenja Zakon o spajanju br. usvojilo Zakon (EC) br 139/2004 o Kontroli koncentracija između preduzeća. Član 2. npr. kao npr. kada npr. Komisija obično analizira veliki broj svojih posljednjih odluka i informacija sa tržišta EU. HHI može svaki put prikazati novo ugrožavanje konkurencije jer ne pruža uvijek iste zaključke. 25% i 50% Komisija prihvata ukazivanje na opasnost od strane Evropskog suda pravde. (L 24) 1 (Zakon o spajanju ili skraćeno ECMR). Komisija 2004. Tako HHI u kombinaciji sa ∆ efikasno identifikuje probleme koncentracije proizašle iz spajanja. Komisija smatra da je teško naći bilo koji nivo HHI i ∆ koji jasno selektuje slučajeve koji narušavaju ili ne narušavaju konkurenciju.

Ugovora o osnivanju EU. dominaciju čini kombinacija tržišnog učešća i tehničko-tehnološkog faktora. Ekonomski gledano. Problemi su nastali kada dužnici nisu ispunili obaveze bankama. Bez obzira na globalne finansijske probleme. 80 144 . komplementarnost proizvoda. god. Bankama su omogućeni (nametnuti) tzv. učešće neke mljekare u godišnjoj prodaji mlijeka u nekoj zemlji). spajanjima ili pripajanjima. Već je konstatovano da se neželjen stepen koncentracije na tržištu javlja prilikom spajanja i preuzimanja preduzeća. usvajanjem Gramm-Leach akta. Vidljivo je da je forma čl. pothranjivala je aktuelnu finansijsku krizu. Član 82. Europemballage and Continental Can v Commission iz 1973. subprajm krediti. ne samo u ekonomskom. god. god. Banke se konsoliduju uz nova merdžovanja i dalje odobravanje subprajm kredita. Kao prvo. Dominantan položaj i zloupotreba dominantnog položaja Zaštita konkurencije od prekomjerne tržišne koncentracije je usko vezana za sprječavanje dominantnog položaja. iz 1978. slična sa prethodnim čl. Prema njemu. to im daje priliku da zbog ostvarenja sopstvenih interesa ugroze principe slobodne konkurencije.firmi. Kupovina HoV se širi po cijelom svijetu. Pretpostavka dominacije je osvajanje tržišta ubrzanim rastom. iz 1983. Pod ovim pojmom se podrazumijeva dio ekonomskog prostora na kome egzistira konkurencija između najmanje dva proizvoda što upućuje na relevantnost svakog tržišta. dominacija na tržištu se dešava u slučaju monopolskih ili oligopolskih struktura. Subprajm krediti eskaliraju 1999. (ECR 3461). cijene nekretnina i vrijednost HoV su drastično pale a finansijske kompanije pretrpile gubitke. Uzroci krize u SAD datiraju od 1977. Pravno. Uglavnom. Akt. dominacija je vezana za veličinu tržišnog učešća koje neko preduzeće ima u odnosu na tržišni potencijal (npr. god. sirovinske osnove i kapitala. Određivanje dominantnog položaja u EU se veže za slučaj 5/72. 82. To je način poslovanja razvijenijih svjetskih tržišta. god. uz visoke prinosa u dužem periodu.5. (koji ukida Glass Steagalov akt koji brani istovremeno bavljenje komercijalnim i investicionim bankarstvom). važnije tržišne kategorije su njegova geografska rasprostranjenost. Jer. Pravni sistemi razvijenijih država ne dozvoljavaju takve transakcije ako iste stvaraju mega-kompanije i koncentrišu tržišna učešća iznad dozvoljenih granica. u kojim jedno ili nekoliko preduzeća samostalno određuju cijene. Drugo. (ECR207) ili za slučaj 322/81. god. Ograničavanja proizvodnje. već strategijskom i pravnom smislu. Banke postaju nelikvidne. važnu ekonomsko-pravnu kategoriju. Ipak. plasmana ili tehničko-tehnološkog napretka koji prouzokuju štetu potrošačima. ona se stvara učešćem na tržištu visokih procentualnih iznosa. Ako žele dobiti nove dozvole za merdžovanje zakonodavstvo ih primorava da daju nove subprajm kredite. Glad za merdžerima i akvizicijama banaka u SAD. 145 merdžeri i akvizicije su i dalje prisutni u američkim i ostalim nacionalnim investicijama. koji je dopunjen 1995. u slučaju tržišne agresivnosti i kod očigledne koordinacije i usklađivanja praksi itd. Mischelin v Commission. Primjene različitih uslova za iste poslove ili stavljanje poslovnih partnera u nepovoljniji konkurentski položaj. 6. uslove prodaje i dr.) Ugovora o osnivanju EU se odnosi na sprječavanje zloupotreba položaja preko dominantnog položaja na zajedničkom evropskom tržištu. Ne treba zanemariti ni relevantnost tržišta. Na očekivanim prilivima se izdaju HoV i prodaju na berzama. postojanju relevantnog unakrsnog vlasništva. koji u koegzistenciji 144 tržišnom subjektu mogu omogućiti kontrolu proizvodnje i distribuciju određenog proizvoda ili uluge. zloupotreba se dešava kod: ▪ ▪ ▪ ▪ Neposrednog ili posrednog nametanja neodgovarajuće kupovine. Dakle. i od banaka traži stalni rast kredita. pa nije bilo ni prinosa kupcima HoV. a u pojedinim fazama su zloupotrebljeni merdžeri i akvizicije. (ECR 215). na krizu je uticala politika. (86. United Brands Company v Commission. Uslovljavanja pri zaključivanju ugovora sa prihvatanjem dodatnih obaveza. 145 Merdžeri i akvizicije su imali ulogu u aktuelnoj finansijskoj krizi. a pri tome ne uvažavaju interese drugih tržišnih ili društvenih subjekata. Stoga je praćenje koncentracije značajno. prodajne cijene ili ostalih uslova razmene. usvajanjem Community Reinvestment Act (CRA) koji omogućava stambene kredite nedovoljno sposobnim komitentima. koncentracija tržišta je marker u odobravanju krupnih merdžera i akvizicija. zatim slučaj 28/76. podgrijavanja agregatne tražnje. prisustvo supstituta itd.

Mischelin v Commission. kupovini.Spajanja mogu biti horizontalna i vertikalna. Anti-konkurentska ponašanja nastaju upavo zbog tržišne dominacije ili interakcije dominacije i 147 tehničkih prednosti u sirovinama ili kapitalu. s jedne strane. Očigledna je namjera EU da štititi svoje tržište. Prema njemu. Neki od njih su već afirmisani u svjetskim razmjerama (već je navedena proizvodnja aviona). regulisano je proglašenje ništavnosti akata za koje se utvrdi da su svojim dejstvom mogli ili prouzrokovali zloupotrebe u korišćenju dominantnog položaja na tržištu. potrošačevog viška i prouzrokovati druge negativne ekonomske pojave. tj. Suština zloupotrebe dominantnog položaja je u činjenici da dominacija na zajedničkom evropskom tržištu (ili jednom njegovom dijelu) od strane jedne ili više firmi narušava pravila konkurencije i nepovoljno djeluje na trgovinu među zemljama članicama. I ovdje se mogu dogoditi merdžeri ili akvizicije. Oni konstatuju da u industriji EU nastaje veliki broj merdžera. potreba je da se van EU stvore moćne multinacionalne kompanije. No. te stvoriti nove velike kompanije. zajedničkim poduhvatima ili prekomjernom rastu velikih kompanija. Svjetska trgovina ide "na ruku" velikim kompanijama koje žele biti još veće. Pravni fakultet u Banja Luci i Centar za pravo EU Pravnog fakulteta u Kragujevcu. spajanju dva ili više preduzeća. za potpuno razumijevanje dominantnog položaja je najmeritornija ocjena Suda. legislativa EU je snažno okrenuta prevenciji. Ova činjenica je dobro poznata evroplanerima koji imaju dugoročni cilj da privreda EU postane dominantna u svjetskoj trgovini. Banja Luka-Kragujevac. S druge strane. O merdžerima i akvizicijama pišu Richard Baldwin i Charles Wyplosz u: The Economics of European Integration. 3503. str. to predstavlja stratešku komunitarnu komponentu. na str. Ipak. kontroli i zaštiti sloboda na zajedničkom tržištu. Spajanja u kojima dolazi do fuzije preduzeća iste vrste proizvodnje (npr. Primarni cilj donošenja Uredbe je kontrola koncentracije tržišta pri realizaciji merdžera. 2006. Ništa manje nisu opasna vertikalna spajanja u kojima se udružuju preduzeća iz istog lanca reprodukcije (npr. Dakle. pa je u tom kontekstu EU i donijela Uredbu o koncentracijama koja se kontinuirano preispituje i dopunjava. dva proizvođača mobilnih telefona) mogu dovesti do toga da nova kompanija ima dominatan položaj na tržištu. god. Zato EU kontroliše tržišno učešće privrednih subjekata u procesima potpunog spajanja. gotovih proizvoda i plasmana). firme se nalaze u dominantnom položaju kada imaju snagu koja im omogućava poziciju nezavisnog ponašanja. što može dovesti do povećanja finalnih cijena. Zbog izloženog. Ovi ambiciozni ciljevi se mogu ostvariti uspostavljanjem velikog vlastitog tržišta. koje će biti u prilici da naruše tržišne slobode. 264. ograniči i kontroliše ukrupnjavanje kapitala. Radovan. merdžeri su loši za potrošače jer mogu dovesti do gubitka tzv. Neželjena koncentracije nastaje i onda kada neka lica koja već imaju kontrolu nad nekim preduzećima (npr. Jer. kupaca ili dobavljača. 1983. Po njima. Sankcije po osnovu utvrđivanja dominantnog položaja i kaznene mjere u Zajednici su rigorozne. 2006. spajanje preduzeća iz proizvodnje sirovina. Oba člana su u funkciji sprovođenja komunitarne politike Unije na njenom cjelokupnom prostoru. ali i u tehničko-tehnološkom razvoju. Globalna ekonomija sužava tržišne slobode i ne brine o egzistenciji manjih preduzeća. kontrole proizvodnje i distribucije. Pravo Evropske Unije. određivanja cijena. 147 Vidi: Slučaj 322/81. Unija mora u kontinuitetu kontrolisati tržište. 81 146 . ne uzimajući u obzir interese konkurenata. Ovo ukazuje na kontroverze u poštovanju pravila konkurencije. stepen koncentracije i tržišni potencijal. koji prije operacije oba preduzeće nisu mogla ostvariti. ECR 3461. Rigorozni režimi zaštite politike konkurencije ne mogu se implementirati bez komunitarne administracije. U nekim slučajevima se može postaviti pitanje njihove opravdanosti kao instrumenta opšteg blagostanja. preko hartija od vrijednosti) preko ugovora dođu u posjed ili kontrolu nekih drugih preduzeća. posebno Komisije i Suda. 146 Narušavanje konkurencije preko dominantnog položaja reguliše Ugovor o osnivanju a odrebama člana 81. ima i suprotnih trendova. Trgovinska liberalizacija WTO i druge aktivnosti idu u prilog ovoj tvrdnji. konkurentne na globalnom tržištu. determinisati njegovu relevantnost. i stvaranjem evropskih ili multinacionalnih kompanija koje funkcionišu na svjetskom tržištu. Vidjeti u: Vukadinović D. ali stalno forsirati rast evropskih kompanija van granica Unije.. McGraw-Hill Education.

Primjena klauzule o zloupotrebi dominantnog položaja mora ispuniti određene pretpostavke. horizontalna saradnja). Iz pregleda je vidljivo da je većina odredbi indentična zabranama u slučaju dominantnog položaja. (i koja je zbog neophodne fleksibilnosti mijenjana više puta) regulisan je prag koji determiniše dovoljno veliku firmu čiji sporazumi imaju relevantnost u regulativi nedopuštenih trgovinskih sporazuma. str. Pravo Evropske Unije. relevantnost tržišta ili determinisati relevantno tržište. Ovo se može dokazati preko tržišnog učešća koju neka firma ima na jedinstvenom tržištu. Zabranjeni-nedopušteni trgovinski sporazumi. Prvo. Posebno je zabranjeno ograničavanje plasmana i proizvodnje koji mogu ugroziti interese potrošača. Evropska Komisija (Vukadinović D. Nerealnosti u formiranju cijena se manifestuju u visokim monopolskim cijenama na cijelom (ili dijelu zajedničkog tržišta). Banja Luka-Kragujevac. Pored pojma relevantnog tržišta postoji i tzv. Metodološki je veoma važno utvrditi tzv. ne mogu postojati zabrane i kontrola nedozvoljenih sporazuma za sve firme. Na njemu kompanije poštuju zakonodavstvo politike konkurencije. postoje izuzeci od potencijalnog proglašenja ništavnosti i oni se odnose na: sporazume između preduzeća. Prema njoj. Dalje. kako bi se tretirani proizvod izolovao od sličnih proizvoda na tržištu. uz mogućnost njegovog opoziva. Pravni fakultet u Banja Luci i Centar za pravo EU Pravnog fakulteta u Kragujevcu. 148 Vidi u tačka 11. 1978. ograničava ili remeti konkurencija na zajedničkom tržištu. Kod sporazuma koje donose firme iz različitih oblasti. postoji limit u apsolutnom iznosu od 300 miliona evra ispod kojeg Komisija ne vrši pravnu kontrolu valjanosti sporazuma. god. Kao i kod dominantnog položaja. ili različitim cijenama na tržištima pojedinih zemalja EU. vertikalna saradnja) prag je 10% učešća tržišta EU. U tom smislu Komisija smatra da je relevantno tržište ono koje pored posmatranog proizvoda obuhvata identične i slične proizvode 148 koji mogu biti zamjenjivi. god. ponašanje firme mora biti takvo da nedvosmisleno ukazuje da ponašanje negativno utiče na trgovinu između država članica. Oni omogućavaju potrošačima učešće u ekonomskim efektima tih ugovora. Dalje. Tako se kod utvrđivanja nerealnosti u cijenama koriste metode izračunavanja razlike prodajnih cijena i troškova proizvodnje. jer se "dominantnost" odnosi na čitavo tržište Zajednice (ili njegov najveći dio). mora postojati i biti dokaziv dominantan položaj. unapređenju raspodjele. proizvodnja i trgovina (tzv. tako i u slučajevima ocjenjivanja sklapanja sporazuma postoje izuzeci kad se sporazumima obezbjeđuje korist za preduzeća i potrošače. Tako se akterima omogućava brz ekonomski razvoj i ravnomjernost beneficija i pogodnosti. a uslovi na tržištu moraju biti homogeni do mjere koja omogućava da se 149 ekonomska snaga preduzeća može pravilno procijeniti. kao npr. proizvođače).6.6. sporazume i odluke grupa preduzeća. kakvo je tržište Zajednice. Radovan. Isto tako. Saopštenja o sporazumima manjeg značaja. relevantno geografsko tržište koje je određeno geografskim granicama. U ovu grupu sporazuma spadaju sporazumi koji doprinose poboljšanju proizvodnje. Najznačajnije zloupotrebe se svode na nametanje cijena ili drugih uslova razmjene i zaključivanje dodatnih obaveza koje nisu vezane za osnovne ugovore. Logično je da na tako velikom tržištu. Prema članu 81. 207. Navedene zabrane se pravnom procedurom mogu proglasiti ništavnim.. navod br. i konačno usaglašenu i dogovorenu praksu između preduzeća koja unapređuje proizvodnju. Dodatnom klauzulom koja je usvojena 1986. 82 . odluke udruženja preduzeća i praksa između članica kojom se sprječava. dodjela izuzeća je vremenski ograničena. raspodjelu i tehničko-tehnološki razvoj. Izuzeća su moguća kada ugovori ne ugrožavaju konkurenciju "u značajnoj mjeri. Ugovora o EU.) 149 ECR. 44. zabranjeni su sporazumi između preduzeća. Relevantnost tržišta. Ova klauzula ima naziv "de minimis"." Kako izuzeća mogu prouzrokovati štetne posljedice kod tržišnih aktera i u ponašanju administracije. tehničko-tehnoloških aspekata i opšteg blagostanja. Relevantno geografsko tržište je područje u kome su objektivni uslovi konkurencije primjenjeni na određeni proizvod i moraju biti jednaki za sve učesnike (trgovce. Nedozvoljena ponašanja na zajedničkom tržištu Netržišne pojave su predmet sankcija nadležnih institucija EU. 2006. ona su podložna procedurama dokazivanja. Zaštita evropskog tržišta od zloupotrebe dominantnog položaja se najčešće odnosi na monopolska i oligopolska ponašanja. Ipak. Komisija se ne bavi ocjenama dogovora ukoliko firma ima učešće na tržištu Unije ispod 5% (u slučaju firmi koje bi bile konkurenti u grani – tzv. 491.

pa se tako smanjuju visoki troškovi vraćanja na pređašnje stanje.7. Neki autori ove pojave nazivaju "merdžer manijom. Rast fuzija i akvizicija raste. Unija uglavnom interveniše u ekonomskom i infrastrukturnom sektoru. ukrupnjavaju kapital velikih korporacija. Navedimo primjere regionalne i ruralne politike ili stimulacije Zajedničke agrarne politike. Vidljivo je. ali i one iza kojih ne postoje formalni tragovi (nepisana praksa. a na osnovu utvrđenih kriterija. dok su samo godinu kasnije ove operacije iznosile čak 150 3300 milijardi USD. da se za razliku od drugih vidova antimonopolske regulacije jedinstvenog evropskog tržišta ova zaštita realizuje preventivno. Preventivno djelovanje je korisno zbog činjenice da se procedura odobravanja odvija prije transakcija. Statusne promjene donose koristi za njihove učesnike. Ovi oblici pomoći su poželjni u procesima jačanja ekonomske i socijalne kohezije EU. Posljedice tih statusnih promjena se mogu eliminisati upravo pružanjem državne pomoći. postupak efikasan i po tome što se rješava relativno brzo i isključivo u okviru organizacione strukture Komisije. Ova ulaganja ujednačavaju ekonomske i socijalne disproporcije koje su u Uniji još uvijek izražene. ocijeni da li takva spajanja ili pripajanja mogu nanijeti štetu konkurenciji na tržištu EU. domaći proizvođači zaštićeni carinskim barijerama podižu cijene na domaćem tržištu i tako ugrožavaju rast ekonomije. Zato je kod fuzija ili akvizicija u EU uvedena obaveza podnošenja zahtijeva Komisiji. Konačno. pored momenta preventivnosti. 182. Upravljanje pomoću projekata. koncentracija kapitala donosi eksterne pogodnosti i državi (zbog ekonomije obima proizvodi postaju konkurentniji). Zato se kritičari protive subvencijama i drugim vidovima državne pomoći. spajanja i pripajanja. koja ima ekskluzivno pravo notifikacije. Procesi spajanja i akvizicija u EU su značajni u ostvarenju strateških ciljeva EU. Beograd. Subvencije i drugi vidovi trgovinske zaštite nisu imanentni savršenoj konkurenciji. Zato je koncentracija sve veća. koja odobrava ili odbacuje transakcije stvaranja jedinstvene vlasničke kontole. Spajanje i pripajanje firmi (merdžeri i akvizicije).). dok istovremeno. Tržišna koncentracija u EU Osnovno mjerilo za nivo koncentracije je veličina firme. ekološke politike. održivog razvoja. Takva tržišna situacija dovodi do apsurdnih pojava u kojima npr. što je dobro za članice koje nemaju vlastite izvore za rješavanje ovih problema. postoji niz drugih aktivnosti koje stimulišu ili direktno subvencioniraju planske aktivnosti Zajednice. Komisija ima pravo i obavezu da prije statusnih operacija većeg obima. prećutni dogovori i sl. Zato je kontrola nad merdžerima na nivou Zajednice neminovnost. jačaju komunitarne politike. No. Drugo. agroekoloških mjera. Isto tako. 83 . Takva situacija je i u EU. Treće. Ubrzani rast. Treba istaći da je. Poštovanje pravila konkurencije se odnosi na registrovane (pisane) sporazume. Zato ne iznenađuje veliki interes za participacijom u sredstvima državne pomoći. 2003. Tržište Zajednice pretenduje da u budućnosti postane vodeće tehnološko tržište na svijetu i jedno od najvećih prema obimu ukupnog outputa." Samo u 1998. str. takvo nekontrolisano ponašanje na domaćem tržištu ugrožava druge aktere i konkurenciju.Državna pomoć. zaštite poljoprivrednog okruženja. 150 Đuričin Dragan. saobraćaja. Oblici državne pomoći imaju najviše izuzetaka od zabrana u odnosu na ostale vidove tržišnih ograničenja. U ovoj grupi projekata odobravaju se i sredstva za razvoj nauke (postoji interes većeg broja članica). ispitivanja i donošenja odluka u ovoj oblasti. Ekonomski fakultet u Beogradu. Logično objašnjenje je u činjenici da se EU nalazi evolutivnim fazama koje zahtijevaju aktivniju ulogu državnih institucija. Državna pomoć je direktno ili posredno locirana u mnogim komunitarnim politikama Unije. ne ugrožavaju pravila i interese jedinstvenog evropskog tržišta. god. Globalizacija društvenih odnosa ima reperkusije na nacionalne ekonomije koje pod pritiskom ekonomskih zakona i stvaranja većih profita moraju obezbjediti uslove za realizaciju statusnih promjena privrednih aktera. savremeni intervencionizam je još uvijek neizbježan. ukupna vrijednost spajanja i pripajanja u svijetu iznosi 2000 milijardi USD. procesi proširenja prouzrokuju negativne kratkoročne posljedica za zemlje koje su pristupile Zajednici i utiču na negativne refleksije na nivou EU. kao skup mjera i postupaka kojim državne administacije alociraju resurse. Ovo je samo jedan slučaj gdje država ima interes za stanje na tržištu. 6. razvoj malih i srednjih preduzeća itd.

Kontrola merdžera i akvizicija podliježe određenim proceduralnim fazama kako bi se izbjegli propusti u donošenju odluka. U pitanju su faze diskusije i notifikacije, zatim ispitivanja, pregovora, donošenja odluke, političke procjene i konačno, sudske kontrole. Diskusija prije notifikacije za učesnike koji bi međusobnim sporazumima mogli ugroziti konkurenciju na jedinstvenom tržištu obavezuje njihovo prijavljivanje Komisiji, pa se takvim načinom mnogi problemi i nedoumice mogu riješiti i prije konačnnog donošenja odluke. Nomenklatura aktivnosti prije izdavanja dozvola upućuje na složenost ovog problema. Pored ekonomskih, postoje pravne, kontrolne i političke faze ocjene podobnosti zahtjeva za fuzijama ili akvizicijama. Proceduralno, Komisija može riješiti ovaj problem na tri načina. Prvi je donošenje odluke o spajanju ili pripajanju. Drugi, ja da ako sporazum utiče na narušavanje pravila konkurencije, Komisija neodobravanjem sprječava takve statusne promjene. U trećem slučaju Komisija može dati primjedbe i postaviti dodatne uslove i, ako isti budu ispunjeni, to predstavlja osnov za odobravanje sporazuma. Kontrola koncentracije nakon "velikog proširenja." Poslije napornih i kompleksnih pregovora Savjet ministara EU 1. januara 2004. god. usvaja novu Uredbu o kontroli spajanja preduzeće. Usvajanje je nastavak 151 tzv. "Zelenog dokumenta " koji je usvojila Evropska komisija krajem 2001. god. Kuriozitet ovog akta, pored njegovog sadržaja, je i u tome da je donešen na dan kada je najveći broj sadašnjih članica ušao u EU. "Poklapanje" datuma nije slučajnost, već potreba da se na principu koncensusa istovremeno rješi više strateških tema u EU. Pored pravne regulative, promijenjena je i administrativna i tehnička infrastruktura kako bi se povećala efikasnost mjera na polju kontrole tržišne koncentracije. U tom smislu osnažen je Generalni direktorat za konkurenciju. Direktorat je ustanovio mjesto Glavnog ekonomiste (izbor na tri godine bez prava reizbora) i njegovih savjetnika (10 savjetnika, doktora ekonomskih nauka). Uloga im je savjetovanje Generalnog direktorata i Komisije, stručnom pomoći iz oblasti konkurencije, tržišta, koncentracije i sl. Najznačajnije izmjene Uredbe o kontroli spajanja preduzeća se mogu svesti na slijedeće: ▪ ▪ ▪ Procjena, da li će se neka koncentracija odobriti? Nadležnosti Evropske komisije. Rokovi u postupcima kontrole koncentracije.

Kada je riječ o predmetu postupka kontrole, Komisija je nadležna u slučajevima kad spajanja imaju tzv. komunitarnu dimenziju. Tada sva preduzeća na teritoriji EU, koja žele spajanje ili pripajanje imaju obavezu koja je pod prijetnjom kazne, da o takvim transakcijama obavijeste Komisiju. Komunitarna dimenzija se ostvaruje u slijedećim slučajevima: ▪ ▪ Ako je ukupan promet preduzeća u svijetu veći od 5 milijardi evra. Ako je ukupan promet u EU bilo kog od najmanje dva preduzeća veći od 250 miliona evra. Izuzetak su slučajevi u kojima svako od preduzeća ostvaruje više od dvije trećine prihoda u jednoj članici Unije. Ili, ako je u svakoj od najmanje tri članice iz ove tačke, zbirni promet svakog od najmanje dva preduzeća veći od 25 miliona evra. Ako je ukupan promet svih preduzeća veći od 2,5 milijardi evra. Ako je u svakoj od najmanje tri zemlje članice ukupan promet veći od 100 miliona evra Ako je zbirni promet unutar EU svakog od najmanje dva preduzeća veći od 100 miliona evra.

▪ ▪ ▪

Očigledno je da limiti iz prethodne uredbe nisu promijenjeni, iako je u momentu donošenja nove regulative u EU pristupilo deset novih članica, što je povećalo šanse za rast koncentracije novim merdžerima i akvizicijama. I na kraju, Uredba je donijela važnu promjenu, da se Komisiji mogu obratiti i preduzeća koja nemaju komunitarnu koncentracionu dimenziju, u slučaju da je takva transakcija pod nadležnosti najmanje tri zemlje članice, a da joj se ni jedna od njih ne protivi. Tako preduzeća može uštediti vrijeme i finansijska sredstva. Nova uredba je prilagodila rokove vođenja procedura potrebama preduzeća, ali i EU, i učinila ih fleksibilnijim i transparentnijim.

151

Nova uredba o koncentraciji je donešena neposredno poslije poraza Evropske komisije pred Sudom prve instance u tri velika slučaja: Earturs protiv Komisije, Šnajder Elektrik protiv Komisije i Tetra Laval (ranije Tetra pak i Alfa Laval) protiv Komisije.
84

7. REGIONALNA POLITIKA EVROPSKE UNIJE
7.1. Osnove regionalne politike EU
Cilj regionalne politike je jačanje ekonomske i socijalne kohezije članica EU. Širina, intenzitet i dubina djelovanja regionalne politike govore o dugoročnoj strategiji kojom se želi implementirati integralni koncept regionalnog razvoja. Bez obzira na mnoge otpore, regionalni razvoj je prvorazredno ekonomsko, socijalno i 152 političko pitanje EU. Njegova ekskluzivnost je u interakciji različitih faktora, kao što su supstitucije razvojne komponente i socijalne politike, snažna podrška širenju Unije na istok, uravnoteženje razvijenosti, prilagođavanje EMU itd. Iako su regionalna politika i razvoj dominantno ekonomske teme, njihov značaj u komunitarnim politikama je izraženo socijalni i politički. Krupne političke odluke u Zajednici su usko vezane sa određivanje obima i strukture sredstava uloženih u oblast regionalnog razvoja. Regionalna politika je intervencija države kojom se optimalnom alokacijom sredstava i redistribucijom privrednih aktivnosti smanjuju razlike ekonomske, socijalne, demografske i druge prirode. Njom se anuliraju postojeće i sprječavaju nove 153 ekonomske i socijalne neusklađenosti. Makroekonomska dimenzija regionalne politike. Regionalni ekonomski dispariteti djeluju na stabilnost nacionalnih ekonomija. Regionalne ekonomske disparitete prate visoka nezaposlenost i neracionalnost korišćenja ekonomske infrastrukture. Pored toga, i rast inflacije konvergira sa regionalnim ekonomskim 154 disparitetima. Regionalne disproporcije mogu biti generator neravnoteže ponude i tražnje za radnom snagom. Ponuda radne snage je, u pravilu, neusklađena po kvantitetu i strukturi, dok tražnja za njom obično nije strukturno usaglašena (o ovome je bilo riječi u poglavlju 3). Smanjenje regionalnih dispariteta uspostavlja ravnotežu ponude i tražnje za radnom snagom. Isto tako, u uslovima neusaglašenih regionalnih razlika dolazi do prelijevanja kapitala koja mogu snažno djelovati na promjene nacionalnog outputa. Kada se tome dodaju i prelijevanja u sferi troškova, nije teško objasniti zašto regionalni ekonomski dispariteti utiču i na inflaciju. Jasno je da regionalna politika dodatno ojačava funkcije i stabilnost zajedničkog tržišta. Smanjenje regionalnih razlika djeluje dugoročno na usaglašavanje odnosa ponude i tražnje radne snage. Ono utiče na povoljnu distribuciju proizvodnje i outputa, racionalno korišćenje resursa, smanjenje rizika od visoke inflacije itd. Dakle, regionalna politika pozitivno utiče na makroekonomsku stabilnost, i stvaranje kompaktnog i efikasnog zajedničkog tržišta. Regionalna politika EU je u periodu ekspanzije prema nacionalnim regionalnim politikama. I suprotno, mnoge zemlje koje imaju bogatu tradiciju u podršci razvoju manje razvijenih teritorija iskazuju interes za saradnju i integraciju sa Zajednicom po različitim pitanjima regionalnog razvoja. Odnosi u sektorima proizvodnje i usluga, zapošljavanja i strukturnih promjena, međunarodna trgovina i dr., važne su komponente regionalne politike. No, treba naglasiti da su efekti regionalne politike u ovoj razvojnoj fazi EU limitirani. To ne znači, da se u budućnosti ne mogu očekivati rezultati koji će valorizovati napore na rješavanju ovih problema. Institucije. Ekonomske i socijalne nejednakosti postoje od osnivanja Zajednice. Radi njihovog ublažavanja i otklanjanja, osnovana je Evropska investiciona banka (EIB), finansijska institucija pod jurisdikcijom komunitarnih organa. Ona je zadužena da, pored ostalog, pruža finansijsku podršku siromašnijim regionima plasiranjem kredita sa povoljnim uslovima vraćanja (prvenstveno niže kamatne stope).

Evropska regionalna politika se jezgrovito obrađuje u: Richard Baldwin&Charles Wiplosz, The Economics of European integration, The McGrow-Hill Companies, 2004., p. 241-246. 153 Velike razvojne disproporcije među članicama mogu ugroziti cjelokupnu strukturu Zajednice. Zato, čak i kod razvijenih zemalja postoji interes za brži razvoj slabije razvijenih članica, zbog efekta prelijevanja ili tzv. "spillover" efekta. Slobodnim kretanjem kapitala efekti se vraćaju i prema zemljama kontributorima. 154 O regionalnoj politici vidjeti u: Taylor Jim, Reviving the Regions, Fabian Society Pamphlet, No. 551, London, 1991, ili u Martin R, Reviving the Case for Regional Policy, in Hart M. and Harrison R. Spatial Policy in a Divided Nation, Jessica Kingsley, London, 1992.
85

152

U cilju provođenja strukturnih reformi osnovani su Evropski fond za upravljanje i garancije u poljoprivredi i Evropski socijalni fond. U početku, od 1958. do 1968. god. članice su u vrijeme ekonomskog rasta i uzleta 60-ih godina prošlog vijeka koristile dodatna sredstva za smanjenje regionalnih razlika. Ekspanzija ekonomije se odrazila na smanjenje regionalnih razlika tadašnjih članica, pa i intervencije EIB i strukturnih fondova nisu bile neophodne. Inače, Evropski fond za upravljanje i garancije u poljoprivredi je uspostavljen radi nadoknada prihoda poljoprivrednicima koji djelatnost obavljaju u ekonomski zaostalim regionima u odnosu na prosjek Zajednice. Evropski socijalni fond podržava smanjenje nezaposlenosti i aktivno participira u edukaciji, prekvalifikaciji i drugim aktivnostima na stabilizaciji evropskog tržišta rada. Pored finansijskih, postoje i drugi problemi koji su prouzrokuju mjere regionalne politike. Prije svega, može doći do ugrožavanja slobodne konkurencije. Time se narušava temeljno načelo otvorenosti tržišta, osnovnog moralnog principa na kome je utemeljena Zajednica. Dakle, regionalne finansijske alokacije osnažuju koheziju Zajednice, ali i ugrožavaju temelje jedinstvenog tržišta, pa je regionalna politika jedna od najvećih komunitarnih kontroverzi. Drugo, uvijek su bile prisutne kritike u vezi visine troškova i endogene efikasnosti regionalne politike. Neki kritičari idu toliko daleko, tvrdeći da enormno utrošeni iznosi sredstava za regionalni razvoj ne opravdavaju očekivanja, pa je regionalna politika često predmet kritika usmjerenih na visinu izdvojenih sredstava, ali i na efikasnost njihovog trošenja. Protivrječnosti i kontroverze po brojnim pitanjima uz isprepletenost i sukobe sa strukturnom politikom, CAP, politikom konkurencije i dr. su česte pojave u EU. Sve to, ali i drugi razlozi dovode do nesuglasica između zemalja kontributora i primaoca budžetske pomoći, što dovodi i do sporova prouzrokovanih odbijanjima kontributora da prekomjerno finansiraju troškove širenja.

7.3. Razvoj regionalne politike EU
Najveći iskorak ka institucionalizaciji regionalne politike desio se u posljednjoj deceniji prošlog vijeka. Integracioni procesi su ubrzani već u šezdesetim, dok je u sedamdesetim "evroskleroza" usporila integracije. Evropske države je zadesila ekonomska kriza prouzrokovana naftnim šokovima, što im je dodatno ugrozilo ekonomije, koje su ionako bile inferiorne u odnosu na SAD i Japan. U to vrijeme evropske države su u odnosu na sadašnje stanje posjedovale visok stepen samostalnosti najvažnijih ekonomskh funkcija. Negativne ekonomske tendencije su dovele do spoljnotrgovinskih deficita, rasta inflacije i nezaposlenosti i generalno, uticale na recesiju. Makroekonomska situacija se manifestovala se u najgoroj modifikaciji: kapital je počeo napuštati evropsku ekonomiju. Individualne aktivnosti članica usmjerene na ekonomske probleme i uspostavljanje makroekonomske stabilnosti dale su polovične rezultate. To je učvrstilo evropske zemlje u uvjerenju da se samo jedinstveno i jačanjem zajedničkog evropskog tržišta mogu 155 uspješno prevazići nagomilani ekonomski problemi. Jer, samo sa jedinstvenim tržištem Evropa je mogla ući ravnopravno u trku sa vodećim ekonomijama. MekDugalov izvještaj. Ovaj izveštaj je sastavljen 1977. god. On konstatuje da u EU postoje regionalne nejednakosti. Podržava zahtjeve za ublažavanjem ekonomskih nejednakosti i sugeriše da se za njihovo rješavanje obezbijede sredstva i jasna politička volja. Jer, ubrzani razvoj slabije razvijenih teritorija traži ogromna finansijska sredstva koja nije moguće obezbijediti bez velikih finansijskih naprezanja kontributora. Ipak, trebalo je proći desetak godina da se smjernice Mek Dugalovog izveštaja počnu provoditi. Novim članicama, Grčkoj, Španiji i Portugaliji nedostajala su sredstva za mjere smanjenja regionalnih razlika. Zato osamdesete godine prošlog vijeka obilježava rast sredstava za provođenje strukturnih reformi i izgradnju infrastrukture u cilju ublažavanja regionalnih razlika. U ovim procesima djeluje i Evropska investiciona banka finansijskom podrškom preduzećima u oblasti tzv."male" privrede.

155 O jedinstvenom evropskom tržištu i evropskim integracijama opet vidjeti više u: Jovanović Miroslav, Evropska ekonomska integracija, CID, Ekonomski fakultet Beograd, 2006.

86

strukturnih 159 fondova (EFRR." Prvi "Delorov paket" (budžetski period 1989 do 1993. Žak Delor daje obećanje da će do 1992. je potvrđeno snažno političko opredjeljenje Evropskog savjeta za 156 ubrzanjem evropskih integracija. 87 156 157 . Za razliku od Velike Britanije. Britanija je imala određene bilansne suficite sa ovim fondom. bile dio Delorovog paketa. kakve su konsekvence ovih događaja na produbljavanje i učvršćivanje regionalne politike kao važne kohezione politike? Neke odgovore možemo dobiti uvidom u "Delorove pakete. Siromašnije zemlje EU snažno podržavaju promjene. Komisija je utvrdila četiri načela za dodjelu sredstava iz strukturnih fondova: programiranje. 159 O Strukturnim fondovima vidjeti više u: Miroslav Prokopijević. god. koji od 1993. Načelo programiranja obuhvata obavezu izrade višegodišnjih planova razvoja i partnerstva članica. britansko budžetsko pitanje). Postavlja se pitanje. god. te koordinacijom ekonomskih politika država članica. Ekonomska kriza sedamdesetih i njeni negativni uticaji na Evropu postaju katalizator sveobuhvatnih ekonomskih reformi i integracionih procesa. Ovo pitanje je riješeno na Samitu u Fontenblou 1984. god. Promjene. 1975. str. Dakle. posebno Velike Britanije. Beograd 2005. god. dok je poljoprivredni sektor povlačio relativno skromna sredstva iz Evropskog fonda za upravljanje i garancije u poljoprivredi. Poslije usvajanja Jedinstvenog evropskog akta mnoga važna pitanja su prešla u režim odlučivanja kvalifikovanom većinom. ali bez izmjena u zajedničkoj poljoprivrednoj politici. The Economics of the European Union. 261263.1% učešća u 1987. Irska i Danska. 158 Novi naslov "Ekonomska i socijalna kohezija" se nastavlja na ciljeve člana 2. god. Dodajući već tradicionalne interese za smanjivanje razlika u razvijenosti evropskih zemalja i regiona (uslov normalnog funkcionisanja zajedničkog tržišta). Načela i ciljevi dodjele sredstava strukturnih fondova. kojom počinje predsjedavati Žak Delor suštinske ekonomske reforme i stvaranje jedinstvenog tržišnog prostora. uvodeći na velika vrata instrumente regionalne politike. nacionalnih. Osnova ovog fonda su podsticaji za finansiranje regionalnog razvoja dodatnim sredstvima koja koriste vlade zemalja članica u redukciji regionalnih disproporcija. odnosile su se na druge dvije važne komponente: utvrđivanje načela u vođenju strukturne politike i utvrđivanje ciljeva i standarda koje evropski regioni treba da ispune. god. Njemačka i Francuska podržavaju novu strukturnu politiku. u Fontenblou 1984. Evropski savjet rješava probleme budžeta sa Velikom Britanijom (tzv. Francuska je obilato koristila ovaj strukturni fond. iznose 25% budžeta Unije (u 160 odnosu na 9. Frederick Nixson. ali je to bilo malo za definitivno rješavanje budžetskog problema. koncentracija.Britansko budžetsko pitanje. god. 177-182. koji inicira Sve je to kasnije uticalo i na sastav Komisije. god.. 161 obaveze izvršnih institucija. Ona je nezadovoljna pozicijom finansijskog kontributora. EZ upravlja regionalnim razvojem preko srednjoročnih programa. Velika Britanija postavlja pitanje učešća u budžetu EZ zbog neslaganja sa visokim izdacima za poljoprivredu. uravnoteženog i održivog razvoja" EU. kada su dogovorene mjere redukcije nekih cijena i kvota u poljoprivredi i smanjenje neto-obaveza Velike Britanije prema budžetu Zajednice. pa su tako i sve izraženiji regionalni problemi dobili na važnosti.).. regionalnih i lokalnih vlasti. god. Ni snažne političke turbulencije (posebno među ekonomski najjačim zemljama Unije) nisu spriječile da na vanrednom samitu u Briselu ne dođe do sporazuma o dvostrukom povećanju strukturnih fondova. 160 Prvi Delorov paket prate politička neslaganja i opstrukcije. te situaciju oko prijema zemalja sa Iberijskog poluostrva. da bi stekli uslove za korišćenje sredstava iz fondova Zajednice. p. 161 Od 1988. U to vrijeme se vode intenzivne aktivnosti na konsolidaciji zajedničkog tržišta. Poslije naftne krize sedamdesetih godina prošlog vijeka dolazi do širenja Zajednice kojoj pristupaju Velika Britanija. U okviru rješavanja Britanskog budžetskog pitanja i ustupaka koji su Velikoj Britaniji trebali biti učinjeni. ESF i EFUGP-odelenja za usmeravanje). 2007. tj. završiti stvaranje jedinstvenog evropskog tržišta. pojava 158 regionalne politike u Jedinstvenom evropskom aktu pod samostalnim naslovom nije nikakvo iznenađenje. partnerstvo i dopuna. Oko tog pitanja se vode polemike. koje su uz enorman rast budžetskih sredstava za finansiranje strukturnih fondova. Krajem godine pregovori vlada članica su završeni usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta koji potencira zajedništvo provođenja zacrtanih reformi. je osnovan Evropski fond za regionalni razvoj. Evropska Unija-Uvod. 157 U inauguracionom govoru pred Evropskim parlamentom 1985. ali većina država širi pozitivnu atmosferu i realan entuzijazam. god. "skladnog. Reforme predviđaju provođenje regionalne politike učešćem Evropske investicione banke. JP Službeni Glasnik. Prvi Delorov paket je udvostručio strukturne fondove. god). ili u Mike Artis. traži ustupke u zajedničkoj poljoprivrednoj politici. Ona za prihvatanje budžeta 1987. Njena poljoprivreda je u to vrijeme u ukupnom outputu imala relativno mali značaj. Oxford University press.

Od 1999. Francuskoj. Ovo načelo se usavršava 1994. pa se u Jedinstvenom evropskom aktu apostrofira "jačanje ekonomske i socijalne kohezije. 2004. 165 Drugi Delorov paket je u javnosti poznat kao budžetski paket kojeg je predsednik Komisije Žak Delor predložio u cilju pokrića troškova implementacije Ugovora o EU. 162 163 163 165 166 88 . odlučivanju i korišćenju strukturnih fondova. Paris. Ciljni programi Delorovog paketa 1. kao instrumenta 167 dostizanja cilja uravnoteženog razvoja. te Korzika i francuske prekomorske zemlje.7% stanovnika Unije. nastanku i evoluciji Unije videti više u: Jean-Claude Zarka. generisani od strane najrazvijenijih evropskih zemalja dostižu krajnje limite. ESF. Osnovni izvor finansiranja je EFUGP-odeljenje za usmjeravanje.Načelo koncentracije nameće egzaktnu ekonomsko-geografsku klasifikacije kao osnovu sticanja prava na pomoć u procesima strukturnih reformi. pa su one podržavale regionalnu. Beograd. uvođenjem Kohezionog fonda koji se usmjerava na samo četiri zemlje (Španiju. Osnovi institucija EU. Ovim kriterijumima je bilo obuhvaćeno 21. 167 Čl. god. Funkcija trećeg je smanjenje dugoročne nezaposlenosti radnika starijih od 25 godina (finansira se iz ESF). i regionalnog nivoa daje Komisiji snažne impulse i odgovorne partnere. Ovaj pristup se uklapa u ideju o EU kao "Evropi regiona" i omogućava legitimno pravo regionalnim i lokalnim vlastima da u Briselu autonomno lobiraju za interese svoje zemlje. Ideja da se politika regionalnog razvoja provodi i sa lokalnog. Početni ciljevi. Danas članice EU razvijaju mreže komunikacija sa institucijama Zajednice. 2002. U Mastrihtu je potpisan Ugovor o EU koji stupa na snagu 1993. Drugi Delorov paket (budžetski period 1993 do 1999. Grčku i Irsku). Rezultat je bio Protokol o O Agendi 2000 vidjeti više u: Popović Goran. u okviru mjera strukturne politike su: Prvi. napuštenih. Portugalije. Projekat jedinstvenog tržišta je dizajniran 1986. Ruralni razvoj EU je u ekspanziji i važna je poluga razvoja manje razvijenih. umanjivanjem procenta stanovništva u regionima koji imaju pravo na pomoć i redukcijom ciljeva finansiranih iz strukturnih fondova. god. Peti program se odnosi na unapređenje seoskog (ruralnog) razvoja. 164 Obuhvata regione u Velikoj Britaniji. str. Drugi se odnosio na regione sa nerazvijenom industrijom i znatno višom stopom nezaposlenosti od 164 prosjeka EU. Četvrti je predviđen za stimulaciju profesionalne integracije mladih do 25 godina starosti (finansira ga ESF). Ovo načelo je uvedeno zbog tendencija vlada zemalja članica da zamjene nacionalne fondove komunitarnim. 166 O ovom Ugovoru. Načelo se dodatno 162 reformiše 1999. Načelo dodatne pomoći je plod činjenice da strukturni fondovi nisu uspostavljeni zbog supstitucije nacionalnih fondova i subvencija. Kroz institucionalne. obuhvaćeno je i pet istočnonjemačkih pokrajina. nenaseljenih i rubnih teritorija. Agendom 2000. god. Načelo partnerstva utvrđuje obaveze lokalnih i regionalnih vlasti u planiranju. Španiji i Njemačkoj." Integracija se pokazala kao težak proces za manje razvijene zemlje. god. već radi podrške njihovom integrisanju. 1-2. socijalnu i druge politike. 2 Jedinstvenog evropskog akta. Gualino Editeur. god. On se u praksi manifestovalo preko obaveza vlada da pri podnošenju programskih dokumenata iskažu volju prema načelu dodavanja i tako uvaže dopunski karakter strukturne politike. prevod Institut G17 plus. god. Kriterijumom su obuhvaćene kompletne teritorije Grčke. Ovaj fond uglavnom podržava razvoj malih i srednjih preduzeća. nedostatak potrebnog kvantuma kohezije mogao je ugroziti cjelokupnu ideju i mehanizam pune integracije. Neke države (očekujući rast strukturnih fondova) su već u Mastrihtu tražile čvršće garancije u vezi rješavanja finansijskih pitanja i poboljšanja ekonomsko-socijalne kohezije (prema njihovim očekivanjima i interesima). Severne Irske. gotovo nužan uslov izgradnje i funkcionisanja ekonomske i monetarne unije. koji obuhvata slabije razvijene regione sa DBP "per capita" manjim od 75% od prosjeka EU. političke i ekonomske reforme predviđena je puna ekonomska i monetarna integracija. ali i međusobno. 2004. Izvori finansiranja su obezbjeđeni iz EFRR. god. Integracije traže promjene i reforme unutrašnje strukture Zajednice. god. 45-59. Portugaliju. Predviđeno je da se aktivnosti odvijaju diversifikacijom poljoprivredne proizvodnje. i bio je gotovo završen do kraja 1991.). Jer. Republike Irske. Evropska iskustva u primjeni koncepta ruralnog razvoja. ESF i EIB. Kriterijumima ovog cilja se pokrilo oko 16% populacije Zajednice. EFUGP-odeljenje za usmjeravanje i EIB. Jačanje ekonomske i socijalne kohezije postaje važan. Beograd. Ekonomika poljoprivrede br. južna Španija i južna Italija. finansira se iz EFRR.

donosi dvije promjene.12 22. Za budžetski period 1993-1997.42 Španija 20. god. god.05 168 1993-1999 1.85 8. Na njemu dolazi do suštinskih izmjena u organizaciji i funkcionisanju strukturne politike i strukturnih fondova.06 1. koji čini aneks Jedinstvenog evropskog akta.1. Na samitu je dogovoreno da se iznos strukturnih fondova sa 18. god.18 Švedska Velika Britanija 7.91 0. sredstva iznose 177 mlrd. Prva se odnosi na izmjene strukturnih fondova a druga na osnivanje Kohezionog fonda.ekonomskoj i socijalnoj koheziji. god. god. Kohezioni fond je namijenjen zemljama sa GDP manjim od 90% prosjeka Zajednice.54 1. Ovdje je došlo do promjena u vidu povećanja fondova. Uslove za korišćenje sredstava su stekle Španija. (prema cijenama iz 1992. ali su povećani za 40% čime je iskazana politička volja za unapređenjem regionalne i socijalne politike. Potpisivanjem Ugovora iz Mastrihta 1991.04 1. Švedsku i Finsku. 89 168 . Portugalija i Irska. redefinisanja ciljeva koji determinišu korisnike sredstava.09 9. evra poveća na 30 mlrd. tj. evra. Tabela 7. Novo proširenje zemljama EFTA uključilo je tri nove članice: Austriju. eura u 1999. god.38 Nemačka 9. Samit u Edinburgu. posebno za zemlje sa nižim GDP.09 Holandija 1. god. Promjene u strukturnim fondovima su najznačajniji događaj u razvoju regionalne politike Unije.26 Od 1993.18 Danska 0.96 Irska 7.6 mlrd.59 10. U protokolu se traže dvostruko veća sredstva za regionalni razvoj u periodu 1988-1993. Fondovi nisu udvostručeni (kako je dogovoreno u Mastrihtu).08 Italija 17.12 10. ali i fleksibilnija raspodjela strukturnih fondova. usvojen je Protokol o ekonomskoj i socijalnoj koheziji na Samita u Edinburgu. koji stupa na snagu 1993. izgradnju saobraćajne infrastrukture i zaštitu životne sredine. Planirana su značajna sredstva. U zamjenu za uticaj načela dodavanja kod finansiranja razvojnih projekata.31 0.: Raspodjela strukturnih fondova Država članica 1988-1992 Austrija Belgija 1.64 Finska Francuska 9. Sredstva pomoći se odnose na podršku u rješavanju budžetskih problema. oslobađanje ograničenja. 36% ukupnih budžetskih sredstava.). kreiranja novog strukturnog fonda i osnivanja Komiteta regiona. Ova situacija je dovela do rasta rejtinga vlada zemalja članica. na teret uticaja Komisije i centralnih organa Unije.29 0. posebno onih nametnutih reformama iz 1988. Samit u Edinburgu 1992.12 4.65 14. do 1999.15 Portugalija 13. Uloga Kohezionog fonda je pružanje pomoći za prevazilaženje problema u kojima se zemlje članice mogu naći prije pristupanja ekonomskoj i monetarnoj integraciji.1. Osniva se novi Kohezioni fond.02 Luksemburg 0. zabilježene su manje izmjene u odnosu na ciljeve utvrđene 1988. Komitet regiona i strukturni fond za finansiranje i smjernice u ribarstvu. Grčka. god.07 14. prikazuje raspodjelu strukturnih fondova između članicama EU za dva referentna perioda: Tabela 7. podržano je osnivanje novog Kohezionog fonda.56 Grčka 11.

ali i aktuelnih globalnih izazova. Finska). još od vremena ranog Rima.Nerazvijeni sjeverni regioni skandinavskih zemalja inicirali su uvođenje novog ciljnog programa br. Upravo zbog toga. Ciljni program 3 je namijenjen sprječavanju dugoročne nezaposlenosti (pomoć radnicima starijim od 25 godina. god. u novi: Mediteransku uniju. Ciljni program 6 je rezervisan za strukturno prilagođavanje regiona sa izuzetno niskom stopom 169 naseljenosti (Švedska. Banja Luka. 170 Temin Peter. Makroekonomski aspekti regionalne politike Evropske Unije. Španija i Grčka.5%. Turska itd.1% strukturnih fondova). Ciljni program 2 je pružao pomoć regionima sa niskim stepenom industrijske proizvodnje i stopom nezaposlenosti iznad prosjeka Unije (ova sredstva su činila 11. i u Popović Goran. zbog rješavanja strukturnih problema. kretanju cijena pšenice itd. Ciljni program 5b je usmjeren na ekonomsku diversifikaciju osjetljivih seoskih područja i u strukturnim fondovima participira sa 4. kulture. Mediteranske zemlje imaju bogatu tradiciju i dugu istoriju. 90 . Od vremena ranog Rima pa sve do danas. Italija (južni dijelovi). Integrisani program je novi pristup problemima regionalnog razvoja. ciljevi i dodjela sredstava se može prikazati na slijedeći način: ▪ ▪ ▪ Ciljni program 1 se odnosi na pomoć slabije razvijenim regionima sa GDP per kapita manjim od 75% od prosjeka EU (koristio je 67. prevencija od požara. Saradnja u mnogim oblastima je prisutna još od antičkih vremena. The Economy of the Early Roman Empire. kao malo koji region u svijetu. godine Grčka pokreće pitanje pomoći integrisanom razvoju mediteranskih zemalja članica Unije. Osnovni cilj je zaštita Sredozemlja. Evropska iskustva u primeni koncepta ruralnog razvoja. Odluka transformiše proces započet u Barceloni. Ima mnogo istorijskih dokaza i ekonomskih istraživanja o vjekovnoj intenzivnosti I kompaktnosti ovog tržišta. str. poljoprivredu i mala i srednja preduzeća. Tako je npr. Egipat. Šefovi država i vlada zemalja članica EU su se 2008. osnivanje ove asocijacije se čini opravdanim. 2004. iz čega se može zaključiti da u EU još ima rivaliteta političke i geopolitičke dimenzije. tradicije i ekonomije. American Economic Association Publications. 2006.9%. na mediteranskom području za vrijeme Rimskog carstva. Plan je u suštini prijedlog francuskog predsjednika Sarkozija. Beograd.9%. odnos prema klimatskim promjenama itd. 1-2. U početku. god. Acta Economica. Ekonomski fakultet. Danas se ovaj dio svijeta ubrzano valorizuje kao najperspektivnije područje. Njegovo učešće u strukturnim fondovima je iznosilo oko 0. ljudi ove regije bili su čvrsto povezani i zavisili jedni od drugih. str. 6. zajedno sa reformama zajedničke poljoprivredne politike (CAP). 133-151. Na Samitu u Briselu 1985. Kasnije će koncept razvoja mediteranskih zemalja postati matrica za rješavanje drugih komunitarnih i kohezionih problema. Sirija.6% strukturnih fondova). nezaposlenim preko 12 mjeseci) i integrisanje mladih i ostalih društvenih grupa na tržištu rada. 45-59. Alžir. Iako bi se na prvi pogled moglo zaključiti da je ovo neracionalno "gomilanje" regionalnih integracija. složili sa prijedlogom Francuske o osnivanju Mediteranske unije koji predviđa saradnju EU i zemalja Mediterana od Turske do država Magreba. Ciljni program 5a ima funkciju prilagođavanja sektora poljoprivrede i ribarstva. god. Ciljni program 4 se odnosi na prilagođavanje radnika industrijskim promjenama i zajedno sa ciljnim programom 3 participirao u strukturim fondovima sa 10. 2009. ▪ ▪ ▪ ▪ Mediteranski programi. U periodu 1993-1999. Izrael. ipak se ne smije zanemariti da je Mediteran milenijumima region zajedničke istorije. Mediteranska unija će imati 39 članica i to: sve zemlje EU. Neke članice EU smatraju da u ovom trenutku nisu potrebne paralelne regionalne strukture. Predviđeno je usmjeravanje pomoći u turizam. 169 O ciljevima vidjeti u: Popović Goran. god. objavljeno u Journal of Economic Perspectives. Mediteranska unija ima redovne samite zemalja EU i ostalih mediteranskih država. zatim Maroko. Ekonomika poljoprivrede br. suprostavila Njemačka. Njemu se očekivano. 170 Peter Temin dao konkretne pokazatelje o trgovini maslinovim uljem. Ovaj program učestvuje u strukturnim fondovima 5%. Korisnici pomoći su Francuska.

7 61.3 Izvor: Button K&Pentecost E. Jedan od njih je kontrola javnih finansija uz javni dug do 60% GDP i budžetski deficit do 3%. Evra. 175 Evropski Savjet na samitu u Edinburgu 1992. Portugalija. Iz tabele 7. Širenje EU generiše fundamentalno političko naslijeđe i evropske vrijednosti. tehnički su sublimirane u uslovima koje potencijalne članice trebaju ispuniti u procesu pristupanja. 172 171 91 .2. uspostavlja se konačna raspodjela sredstava među zemljama koje su stekle uslove za finansijsku podršku iz potencijala Kohezionog fonda. zaposlenost. Tokom 1994. se vide razlike u pristupu određivanja strukture sredstava (posebno npr.1 39 61 Tehnička pomoć 0. Cheltenham. da bi pomogla članicama Zajednice da što prije uđu u završnu fazu monetarne unije. Oni su odraz istorijskog nasljeđa i nivoa razvijenosti. Predložen je limit od 0.9 29 71 Portugalija 18. 1999. prikazano je učešće pomoći iz Kohezionog fonda po zemljama: Država Članica Ukupno Životna sredina Saobraćaj Španija 54. Privremena raspodjela sredstava je izvršena prema sljedećem učešću: Španija 52-58%. Vrijednosti na kojima se temelje evropske integracije. Posebno afirmativan primjer je ubrzani ekonomski razvoj Irske. između Španije i Grčke). Prema tom pragu Španija. Iz prethodne tabele su vidljive razlike u učešću pojedinih zemalja u korišćenju sredstava Kohezionog fonda. Ti uslovi su se vremenom mijenjali. udaljenim i devastiranim teritorijama. Planiranje. U tabeli 7. 176 U Agendi 2000.46% GDP EU. Ova institucija je trebala postati operativna 1994. Maksimalno učešće Kohezionog fonda i strukturnih fondova u finansiranju projekata članica EU može iznositi do 4% njihovog GDP. Ostali značajniji uslovi Uredbe koja reguliše pravo i obim finansiranja projekata su navedene obaveze održive ravnoteže u projektima zaštite životne sredine i izgradnje saobraćajne infrastrukture. god. Za razliku od strukturnih fondova Kohezioni fond pruža pomoć manjem broju zemalja 172 u finansiranju značajnih pojedinačnih projekata. Komisija utvrđuje da "ekonomska i socijalna kohezija moraju ostati politički prioritet" za proširenu EU. i implementacijom Drugog Delorovog paketa. 174 bez većih problema.9 62 38 Irska 9. Tako je osnažena uloga regionalne politike kao ključnog instrumentarija širenja. ali se može primjetiti da se vremenom njihov broj povećava a uslovi pristupanja postaju rigorozniji. p. Jedinstvenog evropskog akta (prethodni 130 g).1 43 57 Grčka 17. 173 Član 161. Regional Economic Performance within the European Union. 174 Ugovor iz Mastrihta postavlja kriterijume konvergencije za države koje žele postati članice EMU. socijalnu i demografsku situaciju na nenaseljenim. korišćenje i struktura zavise od uslova konačne raspodjele među državama primaocima. Agenda 2000. Oni se odnose na finansiranje zaštite životne sredine i 173 izgradnju transevropske mreže i druge saobraćajne infrastrukture. Projekti finansirani iz Kohezionog fonda nisu koristili sredstva drugih fondova i mogli 175 su biti jednokratno prekinuti u slučaju kršenja pravila konvergencije. dok evaluaciju projekata vrši Komisija i EIB. određena su sredstva od 176 0. god. Kohezioni fond daje impulse regionalnim ekonomijama i rješava probleme dugoročne zaposlenosti. god. Akt o osnivanju Kohezionog fonda ukazuje na neophodnost održivosti u finansiranju saobraćajne infrastrukture i projekata zaštite životne sredine.Regionalna politika djeluje na proizvodnju. je stavlja na raspolaganje Kohezionom fondu 15 mlrd. Prema JEA ukupna vrijednost projekata treba biti iznad 10 mil. Reformama iz 1993. Edvard Elgar Publishing Limited. To su temeljna pitanja budućnosti Zajednice.02 UKUPNO 100. Kohezioni fond i Agenda 2000 Kohezioni fond. 41. Protokol o ekonomskoj i socijalnoj koheziji. 7. god. evra. procesi širenja su vrhunsko društveno-ekonomsko i političko pitanje.4. kao aneks Jedinstvenog evropskog akta utvrđuje obaveznu pomoć od strane EU članicama čiji je GDP per capita manji od 90% prosjeka Zajednice. Za države koje žele pristupiti EU. Grčka i Irska su polagale pravo na pomoć iz Kohezionog fonda (za 63 miliona stanovnika ili oko 25% stanovništva EU). god. Portugalija i Grčka po 16-20% i Irska 7-10%. Ona dovodi do bržeg ekonomsko-socijalnog razvoja i 171 utiče na ekonomsku stabilnost EU.2.46% za strukturnu potrošnju do 2006.0 38.

Regioni koji su izgubili pravo na pomoć strukturnih fondova mogli su koristiti 178 sredstva tzv. 2005. 92 177 . ESPI Institut za ekonomska i socijalna istraživanja. Hongrie. koji se odnosi na regione koje očekuje ekonomsko i socijalno restrukturiranje i Ciljni program 3 koji se odnosi na pomoć državama članicama u razvoju ljudskih resursa u cilju suzbijanja nezaposlenosti. 178 O pomoći i procesima širenja vidjeti više u: Miščević Tanja. ISPA pruža finansijsku pomoć u oblasti ekonomske i socijalne kohezije. Pomoć namjenjena novim članicama je trebala rasti postepeno. ali do 4% njihovog GDP. Članicama koje pristupaju Uz postojeći program PHARE integracionim procesima se obezbjeđuje pomoć u uspostavljanju evropskih standarda u raznm oblastima. 181 U cilju izbjegavanja veze između reformi i proširenja Komisija apostrofira reformisanje politika i bez proširenja. Komisija je konsolidovala regionalnu politiku zbog optimalne sinhronizacije utvrđenih ciljeva pomoći. To obezbjeđuje da se otpor prema političkoj reformi ne transformiše u otpor prema proširenju.Reforme regionalne politike su opterećene problemima i protivrječnostima. ovo nije prošlo bez tenzija. i druga literatura. Program predviđa investicije u seosku privredu i infrastrukturu i ulaganja u upravljanje vodama. na tri cilja. statistički 177 smanjuje pa mnogi regioni gube pravo korišćenja povoljnih sredstava. 180 Instrument for Structural Policy for Pre-Accession. god.. IES . Ciljni program 2 (bivši 2 i 5b). PHARE obezbjeđuje finansijsku pomoć za infrastrukturu. PHARE. Prometej. Program SAPARD koji se odnosi na pomoć poljoprivredi. "tranzicione pomoći" i tako amortizovati negativne efekte reformi i širenja. ISPA pomaže adaptaciju na standarde EU u oblasti zaštite životne sredine i obezbjeđuje sredstva za unaprjeđenje i spajanje postojeće saobraćajne mreže u zemljama srednje i istočne Evrope sa Transevropskim mrežama. Tako je izvršena redukcija sa sedam. SAPARD podržava održivi razvoj poljoprivrednih teritorija u srednje i istočne Evrope i implementira propise i standarde Zajedničke poljoprivredne politike. dok se strukturna pomoć usmjerava 180 kroz program ISPA. Ona je podrazumijevala oštrije kriterijume za korišćenje pomoći pa su uspostavljeni novi ciljni programi: ▪ ▪ ▪ Ciljni program 1 (bivši 1 i 6). Zbog podrške integracionim procesima i širenja EU. Ova reforma je prouzrokovala pad udjela stanovništva Zajednice (sa 51% na 35-40%) koje je primalo pomoć u okviru ciljeva 1 i 2.) i korisnicima (Španija. koji se odnosi na pomoć najsiromašnijim regionima koji imaju GDP manji od 75% prosjeka EU. 1997. 179 Support for Agriculture and Rural Development. Holandija i dr. Fond podržava pripreme za pristup i obezbjeđuje edukaciju procedura primjenjenih u EU. Agenda 2000 modifikuje funkcije ovog programa sa dodatnim mogućnostima pomoći za izgradnju novih institucija ili adaptaciju postojećih administrativnih i zakonodavnih sistema država kandidata. Program pomoći EU za zemlje centralne i istočne Evrope. Program je fokusiran na razvoj i diversifikaciju privrednih aktivnosti. Ali. Pridruživanje Evropskoj uniji. "statističke efekte" jer se prag od 75% prosječnog GDP EU. istraživanju. kao osnovice za pomoć. posebno u saobraćaju i životnoj sredini. Tadić Bojana. Beograd. tzv. Ugovori o pridruživanju EU. Komisija je ustanovila dva nova pristupna 179 instrumenta. Beograd. Beograd. 182 O ovom programu vidjeti više u: Joković Slavica.Institut za Evropske studije. zaštiti prirodne okoline i rekonstrukciji poljoprivrede. Protiv nekih standarda nametnutih reformama regionalne politike bile su one članice koje su već koristile finansijske beneficije (posebno ako su promjene smanjile postojeć nivo pomoći). Proširenje državama srednje i istočne Evrope proizvodi negativne. EU kompletira instrumente pomoći. Assistence a la Restructuration Economique. razvoj privatnog sektora i preduzetništva. 181 Pologne. god. On 182 pruža pomoć u obrazovanju. 1995. Grčka. U tom kontekstu može se navesti jedan primjer. Portugal i Irska). posebno među budžetskim kontributorima (Njemačka. ulaganja u poljoprivredu i proizvodnju koja ne narušava ravnotežu životne sredine.

i pored rezultata. To zahtijeva velike budžetske transfere koji preraspodjeljuju dohodak i narušavaju osnovnu evropsku ideju. Rezultati regionalne politike važna zajednička politika čiji su ciljevi rast ekonomskoVeć je rečeno da je regionalna politika EU socijalne kohezije i ujednačena regionalna razvijenost. Bez obzira na to što je administracija podvrgnuta demokratskim kontrolama. bržeg savladavanja prepreka pri ulasku u EMU i evoluirala u politiku ravnomjernog razvoja. Beograd. regionalna politika je ostvarila mnoge ciljeve. Regionalni razvoj je za članice i zemlje koje pristupaju EU prvorazredno društveno pitanje. Inicirane strukturne promjene povoljno djeluju na dinamiku privrednog rasta i razvoja. No. Ali. rješavanje socijalnih pitanja i podrška ulasku zemalja u EMU i proširenjima itd. oplemenjivanje prirodne sredine i subvencijama. kao strukturi zasnovanoj na razvoju slobodnog tržišta i minimalnoj ulozi države. Development and Stabilisation. Regionalna politika EU je nastala zbog potrebe jačanja ekonomske i socijalne kohezije. unaprjeđenje regionalne saradnje i pruža pomoć za povratak izbjeglih i 184 raseljenih lica. veći transferi za regionalni razvoj. Malo je komunitarnih politika koje imaju tako ekstremne ocjene svoje uspješnosti. god. CARDS podržava ekonomsku rekonstrukciju i obnovu. 2000. što ne znači da se ne mogu očekivati bolji rezultati. širinu. neophodno je sanirati postojeće ekonomske i socijalne razlike. transport. To traži prilagođavanje članica koje ekonomski i socijalno zaostaju u odnosu na prosjek EU. Jer. 184 183 93 . Dosadašnje istorijske etape su obuhvatale sjeverna proširenja. Jer. demokratske procese. Aktivan odnos prema agregatnoj ponudi ukazuje na antikejnzijanski karakter ove politike. modernizaciju državne uprave. 2009. Makroekonomski aspekti regionalne politike Evropske Unije. Umjesto rezimea. Evropski model regionalnog razvoja preferira dugoročne ciljeve i jačanje agregatne ponude manje razvijenih regiona. Ako je makroekonomska situacija EU zadovoljavajuća. Acta economica. Antiregionalni lobiji u ovim i drugim subvencijama vide opasnost za evoluciju EU. god.CARDS nije predpristupni fond. efekti regionalne politike su još uvijek limitirani. Namijenjen je za pomoć zemljama Zapadnog Balkana koje još nisu kandidati za prijem u EU. 183 7. 185 Prerađeno iz rada: Popović Goran. diversifikaciju. Ona snažno i u kontinuitetu širi uticaj ka nacionalnim i regionalnim nivoima. a danas su aktuelna istočna (jugoistočna) proširenja. Zato postoji opasnost da se regionalni problemi pretvore u politička neslaganja. od kojih su najznačajniji: smanjivanje ekonomskih razlika. 185 Community Assistance for Reconstruction. Ekskluzivnost regionalnog razvoja je plod više faktora. Zbog toga su planiranje i raspodjela sredstava regionalnog razvoja pod stalnom supervizijom javnosti. Jugoistočna evropa 2000-pogled iz Srbije. Ugrožavanje slobode konkurencije je kontroverza regionalne politike. komunikacije. Stubovi kulture. tempo i strukturu razvoja. pravilom spojenih posuda utiču na deficite i rast fiskalnih davanja poreskih obveznika. slabije razvijene članice traže veću ekonomsku pomoć. a nekad i utvrđene targete i nominalna sidra. Oni se suprostavljaju jačanju regionalne politike. Usmjeren je na reforme i pripreme institucija za izvršenje obaveza prema Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. regionalne razlike u nivou razvijenosti su u nekim slučajevima povećane. Ne smiju se zanemariti kritike upućene na efikasnost. Kako su ove zemlje slabije razvijene u odnosu na prosjek EU. Kritičari su motivisani opštim i individualnim interesima. Ako se stabilnost narušava razvijenije zemlje insistiraju na redukcijama "netržišnih" transfera i "rezanju" budžetskih ili drugi deficita. Budžetskim transferima u saobraćajnu infrastrukturu. Ekonomski fakultet. pa čak i smisao postojanja ove politike. mala i srednja preduzeća. To narušava ciljanu makroekonomsku stabilnost. Koordinirana redistribucija utiče na obim. Videti u: Grupa autora. Regionalna politika je u ekspanziji. Zato su krupne političke odluke na nivou Zajednice usko vezane za određivanje volumena i optimalnu alokaciju sredstava EU. Banja Luka. ona se često osporava. posebno zbog narušavanja drugih komunitarnih politika.5. Sve su prisutnije kritike endogene efikasnosti mjera regionalne politike. netransparentnost ipak nije potpuno isključena.

Konačno. ili stare i nove Evrope. To je dobro poznato evroplanerima. jer regionalna politika ima visoko mjesto i u budućnosti EU. Zato. rashodi po osnovu izdataka za regionalni razvoj. Burda and Battista Severgnini. Visoko budžetsko učešće i rast sredstava. O ovim problemima. što neće biti problem. TFP Growth in Old and New Europe. 94 186 . god. The 14 Economic Conference. Ekonomskoj konferenciji u Dubrovniku i Majkl Burda. ne samo za članice. Ipak. već i u procesu širenja. istočne i zapadne. na manje razvijenim teritorijama EU. participiraju u budžetu EU sa više od trećine sredstava (po redosledu druga zajednička politika). govorio je 2008. i pored kritika. regionalna politika je (bez obzira na brojne kontroverze i kritike) opravdala postojanje. na 14. Vidjeti u: Michael C. posebno zemlje. 2008. ali će za to trebati još nekoliko decenija. daju regionalnoj politici prestižnu razvojnu poziciju u budućnosti. Dubrovnik. pozitivna konsekvenca rasta agregatne ponude je rast cena imovine. kao što ono nije funkcionalno uz velike 186 razlike u ekonomsko-socijalnom razvoju. Subvencije rast. HNB.Evropske integracije su nezamislive bez jedinstvenog tržišta. Evrooptimisti od nje traže više. integracijama između dva velika regiona.

Poljoprivreda je oblast koja se kontinuirano nalazi u procesima reformi. Najbolji primjer je velika ekonomska kriza tridesetih godina prošlog vijeka.8. farmerske i post-farmerske proizvodnje. Ono je npr. SAD i tada imaju efikasniji poljoprivredni sektor u odnosu na evropske zemlje (izuzetak su Velika Britanije i donekle Francuska). za razliku od stanovništva urbanih i industrijskih centara ne zahtijeva visoke troškove infrastrukture. 95 . Evropska poljoprivreda. Procesi se ne odvijaju brzo ni bezbolno. CID. Ova društvena grupa je i kompaktan politički faktor. Prema učešću u GDP poljoprivreda u razvijenim ekonomijama ima marginalnu ulogu. Ekonomski ċ fakultet. One su najprije počele u SAD. proizašli iz potrebe za većom autonomijom u prehrani stanovništva ili kontinuirani rast cijena hrane zbog visokih cijena energije i klimatskih promjena. Dalje. Tehnički progres i tehnološki razvoj velikih kompanija. transformišu ovu privrednu oblast ka modernoj poljoprivredi. unapređenje proizvodnje na porodičnim farmama i dr. Ekonomski fakultet.1. posebno zbog toga što je ona za razliku od drugih oblasti. posebno kada je u pitanju odbrana njihovih prava ili zahtijevi prema institucijama članica i EU. ali i "oko" nje. Uticaj tehnologije na ponudu poljoprivrednih proizvoda prikazan je na grafikonu 8. Ipak. Na selu se negativni efekti kriza i ratova se amortizuju i ne djeluju krajnje razarajuće na ekonomski sistem i blagostanje. Kada se tome dodaju strateški razlozi. Termin moderna poljoprivreda 187 ukazuje na reformisanu privrednu oblast. Ekonomika agrara. SAD koncentrišu proizvodnju specijalizacijom pred-farmerske. Osnove moderne poljoprivrede Poljoprivreda je važan sektor svakog društva. Zato se proizvodnja i zaposlenost u poljoprivredi ne posmatraju jednostrano. 187 Izraz koristi Dr. osjetila je katastrofalne posljedice velike ekonomske krize. što stvara probleme evropskim farmerima. Beograd. O modernoj poljoprivredi vidjeti u: Zorka Vujatovi -Zakiċ. Postoje i drugi primjeri i razlozi diferenciranog tretmana ove oblasti u odnosu na druge grane privrede.1. Agrarna ekonomija. sektor primarne poljoprivrede prolazi kroz strukturne i organizacione procese. strateška grana. Za vrijeme ekonomskih kriza i ratova seoska populacija fleksibilnije podnosi teškoće. koja je tada mnogo zaostajala za američkom. a naročito od sredinom 1950-tih. u EU oko 2%. 2001. Već poslije drugog svjetskog rata. dok je učešće u zaposlenosti veće i iznosi oko 4%. Evropska poljoprivreda zaostaje za američkom najmanje deceniju-dvije. ZAJEDNIČKA POLJOPRIVREDNA POLITIKA I RURALNI RAZVOJ 8. god. One su bile razorne i za američku poljoprivredu. 2008. Poljoprivrednici sa prostora EU prihvataju evropske integracije. Poljoprivredno stanovništvo je važan demografski resurs. Beograd.. uređenje ili geostrategijski položaj. i u Zakić Zorka i Stojanović Žaklina. poljoprivredna populacija. bez obzira na njegovu ekonomsku snagu. Zemlje razvijene tržišne ekonomije su se transformisale od tradicionalne u modernu agrarnu privredu. jer protekcionizmom mogu popraviti vlastiti ekonomski položaj. ali je američko selo ipak ublažilo teške posljedice koje je ekonomija SAD osjećala još dugi niz godina. pri čemu je opovrgnuta tradicionalna ideja o rješavanju agrarnog problema samo na farmi. to ne govori o ulozi i mjestu poljoprivrede u ekonomiji EU. god. slika o ulozi moderne CAP je kompletirana. usljed djelovanja tehničkog progresa. Zorka Zakić-Vujatović. Zaposleni u poljoprivredi su oni koji žive od nje.

nekada i makroekonomskog nivoa. The McGrow-Hill Companies. Tada se može opravdati njena dominacija na troškovnoj strani budžetu. bez obzira na otpore i osporavanja ostala važna koheziona snaga. Oxford. Obim i struktura mjera zavise od makroekonomske situacije. petrohemija. velike korporacije. Richard Baldwin&Charles Wiplosz. Nastanak. skladišta i posrednika.1. trgovina na malo itd. 188 189 Engleska skraćenica od Community Agrarian Policy. Ekonomska politika se bavi i poljoprivredom (poljoprivredna politika) različitim mjerama. Iz ovoga slijedi da poljoprivreda nije samo oblast fizičke i biološke proizvodnje. U nju spadaju prerađivači. ugostiteljstvo. god. Pod pretpostavkom prodaje svih proizvedenih količina stvara se proizvođačev višak. transport. U EU. proizvođači poljoprivrednih mašina. 96 . socijalne i strategijske efekte. stvorili su evropske brendove na svjetskom tržištu poljoprivrednih proizvoda. Oxford Univrsity Press. Shvatanje moderne agrarne privrede je daleko veće od zbira farmi. To su firme koje poljoprivrednike snabdijevaju inputima (predfarmerski sektor). 8. 2007. Standardna američka definicija agrobiznisa je zbir aktivnosti vezanih za proizvodnju i distribuciju poljoprivrednih proizvoda. bankarski sistem itd. CAP je uz zajedničku 189 trgovinsku politiku i carinsku uniju.. Farmeri su ostvarili svoje početne ciljeve a pobornici evropskih integracija u seoskoj populaciji dobili pouzdanog partnera. mjere su obično subvencije. saobraćaj. The Economics of the European Union. postavljeno je pitanje podrške poljoprivredi. proizvode (farmerski sektor). prerađuju sirovine agroporijekla i prodaju proizvode (postfarmerski sektor). Vijekovna iskustva i vezanost populacije za ovaj oblik privređivanja. Insistiranje Francuske na podršci poljoprivredi je prihvaćeno kao kompenzacija njemačkim interesima na polju industrijske politike.2. Ovo mjesto joj daju i autori: Miroslav Jovanović.Grafikon 8. 2006. kao posljedica primjene novih tehnologija pomjera krivu ponude desno-dole u stanje S'. predstavljen šrafiranim površinama (b+c). CID. prva fundamentalna i istinska državna politika.: Uticaj novih tehnologija na poljoprivrednu proizvodnju Grafikon prikazuje situaciju u kojoj nova tehnologija dovodi do promjena u rastu ponude poljoprivrednih proizvoda. Evropska ekonomska integracija.. Moderan farmerski sektor je neodvojiv od niza poslovnih firmi koje rade za proizvodnju i promet poljoprivrednih proizvoda. marketing i prerađivačke firme. zaštita i drugi instrumenti podrške. i Mike Artis&Frederick Nixson. Poljoprivreda je. Beograd. Rast produktivnosti. ciljevi i uloga Zajedničke poljoprivredne politike (CAP 188) EU Zajednička poljoprivredna politika (CAP) je najstarija zajednička politika EU. Evropska poljoprivreda je autohtona i tradicionalna. da pri istoj cijeni P1 proizvođači nude veće količine proizvoda za Q2Q1. Tome treba dodati spoljno-trgovinske. Ekonomski fakultet. kreditne institucije i drugi snabdjevači. kao važna obilježja evropske poljoprivredne politike. 2004. The Economics of European integration. veletrgovina. To utiče. Izvorno značenje moderne poljoprivrede se odnosi na homogenu privrednu djelatnost koju čine: porodične farme (sitne). U početku stvaranja Unije.

Bez obzira na sve apsurde na internom planu (visoke subvencije i visoke cijene). Na skupu su potencirani aktuelni problemi razvoja evropske poljoprivrede. bolje snabdijevanje. Posljedice II svjetskog rata. Većina poljoprivrednih proizvoda je subvencionirana a spoljnotrgovinski promet poljoprivrednih proizvoda prelazi na kontrolisani režim 190 premiranja izvoza i visoke uvozne carine. 190 Za finansijsko-tehnički dio provođenja zajedničke politike zaduženi su Evropski poljoprivredni. Rast GDP i pad vrijednosti uvoza vremenom umanjuju ovaj izvor podrške. I više od toga. stabilizacija cijena i agro-tržišta. ova politika je i najkontroverznija u EU. To je otvorilo vrata za mjere intenzivne zaštite i stimulacija domaće proizvodnje. odnosili su se na evoluiranje tradicionalne u modernu poljoprivredu. a raspoloživa sredstva su skromna. Odjelenje za razvoj finansira troškove namjenjene strukturnoj politici. dajući prioritet domaćim poljoprivrednim proizvodima. "Pogodnosti" za poljoprivrednu proizvodnju ugrožavaju drugi. napravljene konture zajedničke poljoprivredne politike EU. predstavljali su dovoljan motiv evropskim poljoprivrednicima (koji u poslednjem vijeku postaju homogena ekonomsko-politička grupacija) da se izbore za određene subvencije i prije stvaranja EEZ. Od tada kreće implementacija koja poljoprivredni obezbjeđuje sredstva od prikupljenih uvoznih dažbina (prelevmana). Ali. fundamentalne komunitarne politike. ako bi zajedničku politiku u poljoprivredi tretirali samo kao odnos inputa i outputa. predlaže Savjetu Prijedlog Zajedničke poljoprivredne politike (CAP). Garantni i Upravljački fond (Fond za upravljanje u poljoprivredi).Ali. Oni se nisu mogli ostvariti uz postojeće barijere politike konkurencije. jer tražnja i cijene poljoprivrednih proizvoda biljže brži rast u odnosu na rast cijena drugih proizvoda i rast globalnog GDP. Samit je zaključio da se mora stvoriti jedinstveno tržište poljoprivrednih proizvoda. Podijeljen je na odjeljenje za garancije i odjeljenje za razvoj. ne uvažavajući sekundarne efekte koje ona prouzrokuje. god. Tako je njeno učešće u GDP mnogo niže od učešća u ukupnom broju zaposlenih. Italiji. Finansiranje se odnosi na tržišne intervencije i refundacije izdataka za izvoz poljoprivrednih proizvoda. finansira preko 90% rashoda CAP EU. ali i mnogo niže od učešća te grane u troškovnoj strani budžeta. Najvažnije. subvencije su premještene u razvoj "seoske privrede" i multifunkcionalne aktivnosti seoskog kompeksa. mora se prihvatiti konstatacija o kontroverznosti CAP. Holandiji i Belgiji učešće poljoprivrede u društvenoj proizvodnji je bilo nešto veće od 10%. Evolucija podrazumijeva stalne modifikacije ciljeva i aktivnosti u poljoprivrednom sektoru. To je rezultiralo da se npr. god. Evropski fond za razvoj i garancije u poljoprivredi (EFRGP) osnovan je 1964. donesen je zaključak da se kreiranje i finansiranje razvoja poljoprivrede premješta na nivo Zajednice. Komisija 1964. Obzirom na usaglašene stavove šest osnivača. a da pri tome nije narušen odnos sa WTO. Ciljevi koje je Unija postavljala pred sobom. suša u prvim poratnim godinama i zastoj za američkom poljoprivredom. Analize pokazuju da se smanjenje učešća poljoprivrede u budžetskim izdacima vrši u korist aktivnosti "oko poljoprivrede". na Samitu nije bilo nesuglasica. Tako je poljoprivreda u Zajednici u svim razvojnim fazama bila pod zaštitom visokih carina i drugih barijera. kako ekonomske nelogičnosti i neracionalnosti u razvijenim sistemima nisu moguće. Opredjeljenje koncept CAP je potvrđeno na globalnom nivou. Dakle. Zbog zaobilaženja pravila koja nameće WTO. ali ne govore o načinima i varijetetima njenog organizovanja. Smatra se da su na Samitu u Strezi 1958. Odredbe Ugovora iz Rima spominju zajedničku agrarnu politiku. god. Ne treba zanemariti činjenicu da su tadašnje članice EEZ imale veće učešće poljoprivrede u GDP i zaposlenosti. Rimski Ugovor im je samo dodatno ojačao političke pozicije sa koje su kasnije insistirali na snažnoj podršci u procesima integracija. Zato su poljoprivredne mjere bile izuzete iz ograničenja nametnutih od strane politike konkurencije. Njemačkoj. više farmerske standarde. osnovni principi komunitarne politike. a zaposlenost se približavala stopi od 20%. za podršku CAP. U periodu 2007-2013. Efekti ulaganja se vide u ekonomskoj i socijalnoj sferi i jačanju kohezije u okviru šireg shvatanja evro-integracija. Ipak. koja će zadovoljiti domaće potrebe i biti konkurentna na domaćem tržištu. sloboda konkurencije i slobodno tržište. U Francuskoj. on je u blagom padu. Odjelenje je zaduženo za pružanje pomoći siromašnim zemljama. 97 . članom 33. EU je na svjetskom tržištu afirmisana kao strateški proizvođač i trgovac poljoprivrednog sektora. umjesto finansiranja od strane članica. Ovo je integralni pristup razvoju evropske poljoprivrede. tada bi se mogao izvući zaključak o nelogičnom ulaganju ogromnih sredstava u ovaj sektor. god. Ugovora iz Amsterdama reguliše neophodnost rasta poljoprivredne proizvodnje. Aktivnosti regionalnog i ruralnog karaktera se usmjeravaju ka posrednoj podršci seoskoj privredi. ona je dobro inkorporirana u međunarodnu poziciju Zajednice. pogotovo oko jačanja poljoprivrednih gazdinstava i tradicionalne poljoprivredne proizvodnje. planirani budžet za ovu oblast je još uvijek dominantan. Odjeljenje za garancije poslije 2000.

nova poljoprivredna politika Unije. Ovaj pristup proizvođačima daje sigurnost. za razliku od ranijeg sistema. Zahtijeva se racionalna upotreba inputa. a područje P1P2BA predstavlja proizvođačev višak. Ciljevi zajedničke poljoprivredne politike prema Ugovoru iz Rima su: ▪ ▪ Najvažniji cilj je da se potrošačima osigura snabdijevanje poljoprivrednim proizvodima po "prihvatljivim cijenama" (nije obrazloženo šta ova formulacija podrazumjeva). određuje uvođenje Zajedničke poljoprivredne politike a član 33. domaći proizvodi imaju prednost nad uvoznim. reguliše mjere koje se mogu upotrijebiti za realizaciju zajedničkih ciljeva. Grafikon 8.: Kriva ponude i proizvođačev višak Dakle. Mjere moraju uticati na stabilnost zajedničkog tržišta poljoprivrednih proizvoda i obezbediti dostupnost snabdijevanja na cijeloj teritoriji Zajednice. Član 3. kao buduće komunitarne politke EU (odredbe člana 37. Ovo podrazumijeva uspostavljanje jedinstvene cjenovne politike i drugih 98 .). Čitava strategija CAP se temelji na postojanju proizvođačevog viška i njegovom kontinuiranom uvećanju (grafikon 8. nova poljoprivredna politika je projektovana kao snažna komunitarna aktivnost. tada dolazi do fizičkog povećanja proizvodnje sa Q1 na Q2. kada je proizvođačeva cijena sa P1 uvećana na P2. Generalno.2. nije bila kreativnija od politika zemalja osnivača. Zajednička politika mora povećati produktivnost u poljoprivredi. Za lojalnost komunitarnim procesima dobili su politiku koja ih snažno podržava. Evropski seljaci su iskoristili novu šansu. prelevmani. ▪ ▪ Ciljevi se mogu realizovati mjerama ekonomske politike i drugim instrumentima.2. U izboru instrumenata. tržište proizvoda je zajedničko i u granicama je EU. Instrumenti i politika cijena Prije ustanovljenja zajedničke politike evropske zemlje su imale bogato iskustvo u podršci poljoprivredi. Unija veoma brzo postaje vodeći svjetski trgovac poljoprivrednim proizvodima. uspostavljeni su principi na tržištu poljoprivrednih proizvoda. Moraju se obezbjediti uslovi za povećanje životnog standarda populacije koja u EU živi od poljoprivredne djelatnosti. ciljeve definiše Ugovor iz Rima. viškovi moraju biti otkupljeni od strane nadležnih institucija EU po višim cijenama od trenutnih tržišnih cijena. Međutim.3. Ovo ukazuje na potrebu nastavka reformi i određuje pravac izgradnje moderne poljoprivrede. I dalje se primjenjuju uvozne kvote.Ciljevi Zajedničke poljoprivredne politike. a mnogi je tretiraju kao najstariju izvornu i fundamentalnu politiku. Tako se mogu koristiti mjere cjenovne politike. racionalnost u razvoju proizvodnje i potencira uloga tehničkog progresa u poljoprivredi. Prema Ugovoru. Član 34. 8. ciljeve. Ovaj grafikon jednostavno objašnjava zašto u EU dolazi do enormnih viškova subvencioniranih poljoprivrednih proizvoda. Komisija je zadužena za predlaganje i implementaciju mjera iz poljoprivredne sfere. Drugo. povoljniji način finansiranja itd. Prvo.). Ali. Ciljevi na zajedničkom tržištu garantuju proizvođačima utvrđene nivoe cijena. ako dođe do pada ispod garantovanih cijena. Za uspješno funkcionisanje. mjere u oblasti cijena poljoprivrednih proizvoda itd. Prenos većine tih ingerencija na nivo Zajednice nije bio lagan. načina podrške i zaštite.

Kako su kursevi članica često značajno fluktuirali. dešavaju špekulativne valutne promjene (najčešće se provodi devalvacija koja poboljšava primarni tekući račun). Jer. Interventna cijena. posebno uz aktivnosti "oko" poljoprivrede. Dakle. Sanacije šteta zahtijevaju velika sredstva. Dakle. Jedan aspekt zajedničke poljoprivredne politike je veoma važan za stabilnost materijalnih i finansijskih bilansa. kada dolazi do suficita poljoprivrednih proizvoda. Ona se koristi u periodima neusaglašene ponude i tražnje. varijabilni uvozni prelevmani i subvencije za izvoz poljoprivrednih proizvoda. posebno pšenice. sprječavaju konkurenciju u članicama. je ona cijena ispod koje je zabranjen uvoz na tržište Unije. do reformi agrarne politike. stvarajući tako političku i esnafsku opoziciju. Reformama agrarne politike takve devijacije su djelimično ili potpuno otklanjane. Savjet ministara je bio prinuđen utvrđivati vrijednosti tzv. Efekti ovih subpolitika stvaraju ogromne suficite nekiih poljoprivrednih proizvoda (posebno u nekim periodima) ili formiraju visoke cijene poljoprivrednih proizvoda na zajedničkom tržištu. Zato se proizvodnja nadzire i uvodi zaštita na nivou EU. To je minimalna nadoknada koja se garantuje poljoprivrednim proizvođačima. veća i od prihoda od poljoprivrede. Pogledajmo stanje u oblasti žitarica. to je maksimalna moguća cijena pšenice u EU. 99 191 . Posebno povoljne efekte za domaće proizvođače predstavljaja kombinacija interventnih cijena i mjera uvozne zaštite. Tako je na području Zajednice bilo valutnih operacija nekih članica koje su svjesnim obezvrjeđivanjem svojih nacionalnih valuta dovodili do pojeftinjenja poljoprivrednih proizvoda i činili ih konkurentnijim na Problem ne bi bio dramatičan da ga ne prati degradacija poljoprivrednog okruženja. uticalo je na međunacionalna prelijevanja dohotka i druge negativne pojave. Prekomjerna upotreba mineralnih gnojiva. Kako EU štiti svoje tržište poljoprivrednih proizvoda? Prije svega politikom cijena poljoprivrednih proizvoda. konkurencija je fundamentalna komunitarna vrijednost. jer su ogromni suficiti poljoprivrednih proizvoda lančanim dejstvom prouzrokovali druge budžetske. A. kako je već rečeno. Rješenja su često 191 tražena u uništavanju ili poklanjanju poljoprivrednih proizvoda siromašnim zemljama. Granična. koji su služili isključivo za obračune cijena i vrijednosti poljoprivrednih proizvoda radi cjenovne stabilnosti i održavanja željene ravnoteže u razmjeni na unutrašnjem tržištu. Za efikasno provođenje CAP. koje su ugrožavale proces reprodukcije poljoprivrednog sektora. Politika cijena. On se odnosi na garantovane cijene i interventni otkup (koji dodatno narušavaju pravila konkurencije otvorenog tržišta). Ciljnu cijenu određuje cijena u Duisburgu. koji zbog inkorporiranosti birokratije dovode u sumnju cijeli koncept.standarda. Uređenje jednistvenog tržišta poljoprivrednih proizvoda u uslovima više valuta. političke i makroekonomske probleme. Na tržištu Unije funkcionišu ciljne ili donje. pa se često. 192 granične ili prag i interventne cijene. "zelenih" kurseva. bilo je neophodno obezbjediti zajednički budžet na nivou Zajednice i druge prateće mere. Poznato je. Ova podrška proizvođačima garantuje ujednačene iznose nacionalnih valuta po proizvedenoj jedinici. poljoprivreda je još uvijek imala važnu ulogu u stvaranju ukupnog društvenog outputa. U Zajednici su afirmisane i novčane kompenzacije. Netržišne motivacije su poljoprivrednu proizvodnju dovele do neslućenih razmjera. garantovao otkup svih ponuđenih količina što je često stvaralo velike probleme u EU. Ova mjera štiti domaće proizvođače od nižih cijena vanjskih konkurenata i primjenjuje se na svim punktovima za uvoz roba u EU. Kompenzacije. državama sa stabilnim nacionalnim valutama). da se u ekonomskoj uniji u kojoj se članicama omogućava da zadrže nacionalne valute. jaki instrumenti CAP su interventne cijene. području sa najvećim deficitom žitarica u Evropi. pored enormno visokog izvoza nije znalo šta raditi sa preostalim viškovima. Ovaj model je. Sprječavanja ulaska jefinih poljoprivrednih proizvoda na tržište EU su decenijama omogućavala da domaći proizvođači ostvare veće individualne profite. pesticida i štetnih inputa zagađuje zemlju i okolinu. Jer. narušavaju se tržišni odnosi. 192 Cijene određuje Savjet ministara. ili prag cijena. One su se pokazale komplikovane jer uz pozitivne efekte. u aprilu za kalendarsku godinu. Kompenzacije su povoljnije djelovale na ekonomsku poziciju proizvođača u bogatijim i makroekonomski stabilnijim članicama (i ranije. a sektor poljoprivrede privredni rast i tehnički progres. nekada je sladištenje bilo skuplje od procesa proizvodnje. Zajedno sa troškovima transporta i skladištenja.

Ove vrste kompenzacija su se koristile za potrebe deviznog ujednačavanja. uvođene su kompenzacije koje su bile razlika između vrijednosti srednjeg i "zelenog" kursa. Procjene nezavisnih revizorskih kuća idu i do utaja koje na godišnjem 194 nivou prelaze iznose od 4 milijarde dolara.uk/files/upld-article71pdf. tada bi francuski poljoprivredni proizvodi pojeftinili na zajedničkom tržištu. tako i u implementaciji CAP EU dolazi do devijantnih pojava. 100 193 .org. Treba dodati. procjenjuju obim zloupotreba. kao u slučaju revalvacija njemačke marke. Friend or foe.). izvršene su promjene koje su se odnosile na vezanje mehanizma isključivo za njemačku marku. To znači da je ova članica konkurentnija u poljoprivrednim proizvodima jer su proizvodi u njemačkim markama. Iz ovih činjenica se može zaključiti da su zloupotrebe mnogo veće. What American should know about European Union. Zloupotrebe CAP. Ako bi npr. Ovaj sistem podrške poljoprivredi Zajednice kontinuirano je mijenjan. 2004. Kao i u nekim drugim kohezionim politikama EU (regionalna. bez rasta produktivnosti rada. Ako ne bi došlo do odgovarajućeg nivoa novčanih kompenzacija. Revizorski Sud (iako nije nezavisan) ima status relevantnog organa EU za otkrivanje zloupotreba i netransparentnosti. je uveden dvostruki sistem "zelenih" valuta za podršku cijenama i za direktne isplate. U Izvještaju ovog suda je navedeno da članice nedovoljno ažurno prijavljuju slučajeve zloupotraba fondovskih sredstava. Važna tema u EU je zloupotreba fondova namijenjenih za podršku poljoprivredi. Mjere su zahtijevale složene postupke i finansijske operacije. i posebno. U okviru ovog pristupa uvedene su i novčane kompenzacije koje su imale ulogu deviznih amortizera. najmanje za iznos devalvacije. smatrajući da je i veći od ovog iznosa. god. 27. J. kada se "zeleni" kursevi izjednačavaju sa realnim. koje su poslije uvođenja evra postale nepotrebne. Do devedesetih godina prošlog vijeka ukida se najveći broj novčanih kompenzacija. strukturna) gdje su uticaji birokratije u procesu planiranja i donošenja odluka toliko snažni da mogu prouzrokovati negaciju načela jednakosti. god. U 1995. Ovo djelimično objašnjava i otpore prema enormnim budžetskim izdvajanjima za CAP. posebno ako bi došlo do većih fluktuacija valuta zemalja članica. Proizvodi ostalih članica tako posataju skuplji. dolazilo bi do intervencija koje bi bile suprotne od prethodno opisanih mjera. te da su u ukupan iznos zloupotreba uključeni samo dokazani slučajevi kršenja. (http://www. Ogromna budžetska sredstva i razvijena birokratska mreža su motiv za pojavu netransparentnih transakcija u ovoj oblasti. Revizijom je obuhvaćen duži period (preko 30 godina) i konstatovano da je za to vrijeme nepravilno isplaćeno preko 3 milijarde evra. tada bi poljoprivredni proizvodi "bježali" od zemalja sa najnižim u zemlje sa najvišim interventnim 193 cijenama.. G. Tako su pozitivni ekonomski efekti postizani prelijevanjem dohotka. god. najmanje za iznos devalvacije. što je dodatno potvrdilo prednosti uvođenja zajedničke valute. domaći (njemački) proizvođači su morali biti snažno štićeni mehanizmom novčanih kompenzacija. Ovdje je neophodno napomenuti da se Izvještaj odnosi samo na veće zloupotrebe (minimalni limit nepravilnosti je 4000 evra).iea. funtama ili lirama sada jeftiniji. U svim situacijama u kojima su postojale mogućnosti da se postigne stabilnost tržišta poljoprivrednih proizvoda pomoću deviznog ujednačavanja. a definitivno uklanjanje pograničnih kontrola učvršćuje jedinstveno tržište. francuski franak devalvirao u odnosu na ostale valute u zemljama Zajednice. Kod većih pomjeranja deviznih kurseva. da neke nezavisne revizorske kuće smatraju da su zloupotrebe fondovskih sredstava za podršku poljoprivredi višestruko veće. Sud je tokom 2004. Tokom 1984. dostavio izveštaj o zloupotrebama fondova podrške Zajedničkoj poljoprivrednoj politici. & Frost. Zato se kritičarima ove politike daju argumenti za njeno osporavanje. str. god. Ovaj sistem kompenzacija se potpuno napušta 1993. 194 Ernst & Young u članku Blundel. Prilikom devalvacija nacionalnih valuta. što je donijelo stabilnost u razlikama navedena dva kursa. Zato je primarni zadatak kreatora ove politike i njena kontrola i supervizija. kritiku njenog dominantnog uticaja na kreiranje budžeta EU.zajedničkom tržištu.

Sve ovo govori o vrlo heterogenoj i multifunkcionalnoj strukturi interesa u agrokompleksu. Zato se danas. Mjerama se drastično sputava globalna svjetska konkurencija i dugoročno nanosi šteta proizvođačima koji su opredijeljeni za 196 specijelizaciju i rast produktivnosti u poljoprivredi na globalnom nivou. odnosno refundacijama. Zato ne iznenađuju stalna protivljenja SAD i Japana koji evropskoj politici uporno zamjeraju prekomjerni intervencionizam. Pristup je sličan shvatanjima SAD o razvoju velikog tržišta. posebno preko diversifikacije privrednih aktivnosti u. cijene. Unija je uz SAD najveći svjetski izvoznik poljoprivrednih proizvoda.4. 195 196 Niže cijene poljoprivrednih proizvoda utiču na rast realnih nadnica. Limitiranost dohotka najsiromašnijih kategorija stanovništva još uvijek utiče na to da ove društvene grupacije imaju izuzetno visoko učešće 195 troškova ishrane u ukupnoj potrošnji. Učešće EU u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima je visoko. Ovim je dovedena u pitanje formulacija iz Rimskog ugovora po kome se snabdijevanje potrošača u Uniji mora odvijati po fer ili prikladnim cijenama. Čak se može reći da EU. nepogodama. konkurentnosti. Unija djeluje na obim. obzirom da se za izvoz iz EU isplaćuju izvozne naknade u subvencijama. različitoj u odnosu na neke druge djelatnosti. Ovo intenzivira seosku ekonomiju. jasno je da su evropljani u cijelom periodu primjene zajedničke politike bili u mogućnosti da uvoze jeftinije poljoprivredne proizvode u odnosu na cijene proizvodnje domaćih proizvođača. uz neke modifikacije "kopira" američki razvojni model. Tržišni višak poljoprivrednih proizvoda je Uniju učinio ključnim faktorom na globalnom planu. Jer. tada. Najvažnije. Rezime komunitarne politike u poljoprivredi poslednjih 5-6 decenija jasno ukazuje da je Unija iskoristila jednu epohu u razvoju svjetske ekonomije u kojoj je mogla i imala hrabrosti primjeniti protekcionističke i ali i druge mjere u poljoprivredi i tako ovu oblast definitivno postaviti na lidersko mjesto u svijetu. Prilikom Izvoza poljoprivrednih proizvoda ona primjenjuje neku vrstu dampinga. To je jedan od razloga orijentacije prema autentičnoj razvojnoj politici. može dobiti potpuno novu dimenziju. Ali. To sprječava tržišne suficite i eliminiše dodatne troškove rješavanja tih problema. Rezultati i posljedice primjene CAP Jedan od najvažnijih rezultata u primjeni CAP je osiguranje samodovoljnosti u poljoprivrednoj proizvodnji. alokaciju i standarde svjetske proizvodnje poljoprivrednih proizvoda. a koje se odnose na nadoknadu razlika između viših cijena na tržištu Unije i nižih izvoznih cijena. Međutim. posebno ukoliko se nivo tih cijena komparira sa cijenama potencijalnih uvoznih proizvoda. utemeljenoj na produktivnosti. Ta politka Unije ima negativan uticaj na funkcionisanje svjetskog agrarnog tržišta jer se ovakvim aktivnostim sprječava da ekonomski efikasni proizvođači prodaju svoje proizvode na svjetskom tržištu. Analitičari bi konstatovali da su odredbe Rimskog ugovora o snabdijevanju i cijeni u potpunosti zadovoljene. Promjene traže od EU fleksibilost prema novom ekonomskom poretku i čestim šokovima. U kontekstu ekonomskih posljedica CAP treba istaći da su cijene poljoprivrednih proizvoda u EU od njenog nastanka bile nerealno visoke. Upravo je EU sa najviše poljoprivrednih proizvoda uspjela vlastitom proizvodnjom zadovoljiti potrebe domaće tražnje. U vrijeme nastanka Zajednice. i oko. krizama. tržišni viškovi su često opterećivali budžet i političke odnose među državama EU. poljoprivrede.8. Mjere u poljoprivredi su djelovale na poboljšanje socijalnog statusa poljoprivrednika poslednjih decenija. Spoljnotrgovinska razmjena poljoprivrenih proizvoda. 101 . što je dodatno ojačalo i njenu komunitanu ideju. Konkurentnost poljoprivrede EU je komponenta rasta i ostvarivanja liderske pozicije na globalnom planu i diferencijacije u odnosu na ostale privrede. Iz ove konstatacije proizilazi da su se evropski poljoprivredni proizvođači razvijali na štetu evropskih potrošača. znanju i inovacijama. šest osnivača uglavnom nije bilo u moguće obezbjediti samodovoljnost u poljoprivrednom sektoru (osim proizvodnje povrća i krompira). ionako nedefinisan termin. I ocjene o uticaju CAP na socijalnu sferu su često kontroverzne. fer ili prikladnih cijena. prvi put osigurava poljoprivrednu proizvodnju. izgradnju infrastrukture itd. kritičari modela podrške poljoprivrednoj proizvodnji uporno ukazuju da su cijene poljoprivrednih proizvoda u EU "nefer i neprikladne". ali i poziciju dominantnog faktora u ukupnih svjetskih trgovinskih odnosa. strukturu. I ne samo to. može se reći čak i dominantno. kada se u analize uključe podaci o bržem rastu dohotka potrošača u odnosu na prosječan rast cijena poljoprivrednih proizvoda. u sklopu mjera poljoprivredne politike posebna pažnja posvećuje adekvatnoj strukturi proizvodnje. Nije zanemarljiva strategijska okolnost da evropski prostor poslije dužih perioda obilježenih ratovima. Međutim. Stoga su i zaključci o nekim pitanjima iz domena uspješnosti implementacije poljoprivredne politike često potpuno suprostavljeni. Ta pozicija joj omogućava uticaj na krupne ekonomske ali i političke odluke i tokove roba u ovoj oblasti.

rastu pritisci za suzbijanje protekcionizma. Završetkom Urugvajske runde primjenjuje se Opšti ugovor o carinama i trgovini WTO (1995. Po ovim procjenama globalna liberalizacija poljoprivrednih proizvoda bi donijela 63% ukupne svjetske dobiti. Liberalizacija bi dovela do blažih promjena privredne strukture u poljoprivrednoj proizvodnji razvijenih zemalja.Narušavanje svetske trgovine poljoprivrednim proizvodima. cijeni se da je direktna podrška poljoprivrednim proizvođačima još uvijek visoka. podrška opada. Model ne uključuje krupne političke događaje i 198 globalne makroekonomske poremećaje. dok bi ove. a članstvo ove organizacije se sa 20 povećava na 150 carinskih prostora. opravdano se postavlja pitanje. posebno zbog rasta u zemljama u razvoju. Evidentno je da EU ima snažan uticaj na svjetsku trgovinu poljoprivrednim proizvodima.6%. uz klimatske faktore utiču na rast cijena hrane. nisu predviđeni rast cijena i energenata u 2007. dok bi npr. Vidljivo je da bi liberalizacija djelovala negativno na proizvodnju u EU I EFTA. Rast proizvodnje i trgovinske razmjene poljoprivrednim proizvodima bi neznatno povećali zaposlenost u zemljama u razvoju. i pored napretka. u odnosu na baznu 2001. Dalje. posebno u zemljama u razvoju i početkom Urugvajske runde pregovora (1986) postepeno dolazi do liberalizacije trgovinskih odnosa. Poslije II svjetskog rata podrška poljoprivredi raste. 198 Model nije dovoljno pretpostavio krizu svjetske ekonomije koja je eskalirala 2008. carinske stope na poljoprivredne proizvode su više u odnosu na druge proizvode i u odnosu na svjetski prosjek (5. god. ponekad i dijametralno podjeljena. Ali. Razlozi zadržavanja "ststusa quo" su donekle razumljivi. tada je sva odgovornost isključivo vezana za vlade zemalja koje svojim politikama narušavaju pravila konkurencije na poljoprivrednim tržištima. zemljama sa visokim prihodima. god. zbog čega se treba zalagati za punu liberalizaciju i kakve efekte od nje možemo očekivati? Uvozne carinske stope za prehrambene proizvode su još uvijek visoke i u prosjeku se na svjetskom nivou kreću oko 16%. u razvijenim zemljama i na svjetskom nivou došlo do pada zaposlenosti. Vremenom. koje bi u ukupnoj trgovini prodale dodatnih 318 milijardi dolara tzv. što se opravdava obnovom ovog sektora i činjenicom da akteri poslijeratne industrijalizacije žele obezbijediti potrebnu količinu prehrambenih proizvoda. Ipak. Prije dvadesetak godina jedna od glavnih studija Svjetske banke je ukazala da su poljoprivrednici u zemljama u kojima su donošene takve mjere bili diskriminisani upravo od strane tih istih vlada. Isto tako. otklanjajući globalne socijalne pritiske. Očigledni su negativni uticaji na razvoj ovog tržišta. zemljama u razvoju prodale dodatnih 290 milijardi dolara.2 milijardi dolara godišnje i ukupan stvarni rast procijenjenog prihoda od 0. Potpuna liberalizacija bi doprinijela rastu trgovine u zemljama u razvoju. od čega bi poljoprivrede zemalja sa visokim prihodima donijele oko 70% ove zarade. pomjeranje prema slobodnoj svjetskoj trgovini utiče na rast proizvodnje. za razliku od visokorazvijenih zemalja povećale neto efekte između izvoza i uvoza poljoprivrednih proizvoda. Dalje. SAD ostvarile rast. 102 197 . tj. Ovdje treba pretpostaviti visoke varijacije od zemlje do zemlje ili od proizvoda do proizvoda (kada je riječ o ovako sintetizovanim pokazateljima). moguće je procijeniti efekte liberalizacije do 2015. Zemlje u razvoju bi. vlade zemalja. Ipak.). Ipak. Svjetska proizvodnja bi značajno porasla. Potpuna liberalizacija bi uticala na smanjenje izvoza i rast uvoza poljoprivrednih proizvoda u EU. Zbog složenih problema na svjetskom nivou.2%). dok bi u EU i EFTA. izvoza i zaposlenosti. zapošljavajući nezaposlene kontigente nekvalifikovane radne snage. Tada. Prema globalnom LINKAGE 197 modelu (koristi se za globalna predviđanja i procjene Svjetske banke). i 2008. god. EU bi u punoj liberalizaciji svjetske trgovine zabilježila dohodak od 65. kao i EU još uvijek pružaju otpor punoj liberalizaciji trgovine poljoprivrednim proizvodima. ove mjere doprinose rastu proizvodnje u zemljama u razvoju. Kada je riječ o protekcionizmu u poljoprivredi. Koristeći povratni model globalne ekonomije LINKAGE i bazu projekta globalne trgovine vidljive su prosječne uvozne carine za poljoprivredu i neke druge proizvode. liberalizacija svjetske trgovine bi dovela do dobitka od čak 287 milijardi dolara na godišnjem nivou. god. koji. u atmosferi reformi. posebno na sputavanju specijalizacije i valorizacije uspješnih proizvođača. Po modelu. Na osnovu čega su zasnovani ovi zahtjevi? Šta donosi liberalnija politka u toj oblasti? I tu su mišljenja. te marginalizaciji teritorija koje zadovoljavaju uslove kao vodeći proizvođači prehrambenih proizvoda. Interesantno je da bi se izvoz poljoprivrednih proizvoda iz SAD isto tako značajno povećao.

kontrolisana politika cijena. njeno korišćenje i potrošnja nemaju negativne posledice po trenutno opšte dobro u celini i da se obezbedi da posledice ne mogu da ugroze život i životne uslove generacija koje dolaze. Ona je predmet regionalne. 2003. 418-419. U ovoj fazi razvoja one ne proizvode makroekonomske efekte. jezera. god. U EU postoji politička volja za zaštitom životne sredine. a devastacija životne sredine nažalost postala realnost.5. od čega je polovina direktno ili indirektno usmjerena na održivost (rast kohezionih i strukturnih fondova u odnosu na CAP). posebno u zemljama u razvoju. Naklada MATE. Neke promjene CAP su rezultat pritiska GATT. Upravljanje životnom sredinom je važan (drugi) stub ruralnog razvoja. Dijagram 8. Dobro društvo-humani redosled. da liberalizacijom trgovine Unija u makroekonomskom smislu ne gubi toliko. Poljoprivreda. Neum. 202 O konsekvencama izdvajanja GDP za održivi razvoj. 203 šume. močvare i sl. utičući na pojavu štetnih eksternalija. reforme GATT i Urugvajska runda. koliko bi izgubila na planu političke kohezije i strateške uloge u proizvodnji prehrambenih proizvoda. 103 199 ." (John Kenneth Galbraith. EU kontinuirano povećava sredstva održivog razvoja. Jer. Druga korist od njihove primjene je rast cijena zemlje. još uvijek konzervativni stav i rezerva po pitanju radikalnije liberalizacije.).Generalno potencijalne koristi od trgovinskih reformi su značajne. Ekonomski aspekti agroekoloških mjera EU Razvoj je nezamisliv bez korišćenja prirodnih resursa. Unija provodi dugoročne mjere zaštite sredine. ruralne i drugih politika. Fact Sheet of the implementation of rural development policy 2000-2006. "dobrog društva". Ipak. odnosno. jer budžetski okvir od 2007. Životna sredina EU se ne štiti samo ovim mjerama. delte. poboljšavajući ekonomsko-socijalnu situaciju. Dakle. direktne isplate utiču na rast tražnje na teritorijama sa nižim dohotkom i visokom nezaposlenosti. Ekonomski fakultet. Predviđeno je i smanjenje carina za minimalno 15%. PS Grmeč-Privredni pregled. do 2013. Njihova eksploatacija je intenzivirana. str. god. 200 Ekonomske aspekte zaštite elaborira Eban S. Završne 199 runde pregovora GATT su se odnosile na smanjivanje intervencija u poljoprivredi . Brz 200 ekonomski razvoj prouzrokuje progres u svim sferama društva. savremene teorije rasta daju veliki značaj ovim problemima. Acta Economica. 8.. str. 2003(a). postepeno reducirati subvencije. Sve više se akcentira kvalitativni aspekt održivosti koji postaje segment ekonomske nauke. 8. Goodstein. 203 O agroekološkim mjerama EU vidjeti u: European Commission (EC). dok bi u slijedećih nekoliko godina to smanjenje iznosilo 30%. 2008. Makroekonomija.8. Zbog toga. Centar za liberalno-demokratske studije. te nastojati da se već postignute promjene iz ove oblasti ne vrate nazad. dok su direktna plaćanja farmerima izuzeta iz sporazuma GATT. koji ne ugrožava unutrašnju i spoljnu ravnotežu. br. Sigurno je. kvantitativna uvozna ograničenja (kontigenti). ali neke zemlje i regioni od posljedica njihove primjene osjećaju blaže makroekonomske impulse. 2004. Održivi razvoj traži veća izdvajanja GDP. izvozna ograničenja. prikazuje trendove ovih mjera. 2001. Preovladava stav da je ona uslov tzv. Uvedena je obaveza da se na tržištu mora pojaviti minimalno 3% uvoznih proizvoda. trgovinski dogovori itd. Iz prethodnih analiza je jasna pozicija EU u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima i njen. prelevmani. necarinske barijere. 27 i 72. pokazuje rast sredstava. Izvozne subvencije je trebalo smanjiti za 36% a subvencionisane proizvode smanjiti za 24%. vidjeti u: Popović Goran. mjerene učešćem u GDP. uz obavezu zabrane uvođenja novih protekcionističkih mjera. Beograd. Zbog toga je važno nastaviti implementaciju mjera iz Urugvajske runde i Doxe. a najveći efekti bi se postigli u poljoprivredi. Odnos održivog razvoja i makroekonomske stabilnosti je odnos prema izdvojenom GDP za održivi 202 razvoj. Banja Luka. 201 John Kenneth Galbraith smatra da je "potrebno obezbediti da proizvodnja. rijeke. državni monopolizam. carine i druge dažbine. Najznačajnije mere agrarnog protekcionizma su carine. Viploš Čarls. Beograd. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. Ekonomika i okoliš. god. agroekološke mjere. Zato 201 je održivost razvoja centralna tema u EU. makroekonomsko dejstvo je limitirano na pozitivne ekonomske eksternalije. diferencirani devizni kursevi. ona je podređena očuvanju makroekonomske ravnoteže i konkurentnosti. O pozitivnim eksternalijama vidjeti u: Burda Majkl. Agroekološke mjere štite poljoprivredne površine. a počev od 1995.

prema ukupno korišćenim poljoprivrednm površinama 207 (UAA ). e. mjerama se izbjegavaju pravila WTO. primjenu mjera redukcije tj. princip raznovrsnosti. Dalje. nego zavise i od veličine prostora. princip autonomije i diskrecionog prava kreiranja politike. 206 WFD. princip konstruktivne kooperacije. odnosno forsiranje organske obrade. engl. Agroekološke mjere povećanja bioraznovrsnosti. Prate ih kompenzacije za izgubljeni dohodak.9. Genetsku raznovrsnost radi zaštite rijetkih biljnih i životinjskih vrsta. što se vidi na dijagramu 8. skr. princip dugoročnosti. engl. Utilised Agricultural Area 104 . Važan pokazatelj je učešće zemljišta pod ugovorima. strategija utvrđuje najvažnije ciljeve: a) utvrđivanje poljoprivrednih područja i šuma tretiranih kao 205 206 NATURA 2000 i drugih prostora visokog kvaliteta prirode (HNV ). b) provođenje WFD u poljoprivredi i šumarstvu. d. sprečavanje erozije tla itd. b. Poboljšanje kvaliteta i kvantiteta vode u zemljama EU. ugovore iz domena agro-ekoloških mjera čini neobavezujućim. engl. Premije su glavni instrument agroekoloških mjera. agroekološke mjere su usmjerene na: ▪ ▪ ▪ ▪ Zemlju. High Nature Value. koje dižu kvalitet i povećavaju cijenu zemlje. Stagnacija poslije 2000-te god. 207 UAA. c) mjere na ublažavanju posljedica klimatskih promjena protokola iz Kjota. izvršenje budžeta. c. Agro-ekološke mjere proizilaze iz prezentiranih ciljeva i principa.Dijagram 8. HNV. Water Framework Directive. nivo plaćanja mora biti stimulativan.: Izdvajanja iz budžeta EU za agroekološke mjere 204 Dijagram pokazuje da sredstava zaštite poljoprivrednog okruženja kontinuirano rastu. Poljoprivredno okruženje je ključni resurs u proizvodnji i sektoru održivosti.8. Ciljevi insistiraju na sredstvima (nacionalni nivo je minimalno 25% sredstava EU). prag tj. f. skr. skr. Različitost poljoprivrednog okruženja EU utiče na principe od kojih ističemo: a. nastaje zbog spore primjene mjera u nekim zemljama koje tradicionalno forsiraju poljoprivrednu i industrijsku proizvodnju. 204 205 Izvor: EAGGF-Sekcija za garancije. U najširem smislu. Fluktuacije prosječne premije članica ne nastaju uvijek zbog nedostatka sredstava.

što utiče na njihov dalji rast. očuvanje biljne i životinjske raznovrsnosti ima sve veći značaj u EU. Common indicators for monitoring of implementationof Rural Development Programmes 2001. 2002.Dijagram 8. već je napravljen veliki progres. šuma i okoline. Zaštita poljoprivrednog zemljišta. Ipak.9. One negdje mogu dati i makroekonomske impulse u srednjem ili dugom roku (kroz rast agregatne tražnje). jer na nerazvijenim teritorijama direktne isplate utiču na ekonomsko-socijalnu sferu rastom agregatne potrošnje. 208 Izvor: DG Agriculture.: Zemljište pod agroekološkim mjerama u EU 208 Za četiri godine (osim Italije i Njemačke) raste učešće površina pod agro-ekološkim mjerama. ove mjere nemaju značajnije makroekonomsko dejstvo. Od 2000-te god. ali među članicama i dalje postoje razlike. 105 .

prije svega. god. Ekonomska i socijalna kohezija. ribarstvu. organizaciju stanovanja. a poslije i razvoj ruralnih područja. poljoprivrednom okruženju. U njima je agrarna politika bila sektorski orijentisana (primarna poljoprivreda) i parcijalno rješavala probleme ruralnih 213 područja. Ona je međutim. trgovini. šumarstvo. zaustavljanje napuštanja sela. Tenzije izmedju CAP i teritorijalne politike postoje u samoj Komisiji. viševalentnog i.5%.5%. kada je zvanično objavljena u izveštaju Brundtland (Gro Harlem Brundtland) komisije – svjetske komisije za okruženje i razvoj pod nazivom "Naša zajednička budućnost" (WCED: Our common future). seoska privreda koju čini skup međusobno povezanih privrednih djelatnosti i drugih aktivnost. Merenje makroekonomske efikasnosti ulaganja u ruralni sektor metodom kapitalnih koeficijenata i Uloga proizvodnih koeficijenata u merenju efikasnosti uloženih sredstava ruralnog kompleksa). Stvaraju ih lobiji koji poljoprivredu vide kao sektorski prioritet.6. Ruralna ekonomija. On je prioritet ekonomskosocijalnog razvoja. zanatstvo. očuvanje zdravlja ljudi. Poljoprivreda 210 troši 100% fondova Unije. Njemačkoj. mjerenje efikasnosti ruralnih teritorija definiše osnovne makroekonomske pokazatelje i ruralne agregate (Ibidem. održavanje ekološke ravnoteže između čovjeka i prirode koja. god. 106 . saobraćaju. turizam. Ali. što je dovelo do teritorijalnog pristupa ruralnoj politici. model industrijalizacije. "Ruralna ekonomija" je relativno nov termin.8. koji nije moguće precizno definisnti. Rio deklaracija). a krajem 1990-tih svega 4. Velikoj Britaniji i dr. Pored primarne poljoprivredne proizvodnje tu spada prerađivačka industrija (najčešće bazirana na sirovinama poljoprivrednog porijekla i raspoloživoj lokalnoj radnoj snazi). Dakle. Irskoj. zdravstvu. javnom zemljištu. šumarstvu. posebno poslije istočnih proširenja. rudarstvo. Finskoj. Uvod i teorijski aspekti Koncept integralnog ruralnog razvoja je relativno nov u teoriji i praksi privrednog razvoja i zbog toga se tretira kao novije poglavlje teorije razvoja. dok su teritorijalne razvojne politike kofinansirane od strane članica i regija. postala šire poznata tek 1987.6. Problem "održivost razvoja" akceptiraju UN na Samitu o planeti Zemlji u Rio de Ženeiru 1992. Ruralna ekonomija je "integralna (multisektoralna). 213 Kontinuirani pad učešća poljoprivrede u GDP EU se vidi iz: zaposleni u poljoprivredi krajem 1980-tih čine 8%. socijalnom blagostanju. U izvještaju se "održivi razvoj" definiše kao razvoj usmjeren ka zadovoljenju potrebe sadašnje generacije na način koji ne dovodi u pitanje mogućnost budućih generacija da podmire svoje potrebe. ruralna politika je usmjerena. Ipak. Tako je stvoren novi model razvoja koga neki nazivaju i “ruralna industrijalizacija. 211 Mnoge zemlje OECD vode rasprava o širem i užem modelu ruralne politike. Učešće poljoprivrede u GDP krajem 1980-tih iznosi 3.” 209 212 Ideja o održivom razvoju je lansirana početkom 1970-tih. ali i van nje. posebno u kontekstu regionalnih proširenja. lovstvo. podrazumijeva samoodrživi razvoj poljoprivrede. i 2 (ranije 5b). Danas su prisutne kritike CAP. korišćenje slobodnog vremena. ne samo na poljoprivredu. i lokalne razvojne programe pod LEADER+ (ranije LEADER 1 i 2). Politika koja ima za cilj ruralni razvoj. između ostalog. uključuje regionalne razvojne programe strukturnih fondova sa prioritetnim regionalnim ciljevima Objectives 1 (ranije 1 i 6). Politika ruralnog razvoja EU 8. te brojne aktivnosti vezane za prostorno uređenje. savremenog modela održivog 209 razvoja. Slično je i sa terminom agrarna ekonomija (AE) koji je prethodio terminu ruralne ekonomije. Ruralni razvoj i ruralna ekonomija ekonomsko-socijalne probleme rješavaju u poljoprivrednoj djelatnosti i njoj bliskim sektorima. energetici itd. 210 Mnoge članice imaju nacionalne programe teritorijalnog (regionalnog i ruralnog) razvoja. dok je teritorijalni koncept manji (oko 5% budžeta). veza sa okruženjem itd. obrazovanje i permanentnu obuku. subsidijarnost. (Tzv. Ciljevi iz Korka i Agenda 2000 vide budućnost u teritorijalnom pristupu. Oba su vezana za proces reformisanja agrarne politike (AP) koji je počeo u razvijenim zemljama ranih 80-tih. inače kompleksnog. infrastrukturi. a krajem 1990-tih oko 2%. To je generisalo i razlike unutar birokratije Generalnog Direktorata za Poljoprivredu ali i razlike izmedju DG Agri i DG Regio. trgovina i druge usluge. koncentracija i ultra brzi razvoj urbanih i industrijskih centara pokazao je slabosti u odnosu na decentralizovani model uravnoteženog razvoja. Poljoprivreda je važan segment integralnog ruralnog razvoja. kao dijela zajedničke ekonomske i socijalne politike (Mastriht 1992). teritorijalno zaokružena. relativni značaj primarne poljoprivrede u ukupnom outputu je kontinuirano opadao. Jer. lokalnoj upravi. partnerstvo i integrisani teritorijalni razvoj reformišu strukturne findove 1988.1. stanovanju. sektorska poljoprivredna politka je najveći pojedinačni element budžeta EU (oko 40%). Ali. vodoprivreda sa ribarstvom." Osnovni principi po kojima se upravlja ruralnom ekonomijom su: ravnomjernost razvoja na bazi raspoloživih resursa. edukaciji. postoje i nacionalni programi za razvoj ruralnih 211 regiona u Španiji. Švedskoj. 212 Goran Popović u svome radu. Ruralnu politiku čine aktivnosti u poljoprivredi. god. već i na ruralnu privredu.

Makroekonomija. broj 1-2/1988. 216 Vidjeti više u: Christina Kovachazy. spriječavanja migracija. podržavala lokalne programe i inicijative. visine nacinalnog 215 dohotka.) u cilju valorizacije ruralnih područja. nezaposlenost. učinili su Španiju interesantnom za primjenu strategije ruralnog razvoja.York 1976. dislokacije manje 217 prljavih industrija itd. by R. Francuska je među prvima primjenila ruralnu politike u cilju međusektorske orijentacije razvoja ruralnih područja. SAD. samo zbog otvaranja novih radnih mjesta. razvoja seljačkih imanja. već i zbog toga što se ponuda i tražnja radne snage na tržištu rada 218 usaglašavaju sa ponudom i tražnjom određenih kadrovskih profila. prerade i plasmana. Rezultati su se ogledali u novim radnim mjestima koja su nastjala kao rezultat korišćenja prirodnih resursa i ekspanzije malih i srednjih preduzeća itd. Integralni karakter ruralnog razvoja je određen interakcijom ekonomskih." a koncept podržava i Mc. koristi prirodne resurse. i konačno. Jer. print in Radical Agriculture. FAO i Međunarodna banka za obnovu i razvoj (IBRD) organizuju simpozijum "Poljoprivredne institucije za integralni ruralni razvoj. Karakterističan geografski i geostrategijski položaj. koje treba da prate zakonske pretpostavke i rad institucija. Bez obzira što je Španija već bila uspješan proizvođač. nudi vrhunske turističke usluge itd. god. prva je potrbno odrediti prioritete. uglavnom pšenice i pirinča. socijalnih. Posljednjih decenija Španija ostvaruje relativno stabilan rast. ekonomska kolebanja u agrarnom kompleksu. Glasnik poljoprivredne proizvodnje. str. American Agriculture in the Third World. Ciljevi su integralni. ukazuje na razlike među članicama u nekim istorijskim etapama njihovog razvoja.. Iskustva razvijenih zemalja zavise od veličine. Beograd 1988.8. savremeni ruralni razvoj nije moguć bez institucionalnih pretpostavki. 215 Vidjeti više u: Antonio Vasquez Barquero. 217 U Francuskoj je još polovinom 1970-tih formiran Međuministarski odbor za razvoj sela. Švajcarska. To je olakšalo poziciju vlade i regionalnih vlasti pred domaćom javnosti i opravdalo poreska izdvajanja. zatim strateške ciljeve.” Prvi projekti su se odnosili na komunalni razvoj.111 (u Z. Tako najrazvijenije zemlje počinju primjenu ovog razvojnog modela (Japan. N. ed. 218 O frikcionoj i strukturnoj nezaposlenosti vidjeti u Burda i Viploš. uz marketing pristup plasmanu vina na svjetsko tržište. god. Postupak formulisanja seoske politike. p. zelena revolucija je daleko više od razvoja jedne biljke i genetike. Švedska. Ona je utkana u osnove američke spoljne politike. nedostatak infrastrukture.(Ibidem). prerade i plasmana broj 12/88. Vujatović -Zakić. Merril. Francuski model je karakterističan po tome što obrazovanje prilagođava lokalnoj privredi u cilju otvaranja lokalne berze rada i prilagođavanja školskog sistema rastućoj tražnji u ruralnom sektoru. a Francuska ima rast zaposlenosti na ruralnim područjima. Nastanak i razvoj ruralne politike u EU Istorijski. Ruralna ekonomija i ruralni kompleks su sinonimi za integralnu. U Rimu 1971. str." Realnija vizija koncepta integralnog ruralnog razvoja (IRR) se javlja početkom 1970-tih. i to onaj rast koji je kombinacija novog sjemena. Unapređenje je rješeno projektima ruralnog razvoja.6. bilo je neophodno adaptiranje sortimenta tržišnim trendovima. Koncept omogućava korišćenje ogromnih prirodnih potencijala. Namara.. posebno turizam. Međutim. 216 214 Michael Perelman: The Green Revolutin.2. Interesantan primjer je proizvodnja vina. 42-45. No. 107 . 48). uz korišćenje velikih količina mineralnih đubriva i odgovarajućeg načina upotrebe vode preko irigacionih sistema. Zatim dolazi "Program zelene revolucije" koji ima za cilj rast proizvodnje hrane. Glasnik poljoprivredne proizvodnje. Interesantno je 214 navesti jedan aspekt definisanja zelene revolucije : "Obično se smatra da je zelena revolucija ono što danas podrazumijeva ubrzani rast poljoprivredne proizvodnje u zemljama trećeg svijeta. Inicijative za lokalni razvoj. Primjer Španije koja (u odnosu na najrazvijenije članice Zajednice) nije imala dovoljno kapitala za rješavanje nagomilanih problema u ruralnom sektoru.. 38-41. Agrarna ekonomije. razvija malu privredu. Izvoz vina i konjaka poslednjih decenija je eksterno konkurentan. Sistem obrazovanja je u funkciju smanjenja frikcione i strukturne nezaposlenosti. Tako počinju ulaganja bogatih prema siromašnim. Vlada Španije je posebnim programima ulagala u industrijske pogone na ruralnim područjima. uredjenja prostora. Harper Colophon Books. str. raste tražnja u sektoru usluga itd. teritorijalno zaokruženu seosku privredu. afirmiše se kao uspješan izvoznik vina i drugih poljoprivrednih proizvoda. god. mjesta poljoprivrede i dr. institucionalnih. ideju razvoja slabije razvijenih regiona rađa pokret ”Životni standard” lansiran u projektu “Osnovnih potreba. potrebno je utvrditi ciljeve i aktivnosti poslije analize postojećeg stanja.. Francuska. ispoljavajući se tako kao integralni dio njenih poslijeratnih nastojanja da socijalne revolucije drži u određenim granicama koje bi svijet profita činile bezbjednim. Jer. demografskih i ekoloških komponenti. koju čini skup brojnih međusobno povezanih djelatnosti i aktivnosti. ovim pristupom se stopa nezaposlenosti ne smanjuje. Španija i dr.

Evropski model razvoja ruralne ekonomije. Temelj politici ruralnog razvoja EEZ je postavljen 1968. god. Manšoltovim (Mansholt) planom, koji se vezuje za modernizaciju poljoprivrede strukturnim reformama proizvodnje, prerade i marketinga poljoprivrednih proizvoda, kroz tzv. "zajedničke akcije" finansirane 219 fondovima Zajednice. Plan polazi od dvije tvrdnje: prve, da "politika netržišne podrške cijenama sama po sebi ne može riješiti fundamentalne probleme poljoprivrede", i druge, da su cijene u Zajednici "previsoke da 220 bi omogućile izvoz po zadovoljavajućim rezultatima." Ciljevi Manšoltovog memoranduma su bili: brža adaptacija poljoprivrednih struktura, utvrđivanje regionalnih razlika i mjere za manje razvijena područja čime Zajednica uvodi teritorijalni pristup radi ostvarenja ekonomske, socijalne i prirodne ravnoteže u poljoprivredi i 221 drugim djelatnostima. Uspostavljena politika je izgrađivana reformisanjem Zajedničke agrarne politike (CAP). Zvanični početak snažnijeg uticaja politike ruralnog razvoja na evropskom prostoru, prezentiran je 222 dokumentom "Budućnost ruralnog društva."

8.6.3. Reforme strukturnih fondova
Reforma Strukturnih fondova ("Delors I package" and "The single Act: a new frontier for Europe, od 1987.), izvršena je 1988. god. u cilju stvaranja jedinstvenog, ujedinjenog ekonomskog područja Evrope, kome je imperativ redukcija međuregionalnih razlika. Ovaj pristup kompletiraju Mekšerijeve reforme (MacSharry 223 reforms) CAP iz 1992. god. koje su iste godine potvrđene Mastrihtskim dogovorom (Maastricht Treaty). U njemu su dodate riječi "uključujući ruralna područja." Prateći dokument Mastritskog dogovora je Delorov paket II (Delors II package) iz 1992. god. kojim se preko politike ruralnog razvoja farmerima omogućava da ostanu na posjedu, obezbjede diversifikaciju zaposlenosti, planiraju razvoj u lokalnim zajednicama i štite 224 životnu sredinu. U paketu "Dolores II" ruralni razvoj postaje ključni element ekonomsko-socijalne kohezije. Reformama CAP, EEZ je aktivnosti reorganizovanih Strukturnih fondova poslije 1988. god. usmjeravala prema ruralnom razvoju. Lansirani su ciljni programi (regional and horizontal objectives). Regulativa je proširivana da bi zadovoljila dva cilja u okviru "Ciljnog programa 5" (Objective 5): prvo, podrška ruralnom razvoju (regionalni ciljni programi 5b), te prilagođavanje i diverzifikacija poljoprivredne proizvodnje (horizontalni ciljni programi 5a). Veza između strukturne politike u poljoprivredi i šireg teritorijalnog pristupa uspostavljena je "Ciljnim programom 1 i 5b" (Objectives 1 and 5b) u okviru Strukturnih fondova. Strukturna politika Unije proističe iz reformi Strukturnih fondova uspostavljenih "Ciljnim programima" 1, 2, 5b i 6. (Objectives 1, 2, 5b and 6) primenjivim u posebno definisanim regionima. Tu su priključeni i horizontalni "Ciljni programi" pod oznakama 3, 4 i 5a (Objectives 3, 4 and 5a) primjenjivi širom Unije. Regionalni pristup omogućava alokaciju sredstava ka regionima specifičnih problema i priliku da Strukturni fondovi Zajednice kombinuju svoje resurse. "Ciljni programi" 5a služe za strukturno prilagođavanje poljoprivrede i primjenjivani su horizontalno van "Ciljnih programa" 1 i 6. U okviru programa 5a od izdvojenih 5438 mil. ECU (cijene 1994.) iz EAGGF za period 1994-1999. god. najveći dio je distribuiran na kompenzatornu podršku manje favorizovanih područja (oko 36%) što naročito dolazi do izražaja u Njemačkoj, Velikoj Britaniji i Luksemburgu. Na podršku mladim 225 farmerima odlazi 23% sredstava (Belgija, Francuska) .

Strukturni fondovi: Fond za evropski regionalni razvoj (ERDF), Evropski socijalni fond (ESF) i Garantni fond (EAGGF) sa dve sekcije ("Guarantee" and "Guidance"). 220 Rural Developments, European Commission for Agriculture (DiG VI), CAP 2000, Working Document 1997., p.2. 221 Vidjeti više: Z. Vujatović-Zakić i Ž. Stojanović: op.cit., str. 215-216. 222 European Commission COM/88, Final 28.07.1988: "The future of rural society", Brussels 1988. 223 Mekšerijeve reforme su važne za redukcije subvencija u poljoprivredi, naročito regulative o tzv. Pratećim mjerama CAP. Među njima su: ranije penzionisanje farmera, izvlačenje zemljišta iz poljoprivredne proizvodnje (set-aside) i redukcija proizvodnje hrane, podizanje manjih prirodnih parkova, agro-ekološke mjere i očuvanje seoskog ambijenta. U praksu se uvodi i organska poljoprivreda. Ovo vodi podršci ruralnoj ekonomiji direktnim novčanim stimulacijama iz FEOGA (Fond za cjenovnu podršku). O ovome vidjeti više u: Pamela M. Barnes and Ian G. Barnes, Environmental Policz in the European Union, University Press, Cambridge, 1999., p 17. 224 European Commission: From the Single Act to Maastricht and Beyond: the Means to mach our Ambitions, Com (92) 2000 final (11 Feb,), Brusselo 1992. 225 Rural Development, European Commission, p. 61.
108

219

O ekonomskoj diverzifikaciji ruralnih područja brinu regionalni "Ciljni programi," temelj savremene strukturne politike EU, odnosno politike ruralnog razvoja: Ciljni program 1 (regionima koji zaostaju ekonomski i GDP manjim od 75% prosjeka EU), ciljni program 5b (ruralna područja nižeg ekonomskosocijalnog nivoa, visokom nezaposlenosti, niskim dohotkom i demografskim problemima i ciljni program 6 (za sjeverne regione iznad 62-ge paralele i gustinom naseljenosti ispod 8 stanovnika po km²). EU u oblasti ruralnog razvoja kontinuirano provodi aktivnosti preko nadležnih institucija sa regulativom 226 Savjeta (Council Regulation). Tu su i brojne lokalne inicijative. Pored programa Liderove inicijative (The Leader Community Initiative Programme) vrijedno se osvrnuti na Kork deklaraciju i Agendu 2000, iz koje je proizašao Berlinski sporazum. Leader Initiative je program razvoja ruralnih područja EU, lansiran 1991. god. "otvarajući nove vidike za 227 Metodološki je pomogao širenje novog načina olakšica i strategije ruralni svijet i ka ruralnom svijetu." ruralnog razvoja na osnovama sedam komponenti: uvećanju lokalnih potencijala, utemeljenju teritorijalne strategije, pristupu od baze do vrha, integralnom ili multisektorskom pristupu, decentralizaciji i menadžmentu finansijskih sredstava, horizontalnom i privatno-javnom partnerstvu i umrežavanju. Princip "odozdo na gore" jača ulogu lokalnih akcionih grupa (Local Action Groups-LAGs) i organa lokalne uprave. Leader vrjednuje tri komponente za dobijanje sredstava iz Strukturnih fondova i drugih sredstava: inovativni pristup prema ruralnom razvoju, razmena know-how i međuregionalna saradnja. Tranzicija Leader I u ambiciozniji Leader II nije bila laka. Decentralizacija, kao princip Liderovih programa dovodi do povećanja birokratskih procedura, što usporava plaćanje odobrenih sredstava korisnicima. Uspjeh Leader I je učetvorostručenje sredstava alociranih Lideru II (1994-1999. god.). Najveće zemlje, Francuska, Velika Britanija i Njemačka malo koriste preporuke Leader u primjeni i modifikaciji vlastite organizacije. Slično je u Holandiji, Belgiji, Danskoj, Austriji i Švedskoj čije vlade redukuju uticaj Leader-a na ruralna područja zbog nepovjerenje koje nastaje uplitanjem Unije i činjenica da su neke od ovih zemalja već praktikovale slične metode i prije Leader-a. Suprotno, motivisane zemlje kao Španija, Portugal i Irska koriste Leader, koji inspiriše nacionalne programe ruralnog i regionalnog razvoja. Deklaracija Kork (Cork Declaration) je usvojena 1996. god. na Evropskoj konferenciji o ruralnom razvoju 228 (European Conference on Rural Development). Na skupu su utvrđeni politički pravci daljih aktivnosti u provođenju ruralne politike i razvoju ruralne ekonomije. Deklaracija potvrđuje potrebu da građani Unije treba da plate kako bi Zajednica ostvarila uravnoteženiji i održivi rast, kako bi se podigao kvalitet života i ujednačili uslovi socijalne politike, zdravstva itd. Ruralno se često povezuje sa seoskim, jer su seoske teritorije po kritrijumima Unije, najčešće ruralna područja. Zato je i Konferencija u Korku održana pod motom "živjeti na selu." Deklaracija ima devet tačaka zasnivanih na slijedećem: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Održivi ruralni razvoj je jedan od prioritetnih zadataka Unije. Ruralni razvoj mora biti multidisciplinaran i multisektorski. Podrška rastu i diversifikaciji ekonomsko-socijalnih aktivnosti održivog razvoja. Postojanje privatne i zajedničke inicijative u inves-ticijama, tehničkoj pomoći, servisima, infrastrukturi, obrazovanju, obuci, informacionim tehnologijama i dr. Razvoj se zasniva na principu subsidijarnosti regionalnih i nacionalnih nivoa. Principi jedinstvenosti, jednostavnosti, fleksibilnosti i decentralizacije. Politike treba biti koherentna, bazirana na trans-parentnim procedurama i integrisana u pojedinačne programe ruralnog razvoja.

Od početka 1990-tih zemlje članice EU preduzimaju određene inicijative usmerene na preobražaj ruralnih područja. U ovo vrijeme poznate su inicijative Zajednice: Leader, Interreg, Regis, Envireg, Pease i Posei. 227 Marjorie Jouen, The European Rural Model, Leader Magazine No 25, winter 2000/2001., p. 5. 228 Plumb H; The Cork Declaration – A Living Countryside, Rural Europe – Future perspectives, Cork 7-9. 1996.
109

226

▪ ▪

Korišćenje lokalnih izvora sredstava za finansiranje u ohrabrivanju lokalnih razvojnih projekata. Sredstva treba usmjeravati u mala i srednja preduzeća. Tehnička pomoć, obrazovanje, obuka, komunikacije, uspostavljanje poslovnih odnosa sa ruralnim područjima i praćenje provođenja mjera ruralnog razvoja EU.

Očigledno je, da je Deklaracija iz Korka dala snažne političke poruke i operativne smjernice u daljoj izgradnji koncepta ruralne politike EU. Agenda 2000. To je najvažniji dokument Komisije posle MekŠerijevih reformi (MacShary Reform 1992.) 229 koji tretira buduću CAP. Ovaj projekat otvara nove perspektive ruralne ekonomije. Prioritetno se bavi reafirmacijom političkih prioriteta ekonomske i socijalne kohezije na cjelokupnom prostoru Zajednice. ▪ ▪ ▪
230

Agenda 2000 pokriva:

osnaživanje zajedničke politike u ruralnom i ukupnom razvoju i budućim proširenjima; finansijsku podršku područjima planiranim za razvoj ekonomske i socijalne kohezije i na teritorijama sa GDP "per capita" ispod prosjeka Zajednice; sredstva Strukturnih fondova koji će pratiti ovu aktivnost. Koristiće će ih 15 zemalja članica. Za korišćenje su utvrđeni kriterijumi. Oni se odnose se na stanje GDP, zapošljavanje, produktivnost rada, infrastrukturu, strukturne probleme itd. Kriterijumi su procenat naseljenosti ispod određenog novoa, neprilagođenost sistema obrazovanja, obuke i zapošljavanja. Agenda podržava države koje će postati članice Unije, pa je ruralni razvoj važan i za zemlje kandidate. Ovo je i novi evropski pogled na budućnost. Obim sredstava pomoći za politiku ruralnog razvoja je dodatna potvrda, da u određenim okolnostima ovaj pristup ima prednost u odnosu na konvencionalne razvojne modele.

Od raspoloživih Strukturnih fondova 5% se usmjerava za zajedničke inicijative. Članice sa GDP "per capita" manjim od 90% prosjeka Unije koje su pristale na treću fazu EMU su zadržale pravo upravljanja tim fondom. Fond koji je imao godišnji budžet oko 3 mlrd. ekija kontinuirano se koristio za podršku projektima na području izgradnje transevropske mreže i transportne infrastrukture. Odnos sa evropskom poljoprivredom. Agrarni Savjet 1999. god. postiže sporazum o suštinskim 231 reformama CAP vezanim za period priključenja novih članica EU. U direktnoj vezi sa ovim sporazumom je Fišlerova reforma, koja predviđa da izdaci za poljoprivredu ne prelaze više od 74% rasta GNP. Ipak, Fišlerova 232 reforma je dobila i amandmane (Savjet u Berlinu 1999. godi.). Agendi 2000 uočava da je "osnovna razlika između evropskog i modela poljoprivrede naših glavnih konkurenata u multikulturalnoj prirodi evropske poljoprivrede i njene uloge u ekonomiji, okruženju društva i očuvanju prirodnih predjela iz čega proizilazi 233 potreba podrške održanju poljoprivredne proizvodnje širom Evrope i očuvanju farmerskih dohodaka." Agenda 2000 u Berlinskom sporazumu zahtijeva da se kao osnova uzme koncept multifunkcionalnosti evropske poljoprivrede, koji od farmera ne traži da se isključivo bave poljoprivrednom proizvodnjom, već insistira na aktivnostima ruralne ekonomije (šumarstvo, turizam, zanatstvo, zaštita ambijenta itd.) uz naknadu 234 za zaštitu poljoprivrednog okruženja agroekološkim mjerama. Ovo jača poziciju EU u pregovorima unutar WTO.

Decembra 1997. god. Savjet Evrope na prijedlog Jacquesa Santera usvaja AGENDU 2000 kao osnovu reformi CAP čime se otvaraju nove perspektive ruralne razvojne politike. Osnovni cilj ove reforme, prihvaćene u Berlinu (mart 1999. god.) je da se CAP unaprijed prilagodi proširenju na Istok kako bi se ono učinilo mogućim i bezbolnijim. 230 CEC (1997), Agenda 2000 vol 1: For Stronger and Wider Union; vol 2: Challange of Enlargement; vol 3: Opinions of the European Commission on the Applications for Accession. 231 Agricultural Council, Political agreement on CAP reform, Agricultural Newsletter, Special edition 11. 1999. 232 Vidjeti u: COM (1999), Presidency Conclusions: Berlin European Council 24 and 25 March 1999. 233 Vidjeti u: Agenda 2000, Bulletin EU, No 5/97, Brussels 1997; Explanatory Memorandum: The Future of European Agriculture, Brussels 1998; Evolution of Financial Impact of the Commission Proposals Concerning the Reform of the Common Agricultural Policy, Agenda 2000 (2000-2006), Brussels 1998. 234 Ekonomske aspekte agroekoloških mjera naći u: Popović Goran, Makroekonomski aspekti agroekoloških mjera u EU, Ekonomika poljoprivrede, Beograd, 2009. god.
110

229

bilo bi pretenciozno makroekonomski značaj CAP svesti samo na ove dimenzije. opstaju komune i čuva tradicionalni ambijent. što u je krajnjoj liniji EU vodilo u konflikte sa WTO. Naravno. evra. teški klimatski uslovi i sl. 225. što se može vidjeti iz tabele 8. Kontinuitet ovih politika ukazuje na volju EU da ih održi bar na postojećem nivou. Moglo bi se reći da je on važan konstituent Zajedničke agrarne politike. realne zarade itd. jer slabljenje veza poljoprivredne proizvodnje i podrške cijenama poljoprivrednih proizvoda (podsticaja za intenzivnu proizvodnju koja ohrabruje farmere za maksimalno korišćenje resursa) počinje Makšerijevim reformama (1992. mj. prioritetne su njene relacije sa poljoprivrednom politikom.) gdje se obrađuje zemljište. 2000 40920 36620 4300 2001 42800 38480 4320 2002 43900 39570 4330 2003 43770 39430 4340 2004 42760 38410 4350 2005 41930 37570 4360 2006 41660 37290 4370 Izvor: Pamela M. jer ova zajednička politika utiče i na budžet.R. Fišlerova reforma je proširila šemu manje favorizovanih područja.14. U ovoj šemi nadoknada za životnu sredinu izostavljen je "princip zagađivač plaća" (polluter pays principle – PPP). Tendencije i strukturni odnosi između CAP i ruralnog razvoja nisu mijenjani ni u novijem periodu. cijene iz 1999. Iz prethodnog se može zaključiti da je ruralni razvoj snažno inkorporiran u CAP. reguliše se agregatna tražnja. Obzirom na dominantno učešće CAP u budžetu EU. Ovo ne obezbjeđuje makroekonomsku poziciju razvojnoj ruralnoj politici na nivou Unije. tako i budućih plaćanja. ne samo zbog visine podrške (npr. smanjenje podrške poljoprivredi nije takvo da bi dovelo do većeg uvoza u odnosu na domaće proizvode. Ipak. No.).: Plan trošenja budžetskih sredstava EU (mil. Članice EU su u ovu kategoriju mogle uvrstiti specifična područja (brdsko-planinska područja. Tabela 8. pa zato ima i obilježja regionalne politike. Barnes and Ian G. ili utiče na inflaciju preko cijena poljoprivrednih proizvoda). p.R.14. ali to može biti slučaj u regionima koji nisu razvijeni. i prat. kako kod tekućih.) Mjere Ukupno CAP bez R. Drugo. Barnes. Iz prethodne tabele se uočava da učešće ukupnih sredstava za podsticanje ruralnog razvoja iznosi oko 10% ukupnih sredstava za finansiranje CAP.Redukcije cijena poljoprivrednih proizvoda u Berlinskom sporazumu nisu nove u reformi CAP. 111 . CAP ima makroekonomski značaj. ruralna politika je jednim svojim dijelom i koheziona politika. Upravo ova isprepletenost sa ostalim zajedničkim i nacionalnim politikama omogućava ekskluzivitet ruralnoj politici EU. R. može se konstatovati da su izdvojena sredstva podrške ruralnom razvoju značajna i relativno stabilna. Ipak. nego i snažnog uticaja na stanje spoljnotrgovinskog bilansa i spoljne ravnoteže. a po kriterijumima koriste sredstva znatno veća od svog outputa. stopu nezaposlenosti.

god. autori pišu o interakciji monetarne i fikalne sfere u Evrozoni. Dakle. i Mike Artis&Frederick Nixson. Ekonomski razlozi su osnovni pokretači osnivanja EMU. Ekonomski fakultet u Beogradu. Beograd. učvršćeni su stubovi razvoja i opstanka EU. De Grauwe. O ekonomskim sistemima vidjeti u: Bajec Jurij. Oni su sublimirani u makroekonomske indikatore ekonomske uspješnosti (kriterijume konvergencije). European Union. The Economics of European integration. Oxford Univrsity Press. Mike Artis&Frederick Nixon. klasifikovana u fundamentalne zajedničke politike. Evrosistem kao vrhunsko dostignuće moderne epohe ima specifične pretpostavke i ciljeve funkcionisanja.1. 2006. Nikola Špirić. i obaveza kojih se pridržavaju postojeće članice EMU. Monetarna unija je složeni oblik institucionalizacije ekonomskog prostora i jedno od najsloženijih i najznačajnijih komunitarnih dostignuća. Monetary and Fiscal Policies in the Euro Areas. i zemlje koje ne mogu a htjele bi. sa posebnim osvrtom na ECB. CID. Međunarodni ekonomski odnosi. EVROPSKA MONETARNA UNIJA 9. autor elaborira i odnose u oblasti konkurencije. O monetarnim sistemima vidjeti u: Miljković Dejan. CID. Gordana Čenić-Jotanović.. 2007. Springer. Evropska monetarna unija. Razvoj zajedničkog tržišta nije moguć bez monetrane politike EU. Zato su pregovori o monetarnim pitanjima komplikovani i politički osjetljivi. Upravo zbog složenosti i političke osjetljivosti monetarne sfere. The McGrow-Hill Companies. Nije teško primjetiti da uz politiku širenja na istok. Isto tako. 2006. socijalne i druge aspekte zajedništva. god. 2008. konfederalnih ili zajednica država. Ekonomski fakultet. The Economics of the European Union. Oxford University Press. 2005. zajedničke valute i održavanja trajnog poverenja prema njoj. god. Oxford University Press. da autonomno rješavaju probleme makroekonomske stabilnosti.9. još ima tendencija zadržavanja nekih ovlašćenja od strane nacionalnih banaka. Iako ne treba zanemariti bezbjednosne. i dr. nezamislive su bez autentičnih 235 Monetarna politika je ključna za provođenje opšte ekonomske politike. 2008. 2007. federalnih. ovi procesi dolaze poslije ustanovljenja drugih zajedničkih politika. 1992. pa je u EU monetarnih sistema. te slobodno cirkulisanje kapitala integrisanog evropskog prostora su ekonomski procesi. Jednostavno. Oxford University Press. Oxford. itd. O tome najbolje govore uslovi prijema za nove. Banja Luka. god. Ekonomska i monetarna integracija Evrope.. Miroslav Prokopijević.. evropski monetarni sistem je zatvoren za zemlje koje ne mogu ispuniti nametnute uslove pristupanja. Netherlands. 112 235 237 . The Economic of the European Union. Zato se u evrointegracijama javljaju dvije ekonomske substrukture: monetarni sistem (MS) i monetarna unija (MU). 236 O EMU vidjeti u: Vujo Vukmirica.. FED. postoje zemlje koje mogu a neće. Ako je ideja o evropskoj koheziji poslije Drugog svjetskog rata bila fundirana i na potrebi za mirom i bezbjednosti. koje su obično plod rezistentnosti političkih struktura i želja nekih vlada članica. Međutim. Zemlje osnivači su od EMU očekivale veliku korist na širem ekonomskom planu i jačanju komunitarnosti. Ekonomski fakultet. Beograd. Monetarna unija je decidno determinisan sistem u kojem se odluke monetarnih vlasti moraju striktno provoditi u ekonomskom okruženju koje još uvijek nije potpuno harmonizovano.. ipak su dominatne 238 ekonomske dimenzije evropskih integracija.. The Economic of Monetary Integration. ali još uvijek nedovoljno centralizovana i segmentirana. usluga i ljudi. Institucionalno konstituisanje Evropske monetarne unije (EMU) se događa u kasnom periodu njenog 236 postojanja i još nije u potpunosti završeno i prihvaćeno od nekih najvažnijih članica. EMU je endemska asocijacija koja se prvi put javlja na ekonomskoj sceni. Banja Luka. Kao rezultat. kapitala. Liberalizacija kretanja roba i usluga. Oxford. da se inkorporiraju u evropski monetarni sistem. Na slobodama kretanja roba. ali i drugi autori koji pišu o evropskim integracijama. Zajednica nije uspostavila ni jednu sličnu stratešku promjenu koja otvara nove društvene horizonte. Optimalno funkcionisanje slobode kretanja kapitala nije moguće bez harmonizovane monetarne politike. John Pinder. Osnove i teorija monetarnih integracija Ekonomije unitarnih. Ekonomski fakultet. Građevinska knjiga. P. 2004. S druge strane. 2000. centralna bankarska institucija je politički samostalna (posebno u kontroli inflacije). Devizni kurs i devizno tržište. 2007. unutrašnje i spoljnopolitičke. Savremeni privredni sistemi. god. centralne banke Njemačke i Francuske. 237 Ovu vezu utvrđuju Richard Baldwin&Charles Wiplosz. danas je ona potpuno okrenuta ka ekonomiji. 238 U knjizi Carliberg Michael. Ovo se posebno odnosi na noviju istorijsku epohu.

str. kako monetarnih. i Paul de Grauwe. Policy Problems of a Monetary Union. Krugman i teorija evropskih integracija.1..1. tako i trgovinskih.2. Ova odricanja su kompenzovana brojnim koristima od jedinstvene valute šireg ekonomskog prostora. The European Monetary Sistem in the 1990s. in Paul de Grauwe and L. što je motiv svih integracija. koji su u konačnom. Koristi i gubitci od uvođenja monetarne unije prikazani su Krugmanovim dijagramom (9. 1990. P. god.). Prije svega. 1990. Novi Sad.).Današnja EMU ima veliki uticaj na svjetsku ekonomiju preko jedne od najvažnijih svjetskih valuta. London. in Paul de Grauwe and L. The European Monetary Sistem in the 1990s. Policy Problems of a Monetary Union. Osnova koju koristi Krugman je primenjiva za integracije širom svijeta. Uniji raste uticaj i u Svjetskoj banci. Ekonomija monetarne unije (prevod s engleskog). poslije pristupanja Uniji. London.. ali i izvan nje. dok je stepen integracija na apscisi predstavljen učešćem trgovinske razmene unutar unije u nacionalnom outputu.: Krugmanov dijagram koristi i gubitaka monetarne unije 240 Koristi i gubici (troškovi) monetarnih integracija su predstavljeni postotkom outputa duž ordinatne ose. Longman. MMF i OECD. Nesporno je da integracioni procesi djeluju na promjene ukupne dobiti i troškova. što dodatno potvrđuje hipoteze na kojima je ovaj pristup fundiran. Papademons (eds. 239 Grafikonu 9. članice su izgubile mogućnost kreiranja deviznog kursa prema drugim članicama. Od stepena integracija zavise koristi i nedostaci. je modifikacija Krugmanovog grafikona. 62-65. Grafikon 9. Grafikon 9. Danas se javljaju ideje o novim monetarnim unijama.2. 240 Izvor: Krugman. god. Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića. Teorijskom rasvjetljavanju ovog problema doprinosi i Krugmanov pristup.. carinskih itd. Longman.). 113 . Teorijska osnova EMU je zasnovana na nekim ključnim momentima specifičnim za evropske monetarne integracije. On simplificirano objašnjava koristi i troškove monetarnih integracija u zavisnosti od intenziteta integracionih procesa. Papademons (eds. P.: Koristi i troškovi monetarnih integracija 239 O ovoj problematici videti više u: Krugman. jedna vrsta cost-benefit analize. 2004.

242 Prvobitno. posebno u cijenama dobara na tržištu EU je korist koja proizilazi iz upotrebe zajedničke valute kao mjerila cijene i mjerila vrijednosti. Ovo djeluje na nagib krive korisnosti Krugmanovog dijagrama. 241 114 . Ona postaje tržišni arbitar segmentiranja tržišta. pa su reakcije cijena i zarada na promjene deviznog kursa izražene. Krugman determiniše fundamentalne elemete. Ipak. jedinstvena valuta amortizuje fluktuacije deviznih kurseva u EU. 243 Ovo je tzv. kriva korisnosti integracija je direktno proporcionalna sa ukoliko je integracija potpunija i šira. Jedna valuta omogućava investitorima alokaciju resursa prema principima ekonomije obima i optimalizacije agregatne ponude (proizvodnih kapaciteta). Tada je prelomna tačka integracija. Zaključak. Ovo stanje pretpostavlja stvaranje pritiska na cijene i rast inflacije 243 što narušava opštu makroekonomsku ravnotežu. stabilnost realnog deviznog kursa utiče na međunarodnu konkurentnost. utvđivanju činjenica koje potvrđuju validnost Krugmanovog dijagrama kao teorijske osnove EMU. Nesporni su pozitivni efekti koji se javljaju zbog posjedovanja evropske valute od strane zemalja van EU (npr. Ove pojave stimulišu investitore za ulaganja u EU. Komisija je za tadašnju EZ kvantifikovala korist od smanjenja transakcionih troškova pri prelasku na zajedničku valutu u iznosu od 0. Uklanjanje trgovinskih barijera utiče na viši stepen konvergencije nominalne kamatne stope. s druge strane.Dakle. Smanjenje tržišne diskriminacije. Već je naglašeno da Izgradnja složenog monetarnog sistema EU dolazi tek poslije integracija i uvođenja zajedničkih politika. Problem je u potencijalnoj razlici niže inflacije i očekivanja sa finansijskog tržišta za stabilnom razmjenoma. javljaju se pozitivni efekti ekonomije obima koji rastu širenjem EU. EMU i evro su najveća dostignuća evropske integracije. Stabilnost realnog deviznog kursa dovodi do nižih premija od rizika uključenih u realnu kamatnu stopu itd. Dijagram ukazuje da rast stepena integracija smanjuje gubitke (troškove) u novoj uniji. Sublimacija najvažnijih faktora "cost-benefit" analize prilikom uvođenja zajedničke valute je složenija od zaključaka pojednostavljenih prethodnih teorijskih primjera i postavki. što će pritiskati rast novčane mase. mogu se generisati i druge ekonomske tendencije. Ovo umanjuje uticaj nominalnog deviznog kursa na kretanja outputa i cijena. Waltersova kritika (1986) premo kojoj se može ugroziti antiinflaciona disciplina i situacija okrenuti prema inflacionom pritisku. oni su i svjetski ekonomski fenomeni. Teorijski. tačnije. Slijedeće. Jasno je. Uz to. Kada između kamatnih stopa i stopa inflacije postoje disproporcije može se dogoditi da realne kamatne stope padnu. suština analize su relacije evropskih zemalja prema monetarnim integracijama. Jak evro je i politički adut EU u globalnim ekonomskim i političkim odnosima i afirmaciji panevropskih interesa. jer ulaskom u Uniju postižu veću korisnost od razvijenijih sistema. Drugo. Koristi za članice monetarne unije su veće ako je veći stepen monetarnih integracija. dostizanjem take u č (İopt) ekonomija EU i njen monetarni sistem i dalje tee desno od nje.2% GDP Zajednice. Problem koji se javlja padom monetarne autonomije i posljedične konvergencije nominalnih kamata članica ERM je u tome da konvergencija kamata ne mora uvijek odgovarati konvergenciji inflacije. držanje rezervi u evru) što smanjuje nivo obaveznih deviznih rezervi ECB. Ova korist zavisi od politike deviznog kursa evra. veličinom integracije. transakcionih troškova. Ipak. 242 EU je prije i poslije monetarnih integracija kvantificirala ove koristi. prva korist od uvođenja zajedničke valute je pad troškova razmjene tj. pretpostavlja se da većim stepenom integracije raste učešće ukupne razmjene u GDP. da su gubitci manji 241 Suprotno. s jedne strane. ali i očekivanja agenata. Na neki način. pa se i zbog toga evropske zemlje lakše odriču monetarnog suvereniteta. jer ulaze u zon u integracija u kojoj su ž koristi veće od gubitaka (troškova). veću korist od monetarnih integracija imaju zemlje sa manje produktivnim sistemom razmjene deviza. To doprinosi evropskim firmama da brzo i efikasno donose investicione odluke i eliminišu rizik promjena deviznih kurseva. Teorijski. Dalje. između koristi i gubitaka (troškova)İopt. Nagib krive gubitka (troška) je negativan zato što rast ekonomskih integracija doprinosi većem ušešću uvezenih dobara. relevantne za procese monetarnih integracija u EU.

Ugovorom iz Pariza iz 1951. Fiksiranje kurseva prema njemačkoj marki je značilo da su članice prihvatile stope inflacije na njemačkom nivou. Implementacije zajedničkih politika. Savremena monetarna politika se javlja početkom druge polovine prošlog vijeka. arheološkim nalazištima i bogatstvom kovanih rimskih novčanica u najvećem dijelu današnjih teritorija EU. kapitalnu kontrolu. izbjegavajući striktnost praćenja njemačkog modela. Ili. se udružuju u borbi protiv američkog dolara. Novci iz perioda vladavine Napoleona i Austrougarske monarhije. Ali. U najkraćem. Tako su smanjene mogućnosti monetarnih špekulacija i stvorene pretpostavke stabilne monetarne transformacije velikog obima. Naravno. sve navedeno utiče na neophodnu ravnotežu monetarnih agregata. ovi primjeri se ne mogu komparirati sa modernim monetarnim politikama. dominantne svjetske valute. Sedamdesete su godine fundamentalnih promjena. gasi. prestaje potreba za EPU i on se 1958. primjer ekspanzije njemačke marke kao opšteprihvaćene paralelne valute mnogih zemalja istočne i zapadne evrope. U EPU se "prebijanjem" deficit neke zemlje automatski pokrivao kreditom koji se mogao kretati u okviru kvota za određenu zemlju. se osniva EZUČ. Iste godine. građevinama.Postoje pretpostavke i uslovi koje članice moraju ispuniti da bi EMU funkcionisala.25% dogovorenih valutnih pariteta. god. EPU prestaje sa radom 1958. a slijedeće evropska obračunska valuta kojom se vrše izračunavanja poravnanja u EIB. god. god. Evropskom fondu za razvoj itd. upravo kada i dolazi do prvih operacionalizacija ideja o evropskim integracijama. god. Monetarnu politiku provode centralna banka. Dozvoljene fluktuacije kurseva evropskih valuta se utvrđuju u granicama od +/-2. članice su mogle i redefinisati svoje paritete koristeći instrument kontrole tokova kapitala ili tzv. nego i u primjeni antiinflacionih mjera. a Ugovorom iz Rima 1967. On se održavao na konceptu teritorijalnih i ekonomskih integracija (tada poznatih evropskih i dostupnih istočnih teritorija) čiji su dometi i danas vidljivi u čvrstim istorijskim dokazima. To su godine uspostavljanja regionalne stabilnosti i "pariranja" američkom dolaru. riječ je o slijedećem: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Mora postojati jedinstvena valuta i konvertibilnost valuta zemalja članica. Poslije uspostave konvertibilnosti za desetak evropskih valuta. Mastriht i zajednička monetarna politika EU. Uspješno funkcionisanje EMS je ubrzalo aktivnosti na uspostavljanju monetrane unije (MU). Ipak. Konačno. 9. najčešće strukturnog karaktera stvorile su uslove i potrebu za uspostavljanje autentične monetarne politike. EMS nije samo uspješan u stabilizaciji nominalnih deviznih kurseva. Ideje. zašto se monetarna politika učvrstila kao posljednja od komunitarnih politika? Početak procesa evropskih integracija pedesetih godine prošlog vijeka prati osnivanje EPU (Evropske platne unije) i kliring među tadašnjim članicama. potrebno je prihvatiti učešće na integrisanom tržištu kapitala EU. nastanak i razvoj EMS i EMU Istorija monetarnih integracija na području evropskih zemalja zadire u duboku prošlost. Tada su samo evrooptimisti vjerovali da će nekad zemlje zajednice evropskih država imati jedinstvenu monetarnu politiku sa zajedničkom monetom. što se poslije strukturnih reformi i dogodilo. Obavezna je harmonizacija ekonomskog i političkog sistema i jedinstvo pristupa međunarodnom finansijskom tržištu. Transakcije je obavljala Banka za međunarodne obračune. god.2. nalaze se na teritorijama mnogih članica EU ili država koje joj žele pristupiti. Pored slobode kretanja. Tako se dolazi i do odgovora na pitanje. Članice EEZ 1973. Evropska ekonomska zajednica. uspostavljen je Evropski fond za monetarnu saradnju. Stari Rim nije bio samo pravno i vojno uređena država. posljednjih decenija prošlog vijeka jeste kontinuitet istorijskih standardizacija poslovnih transakcija i tendencija ka monetarnim integracijama. 115 . krajem osamdesetih počinje ukidanje kapitalnih kontrola i jača njemački uticaj u kreiranju EMS. ali su ipak u određenoj istorijskoj fazi bili dostatni za obavljanje razmjene i funkcionisanje monetarnog procesa. sistem centralnih banaka i harmonizovani fiskalni sistemi.

666. Izvještaj predlaže početak prve faze 1. god. god. Delorov komitet donosi izveštaj (listu) ključnih momenata koji su prenešeni u Ugovor o EU.906 11. Pored Velike Britanije. On finalizira stavove sredinom iduće godine u Amsterdamu.1999. koji su bili relevantni za ulazak u EMU. sa većinom koja ispunjava kriterijume konvergencije (ako većina ne postoji ova faza kreće najkasnije 1. Uglavnom.1990. U Madridu je odlučeno da se evropska valuta zove evro i procijenjeno da je novu valutu moguće fizički uvesti u opticaj 2002. Izveštaj se fokusira na pitanje pristupa MU. Bugarskoj i Rumuniji. koji apostrofira fiskalnu disciplinu poslije osnivanja MU. Na sastanku u Madridu tokom 1995. uspostavljanjem Evropskog monetarnog instituta koji će se baviti uslovima za ECB. to bi narušilo postignutu konkurentnost između članica. Irska i Finska. januar 1999. Grčka 1. ako bi se članicama dozvolile povremene devalvacije. januara 2009. Luksemburg. Ove zemlje su prije pristupanja donijele legitimne političke odluke referendumima ili odlukama državnih organa. planirano je osnivanje MU do 1. Francuska 1. Usposta-vljanem ESCB.866 766.289. Malta i Slovačka. Belgija 1. a sve članice Unije nisu postale članice EMU. januar 2008. sistem je stvarao velike probleme i nove kontroverze. U pregovoroma. Prema Ugovoru.3. Iako je bio jedini moguć. Francuska. Patuljaste evropske zemlje Monako. januar 1999. Ugovor usvojen u Mastrihtu u decembru 1991.125. članice će nova zaduženja uzimati u evrima dok će njihove nacionalne valute i dalje funkcionisati na principu vezanih kurseva odabranih valuta i nulte flukutuacije. Tabela 9. EMU je "de facto" profunkcionisala početkom 1999. a Francuska za ranije predložene datume i približavanje EMU na dva nivoa. januar 1999. prezentira osnovne podatke o članicama EMU.: Sadašnje članice EMU: Država Datum pristupanja EMU Austrija 1. Švedske i Danske. Holandija.1997. god. Andora i San Marino mogu slobodno participirati u 245 evrozoni. Njemačka 1. 116 . održava se Samit u Dablinu. Dodatne probleme će izazavati i svjetska recesija. Italija. god. koja u trećoj fazi jedinstvene zajedničke valute postaje izvršna monetarna vlast. Promjene deviznih kurseva dovode i do problema u implementaciji Zajedničke agrarne politike. a prema podacima za period do 1997. god.179 Britanija.Alternativa tog vremena su plivajući devizni kursevi. Tabela 9. Litvaniji.316. Kipar 1.3. Tokom 1988. Treća faza je nepovratno fiksiranje kurseva i ulazak u MU (ESCB već treba imati vlastite inicijative). Krajem 1996. god. kada je na teritoriji te članice počela zamjena slovačke krune za evro. Njemačka se zalagala za fiskalnu disciplinu. u treću fazu se ulazi 1. dao kriterijume konvergencije i izradio ustav ECB. Ostale članice EU (pored navedenih zemalja) nisu pristupile EMU. Letoniji.1. god. Švedska i Danska ne ulaze u EMU svojom voljom. januar 2001. posebno u sektorima formiranja deviznih kurseva i fiskalne politike.392.). Kipar. Prva faza se odnosi na fluktuiranje u odnosu na ERM. Riječ je o Češkoj. Najveći problem u njenoj makroekonomiji i poslije uvođenja evra biće inflacija.6. uključio je faze iz izvještaja. god. Značaj sastanka u Madridu.1.. Odluka se morala donijeti do sredine 1998. Taj model se razlikovao u odnosu na druge inovacije u monetarnoj sferi.128 63. god. fluktuacije se sužavaju. 244 Portugalija.487 10. Slovenija. uz pretpostavku da je prva faza već bila dostignuta. dok Grčka ne ispunjava kriterijume. god. Tako je Slovačka postala šesnaesta 246 zemlja u kojoj je evro postao zvanična valuta.1994. EMU je osnovalo 11 osnivača koji su ispunili uslove pristupanja i to: Njemačka.400 5. god. januar 1999.. EMU se kasnije pridružuju Grčka. Tako je prelazna faza određena kao što stoji u izvještaju. koji treba da se odvija u tri faze. januar 1999. Sve do tada. Vatikan.1.1. Austrija. viši stepen kohezije traži stabilnije devizne kurseve. Belgija. Slovačka je pristupila EMU 1. god. Mađarskoj. god. Finska 1.1999. Estonija. što bi u velikoj mjeri anuliralo uspjeh carinske unije i stabilnost konkurencije. Poljskoj. god.314.140 82. Španija. Druga faza započinje 1. Jer. 244 245 Broj stanovnika 8. 246 Ova zemlja je samo djelimično ispunjavala kriterijume za ulazak u Evrozonu. Druga faza podrazumijeva promjene pariteta u izuzetnim prilikama i punu primjenu procesa konvergencije.

Paul. do 1994. i u njoj je formirano jedinstveno tržište roba. inflaciju ispod 1. Tokom 1994. ili Dornbusch. 1996. januar 2007. The Effectiveness of Excange Rate Changes. još uvijek predstavljaju kontroverze sa kojima se i danas suočava EU. MU ostavlja prostor za nevjericu među članicama po pitanju mogućih špekulacija devalvacijama valuta zemalja EU koje su van sistema. p. Pojačani interesi za članstvo u EMU su zaoštrili uslove ulaska i iskristalisli odnos prema članicama koje ostaju izvan monetarne integracije. Niski državni deficiti su primarni uslov makroekonomske stabilnosti u EMU. Ovo proističe iz uslova konvergencije koje su članice dužne ispunjavati prije i nakon ulaska u Uniju. god.962 16. Bez obzira na sve što se preduzimalo u ovoj oblasti.5% prosjeka inflacije tri zemlje sa najnižom stopom inflacije. Is Europe an Optimal Currency Area? Evidence from Regional Data. usluga i kapitala. 1. liberalizuje cirkulacija kapitala.095 2. valutnom nestabilnosti itd.894 4. 1991. januar 1999. u ekonomskoj. god. 26-38.013.4.116. Period je praćen nepovoljnom ekonomskom situacijom. rješenje za dostizanje kriterijuma konvergencije se traži u Kohezionim fondovima. I ERM II je bio karakterističan po limitiranosti mogućih intervencija ECB. Početni motiv za MU je. god. Uslovi konvergencije se odnose na obavezu limita za ukupan javni dug do 60% GDP. projekat po mnogo čemu bio jedinstven. Smanjuju se cjenovni dispariteti. prijem u MU i ostanak izvan nje. utvrđuje vrijednost ECU i definitivno 247 uspostavlja EMS. a posebno u monetarnu Uniju. CEPR. Ipak. se fiksira korpa valuta. Prva faza je trajala od 1990. U početku formiranja je bilo različitih mišljenja o veličini prve grupe zemalja i onih koje se poslije toga trebaju pridružiti. Nije rijetkost da zemlje izvan monetarnih integracija sumnjaju da zemlje osnivači koriste svoj status na štetu drugih članica EU. DP Number 555. 1. Unija se sa posebnom pažnjom odnosi prema državnim deficitima svojih članica. god. Ovo je vrijeme kada je EMU aktuelna tema.131.599. godišnji deficit budžeta do 3% GDP. iako postoje i suficitarni periodi. 117 247 . 1.239. Rudiger. Pošto se znalo da će pristup EMU za neke zemlje biti težak. evro. januar 1999. mijenja nacionalne valute. evropska monetarna jedinica tokom 2002. U 1993. uz ispunjavanje uslova konvergencije. januar 2009. monetarnoj i drugim politikama postoji visok nivo saradnje. Proširuje se saradnja među centralnim bankama i članicama Unije.Irska Italija Luksemburg Malta Holandija Portugal Slovenija Španija Slovačka EMU 1. Da bi se rješili ovi problemi. Dalje.597 45. Španije.287 476. 1. januar 1999. januar 1999. pored ostalog. bio u unapređenju zajedničkog tržišta. O tome govori dugoročno kretanje državnih bilansa Unije. Mastrihtom je 1. Ovo jača Jedinstveno evropsko tržište. naravno.715 10. Tako se finansijskim transferima pomažu privrede Grčke. januar 1999. određen kao datum ulaska u EMU.143. Drugi period od 1994. Očigledno. Zbog toga su državni deficiti na nivou EU minimalni. U cilju rješavanja ovih konflikata bilo je ublažavanja kriterijuma i skraćenja rokova za prijem u MU. 1. Krajem 1995.848 59. do 1998. 4. dodatno učvršćuje EMU. 1. u Frankfurtu je stvoren Evropski monetarni institut (EMI) kao prethodnica ECB i SECB. visokim javnim deficitima. O ovome vidjeti u: De Grauwe. i dr.000 320.203.372 Stalno su prisutne dileme o problemima zemalja koje ulaze u monetarnu uniju i onih koje ostaju van nje. činilo se važnim da period čekanja za ulazak u Uniju bude kratak. god. nezaposlenosti. januar 2008.372. članice prihvataju novu valutnu i deviznu politiku. januar 1999. usvojen je novi naziv za evropsku valutu. Oxford Review of Economic Policy. januar 1999. 1. Portugalije i Irske. god. Razvoj EMU. kamatom na dugoročne kredite manjom od 2% prosječne kamate za tri zemlje sa najnižom kamatom i dve godine članstva u EMS bez devalvacije nacionalne valute. Evro. recesijama. 1.200 404. prikazano na grafikonu 9.

stope rasta. prikazuje nepovratno fiksiranje kurseva evropskih valuta prema evru. Euroindicators.55957 166. Stalni monitoring se odnosi na deficit. javni dug spusti ispod vrijednosti GDP.3399 200.: Drzavani deficit-suficit Izvor: Izvor: EUROSTAT. april 2009.20371 40.7603 6. Za zemlje koje ne mogu uspostaviti budžetsku ravnotežu i makroekonomsku stabilnost. 1999.5. već joj je dala rok za sređivanje javih finansija i mogućnost da do 2011. News release.787564 1936. Treći period počinje od 1999. god. sprječava se iznošenje nacionalne inflacije). U početku dolazi do nepovratnog fiksiranja deviznih kurseva prema evru i promjena eksterne valutne politike. treba se osvrnuti i na Dablinski skup.3399 2.: Nepovratno fiksiranje kurseva prema evru 1 1.27 40. jer se odvraćanjem od stvaranja deficita i drugih negativnih pojava sprječavaju negativna "prelijevanja" na ekonomski prostor EU (npr.482 5.75 GRD Grčka Izvor: Evropska centralna banka. Institucije EU i ECB su utvrdili da podaci Grčke o budžetskom deficitu nisu tačni. i 2005.5. 50/2009. Tabela 9. iskazivanjem manjih budžetskih deficita.4. Sporazumom iz ovog grada 1996. god. god. Odmah poslije ulaska Grčke u Evrozonu dogodio se finansijski skandal. te direktne strane investicije (FDI) itd. utvrdile su da postojanje prevara od strane grčkih vlasti. ustanovljene su sankcije. U kontekstu velikih promjena i budžetskog skandala Grčke. Monthly Bulletinnkfurt.Grafikon 9. EU nije kaznila Grčku. Mjere su preventivne. god. 118 248 . Tabela 9.94573 Evro (€) DEM ATS FRF ESP IEP ITL LUF NLG BEF PTE FIM Zemlje EU Njemačka Austrija Francuska Španija Irska Italija Luksemburg Holandija Belgija Portugal Finska 248 340. Revizije 2004. inflacije i nezaposlenosti. god.95583 13. su trasirane sjmernice finansijske discipline u monetarnoj sferi i predviđene sankcije za one članice koje budu stvarale neopravdano visoke javne deficite.386 0.

1996. Efekti tih aktivnosti su vrlo primamljivi. podložnoj uticajima brojnih egzogenih i endogenih faktora. mnoge članice još uvijek ne prihvataju punu integraciju. danska kruna fluktuira u marginama +/. 2008. Emisiona dobit i inflatorni porezi su samo neki od vidova trenutnih dobitaka čija se cijena mora platiti kasnije. prema vrijednostima kurseva iz tabele 9. uvijek postoje snage i lobiji zainteresovani za inflatorno finansiranje. B. EMU pomoću ECB preuzima sve važne funkcije monetarne politike. 250 249 252 119 . Drugo. and Huhne. M. ECB se uspostavlja u cilju očuvanja cjenovne i valutne stabilnosti. Prva dekada funkcionisanja EMU je uspješna. te ECB i ESCB kao institucije i institucionalni okvir. B. privredni uzlet je djelovao na endogeni rast novčane mase. Gordon. da se većina zemalja opredeljuje O ECU vidjeti u: Emerson. Odluka o uvođenju nove jedinstvene valute 2002. Globalna finansijska kriza u velikoj mjeri raščišćava preostale dileme o dubini evropskih monetarnih integracija. Economic Journal.15%. deviznim rezervama i vrši kontrolu monetarnog sistema (u granicama komunitarnih akata). U ERM II limiti dozvoljenog fluktuiranja u odnosu na evro su +/.. Economic papers 330. O ovome vidjeti u: R. "igre inflacije" i kultni Baro-Gordonov model.. ovo je vrijeme kada se od članica traži maksimalna monetarna disciplina. decembra 1998. 9. Kako je zainteresovana strana za deficitarno finansiranje obično nacionalna vlada. M. Alternative transitions to EMU. ERM zamjenjuje ERM II 250 (članice Grčka i Danska). i u R. Rules discretion and reputation in model of monetary policy. Stvara se SECB za obavljanje valutnih i deviznih poslova u jedinstvenoj evropskoj valuti. 1983. Ove institucije imaju ekskluzivno pravo upravljanja i kontrole novčanim i kreditnim poslovima. upravlja monetarnom politikom. Početak druge polovine prošlog vijeka su obilježile stabilne i niske kamatne stope i povoljna atmosfera za investicije i privredni rast. Journal of Monetary Economics. Drugo. A positive Theory of Monetary Policy in a Natural Rate Model. koje primarno. Zato je izvjesno da će se u drugoj dekadi MU rješavati monetarni problemi globalnog nivoa. Dalje. Jer. MU kao sistem. Journal of Political Economy. čine okosnicu i krvotok evropskog ekonomskog sistema. Centralna banka kao javna institucija ili državna banka odgovaraju za stabilnost cijena i vrijednost nacionalne valute. Brussels: European Communities. 249 Tako je ustanovljena vrijednost evra. M. Veoma važna uloga u finom regulisanju odnosa pripada centralnim bankama i sistemima centralnih banaka. bez obzira da li se radi o tržištima u uzletu ili najrazvijenijim tržištima. a postoji i niz nadležnosti koje nisu centralizovane. valute EMU koja zamenjuje ECU. logično je da se savremeni monetarni sistemi i centralne banke štite upravo političkom samostalnošću prema državnim organima. D. Ali. treba imati na umu da se EU još uvijek nalazi u osjetljivoj fazi svoga razvoja. god.5.25% prema evru. god. J.. 1990.. vode brigu o 253 cjenovnoj stabilnosti i kao stručne državne institucije imaju zadatak da štite tržišta od špekulacija. The ECU Report (London: Pan Books). 106 (July).2. Cilj je kreiranje i provođenje jedinstvene monetarne politike prema obavezama koje proizilaze iz fundamentalnih komunitarnih dokumenata. deficitarno finansiranje bi trebala odbaciti svaka moderno orijentisana centralna banka. Javnost rada joj je obavezna. Nezavisna je. 251 O EMU vidjeti u radu Artis. Obzirom. zadržavajući neke oblike samostalnosti. jer su koristi bile veće od troškova. odlučuje samostalno. Mnogo argumenata ukazuje na složenost monetarne sfere i njene implikacije na ekonomiju. 1983. 252 Geraats. 1005-15. J. D. Barro. što je uz druge nepovoljne okolnosti tokom sedamdesetih godina prošlog vijeka dovelo visokog rasta inflacije. Pri tome. ECB kreira novčanu masu i obavlja druge poslove iz svoje nadležnosti. Realizacija ciljeva je aktivno podržavana od strane centralnog bankarstva. Iako je EMU veliki 251 društveni poduhvat. P. Barro. C. Savremeni modeli tzv. je definitivna. rizici i neizvjesnost su smanjeni. npr. Gordon. J. Tako. Targetiranje monetarne politike ima veliki značaj za realizaciju zadataka postavljenih pred centralne monetarne institucije. Poslije toga će se moći dati realna ocjena snage. I pored toga. Dakle. Ova banka funkcioniše kao ključni segment Evropskog Sistema Centralnih Banaka-ESCB. ECB Credibility and Transparency.Nepovratno fiksiranje je izvršeno 31. ECB (ECB) čije Referentna ustanova u sektoru monetarne politike je Evropska Centralna Banka konstituisanje predstavlja treću fazu stvaranja EMU. homogenosti i stabilnosti EMU i evropskog ekonomskog prostora u cjelini..3. Valutne fluktuacije su povećale stabilnost trgovine i konkurentnost. 253 Inflatorne špekulacije postaju važna istraživačka tema. i ranije se pretpostavljalo da će monetarne kontroverze doći do izražaja upravo za vrijeme recesija i kriza. zajednička monetarna politika kao proces. elaboriraju kratkoročnu korist od mogućih manipulacija inflatornim očekivanjima i dugoročnim gubicima kredibiliteta. Drugo.

inflacija se može targetirati i aktivnostima centralnih banaka. kamatne stope padaju a novčana masa raste (uz pojavu negativnih efekata na inflaciju). Ovim mjerama se dokazuje da. Drugi se odnosi na projekcije inflacije za nekoliko godina unaprijed. Prvi se odnosi na zakonsku i statutarnu obavezu institucije da definiše sam target. To znači da se sve relevantne odluke. Za evropsko bankarstvo druge polovine dvadesetog vijeka indikativne su dvije koncepcije koje evoluiraju u potpuno različite modele. god. njemački model se zasniva na punoj samostalnosti monetarne institucije. No. News release. Komparacija targeta i projekcije daje pouzdane podatke o pravcu vođenja monetarne i ekonomske politike. princip samostalnosti je decidno utvrđen statutom centralne banke. april 2009. 50/2009. monetarna politika ima ekspanzioni karakter. Grafikon 9. Štaviše. dok se drugi razlog odnosi na funkcionalnu organizaciju centralne banke. Drugi stub je multifunkcionalan jer sadrži više indikatora kao što su: inflacija. Euroindicators. S druge strane. prikazane su dugoročne stope inflacije EMU. samo optimalan nivo i kontrola rasta novčane mase garantuju nisku i stabilnu inflaciju. U anglo-francuskom modelu je ključno da centralna banka ima odgovornost realizacije većeg broja 254 ciljeva kao što su: cjenovne stabilnosti. devizni kurs. održavanja željene stope zaposlenosti i kontinuiteta opšte finansijske stabilnosti. Jedan od njih je referentna vrijednost stope rasta novčane mase. 120 . cjenovna stabilnost se održava neposrednim mjerama centralne banke. ingerencije ministra finansija u sektoru monetarne politike dominantne jer on donosi odluke o promjenama kamatnih stopa. Specifičnost ovog modela je u tome što centralna banka pored monetarne. došlo do enormnog pada stope inflacije. zbog čega se i rast novčane mase počinje targetirati u centralnim bankama zemalja OECD. Izbor između dva modela bankarstva. Prvi model je anglo-francuski a drugi njemački. da bi u drugoj polovini iste godine i u prvoj polovini 2009. Međutim. Rast i makroekonomska stabilnost 254 Vidjeti u Makroekonomiji: Burda i Viploš u tome vide šansu za rast zaposlenosti i finansijsku stabilnost. monetarna politika kontrahira. Na grafikonu 9. Ali. god. Ovdje su važna dva konteksta. kamatne stope rastu. Ukoliko target premaši projekciju. Pojava dezinflacije osamdesetih godina je uspjeh monetarnog targetiranja.6. Ako je projekcija veća od targeta. ako postoji autonomija monetarne institucije. model preferira ostvarivanje više ciljeva u čemu nijedan nema ekskluzivnost. U funkcionalno-organizacionom smislu za anglo-francuski model je specifična politička zavisnost centralne banke od vlada. već je koncipiran na političkoj međuzavisnosti sa izvršnim monetarnim strukturama.6. Tako ECB primjenjuje indikatore ili stubove monetarne politike. ne targetira se samo inflacija. obavlja i neke važne funkcije iz sektora strukturne politike. banka određuje autonomno. dugoročne stabilizacije privrednih ciklusa. Tako su npr. Sve se ovo odražavalo i na monetarnu sferu EU. uz sadejstvo. naglim porastom cijena. ona je narušena u prvoj polovini 2008.: Stope inflacije u EMU Izvor: Izvor: EUROSTAT. Očigledno je da u dužem vremenskom periodu postoji cjenovna stabilnost. novčana masa se usporava. uključujući i promjene kamatnih stopa. jaz u outputu itd. odnosno ministarstava finansija. god. Očigledno je da ovaj pristup nema političku samostalnost. Razlike između njih su u ciljevima postavljenim od strane najviših državnih konstituenata. ili čak i dominaciju vlada i ministarstava finansija.na targetiranje inflacije. Dakle.

takav problem postoji. no. Organizacija centralnog bankarskog sistema EU se može posmatrati i na drugi način. U tom pogledu. relacija između uticaja politike i autonomije centralne banke na stope inflacije je najmanje toliko intrigantna. Jedan od njih je veličina tržišta na kome funkcionišu monetarna vlast i najviša bankarska institucija.). 257 Nezavisnost centralnih bankarskih institucija se elaborira u: Cukierman. Bundesbanku. Ovaj problem su razmatrali de Haan i Eijffinger (1994. uloga centralno-bankarskih organa bude inkorporirana i u sferu političkog odlučivanja (što prakse tim zemljama i potvrđuje). U krajnjim rješenjima. mogu biti presudne za potvrdu ove hipoteze. stabilnost cijena i političku nezavisnost centralne monetarne institucije. Drugo. 1994. pa sve do devedesetih godina prošlog vijeka) njemačkom konceptu centralne banke daju afirmaciju u novijoj ekonomskoj istoriji Evrope. and Eijffinger. Credibility and Independence. Postavlja se realno pitanje odgovornosti ECB za izvršenje zadataka i načina kontinuirane provjere njene aktivnosti. tj. Koliko je intrigantan "trade off" inflacije i 258 nezaposlenosti. Sve se ovo dogodilo u relativno kratkom vremenu poslije II svjetskog rata. kreatori komunitarnih politika su savršeno sublimirali dva ključna konstituenta. Nekad uticaj može biti koristan za ukupnu stabilnost (primjer Velike Britanije). studentskom časopisu Ekonomskog fakulteta u Beogradu. Central Bank Strategy. isključivo zbog kompleksnosti istraživanja uzroka i posljedica djelovanja inflacije. Slijedeći grafikon (9. Ove aktivnosti se ostvaruju u institucijama. kada nezaposlenost padne ispod normalne stope nezaposlenosti. 256 255 121 . čak i sporna. Prva faza podrazumijeva ugovaranje ciljeva i uslova pod kojim će se ostvarivati. To se vidi iz odredaba koje se odnose na mogućnosti promjena njihovih statuta." Zbog toga je neophodno da se obezbjedi "dvofazna" funkcionalna veza između politike i centralnog bankarstva. ECB ima još veća ovlašćenja i viši stepen autonomije u odnosu na npr. Globalna finansijska kriza je povećala sinergiju političkih i monetarnih vlasti. stepen razvoja nacionalne ekonomije utiče na ponašanje nacionalne banke. tada se on rješava političkim mjerama na nivou Zajednice i vlada članica putem socijalne ili neke strukturne politike. Detaljnija analiza ove relacije podrazumijeva uključivanje drugih faktora u razmatranje. To je razlog zbog koga su se u pripremnim pregovorima donošenja Sporazuma iz Mastrihta zemlje članice opredijelile za afirmaciju njemačkog pristupa u kreiranju uloge centralne banke i monetarnog sistema EU. Mass: MIT Press. uz poštovanje procedura i primjenu demokratskih standarda. Prikazano u studiji: de Haan.7. A. 258 Centralna banka može imati visoku autonomiju a da se visoka inflacija uveze. Drugo pitanje se može odnositi na kvalitet uticaja politike u monetarnoj sferi. visoka samostalnost (viša i u odnosu na Bundesbanku) zahtijeva adekvatan instrumentarij kontrole. 1992. S. Politička autonomija centralne monetarne institucije je jedan od osnovnih faktora njemačkog privrednog preporoda i vodeće pozicije u Evropi. Rotterdamse Monetaire Studies. Evropska centralna banka ima manju odgovornost za stabilizaciju privrednih ciklusa i saniranje nezaposlenosti.. inflacije i indeksa političke nezavisnosti de Haana i Eijffingera (model za razvijene zemlje). 2008. Ona nema isti stepen političke autonomije u ekonomski razvijenim zemljama u odnosu na zemlje u razvoju. Cambridge. dok se Statut ECB može mijenjati isključivo promjenama odredaba Sporazuma iz Mastrihta za što je neophodan koncensus članica. To obezbjeđuje punu kontrolu i transparentnost institucija i visoku političku nezavisnost u realizaciji ciljeva. Kako su ovi. dok se u drugoj fazi procjenjuje stepen njihove realizacije. Tako ECB nezaposlenost tretira kao strukturni problem koji se ne rješava mjerama monetarne politike. razlike u veličini zemalja. snažniji uticaj političkog faktora utiče na rast inflacije. Primjenjujući njemačko iskustvo u kreiranju i implementaciji evropskog centralnog bankarstva. J. god. Naime. Normalno je. Detaljniji "trade off" analiza ovih pojava bi nas vjerovatno doveo na sliču kritičnu ravan analize naučne utemeljenosti Filipsove krive. De politieke Economic van Centrale Bank Onafnkelijkheied.7. u nadležnosti rješavanja centralnih institucija EU i vlada članica. to je i ECB svrstana u "konzervativne" centralne banke. Pogledajmo grafikon 9. jer se najviši osnivački akt Bundesbanke može promjeniti prostom većinom njemačkog parlamenta. Koristeći rezultate 257 istraživanja Cukiermana (1992)..njemačke privrede (počev od šezdesetih. 2. odnosno tržišta. i primjenjujući metodu regresione analize došlo se do potvrde hipoteze da manji uticaj politike u funkcionisanje centralne banke daje bolje rezultate u kontroli cijena.. Ako pak. Centralnoj banci se ne smije dozvoliti da se "ponaša kao barmen: kada se svi zagriju i krenu da se zabavljaju 255 on pokupi piće i odnese ga. ali i drugi vidovi strukturnih problema. Suprotno. Theory and Evidence. da u zemljama koje još nisu dostigle viši stepen razvoja i koje imaju strukturne probleme ili još nisu dostigle kriterijume konvergencije.) prikazuje međuzavisnost između prosječne godišnje stope inflacije i nivoa 256 političke nezavisnosti. Duhovito objašnjenje Nikole Jeličića u Monopolistu.

ali i nedovoljno jakih političkih institucija koje bi sa nivoa EU snažnije djelovale prema monetarnoj sferi. 122 259 . ali i zbog faktora koji determinišu ovaj period razvoja i globalne ekonomske i političke odnose.8. ali i stepen nezavisnosti Njemačke centralne banke.7. postavlja se pitanje da li se može voditi efikasna ekonomska politika ako se ECB aktivno ne uključi u rješavanje šireg spektra problema? Jer. Ovo je 259 posebno osjetljivo za odnose između ECB i vlada zemalja članica. u makroekonomiji poznatu kao "nemoguće trojstvo. posebno zbog posljedice krize iz druge polovine 2008. u SAD ima FED. nezavisnost ECB je još uvijek na višem nivou u odnosu na FED. Striktna obaveza cjenovne stabilnosti proističe iz suštine osnivačkih akata (koji su rezultat političke volje i koncensusa). god. sa pravom se strahuje da će u budućim.) prikazuje odnose odgovornosti i nezavisnosti između centralnih banaka SAD. Slijedeći grafikon (9. Odgovornost ECB je još manja u odnosu na odgovornost koju na sebe preuzima Centralna banka Njemačke. Njemačke i EMU: Grafikon 9." Po njoj.8. kakvu npr.: Odnos prosječne stope inflacije i indeksa političke nezavisnosti I pored rezultata ECB nema onu širinu i kvantum odgovornosti za opšti društveni i ekonomski razvoj.: Nezavisnost i odgovornost centralnih banaka Ovdje je neophodno ukazati na dilemu ili konflikt. ekonomski nestabilnijim vremenima ili fazama recesije pitanja eventualne makroekonomske nestabilnosti biti adresirana i na autonomnu ulogu ECB.? Više nego ikad. da apsolutno mobilan kapital izjednačava kamatnu stopu sa svjetskom. nemoguće je postići istovremenu sinhronizaciju pune mobilnosti kapitala. Sa razlogom se postavljaju pitanja o mogućim promjenama uloge i pozocije ECB u evropskim integracijama.Grafikon 9. Ovo je posljedica Mandel-Flemingovog IS-LM modela koji polazi od toga. fiksnog deviznog kursa i nezavisnosti monetarne politike. a LM krivu određuje kumulativ neto priliva kapitala. Zbog toga.

No. Sporazuma iz Mastrihta u smislu da "u izvršavanju zadataka i obaveza koje su im Sporazumom dodeljeni. predviđeni ciljevi koji uključuju i pitanja iz sektora zaposlenosti. pogotovo kad se uzme u obzir da EMS pokriva samo dio EU. Pored toga." Sistem centralnog bankarstva Evrozone je veoma kompleksan. Iz sheme je vidljivo da sistem ne može efikasno funkcionisati bez nacionalnih centralnih banaka. eksplicitno su utvrđenu članom 107. Vratimo se na formalno pravne aspekte konstituisanja ECB. na shemi je vidljivo da se sistem ne može efikasno funkcionisati bez učešća nacionalnih centralnih Shema ukazuje na kompleksnost organizacione strukture Evrosistema. Ovako postavljeni ciljevi traže visoku političku nezavisnost centralne banke. ali nije potpuno autonomna u zoni koju pokriva EMS. bilo koje vlade države članice ili bilo kog drugog državnog tijela. ECB je ključna institucija Evrosistema. determinisanih ulogom monetarnih institucija EU i EMS. Instrumenti ekonomske politike za održavanje cjenovne stabilnosti su uglavnom opšteprihvaćene mjere. Ona proističe iz suštine komunitarnih akata. 123 . pravila konvergencije itd." Kako su članom 2. U tom članu se. Shema 9. Zato se ovim pitanjima prilazi sa visokim stepenom odgovornosti.: Organizaciona struktura evrosistema Prikazana shema ukazuje na kompleksnost organizacione strukture Evrosistema. prikazuje osnovni poredak institucija u donošenju odluka između različitih institucionalnih faktora u EMS. pored ostalog. ECB ni nacionalne centralne banke. navodi da "će bez predrasuda prema cjenovnoj stabilnosti ECB podržavati opštu ekonomsku politiku u Zajednici kako bi doprinjela uspješnosti Zajednice kao što je utvrđeno u članu 2. jer su u sektor monetarne politike uključene nacionalne centralne bankarske institucije.9. empirijski dokazane u procesima rješavanja problema cjenovne stabilnosti u najrazvijenijim svjetskim privredama. Sve ovo ukazuje na složene odnose u monetarnoj sferi evropskih integracija. Ona proizilazi iz suštine komunitarnih akata koji determinišu ulogu monetarnih institucija u EU i EMS. pravila konvergencije i dr. za ECB se implicitno nameću i sekundarni ciljevi. niti bilo koji njihov drugi organ koji donosi odluke neće tražiti ili uzimati instrukcije od institucija Zajednice ili tijela Zajednice. Shema 9. Zaštita zahtjeva makroekonomske i političke pretpostavke.9. Sporazuma iz Mastrihta osnovni zadatak ECB je održavanje cjenovne stabilnosti. Prema članu 105.Formalno pravni aspekti ECB u Evrosistemu. primarni zadatak centralne monetarne institucije je zaštita cjenovne stabilnosti evropskog ekonomskog prostora.

Danska. 261 Artis. Norveške.25%. god. su inicirale ubrzanje međunarodnih inicijativa o rješavanju monetarnih pitanja u EU i stvaranju operativnih uslova za početak rada monetarne unije. ECU. Španskoj pezeti i portugalskom eskudu je pala vrijednost u sistemu. i od tada je sistem uspješno apsorbovao jos tri valute: špansku pezetu (jun 1989. Norveška i Finska) ali su imale određenu vezu sa ERM. pa ovo ne sprečava nestabilnost evropskog valutnog tržišta. The European Monetaru System. Tako su npr. Dopušteni okvir promjena centralnih stopa pariteta značajno je proširen (i do 15%). Norveške i Finske) da bi vežu svoje valute za ERM. koji počinje sa radom 1979. 9/1. 260 124 . predlaže da se do 1980. Supplement to Bulletin II-1970 of the European Communities (Brussels: CEC). i 1993. god. turbulencije evropskih tržišta stranih valuta iz 1992. god. i 1993. Vernerov izvještaj iz 1970. Report to the Council and the Commission on the Realization by Stages of Economic and Monetary Union in the Community (the Werner report). pa i neke izvan ERM. Belgija i Luksemburg. Poslije pada sistema iz Breton Vudsa. god. britansku funtu sterlingu (oktobar 1990. Journal of Policy Modeling. Monetarna prilagođavanja su bila specifičnost u razmjenama evropskih valuta. ECU je "de facto" predstavljao mjernu jedinicu. Bilateralna razmjena evropskih zemalja bilježila je dugoročnu stabilnost. 1986. god. članice EZ su pokušale limitirati stope dozvoljenih odstupanja među svojim valutama u rasponu od +/-2. Svrha ovog poglavlja je da izloži pregled dostignuća sistema. samo jedan od tri nova člana pristupa sistemu. tokom 260 1979.5. god. god. Monetarna prilagođavanja su razmenu evropskih valuta činila različitom u odnosu na druge monetarne sisteme. Monetarna zmija ne funkcioniše kvalitetno u prvim godinama. Očekujuci pristup Velike Britanije. oživljavaju ideje o evropskoj zoni monetarne stabilnosti. Posledično. Uspostavljen je EMS. Istaknute su ključne odredbe sistema. pa dalje. a koje su se povezale sa njim. kada su lira i funta sterlinga prestale biti članice sistema i da prikaže uzroke i posledice krize iz 1993.9. U njemu su valute konstituenti evropske novčane jedinice ECU (European Currency Unit). U njem do 1977. se osniva EMS. Mehanizam razmjene stranih valuta (Exchange Rate Mechanism).. Zemlje koje nisu bile članovi ERM. da istakne faktore koji su doveli do događaja iz septembra 1992. U cilju stabilizacije međuvalutarne razmjene postignut je dogovor o primjeni 261 efekasnijeg postupka (na Savjetu Ministara 1978. izgledalo je da je osnova dogovora u krizi. Holandija. J. finansijske krize evropskih tržišta stranih valuta u toku 1992. An Evaluation. osnuje MU u Zajednici. god. za sistem je relevantno i njemačko monetarno ujedinjenje 1990. njihova ekonomska snaga i interakcija njihovih privreda su tražili originalne ideje bržeg i optimalnog protoka roba i kapitala. Danske i Irske u EZ (učesnici koncepta monetarna zmija-Snake) traže efikasnija rješenja u oblasti valutne stabilnosti. god.) i portugalski eskudo (april 1992. nisu stvorene same od sebe. god. funkcionisanje i razvoj EMS. Mehanizam razmjene stranih valuta (Exchange Rate Mechanism-ERM) EMS-a je bio temelj evropske monetarne saradnje. Nakon proširenja EU. ili ERM koji je funkcionisao u EMS je bio okosnica evropskog monetarnog jedinstva. Commission for the European Communities. ). kao složena valuta je sadržavao određene iznose valuta svih država članica. god. prekinule su svoje veze sa sistemom. kao Velika Britanija i Irska ubrzo po pristupanju napuštaju sistem. sloboda kretanja međunarodnog kapitala i dominacija Njemačke često uticale na krize sistema. U toku funkcionisanja postavljalo se pitanje: je li ERM zona njemačke marke i da li je kontrola kapitala neophodna za funkcionisanje sistema? Naravno. 1995.). Početkom 1972. Na sistem su djelovale i odluke zemalja izvan evropskog valutnog sistema (Švedska. Broj zemalja. Funkcionisanje EMS i ERM Posledice ubrzanog privrednog rasta šezdesetih i naftni šokovi sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka su doveli do ekonomskih kolebanja u većini evropskih zemalja. god. Uspjeh sistema je bio i dalje naglašen unilateralnim odlukama zemalja koje nisu koristile evropsku valutu (Švedske.). ostaju Njemačka. zatim slijedi rasprava o implementaciji od njegovog nastanka 1995. italijanska lira i britanska funta sterlinga su suspendovale članstvo. god. Nastanak. 1970. M. Osim toga. Dvije važne valute. Neke zemlje. ili numerator ERM u iskazivanju centralnih kurseva i obračunska jedinica transakcija u Zajednici. Radi stvaranja zone evropske monetarne stabilnosti. Do kraja perioda turbulencije. Zadnje se dogodilo 1987.

posebno za kratkoročno 265 finansiranje. kao +/-15 (1-wi). bila je Italija. A: Limiting Exchange Rate Flexibility: The European Monetary Sistem. Njoj je u početku bilo dozvoljeno da koristi stopu promjena do +/-6%. koje obično rezultiraju poravnanjem vlastite valute i snažnoj afirmaciji simetrije između valuta zemalja članica. ali je kasnije. gde wi izražava snagu razilaženja. Prva od zemalja koje su koristile izuzeće. posebno za bilateralne limite. Sistem ERM je uspostavljen zbog očuvanja i kontrole stabilnosti valutnih pariteta članica. 265 Za ove namjene su korišćeni instrumenti VSTF-Very Short Term Financing 266 Isto. koje bi mogle uticati na narušavanje odnosa u razmjeni i konkurentnosti ili rast špekulativnih transakcija. su za skoro sve članice odobrili fluktuacije do +/-15%. and Giovannini. Mehanizam razmene stranih valuta je okosnica EMS i bilateralnih odnosa valuta razmjene članica Zajednice (kreiranjem centralne stope i stope dopuštene promjene). Cambridge. mjereći maksimalni rast i pad prema najjačim i najslabijim valutama. Ministri finansija u 1992. Artis. Praktična primjena EMS. i ona prihvatila stopu od +/-2. god. kad bi neka valuta dostigla bilateralne limite. Kako. informacije o budućim ekonomskim kretanjima i događajima u uslovima nestabilnih kurseva su se koristile za špekulativne dobitke. Veliku Britaniju 1990. Kada je riječ o inflaciji. poremetiti stope razmjene prema drugim članicama. 125 262 . centralne banke su imale obavezu da 262 intervenišu na tržištu stranih valuta. F. a poravnanja centralnih pariteta su bila dozvoljena. tako što provode monetarnu intervenciju na valutnom tržištu. pa su se često koristili kratkoročni instrumenti. 330 str. Netržišna ponašanja i druge negativne konsekvence su dovele do špekulantvnih ponašanja.25%.25%. devalvacije bi u evropskim privredama poprimile takmičarski duh. Centralne stope nisu fiksirane u okviru EMS. koji su. Pošto su postojale razlike između zemalja u stepenu inkorporacije u ERM. Granice tolerancije su se kretale u rasponu od +/-2. Kreditne linije su bile neograničene i djelovale po automatizmu. Jer. tolerisane stopom fluktuacije u cilju stabilizacije intervenišu centralne banke najjačih i najslabijih valuta. i Portugal 1992. tokom 1990. postojale su i razlike u monetarnim politikama među članicama. koja su se u tom trenutku mogla primjeniti u evropskoj praksi. centralne monetarne vlasti zemlje domicijelne valute moraju izvršiti korekcije kursa valute. Valuta koja ne održava svoju centralnu stopu prelazi prag razilaženja. Ono pokazuje maksimalni procenat unutar kog tržišna ECU stopa može da se kreće. bili izuzetno visoki. stope razmjene nisu fiksirane. Nju prati niz drugih mjera u sektoru fiskalne i monetarne politike. 1989. u nekim slučajevima. Ipak.. Kad neka valuta u EMS dođe do praga razilaženja. MIT Press. i pogotovo. sprječavanja upotrebe devalvacija od strane država članica. Bilo je i izuzetaka. 264 Ovim postupkom se bavio Robin Bladen-Hovell. članicama stoje na raspolaganju krediti EMCF. Nema sumnje. i zašto se. To je tražilo potrebu i za minornim intervencijama. Treba istaći da valutne deformacije mogu prouzrokovati konkurentske defekte. Svaka bilateralna stopa može inicirati intervenciju. Primarni cilj ERM je održavanje poravnanja među valutama na minimumu. ali je taj 266 pad više nego prepolovljen. Indikator razilaženja je baziran na pragu razilaženja od 75% maksimalnog 264 Maksimalno razilaženje izračunava se u procentima. pa su zajedničke kreditne linije centralnih banaka intervenisale uvijek. Većina odstupanja je kratkoročna. prije nego što valuta postigne limit nasuprot bilo kojoj drugoj valuti iz ERM. može se doći do simetrije u adaptaciji sistema. Neke zemlje nisu dobile pravo primjene širih stopa (zbog nemogućnosti 263 primjene tranzicionog dogovora o proširenju limita stopa promjena). Za direktne intervencije. 263 ERM proširen za Španiju 1989. Ako se valutni problemi ne saniraju. Izračunavanja razilaženja. god.. U početnim fazama funkcionisanja EMS zabilježeni su brojni slučajevi poravnanja centralnih stopa. Izračunavanjem indikatora (maksimalnog) razilaženja u EMS. Iako je ERM zamišljen da obezbjedi okvir monetarne stabilnosti u Evropi. On održava bilateralne stope razmjene u limitima utvrđenih promjena. to stvara dugoročne negativne posljedice na alokaciju resursa i odvijanje trgovine. U slučaju nedostatka kontrole. u prve četiri godine stepen ublažavanja inflacije preko nominalnih poravnanja u zemljama sistema ERM je prešao 100%. kada bi se narušile utvrđene proporcije.Mehanizam razmjene stranih valuta ERM. O limitima ERM vidjeti u: Giavatzzi. ovakve operacije dešavaju? Ako se valuta udalji od centralne stope. Da bi se evropske valute mogle kretati u granicama dozvoljenih limita. one su se mogle poravnavati poslije konsultacija zemalja sa EMS. valute i. da su kreatori monetarne politike koristili najznačajnija teorijska iskustva.

268 Danska odbija dogovor početkom juna. EMS je stalno redukovao nepostojane stope razmjena. pezeta 8%. posebno poslije pozitivnog referendumskog rezultata. Ministri finansija i centralnih banaka su u augustu odlučili da promijene strukturu ERM. Vremenom. iniciraju brže rješavanje monetarnih problema i stvaranje pretpostavki za MU. i 1993. što je stvaralo velike probleme. p. S. španskom pezetom i portugalskim eskudom. Pezeta i portugalski eskudo devalviraju u novembru 6%. što je već 1993. i jula-augusta 1993. i sistem Bretton Woodsa i koncept monetarne zmije su nastojali spriječiti bilo kakve promjene (fluktuacije) pariteta koje su. Poslije lire i funte. kraj 1992.. Do 1992. pritisak trpi i francuski franak. Septembarska kriza nije kraj pritiska među članicama ERM. 126 267 . Deformacije i Wren-Lewis. Evaluating the U. Konačno.5%. Više kamatne stope ne ojačavaju liru. pa je i ona suspendovana. S. 272 Kriza valuta je usporila rast u 1995. god. posebno kada se nepostojanost mogla predvidjeti.5%. Choice of Entry Rate into the ERM. Pritisak na ERM raste i u 271 1993. sprečavajući tendencije monetarnih deformacija i valutne iskrivljenosti.. i 1993. n. a uzroci još uvijek nisu bili determinisani. Samo je holandski gulden sačuvao svoju vrijednost. i to tehničkog karaktera. osim Holandije koja zadržava ranije limite fluktuacija guldena prema njemačkoj marki od +/-2. respektujući centralni paritet. god. Njemačka marka poslije ujedinjenja Istočne i Zapadne Njemačke nije realno procjenjivana. kada je Italija prihvatila strožiji režim.Iz tih. 59. Valutne nestabilnosti 1992. i drugih razloga. Ugrožene su pezeta i funta uprkos rastu kamatnih stopa. Supplement. septembra devalvira za 7%. Krize ERM septembra 1992. ove kamatne stope su bile prenešene na ostale članice i teret inflacionog pritiska je opao u većini zemalja ERM. god. iako su mnogi analitičari 267 smatrali da je on izuzetno visok. Manchester School.5%. Prilagođavanja stope razmjene su uzimala u obzir tržišne stope i bez špekulacija u procesu razmjene. su vezane za stanje tržišta razmjene stranih valuta i finansijskog kapitala. naftni šokovi sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka. danska kruna. Ponovo se aktueliziraju potrebe za 273 uvođenjem kontrole kapitala. ali su njihovim akterima dali određenu konkurentsku prednost. Zato su se kolebanja valutnih tržišta i poravnanja preko ERM dešavala sa pojavom i minimalnih tržišnih špekulacija. doveli su do opšte nestabilnosti u svim evropskim zemljama. usporavaju rast uz pad inflacionog pritiska. Francuski franak i njemačka marka su neznatno promijenile vrijednosti. Posljedično jača njemačka marka koja vrši pritisak na funtu i liru. R. 273 Poznati ekonomisti Eichengreen. Koji su uzroci monetarne krize? Kakve je posljedice imala na razvoj monetarnog sistema Zajednice? Kriza u ERM.K. Članstvo funte u ERM se privremeno suspenduje.. dok je u Britaniji recesija praćena percepcijom da funta može svakog časa devalvirati. 1-22. Uz slobodu kretanja kapitala u sistemu ERM. uglavnom. za oko 0.25% do 0. god. Taj period se koristi za integraciju sistema sa funtom sterlingom. god. Sve je dodatno ohrabrila odluka Velike Britanije da sa ERM kreira antiinflacionu strategiju. 272 U zemljama sa većom depresijacijom valute usporavanje rasta prati rast nominalnih kamatnih stopa i inflacije. 271 Od maja do jula francuski i belgijski franak. god. najavljivale ekonomske šokove i krize. U zemljama gdje je valuta depresirala. Visoke stope rasta šezdesetih. vršena su poravnanja valuta u sistemu razmjene.. and Barrell. Tobin i Wyplosz (1995) predlažu da svi koji se zalažu za otvoreno tržište stranih valuta kreiraju beskamatne depozite u svojim centralnim bankama. god. Efekti ovih transakcija nisu bili veliki. P. dovelo do proširenja granica intervencije na +/-15 %. Reforma EMS je bila nužna. Problemi EMS su kumulirali. su imalo snažno dejstvo na ekonomiju zajedničkog evropskog tržišta. do 1987. finansijske krize evropskih tržišta stranih valuta tokom 1992.o. Posljedično. god. god. Irska funta devalvira 10%. Bundesbanka je sanirala inicijalni inflacioni pritisak u Njemačkoj politikom viših kamatnih stopa. Zemlje sa valutama koje su apresirale. U periodu od 1979. Soteri. obilježava valutna kriza praćene dužim nestabilnim periodima. U tom periodu dogodilo se samo jedno značajno poravnanje. No. a do kraja godine vrijednost funte pada oko 15% i lire oko 16%. pezeta i eskudo padaju na kritičnu tačku prema njemačkoj marki. eskudo 6. jer su se samo potpunim monetarnim integracijama mogli riješiti postojeći ekonomski problemi. napuštanja sistema od strane funte i lire. 269 Lira 12. Italija ima visok javni dug i deficit budžeta. god.. usporavanje rasta je prati rast nominalne kamatne stope i inflacije. poravnanja su bila rijeđa. 270 U ovom slučaju se problemi anuliraju sinergičkom operacijom francuske i njemačke centralne banke. Novi limiti fluktuacija se proširuju na +/-15%. uočava se zadovoljavajuća stabilnost valutnih kurseva. 1991. Valutne špekulacije su kulminirale u septembru pa dolazi do velike valutne intervencije u cilju 269 270 pada lire ispod nivoa koji je utvrdio ERM. Generator krize tržišta razmjene je bila i politička situacija u vezi referenduma koji je trebao potvrditi dogovor 268 iz Mastrihta. Westaway.

koja je uz sve. Slično je i sa holandskim guldenom. 50/2009. Sistem prelijevanja je mnoge efekte učinio apsurdnim.13. god. ali je moć ove valute manja zbog limitiranosti holandske privrede. koja je imala znatno višu stopu inflacije. Uvijek se postavljalo pitanje. Slabije evropske valute nisu mogle podnijeti valutne intervencije ovog nivoa. i 1993. Sve ovo vodi tome da je za članice ERM važniji odnos vlastitih valuta prema njemačkoj valuti. S druge strane. Euroindicators. što su neki političko-stručni krugovi koristili za marginalizaciju EMS. 274 Marka je. ERM je bio asimetričan. monetarna politika s početka posljednje decenije prošlog vijeka je pod snažnim uticajem najjačih evropskih valuta.13. S druge strane. Međutim. a njemačka marka nominalno sidro. Grafikon 9. pored većine članica Zajednice. News release. stroga budžetska i monetarna disciplina njemačke centralne banke (i njemačka marka je postala stabilnija) mogli preliti i djelimično "istopiti" u drugoj zemlji. nego paritet prema ECU. Dalje. Zato su članice bez većih protivljenja i prihvatale njemačko vođstvo u ERM. ipak je izdvojilo njemačku marku kao uporišnu tačku sistema. održavala "u životu" ostale evropske valute. Ali. ali i koristi koje će se valorizovati tek u budućnosti.iskrivljenost nisu bile potpune. koja je bila najjača antiinflaciona centrifugalna sila. što govori o uspjehu monetarnih vlasti u očuvanju cijenovne stabilnosti. Očigledno je. da li je ERM "de facto" monetarno područje interesa njemačke marke? Pitanje se postavljalo i u drugim zemljama nečlanicama. ne samo najveći GDP tadašnje evropske integracije. što se nije moglo ostvariti bez naprezanja i troškova (koji su ipak donosili dugoročne koristi) ne samo u ekonomskoj sferi. postala paralelna valuta i u zemljama tzv. da je upravo jedan od važnih instrumenata monetarne politike i kreiranje monetarnih agregata. Kako je marka došla do te pozicije? Prije svega. Istočne evrope. Tako su se npr. već je bila i konkurentnija od ostalih. Dakle. što je neminovno dovodilo do valutnih disproporcija. to je bila cijena koji je Njemačka željela platiti radi rasta uticaja u Zajednici.: Kretanja monetarnih agregata Izvor: Izvor: EUROSTAT. To je značilo da se njemačka monetarna politika indukuje u cijelu 274 evropsku ekonomiju. može se primjetiti da je inflacija stabilnija. To je proizvodilo nove anomalije u vidu većeg respektovanja bilateralnih ograničenja u odnosu na valutne probleme u ERM. prihvatanje da se inflacija smanjuje mehanizmom ERM utiče da se velike transakcije prilagođavaju interesima proširene zone njemačke marke. Uloga Njemačke u ERM. Ovo je omogućeno tako što je Njemačka imala. članice ERM su imale veliku korist od njemačke ekonomije jer su monetarne transakcije redukovale inflaciju zahvaljujući snazi njemačke marke. što je vidljivo iz grafikona 9. god. 127 . To utiče na njihove dugoročne varijacije. došla u poziciju da joj se moraju prilagođavati druge članice Zajednice. Bundesbanka je čestim kupovanjem ili prodajom duga koji je imao kamatu. Ukoliko se promjene monetarnih agregata kompariraju sa inflacijom. već naprotiv. No. šansa za afirmaciju Bundesbanke koja je imala snagu za očuvanje jake njemačke marke. ali i nekim tadašnjim evropskim zemljama socijalističkog uređenja. uz negativne efekte na njemčku privredu. ovo nije bio problem. ona je imala neophodnu snagu za intervencije prema američkom dolaru (kojem je inače. Nestabilnost evropskog valutnog tržišta tokom 1992. april 2009. preko akcija snagu davala i Bundesbanka). Evropsku monetarnu politiku prati fleksibilno kreiranje monetarnih agregata.

6. gradovi izgrađuju a luke prevoze sve više tereta. Španija. Godine 1867. članice EMU su zamijenile nacionalne valute za evro izvršivši operacije izravnavanju valuta. 20. Latinska monetarna unija) 275 koje koriste zlatni i srebrni novac kao zakonsko sredstvo plaćanja. 20. koje su u ekonomskom smislu predstavljale stratešku inovaciju toga vremena. uslijed intenzivne trgovine preko mediteranskih luka traži odgovarajuće sredstvo razmjene univerzalno za širi ekonomski prostor. 2. evru veće tečkoće stvara svjetska recesija. 50 centi. da se organizovani sistem plaćanja mogao uspostaviti i zbog toga. Kasnije. italijanski bankari počinju sa korišćenjem vučenih mjenica. Ipak. su vođeni pregovori o ulasku Austrije. Isto tako. najjače finansijsko tržište i najveći trgovinski partner EU. Jedan evro ima 100 centi. Treba naglasiti. ako ni zbog čega. Imperator August u cilju proširenja ekonomskog i političkog uticaja na prostor carstva. između Francuske. Venecija. mora se dati odgovor na pitanje. Dakle. Ekonomska i politička moć Unije sve više raste. Firenca ostali napredni gradovi toga vremena kovali su vlastiti zlatni novac. Ali. I ostali tadašnji evropski subregioni formiraju monetarne zajednice prilagođene tadašnjim uslovima (npr. Razvoj ekonomije i snažna politička aktivnost u širem regionu. uvijek imao internacionalnu dimenziju. U opticaju se nalaze kovanice od 1 i 2 evra i manje kovanice od 1. Poprečno postavljene linije simbolizuju stabilnost evra. 50. a često i zlatni novac. Belgije. posle skoro tri vijeka. Mnogo kasnije. Evropski novac kroz istoriju. Evro Evro je zvanična valuta jednog od najjačih ekonomskih blokova na svijetu. 200 i 500 eura. Ideja evropske valute nije nova. a evro postaje značajna moneta u svjetskim razmjerama. Prema ISO standadima (4217) "EUR" je skraćenica a "evro" je njen pun naziv. U naletu. Italije i Švicarske. koji su "de facto" činili suštinu problema razmjene i odnosa u monetarnoj sferi toga doba. Pipin Mali. nego američki dolar. 128 . u osmom vijeku. Evro se obiljležava sa grčkim slovom € (epsilon) i simbolizuje prvo slovo riječi Evropa. 5. ali ova država nije pristupila Uniji. a 1873. Prelaskom na evro sve stvorene obaveze i primjenjivani instrumenti prema ECU su preuzeti. dominaniraju na ekonomskoj i geopolitičkoj sceni. u srednjem vijeku se skoro u svim dijelovima današnje Evrope kovao srebrni. snaga američke privrede i njihove nacionalne valute se još uvijek ne može relativizovati. zajedničko tržište i evro kao njegova najača poluga. treba naglasiti da je zajednička evropska valuta evro ojačala i prevazišla procjene prilikom njenog nastajanja. onda zbog činjenice da je SAD uz Uniju još uvijek najznačajnije svetsko tržište. To je iziskuje nove ideje u plaćanju između ekonomskih aktera koje nisu vezane za opticaje ogromnih količina zlatnika ili srebrenjaka. a posebno ugovore. ne samo u monetarnoj sferi. Srbija. Zbog tih zahtjeva. veći u drugim privrednim oblastima. Evropska valuta se obilježava na dva načina. Inače. god. Početak dvadesetog vijeka je vrijeme kada tržišne zakonitosti dolaze do punog zamaha. 10. Ovu proceduru podrazumijeva svaki novi ulazak u Evrozonu. reformiše tadašnji oblik "rimskog monetarnog sistema" uvodeći kovani novac od srebra i zlata. ka zauzimanju dominantnog mesta među svjetskim valutama.9. Tokom 1869. Uglavnom. ekonomija sazrijeva kao nauka a monetarna sfera postaje sklona usponima i padovima. dužničko-poverilački odnosi se vrtoglavo povećavaju. kako se na najstarijem kontinentu pojavila najmlađa novčana jedinica? Da li je evro prva zajednička valuta na tlu Evrope? Odgovore na ova pitanja daje kratki istorijski pregled iz kojeg je očigledno. No. 100. 275 Novčani savez iz 1865. Još od početka razvoja civilizovanog društva Evropa ima potrebu za kompatibilnim mjerilima cijena u procesu razmjene dobara. U devetnaestom vijeku dolazi do formirajnja prvih monetarnih asocijacija (npr. Ekspanzija ekonomskih odnosa. U desetom vijeku i tadašnja ujedinjena Engleska uvodi jedinstvenu monetu. Banknote se emituju u apoenima od 5. Bugarska i Rumunija. 10. vidljivo je da je novac. Sistem je dugo funkcionisao i zadovoljio tadašnje porebe za razmjenom na široj teritoriji carstva. Trinaesti vijek je poznat po tome što gradovi-države u Italiji monopolišu trgovinu i promet zlatom u širem regionu Mediteranskog mora i Sjevernoj Africi. Trgovina u ovom dijelu Evrope postaje dinamičnija. otac poznatijeg Karla Velikog uvodi srebrni kovani novac (denije) na područje današnje Francuske. god. Uniji pristupa Grčka. rimski period su obilježila raznovrsna i veoma plodna ekonomska rješenja. da je sama ideja zajedničke evropske monete veoma stara a modaliteti implementacije uvijek prilagođeni nekoj od istorijskih etapa i stepenu razvoja proizvodnih snaga. Skandinavska monetarna unija). Dioklecijan provodi monetarne reforme i uspostavlja jedinstven rimski novac utemeljen na obliku primitivnog zlatnog standarda. Tim povodom su kovani zlatni novci (franci i guldeni). Srebrenjaci se koriste do kraja srednjeg vijeka i služe kao matrica za engleski peni (pojavio se kasnije). za razliku od ostalih nacionalnih interesa. što je tadašnji Rim do perfekcije rješavao mnoga pravna pitanja.

Tokom 1970. Dolazi do valutne i makroekonomske nestabilnosti i stalnih valutnih špekulacija. Kao zajednička valuta evro pruža direktne i indirektne koristi evropskoj i svjetskoj privredi (makroekonomske. Kao posljedica. mikroekonomske i globalne). na jedinstvenom ekonomskom prostoru. Krajem 1992. firmama i ekonomiji Unije u cjelini. I onda kada je ekonomija u uzletu. posebno kohezionih politika. Na svjetskoj ekonomskoj sceni se desilo mnogo događaja sve dok nije osnovan EMS (1979. te od Komisije promovisan i preporučen evro za jedinstvenu evropsku monetu. Monetarna zmija ne fukcioniše kvalitetno u prvih nekoliko godina pa ovaj koncept ne može sprječiti nestabilnost evropskih valutnih tržišta. Tokom 1970. god. Sa zajedničkom valutnom politikom se lakše održava cjenovna stabilnost. Konkretne prijedloge je još 276 1929. Nedostaci s kojima se susreće evro u odnosu na.25%. bavi se ozbiljno ovim problemima. uključujući i neke izvan ERM. Ipak Ugovor prate problemi neratifikacije Danske. Delorov komitet aktuelizira pitanja monetarnih integracija.2. u EZ se pokušava limitirati dozvoljeno valutno odstupanje od +/. god. osniva se EMS. Vijeće ministara u Madridu donosi odluku o stvaranju MU do početka 1999.). No. Danske i Irske. Belgija i Luksemburg. Problemi utiču na udaljavanje od EMU. god. god. tako da do 1977. 278 god. ali je sasvim sigurno da evro počinje ubirati "internacionalne" plodove. ponovo oživljavaju ideje o stvaranju evropske zone monetarne stabilnosti. tokom 1995. Nizozemska. Otvoreno je za trgovinu robama. ali i u vremenu recesija. Unija kontinuirano održava ravnotežu svojih makroekonomskih bilansa. Velika Britanija i Irska ubrzo po pristupanju napuštaju ovaj sistem. god. koji počinje sa radom već iduće godine. Koristi od uvođenja evra. god. 129 . Evropska komisija inicira ideju 277 stvaranja MU koja je generisana potrebama koordinacije ekonomske i monetarne politike. Danas se može konstatovati da je evro ispunio većinu uslova za status svjetske rezervne. Iste godine Haški samit donosi plan po kojem bi se do kraja 70-ih uspostavila EMU. Vernerovog komiteta. To olakšava održavanje makroekonomske stabilnosti u željenim granicama i dostizanje ciljanih stopa rasta. U cilju stvaranja zone evropske monetarne stabilnosti. Kao što je već rečeno. Jedinstvenom monetarnom politikom i valutom se mnogo lakše prevazilaze krize i šokovi. dao Gustav Štreseman. početkom 1972. god. i globalni ekonomski problemi slamaju mehanizam deviznog kursa ERM u EMS u 1992. Sistem obuhvata valute konstituente evropske novčane jedinice ECU (European Currency Unit). Četrdeset godina kasnije. god. Ovo stanje traje do druge polovine 1993. Očekujući pristupanje u EZ. vlastiti ekonomski problemi se dijelom mogu preliti na druge ekonomije širom svijeta. Ovi. Danas je evropsko tržište snažno i stabilno u svjetskim razmjerama. ni funta sterlinga nekad. predlaže stvaranje monetarne unije u Zajednici. utiče na smanjenje kamatnih stopa i donosi značajne beneficije finansijskim institucijama. Na mikroekonomskom planu najvažnije direktne koristi od uvođenja evra su značajno 276 277 278 Njemački političar. Danska. god. EMS i evro uspješnije provode valutnu politiku smanjujući rizike nestabilnosti u slučaju velikih fluktuacija kurseva članica. posebno na ekonomskom planu. u sistemu ostaju Njemačka. još uvijek izraženu dominaciju dolara. ECU je "de facto" mjerna jedinica ERM u iskazivanju centralnog kursa i obračunska jedinica transakcija u Zajednici. Vernerov izveštaj iz 1970. Norveške. u kome se do 1980. traže se efikasnija rješenja u valutnoj stabilnosti. nisu bez razloga bili važeće svjetske valute. na nivou preduzeća. koje su isto bile učesnici koncepta poznatog kao monetarna zmija (Snake). investitorima. a kasnije i irska funta devalviraju. tijesna francuska referendumska većina i tradicionalno britansko odgađanje. tri faze ovoga plana su predložene od strane tzv. 1969. Takav status im je donosio velike ekonomske koristi. on nije realizovan zbog problema izazvanih naftnim šokovima i "padom" Bretton-Woodsa. eskudo. Evro racionalizuje monetarni sistem. ni dolar u novijoj istoriji. U cilju stabilizacije međuvalutarne razmjene Savjet ministara 1978. čak i glavne valute. Situacija je još daleko od idealne.Dvadeseti vijek obilježavaju ideje o zajedničkoj evropskoj valuti moderne epohe. ali i agregatno. kada se proširuju limiti mehanizma deviznog kursa na 15% mogućeg odstupanja. Makroekonomske prednosti su u tome što EMU. funta sterlinga i lira fluktuiraju u odnosu na druge evropske valute. tokom 1979. su naslijeđeni i najčešće su vezani za strukturne probleme. god. Velike Britanije. dok pezeta. Preko monetarnog jedinstva se efikasno i bezbolno provode strukturne reforme i realizuju ciljevi zajedničkih. Vernerov plan je bio samo prirodni nastavak otvorenog procesa. god. i 1993. uslugama i kapitalom. donosi akt o primjeni efekasnijeg postupka uspostavljanjem EMS. Da bi se došlo do te pozicije Evropa je morala podnijeti mnoge žrtve. To je složena valuta koja sadrži određene iznose valuta članica. a kod mnogih sazrijeva svijest o potrebi ubrzanja monetarnih integracija. Poslije pada sistema iz Bretton Woodsa. Jer. god. god. U Mastrihtu potpisuje Ugovor o EU (TEU).

sa aspekta zemalja koje dio svojih nacionalnih rezervi žele držati u nekoj drugoj valuti. evro mnogo više od drugih valuta amortizuje negativne konsekvence na evropskom ekonomskom prostoru. Pored ovih. i povjerilaca. Ali. Na globalnom planu. Uzmimo samo primjer odnosa evra i dolara. pa se na njemu 280 multipliciraju finansijske i statusne transakcije. Tako se monetarnom politikom EMU svjesno održava cjenovna i valutna stabilnost. Iz predhodnog grafikona je očigledna superiornost evra u odnosu na dolar. Grafikon 9. Zbog toga su. Koristeći prednosti evra. koja se u pravilu plaća dolarima. slično kao i kod naftnih šokova sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog vjeka.14. Dakle.: Odnos dolara i evra Izvor: Izvor: EUROSTAT.smanjenje direktnih troškova finansijskih transakcija (broj transakcija se mjeri desetinama i stotinama miliona. To je osnov Modiljani-Milerove teoreme. Izolujući sve druge ekonomske elemente nameće se trivijalan zaključak da evropske kompanije kupuju jeftiniju naftu zbog snažnije evropske valute (grafikoni 9.). Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića. Iz navedenog se zaključuje da je finansijsko tržište EU pod evrom mnogo ozbiljnije i dinamičnije nego rascjepkana finansijska tržišta prije njegovog uvođenja. Oni imaju pravo na sve što preostane poslije izmirenja troškova akcionarskog društva. evro sve više postaje optimalan izbor. kada svjetska ekonomija preživljava krizne trenutke. kada je nafta bila jeftinija za kupovine u njemačkim markama. Zato nema razlike između štednje firmi i štednje domaćinstava. koja se opet plasira u firme. god. firme i jesu u vlasništvu domaćinstava (preko akcija ili bankarskih zaduživanja). Čak i danas. pozicija i ugled evra rastu. u EU se sve intenzivnije odvijaju spajanja i pripajanja (merdžeri i akvizicije) preduzeća. i dalje mijenja odnose konkurencije u okruženju i na svjetskom nivou. Na prvi pogled bi se moglo zaključiti da visok paritet evra prema dolaru i stabilnost u dugom roku koju forsira ECB dovode do teškoća u izvozu roba sa zajedničkog evropskog tržišta (što nije slučaj). Ekonomija Monetrane unije. evro utiče na širenje i rast finansijskog tržišta. i dužnika. Pored konkurentosti evro "tjera" na integracije aktere evropskog tržišta i zbog toga što povoljno utiče na materijalnu proizvodnju visoke dodate vrijednosti. nema razlike između ulaganja sopstvene imovine ili zaduživanja. News release. Euroindicators. evro je promijenio. 2004. što je siguran znak da finansijsko tržište postaje dinamičnije. upravo je monetarna politika Unije zasnovana na jednakom uvažavanju. Kao što je rečeno. Prema njoj. Prema Paul De Grauwe. zasnovana na hipotezi o direktnom uticaju na bogatstvo domaćinstva. Kratkoročno. i konsekvence tog odnosa na aktuelnu krizu izazvanu visokim troškovima energije. Vlasnici akcija su rezidualni povjerioci.14. 50/2009. ukrupnjava kapital i stvara uslove za veću konkurentnost finansijskih tržišta. a finansijske koristi se mere desetinama milijardi evra). kompanije sa značajnijom ulogom u 279 trgovini Unije mogu koristiti mnoge pogodnosti evra. 280 279 130 . ili prioritet u slučaju stečaja. A. postoje i druge makroekonomske i mikroekonomske pogodnosti koje je sa sobom donijela zajednička evropska valuta. i ostvaruju ciljevi na planu izvoza i očuvanja stabilnosti primarnog tekućeg računa. Novi Sad. god. Na primjeru evropske štednje i investicija može se objasniti i Modiljani-Milerova teorema. april 2009. Uz ostale prednosti. komercijalnih i rizičnih obveznica i HoV fizičke imovine itd. investitori kontinuirano očekuju stalni rast evropskog tržišta "prebukiranog" suficitima privatnog i javnog kapitala. danas cijene ovog proizvoda povoljnije kad se plaćanja u evrima. U idealnim uslovima.

Zajednička evropska valuta je podnijela veliki teret aktuelne finansijske krize. dok se ukupni troškovi zamjene ne mogu u cjelosti izračunati. On je tako izbalansiran da u određenoj situaciji pruža najbolji rezultat za svakog trgovinskog partnera. Najveći nedostatak evra su ogromni troškovi uvođenja. neke članice nalaze rezerve u fiskalnim sferama i stimulišu određene segmente tražnje. U tom kontekstu. uloga svjetske valute i prednosti koje ova pozicija donosi. jer je centralno bankarstvo više koordiniralo sa drugim nacionalnim institucijama nego ranije. treba očekivati skromniji oporavak. kontroli cijena nafte i kretanju cijena. mjesta u monetarnim institucijama i sporednim djelatnostima. što 282 može usporiti rast tražnje i brži oporavak. god. jačanje cjenovne stabilnosti i dr. god. Evro utiče na povoljniju makroekonomsku i društveno-političku situaciju. upravo zahvaljujući zajedničkoj valutu i potencijalu velikog tržišta EU27 spriječena recesija razornih razmjera. jer postoje zemlje u zoni evra koje nemaju fiskalne resurse za ove namjene. ne interveniše u korist dolara da bi ga kupila evrima. Slično je i sa funtom. jen i evro u odnosu na ostale svjetske valute. monetarna politika Unije će se i u vrijeme krize temeljiti na proklamovanim principima visoke monetarne discipline i autonomije monetarnih vlasti. U zoni evra i dalje se očekuje nepopustljiva finansijska politika. 282 Treba naglasiti da je kriza ojačala dolar. Evro je postao alibi za loše nacionalne poteze. već mnogim 281 Integracija i standardizacija monetarnog sektora dovela je do gubitaka radnih promjenama u članicama. 9. 131 281 . ne samo u Evropi. Promjena situacije dovodi i do toga. Uglavnom. da ECB i onda kada je u mogućnosti. Uglavnom. prateći uglavnom kretanje evra. Evro i dolar: partneri ili rivali? Odnos evra i dolara je specifičan. Tek u 2010. U području evra se očekuju aktivnosti koje će obezbjediti minimalni rast u 2009. dometi ovih mjera su ograničeni. bez obzira na krizu svjetske ekonomije ostvaruje dva zacrtana cilja: spoljnu konkurentnost i afirmaciju evra kao vodeće svetske valute. Ovdje je karakteristično navesti napore ECB. Ove. učinak krize je odmah prepoznat. I britanska valuta bilježi najviše nivoe od 1992.7. Od 1999. Jačanje jena je posebno izraženo u 2009. Članice su izgubile prava upravljanja monetarnom sferom.Može se zaključiti da u ovom trenutku nema optimalnijeg makroekonomskog izbora i da EU. ▪ Nedostaci uvođenja evra. ne treba razdvajati monetarne i finansijske mjere. ali i ostale prednosti uvođenja zajedničke valute na najrazvijenijem ekonomskom prostoru na svijetu utiču povoljno na ekonomije evropskih zemalja. Striktna monetarna politika ECB rezultira jačanjem evropske valute. Samo za troškove štampanja i kovanja evra. ali i centralnih banaka najvećih članica. eliminisanje potencijalnih rizika izazvanih valutnim nestabilnostima i neželjenim razlikama u kursevima nacionalnih valuta. već i globalno. integracija finansijskog tržišta i transparentna politika cijena. Ove valute su ojačale i u realnom i efektivnom smislu. potrošene su milijarde maraka. One su se usmjerile na podršku likvidnosti obveznicama suočenim sa nedostatkom finansiranja i naglim padom tržišta hartija. god. god. pa ponekad ima i političkih nesuglasica sa članicama kod kojih evro služi kao "moneta za potkusurivanje" domaćih političara. Ono što je bilo važno. do 2008. Nije riječ samo o tim troškovima. Važno je napomenuti da se svjetske finansijske rezerve sve više transferišu u evro. SAD i EU. Međutim. Evroptimisti smatraju da je. što je omogućilo da se centralne banke brzo okrenu ka smanjivanju kamatnih stopa. To je dovelo i do neracionalnih ponašanja i fiskalnih probijanja od strane nekih vlada. Međutim. Glavne prednosti i nedostatci od uvođenja evra se mogu sistematizovati na slijedeći način: ▪ Prednosti od uvođenja evra su:     redukcija visokih troškova finansijskih transakcija. Ovo je normalan efekat bijega u rezervne svjetske valute. U prevladavanju posljedica aktuelne krize ključnu ulogu imaju centralne banke. god. najveće centralne banke su relaksirale politiku kamatnih stopa i ograničile direktne udare na ekonomije najrazvijenijih zemalja i ublažile štetno povratno dejstvo na na realni i finansijski sektor.

vidljivo je. Ipak. tj. slab dolar u uslovima svjetske recesije održava izvoznu konkurentnost američke privrede i održava stope privrednog rasta. Evropu i Japan. koji je još uvijek vodeća svjetska valuta. Dakle. Treba naglasiti da SAD. pogrešno je apriorno prihvatiti ili odbaciti bilo koju verziju uzroka deprecijacije dolara. održavajući spoljnotrgovinsku konkurentnost. 285 Već u ovoj fazi odnosa evro-dolar ima mnogo zemalja koje rezerve drže u odnosu 40-40-20. a time i privredni rast. Evropljani moraju dalje raditi na ekspanziji i afirmaciji svjetske reputacije evopske monete i monetarnoj politici koja će eliminisati još uvijek prisutne strukturne probleme. uzroci kretanja američke valute traže kompleksniju analizu. tada se može dobiti prava slika o minornosti evropskog u odnosu na američki budžet. koje se plaćaju američkim dolarima i manje važnim. američka administracija se kontinuirano bori protiv inflatornih pritisaka. Iz ovoga bi se mogao izvući nedvosmislen zaključak da bi. pa čak i dugoročno preusmjerava štednju izvan evropskog ekonomskog prostora. dok drugi autori smatraju da je ovaj scenario dio dobro isplanirane aktivnosti američke administracije. Evidentno je da snažan evro u određenoj mjeri usporava izvoz. jednostrana objašnjenja ovog fenomena nisu relevantna. za razliku od EU.27% GDP ). No. Pored politike stabilizacije privrednog rasta. Dalje. Za razliku od američke administracije. Amerika je. ali evidentnim koristima koje evropljani ili imaoci evra ostvaruju kao turisti u zoni dolarskog pokrića i drugim evro-dobicima. Dalje. Dakle. i veličina finansijskog tržišta SAD je još uvijek dominantna u odnosu na evropsko. Da bi postigli spoljnu konkurentnost i zadovoljili potrebe tradicionalno fleksibilnog tržišta rada SAD uspijevaju održati neznatno brži rast u odnosu na najveće spoljnotrgovinske partnere. gubi oko 60% vrijednosti u odnosu na evropsku valutu i spušta se na nezabilježeno nizak nivo u odnosu na jače svjetske valute. I na kraju. 283 Kada se zna da se gotovo polovina budžeta EU troši na kontroverznu CAP. ostvarivali mnogo veće dobitke u slučaju slabijeg evra prema dolaru. u čemu evropski sistem još zaostaje za 284 američkim. svoju političku ulogu i gradi na snažnoj ekonomiji i jakom dolaru. što se automatski povoljno odražava i na rast zaposlenosti. 132 . Suprostavljanja su uglavnom u tumačenju da slabljenje američke valute svjesno jača evropski ekonomski prostor i ulogu EU u svjetskoj ekonomiji. Ipak. Nema sumnje da se administarcija i FED grčevito bore da što prije stabilizuju makroekonomsku situaciju i time nesvjesno doprinose amortizovanju efekata koje donosi zakonomjernost Filipsove krive. u takvoj situaciji i ECB pod pritiskom jakog evra mora snižavati kamatne stope što podgrijava inflaciju. Jer. evro i dolar su već sada izjednačeni. Jer. svjetska dominacija SAD je direktno proporcionalna sa dominantnom pozicijom dolara na svjetskim tržištima. Najvažniji akteri evropskog ekonomskog prostora moraju mnogo učiniti na integraciji tržišta kapitala i finansijskog tržišta u ovom dijelu svijeta. evro će veoma brzo elimimisati većinu kontroverzi. zahvaljujući centralizaciji državnih finansija i mogućnostima realizacije finansijskih megatransfera. prednost evropske valute nad dolarom je još uvijek veoma diskutabilna. Komisija kao izvršni organ EU raspolaže zaista minornim budžetom u odnosu na output Unije 283 ili sredstva nacionalnih vlada (oko 2. slab američki dolar je prevashodno rezultat politike američke vlade. prije svega veliki evropski izvoznici. stvara nezadovoljstvo evropskih štediša. Jer. što će ga i definitivno smjestiti u 285 ravnopravan položaj sa američkim dolarom. Prema njima. može se primjetiti da u stručnoj javnosti postoji veći broj respektabilnih tumačenja dugogodišnje depresijacije američkog dolara. A one se sublimiraju u pravilu da rast i zaposlenost neminovno prati inflacija (vrijedi i obrnuta proporcija). lakše "preživljavaju" ekonomske krize i šokove. sigurno je da američka valuta može istrpiti snažne. a cijene nafte i važnih svjetskih roba i sirovina se izražavaju u američkim dolarima.5% nacionalnih budžeta ili 1. 284 Još uvijek je gotovo polovina svjetskog bogatstva podređena američkom dolaru. amerkanci su suočeni i sa drugim problemima makroekonomskog karaktera. to nije sporno. može se shvatiti sva kompleksnost pristupa monetarnoj i valutnoj politici koju vodi ECB.dolar. Kada se dodaju ciljevi koji su evru postavljeni na planu razvoja svjetske ekonomije. posebno u izvoznim granama američke privrede. da uz najveće dobitke u kupovini nafte i uz pogodnosti u kupovinama nekih strateških sirovina. Jer. ali još uvijek podnošljive pritiske visokih budžetskih i spoljnogtrgovinskih deficita. Objašnjenje je u tome da SAD politkom jeftinog dolara aktivno utiču na svjetske trgovinske odnose i na taj način produžavaju i održavaju svoju geopolitičku dominaciju. No. monetarna unija zahtijeva puno političko jedinstvo.

Kriterijumi su klasifikovani u četiri poglavlja i to: konvergencija stopa inflacije. članstvo u EU se uslovljava strogim kriterijumima konvengencije (kopenhagenški kriterijumi) koji važe. devizni kursevi zemalja i fiskalni kriterijumi. ispunjenje kriterijuma konvergencije je primarni. Uvođenjem evra. evro je značajan i za zemlje u tranziciji. sublimirane u visokom stepenu finansijske discipline. pored ostelih. Konačno. Ugovor o EU definiše kriterjume članstva u EMU. Kriterijumima se daje veliki značaj zbog potrebe da se poveća fiskalna i monetarna odgovornost članica. Dablinu i Luksemburgu. I mnoge zemlje nečlanice Unije koriste evro kao domaću valutu. Formalno. koristiti zaključke sa skupova u Kopenhagenu. ne samo za zemlje koje trebaju pristupiti EMU. konvergenciju kamatnih stopa. posebno za one koje se nalaze u fazama priključenja EU. i jedan od najtežih zadataka koji stoji pred zemljama u tranziciji (koje žele pristupiti EU). Zbog visoko postavljenih zahtjeva. 133 286 . Unija je aktivna u podršci tim 287 zemljama i što bezbolnijom integracijom u EMU. većina članica preispituje dotadašnje režime deviznih kurseva. 287 Za razumevanje kriterijuma konvergencije. Oni se. Evropske zemlje u procesu tranzicije imaju različite režime deviznih kurseva (od fiksnog aranžmana currency borda do režima fluktuacija). Kriterijumi brane temeljne vrijednosti evropskih integracija. već i za stare članice 286 Unije.Evro i tranzicione zemlje. ali i kao mjernu jedinicu u vođenju vlastite valutne politike. uglavnom svode na potrebu uspostavljanja ulazne i jačanja dugoročne finansijske discipline. te utvrđivanjem sankcija za one koji stvaraju štetne i neopravdane deficite.

budžet i nije koncipiran na klasičnim budžetskim principima koji se primjenjuju u 288 unitarnim državama. prenošenja nadležnosti i subsidijarnosti. njegovu unutrašnju strukturu i eksterno djelovanje. Od 1985. Budžet EU-sopstveni prihodi i opšti budžetski principi. Oni se snažno reflektuju na kohezionu i multifunkcionalnu ulogu evropskog budžeta. Univerzitet u Banjoj Luci. prikupljenim dažbinama na proizvedene količine uglja. ravnoteže. već komplikovane odnose. Ugovorom iz Rima EUROATOM formira dva budžeta i to: administrativni budžet i budžet za troškove istraživanja i investicije. Evropska ekonomska integracija. nego su njene nadležnosti izvedene iz nadležnosti članica i. Kada je riječ o načelima budžeta EU. uglavnom ograničene ekskluzivnosti. Jovanović N. u zavisnosti od dinamike i intenziteta integracija prelazi na klasične fiskalne instrumente.. Taj vid finansiranja prihvatili su osnivači Unije." (citat adaptiran iz Stojanović. što zajedno čini oko tri četvrtine ukupnih izvora prihoda. odnosi između centralnih organa EU i institucija zemalja članica su po mnogo čemu 289 specifični. EEZ i EUROATOM se finansiraju doprinosima država osnivača (kao i druge višenacionalne regionalne integracije). Špirić Nikola. rashodi EZ se uglavnom finansiraju vlastitim prihodima. već i način prikupljanja i njegovu krajnju upotrebu. vremenske jednakosti (načelo izrade budžeta EU na godišnjem nivou). Oni se najviše finansiraju porezima na dodatu vrijednost i prihodima po osnovu ostvarenog GDP. ne samo u odnosu na osnovno funkcionisanje. posebno u kontekstu ostvarivanja globalnih ambicija EU. Vukmirica Vujo. tačnosti. Generalno. Npr. specijalizacici. 2005.. Zajedničke nadležnosti su rezidualne prirode. god.. važno je naglasiti da se ona kreću u granicama opštih budžetskih načela. CID. Finanije 1-6/2006. Opšta budžetska načela izvedena iz nacionalnih su načela jedinstva. riječ je o odvojenim budžetima za finansiranje pojedinih oblasti Zajednice. Zajedničko finansiranje je uvijek bila ključna komponenta evropske kohezije. Ugovora o EZ. S. BUDŽET EVROPSKE UNIJE 10. ali ipak. zaštiti zdravlja itd. evidentno je da ovaj vid finansiranja ima i slabosti jer nedovoljno pospješuje privredni razvoj.. Ovo znači da se finansiranje Unije zasniva na sredstvima prikupljenim isključivo od njenih članica. ono je postalo najaktuelnija politička i javna tema. Međunarodni ekonomski odnosi. U početku. obrazovanju. Treba podsjetiti da je uobičajeno da rane razvojne faze asocijacija finansiraju osnivači. može se konstatovati da su međudržavne relacije utemeljene na principima pripisivanja. Dakle. a tzv. Istina. Kako EU nije jedinstvena država. univerzalnosti. u kome su regulisana pitanja zaštite životne sredine. zatim načelo transparentnosti itd. nadležnosti koje služe kao podrška nadležnostima članica se obavljaju u: industriji. 2006. posebno sa današnje distance. po S. Principi su izvedeni iz suštine komunitarnih odnosa i utemeljeni na primarnoj ideji evropskih integracija. Čak i više od toga. Ekonomski fakultet Banja Luka. to je jedini izvor sredstava koji nije prikupljan direktno od država osnivača. 2004.. Ipak. što usložnjava postojeće. EU ima mnogo specifičnosti. ali i uvažavanja principa proporcionalnosti. Budžet ne odgovara ni formi koja se implementira u međunarodnim organizacijama. Za sada je teško procijeniti da li će aktuelna finansijska kriza ili drugi globalni razlozi promijeniti ove okolnosti. a kasnije se. Već je Pariski ugovor o EZUČ uspostavio administrativni i operativni budžet za nesmetano funkcionisanje ove asocijacije.kao opšte pravilo utemeljeno članom 175. Na njih dodatno utiče stalno pristupanje novih članica. Od nastanka Zajednice. Beograd. Gordana. god.1. god.. 289 Neki autori ove odnose marginalizuju. jer je u početku samo EZUČ finansirana vlastitim sredstvima. to su bili skromni prihodi. Ekonomska i monetrana integracija Evrope. Osnove i specifičnosti U komparaciji sa budžetima drugih država ili integracija. Finansiranje potreba EU je usko vezano za specifičnu državnu strukturu Zajednice i njenu kompleksnu organizaciju.. No. god. uz dodatak specifičnosti nametnutih oblikom organizovanja Zajednice. Banja Luka. te načelo ravnoteže. EZ. specifikacije i jedinstvenosti (jedinstvena valuta i račun). Ekonomski fakultet Beograd.) 288 134 .10. njeno finansiranje je izazov i predmet stalnih naučnih istraživanja. O problematici funkcionisanja EU u kontekstu finansiranja osnovnih funkcija vidjeti u: Čenić Jotanović. Stojanoviću "Princip pripisivanja nadležnosti podrazumijeva da EU nema Kompetenz-Kompetenz. Miroslav.

jer im je glavna funkcija preraspodjela sredstava kojima se finansiraju zajedničke politike. Ipak.1 42. a oko 5% budžeta zadržava za finansiranja 290 administrativnog aparata. NIN. u 2004. Tako se iz budžeta vrši povrat ostvarenih prihoda od oko 95% prikupljenih sredstava.2% ukupnog budžeta. Prijemom novih država.2%) usmjereno sektoru održivog razvoja. Budžet EU: osnovni pokazatelji Prihodi i rashodi budžeta su instrumenti savladavanja mnogih problema ekonomskog i društvenog razvoja EU. zaposleno je još 1250 radnika. projektovan željom da evropski privredni prostor u budućnosti postane tehnološki i održivo najnapredniji u 292 svijetu. evropski udžbenik.3. 291 O ovome videti više u: Majkl Burda i Čarls Viploš. pripremni poslovi na usvajanju budžeta počinju ranije. U budžetu EU su najniži troškovi komunitarne administracije. pa sredstva za stimulisanje rasta i zaposlenosti učestvuju sa čak 44. bezbjednost i Pravda Ukupni administrativni troškovi Izdaci za Bugarsku i Rumuniju http://europa. Beograd. kako bi se mogao usvojiti do 31.9 1. što se u ekonomskom smislu može ocijeniti veoma povoljno. Struktura budžeta je promenjena. god. Makroekonomija. Prema projekciji za 2008. prije svega Komisija.2. vojne) koje u suverenim državama participiraju u budžetskim sredstvima. Ali. Evropski parlament i Evropski savjet provode redovne procedure usvajanja izveštaja o realizovanom budžetu za prethodnu i usvajaju budžet za nastupajuću godinu. Budžet EU za 2008. Beograd. Frankfurter Allgemeine Zeitung. budžet EU je povećan 2% u odnosu na prethodnu godinu i iznosi 129. 1. godinu: Izvor: Održivi rast Direktna pomoć i troškovi tržišta Ruralni razvoj EU kao globalni partner Ljudska prava.2007.4. ipak se može konstatovati da su broj i iznos sredstva za funkcionisanje administracije apsolutno i relativno niski u odnosu na ukupan budžet. Struktura raspodjele budžetskih sredstava EU je prikazana na slijedećoj tabeli: Tabela 10.000 bilo zaposleno u Komisiji. Iako evroskeptici kritikuju EU zbog brojnosti administracije. Ta situacija postoji i u EU. prevod. Od toga je 22.eu/ Iz tabele 10. decembra tekuće godine. Ugovora iz Rima. treba imati na umu da se iz budžeta EU ne finansiraju neke druge potrebe (npr.000 radnika. Pravni osnov ovih procedura je obuhvaćen članom 272.10. god. nezadovoljavajuće efikasnosti i povlašćenog položaja.: Struktura raspodjele budžeta za 2008. str. Njime sve procedure usvajanja budžeta za narednu godinu počinju već 1. god. Isto tako. realizujući jedan od fundamentalnih ciljeva. 373. Dakle.4 0. sloboda.5 13.8% sredstava sa tendencijom da ih Zajednica zadrži i u budućim planovima i programima. O tome vidjeti više u: Rifkin Džeremi.3 7. jula tekuće godine.8 6.4. za potrebe ruralnog razvoja odlazi zavidnih 13. god. ali su i one dodatno proširene. Sredstva za finansiranje administracije i broj zaposlenih odgovaraju administraciji većeg evropskog grada (pri tome ne treba zanemariti da komunitarna administracija još uvijek ne obavlja mnoge državno-administrativne poslove). Centar za liberalno-demokratske studije. 292 Ovoj dimenziji EU u brojnim radovima i intervjuima najbolje opisuje američki ekonomista Rifkin Džeremi. 290 135 . To EU pretvara u najkvalitetnije i najpoželjnije mjesto za život. uočavaju se fundamentalni društveno-ekonomski momenti i tendencije u ovoj razvojnoj fazi EU. Poslije parlamentarnih rasprava i glasanja o amandmanima dolazi do usvajanja 291 pojedinačnih budžetskih stavki. 57. Procedura usvajanja budžeta u EU je slična kao i u svim demokratskim zemljama. Institucije Zajednice.2 biliona evra. koje se kroz komunitarne politike vraćaju članicama. 2004. god. tako da od 1977. oni još nisu dovoljni za ozbiljnije makroekonomske intervencije (izuzev CAP koja koristi najveći dio evropskog budžeta). EU daje veliki značaj stimulisanju održivog rasta i razvoja.. administracija EU zapošljavala 33. Vidi se da je iz budžeta za 2008.13 Tako je npr. Budžet se predlaže jednom godišnje. najviše sredstava (oko 44. god.

prikazani su rashodi budžeta EU za period od 2006. nju je teško radikalno mijenjati. Na ovo utiču brojni faktori. Struktura budžeta EU je veoma stabilna u dužem vremenskom periodu. U tabeli 10. Zaštita i upravljanje prirodnim izvorima 3. po osnovnoj strukturnoj podjeli. (tabela 10. EU kao globalni partner 5. i 2008.4 6.5. Politka – CAP 736 3 Građanska prava. god. god. Donošenje budžeta podliježe složenim procesima usaglašavanja.5.6. su prikazani troškovi budžeta EU za period 2007-2008. Tabela 10. a za Bugarsku i Rumuniju oko 0. bezbjedn.: Struktura raspodjele budžeta za 2007. za promociju ljudskih prava.1% budžetskih sredstava.02 136 . god. god.eu/budget/ Komparacije budžeta Zajednice za 2007. Naknada UKUPNI TROŠKOVI EU27 Izvor: http://eur-lex.91 -2.6.7. god. do 2007.: Rashodi budžeta EU za period 2006-2007. Sloboda.34 4.26 10. Održivi razvoj 2.7. budžetska struktura je prilagođena implementaciji zajedničkih politika koje predstavljaju najjači komunitarni instrumentarij koji se ne mijenja u dužim vremenskim periodima.europa. god.: Tabela 10. Kad je jednom dogovorena određena struktura budžeta. Opis 1. To potvrđuje agregatna struktura budžeta za 2007. i Pravda 1 176 965 652 Budžet 2006 4 35 865 973 075 54 579 470 941 1 162 155 453 Indeks 5(3/4) 125.6 Budžet 2008 50 324 204 626 53 177 320 053 1 241 449 006 8 112 728 400 7 284 420 235 206 636 292 120 346 758 612 Budžet 2007 43 590 118 012 54 210 425 736 1 270 114 751 7 352 746 732 6 977 764 032 444 646 152 113 845 815 415 Promjene (%) 15.2 43 13. (u%) Održivi rast EU kao globalni partner Ljudska prava.08 100. jasno ukazuju na kontinuitet fundamentalnih razvojnih ciljeva EU.9 7. sloboda. što najbolje govori o obimu i strukturi zajedničkih politika u ovoj fazi razvoja Zajednice. Iz nje se vidi da se najveći rashodi budžeta EU odnose na Zajedničku poljoprivrednu politiku i održivi razvoj.3 1. (u evrima) Br Naziv Budžet 2007 1 2 3 44 862 050 1 Održiv razvoj 319 54 718 545 2 Zajednička poljopriv. Administracija 6. Drugo.).Konačno.53 5.45 -1. bezbjednost i pravdu izdvojeno je oko 1% budžeta. Tabela 10. sudstvo 4.71 U tabeli 10.38 1. od kojih je najvažniji kompleksnost njegovog usvajanja. slobode. bezbjednost i Pravda Poljoprivreda i obezbjeđenje kvaliteta Ruralni razvoj i zaštita okoline Drugi troškovi uključujući administraciju Izvor: http://europa.25 101.39 – 53.27 % 6 38. god.eu/ 54. slobode.84 47.: Troškovi budžeta EU27 za period 2007-2008. zaštita.

4% na nacionalne osnovice poreza na dodatu vrijednost (ne smije prelaziti 55% nacionalnog budžeta). I oni su prema svojoj klasifikaciji veoma slični klasičnim carinskim prihodima. Slijedeće. posebno u sektor ruralnog razvoja. usmjerena za promociju održivog razvoja. što je u okvirima budžeta prethodne godine. carinski prihodi se smanjuju. Značajne prihode budžetu EU donose sredstva prikupljena oporezivanjem dodatne vrijednosti. I na kraju. razvijene ili manje razvijene države i sl.42 107. bezbjednosti i pravde. god. jednu od fundamentalnih zajedničkih politika.9 mlrd. U suštini. oni imaju specifičnu ulogu upravo u tome da usmjere proizvođače na fer raspodjelu u finansiranju proizvodnje i skladištenja. već na količinu ili broj komada poljoprivrednog proizvoda prema odrebama Zajedničke poljoprivredne politike. zaštitu ljudskih prava.9 mlrd. Njihov rast od 25% u odnosu na prethodnu godinu govori o namjeri evrokreatora da snažno podrže regionalnu politiku. Ovaj izvor daje više od 60% ukupnih budžetskih sredstava i obaveza je svih članica bez obzira na njihov status u Zajednici (stare ili novoprimljene članice. Unija još uvijek nema namjeru da izvrši radikalnu redukciju sredstava podrške u ovoj oblasti. Redukcija ovih prihoda je usko vezana za procese širenja i uticaja WTO u svjetlu zaključaka Urugvajske runde. Riječ je o godinama koje se nalaze u istom srednjoročnom finansijskom okviru (od 2007 do 2013.). god. Poznati su stavovi WTO po pitanju sudbine preferencijalnih trgovinskih sporazuma. Prethodni podaci ukazuju da se za administraciju EU i tzv. su gotovo ujednačeni jer su sve budžetske stavke u obe godine povećane." Modernu epohu strukturne politike EU obilježavaju ulaganja u kohezione i strukturne fondove.) Rashodi budžeta EU za regionalnu pomoć u 2007. a Unija. Štaviše.5 mlrd. evra. Obzirom na obavezu smanjivanja carinskih stopa. iznose 44. kao lider tržišnih privreda vrši postepena prilagođavanja carinskih tarifa naniže.37 6. evra i u budžetu participiraju sa visokih 47%. smanjujući tako svoje carinske prihode. ostali rashodi participiraju sa 14%. Ova sredstva su participirala u budžetu Zajednice sa 39%. evra. nalaze se pod kontinuiranim nadzorom WTO i trpe stalni pritisak za smanjenje. budžetska podrška Zajedničkoj poljo-privrednoj politici. Prikupljanje budžetskih prihoda. Njih obračunavaju članice. evra.eu/budget/ Iz prethodnih tabela se vidi da je u 2007. S druge strane. Prihodi na procenat od GDP država članica najviše participiraju u budžetu EU.europa. evra. U mnogim slučajevima dolazi do povrata finansijskih sredstava preko konkretnih projekata koji se finansiraju u skladu sa zajedničkim kohezionim i strukturnim politikama. mira i bezbjednosti. Sredstva CAP u budžetu Unije iznose oko 55 mlrd. Slična situacija je sa prelevmanima na uvoz poljoprivrednih proizvoda. snižavanja carinskih stopa itd.01 0. Sporazuma iz Dohe i drugih akata. radi se o budžetskim prihodima na uvoz poljoprivrednih proizvoda na zajedničko tržište EU.38 100 Izvor http://eur-lex.4 5 6 Evropska unija kao globalni partner Administracija Kompenzacija UKUPNO 7 352 746 732 6 942 264 030 444 646 152 115 497 218 621 8 093 291 458 6 604 078 362 1 073 500 332 107 378 469 621 90. Uočava se da su skoro identična sredstva u odnosu na 2008.12 41. Za CAP je izdvojeno 43 mlrd. god. Značajna sredstva su usmjerena prema EFRD i drugim kohezionim fondovima. god. Prihodi od prelevmana se usmjeravaju za razvoj poljoprivrednog sektora Zajednice i tako zaobilaze oštre zahtijeve WTO. Carinski prihodi se prikupljaju prilikom uvoza roba iz država nečlanica.56 6. 137 . sloboda. U poslednje vrijeme ovaj budžetski prihod se usmjerava i na oblasti koje se nalaze "oko poljoprivrede. Rečeno je da se budžetski prihodi EU prikupljaju iz nekoliko izvora i da je budžetska politika EU različita u odnosu na klasične pristupe rješavanja budžetske problematike. najstarijoj zajedničkoj politici govori da uprkos stalnim intervencijama od strane WTO.85 105. druge troškove godišnje izdvaja oko 7. a za programe ruralnog razvoja i zaštitu životne sredine 13. EU je za WTO jedan od ključnih problema u uspostavljanju slobodne trgovine. Kada je riječ o prelevmanima na šećer i izoglukozu. obračunom prema jedinstvenoj poreskoj stopi u iznosu 1. Prelevmani se ne obračunavaju i ne plaćaju na carinsku osnovu. najviše budžetskih sredstava (43%) bilo usmjereno na potrebe održivog razvoja. god. budžeti u 2007. Kao takvi. i 2008.

(evrima) Budžet 2008 Udio potrošača Novčane kazne UKUPNO 23 000 000 100 000 000 123 000 000 Budžet 2007 56 000 000 382 000 000 438 000 000 Izvršenje 2006 112 874 960. poreza. u tijelima Unije razmatraju sa posebnom pažnjom i željom da se udovolji njihovim zahtijevima. što je navedeno u članu 2. U cilju rasta budžetskih prihoda. Ostali prihodi se odnose na sredstva novčanih kazni ili vanrednih sredstava koja vode porijeklo od viška sredstava iz prethodnih godina.: Prihodi od poreza i doprinosa od 2006. iako apsolutno niski.10. do 2008. posebno u odnosu na prosječno povećanje ukupnih budžetskih prihoda. ovi prihodi kontinuirano rastu. carina i ličnih izvora u nacionalnom dohotku i korekcije budžetskih poremećaja u periodu od 2006. rastu. budžetski prihodi po osnovu poljoprivrednih dadžbina. do 2008.21 Izvor: http://eur-lex. Jedan od najznačajnijih prihoda budžeta EU je porez na dodatu vrijednost (VAT).(1)(a) odluke 2000/597/EC od 2007. Velika Britanija. do 2008. dok su najrazvijenije zemlje kao Njemačka i Velika Britanija tradicionalni budžetski kontributori. Holandija i Švedska pružaju otpor toj ideji. U periodu 2006-2008.eu/budget/ Slijedeća tabela pokazuje iznose prihoda od poreza.97 916 269 764.). Odricanje članica od dijela poreza na dodatu vrijednost označava i odricanje od dijela vlastite suverenosti. Prihodi od potrošača i novčanih kazni za period 2006-2008. god. Slično je i sa učešćem potrošača. g. Zato će evrooptimisti i dalje insistirati na povećanju učešća ovog izvora u budžetskim prihodima Zajednice. god. Francuska. To potvrđuje enormno smanjenje očekivanih prihoda od novčanih kazni. Ipak. odluke 2000/597/EC (Euratom). god.europa.: Prihodi od potrošača i kazni za 2006-2008.24 803 394 803. S druge strane.Mnoge države imaju beneficije od ovih komunitarnih politika. Izuzetak su neki specifični carinski prihodi (član 2. Komisija u tekućem obračunskom periodu insistira na dodatnim sredstvima koja bi se prikupila do 2013.(1)(d) i članu 6. najveći budžetski prihodi EU dolaze iz ličnih izvora u ukupnom nacionalnom dohotku. god. Austrija. (u evrima) Budžet 2008 Raznovrsni porezi i odbitak Doprinosi za penzione šeme Ostali doprinosi 577 986 149 438 986 057 Budžet 2007 541 546 258 397 908 509 10 877 889 950 332 656 Izvršenje 2006 472 078 428 377 345 631 8 760 699 858 184 758 11 943 418 1 028 915 UKUPNO 624 Izvor: http://eur-lex. su izuzetno niski (tabela 10. razlikuju po stavkama. Tabela 10.9. ali najveći kontributori Njemačka. Vidljivo je da su neto-davaoci budžetskih sredstava uglavnom stare članice i osnivači na čelu sa Njemačkom i Velikom Britanijom. nego i dubok komunitarni karakter. Sasvim je logično da se intervencije ovih zemalja u bilo kom pogledu. On nema samo budžetski. One su tražile da budžetski limiti ostanu nepromijenjeni. bilježe kontinuirani rast od 2006. god. god.9. Tabela 10. god.eu/budget/ Prihodi se u peridu od 2006. do 2008. Uočava se da neki od bilježe veliki pad u odnosu na prethodni period.). Budžetske korekcije se odnose samo na 2006. god. doprinosa i penzionih šema koji. god.europa. 138 . Ova dva budžetska prihoda se drastično smanjuju.

Estonija Irska Grčka Španija Kipar Letonija Luksemburg Malta 139 . prihoda (u 000 evra) uvećan za limit. god.Tabela 10.12. 1% od ukupn.: Odnos VAT i nacionalnog dohotka u 2007. Nac. cijene 4 1 710 086 151 285 609 697 1 196 417 12 360 076 82 769 859 977 1 087 960 5 411 203 9 615 368 7 853 667 78 673 109 361 143 228 161 921 497 880 26 640 2 872 040 Zemlje-članice 1% od limita VAT baze (u 000 evra) 1% od ukupnog nacionalnog prihoda (u 000 evra) Limit cijena (u%) 1% od limita VAT baze (000 evra) 5 1 440 965 151 285 609 697 975 620 10 407 889 82 769 859 976 1 087 960 5 411 203 9 383 695 6 175 505 78 673 109 362 132 605 161 921 404 912 26 640 2 803 480 Zemlje članice sa limitiranom VAT bazom 1 Belgija Bugarska Češka Republika Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Letonija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija 1 440 965 180 939 702 867 975 620 10 407 889 98 259 905 937 1 267 563 6 743 417 9 383 695 6 175 505 128 544 122 307 132 605 175 313 404 912 41 423 2 803 480 2 3 420 171 302 569 1 219 393 2 392 833 24 720 152 165 538 1 719 953 2 175 920 10 822 406 19 230 736 15 707 334 157 346 218 725 286 456 323 842 995 759 53 280 5 744 079 3 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 6 Bugarska Češka R.

eu/budget/ Prethodna tabela pokazuje učešće VAT u nacionalnom dohotku EU i zemalja članica u 2007.Britanija 1 220 187 1 593 295 978 963 552 422 185 938 250 865 792 183 1 490 119 10 530 959 2 736 781 3 122 414 1 599 144 1 317 240 335 086 563 978 1 828 978 3 456 262 21 276 097 50 50 50 50 50 50 50 50 50 1 368 391 1 561 207 799 572 658 620 167 543 281 989 914 489 1 728 131 10 638 049 62 946 236 1 220 187 1 561 207 799 572 552 422 167 543 250 865 792 183 1 490 119 10 530 959 57 669 214 Slovenija Poljska Portugalija UKUPNO EU27 59 686 171 125 892 472 Izvor: http://eur-lex.Austrija Poljska Portugalija Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V. 140 .europa. Velika Britanija i Francuska. Uočava se da su članice sa limitiranim VAT bazama uglavnom slabije razvijene i manje članice Unije. ili neke od novoprimljenih država. god. Ovo su i najveći kontributori po osnovu 1% od ukupnog nacionalnog prihoda. Najveći kontributori VAT su Njemačka. Zatim dolaze Italija. Španija itd.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful