Dr Popović Goran

EKONOMIJA EVROPSKE UNIJE
MAKROEKONOMSKI ASPEKTI I ZAJEDNIČKE POLITIKE (skraćena verzija - skripta)

Recenzenti: Prof. Dr. Rikalović Gojko Dr. Vukmirica Vujo, profesor emeritus Prof. Dr. Zakić-Vujatović Zorka

Dizajn: Trninić Milkan

2

1. INSTITUCIJE EVROPSKE UNIJE
1.1. Evropski savjet
Evropski savjet je formalno najviša institucija EU. Nastao je 1974. god. na samitu u Parizu. Potpuno je stavljen u funkciju tek 1986. god. usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta. Od tada, a u skladu sa svojim ovlašćenjima, Evropski savjet djeluje snažno na političkom planu, prije svega kao generator i kormilar svih ključnih reformi i prekretnica kroz koje je Zajednica prolazila. Iz ove institucije su pokretane strateške inicijative, koje su imale presudan značaj za evoluciju i dalju sudbinu ideje o ujedinjenoj Evropi. Poznata je harizmatičnost i inicijativnost Žaka Delora koji je kao Predsednik Evropske komisije koristio Evropski savjet kao polaznu i nezaobilaznu instancu za realizaciju svojih ideja. Od ustanovljenja do danas, Evropski savjet je postao značajan inicijator i kreator evropskih integracionih procesa. Međutim, treba naglasiti činjenicu da se njegov uticaj od 1992. god. do danas smanjuje jer je poslije potpisivanja Ugovora iz Mastrihta Zajednica konstituisala novi oblik unutrašnje društvene strukture Unije, koji je fundiran na afirmaciji novih odnosa između vlada članica Zajednice, 2 odnosno na tzv. međuvladinom pristupu. Tako je Savjet postao najuticajniji faktor saradnje između zemalja članica, odnosno njihovih vlada. No, to nikako ne umanjuje sadašnju ulogu Evropskog savjeta, kao najreferentnije institucije i snažnog pokretača novih ideja, ali i opšteprihvaćenog arbitra među ostalim institucionalnim akterima i zemljama članicama. Zbog toga Savjet nema značajniju ulogu u pravosuđu ili unutrašnjim poslovima. Važno je napomenuti da Savjet nije pod ingerencijama Suda pravde evropskih zajednica, kako zbog pozicije i načina funkcionisanja u sistemu institucionalnih aktera Unije, tako i zbog toga što u Osnivačkom ugovoru nema tretman klasične institucije. To mu, naravno, ne umanjuje vodeću ulogu koju ima u kreiranju i forsiranju strateških političkih i drugih pravaca Unije, sada, i u budućnosti. Nadležnosti Evropskog savjeta su široke i precizno definisane Ugovorom iz Mastrihta. Ovim aktom su određene obaveze Savjeta u napretku Unije i neka opšta politčka pitanja. No, ova institucija rješava i druge probleme u cilju boljeg funkcionisanja Zajednice. Karakteristični su problemi arbitraže između nekih zemalja članica, koji su rješavani od strane Evropskog savjeta u slučajevima kad druge institucije nisu mogle pronaći kompromisna i zadovoljavajuća rješenja. Evropski savjet ima ingerencije utvrđivanja i konstatovanja težih oblika povreda ili obaveza članica EU. Savjet može suspendovati neka prava, sve do oduzimanja prava glasa za zemlju koja se najteže ogriješila o politiku EU, te mijenjati propise ili kodekse Zajednice itd. Savjet ima bogatu i uspješnu praksu u implementaciji važnih procesa ekonomskog karaktera. Tako je npr. jedno od važnih pitanja iz ekonomske sfere funkcionisanja Zajednice kojim se Savjet bavio, bilo donošenje odgovarajućih odluka i stvaranje uslova za prelazak na evro kao zajedničku valutu Evrozone i sl. Pored ovoga, Savjet utvrđuje ključne smjernice, zaključke i preporuke o ekonomskim politikama zemalja članica i Unije u cjelini. Ovo jasno ukazuje na snažan uticaj Evropskog savjeta na ekonomsku komponentu evropskih integracija, posebno u svjetlu amortizovanja heterogenih pogleda na određene makroekonomske teme od strane članica Zajednice. Stoga Evropskom savjetu opravdano pripada ključna uloga u kreiranju i izboru fundamentalnih pravaca, posebno onda kada su na dnevnom redu ekonomske integracije i reforme. Aktuelnost Savjeta je izražena u nestabilnim periodima, posebno u vrijeme kriza i recesija globalnog nivoa, što potvrđuju i negativni trendovi iz druge polovine 2008. god. koji su prenešeni i dodatno eskalirali u 2009. god. U tim situacijama mora se pokazati autoritet ove institucije, jer mjere koje se donose za prevazilaženje ekonomskih kriza tog obima nerijetko imaju strateški i doktrinarni karakter. Ogromne finansijske intervencije (reda veličina desetina pa čak i stotina milijardi evra) mogu poljuljati i same osnove
1

O ulozi Evropskog savjeta vidjeti u: Wessels W, The EC Council: The Communitary's Decisionmaking Center , in R.O. Keohane and S. Hoffmann (eds.), The New European Community: Decisionmaking and Institutional Change (Boulder, CO: Westview), 1991. O ostalim institucionalnim aspektima evropskih integracija vidjeti u: Peterson, J. and M. Shackleton, The Institutions of the European Union, Oxford Univrsity Press, Oxford, 2002. i Baldwin, R., Towards an Integrated Europe, CEPR, London, 1994. 2 O međuvladinom pristupu piše Moravcsik A., Preference and Power in the European Community: A liberal Intergovermentalist Approach, in Bulmer S. and Scott A. (eds.), Economic and Political Integration in Europe: Internal Dynamics and Global Context, Blackwell, Oxford, Cambridge, 1994.
3

1

Formacijiski. pod predsjedavanjem Švedske). pogledajmo agendu ekonomskih pitanja koja je ova institucija razmatrala na jednom od svojih zasjedanja (krajem prve polovine 2001. Karakterističan je i slučaj priznanja Kosova. Razmatranje smjernica ekonomskih politika država članica i utvrđivanje stepena ostvarenog razvoja. zasjedanja Savjeta se održavaju krajem polugodišta kada dolazi do smjena predsjedavajućeg Savjeta Evropske unije (odnosno Savjeta ministara) a prema principima rotacije predsjedavajućeg ove institucije. Predsjedavanje Savjetom se dodjeljuje predsjedniku države članice ili njenom predsjedniku vlade.postojećeg kapitalističkog načina proizvodnje. on može donijeti važne. prenoseći pri tome nadležnosti Komisiji da bi se planirana politika mogla realizovati. Usvojena strategija održivog razvoja. a u vezi sa prethodno održanim samitom EU i SAD. Ta komunikacija je veoma važna za efikasno funkcionisanje Zajednice. Na tom skupu šefova vlada. I na kraju. a da ne govorimo koliko takve transakcije mogu unijeti Ne treba zanemariti ulogu Savjeta u spoljnoj politici. Stoga je komunikacija Savjeta sa Evropskim parlamentom. načine rješavanja ekonomskih problema ili globalnih geo3 politčkih pitanja. Velika Britanija i Njemačka nemaju u potpunosti harmonizovane stavove u odnosu na Irak i Iran. Zbog praktičnih razloga. Iz navedenog primjera se mogu uočiti dimenzije i struktura ekonomskih problema koje razmatra Evropski savjet. bezbjednosti i posebno u rješavanju najaktuelnijih međunarodnih problema. Savjetom Evropske unije i drugim komunitarnim institucijama od presudnog značaja za valorizaciju ideja. izvještaje sa održanih zasjedanja i godišnji izveštaj o funkcionisanju Unije. uvažavajući princip šestomjesečne rotacije. Sljedeća simplificirana klasifikacija pokazuje kako Savjet obavlja izvršne funkcije iz svoje nadležnosti:  Kod reformi Ugovora (a to su fundamentalna pitanja) Evropski savjet utvrđuje ključne dugoročne smjernice i ciljeve zajedničkih politika EU. inicijativa i drugih impulsa opštepolitičkog karaktera. Pored ovih. u administrativno-tehničkom smislu predsjedavajućeg Savjeta servisira Generalni sekretarijat Savjeta ministara. god. Obaveze predsjedavajućeg se odnose na izvještavanje Evropskog parlamenta o svim relevantnim odlukama donešenim u prethodnom periodu. koje nerijetko mogu uticati i na donošenje zakona ili propisa sa zakonskom snagom u drugim institucijama EU. opšteg ili drugog značaja. odbrani. nemira u ionako krhke komunitarne odnose. Iako Evropski savjet nema ingerencije u zakonodavnoj oblasti. utvrđeni su prijedlozi i donešene brojne odluke i pozivi prema članicama EU od strateškog. Potvrđeno opredjeljenje za napredak transatlanske ekonomske saradnje. 3 Npr. u kojem nije bilo apsolutnog jedinstva svih članica EU itd. 4 . Evropski savjet čine predsjednici država ili vlada zemalja članica a na njegovim sjednicama mogu prisustvovati i ministri inostranih poslova. posebno prema pitanjima privrednog razvoja i trgovine. posebno u slučajevima divergentnih pogleda njenih članica (što nije rijedak slučaj) u odnosu na neka krupna unutrašnja pitanja. stanja makroekonomskih politika na nivou zemalja članica. Zemlje članice imaju odgovornost provođenja usvojenih zajedničkih politika a time i primjenu zakonodavstva EU u tim oblastima.   Ali. pored ostalog je:      Potvrđeno opredjeljenje Unije za provođenje dogovora o liberalizaciji svjetske trgovine u okviru Svjetske trgovinske organizacije (WTO). ali i po jedan član Komisije u zavisnosti od tema koje se razmatraju. Za stalnu komunikaciju na relaciji između Komisije i država članica zadužene su Komisija i njihove vlade. čak i fundamentalne odluke. Savjet utvrđuje srednjoročne prioritete u sektoru zajedničkih politika i kao važno međuvladino tijelo koordinira i vrši superviziju zacrtanih zajedničkih politika EU. i posebno. Zasjedanja Savjeta su načelno određena usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta i to najmanje dva puta godišnje.

1. Aktuelna kriza je pokazala da se bez aktivne uloge Unije ovi problemi ne mogu kvalitetno globalno rješavati. finansije i budžet. EU se razvija harmonično. odvijaju se bez značajnijih problema ili poteškoća. harmonizacija u fiskalnom sektoru.. kako preporukama i prijedlozima mjera ili konvencija. Uglavnom. god. Pored navedenih aktivnosti. koja se svodi na ingerencije koje kao visoki funkcioneri Unije imaju prema vladama država članica koje predstavljaju. one se sve više unapređuju. ali i vojno-političkog "pigmejca. Savjet je institucija Unije koja je zadužena i za donošenje strateških rješenja iz domena spoljne politike i bezbjednosti. ona još uvijek 4 na svjetskoj političkoj sceni ne zauzima mjesto koje odgovara njenoj ekonomskoj moći. ali i povratnu. Bivši ambasador SAD u SR Jugoslaviji Wiliam Montgomeri je u jednom od svojih intervjua rekao da EU na globalnom nivou predstavlja ekonomskog džina. Amsterdamskim Ugovorom generalni sekretar Savjeta Evropske unije je promovisan u Visokog predstavnika za zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. kako zakonodavne. socijalna pitanja. prijem novih članica. održivi i regionalni razvoj. Zato su kombinacije sastava Savjeta adaptirane konkretnim pitanjima koja se nalaze na dnevnom redu (npr. Ugovor iz Mastrihta dodijelio je Savjetu kontrolnu funkciju evropskog sistema centralnih banaka.. koje svoje aktivnosti formalizuju na oko stotinu sjednica u toku jedne godine. kako sa aspekta zauzamanja zajedničkih pozicija.i svojim odlukama prenosi ovlašćenja na Komisiju radi provođenja propisa koje donosi 6 Savjet. što je bilo izraženo u konačnoj implementaciji ekonomske i monetarne Unije. Njegova snaga proizilazi upravo iz ove dvostruke uloge. potpisivanje trgovinskih ugovora i ugovora o pridruživanju. normalno funkcioniše i uglavnom ostvaruje zacrtane ciljeve itd. posebno o ulozi EU u oblasti zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. god. EU ulaže napore da bi se kao nezaobilazni politički faktor afirmisala u mnogim kriznim situacijama." 5 Ugovor iz Amsterdama nadograđuje odnose u Uniji poslije Mastrihta. Savjetu je dodjeljena izuzetno važna uloga u ekonomskoj oblasti. Iako Unija ulaže značajne napore na afirmaciji svoje spoljnopolitičke pozicije. industrija. tako i realizacije zajedničkih akcija. Za razliku od Evropskog savjeta on je stalno zakonodavno tijelo Zajednice. Savjet EU Savjet Evropske unije. ne samo organizaciono. Internu. mogućnost da preuzmu obaveze za države iz kojih su delegirani. 6 Ove norme su regulisane članom 202. Africi itd. Rad Savjeta Evropske unije na ovim pitanjima se intenzivira. Ovdje treba napomenuti i to da se Savjet formira u skladu sa temom koja je predmet razmatranja. Usvojen je i potpisan 1997. Uloga. ministre ne mogu predstavljati drugi funkcioneri.). tako i konkretnim djelovanjem na pojedinim pitanjima u koordinaciji sa državama članicama. obzirom da upravo ova komunitarna institucija "obezbjeđuje usklađivanje opštih ekonomskih politika država članica. Ipak. saobraćaj. iako treba reći da Evropskom savjetu još uvijek pripada epitet najvišeg tijela u Zajednici. Bliskom istoku.2. nauci i kulturi itd. bezbjednosne politike itd. ili prema još korišćenim starim nazivom Savjet ministara. a na snagu stupio 1999. Neke složene tematske cjeline zahtijevaju da se rješavanjem problema bave dvije različite garniture Savjeta. već i sa tehničkog stanovišta. usaglašavanje i vođenje spoljnopolitičkih poslova. 5 4 . posebno na Balkanu. Ministri imaju ovlašćenja u preuzimanju obaveza za vlade država članica. Zato Savjet Evropske unije u odnosu na Evropski savjet predstavlja instituciju rastućeg autoriteta.. značaj i rezultati koje postiže ova hibridna institucija EU opravdavaju ovo organizaciono rješenje. Savjet Evropske unije je sastavljen isključivo od predstavnika država članica na ministarskom nivou. Ugovora o Evropskoj zajednici. Za razliku od funkcionisanja Evropskog savjeta koji nije stalno tijelo Zajednice. je najznačajniji organ odlučivanja u EU. čime se jasno dalo do znanja da Unija želi 5 osnažiti vlastitu poziciju na svjetskoj političkoj sceni. Najvažniji zadaci Savjeta Evropske unije su u koordinaciji ekonomskih aktivnosti na nivou Zajednice i kod njenih članica. Komunikacije država članica prema Zajednici i obrnuto.. tako i izvršne. opšti poslovi. ministri imaju dvostruku ulogu u ovom tijelu. ekonomska pitanja. Savjet Evropske unije ima visoka ovlašćenja u pravosuđu i unutrašnjim poslovima. problemi u zdravstvu." Posebna ovlašćenja se odnose na kreiranje i kontrolu strateških pravaca u monetarnoj politici. što se može veoma rijetko pronaći kao kombinacija funkcionisanja savremenih društveno ekonomskih i pravnih sistema. Kao komunitarni izvršni organ posjeduje i prava iz normativne oblasti. u skladu sa potrebama za razmatranjem različitih pitanja formira se između 15 i 20 personalnih kombinacija Savjeta Evropske unije. Štaviše. članice su ipak postigle visok stepen saglasnosti. Obzirom na visoka ovlašćenja i posebno.te raspolaže ovlašćenjima za donošenje odluka. problemi zajedničke poljoprivredne politike. koja se svodi na učešće u kreiranju rješenja koja doprinose napretku Zajednice. Dakle. Iako je kod njegovog donošenja bilo nesuglasica i kontroverzi.

Njemačka. indentično kao i kod drugih komunitarnih institucija. dok drugi djelimično napušta prvi pristup i nudi fleksibilnija alternativna rješenja. Navedeni razlozi su doprinijeli da je kvalifikovana većina postala kompromisna matrica odlučivanja o raznovrsnim pitanjima vezanim za sadašnji status i budućnost Zajednice. ali i naknadno. Drugo. Dalje. Međutim. Prvi je učvrstio pravo na veto kao neotuđivo suvereno pravo svake države. Predsjedavajući Savjeta ima velika interna. stalno su otvorena pitanja o pravednoj valorizaciji snage. ali i eksterna ovlašćenja. 6 7 . predsedavajuće zemlje mogu nametnuti neke svoje inicijative ili realizovati konkretne ideje ili interese. Afirmacija odlučivanja kvalifikovanom većinom ne iznenađuje.O konkretnim problemima se može odlučivati jednoglasno (konsenzusom) ili 7 kvalifikovanom (prostom) većinom glasova. posebno za najosjetljivija politička. Da bi se spriječila monopolizacija predsjedavanja. Ugovor iz Amsterdama proširuje polje odlučivanja kvalifikovanom većinom na oblast razvoja. za kvalifikovanu većinu treba 258 od 345 glasova. U sljedećoj tabeli je prikazan raspored predsjedavanja za članice EU: Tabela 1. I/2007 Njemačka II/2007 Portugal I/2008 Slovenija II/2008 Francuska I/2009 Češka Republika II/2009 Švedska I/2010 Španija II/2010 Belgija I/2011 Mađarska II/2011 Poljska I/2012 Danska II/2012 Kipar I/2013 Irska II/2013 Litvanija Kvalifikovana većina se mijenja u zavisnosti od prijema novih članova. 8 međudržavna i ekonomska pitanja koja zadiru u vitalne interese samih članica. ovim modelom glasanja otvara se mogućnost izjašnjavanja o najvažnijim temama iz spoljne politike (koje su jednoglasno usvojene u Evropskom savjetu). ova pozicija ima veliki značaj za zemlju koja predsjedava Unijom u šestomesečnom mandatu. u zavisnosti od značaja razmatranih tema u vrijednosnoj hijerarhiji Unije. posebno u situacijama kada EU očekuju velika iskušenja. te statusa članica i dodijeljenog im prava na određeni broj glasova. jer predstavlja Uniju i iznosi njene stavove po dominantnim međunarodnim pitanjima. treba istaći da se kod glasanja kvalifikovanom većinom u Savjetu Evropske unije poslije novih proširenja javljaju novi problemi. 8 Luksemburškim kompromisom (1966) i Kompromisom iz Janine (1994) determinisana su vitalna prava zemalja članica. zapošljavanja i nekih segmenata unutrašnjih poslova i. Savjet Evropske unije čini napore da se blokade u donošenju odluka eliminišu ili bar svedu na minimum. uglavnom u donošenju proceduralnih odluka. Pored ovih. ali i da bi se obezbijedila ravnopravnost među zemljama članicama uveden je princip rotacije u rukovođenju Savjetom Evropske unije. u pružanju pomoći da se pronađu neke optimalne solucije u implementaciji već izglasanih odluka. Radi poređenja. što novoprimljene članice u ovoj fazi razvoja Zajednice stavlja u podređeni položaj. Jedinstveni evropski akt (JEA) je afirmisao odlučivanje kvalifikovanom većinom. a blokirajuća većina je iznosila pet glasova. dok starim članicama otvara mogućnost privilegija u donošenju odluka. nego i na međunarodnom planu. što je veoma značajno. Iako je period od šest mjeseci kratak. ali i mogućnosti implementacije donešenih mjera u samim članicama. Francuska i Italija su imale po četiri. Glasanje konsenzusom "de facto" otvara mogućnost primjene prava na veto. Rotacija se provodi šestomjesečno prema već utvrđenom redoslijedu i ravnopravno za svaku državu članicu. god. U EU27. učešće u ukupnom broju glasova EU15 raste. Oni se manifestuju u činjenici da se lakše može obezbijediti blokirajuća manjina a da se do većine dolazi teže.1: Plan predsjedavanja EU u periodu 2007-2013. Predsjedavanje Savjetom Evropske unije podrazumijeva šestomjesečno vođenje od strane države koja predsjedava u šestomjesečnom periodu. kada je u EU6 utemeljen Savjet ministara. kada se uzmu u obzir brojni problemi između zemalja članica nastali traženjem punog konsezusa. Procentualno. što znači da blokirajuća manjina iznosi 91 glas. ne samo u njoj ili u procesima širenja. dok se prosta većina koristi rijetko. Holandija i Belgija po dva i Luksemburg jedan glas. ali i nezadovoljstva nekih zemalja u slučajevima donošenja odluka putem proste većine koje one nisu bile spremne prihvatiti. Poslije sporazuma iz Mastrihta kvalifikovana većina postaje ključna tehnika u donošenju većine odluka u EU. Zbog toga se posebna pažnja posvećuje procesu usaglašavanja prije glasanja (u ovome može pomoći i Evropski savjet). što nije dobro za efikasno donošenje odluka na nivou Savjeta.

Poslije usvajanja takvih dokumenata Savjet. Ipak. Tako objašnjavamo privremenost nekih rješenja u organizaciji Evropske komisije. Evropski Savjet je promovisao "otvoreni metod koordinacije". Ona izvršava operativne zadatke u Uniji uz ovlašćenja koja prevazilaze ingerencije vlada njenih članica. Nastanak 1965. Bruxelles. Iako složeniji ili hibridni oblici organizovanja institucija u EU nisu rijetkost. fuzijom nekih izvršnih organa Zajednice i budućnost koja će Evropskoj komisiji odrediti konačne konture organizovanja i dati joj odgovarajući arsenal ingerencija. Ugovorom su regulisani odnosi Komisije i Evropskog parlamenta. slučaj "probijanja" budžetskih limita u Grčkoj). striktno konsenzusom. te donosi uputstva koja 10 su obavezujuća za zemlje kojima su upućene. 11 O institucionalnoj ulozi Komisije u EU vidjeti u: J. kao način sprovođenja politika Zajednice obavezne su za subjekte i nivoe na koje se odnose. ali i prema savremenim ustavnim doktrinama riječ o neobičnoj koncentraciji ingerencija u jednom funkcionalnom organu. Na njenu adresu se upućuju i brojne kritike zbog nedovoljne politčke odgovornosti. koji se donose kada nije moguće postići kosenszus. sistem kolektivne koordinacije i nadzora nad zajedničkim politikama EU. COREPER skraćeno od Committee of Permanent Representatives (Komitet stalnih predstavnika).3. Louis & M. Odstupanja nacionalnih politika podrazumijevaju apele. Ipak." Evropska komisija podnosi zakonske prijedloge. Komisija participira u pripremi akata za Savjet Evropske unije. kojima su prema odredbama Ugovora o Evropskoj uniji dodijeljene ključne ingerencije u razvoju ekonomskog sistema i monetarnoj sferi. Waelbroeck. Ipak. Tako npr. Universite de Bruxelles.V. te kreira druge mjere za Savjet Evropske unije. god. Odluke. upozorenja.Aktuelni plan predsjedavanja je napravljen 1996. po mnogo čemu su specifični. Hijerarhijski. igrajući ključnu ulogu u realizaciji vizije 11 i ideje o ujedinjenoj Evropi i kao takva predstavlja "srce institucionalnog sistema Evropskih zajednica. Isto tako. mišljenja i preporuke često mogu biti u funkciji nagovještavanja donošenja obavezujućih regulativa i uredbi. 10 9 7 . treba naglasiti da Komisija u ovom trenutku ima važnu misiju nadnacionalnog organa koji daje pokretačku snagu procesima evropskih integracija. preko nje se nadgleda provođenje zakona i ustavne regulative. Iako je sa aspekta osnovnih demokratskih načela. Ugovora o Evropskoj zajednici. Budžetski komitet i Specijalni komitet za poljoprivredu. postoji autonomnost u pronalaženju modusa njihovog izvršenja. Ovakav pristup je formalizovao Evropski savjet u Lisabonu 2000. dijelom čak i (kvazi)sudsko tijelo Unije. Savjet Evropske unije u svome djelokrugu rada donosi regulative i uredbe sa obavezom svake zemlje članice da ih primjenjuje. La Commission au Coeur du systeme institutionnel des Communautes europeennes. 1989. pokreće programe i projekte. Komisija. razvoj preduzetništva. Parlament može podsticati Komisiju na izradu akata kojima se provode obaveze i zadaci iz Ugovora na nivou Unije (član 192. dok su preporuke i mišljenja uglavnom neobavezujući dokumenti. ova forma organizovanja je po mnogo čemu specifična. god. viši organi u odnosu na Komisiju su Evropski savjet i Savjet Evropske unije. god. za period do 2020. Evropska komisija predstavlja respektabilnu i sa praktičnog aspekta jedinstvenu komunitarnu instituciju. zavisiće buduće ingerencije i reforme ove institucije. Ona je izuzetno važna za funkcionisanje Unije i predstavlja njen centralni organ. pa čak i primjenu sankcija od strane EU (npr. Od odluke da li će se EU kretati u pravcu federalizacije ili će uticaj vlada zemalja članica evropske integracije usmjeravati prema konfederalnom obliku organizovanja. Ugovora). Ipak. Broj odluka i uredbi je enormno visok. 1. Na tijelima Komisije se usvajaju odluke obavezujućeg karaktera. posebno kroz nadgledanje makroekonomske politike i zapošljavanja. god. pa se u EU stvaraju i negativne percepcije o Evropskoj komisiji kao ultrabirokratskom tijelu. Ovu instituciju servisira generalni sekretarijat u čijoj se funkciji nalaze Komitet stalnih predstavnika 9 COREPER. kao embrion buduće vlade EU ima širok manevarski prostor za djelovanje. što je regulisano članom 107. Današnje ingerencije i aktivnosti koje provodi Komisija daju joj za pravo da se u "realnom životu" tretira i ponaša kao "vlada Zajednice". izvršno. ali i najviša ovlašćenja u sektoru spoljne i bezbjednosne politike. U njemu se pazilo na ravnomjerniju distribuciju predsjedavanja od strane velikih zemalja Unije. prema odredbama Ugovora iz Mastrihta Savjet Evropske unije odluke iz oblasti monetarne politike može donositi prema preporukama Evropske centralne banke (ECB) poslije konsultacija sa Evropskim parlamentom i Komisijom. socijalne i penzione politike. Evropska komisija Evropska komisija je važno zakonodavno.

Pravila utvrđuju i limite vrijednosti poklona koje komesari mogu primati. U određenim situacijama i Savjet može obavljati neke izvršne funkcije. uključujući i finansije bračnog druga. Međutim. a ima zemalja koje još nisu imale komesara. No. Oni se mogu birati više puta iz iste zemlje. dodatno su opteretili rad Komisije. Komisija raspolaže određenim dijelom opštih normativnih nadležnosti sa pravom da po pojedinim pitanjima može uputiti direktive državama članicama. To Komisiji daje dodatne obaveze. stimuliše zaposlenost. ipak i ona obezbjeđuje komunikaciju sa UN i njenim specijalizovanim institucijama. Fond za regionalni razvoj je veoma značajan instrument kojim se djeluje na ravnomjerniji razvoj pojedinih područja Unije (ima izraženu ekonomsku i socijalnu komponentu). prijedloge ili insistirati na zasjedanju Savjeta Evropske unije na rješavanju tih pitanja. Ova stručnoadministrativna tijela primjenjujući različite procedure razmatranja i odlučivanja utiču na specifične probleme funkcionisanja trgovinske politike. dodatni poslovi često nisu bili praćeni rastom finansijskih kapaciteta za njihovu implementaciju što je. Poslije posljednjeg proširenja na EU27 broj komesara je manji od broja država. karipskim i pacifičkim državama preko Evropskog fonda za razvoj itd. Svjetskom trgovinska organizacijom (WTO) i drugim međunarodnim i specijalizovanim organizacijama. jer su integracije uz formalnopravne poslove praćene mnogim. Komisija raspoređuje resore komesarima prema određenim kriterijumima. AGENDA. tako da u obliku dokumenata. EU razvija međunarodnu saradnju sa afričkim. Formacijski.može usvojiti neki akt ili odluku koji mijenjaju ono što je već usvojeno. Evropska komisija je zadužena za procedure projektovanja i bilansiranja budžeta. uz deficit administrativnog osoblja. Ona posjeduje i opšta ovlašćenja. protokola. Njegov nacrt i stručno mišljenje Komisija dostavlja Savjetu Evropske unije i Evropskom parlamentu participirajući tako u njegovoj kreaciji i usvajanju. obavezno prijavljivanje finansijskog stanja. zajedničke poljoprivredne politike. i 1993. Komisija je u svom sastavu do 2004. Treba apostrofirati da su 1988. dok je poslije 2004. Prema ovim kodeksima oni ne mogu obavljati nijednu drugu plaćenu ili neplaćenu funkciju ili vršiti bilo kakav izborni mandat. komesarima su nametnuta stroga pravila ponašanja. Ova visoka funkcija se bira na mandatni period od pet godina i njen nosilac ima izuzetno visoka i značajna ovlašćenja. god. Poslije imenovanja komesari više ne predstavljaju države iz kojih dolaze. Komisija upravlja i Evropskim fondom za regionalni razvoj i Evropskim fondom za poljoprivrednu orijentaciju i garancije. god. ali bez adekvatne finansijske kompenzacije. Evropska komisija upravlja strukturnim fondovima (fundamentalnim finansijskim resursima regionalne politike). U domenu zajedničke spoljne politke Evropska komisija može davati inicijative. Iako je uloga Komisije na spoljnopolitičkom planu inferiorna u odnosu na značaj Savjeta Evropske unije. utiče na rast ličnog standarda građana itd. bez obzira da li su se one već integrisale u EU ili se nalaze u predpristupnoj ili pristupnoj fazi. dok se ratifikacija Komisija vrši u Evropskom Parlamentu. Ona upravlja i socijalnim fondom koji unapređuje socijalnu politiku Unije. zatim CARDS. kakva je uloga Evropske komisije u sferi rješavanja ekonomskih problema i makroekonomske politike? Ona je zadužena za provođenje zajedničkih politika EU i kao izvršni organ implementira odluke Savjeta Evropske unije. Važna je i uloga komiteta formiranih od strane predstavnika članica EU. ali i podigli njen uticaj. Mandat članova Komisije traje pet godina i može se obnoviti. Tacis i Meda za programe prekogranične saradnje. carinskog sistema itd. god. Prethodno se mora obezbijediti saglasnost Evropskog Parlamenta. U sljedećoj tabeli su prikazani svi dosadašnji predsjednici Evropske komisije: 8 . udvostručeni strukturni fondovi. Jedan od najvažnijih se odnosi na tzv. nekad i grandioznim programima. Predsjednika Evropske komisije bira Savjet Evropske unije kvalifikovanom većinom. Evropska komisija ima posebnu odgovornost za afirmaciju odnosa sa istočnim zemljama. Novi veliki projekti i programi kao što su INTERREG za zemlje članice. PHARE. memoranduma ili na drugi način može davati inicijative i sugestije po različitim komunitarnim pitanjima. već odgovaraju Skupštini Evropskih zajednica i uživaju punu političku i ekonomsku samostalnost. uz već afirmisane programe kao npr. kojima predsjedava član Komisije. te utvrđuju posebna pravila sukoba interesa. imala dvadeset članova-komesara. EU u kontinuitetu afirmiše proklamovanu politiku i ciljeve. kumuliralo različitim vrstama problema u radu Komisije. S druge strane. Ovo se posebno odnosi na devedesete godine prošlog vijeka kada je Evropska komisija dodatno opterećena novim zadacima. proširenja Zajednice. Završetkom sjevernih ušlo se u procese južnih širenja. Dalje. Komesare biraju zemlje članice. broj komesara porastao na 30.

kako za zemlje članice. uključujući i moguće promjene resora. saobraćaj. šefovi država i vlada EU su u Briselu odobrili da Zajednica izdvoji 200 milijardi evra za saniranje ekonomske krize. Sve navedene mjere koje je predložila Evropska komisija imaju za cilj da amortizuju udare na ekonomski rast.Barroso Italija Portugal Iz tabele je vidljivo da su predsjednici birani uglavnom od premijera ili ministara ekonomije i finansija zemalja članica Unije. god. Sredstva se prema planu trebaju iskoristiti za finansiranje privrednih aktivnosti i saniranje finansijskih tržišta na kojima su blokirani krediti za privredu. promjene u Zajednici utiču na strukturu i broj direktorata-direkcija koje vremenom postaju sve brojnije u odnosu na prethodne decenije. Razvoj Unije je praćen ekspanzijom novih direktorata-direkcija. pad zaposlenosti i preduprijede socijalne nemire širih razmjera.Britanija Dužnost prije Komisije Ministar spoljnih poslova Ministar ekonomije i fin. Jednostavno. Zato je organizacija direktorata-direkcija podijeljena na industriju. Ortoli Roy Jenkins Gaston Thorn Država Njemačka Belgija Italija Holandija Francuska V. Bez pretenzija za valorizacijom njihovih rezultata (jer će se o tome detaljnije govoriti u sljedećim poglavljima ove knjige) za mnoge od njih su vezane određene reforme kao npr. "Delorovi paketi" ili "Manšoltov plan" u poljoprivredi. ali i zemlje članice rade intenzivno na otklanjanju posljedica krize i u 2009. Ugovorom iz Amsterdama uloga predsjednika je dodatno ojačana. javne dugove i inflaciju. manje ili više. tako i za Zajednicu u cjelini. posebno za finansiranje malih i srednjih preduzeća. radi se o utvrđivanju zajedničkih smjernica za članice EU. predviđeno je i smanjenje poreza na dodatu vrijednost kako bi se privredi omogućilo smanjenje troškova i pomoglo na jačanju unutrašnje i spoljne konkurentnosti. dok će razliku od 170 milijardi obezbijediti članice EU. prema planu se može odstupiti od proklamovanih "kriterijuma konvergencije". Uglavnom. uvođenje koordinacije sa državama članicama u izboru komesara. Ministar ekonomije i finan. uočava se da su predsjednici Komisije uglavnom visoki funkcioneri ekonomske provenijencije. Uloga Evropske komisije se može objasniti na primjeru donošenja mjera kojim se nastoje ublažiti negativni uticaju aktuelne krize na ekonomiju zajedničkog tržišta EU. energiju itd. 1995-1999 Predsjednik Vlade-Premijer Predsjednik Vlade-Premijer Jacques Santer Luksemburg Predsjednik Vlade-Premijer 1985-1995 Jacques Delors Francuska Luksemburg Predsjednik Vlade-Premijer 1999-2004 od 2005 Romano Prodi Jose M. Institucije EU. Ugovor iz Nice dodatno ojačava poziciju predsjednika i on postaje istinski lider Komisije. god.2: Dosadašnji predsednici Evropske komisije Period 1958-1967 1968-1969 1970-1972 1972-1972 1973-1976 1977-1980 1981-1984 Ime iprezime Walter Hallstein Jean Rey Franco M. pokretati nove ideje i predlagati nove zakonske prijedloge. u čemu je uloga Komisije često i presudna. Pored ovoga. Dakle. 9 . To govori o značaju i profesionalnom profilu jedne od najznačajnijih i najodgovornijih funkcija u EU.Tabela 1.5% GDP što su prema budžetskim izdvajanjima visoka sredstva. Dalje. Svi predsjednici su na neki način. ostavljali rezultatske tragove. konkurenciju. Malfatti Sicco Mansholt François X. koje imaju zadatak da njihovu realizaciju usklade sa nacionalnim planovima. poljoprivredu. posebno kroz nadležnosti političkog odlučivanja. regionalni razvoj. Oni mogu odlučivati u domenu svojih nadležnosti. U ovim sredstvima budžet EU će participirati sa oko 30 milijardi evra. Zbog neplanirane redistribucije dohotka Komisija je predložila da se privremeno dopusti i probijanje strogih limita za budžetske deficite. U okviru Komisije djeluju Generalni direktorati (ili Generalne direkcije) kao važne institucije realizacije planiranih ciljeva i provođenje zajedničkih evropskih politika. Ministar za javne radove Ministar poljoprivrede Ministar ekonomije i finan. Iz predloženog se može zaključiti da je uloga Evropske komisije u ekonomiji EU veoma značajna. Direktorati sarađuju i koordiniraju sa drugim institucijama bez obzira na njihovu poziciju na hijerarhijskoj ljestvici i brinu o dosljednoj primjeni donešenih mera. posebno u kontekstu novih zajedničkih politika. To samo po sebi govori o karakteru problema i pitanja kojima se bavi ova visoka komunitarna institucija. Plan Evropske komisije je da se finansijska podrška kreće u nivou od oko 1. U drugoj polovini 2008. Ministar ekonomije i finan.

27% GDP EU. god. bez kompleksne analize se ne može dati realnija ocjena efikasnosti funkcionisanja komunitarnih institucija. dok je od 2007. Tako je npr. unutrašnje tržište. poljoprivreda.24% GDP. ekonomska i monetarna pitanja.2% DBP. U generalnim direkcijama.5 hiljada zaposlenih službenika. ostalim dijelovima 13 Komisije i njenim pomoćnim organima su zaposleni administrativni i stručni radnici.Tabela 1. god. provođenje spoljne politike i realizaciju brojnih drugih zadataka. stavka budžeta koja bilježi kontinuirani rast. a neke i značajno redukovane. pored izdataka za poljoprivredu i razvoj konkurentnosti.1958. 9/56. Kako se na prvi pogled čini da je administrativno-politički aparat EU glomazan.. jer na nivou EU još uvijek nije pronađeno rješenje za obezbjeđenje dovoljog broja stručnih kadrova za efikasniji rad svih tijela. Veliku odgovornost za ovakvo stanje snose i same države članice.4.3: Organizaciona struktura generalnih direktorata Energija i saobraćaj Administracija i osoblje Regionalna politika Mediji i komunikacije Razvojna politika Pravosuđe i unutrašnji poslovi Unutrašnje tržište Politika zapošljavanja i socijalna politika Porezi i carinska unija Istraživanje Trgovina Zajednički istraživački centar Politika konkurencije Politika zaštite životne sredine Budžetska politika Zaštita zdravlja i potrošača Finansijska kontrola Kancelarija za humanitarnu pomoć Ekonomski i finans.6. rashodi administracije su. Meronic/Haute Autorite. Dakle. zapošljavanje. poslovi Informaciono društvo Preduzetništvo Spoljni poslovi Poljoprivredna politika Politika proširenja Politika ribarstva U okviru "ostalih službi" su organizovani Generalni sekretarijat i pravna služba. implementaciju velikog broja zajedničkih politika. ribolov. budžetski limit u periodu 2000-2006. koji su direktno ili posredno upravljali budžetom od blizu 97 milijardi evra. spoljni poslovi i dr. ove institucije (direktorati i ostale službe) zapošljavale 28. god. do 2013. koje u nedostatku političke volje još uvijek nisu došle do optimalnih rješenja usmjeravanja najstručnijih kadrova u institucije EU. Iako su budžetske stavke u toku planiranja različito tretirane. Evropska služba za borbu protiv pronevjera.11. što se vidi iz tabele 1. aff. Problem je nedovoljan kvalitet zaposlenih. fiskalni sektor.). te funkcioneri. konkurencija. Direkcije obavljaju zadatke koji su indentični poslovima ministarstava jer je svaka od njih odgovorna jednom komesaru. Nemaju pravo odlučivanja već preciznu izvrčnu ulogu. U okviru ovih službi su organizovani i Eurostat. Gornja granica srednjoročnih finansijskih okvira maksimalnih rashoda je strogo limitirana i nje se moraju pridržavati svi nosioci budžetkih aktivnosti. a oni pojedinačno zaduženi za različite resore kao npr. industrija. regionalna politika. služba za prevođenje i 12 konferencije. Broj zaposlenih još uvijek ne predstavlja pretjerano finansijsko opterećenje. sa pravom se postavlja pitanje o troškovima potrebnim za njegovo funkcionisanje? Iako su ti troškovi prema ukupnom outputu EU relativno niski i iznose svega oko 1. Ova praksa je uvedena na inicijativu Komisije iako nije predviđena osnivačkim aktima Unije (vidi u tekstu presude od 13. budžet. limitiran na 1. 13 12 10 . Tako su tokom 2002. socijalna politika. saradnju sa zemljama članicama. vidljivo je da EU ima razvijenu organizacionu strukturu koja joj omogućava efikasno provođenje strateških ciljeva. službe za izdavaštvo i interne revizije itd. Treba istaći važnu činjenicu u vezi finansiranja komunitarne administracije. str. Ako se analizira struktura finansijskih okvira funkcionisanja EU i sredstva za rad administracije stave u odnos sa planiranim GDP Zajednice dolazi se do zaključka da je riječ o podnošljivim sredstvima za ovu istorijsku etapu njenog razvoja. Ipak. iznosio 1. OLAF. te Evropska grupa za etiku u nauci i novim tehnologijama i grupom savjetnika. CICE. ukupna budžetska izdvajanja na nivou Zajednice iznose oko 240 evra per kapita.

11 R.38 100 54 718 541 1 176 966 7 352 747 6 942 264 444 646 115 497 219 54 579 471 1 162 155 8 093 291 6 604 078 1 073 500 107 378 470 100. ali i mišljenja da se Komisija previše birokratizovala i otuđila od realnih komunitarnih problema.27 90. Tabela 1. vođenju zajedničkih politika i realizaciji spoljnopolitičkih aktivnosti. Kao u slučaju Evropskog savjeta.320 2008 6.4: Rashodi administracije prema finansijskom okviru 2007-2013. radikalnije promjene postojeće organizacione strukture institucija EU nisu realne. Rashode budžeta agregirane po ključnim aktivnostima prikazuje tabela 1. No. poljopriv. (u 000 evra) Budžet Budžet Indeks Naziv 2007 2006 2 3 4 5(3/4) Održiv razvoj 44 862 050 35 865 973 125. planirani su u iznosu od oko 50 milijardi evra.yu Dakle. politika-CAP Građanska prava. potrebno je reći da je.38 1. Godina iznos (mlrd.180 2007-2013 50. neophodno ih je staviti u odnos sa ukupnim rashodima budžeta EU. i ovoj instituciji postepeno opada uticaj.720 2011 7.europa. posebno kada se uzmu u obzir zadaci centralnih komunitarnih institucija u izgradnji EU.450 2009 7. kada je uloga Komisije u stvaranju i evoluciji Unije bila veoma značajna. tako i prema državama članicama EU i ostatku svijeta. evropesimisti i evrokritičari u svakoj problematičnoj i kriznoj situaciji aktuelizuju rasprave o ovim troškovima. da se rad takvih institucija podvrgne kontroli Evropskog parlamenta.37 6.680 2010 7. Ipak. neophodno je istaći da su troškovi administracije Unije (pogotovo ako se kompariraju sa ostvarenim društvenim proizvodom koji se realizuje na zajedničkom tržištu) podnošljivi.02 6. evra) Godina Iznos (mlrd. slobode. da bi se objasnila dimenzija troškova administracije EU. Ipak. bezbjednost i pravda EU kao globalni partner Administracija Kompenzacija UKUPNO Izvor: http://eur-lex. Međutim.84 47.5: Rashodi budžeta EU u periodu 2006-2007.08 Zajedn.b. treba konstatovati da je ovdje riječ samo o administraciji centralnog nivoa vlasti. Tada se može primjetiti da su oni još uvijek na relativno niskom nivou.5.12 41. za razliku od prije nekoliko decenija. U cilju povećanja efikasnosti predlažu se različite ideje a jedna od njih je i transformacija Komisije u sekretarijat ili drugi oblik pratećeg servisa Savjeta Evropske unije.85 105. ova institucija bilježila kontinuirani uspon i rast rejtinga. god. ukupni troškovi administracije EU u periodu 2007-2013.01 0.Tabela 1. evra) 2007 6. god. jer u članicama još funkcionišu nacionalne administracije.050 2013 7.bg. Kritičari traže njeno kontinuirano mijenjanje.300 Izvor: http//www. kako interno. I na kraju. Na prvi pogled ovaj iznos je izuzetno visok. Ne bi trebalo zanemariti da je EU već sada jedan od ključnih svjetskih ekonomskih i političkih aktera što je zasluga centralnih institucija i komunitarne administracije. Takvoj slici doprinose i suprostavljeni stavovi u vezi njene uloge u realizaciji projekta stvaranja ujedinjene Evrope.eu/budget/ Iz prethodne tabele se vidi da se troškovi administracije EU kreću u nivou od oko 6% od raspoloživog budžeta. 1 1 2 3 4 5 6 % 6 38.ekof. god.42 107.56 .900 2012 7.ac. Ali.25 101. Savjeta Evropske unije i parlamenata zemalja članica EU. Traži se.

god. god. a poslije izbora provedenih 1979. 17 Amsterdamskim ugovorom je predviđeno da Evropski parlament može imati najviše 700 poslanika bez obzira na broj članica. Ali. Članovi Evropskog parlamenta se biraju na period od 5 godina. Ovo ukazuje na složene procedure odlučivanja Evropskog parlamenta. uticaj Parlamenta je ipak optimalno dimenzioniran i smješten u veoma složene i fleksibilne ustavno-pravne okvire. posebno u fiskalnoj sferi. potvrđuje izbor Evropske komisije koju može čak i raspustiti odlukom dvotrećinske većine. već većinsku podršku obezbjeđuje od pitanja do pitanja. Parlament može imenovati i ombudsmana sa istražnim nadležnostima koji može razmatrati žalbe svih institucija EU izuzev Suda pravde i Suda prve instance. ali još uvek nije postao glavno zakonodavno tijelo. Jedinstvenim evropskim aktom. Za tu svrhu se mogu koristiti privremene komisije ili drugi mehanizmi kontrole. U tom sistemu odlučivanja je i većinska podrška Parlamenta u nekim situacijama neobavezujuća za Savjet Evropske unije ili za Evropsku komisiju. Ipak. Grčke i Portugala u Uniju povećao na 518. posebno u demokratskoj kontroli komunitarnih aktivnosti. savjetodavnog tijela osnovanog 1952. EU27 ima 736 poslanika. god. Treba naglasiti da političke aktivnosti Parlamenta. god. Tako je 1984. Evropski parlament je prva institucija koja je definisana Ugovorom iz Rima ali ne u današnjem obliku i pod sadašnjim nazivom. Poslije proširenja 1973. god. kršenje postojećih zakona i propisa ili nenamjenska trošenja sredstava. Odluka o direktnim izborima donešena je na Samitu u Parizu 1974. Evropski parlament Evropski parlament je visoki zakonodavni organ Evropske Unije.4. Parlament može istraživati slučajeve korupcije većih razmjera. broj poslaničkih mjesta raste na 434 da bi se poslije ulaska Španije. Evropski parlament ima pravo imenovanja i raspuštanja. ali je i tu u nekim segmentima limitirana. Ugovor iz Nice ovaj broj povećava na 732. Ipak. što ovu instituciju čini jedinstvenom u parlamentarnoj praksi.1. Skupština je imala 78 predstavnika a promjene su izvršene rezolucijom Parlamenta 1962. Dakle. mnogo važnija uloga Parlamenta je svedena na lansiranje političkih inicijativa i strategija u cilju jačanja integracionih procesa. Zakonodavne ingerencije Parlamenta su limitirane. ukupno 410 poslanika. pa tako npr. god. Važno je naglasiti da Evropski parlament u koordinaciji sa Savjetom Evropske unije odlučuje o nekim zakonodavnim i budžetskim pitanjima. god. kada je promijenjen naziv u Evropski parlament. a manje izvršnu ulogu. Evropski parlament ima 198. a kasnije i Ugovorom iz Masrihta. dok 2008. 15 Prvi direktni izbori za Evropski parlament održani su 1979. uvažavajući da je ovo specifična razvojna etapa EU i da su sile divergencija među članicama i kandidatima za prijem snažne. a njena primjena odložena za pet godina. 12 14 . god. ovo tijelo predstavlja 15 jedinstvenu međunarodnu instituciju a njegovi članovi se biraju direktnim izborima na demokratski način. Kao izabrano tijelo Evropski parlament je odmah po uspostavljanju počeo predlagati fundamentalne prijedloge. Međutim. Slijedeće proširenje sa Austrijom. ojačane su i proširene nadležnosti Evropskog parlamenta. Od ukupnog broja jedna trećina članova su žene a izborni proces se odvija po univerzalnim izbornim pravilima. gdje je ova institucija ostala bez nadležnosti. Sadašnji sastav 17 Evropskog parlamenta broji 736 članova. imaju predominantno deklarativnu. Za razliku od klasičnih parlamentarnih funkcija ovo tijelo ne bira i podržava vladu mehanizmima parlamentarne većine. god. 16 Evropski parlament je nasljednik Skupštine EZUČ. Ova visoka institucija je Rimskim ugovorom bila definisana kao Skupština i ovaj naziv 16 je zadržan do 1962. Tako npr. Švedskom i Finskom povećava broj poslanika na 626. Evropski parlament participira u potvrđivanju međunarodnih sporazuma ili ugovora o proširenju koje donosi natpolovičnom većinom. sačinjen nacrt Ugovora o osnivanju EU (poznat kao "Spinelijev plan") ali on nije usvojen iako su njegove ideje realizovane kroz druge komunitarne programe i ugovore. u oblasti fiskalne politike Parlament posjeduje limitirane nadležnosti dok je njegova uloga u usvajanju i kontroli budžeta značajna. Poslije 1984. 14 iako hijerarhijski visoko pozicionirane. god.

nego prema pripadnosti političkoj opciji i transnacionalnim političkim grupama. Član.) Politička grupacija Evropska narodnjačka partija-Evropske demokrate Partija evropskih socijalista Savez liberala i demokrata za Evropu Unija za Evropu nacija Evropski zeleni-Evropski slobodni savez Evropska ujedinjena ljevica-Nordijska zelena ljevica Nezavisnost i demokratija Nepriključeni članovi Izvor: Evropski parlament Br. tako da se odlučivanje u ovom domu usložnjava. prikazane su ključne političke grupacije koje egzistiraju u Evropskom parlamentu: Tabela 1. na kojima su 18 učvršćene konzervativne i desne političke opcije što neki analitičari tumače i kao trijumf evroskepticizma. 13 . ne po nacionalnoj matrici.) Zemlja članica Njemačka Francuska Italija V. Britanija Španija Poljska Rumunija Holandija Belgija Češka R. juna.6. Ali.7: Političke grupacije u Evropskom parlamentu (2008.Tabela 1. god. god.7. Podršku multi-nacionalnom pristupu u koncentraciji stranaka i poslaničkih mandata pružio je i Ugovor iz Mastrihta. To ne iznenađuje ako se zna da su političke partije koje funkcionišu na cijeloj teritoriji EU ili njenom većem dijelu snažni integracioni i kohezioni faktori 18 Na izborima pravo glasa je imalo blizu 380 milona evropljana koji su birali 736 poslanika Parlamenta. U tabeli 1. Ovakva politička situacija se ponavlja u skoro čitavom periodu postojanja Parlamenta.6: Članovi Evropskog parlamenta po zemljama članicama (2008. vidi da ekonomski razvijenije zemlje i osnivači Zajednice imaju i najveći broj članova Parlamenta čime se želi sačuvati kontinuitet evropskih integracija. Parlamenta 284 215 103 44 42 41 24 32 Broj članova 99 78 78 78 54 54 35 27 24 24 24 24 24 Zemlja članica Švedska Austrija Bugarska Finska Danska Slovačka R. U Evropskom parlamentu poslanici se grupišu. 2009. sa ovom raspodjelom nisu zadovoljni osnivači niti novoprimljene članice jer stalno širenje Unije dovodi do teritorijalnih disperzija glasova. Irska Litvanija Letonija Slovenija Kipar Estonija Luksemburg Malta Broj članova 19 18 18 14 14 14 13 13 9 7 6 6 6 5 Iz prethodne tabele je vidljivo da su dvije vodeće političke grupacije u Evropskom parlamentu Evropska narodnjačka partija-Evropske demokrate i Partija evropskih socijalista. Posljednji izbori za Parlament su održani 7. god. Grčka Mađarska Portugal Izvor: Evropski parlament Iz tabele se 1. Situacija postaje još kompleksnija kada se članovi Parlamenta svrstaju prema političkim afinitetima. Ove dvije grupacije nikada nisu mogle pojedinačno imati natpolovičnu parlamentarnu većinu.

Komisija za slobode. zbog protivljenja Velike Britanije ovaj koncept se ne realizuje. Komisija za prava žena. Nerijetko se pribjegava formiranju privremenih komisija ili potkomisija zaduženih za elaboraciju specifičnih tema. poslanik ne može biti član Ekonomskog ili Socijalnog komiteta Unije.Zajednice i komunitarne ideje. ali su problemi riješeni Ugovorom iz Edinburga. a od juna 2009. prava građana i unutrašnje poslove. s tim da takvu proceduru propišu Savjet Evropske Unije i Evropski parlament. U radu Evropskog parlamenta se ispoljavaju političke razlike koje se prenose i na rad komisija i ostalih tijela. obrazovanje i medije. Međutim. čime se u procesu odlučivanja povećava transparentnost i efikasnost rada. Komisije prema potrebi. Komisija za žalbe. tehnološki razvoj i energetiku Komisija za razvoj i saradnju Komisija za saobraćaj i veze Komisija za ekologiju. Da bi se formirala politička grupa neophodno je obezbijediti 20 poslanika iz 6 zemalja. Takođe. monetarna i komisija za industrijsku politiku Budžetska komisija Komisija za budžetsku kontrolu Komisija za spoljne ekonomske odnose Komisija za regionalnu politiku Komisija za poljoprivredu i razvoj sela Komisija za ribarstvo Komisija za istraživanje. U ovom gradu se održava dvanaest plenarnih sjednica a vanredne se održavaju i u Briselu. omladinu. Rimski i Amsterdamski ugovori predviđaju jednoobrazne procedure u izborima za članove Parlamenta. Komisija za određivanje. Dakle. Oni se ne mogu pozivati na pravo imuniteta u slučajevima kada budu uhvaćeni u nekom krivičnom djelu. ali kako je već rečeno. komiteta. Godišnje zasjedanje se održava svakog drugog utorka mjeseca marta. Komisija za radna i socijalna pitanja. Evropski parlament posebno afirmiše rad komisija koje pripremaju prijedloge i radne materijale za plenarne i godišnju sjednicu. direktorata i predstavnika Računovod-stvenog Suda ili Suda pravde. Posebna pažnja je posvećena sukobu interesa i inkopatibilnosti funkcija kao što su funkcije člana vlade države članice. države članice slobodno određuju demokratsku proceduru po kojoj će izabrati svoje poslanike u Evropski parlament. Ovo tijelo ima ovlašćenje da između poslanika izabere Predsjednika i predsjedništvo koje zatim bira generalnog sekretara Evropskog parlamenta (koji koordinira i usmjerava rad službi i pomoćnih tijela). I Ugovor iz Masrihta predviđa mogućnost jednoobraznih izbora. članova komisija. god. Kao i u uobičajenim situacijama parlamentarne demokratije Evropski parlament može oduzeti poslanički imunitet. najmanje 25 članova Parlamenta iz sedam zemalja. No. Poslanik ne može biti zaposlen u Evropskoj investicionoj banci ili sličnim institucijama. Sljedeći pregled razvrstava komisije Evropskog parlamenta prema ekonomskom i neekonomskom karakteru njihove djelatnosti. u skladu sa univerzalnim izbornim pravilima. poslanici imaju prava na imunitet i druge privilegije. Parlament servisira generalni sekretarijat koji je lociran u Luksemburgu. verifikaciju imenovanja i imuniteta. Komisija za prava građana. riječ je o širokom spektru ograničenja. Ove političke grupe imaju vlastite sekretarijate. Kada je riječ o načinu izbora. Poslanici se biraju na pet godina i imaju političku pripadnost. niti biti član organa upravljanja komunitarnim fondovima nastalim realizacijom Osnivačkih ugovora. člana Administrat-ivnog savjeta itd. Ovo je stvorilo problem funkcionisanja ovog visokog tijela. bezbjednosnu i odbrambenu politiku. od kojih je najvažniji princip slobode javnog mišljenja i glasanja. a definitivna opredjeljenja potvrđena Ugovorom iz Amsterdama kojim se Strazbur inauguriše u parlamentarni centar ujedinjene Evrope. Komisija za kulturu. Komisije Evropskog parlamenta ekonomskog i subekonomskog karaktera: Ekonomska. Mjesto zasjedanja Evropskog parlamenta je Strazbur. 14 . Komisija za ustavna pitanja. zdravstvo i zaštitu potrošača Komisije Evropskog parlamenta neekonomskog karaktera: Komisija za spoljna pitanja.

U obavezne troškove ulaze izdaci za finansiranje poljoprivrede i rashode koji se u budžetu javljaju kao recidivi Osnivačkih ugovora i o njima odlučuje Savjet Evropske unije. Tada Savjet Evropske unije i Evropska komisija moraju predložiti novi prijedlog budžeta. Parlament može formirati i interparlamentarne delegacije koje komuniciraju sa parlamentima drugih zemalja. Parlament većinom glasova ili kvalifikovanom većinom od dvije trećine glasova može 19 odbaciti budžet. i njegovo neprihvatanje (zbog zloupotraba i nepravilnosti) je tokom 1999. To je i razumljivo jer se najveći broj institucija EU bavi pitanjima iz ekonomske i subekonomske sfere. Evropski parlament ima važne ingerencije nad Evropskom komisijom i Savjetom Evropske unije kada je riječ o političkoj kontroli. i 1985. uslovima rada. saobraćaj. izuzev kad je riječ o pristupanju novih država članica. Parlamentu dakle. neobaveznim troškovima. kohezionih fondova. zajedničkim odlučivanjem i usaglašavanjem mišljenja. istraživanju i razvoju. saradnjom. Ali. Saglasno mišljenje se donosi većinom glasova Skupštine Zajednica. god. postoji limitiranost Parlamenta u sektoru budžetskih nadležnosti. te međunarodnim institucijama i organizacijama. transevropskim mrežama. Građani Unije mogu ulagati žalbe na rad zajedničkih institucija. Parlament kontroliše Komisiju i Savjet preko različitih izvještaja o njihovom radu ili preko peticija po različitim pitanjima funkcionisanja Unije. god. 20 19 15 . Parlament ima karakteristike medijatora ili ombudsmana. istraživanju. Već je rečeno da se u slučaju sumnje u korupciju ili nenamjenskog trošenja mogu konstituisati privremena tijela. zbog pomoći slabije razvijenim članicama. Evropski parlament je odbacio budžet 1980. prevare i dr. životnoj sredini. Iako nema ovlašćenje za donošenje godišnjih odluka o budžetskim prihodima i rashodima. one se najčešće obavljaju sa Savjetom Evropske unije onda kada je to predviđeno Osnivačkim ugovorom. Izvještaj je razmatran 1998. pripada pravo naknadne ocjene i kontrole prihvatanjem ili neprihvatanjem izvještaja o 20 izvršenju budžeta koji podnosi Evropska komisija. Ovo stanje je objašnjivo činjenicom da se evropske zemlje nalaze u procesima dominantno ekonomskih integracija. zabrani diskriminacije na nacionalnoj osnovi itd. 21 Ustanovljena 1994. već je riječ o tome da Skupština ima ingerencije odlučivanja o prijedlogu izglasavanja nepovjerenja Evropskoj komisiji. Davanje saglasnog mišljenja omogućava Evropskom parlamentu pravo veta u slučaju kada je saglasnost uslov za odluke Savjeta Evropske unije. zakonodavna uloga se vrši konsultacijama. god. Postupak uspostavljen JEA omogućava Skupštini Zajednica pravo veta i dostavljanje amandmana. Ovdje se ne radi samo o izglasavanju članova Evropske komisije. zdravstvu te obrazovanju i kulturi. Najčešće se primenjuje u odlučivanju u oblasti uređenja unutrašnjeg tržišta ali nije rijetka upotreba i u slobodi kretanja radne snage. članovi Evropskog parlamenta mogu postavljati pitanja Evropskoj komisiji i Savjetu Evropske unije. Evropski parlament nije prihvatio izvještaj Evropske komisije o izvršenju budžeta 1996. god. Mastrihtom je proširen postupak saradnje na nove oblasti kao što su odluke o Evropskom socijalnom fondu.Iz pregleda se uočava heterogenost komisija. Dakle. god. Ugovor iz Nice proširuje postupke zajedničkog odlučivanja na industrijsku politiku i neka pitanja građanskog prava. što obezbjeđuje kontrolu. Ugovor iz Mastrihta ustanovljava i postupak zajedničkog odlučivanja koji se odvija u nekoliko faza. vidljivo je da većina pripada grupi koja se bavi ekonomskim ili subekonomskim temama. Kada su u pitanju konsultacije. profesionalnoj obuci. nekih međunarodnih ugovora i unifikacije izbornih pravila za Evropski parlament. Konačno. Ipak. god. transparentnost i političku ravnotežu u cilju efikasnijeg funkcionisanja komunitarnih institucija. transportu. što je našlo mjesta i u Ugovoru o Evropskoj uniji. Tehnički. Fondovi imaju cilj smanjiti razlike u nivou razvijenosti zemalja EU i olakšati im pristup u EMU. Dalje. Ugovor iz Amsterdama afirmiše upotrebu ovog postupka na socijalnu politiku. nadležnost Parlamenta u oblasti budžeta je svedena na odlučivanje o tzv. evropsko državljanstvo. izazvalo veliku krizu u Zajednici. U Mastrihtu je ovaj postupak proširen na 21 određena pitanja iz domena rada Evropskog sistema centralnih banaka. Ovo je instrumentarij demokratske kontrole i ravnoteže političkog sistema Unije. zaštiti životne sredine. što su "omogućile" odredbe Ugovora iz Mastrihta.

Transparentnost. gdje spadaju: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Usaglašavanje zakonodavstva za regulaciju unutrašnjeg tržišta. Saobraćaj i proširenje nadležnosti u oblasti transevropskih mreža. poslije početka primjene Ugovora iz Mastrihta.Evropski parlament sa Savjetom ministara zajednički odlučuje o pitanjima koja su izuzetno značajna za funkcionisanje i razvoj EU. Locirana su u dva perioda. Prvi se odnosi na zajedničko odlučivanje od 1993. Istraživanje i razvoj. Carinska saradnja. Iz prethodnog pregleda se uočavaju ključni pravci evolucije EU. Amsterdamskim ugovorom zajedničko odlučivanje ove dvije institucije se znatno proširuje slijedećim pitanjima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Regionalni razvoj. sloboda nastanjivanja i zabrana nacionalne diskriminacije. Dinamičnost i raznovrsnost zajedničkog odlučivanja Parlamenta i Savjeta najbolje govore o ovom važnom periodu za njen opstanak i stvaranju pretpostavki za nastavak integracionih procesa. borba protiv prevara i zaštita podataka. Državljanstvo. Obrazovanje. 16 . Sloboda kretanja radne snage. kultura i zdravstvo. Zaštita potrošača. nastanjivanja i nostrifikacije diploma. Pitanja iz oblasti zaštite životne sredine iz nadležnosti EU. Dugoročni programi istraživanja. Zapošljavanje i socijalna politika. Slobodno pružanje usluga na zajedničkom tržištu. Transevropske mreže. Zdravstvena zaštita. Statistika. god.

: Simplificirana shema odlučivanja u EU 1. On ima krucijalnu ulogu u razvoju evropskog prava. Konačno. 22 Vidjeti više u: P.8. U tim situacijama nije potrebno prihvatanje nadležnosti ovog suda od strane država članica.8. Ovaj organ Zajednice zasjeda u Luksemburgu i nadležan je u svim slučajevima predviđenim Osnivačkim ugovorima. Sud je nadležan za pružanje pomoći nacionalnim zakonodavstvima. ili Evropski sud pravde je vrhovna sudska institucija EU. Les organisations internationales. Slika 1. Evropski sud pravde Sud pravde evropskih zajenica. Kao vrhovni promoter i čuvar komunitarnog prava Sud svoju poziciju afirmiše filozofijom federalizma. Sud pravde evropskih zajednica 1.5. Zbog toga je i dobio epitet Vrhovnog suda "potencijalne evropske federacije. Drugu determiniše uloga krajnje instance u Zajednici koja se odnosi na rješavanje sudskih sporova.Simplificirana šema načina odlučivanja prikazana je na slici 1.5." odnosno ova institucija EU 22 aktivno participira u kreiranju komunitarnog pravnog sistema federalnog tipa. Prva obaveza se odnosi na zakonito provođenje Ugovora i drugih regulativa EU. Armand Colin. Moreau Defarges. 17 . Ova činjenica je posebno važna zbog toga što je Unija veoma složena i dinamična državno-pravna integracija čiji razvoj nije moguć bez obimnog zakonodavstva i svih oblika regulacije. Sud ima tri osnovne nadležnosti. 1993.

trebaju osigurati tumačenje i primjenu ovog Ugovora. Pred Sudom pravde evropskih zajednica mogu se voditi sljedeće vrste sporova: prethodno (prejudicijelno) pitanje. Ugovor Računovodstvenom sudu proširuje ovlašćenja u istrazi. 18 . Stranke koje izlaze pred Sud pravde moraju imati zastupnike a odluke koje Sud donosi mogu biti u obliku presuda ili ordonansi. Računovodstveni sud ima pravo kontrole fondova Zajednice (kojima upravljaju spoljni organi) i Evropske investicione banke. Kao i komesari ili poslanici. Ugovora. U instituciji je zaposleno 23 24 26 Da bi se izbjegla izmjena cjelokupnog sudijskog kadra na kraju mandatskog perioda. Tajnim glasanjem Sud pravde imenuje sekretara i sekretarijat na mandatni period od šest godina. tako i sudije Suda pravde evropskih zajednica uživaju zakonom propisane privilegije i imunitete. Formacijski. jer kod svakog komunitarnog ili nacionalnog organa. Računovodstveni sud postaje institucija Evropske unije. u EU27 Sud ima 27 sudija. sprovođenja ugovora i implementacije regulative na cijelom području Unije.U svom sastavu Sud pravde ima po jednog sudiju iz svake zemlje članice (tako npr. Evropski sud pravde je krajnja instanca razrješavanja sporova. Njihov mandat može biti obnovljen. postupak (tužba) za poništenje akta. Dakle. god. Sudije i advokati moraju biti stručne i nezavisne ličnosti koji se uz prethodni 23 dogovor sa vladama članica imenuju na mandatni period od šest godina. Pravni sporovi između država članica ili sporovi članica sa institucijama EU se iznose pred Evropsku komisiju i ukoliko se ne mogu pronaći rješenja. Evropskom sudu pravde je pridružen Prvostepeni sud sa primarnim ciljem rasterećenja Suda pravde. Aktima EU nisu predviđene bilo kakve restrikcije u vezi nacionalne pripadnosti zaposlenih u Sudu pravde. 1. on ima petnaest članova koji se biraju na mandatni period od šest godina od strane Savjeta Evropske unije. između ostalog. pet ili jedanaest sudija (veliko vijeće). Sud participira u proceduri usvajanja izvještaja Evropske komisije o izvršenju budžeta pred Strazburškom Skupštinom i konsultuje se po relevantnim finansijskim i budžetskim pitanjima Zajednice. a stupio je na snagu 1977. Računovodstveni sud raspolaže drugim širokim ovlašćenjima. jer nema nikakva pravosudna ovlašćenja (shodno tome nema pravo gonjenja). Ovaj sud je ustanovljen Briselskim ugovorom 1975. ova institucija kontroliše zakonitost prihoda i rashoda Zajednice uvidom u desetine hiljada finansijskih operacija. Odlukom Savjeta Evropske unije iz 1988. u EU25 ih je bilo 25 itd. Evropski računovodstveni sud Ovaj sud je najmlađa i jedna od najautoritativnijih institucija EU. Iako nije klasični pravosudni organ. Komisija mora dati odgovor najkasnije do tri mjeseca. O nekim aspektima pravnog položaja ovog suda govori činjenica da njegovi akti ne mogi biti predmet tužbe za poništaj pred Sudom pravde evropskih zajednica. 26 U literaturi se mogu naći i sinonimi Evropski revizorski sud ili Evropski finansijski sud. posebno u antimonopolskoj regulativi i trgovinskom zakonodavstvu. Ugovor je.). Sjedište Evropskog računovodstvenog suda je u Luksemburgu. Ingerencije Prvostepenog suda su rezervisane za sporove između institucija EU i firmi. sadržavao reforme budžetskih procedura i proširenje nadležnosti Skupštine iz Strazbura. što ukazuje na kvazisudsku ingerenciju Komisije. zbog očuvanja svoje nadležnosti. praksa je pokazala da su sve dosadašnje sudije vodile porjeklo iz zemalja članica. tužba radi izostanka. Evropski sud pravde i Prvostepeni sud. pokreće postupke za poništaj akata. Ipak. Sud zasjeda plenarno i u vijećima od po tri. svaki u okviru sopstvene 25 nadležnosti. Čak je Ugovorom iz Amsterdama ovom sudu dozvoljeno da. Sud ima i opšte pravobranioce (u EU25 je bilo osam nezavisnih advokata-pravobranilaca). tužba zbog neispunjenja obaveza i postupak (tužba) za utvrđivanje vanugovorne odgovornosti. Prema Ugovoru iz Amsterdama. 25 Ove odredbe su regulisane članom 220. god. Kod ovog suda je veoma važna brzina odlučivanja. tek po potpisivanju Ugovora iz Mastrihta. Ugovora iz Nice. polovina sudija se bira već poslije tri godine. Ako dođe do spora među članicama oko povrede Ugovora. Pored njih.6. 24 takvi slučajevi idu pred Sud pravde. Zadatak suda je kontrola stanja cjelokupnih prihoda i rashoda Zajednice. Preko "izjave o tačnosti računa i zakonitosti i regularnosti obavljenih poslova" Računovodstveni sud dostavlja Evropskom parlamentu i Savjetu Evropske unije na uvid regularnost poslovanja računa institucija i organa koje je osnovala EU. U suprotnom tužba se predaje sudu. što je posebno regulisano odjeljkom 5. fizičkog ili pravnog lica koje upravlja komunitarnim fondovima može izvršiti provjeru "na licu mjesta". Međutim.

petnaest šefova kabineta i isto toliko atašea a ukupno je zaposleno oko 500 radnika. Ekonomski i socijalni komitet Ekonomski i socijalni komitet je konsultativni organ ustanovljen Rimskim ugovorom a definitivno učvršćen članom 257. god. monetarne i fiskalne politike. Zbog svega navedenog. zanatlija. transevropskih saobraćajnica i dr. zapošljavanja. Realno je očekivati 27 njegovu dalju ekspanziju i rast uticaja. Prosječna iskorišćenost fondova EU od strane ostalih tranzicionih zemalja je iznosila oko 69%. Sredstva se usmjeravaju za tačno određene namjene i izvršenje tačno definisanih nacionalnih makroekonomskih ciljeva. predstavnici društvenih djelatnosti i mnogi drugi. 27 Hrvatska je npr. a po potrebi i ostalim tijelima EU. Kontrola korišćenja prepristupnih fondova je izuzetno značajna aktivnost EU. Globalna kriza vodi ka novoj ulozi moderne kapitalističke države koja interveniše ogromnim finansijkim sredstvima prema finansijskim tržištima i sektoru realne ekonomije. kontinuirano raste. Ugovora iz Nice. Komitet je organizovan u sekcije koje razmatraju različite teme. Ostale institucije EU 1. borba protiv nezaposlenosti i inflacije sve više zaokupljaju vlade svih zemalja. kulture. Kao i drugi visoki funkcioneri Unije. 1. nove tendencije na globalnim finansijskim tržištima (apostrofira se aktuelna finansijska kriza) dodatno motivišu Sud u realizaciji aktivnosti iz njegove nadležnosti. U Komitet ulaze predstavnici proizvođača. Kao i u slučaju Evropskog računovodstvenog suda nestabilnost na globalnom nivou i pogoršanje makroekonomske i socijalne situacije u EU dodatno utiču na rast autoriteta Komiteta. 19 . Osnovni zadatak ovog komunitarnog organa je pružanje stručne pomoći Evropskoj komisiji. poljoprivredu itd. te da utvrdi interna pravila ponašanja pravilnikom koji odobrava Savjet Evropske unije kvalifikovanom većinom. zdravstva. Uloga Suda će i u budućnosti sve više jačati. Pored ovoga. ne iznenađuje spoznaja da značaj ovog konsultativnog organa. Stagnacija privrednog rasta.7. Na ta pitanja je sve teže pronaći pravovremene i efikasne odgovore. obrazovanja. ali i zbog kontinuiranog rasta makroekonomskih agregata i pokazatelja EU. najviši organi Unije imaju obavezu da u oblasti ekonomsko-socijalne kohezije. drugu radnici a treću grupu čine predstavnici ostalih aktivnosti (interesne grupe). iz fondova i programa predpristupne pomoći "povukla" 261 milion evra (97% odobrenih sredstava). trgovaca. pa se od ovog stručnog organa očekuju najbolji prijedlozi prema institucijama EU. ali podliježu strogim pravilima sukoba interesa i obavezi nepristrasnosti u obavljanju poslova. Izbor članova Ekonomskog i socijalnog komiteta se vrši na period od četiri godine uz mogućnost reizbora. uglavnom iz ekonomske i socijalne problematike. kako zbog širenja i ulaska novih država čija računovodstvena praksa još uvijek nije na nivou najviših evropskih standarda. Prvu čine poslodavci. Njihov zadatak je stručna analizira određenih pitanja o kojima se odlučuje na Savjetu Evropske unije ili Evropskoj komisiji. Komitet je podijeljen u tri grupe. Kao jedno od najstarijih konsultativnih tijela Komitet ima epitet druge evropske skupštine. konsultuju Ekonomski i socijalni savjet. socijalnu politiku. do polovine 2006. Ukoliko se ne ispoštuje ovakva procedura Evropski sud pravde može poništiti takve odluke. članovi ovog suda imaju određene privilegije i pravo na imunitet.1. Rad Komiteta je nezavisan u odnosu na druge institucije Unije.7. Sfera ekonomije i socijalni sektor će u bližoj budućnosti postati najosjetljiviji segment društvene strukture i društvenih odnosa. Tako se povećava finanijska osnova koja je predmet kontrole ove institucije. Računovodstveni sud je jedna od najmlađih institucija EU kojoj raste rejting i uticaj. poljoprivrednika. Ugovor iz Nice omogućava Sudu da formira vijeća u cilju usvajanja pojedinih izvještaja. Početkom milenijuma Komitet je imao 222 člana a ukupan broj zaposlenih je iznosio oko 700. Dakle. Tako postoje sekcije za industriju. Ugovor iz Mastrihta je Ekonomskom i socijalnom komitetu omogućio da zasjeda na sopstvenu inicijativu (prije Mastrihta pravo na sazivanje su imali isključivo Savjet Evropske unije i Evropska komisija). To neminovno proširuje interese državnih institucija prema dodatnoj finansijskoj kontroli u čemu je uloga Evropskog računovodstvenog suda izuzetno značajna. Dovoljno je ukazati na samo nekoliko činjenica da bi se uočio veliki značaj ekonomske komponente evropskih integracija i uloga Ekonomskog i socijalnog komiteta u integracionim procesima. koji najvišim komunitarnim institucijama približava razne profesionalne društvene grupe.

telekomunikacija. ruralnog razvoja i dr. Riječ je najčešće o radu kohezionih i strukturnih fondova. U tabeli 1. p. 20 . saobraćajnu politiku i zaštitu životne sredine. zdravstva. Komitet će i u budućnosti imati značajnu ulogu u predlaganju ekonomskih i socijalnih mjera. Ugovor o Evropskoj uniji predviđa da se ove funkcije obavljaju samostalno i u opštem interesu Zajednice. tako i rješavanjem problema proizašlih iz vanrednih kriznih situacija. Imenuje ih Savjet Evropske unije a na prijedlog država članica. Belgija Mađarska Portugal Švedska Bugarska Austrija Slovačka Danska 12 12 12 12 12 12 12 9 9 Finska Litvanija Irska Slovenija Letonija Estonija Kipar Luksemburg Malta 9 9 9 7 7 7 6 6 5 Izvor: Ugovor iz Nice. Amsterdamski Ugovor je proširio i neke interne nadležnosti. Po odredbama tog akta Komitet regiona se obavezno konsultuje u oblastima gdje postoje ili se mogu uočiti neposredni regionalni interesi. (Treaty of Nice.9: Pregled glasova članica EU u Ekonomsko socijalnom komitetu Njemačka V.Broj glasova u Ekonomsko socijalnom komitetu nije podijeljen prema stvarnoj ekonomskoj snazi zemalja članica.9 je prikazan broj glasova ovog komunitarnog tijela za EU27: Tabela 1.) Sastav Komiteta ukazuje na želju njegovih kreatora da se u punoj mjeri afirmiše princip koncensusa. Ekspanzija regionalne politike kao fundamentalne zajedničke politike i kontinuirani rast subvencija koje se iz različitih izvora troše na regionalni razvoj ovom Komitetu daju sve veći značaj. str. 1. U tabeli 1. obrazovanja. transevropske mreže. Bez obzira na parcijalne interese vlada zemalja članica.2. već odgovara strukturi Ekonomsko socijalnog savjeta. Zahvaljujući afirmaciji regionalne politike Komitet regiona zauzima sve značajniju poziciju u strukturi konsultativnih komunitarnih tijela. pitanjima funkcionisanja energetskog sektora. profesionalno usavršavanje. zapošljavanje.83-84. koordinacije i harmonizacije interesa "starosjedilaca" i zemalja koje ulaze u EU. kako redovnim servisiranjem osnovnih komunitarnih institucija. U njegovom sastavu se nalaze predstavnici regionalnih i lokalnih tijela. Komitet regiona Komitet regiona je savjetodavno tijelo odgovorno za rješavanje pitanja iz domena regionalne politike i regionalnog razvoja Evropske unije. Tako Komitet može autonomno donositi svoj unutrašnji pravilnik bez odobrenja Savjeta Evropske unije.10 prikazan je broj glasova ovog komunitarnog tijela za EU27. birani na mandatni period od četiri godine. kulture.7. pa je ovo komunitarno tijelo neophodno kod usaglašavanja. Britanija Francuska Italija Španija Poljska Rumunija Holandija Grčka EU 27 24 24 24 24 21 21 15 12 12 344 Češka Rep. Kao i Ekonomski i socijalni komitet i Komitet regiona predstavlja tijelo čija je uloga u evropskim integracijama i sistemu komunitarnih institucija u stalnom usponu. Komitet je ustanovljen Ugovorom iz Mastrihta. 83-84. pitanja o kojima raspravlja Komitet posmatraju se u kontekstu unapređenja komunitarnih ideja i razvoja zajedničkog evropskog tržišta. Broj glasova u Komitetu regiona nije podijeljen prema regionalnim parametrima (gradacija po ovom principu je kompleksna). Obavezno konsultovanje Komiteta se proširuje i na socijalnu politiku. Ugovor iz Amsterdama proširuje nadležnost Komiteta. Uticaj mu raste i zbog kontinuiranog širenja Zajednice.

Tabela 1. te Administrativni savjet i Upravni komitet. (Treaty of Nice. 1." Davanje finansijskih pozajmica državama kandidatima za pristupanje EU. Garantovanje vraćanja kredita koje uzima EU. Regionalna politika i regionalni razvoj će i u budućnosti EU imati veliki značaj. god. osnivanjem Evropske ekonomske zajednice (EEZ). str. Davanje pozajmica za razvojne projekte u manje razvijenim regionima EU. uobičajenu za odlučivanje u bankama nacionalnog ili komercijalnog značaja. Podrška investicijama u funkciji afirmacije unutrašnje i spoljne politike EU. kredita i zaključenja ugovora. koji ima ekskluzivnu nadležnost za finansijske operacije donosi konačne odluke o davanju garancija. 83-84. Savjet guvernera ima ključnu ulogu u odlučivanju. U organizacionoj strukturi banke dominiraju Savjet guvernera. Evropska investiciona banka Evropska investiciona banka (EIB) je ustanovljena 1957.) Sastav članova Komiteta regiona. Njeno sjedište je u Luksemburgu.10: Pregled glasovi članica EU u Komitetu regiona Njemačka V. Belgija Mađarska Portugal Švedska Bugarska Austrija Slovačka Danska 12 12 12 12 12 12 12 9 9 Finska Litvanija Irska Slovenija Letonija Estonija Kipar Luksemburg Malta 9 9 9 7 7 7 6 6 5 Izvor: Ugovor iz Nice. Ugovorom iz Rima. Stimulisanje politike zapošljavanja pozajmicama (Amsterdamski Ugovor) i razvoj malih i srednjih preduzeća.83-84. Banka svoje aktivnosti usmjerava na ravnomjerni razvoj zajedničkog tržišta i daje važan doprinos jačanju ekonomske kohezije. Potrebno je naglasiti da se regionalni pristup u organizaciji Zajednice razvio u specifičnu komunitarnu doktrinu (npr.7. Njega čini 25 članova i 13 zamjenika koji su nezavisne i kompetentne ličnosti 21 . tačnije. Taj pristup unapređuje komunitarnu ideju. On donosi opšte smjernice kreditne politike i ciljeve harmonizovane sa razvojem zajedničkog evropskog tržišta. Podrška programima od zajedničkog interesa za veći broj država članica EU. Garantovanje za isplatu pomoći zemljama tzv.3. Administrativni savjet. kao i u slučaju Ekonomsko socijalnog komiteta ukazuje na neophodnost pune koordinacije i usklađivanja regionalnih interesa u rješavanju problema iz njegove nadležnosti. smanjenju regionalnih razvojnih disproporcija itd. Obezbeđenje finansijskih sredstava za pomoć regionalnom razvoju. Ugovor o Evropskoj uniji daje Evropskoj investicionoj banci visoku hijerarhijsku poziciju među kumanitarnim institucijama. Britanija Francuska Italija Španija Poljska Rumunija Holandija Grčka EU 27 24 24 24 24 21 21 15 12 12 344 Češka Rep. Ovaj organ vrši monitoring izvršenja tih ciljeva i drugih direktiva. posebno u regionalnom razvoju. Ciljevi Evropske investicione banke se mogu sistematizovati prema sljedećim sektorima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Podrška programima uravnoteženog razvoja zajedničkog tržišta. p. odmah iza najviših tijela EU. Finansijske transakcije koje doprinose razvoju zajedničkog evropskog tržišta ili redukciji regionalnih razlika itd. protokolom koji je bio sastavni dio aneksa ovog Ugovora. ideje o "Evropi regija"). Savjet guvernera okuplja ministre koje postavljaju države članice EU (jedan ministar iz svake države). "trećeg svijeta. Evropska investiciona banka (EIB) ima svojstvo pravnog lica.

11. ali i srednje razvijenih i malih država. Konvergencija 3.5 14 6 2. (godišnje u u 2009. Bord direktora EIB je napravio Operativni plan za period 2009 -2011. god. Ipak. transport. daje za pravo onima koji ovu važnu komunitarnu instituciju tretiraju kao netržišnu organizaciju. Tako će ukupan iznos kredita u 2009. i 2010.). postoje i druge opasnosti koje proističu iz činjenice da se prvobitna namjena EIB u izmijenjenim društveno-ekonomskim okolnostima može transformisati u amortizera postojećih problema. investicije u energetiku. činjenica da se njenim aktivnostima stimulišu projekti koji u sebi imaju i političku komponentu. Sredstva EIB će se usmjeravati u sljedeće namjene: dodatnu podršku razvoju malih i srednjih preduzeća. god. reagovala na 29 širenje krize ka evropskom ekonomskom prostoru. Obim kredita EIB u ove dvije godine će iznositi po 15 milijardi evra. Reakcija EIB na aktuelnu krizu.8 milijardi evra za projekte realizacije ciljeva zajedničkih politika. koji sadži način podrške i operativne mjere prevazilaženja finansijske i ekonomske krize u članicama EU. god. 22 . Evropska investiciona banka će i u budućnosti predstavljati jednu od ključnih institucija zaduženih za implementaciju komunitarnih politika. klimatske promj. 2008. Za potrebe zemalja EU27 plasirano je 41. (godišnje u milijardama evra) milijardama evra) Mala i srednja Preduzeća Energija. Poslednji krizni događaji na svjetskoj ekonomskoj sceni su doprinijeli dodatnoj afirmaciji EIB. Kraj 2008.: Planirani obim ulaganja i nivo investicija EIB Namjena Dodatno godišnje finansiranje Dodatno ukupno investiranje za 2009. što svakako nije bio osnivaćki cilj ove finansijske institucije. Forsiranjem zajedničkih politika EU. i 2010. Tabela 1. a posebno zajedničkog tržišta i regionalnog razvoja. Preko njih (a to EIB jeste) vlade mogu efikasnije rješavati nagomilane ekonomske probleme alokacijama sredstava prema sektorima i akterima koji će polučiti najbolje ekonomske i socijalne efekte. kakve li ironije. a posebno početak 2009.4 milijarde evra ili 87% sredstava. i 2010. 29 COP je skraćenica za Corporate Operational Plan. Evropska investiciona banka je već u decembru 2008. Upravni komitet je zadužen za servisiranje redovnih dnevnih poslova. Međutim. god. Ovo će uticati na rast dodatnih investicija na nivo od oko 72 milijarde evra u 2009. iako ona nije netržišna institucija ili netržišni fond. Procjena o obimu dodatnih investicija proizilazi iz činjenice da se ukupno efektuirane investicije kreću u iznosu koji je oko pet puta veći u odnosu na finansiranje od strane banke. U tabeli 1. biti povećan za oko 30% u odnosu na nivo iz 30 prethodnih godina.11 prikazani su podaci o planu ulaganja EIB koji je usklađen sa potrebama EU u prevazilaženju ekonomske i finansijske krize. kapitalističke privrede spašavaju od 28 mogućeg privrednog sloma. EIB je plasirala sredstva u ukupnom iznosu od 47. U takvim uslovima svaka finansijska institucija državne provenijencije je više nego dobro došla.5 36 10 28 Češki premijer Vaclav Klaus je izjavio da državna podrška bankama "sahranjuje" kapitalizam i na mala vrata vraća socijalizam. infrastrukturu. god. karakteristični su po finansijskim intervencijama nacionalnih vlada vodećih ekonomskih sila. Za sadašnju krizu optužuje suvišno uplitanje države i rast troškova administracije (autorski članak za list Mlada fronta. Kao preko noći. i 2010. god. Ova banka se ne može smatrati komercijalnom bankom. 30 U 2007. god.koje u svom radu odgovaraju samo Evropskoj investicionoj banci. Prag. saobraćaj i sprječavanje klimatskih promjena. Dio dodatnih kredita će se usmjeriti u podršku zemljama Centralne i istočne Evrope za rješavanje problema konvergencije i rast rezervi. infrastruktura. čak i neminovnost kojom se. državna intervancija više nije "bauk" već postaje realnost.

Iz prethodne tabele se može zaključiti. 23 . Press Secretariat. Ova činjenica ohrabruje. Reakcija banke (iako su interventna sredstava banke su višestruko manja od gubitaka nastalih finansijskom krizom) daje jasnu poruku u ime EU da će se biti upotrijebljene sve raspoložive mjere odbrane evropskog ekonomskog i finansijskog prostora. Directors approve anti-crisis measures for 2009-2010. ne samo zbog brzine kojom je banka reagovala na aktuelnu situaciju.Rezerve Ukupno 3 15 12 72 Izvor: European Investment Bank. da se kreditna sredstva kojim EIB djeluje na zajedničkom tržištu radi neutralizacije finansijske krize usmjeravaju prema tačno definisanim oblastima. obzirom na ulogu EIB u finansijskom sektoru EU. Na prvi pogled je vidljivo da je riječ o intervencijama strukturnog karaktera. već i zbog njene privrženosti temeljnim načelima finansiranja. što je i razumljivo.

Balasa je 1961. Mc. eliminacija drugih ograničenja koja ograničavaju međunarodnu trgovinu itd. Trade liberalization and "revaled" comparative advantage. Strategijske ekonomske integracije su udruživanja država (obično susjednih) u cilju zaštite od nelojalnog uvoza. ekoloških i drugih razloga. istorijskih. 2002. Savest Evrope. Tako i politička moć prelazi sa nacionalnog na nadnacionalni nivo. Motivi za integracije nacionalnih privreda se nalaze u realizaciji mnogiih ciljeva. Dakle. Koleman. ali i ostalih proizvodnih faktora. Pored Balase za razvoj teorije evropskih integracija najzaslužniji su Mid (Meade) i Timbergen sa radovima objavljenim 1953. konfederalista." Ovaj vid integracija podrazumijeva visok stepen komunitarnosti. Balasine faze integracija su iz sadašnje perspektive zastarjele. 205. Trade liberalization among industrial countries.. New York. god. Funkcionalistima i federalistima su suprostavljeni nacionalisti. 32 O teoriji konstitucionalnih i postkonstitucionalnih ugovora i osnovama društvenih sloboda vidjeti u Bjukenen Džejms. Working Paper RSC.. Manchester Schol of Economics and Social Studies. 33 Balassa je ugledni ekonomista koji se bavio izučavanjem makroekonomskih problema i efektima integracija. Deliberative Politics and the Role of Law. Dž. ali su još uvijek aktuelne zbog izučavanja doktrinarnih... postavio koncept koji se sastoji od pet faza (oblika regionalnog udruživanja) kroz koje prolaze i u kojima se mogu naći regionalne integracije. DERETA. razloga i motiva nastajanja velikih 34 integracija. European University Institute.1. Dakle. regionalnog i međunarodnog nivoa. Federalne oblike integracija karakteriše postojanje nadnacionalnih institucija. Beograd. kao što su otklanjanje carinskih i necarinskih barijera.2. p. REGIONALNE INTEGRACIJE 2. od 31 federalista. regionalne integracije su specifičan vid udruživanja različitih ekonomskih. Granice slobode. pa stoga u pluralnim političkim društvima često opstruišu federaliste i funkcionaliste. gdje god postoji mogućnost efikasnijeg funkcionisanja centralnog (federalnog) nivoa. Na stvaranje strategijskih ekonomskih blokova snažno utiču i globalni ekonomski procesi. 34 O liberalizaciji tržišta Balassa piše šezdesetih godina prošlog vijeka u: Balassa B. str. Suština tih i ostalih pogleda na oblike organizovanja regionalnih ekonomskih integracija se može sumirati u sljedećim strukturama: 33 31 O problemima evropskog konstitucionalizma vidjeti u Lenaerts. Oni preferiraju integracije uz zadržavanje visokog stepena suvereniteta i nacionalnog identiteta članica zajednice. Multi-Level Governance. And Neyer. 1989. Funkcionisanje regionalnih integracija je vremenom doprinijelo stvaranju mnogih teorija.. One se dalje mogu integrisati na državnom ili međudržavnom nivou. Opšti i teorijski pristup regionalnim integracijama Regionalne ekonomske integracije su različiti oblici fuzija nacionalnog. F. postoji nekoliko osnovnih oblika ekonomskih integracija. Razlike su u dostignutom nivou političkih. Ekonomske integracije se stvaraju između država ili njihovih dijelova (regiona). ekonomskih i političkih pogleda. funkcionalisti se zalažu za institucije koje će biti zajednički vođene od strane zemalja i u kojima će se reforme ka snažnim integracijama dešavati "korak po korak. Postoje i integracije koje nastaju iz vojno-bezbjednosnih. 1967.. American Journal of Comparative Law 38. 31-103. unaprjeđenje trgovine kroz paralelne procese ograničenja i liberalizacije. Integracije obezbjeđuju slobodu kretanja ljudi i kapitala. ali i njihovih kombinacija. 24 . p. K. 595 ili u Joerges. dok se druge mogu odnositi na integracije radi povećanja trgovinske razmjene geografski ili politički bliskih zemalja u odnosu na ostale zemlje. Dalje. 1965. Polazna pozicija za izučavanje ovih fenomena je liberalizacija između članica integracije. 1990. političkih. dok u odnosu na treće zemlje postoje ili se uvode nove trgovinske barijere. Constitutionalism and the Many Faces of Federalism. funkcionalista itd.. C. 2003. The Making of a Constitution of the Europe. Teorijski. onda kada su integracioni procesi već u završnim fazama. i dr. S druge strane. Common Market Law Review 26. 32 demokratskih ili ekonomskih odnosa. i Balassa B. Savremene regionalne integracije su funkcionalni oblici organizacije između različitih država. VEGA. i 1954. političkih ili geografskih prostora. tolerancije i prava na veto članica integrisane zajednice. Graw-Hill. god. Mjere na planu regionalnih integracija imaju cilj eliminaciju prepreka integracijama. primjenjuju se i mjere harmonizacije. nacionalista. suština ekonomskih integracija je uglavnom. i dr. Mancini. Novi Sad. 1997. god.

jer se sada njihova politika zaštite domaće poljoprivrede tretira kao protekcionistička. 25 .1. To joj omogućava najkonkurentniju poziciju na cijelom području zone slobodne trgovine. po nižoj cijeni OP. jedan od većih problema koji se mogu desiti u zoni slobodne trgovine je elaboriran u sljedećem primjeru. elektronskim uređajima i sl. ona će moći ostvariti dodatni rast koji generiše rast izvoza u drugu (ili druge) zemlje zone. Pored poljoprivrede. Pretpostavimo da zemlja C želi zaštitu domaćih proizvođača poljoprivrednih proizvoda. Nakon određenog vremena zemlja C je odlučila da joj ciljno tržište za izvoz njenih poljoprivrednih proizvoda bude zemlja A. čak i bez rasta produktivnosti rada. Grafikon 2.1. ali mogu zadržati zatečene carinske stope za vanjsko tržište. saobraćaju. Pretpostavimo da tri zemlje odluče da formiraju zonu slobodne trgovine. Zona slobodne trgovine uspostavlja novu situaciju u kojoj zemlja sa višim cijenama OPmax uvozi robe bez carinskog opterećenja iz zemlje partnera u slobodnoj trgovinskoj zoni. Poslije procedure uvoza. konkretni problemi su često prisutni u trgovini motornim vozilima. zemlja članica zone slobodne trgovine autonomno formira cijenu robe. prikazuje funkcionisanje zone slobodne trgovine. pa je zbog toga formirala visok nivo carina. Na njemu se analizira situacija stvaranja zone slobodne trgovine između samo dvije zemlje. zemlja B 10% i zemlja C 30%. Ovaj oblik udruživanja podrazumijeva da svaka država zadrži carinsku tarifu i trgovinske propise prema trećim zemljama. Naravno. skretanja trgovine (trade deflection). a istovremeno vrši uvoz sa svjetskog tržišta. On se odnosi na uklanjanje svih carinskih i kvantitativnih (necarinskih) ograničenja u trgovini između članica zone. Najveća mogućnost je uvoz cjelokupne proizvodnje iz zemlje partnera. ako je partnerska zemlja relativno manja od referentne zemlje. Najveći nedostatak ovog oblika ekonomske integracije je pojava tzv. Ova situacija je značajna sa aspekta veličine zemalja. Svaka od njih različito formira nivo carina na uvoz poljoprivrednih proizvoda iz trećih zemalja na sljedeći način: zemlja A 5%. uvećanih za iznos carine u zemlji partneru. Takođe. Kako trgovinska razmjena sa članicama zone nema ograničenja takav oblik trgovine sa trećim zemljama može dovesti do povlašćenog položaja i narušiti tržišne odnose u zoni slobodne trgovine. ovo je simplificirani primjer koji pretpostavlja brojna ograničenja i pretpostavke. i to referentne zemlje (zemlje domaćina) i zemlje partnera koja je odlučila da sa referentnom zemljom uđe u ovu integraciju. Zato je ključni problem funkcionisanja zone slobodne trgovine način regulisanja pravila o porijeklu koja se primjenjuju na cjelokupan uvoz u zonu slobodne trgovine. Problem se javlja kod ponovnog uvoza ovih roba u zemlju C. Grafikon 2.: Zona slobodne trgovine na primjeru dvije zemlje U zoni slobodne trgovine zemlje članice ukidaju međusobne carine. Uvoz iz trećih zemalja u zonu slobodne trgovine je vođen tržišnim principima i neminovno se obavlja preko zemlje sa najmanjim carinskim opterećenjem. što u savremenim trgovinskim odnosima nije dozvoljeno.Zona slobodne trgovine je preferencijalni sporazum između država. Tako dolazi do stvaranja efekta "trade deflection" koji je rezultat novonastale situacije u kojoj zemlja partner obezbjeđuje tražnju u referentnoj zemlji. Zbog toga. upravo zbog nižih uvoznih carina poljoprivrednih proizvoda. Cijene u referentnoj zemlji će se uspostaviti na nivou svjetskih cijena.

To će povoljno uticati na privredu ove članice zone i popraviti njenu makroekonomsku poziciju (osnovna makroekonomska pretpostavka je. kapitala. Zajedničko tržište je karakteristično po uklanjanju preostalih trgovinskih barijera koje postoje u trgovini među članicama ove integracone strukture. Tako se uvoznici iz carinske unije i proizvođači iz trećih zemalja sprečavaju da za uvoz koriste zemlju sa najnižim carinskim stopama. posebno kod usaglašavanja fiskalne i kreditne politike. Druga prednost carinske unije je ostvarenje "velikog tržišta" i njegova konkurentnost. Svi tržišni akteri na zajedničkom tržištu imaju jednaka prava i obaveze. Karakteristična je po tome što sve članice prihvataju jedinstvenu valutu. jer će ta članica zone nastaviti uvoziti robe po svjetskim cijenama uvećanim za carinu. a samim tim.). 26 . dok će cijene u zemlji partneru porasti sa nivoa P na nivo P'. Ali. Isto tako. Pored drugih poslova.Ukupni efekti stvaranja zone slobodne trgovine između zemalja zavise od odnosa ponude i tražnje među njima. Kada se ova dva tržišta fuzionišu. zadržavajući karakteristike zone slobodne trgovine u odnosu na njihovu unutrašnju razmjenu. Ovaj pristup zahtijeva visok stepen harmonizacije. Dakle. Poslije tog prilagođavanja proizvođači iz zemlje partnera će povećati proizvodnju sa 0Q5 na 0Q6. članice prema nečlanicama unije formiraju zajedničku carinsku tarifu. Ovaj oblik integracija primjenjuje jedinstvenu uvoznu tarifnu politiku. ujednačiće se cijene u obe zemlje. spillover efekata u sektoru cijena. 35 O efektima carinskih integracija na blagostanje vidjeti u radu: John Mc Millan and Ewen McCann. vratimo se na formiranje cijena u zoni. U okviru carinske unije. Neto efekti referentne zemlje su u suficitu koji izaziva efekat trade creation (zbir površna dva šrafirana trougla) i gubitak zbog pojave efekta trade diversion (površina šrafiranog pravougaonika). Šrafirani pravougaonik prikazuje efekte od carina (za zemlju partnera) od realizacije uvoza sa svjetskog tržišta. vol. te poboljšava položaj u međunarodnoj razmjeni roba i usluga. komore i sl. Ključna prednost carinske unije nad zonom slobodne trgovine je u tome što nema skretanja trgovine. Već na prvi pogled je vidljivo da je zona slobodne trgovine složena integraciona struktura. Prethodni primjer obuhvata zonu od samo dvije zemlje. No. pad stope nezaposlenosti. da eksterni rast proizvodnje djeluje na rast outputa. isto kao i sami proizvodi kojima se trguje unutar zajedničkog tržišta. kao najvećoj i najkompleksnijoj ekonomskoj integraciji ima dvadesetak zajedničkih (komunitarnih) politika. bez obzira na zemlju porijekla ili mjesta gde je registrovano sjedište. U ovakvim unijama centralne bankarske institucije su odgovorne za kretanja u monetarnoj sferi i kreiranje monetarne politike. rast akumulacije i stabilnost u sektoru cijena). organe bezbjednosti. Razlika se ogleda u primjeni carinske politike. Ekonomska i monetarna unija predstavlja najkompleksniju integracionu strukturu koja sa može formirati u savremenom svijetu. pa je kretanje ljudi. djelovanjem tržišnih zakona će neminovno doći do tzv. 91. 363. Tako npr. carinske službe. U stvari. roba i usluga brže i efikasnije. U tim slučajevima se događaju velike špekulativne preraspodjele između članica zone koje nisu rezultat dogovorene politike. Međutim. Ova razlika predstavlja efekat trade creation koji se u zoni javlja zbog uticaja partnerske zemlje. Dokazano je da eliminacija međusobnih carinskih troškova i harmonizacija prema ostatku svijeta obezbjeđuje niže troškove. Zajedničko tržište predstavlja veliki izazov i grandiozno društveno dostignuće moderne epohe. One se usaglašavaju na nižim ili višim instancama odlučivanja. Kod zona sa više zemalja problemi poslije integracija se dodatno komplikuju. Tako će cijene u referentnoj zemlji pasti na nivo P'. monetarna unija podrazumijeva saradnju zemalja članica preko raznovrsnih politika koje se implementiraju na zajedničkom tržištu. zbog uloge zemlje partnera u zoni dolazi do ukupnog rasta uvoza u zonu slobodne trgovine za količine 0Q5-Q2Q1. posebno ukoliko je riječ o zemljama koje nemaju modernu i efikasnu izvršnu vlast i institucije (vlade. i vođenje zajedničke monetarne politike. The Economic Journal. jer se poslije potpisivanja sporazuma nalaze u istom tržišnom sistemu. 1981. rast eksterne konkurentnosti i profita. granične službe. Faktori proizvodnje imaju slobodu kretanja. one vrše i kontinuiranu koordinaciju sa monetarnim vlastima zemalja članica unije. Welfare Effects in Customs Unions. jer sav uvoz (Q2Q1) poslije ulaska u zonu dolazi iz zemlje partnera. a ne kao prije sa svjetskog tržišta. u EU. Carinska unija je oblik ekonomske integracije koji predstavlja složeniju varijantu zone slobodne 35 trgovine. proizvođači iz zemlje partnera će i dalje kupovati količine roba 0Q5.

kao prelazni period do stvaranja potpune carinske unije. Pored osnovnih. država A koja predstavlja veliko svjetsko tržište ukida carine na uvoz roba koje su porijeklom iz države B zbog geopolitičkih ili ekonomskih razloga.2. uglavnom. Postoji veliki teorijski i praktični fundus iz ove oblasti društvenog života. Preferencijali se mogu odnositi na ukupnu robnu razmjenu ili samo na određene proizvode. bez obzira na rast produktivnosti rada. moguće su i modifikacije međunarodnih ekonomskih integracija. Ovakav oblik carinske unije je nesavršen i služio je.) 27 . Djelimična carinska unija se javlja u ranim fazama evolucije carinske ili ekonomske unije kada zemlje članice zadržavaju postojeće stope carinskih tarifa na međusobnu trgovinu. koje imaju volju da dio svojih ingerencija i suvereniteta prenesu na supranacionalni nivo. Tako npr. a prihvataju zajedničku tarifnu politiku u odnosu na treće zemlje. Na osnovu prethodno izloženog vidljivo je da u ekonomskoj praksi postoje raznovrsne mogućnosti udruživanja među državama. kao što su: Sporazum o preferencijalnoj carinskoj tarifi. Suverenitet zemalja članica je u ovakvom obliku organizovanja marginalizovan (uzmimo primjer uticaja države Ohajo na SAD). Ekonomske i političke unije kao najsloženiji oblici regionalnih integracija konstituišu zajedničke (centralne) političke i demokratske institucije. koji podrazumijeva niže carinske stope u međusobnoj trgovini među zemljama potpisnicama u odnosu na stope primjenjene za ostale zemlje. proširena verzija mogućih integracionih nivoa prema Balassi je rekapitulacija događanja u ovoj oblasti (tabela 2. One vrše funkciju upravljanja zajednicom i rješavaju nadnacionalna pitanja. Tada država B stiče povoljniju poziciju na tržištu zemlje A. No. SAD). Ekonomska i politička unija predstavlja sveobuhvatniju integraciju federacije i njenih članica (npr.Ekonomska i monetarna unija obično nastaje kao nastavak integracionih procesa u onim zemljama i zajednicama gdje je već stvoreno zajedničko tržište pa se na njemu kroz uvođenje jedinstvene valute ostvaruju dodatni sinergički efekti.

god. Ova zemlja je ostala u EFTA. Evropska zajednica 36 1973. On je imao devet cjelina u kojima sa razrađenim pravilima slobode kretanja roba. projekte iz privrede. Norveška izjasnila protiv pridruživanja EEZ.4. razvoj novih tehnologija. Švicarska i Lihtenštajna. god. a Sporazum o evropskom ekonomskom prostoru 1992. članice EFTA su zadržale uvozne carinske stope prema trećim zemljama. god. dolazi do ukidanja carina na industrijske robe u međusobnoj trgovini između EFTA i EEZ. Mnoge zemlje EZ su napustile EFTA. Šest godina kasnije su uklonjene carine na poljoprivredne proizvode. zajedno sa drugim članicama Evropske zone slobodne trgovine – EFTA formira zonu slobodne 37 trgovine FTA. Sljedeće godine se održavaju sastanci između članica EFTA i EEZ u Luksemburgu na kojima se raspravlja o modalitetima nastavka buduće saradnje. odnosio na robe koje su članice proizvodile i razmjenjivale. dok se Island priključuje 1970. potpuno je jasno da su regionalne ekonomske integracije poslije Drugog svjetskog rata postale osovina sistema međunarodne trgovine i jedan od ključnih stubova globalizacije. Sedamdesetih godina prošlog vijeka sve članice EFTA sa EZ sklapaju sporazume o slobodnoj trgovini. Danas su članice ove integracije Norveška. kao carinska unija.) 28 36 . u cilju sprečavanja uvoza roba u EZ preko zemlje sa najnižom carinskom stopom. zadovoljene su članice Unije koje nisu i ne žele biti članice EFTA. Čak su razlike u razvijenosti i strukturi instalirane industrije bile izraženije nego među zemljama EEZ. Portugalija. Ukidaju se sve trgovinske barijere za proizvode između članica ove asocijacije. Švajcarska. The European Free Trade Association (Evropska zona slobodne trgovine). Ipak. Sve ovo dovodi do stavljanja u prvi plan specifičnosti i različitosti među zemljama članicama. Kada je 1992. Istorija evropskih i drugih integracija Evropska zajednica je nastala 1957. Austrija. Zato je. Island. Poslije njegovog potpisivanja. god. Švicarska i Lihtenštajn. jer su mnoge od njih geografski udaljene a postojale su i razlike u teritorijalnoj veličini. u EFTA ostaje svega nekoliko zemalja: Norveška. tehničku i drugu standardizaciju itd. god. da bi poslije carinske stope. FTA bila primorana da trgovinsku liberalizaciju limitira na proizvode članica asocijacije. najveće razlike su bile u tome što je sastav EEZ bio homogeniji u odnosu na članice EFTA (funkcionisala "po volji" Velike Britanije). Praktično. Poslije prijema u Zajednicu Austrije. strukturu i dinamiku odnosa sa EFTA. kada Velika Britanija. 1977. moglo se pretpostaviti da će Zajednica imati dominantan uticaj na obim. i prihvaćena od Velike Britanije. 37 Skraćenica od engleskih riječi: free trade area. Zadržavanje carinskih stopa od strane EFTA je bila velika prepreka punoj liberalizaciji spoljnotrgovinskih odnosa EZ i svijeta. OJ L3/1994. Norveške. Inače. heterogenoj strukturi privrede itd. Austrije. Island i Lihtenštajn. Finske i Švedske 1995. pa čak i političkim uticajem EU. a Lihtenštajn 1991. god.2. Zajednica sa ostalim članicama EFTA potpiše različite trgovinske sporazume. Na toj osnovi i radi kasnijeg usaglašavanja. 38 Dalji razvoj EFTA se nije mogao predvidjeti jer je bio pod snažnim ekonomskim. Osnivači su Velika Britanija. Danske. evropska zona slobodne trgovine je nastala potpisivanjem akta na Konferenciji u Štokholmu 1960. uglavnom. zajedničke politike. EFTA je osnovana 1960. Uglavnom. ljudi. došlo do uspostavljanja jedinstvenog evropskog tržišta ukidanja svih necarniskih barijera i spriječavanja favorizovanja domaće proizvodnje u odnosu na druge zemlje. U stvari. finansijska i opšta pitanja (Agreement Establishing the European Economic Area. otvoren je prostor jačanja ekonomske saradnje ovih evropskih asocijacija. Ipak. slobodna trgovina je najviše odgovarala zemljama EFTA 39 koje nisu željele članstvo u Uniji. Ciljevi EFTA su bili manje ambiciozni u odnosu na EEZ. kvantitativna ograničenja i druge necarinske barijere među članicama fazno smanjivane i ukidane. Obe integracije su međusobno bile najveći trgovinski partneri o čemu svjedoče brojni sporazumi o zajedničkoj ekonomskoj i trgovinskoj saradnji. Značajno mjesto u evropskim integracijama ima formiranje Evropskog ekonomskog prostora koji je dodatno produbio odnose među zemljama Zajednice i EFTA. Irska i Danska zatraže prijem u EZ. Ovaj sporazum je potpisalo dvanaest članica Unije i sedam članica EFTA. S druge strane. 39 Sporazum je imao 129 članova i tretiran je kao akt mješovitog karaktera. konkurencije i dr. Švedska i Švajcarska. usluga i kapitala. Dvije evropske megaintegracije šire saradnju na infrastrukturu. god. god. U njemu su elaborirana i institucionalna. Portugala. Poslije godinu dana u EFTA ulazi Finska. Švedske. Tako su svi mogli naći interese: zemlje koje su u EFTA a žele ući u Uniju i zemlje koje nisu zainteresovane za članstvo. Prema trećim zemljama je uspostavljena zajednička tarifna politika (CET). god. 38 Poznato je da se 1994. Danska. Norveška. god. što je ojačalo evropsku poljoprivredu u učvrštilo CAP. Kako je vrijeme prolazilo EEZ i EFTA (ponekad i na suprostavljenim pozicijama) su sve više postajale strateški ekonomski partneri. Sporazum se. god. EFTA-i kasnije pristupaju Finska i Island. što su budući događaji i potvrdili. Zato je bilo neizbežno da.

Beča. Švicarske i dr. Jer. Velika Britanija koristi dostignuća industrijske revolucije i jača saradnju sa najrazvijenijim evropskim ekonomijama. Te društvene promjene su već tada zahtijevale zajedništvo prilikom upotrebe faktora proizvodnje na nacionalnom i kontinentalnom nivou. Snažni motivi ujedinjenja evropskih ekonomskih potencijala su postojali još u vrijeme Francuske buržoaske revolucije. bilo je i "tragičnih istorijskih primjera evropejstva" kao onaj iz vremena vladavine Napoleona koji priziva integrisani kontinentalni sistem. Period razvoja do 1945. evropska istorija proširenja i integracija bogata je i drugim događajima. U decenijama između dva vijeka u Njemačkoj sazrijeva ideja o velikom ekonomskom prostoru. New York. god. kroz istoriju. tendencije širenja razvijenih evropskih sila na istočne granice su uvijek bile neupitne. Ipak. Francuske. Može li se zato EU upoređivati sa Rimskim carstvom? Mogu li se komparirati rimski novac i evro? Da li između njih preovladavaju razlike ili sličnosti? Ove i druge dileme govore da ideje evropskih integracija nisu nove (kao što to tvrde neki političari) i da bi. Tokom 1888. treba naglasiti da je poslije njih na evropskom tlu došlo do uspostavljanja ekonomske stabilnosti. Rimski novac se može naći na velikom broju arheoloških lokaliteta na području Zajednice. Berlina i napokon Brisela. Uglavnom. 2007. i drugi. The Rise of Napoleon Bonaparta. ne može se zanemariti njena ekonomsko integrativna komponenta. ako bi detaljno analizirali istoriju Evrope našli mnoštvo argumenata o postojanju milenijumske evropske ideje. Ipak. Francuska revolucija mijenja svijest o evropskom zajedništvu. Postrevolucionarne reforme donose veće slobode kretanja ljudi i proizvoda. godine. godine. New York. ubrzavaju izgradnju infrastrukture itd. Napoleonovi ratovi. potpisan je Sporazum o trgovini u Evropi (Cobden-Chevalier sporazum) koji Francuskoj omogućava kupovina kvalitetnijeg čelika iz Velike Britnije po normalnim cijenama. 1975. ipak treba priznati činjenicu da se tadašnje ideje i rasprave o velikom tržištu. Ali. razvoj evropskih integracija prolazi kroz nekoliko karakterističnih i istorijski homogenih perioda: ▪ ▪ ▪ ▪ Period do Prvog svjetskog rata. fokusirajmo se sada na istorijski razvoj evropskih regionalnih integracija. Sve to stvara nove međunacionalna zanimanja. god. okupacionu suštinu odluke. afirmiše i njemačke nacionalne interese. Berlin. veoma malo razlikuju od današnjih. Tako trgovinska razmjena između Njemačke. Bez obzira na. koliko god bi se "umotavali" u floskule o evropejstvu. karakterističan po uvođenju izolacije britanske trgovine. 41 Vidi u: Julius Wolf. Period do 1945. Kako su tekli događaji vezani za integracije i kako ih možemo sistematično razvrstati? Ako se prihvati najopštija podjela od početnih ideja do danas.No. 1903. Velike Britanije i drugih zemalja rapidno raste. Pariza. ruši predrasude na putu boljeg funkcionisanja partnerskih nacionalnih ekonomija. Iako je to istorijski period u kojem na svjetskoj i evropskoj sceni dominiraju konflikti globalno-političkog i neekonomskog karaktera. god. industrijalci i naučnici koji zbog početka aktivnosti na stvaranju velikog 41 evropskog ekonomskog prostora tokom 1904. Mađarska predlaže osnivanje Centralne evropske unije. osnivaju "Srednjoevropsko privredno okruženje. Beograd. Veliki dio teritorije EU je prostor koji je nekada pripadao Rimskom carstvu. Austrija je dobila pravo aneksije Bosne i Hercegovine. Period poslije Drugog svjetskog rata. 40 Tokom 1860. Italije. na Berlinskom kongresu 1878. The Adge of Napoleon. dovela do prve specijalizacije rada i uticala na rast produktivnosti rada. god. istorijski gledano. Ekonomska strana Napoleonovih ratova i motivi stvaranje velikog tržišta se uočavaju u slijedećoj literaturi: Asprey Robert. specijalizaciji i stvaranju komparativnih prednosti evropskih zemalja. Basic Books. Simon and Schuster. koju je pratila i valutna stabilnost najrazvijenijih evropskih privreda toga vremena. Laguna. pored ekonomskih.)." Ova asocijacija je usmjerena da. god. Francuska pokušava napraviti carinsku uniju sa Njemačkom. perioda industrijske revolucije itd. ili Pol Džonson. Dalje. Od kraja devetnaestog vijeka pa do Prvog svjetskog rata rađaju se razni prijedlozi o evropskim integracijama (iz Njemačke. Napoleon. I prostori budućih proširenja su bogati istorijskim spomenicima iz vremena starog Rima. Ova druga je dovela do epohalnih tehničkih pronalazaka. ideje integracija su lansirane iz Rima. Moderna epoha razvoja EU i njena globalna uloga. 2000. god. i Durant Will and Durant Ariel. Pobornici su političari. Materialien betreffend einen mitteleuropischen Wirtchaftsverein. 29 40 . bar primarno nisu bili vođeni idejama ekonomske emancipacije.

1940. 42 O evropskoj strategiji njemačkog kapitala. CID. fon Kudenhov-Kalergi. On je u govoru na Njemačkom institutu za bankarstvo i nauku o bankarstvu (25. 798. Njega ovlašćuje 27 evropskih državnika da sastavi plan." Danas je Njemačka jedna od vodećih zemalja u EU i njen najveći neto finansijski kontributor. 1915. Makroekonomija. 44 Opet vidi u: Reinhard Opitz. 52-66. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1945. 45 O funkcionisanju i padu Zlatnog standarda vidjeti u Burda Majkl i Čarls Viploš. osnivanje Evropske konferencije i stalni politički odbor. ekonomije i politike. Velika Britanija i Italija su bile protiv inicijative. Jedan od njih je tekst Wernera Daitza iz 1936. Bonn. i dodaje. 1994. participirajući u Maršalovom planu obnove Evrope. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1845. mora postojati federalni savez. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1945. Jedna od njih je i inicijativa poznata kao "Brianov plan" predložen od francuskog međuratnog ministra spoljnih poslova Aristida Briana (člana Panevropskog pokreta).) rekao da evropski prostor pruža velike mogućnosti za ekonomski isplative poslove. Period poslije Prvog svjetskog rata bio je opterećen svjetskim krizama. 45 Dolazilo je do eskalacija neprijateljstava između starih i novoformiranih država. 30 . PAIDEIA. god. iz međuratnog perioda izdvajaju se mnogi pokušaji stvaranja ekonomskih integracija. god. ovoga puta je njemačka ekonomska ideja bila podređena mračnoj ideologiji. Poziciju Njemačke i moguću sudbinu zajednice evropskih naroda najbolje opisuje Fridrih fon Hajek kada kaže "da je budućnost Engleske povezana sa budućnošću Evrope. Studije iz filozofije. memorandum za evropske vlade. god. Štresman je 1929.. 1994. 43 Opet vidi u: Reinhard Opitz. Između dva rata u Evropi su promovisane mnoge pan-evropske ideje i pokreti. zalagao i član uprave Njemačke banke Herman Jozef Abs. god. bio ideološki suprostavljen britansko-francuskom savezu. p. Njega je podržao njemački političar Gustav Štresman. god. god. 46 Neobjavljeni članak koji je pročitan Političkom društvu na Kraljevskom koledžu Kembridž 1994." Dobitnik Nobelove nagrade za ekonomiju dalje kaže da "naša stremljenja moraju biti upravljena prema ponovnom pridobijanju Njemačke za one vrijednosti na kojima je sagrađena evropska 46 civilizacija. 2006. 2002. čija je geografska situacija takva. te događanjima u Njemačkoj koja su opredjeljivala svjetske tendencije. opet vidjeti u: Reinhard Opitz. str. Ona je odmah postala njen ravnopravan partner. Za evropski ekonomski prostor se tokom 1940. god. str.Već je rečeno da tokom Prvog svjetskog rata Friedrich Naumann. 1994. U mnogim zemljama se stvaraju pan-evropske političke organizacije.. god. njemački političar i član Rajhstaga 42 pravi Program uspostavljanja srednjoevropske ekonomske zajednice (Mitteleuropa). god. god. iako po sadržini ekonomski. Bonn. proklamuje udruživanja evropskog kontinenta u jedinstveno carinsko i privredno područje. Ovaj industrijalac i šef odjeljenja za spoljnu trgovinu u Ministarstvu spoljnih poslova nacističke Njemačke 43 eksplicitno se zalagao za osnivanje Centralnog organa za evropsku privredu velikog prostora. Tokom 1923. Projekat je. 2004. Evrointegracije su i dalje fundamentalni cilj najjače evropske ekonomske sile. Ipak. dopadalo se to nama ili ne. god. Mitteleuropa. 93-97. Sve je kulminiralo Velikom ekonomskom krizom 1929. prvi dao ideju o zajedničkoj evropskoj valuti. bez obzira na posljedice Prvog svjetskog rata. postaje počasni doživotni predsjednik Njemačke banke. Beograd. Memorandum o organizaciji sistema evropske federalne unije je predviđao ugovor o osnovnim principima. ili u: Friedrich Naumann. god. Bonn. odnosno. CLDS. Panevropski manifest iz 1923. osniva Panevropski pokret u cilju uspostavljanja evropske savezne države. prije svega ekonomskim. Brian je iste godine na Skupštini Lige naroda izjavio da između naroda Evrope. budućnost Evrope će se najvećim dijelom odlučiti onim što će se dogoditi u Njemačkoj. Ali. god. One promovišu ideje političkog ujedinjenja Evrope. kakva je. da bogati susjedi Njemačke imaju velike mogućnosti za izvoz svog kapitala i da se samo treba zamisliti nad izgradnjom saobraćajne infrastrukture 44 potrebne za ispunjavanje zahtjeva velikog ekonomskog prostora. Berlin. a nalazi se u ediciji Fridrih fon Hajek. Mnogi poslijeratni istoričari su smatrali da je poniženje Njemačke poslije Prvog svjetskog rata doprinijelo novim krizama i zastojima u realizaciji ideja ekonomskih integracija u međuratnom periodu. 10. god. Svjetska kriza je ubrzala realizaciju koncepta nacionalnih država i projekat je pao u zaborav. Projekat su podržali Štresman i manje evropske države. Interesantno je da je ovaj ekonomista čak i poslije kapitulacije (iako je tokom rata za Njemačku obavljao funkcije najvišeg ranga u oblasti finansija) radi na poslovima obnove a 1976. grof Ričard Nikolaus E.. Česte recesije su djelovale na rast inflacije i povećanje nezaposlenosti. Beograd. god. Zato su kreatori svjetske politike poslije Drugog svjetskog rata poraženu Njemačku odmah prigrlile u zajednicu evropskih naroda. Ekonomski fakultet. i Predrag Jovanović-Gavrilović. Međunarodno poslovno finansiranje. pao je Zlatni standard itd.

Glavni protagonist Kongresa je Vinston Čerčil.. Unija novim ugovorima jača ekonomsku dimenziju evropskih integracija. p. god. god. S druge strane. god. Dakle. kasnije Svjetska banka. CID. Iz kongresne ideje o parlamentarnoj skupštini. Beograd. 48 Pored brojne literature vidjeti u: Predrag Jovanović Gavrilović. Prije osnivanja saveza Sovjeti su željeli da se inkorporiraju u Evropu. 54 Britanija je takođe bila pozvana. 97-129. Države Beneluksa 1948. Uz UN i Opšti sporazum o tarifama GATT iz 1947. naravno uz kontrolu SAD nad investicijama realizovanim implementacijom Maršalovog plana. 2006. rekao da je novac koji se izdvajao za program pomoći Evropi najunosniji ulog koji su SAD ikada učinile. kreirao plan o zajedništvu Francuske i Njemačke u cilju sprječavanja sukoba i zajedničke kontrole nad ratnom opremom. u govoru pred Trgovinskom komorom u Njujorku 1969. a posebno kasnije. str. god. god. Malo je poznato da je SSSR još 2. Ekonomski fakultet. Die Grenzen Österreich zu den Nachbarn im RGW. 51 Kao odgovor na ekonomske i vojnopolitičke integracije zapadnih saveznika "komunistički blok" osniva Savjet za međusobnu ekonomsku pomoć (SEV) pod kontrolom SSSR. No 3. god. Kao prva uspješna evropska integracija. Procesi evropskih integracija poslije rata počinju Evropskim kongresom. god. te zemalja Beneluksa. i SSSR se ekonomski i vojno-politički 51 integriše sa zemljama suprostavljenog ideološkog predznaka. Međunarodno poslovno finansiranje. Grenzen im Ostblock und ihre Űberwindung. god. Zajednica uspostavlja vlastite institucije i to: savjet ministara. ratne saveznike SAD. između SAD i Evrope. Njemačka je imala korektan status. koji je kasnije (1995) transformisan u WTO. Formiraju se UN i IBRD. u Hagu. stvaraju carinsku uniju. vratimo se u vrijeme rađanja "novog svjetskog poretka. 2006. Feinberg. Nju su činili dijelovi privreda Francuske. Takvu situaciju je najbolje opisuje najviši američki funkcioner ERP (European Recovery Program) u Evropi. kasnije je nastao Savjet Evrope. The Changing Relationship Betwen the World Bank and the International Monetary Fund. 50 Kontrola se obezbeđivala kontrolom relativne većine glasova i specijalnih prava vučenja. god. 31 47 . 2001. Hofman. MMF i sredstvima drugih institucija. Njemačka je imala delegaciju od 51-og člana na čelu sa Konradom Adenauerom (koji kasnije postaje kancelar). što je značajno opredijelilo njenu dalju sudbinu u Evropi. Evropski sud pravde i Evropsku komisiju. god. koja se pretvara u unosan biznis. kreditima Svjetske banke. Svjetska banka. evropska integracija najvišeg nivoa. i u Predrag Jovanović Gavrilović. koegzistenciju i stabilan međunarodni ekonomski sistem. Tako su stvorene neophodne pretpostavke za integrisanje evropskog privrednog prostora dok su SAD odobrile i hitno krenule u realizaciju Maršalovog plana. Uskoro EZUČ prerasta u EZ. CID. Potpisivanjem Sporazuma iz Pariza 1951. Obnova se odnosi isključivo na tzv. Ovo je najbolja ilustracija situacije pedesetih i šezdesetih godina dvadesetog vijeka. Berlin. Već tada. 52 Robert Šuman. Uticaj Breton Vudsa se osjeća i u sadašnjoj složenoj arhitekturi svjetskih odnosa. aprila 1949. Pol G. Ove institucije garantuju svjerski mir. Na pripremljenoj finansijskoj infrastrukturi započinje obnova Evrope. Integraciji je prethodio Šumanov plan kojim se i Njemačkoj pružila prva 53 poslijeratna šansa za integraciju sa onima sa kojima su donedavno bili u ratu.Period poslije II svjetskog rata. 1988. ostvaruju se i njihovi geostrategijski i vojnopolitički interesi. tražio prijem u NATO koji je ostao bez odgovora (Vidjeti u: Andrea Komlosy. Bretonvudski sporazum je za SAD bio pun pogodak jer su kao druga supersila dobile moćan i efikasan 50 intervencionistički instrumentarij koji se mogao koristiti i izvan vlastitih granica. 45. koji je održan 1948. koji je mnogo kasnije. Njemačke i 52 Italije. IMF) i Međunarodna banka za obnovu i razvoj. Francuzi i ostali su u ovom 54 procesu vidjeli vlastite interese i šanse za veće tržišta za njihove industrije. Nakon skoro jednog vijeka nepovoljnih uslova za odvijanje integracija i dva svjetska rata koja su se dogodila u međuvremenu. Međunarodno poslovno finansiranje. Beograd. International organization. Na njemu se okupilo oko 700 predstavnika. 49 Pored brojne literature vidjeti u: Richard E. poslije mnogo propalih pokušaja i nepotrebnih ratova. Iz današnje istorijske perspektive se može uočiti da je anglo-američki sporazum o globalnom ekonomskom poretku istorijska prekretnica na planetarnom nivou.). "globalna ekonomija" je kompletirala infrastrukturu koja je na cijeloj planeti mogla realizovati novu svjetsku politiku." Sredinom četrdesetih se formiraju institucije međunarodnog svjetskog poretka MMF. U periodu obnove zapadnoevropske zemlje su imale indirektnu korist od sređivanja monetarno-kreditnog sistema jer su realizacija Maršalovog plana i Sporazum iz Breton Vudsa dali konvertibilnost zapadnoevropskim valutama. francuski ministar inostranih poslova koji je 1950. Summer. "zapadne zemlje". Opšti sporazum o carinama i trgovini. ali nije uzela učešće. Ekonomski fakultet.. osnovana je EZUČ. evropski narodi su bili spremni za zajednički korak 47 48 naprijed . Krajem II svjetskog rata (1944) održana je finansijska i monetarna konferencija u Breton Vudsu 49 na kojoj su osnovane globalne finansijske institucije Međunarodni monetarni fond (MMF. prije svega za SAD. 53 Ovoga puta nije bilo isključivanja poraženog ratnog partnera kao poslije Prvog svjetskog rata. Dalje. No.

Beograd. 1994. god. god. Neke od njih su trajale veoma kratko. Antropologija postsocijalizma. Towards an Integrated Europe. ako su članice regionalne integracije ekonomski moćne zemlje koje sa integracionim procesima dodatno jačaju svoju ekonomiju. EU specijalizovala za proizvodnju civilnih aviona. a 1988. Drugo. na svjetskom ekonomskom prostoru funkcioniše respektabilan broj regionalnih integracija. 56 55 32 . O globalnim ekonomskim i filozofskim aspektima regionalnih integracija te Zajedničkim sjeverno-američkim slobodnim tržištem CUSFTA vidjeti u: Zbornik radova. No. Međunarodne ekonomske integracije imaju svoj vijek trajanja. Ono se definitivno uspostavlja Ugovorom iz Mastrihta 1992. Na osnovu njih su formirane početne politike EZ. Ova integracija je prethodnica formiranja Sjevernoameričke zone slobodne trgovine 1994. Postojali su i globalnopolitički razlozi jer je kontinuirano jačanje EU stvaralo probleme američkom izvozu u EU pa je NAFTA Vidjeti: Baldwin. Konačno. to dovodi do proizvodnje po konkurentnijim cijenama. Tako nastaje NAFTA.. kada svijet potresaju recesija i ekonomska kriza i ozbiljno prijete da ugroze globalnu makroekonomsku stabilnost. U nju pored SAD i Kanade. Regionalne integracije u svijetu. ali im se smanjila realna moć. iste ili slične privredne strukture zemalja utiču da industrijski profil članica doprinosi ekonomskom progresu i diferenciranju industrije u odnosu na globalni nivo. Pored integracija na evropskom prostoru i u svijetu postoje različiti oblici regionalnih ekonomskih integracija. kada je formirana zona slobodne trgovine u 56 automobilskoj industriji. Savremeni period i globalna uloga EU. pa su zbog toga neke svetske integracije formirane zbog uspostavljanja ekonomske i spoljotrgovinske ravnoteže sa Unijom. i progresu njenih članica. formiraju carinsku uniju. Smisao integracija je stvaranje konkurentskih prednosti između ekonomskih aglomeracija. regionalne integracije predstavljaju paradigmu svjetske ekonomije u periodu poslije Drugog svjetskog rata. boreći se protiv njih različitim mjerama. Treće. god.Osnovni ciljevi EZ se sublimiraju u želji članica da eliminacijom unutrašnjih carina i kvota do 1970. kao što su integracije država na što širem planu i što višem nivou. sporazum je proširen na ukupnu trgovinu formiranjem CUSFTA. ulazi i Meksiko. dok su druge opstale. 2007. Tako se npr. Druge prednosti se odnose na blizinu integrisanih zemalja. ni EZ nije ostala ravnodušna na te događaje. Srpski genealoški centar. god. Naime. Tokom sedamdesetih. Prednosti EU kao važne regionalne integracije na globalnom nivou se vezuju i za sljedeće argumente: Prvo. Čak bi se moglo reći da su ekonomske integracije izvan evropskog prostora izuzetno dinamične. CEPR. SAD nisu bile zadovoljne radom GATT i WTO (nezadovoljstvo sa WTO je posebno izraženo u liberalizaciji trgovine poljoprivrednim proizvodima). god. god. tada one dodatno jačaju već dovoljno snažan uticaj i na međunarodnoj sceni. Ova integracija je značila okretanje SAD od multilateralne politike prema regionalnom pristupu. Sjevernoamerička regionalna integracija SAD i Kanade je osnovana 1965. U EU postoji tehnološko i kolektivno jedinstvo članica koje vremenom prerasta u puno ekonomsko i političko jedinstvo. Prvi zadatak regionalnih integracija je rast političke i ekonomske moći zemalja koje se 55 dobrovoljno udružuju. Delorovim paketima mjera je vraćena vjera u evropske integracije i ideju jedinstvenog evropskog tržišta. automobila i sl. i od tada za EU počinju nove faze integracija koje pored teritorijalnog proširenja obuhvataju i mnoge druge segmente. Naknadno. dobrosusjedski odnosi i bliskost zemalja članica koje su imale ekonomsku saradnju prije integracije utiču na jačanje veza i rast blagostanja u integraciji. Tako je međunarodna pozicija Njemačke kao ekonomski najjače evropske zemlje ojačala i zbog snage evropskih integracija. Konačno. London. ako regionalnu integraciju ekonomskog karaktera čini više zemalja. Uz globalizaciju. Dvije osnovne oblasti sporazuma su bile poljoprivreda i transport kroz carinsku uniju. U tom pogledu Unija je nesporno najrazvijenija regionalna integracija koja doprinosi ukupnom. Rast intraindustrijske razmjene utiče na rast komparativnih prednosti članica integracije. što utiče na niže troškove transporta. ali i političkih odnosa. Regionalne integracije su potporni stub globalizma. Razvoj EU je neodvojiv od procesa globalizacije i integracija svjetskog nivoa. Integracije se događaju i na američkom kontinentu. tada je veća vjerovatnoća da će proizvođači proizvoditi proizvode po nižim cijenama a veće su i šanse za stvaranje trgovine u odnosu na njeno skretanje. svjetskih ekonomskih. R. Američke regionalne integracije.

god. se osniva asocijacija jugoistočnih azijskih zemalja ASEAN. Sve ove zemlje su i poslije ulaska u integraciju zadržale visoka učešća spoljne trgovine u outputu. god. ASEAN je nastao i na geopolitičkoj platformi u pokušaju odbrane jugoistočnih azijskih zemalja od komunističke ekspanzije. Jačanje ekonomskih odnosa je dovelo i do stvaranja AFTA. i Burma 1999. Lako se može uočiti da je riječ o slabije razvijenim zemljama sa relativno visokim učešćem spoljne razmjene u DBP. Filipini. kasnije su njegove članice ostvarile značajne ekonomske interese i pretpostavke za rast ekonomsko-socijalnog blagostanja. Azijske zone slobodne trgovine. Asean Free Trade Association-AFTA. zbog stvaranja zajedničkog tržišta. Azijske regionalne integracije. pa čak i povećale razmjenu sa inostranstvom. ovo područje postaje interesantno za strane investitore što je opravdanje za ovaj vid integracija. 33 . osnovana 1992. ali i širem regionu. U 1985. Članice integracije postaju Indonezija. a pozitivni ekonomski trendovi su se zadržali i do danas. Ove integracije utiču na rast razmjene sa svijetom i povećanje direktnih stranih investicija. Tajland. 58 57 57 58 Latinoamerička zona slobodne trgovine osnovana u Montevideu 1960. LAFTA je još jedna od ekonomskih integracija na području američkog kontinenta. god. Međutim. Tokom 1967. Zato zemlje ASEAN rade na razvoju demokratskih načela i afirmaciji ljudskih prava i sloboda. god. jer je region još uvijek opterećen nedemokratskim pojavama i tendencijama. god. Zona je utemeljena na inicijativama o korišćenju povlaštenih tarifa iz 1977. god. Posljedično. Malezija. Singapur.predstavljala odgovor jačanju evropskih integracija. Zbog toga raste konkurentna sposobnost zemalja članica ASEAN i on postaje značajan faktor svjetske trgovine. Kako je stanje u regionu tradicionalno nestabilno. ASEAN se angažovao i na održavanju mira i jačanju koegzistencije u asocijaciji. i Vijetnam. god. integraciji se priključuju Bruneji a 1995. Ona koja predstavlja zonu slobodne trgovine između zemalja Latinske Amerike. U integraciju ulazi i Laos 1997. Tokom devedesetih godina prošlog vijeka inicijative se transformišu u ozbiljniju asocijaciju AFTA koja smanjuje carinske stope na industrijske proizvode unutar ASEAN-a od 0-5% (za period od 15 godina). Drugo. god.

Unija je krajem 2007. Beograd. Italije. Filip Višnjić. Slovačka. Dan EU je 9. Na kraju. Italija. već i onih sa drugih kontinenata. Vidi u: Hanes Hofbauer. str. usluga i ljudi. Luksemburg. Ugovor iz Mastrihta. stalno potenciranim slobodama mobilnosti kapitala. vladavina zakona. Nova širenja su 1995. Unija ima specifične veze sa "patuljastim" državama (Vatikan. Kao ključni. Belgija. Tri zemlje su kandidati za prijem: Makedonija. Njemačka. god. usluga. Osnovni podaci o EU Unija je najveće organizaciono-društveno dostignuće ljudske civilizacije. Austrija. daje konture budućih ekonomskih.1. imala 27 članica u kojima se govorilo na 23 službena jezika. sa Španijom i Portugalijom. Potencijalni kandidati su: Srbija. Litvanijom. Grčka. Island ili Švajcarska.. Letonijom i Estonijom. Proširenje na istok. Mađarska. Holandija. On u svome djelu Proširenje na istok ukazuje na ekonomske i političke motive ideja evropskih integracija. I pored velikog interesa za ulazak u EU. god. Stabilna demokratija. od ugovora do ugovora. Finskom i Švedskom. Kasnije se odvijala kroz šest proširenja. Nice. Portugal. preko Unije za ugalj i čelik. Ovdje nije samo riječ o. Irska. na samitima G8. a kasnije 1981. predstavljaju ključne kriterijume za sticanje statusa člana Zajednice. Jedno od suštinskih pitanja je problem širanja Zajednice. Danas postoji veliki interes za evropske integracije. god. Unija je snažna i složena ekonomska i politička organizacija 27 evropskih zemalja čija formalno-pravna istorija počinje nekoliko godina poslije II svjetskog rata. Poljska. Maltom. Monako. Češka. god. od kojih je prvo bilo 1973. Zbog toga se ovom problemu prilazi temeljno i senzibilno. Kipar. 59 34 . Danska. 1993. dok se učešće švajcaraca na jedinstvenom tržištu reguliše bilateralnim sporazumima. Konačno. god. vrata EU su danas otvorena (ili bolje rečeno poluotvorena) za sve zainteresovane zemlje koje žele postati njene punopravne članice. Litvanija. Danas EU čini 27 zemalja članica: Velika Britanija. 2007. poštovanje ljudskih prava. I više od toga. sa Danskom. OSNOVNI MAKROEKONOMSKI POKAZATELJI EU 3. god. I tako. te ugovori iz Kopenhagena. EU je brojnija za Rumuniju i Bugarsku. 2004. ona je najviši dostignuti stepen integracije suverenih država. Poljskom. Turska i Hrvatska. postoje i neke zemlje koje ne žele ući u evropske integracije. Periode prije i poslije proširenja prate usvajanja deklaracija i sporazuma itd. Bugarska i Rumunija . Španija. i konačno. Unija se kontinuirano širi. Irskom i Velikom Britanijom. god. San Marino. Jačanjem zakonodavno-pravnog okvira. Francuske. roba. u Rimu potpisani Evropski ustav 2004. kapitala i ljudi. Bilateralni sporazumi i korišćenje evra donose različite oblike međusobne saradnje EU i ovih zemalja. koji joj prethode (Hofbauer ).). sa Grčkom i 1986. ne samo od evropskih zemalja. Belgije i Luksemburga. ali ne treba potcijeniti ni 59 političke momente. Do danas. Mađarskom. u UN i nekim drugim forumima. 81-102. god. tako da se teritorijalna ekspanzija EU nikako ne može dovesti u vezu sa ranijim imperijalnim osvajanjima. maj. Dakle. Slovačkom. Bosna i Hercegovina. osnovane u osjetljivom geopolitičkom periodu. a himna ''Oda radosti'' (iz Devete Betovenove simfonije). 60 Npr. carinskih i drugih integracija. od strane šest osnivača: Njemačke. Albanija i Crna Gora. uz dovoljno razvijenu tržišnu ekonomiju koja može prihvatiti uslove konkurencije jedinstvenog tržišta i ispuniti uslove konvergencije (provjeru vrši Savjet Evrope). na spoljno-političkom planu Unija predstavlja članice u STO. Pristupanje Uniji je povezano sa ispunjenjem kriterijuma iz Kopenhagena (Savjet Evrope u Kopenhagenu. Rimski sporazum iz 1957. Finska. mogu se izdvojiti Pariški i Rimski ugovori. Amsterdama. a 2004. Dalje. Švedska. Današnja integracija ima zastavu na čijoj plavoj podlozi dominira krug sa zlatnim zvjezdicama. Francuska. Ekonomski razlozi osnivanja ove asocijacije su bili primarni. Slovenijom. Malta. od sporazuma do sporazuma. Letonija. u cilju jačanja EU i širenja njenog uticaja u širem regionu i svijetu. kao što su: Norveška. Holandije. god. god. Ono što danas ovoj integraciji daje centrifugalnu silu (uz tržište od oko 500 miliona stanovnika) jeste napredujuća ekonomija koja stvara oko 30% svjetske proizvodnje. sa Češkom Republikom. Kiprom. sa Austrijom. koji članicama garantuje slobodu kretanja roba. Andora i Lihtenštajn). Estonija. Tako prve dvije participiraju na jedinstvenom tržištu preko Evropskog ekonomskog područja. već o čitavom kompleksu složenih društvenih odnosa.3. 60 Slovenija. širenje je neminovost i istorijska misija koja formalno počinje sa prvim integracijama 1951. rastu i političke ingerencije. dok se u NATO se nalazi 21 zemlja Unije.

) Broj stanovnika opredeljuje makroekonomsku situaciju određenog prostora.077.673. nego i u sferi obima i strukturi raspoližive radne snage.688. EU27 je reprezent najrazvijenijeg dijela sjvetske ekonomije i najveće svjetsko tržište.300 305.53% 3. koji direktno zavisi od veličine populacije. Uz sjevernoameričko i azijsko tržište. u drugim faktor rasta a u trećem može predstavljati prepreku integracijama.39% 1.660 148.631.145.170 166.709.849.174.110 111.000 % svjetske populacije 19. U nekim istorijskim periodima. Površina EU poslije zadnjeg proširenja iznosi 4. Ovo joj omogućava korišćenje pozicija velikog tržišta.765. važna geopolitička komponenta itd. Svi ostali podaci se odnose na mart i april 2009. Činjenica je da se evropsko tržište kontinuirano širi.843.170 141. god.3% 2. Tako je i u okvirima EU.66% 16.2. Kvalitet ekonomskog prostora se ne meri samo ukupnim.94% 7.39% 4.1. Tabela 3. ono može biti kočnica ekonomskog razvoja.45% 2.: Prvih 15 država/integracija prema broju stanovnika Rang 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Država/Teritorija Kina (bez Hong Konga i Makaoa) India EU SAD Indonezija Brazil Pakistan Bangladeš Nigerija Rusija Japan Meksiko Filipini Vijetnam Njemačka Stanovništvo 1.500 155.19% 2.740. Stanovništvo Sa oko 500 miliona stanovnika EU je treća demografska grupacija u svijetu (poslije Kine i Indije). broj stanovnika već sada za oko 200 miliona veći u odnosu na SAD.325.329.170. Gustina naseljenosti je 115 stanovnika po kvadratnom kilometru. a za Njemačku za decembar 2008.3.460 86. već ostvarenim dohotkom po stanovniku.21% Izvor: EUROSTAT i Wikipedija (Podaci za EU se odnose na januar 2009. Pored ekonomskog značaja.82% 2. treba reći da je sudbina nekih budućih integracija ipak vezana i za broj stanovnika tih zemalja. jedan od motiva širenja je rast tržišta.333 127. S druge strane.28% 1. ne samo u plasmanu proizvoda i usluga.924.4% 2.88% 1. Danas je tržište EU sa oko 500 miliona stanovnika i visokim dohotkom per kapita.000 1.375 93. Tako je npr.64% 1. Jer.270 229.000 499. god.1% 1.095 82. ali je važnije od toga da evropska administracija daje sve veći 35 . pa su makroekonomske analize vezane i za demografske promjene.137.675 kvadratnih kilometara.060. ili koncentraciji industrijskih kapaciteta.355 190. Ovo objašnjava neke dileme i kontroverze sa kojima se Unija suočava pri donošenju odluka o budućim proširenjima. koliko god to zvučalo antievropski. god. stanovništvo je faktor privlačenja investiija.235.

Kao država. Hrvatska. Mnoge ekonomske aktivnosti nisu zabilježene zato što ne postoje metode njihove valorizacije. Stalna širenja zemljama koje su ekonomski slabije od prosjeka Zajednice unose probleme koji se manifestuju u neprijavljivanju svih prihoda. god. Beograd. Turska. italijanski društveni proizvod. dok treći predstavlja sumu faktorskih dohodaka zarađenih u privrednim aktivnostima. Velika Britanija i Njemačka. Afrička unija i dr. dok Finska sa 17 st/km spada u nenaseljene zemlje. Rezultati na tom polju su evidentni. te Belgiji. Unija se širi. BiH. Holandiji i dr. Naprijed . treba ukazati i na to da je vrijednost društvenog proizvoda EU analitički uporebljiva za komparativne analize sa ostalim svjetskim blokovima ili ekonomijama velikih zemalja. drugi predstavlja sumu dodatih vrijednosti koje su stvorene na određenom području u određeno 62 vrijeme. 61 Stanovništvo Unije se analitički može grupisati prema različitim faktorima: starim i novim. Zato EU ulaže napore da zajedničkim kohezionim politikama prevlada brojne slabosti koje prate novoprimljene članice. SAD i Japan ukupno imaju manje stanovnika od EU. broj stanovnika raste a makroekonomska stabilnost se bitnije ne narušava. na bogate i siromašnije zemlje itd. kao što su OPEC. 2004. Tako je 1987. Najveća gustina naseljenosti je duž teritorije između Londona i Milana. 20-22. CLDS. Predpristupne mjere EU daju rezultate.. NAFTA.2.3. Očuvanje životne sredine je važan segment valorizacije ekonomskih aktivnosti. taj omjer se smanjio. agregatno i po stanovniku za EU i njene članice (za 2007. Društveni proizvod Društveni bruto proizvod je BDP je najvažniji makroekonomski agregat. Kako nema moratorijuma na evropska širenja. Francuskoj.značaj dinamici i intenzitetu procesa širenja. Tabela 3. važnih za integralno sagledavanje realne vrijednosti proizvodnje na određenoj teritoriji. god. prema religijskoj odrenici. U teoriji i praksi se pojavljuju tri načina njegovog obračuna. 1967. Situacija u EU je dodatno otežana zbog toga što ovu fazu postojanja prate izražene ekonomske i socijalne razlike samih članica. treba znati da ih je teško.). problemi nisu imanentni samo novim članicama. Konačno. Kada se izračunava vrijednost društvenog proizvoda. riječ je o problemima tranzicionog karaktera. god. realno je očekivati da se razlika u korist Unije još više poveća. Zato će se stanovništvo EU povećati i steći prednost u odnosu na visokorazvijena tržišta SAD i Japana. gotovo nemoguće. Ne smiju se zanemariti interesi zemalja bivšeg Sovjetskog Saveza. Razlog je u tome. Najnaseljenije zemlje EU su 2 Holandija. kojih se bivše socijalističke zemlje ne mogu brzo riješiti. prikazuje vrijednosti GDP. Srbija. koji je do prije nekoliko decenija bio zamenaren. a posebno u Grčkoj. I u ostalim zemljama ima neregistrovanog outputa. 62 Ovo je nezaobilazno štivo iz makroekonomije. 61 3. Uglavnom. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. problemima u sektoru ekologije i sl. god.. Vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. 93-160. nacionalnog dohotka i ostalih agregata. god. zbog uticaja sive ekonomije povećan za čak 12%. Belgija. što statističke metode ne obuhvataju proizvode i usluge tzv. Oko 70% stanovnika Unije živi u 6 najvećih država. Portugalu i Španiji. Od starijih autora sa prostora bivše SFRJ vidjeti u: Vinski Ivo. Ulaskom velikog broja zemalja poslije 2004. Italiji i Španiji živi 80% stanovništva. Jedan je suma svih finalnih prodaja koje se obave u određenom vremenskom periodu. što dodatno jača poziciju i ulogu EU na globalnom planu. Sve do proširenja 2004. velikim i malim državama. Sjeverozapadne Afrike i dr. 2 najgušće je naseljena Malta sa oko 1280 st/km (zbog male površine ove zemlje). egzaktno utvrditi. Ima i drugih momenata. Crna Gora i Albanija očekuju prijem ili ubrzanje pregovora o pristupanju. Izračunavanje agregata postaje sporno i zbog šteta i troškova zagađenja ili devastacije životne sredine. 36 . "sive ekonomije" ili ekonomije domaćinstva. u Njemačkoj. god. Zagreb. Sve ovo ukazuje na kompleksnost problema izračunavanja ovog makroekonomskog agregata. Makedonija. Ova širenja i već uspostavljeni odnosi neminovno vode saradnji sa drugim integracijama. Međutim. str. Velikoj Britaniji. Makroekonomija: evropski udžbenik. str.

struktura privrede i drugi faktori.000 29.900 16.2.334 95. Švedske. Francuske.000 17.390.086 21.887 272.100 29. I sama Zajednica preko zajedničkih politika nastoji ubrzati rast u slabije razvijenim zemljama.185 260. GDP 12.683 1.489. Velike Britanije.200 24.300 23.300 11.259 210.900 29. god.300 31. Tabela 3.700 30.200 33.214 163.902 201.700 35.800 64.200 22.100 24.Tabela 3. No.726. Italije i Španije. privrede članica EU nisu jednako dinamične.300 19.100 29.200 16.660 18.3.800 15.666 1.400 29.684 313.814 51. Bugarska i Rumunija imaju najmanji društveni proizvod po stanovniku na nivou EU27.362 76. Britanija 3 Francuska 4 Italija 5 Španija 6 Holandija 7 Poljska 8 Belgija 9 Švedska 10 Grčka 11 Austrija 12 Rumunija 13 Portugalija 14 Češka Republika 15 Danska 16 Mađarska 17 Irska 18 Finska 19 Slovačka 20 Bugarska 21 Litvanija 22 Slovenija 23 Latvia 24 Luxemburg 25 Estonia 26 Kipar 27 Malta Izvor: EUROSTAT U apsolutnom iznosu.700 9.807 553.261 153.800 13.802. Holandije.900 26.800 % prosjeka GDP EU27 per capita 100% 115% 118% 108% 99% 104% 132% 60% 118% 120% 96% 124% 44% 76% 81% 117% 62% 143% 115% 70% 39% 60% 90% 55% 258% 65% 92% 78% 37 . Na to utiču dostignuti nivo razvoja.252 527.712 241.118 46.163 1.501 8.473 32. Ekonomije tih zemalja su na nivou ili iznad prosjeka EU i u nivou relativne razvijenosti.200 19.506. prikazuje dinamiku društvenog proizvoda po karakterističnim periodima i relativnu razvijenost članica (na osnovu pps metode) za 2000.193.486 160.736 284. Irske.964 2.000 20. agregatno i per capita (u milionima evra) i relativno (u%) Države članice EU 1 Njemačka 2 V.700 27. Ekonomije Austrije.181 GDP per capita 25.067 155.277 1.400 15.: GDP.489 31. prihodu EU27 najviše doprinose ekonomije Njemačke. Belgije i Fiske su relativno razvijenije u odnosu na prosjek EU.

7 Belgija 2.9 Litvanija 5.7 5.0 5. u posmatranim periodima EU ima veće stope rasta od SAD.1 2. Generalno. Izvor: AMECO database (Annual Macro Economic Data) – European Commission.4 124.2 4. DG ECFIN.6 Češka R.1 77.7 1.2 1.0 127.4 59.5 100. Tabela 3.3 3.2 3.6 Njemačka 1.3 2.9 81.7 1.6 110.7 6.9 Kipar 3.9 10.3 131.4 1.3 7. tj.6 54.7 117.0 2.Tabela 3.6 10.1 1. tako i njenih članica.3 Slovenija 4.0 1.3.3 68.2 Mađarska 4.8 Luksemburg 5.8 EU27 2.1 3. 1.1 Švedska 3.3 Latvija 7.6 2.3 6.9 Bugarska 3.9 3.3 Napomena: GDP per capita je mjeren po cijenama 2000.2 Poljska 4.9 0.7 4.4 4.4.0 118.3 71. stope na nivou razvijenih zemalja su stabilne.2 37. i posebno.6 V.5 2.3 0. Sve navedeno utiče i na rast produktivnosti. 38 .8 4.4 40.8 101.0 Danska 2.1 Španija 3.6 73. Nivo GDP per capita u odnosu na EU (posljednja kolona) je izračunat primjenom pps (purchasing power standard).3 2.6 9.3 Francuska 2. korigovanim standardom kupovne moći.9 Italija 2.2 154.2 9.8 1.4 3.4 Portugal 3.5 64.1 3.6 Rumunija -0. god. što potvrđuje uspješnu implementaciju zajedničkih. Drugo.7 2.2 Malta 2.4 1.1 Irska 7. kako EU.9 57. kohezionih politika.6 114.9 2.: Stope rasta i GDP per kapita Prosječni godišnji rast GDP per capita GDP per capita za 2007 (EU27=100) 1996-2001 2001-2006 2007 Austrija 2.4 6.0 118.6 1.0 104.2 0.8 2.1 145.4 4.0 SAD 2.2 Slovačka 2.0 123.1 Holandija 3.7 3. ali ne i najviše u Zajednici.1 1.7 1. prikazuje dugoročne pokazatelje produktivnosti i stanje u 2007.0 0.5 1.4 91.4 5.2 6.1 2.0 Grčka 3. Konačno.4 1.4 3.1 6.Britanija 2.4 Finska 4.8 279.4 1.5 90.7 2. stope rasta manje razvijenih zemalja EU su više od prosjeka. god.8 98.7 8.5 9.1 1.0 Estonija 7.

6 0.9 133.2 107.3 54.9 1.9 60.2 n/r 69.1 1.Tabela 3.7 4.2 4.2 1.8 0.0 142. 39 .7 112.2 1.8 1.5 6.4 2.6 0.7 8.0 n/r n/r Napomena: Podaci za produktivnost po radnom času u 2007.1 113.7 1.4 3.1 79.9 94.2 2.1 3.6 0.6 105.5 1.4 40.7 62.4 8.4 68.0 0.9 45.6 6.5 76.2 182.0 120.1 3.1 61. odnosno standarda kupovne moći.0 130.1 1.4 131.4 1.3 51. god.2 1.8 1. News release.8 135.5 2. kalkulisani su na osnovu pps (purchasing power standard).6 3.4 123.4 5.2 0.5 4.5 113.1 1.1 107.9 1.8 0.2 107.0 110.6 60.9 59.3 1.8 103. god.6 84. Podaci iz prethodne tabele nedvosmisleno pokazuju da zemlje osnivači i najveće evropske ekonomije imaju najviši dostignuti nivo produktivnosti rada (mjereno prema dvjema prikazanim analitičkim metodama).8 4.4 119.5 180.4 74.6 2.7 6.3 115.0 1.6 2.1 0.9 100.8 1.6 6.6 2.5 3.1 129.2 3.5 1.: Rast realne produktivnosti po zaposlenom.0 1. nivo GDP po zaposlenom (ppe za 2007) i nivo GDP po radnom satu (phw za 2007) Rast prosječne godišnje GDP (ppe) GDP (phw) produktivnosti rada po 2007 2007 zaposlenom (EU27=100 (EU25=100 19962001) ) 2007 2001 2006 Austrija Belgija Bugarska Kipar Češka Rep.4 1.6 1.0 7.2 1.5 2.0 2.4.0 107.0 3.7 102.0 6.7 5.6 85.4 49.5 113.4 108.3 90.1 4.3 77.7 0.3 99.7 1.0 1.7 1.4 1.3 1.9 3.1 67.9 6.6 0.3 1.6 1. april 2009.2 35.6 106.7 73.6 112. Euroindicators.1 3.0 53.8 34.6 1. Britanija EU25 EU27 SAD 1.6 1.5 2. Izvor: EUROSTAT.3 1.2 1.6 73.9 2. za SAD i Rumuniju nisu raspoloživi.8 85.9 5.4 100.3 0.0 2.0 6. Danska Estonija Finska Francuska Njemačka Grčka Mađarska Irska Italija Latvija Litvanija Luksemburg Malta Holandija Poljska Portugal Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska V.4 2. Relativni nivoi GDP po zaposlenom i po času rada.2 0.3 2.3 0.1 1.9 1. 50/2009.1 1.0 3.

trgovina.Drugo. stanje u Evrozoni i E27 je prikazano u tabeli 3. što govori o industrijskoj i trgovinskoj orijentaciji evropske privrede. Ali. posebno u sferama potrošnje i investicija. god. proizvo n. Evrozoni i glavnim partnerima (milijarde evra) GDP EA15 EU27 2 287 3 071 86 : 37 58 616 4 45 62 273 485 389 4 6 8 Finalna potrošnja 1 299 1 776 46 : 19 28 350 2 22 44 155 281 231 3 3 5 Javna potrošnja 476 651 Fiksni kapital 483 634 Promjene zaliha 18 9 1 : 1 4 -1 1 -1 3 Domaća tražnja 2 275 3 070 88 : 35 57 585 4 38 67 285 499 391 5 6 9 Izvoz 897 1 208 76 : 26 30 276 3 37 13 67 121 106 2 2 4 Uvoz 885 1 207 77 : 25 29 245 3 31 19 79 135 109 2 3 6 40 Belgija Bugarska Češka Rep.. poslo uslu a narst ort. uslug Dru no Indus Građ na.6. Vidljivo je da su finansijske usluge i poslovne aktivnosti. News release.: GDP i sektorski doprinosi za IV kvartal 2008. Tabela 3. u EU27.6. Tabela 3. U tabeli 3. kada je riječ o sektorskim doprinosima stvaranju društvenog proizvoda u 2008.: Vrijednost GDP. Iz ove podjele su vidljive osnovne tendencije. što se može objasniti povoljnim uticajem zajedničkih politika EU.5. god. pa je stanje pojedinih ekonomija heterogeno. Euroindicators. uvoza i izvoza za IV kvartal 2008. Poljoprivreda ima nisko učešće u stvaranju društvenog proizvoda EU. ali i pozitivnim efektima blagostanja velikog evropskog tržišta.). ener P edai na ge vrijed komu vne vo gija ribar. april 2009. Izvor: EUROSTAT. prikazani su konstituenti GDP EU27 i Evrozone iz ugla ukupne potrošnje (IV kvartal 2008. god. No. de nosti EA 15 EU 27 2 288 3 071 36 49 392 525 133 179 427 581 594 787 471 630 2 053 2 751 235 319 Napomena: podaci u tabeli zaokruženi na prvi veći broj. u EU27 i Evrozoni (u milijardama evra) Finan Porezi Ukup Trgovi sij. transport i komunikacije dominantne u stvaranju GDP i ukupno dodatoj vrijednosti. Ostvareni društveni proizvod se može posmatrati i preko agregata potrošnje. agregatnih troškova. aktiv nik. god. energetika. članice EU imaju različitu privrednu strukturu. 50/2009. za ge dodat transp e i trija i eviGD privr subv. Poljo umanj. god. industrija. manje razvijene privrede imaju više stope produktivnosti rada. Danska NJemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italia Kipar Litvanija Letonija Države članice EU 21 19 : : 8 9 16 12 114 117 1 1 8 8 10 12 54 76 114 105 80 78 1 1 1 2 2 2 .5.

u stvaranju ukupnog proizvoda najviše učestvuju velike industrijske zemlje. Dijeljenjem GDP sa brojem stanovnika neke zemlje dobija se GDP per kapita (grafikon 3. Međunarodne komparacije GDP se vrše u eminentnim svjetskim valutama. Odnosno. Francuska. Zato se uvodi pokazatelj razvijenosti zemlje u vidu GDP po glavi stanovnika ili GDP per kapita.). ali i sličnog pristupa u kreiranju makroekonomske politike. Iz tabele je vidljivo da spoljnotrgovinski deficit SAD samo u ovom kvatralu prelazi 100 milijardi evra (dakle. Proporcije po članicama su ujednačene. izlažući ih njihovim fluktuacijama. Ukupna tražnja je skoro izjednačena sa GDP. Velika Britanija. preko milijardu dnevno). podaci u tabeli zaokruženi na prvi veći broj.4 150 70 85 41 : 9 17 46 : 426 : 13 0. Grafikon 3. ali Kina ima neuporedivo veći broj stanovnika. Korišćenje drugih valuta te obračune čini zavisnim od kretanja valutnih kurseva. GDP Kine je dva puta veći od Njemačkog.7. što proizilazi iz uticaja zajedničkih politika. ove analize se vrše na per kapita osnovi. Jer. Ipak.3 0. ukoliko se ovaj problem posmatra drugačije. Simbol (:) označava da podaci nisu dostupni.2 1. Kada je riječ o SAD. vidljivo je da je domaća tražnja američke ekonomije veća od GDP (što je opštepoznata činjenica). Britanija : : : : : : 5 5 1 25 20 19 0.Luxemburg Mađarska Malta Holandija Austria Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka FIinska Švedska V. Posmatrano po članicama. Stanje u Japanu je slično kao i u EU27 i EA15. otvaraju se dileme: da li je Kina razvijenija od Njemačke ili Iran od Holandije (koja prema vrijednosti GDP nije među prvih 15 zemalja svijeta)? Odgovor na oba pitanja je negativan. Italija.9 69 38 53 28 : 5 10 24 : 279 41 . Španija.4 1 1 38 30 1 138 108 96 13 16 1 67 42 38 15 19 : 89 33 35 9 9 45 12 16 : : : : : : 2 3 9 6 6 3 4 1 18 13 13 11 10 -1 44 18 17 : : : : : : 97 68 -3 440 122 134 Glavni partneri SAD 2 694 1 883 455 465 -7 2 797 327 431 Japan 982 574 186 223 8 991 146 154 Osim za Maltu. prije svega Njemačka.7: BDP per kapita u američkim dolarima (2007) : 25 1. Najčešće se koriste američki dolar i evro. Iz tabele se vidi da je lična potrošnja u EU27 i Evrozoni nešto veća od polovine GDP. dok su uvoz i izvoz skoro ujednačeni (uz blagi suficit).

. Oxford. Isto tako. i Fabio-Cesare Bagliano and Giuseppe Bertola. Nekada se objašnjavaju niskom kupovnom moći (posebno novoprimljenih članica). sve dok ekonomski ne ojačaju do nivoa. evroplaneri vrše programirani prijem u Zajednicu. No. kao Luksemburg. Drugo. konkurenciju. CID. prije svega. ali je važno i zbog uloge konzumenta na velikom tržištu. 42 63 . specijalizovane za usluge u bankarskom sektoru ostvaruju enormno visok društveni proizvod po stanovniku. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. bez obzira na brigu o stabilnosti cijena (posebno ECB) postoje izraženi cjenovni dispariteti. na zajedničkom tržištu. o Norveškoj i Švajcarskoj. Inače. Ovaj autor je privredni rast upoređivao sa drvetom koje raste. evropske zemlje koje još uvek ne žele pristupiti evropskim integracijama. što je slučaj i sa stopama rasta zemalja azijskog područja ili tranzicionih zemalja.Iz prezentiranih podataka se vidi da zemlje osnivači imaju visoke. što ukazuje na važnost privrednog rasta. sa snažnim uticajem na tržište rada. Oxford Univrsity Press. Beograd. Pripajanje bilo koje zemlje regionalnoj aglomeraciji nije jednostavna misija. Jer. Dakle. Ivo Vinski je zastupao stav da rast postoji samo ako postoje dugoročni trendovi pozitivnih stopa rasta GDP. Ista situacija je i kod prevladavanja prepreka ulaska u Evrozonu. Ipak. Ovo se manifestuje u periodima poslije prijema. ključni faktor rasta i stabilnosti. god. CLDS. Često se čuje da neke azijske zemlje ostvaruju natprosječne stope rasta i to govori da se te ekonomije nalaze u fazi uzleta. Dalje. Austrije ili Velike Britanije uglavnom ujednačene. Makroekonomska stabilnost je imperativ ekonomske politike EU. 65 Ovo je česta makroekonomska problematika. Naprijed . Ova komparacija odgovara privredama koje se razvijaju na osnovu rasta tehničkog progresa (što evropska privreda sigurno jeste). Ricardo Ffrench-Davis... tehnički progres. Oxford. Osnovi makroekonomije. dok u drugim slučajevima predstavlja signal ozbiljnih ekonomskih problema. Toga su svjesni i relevantni faktori EU. a posebno politički i ekonomski najjače države Njemačka. situacija se tek kasnije koriguje u pozitivnom smjeru. što utiče na pad prosječnih pokazatelja Zajednice. 1967. 2006. u EU unijele relativno mali domaći proizvod. cijenu nadnica. Stope rasta među zemljama sličnih društvenih i geopolitičkih karakteristika su ujednačene i ne 65 odstupaju mnogo od njihovog prosječnog trenda. One su privremeno prouzrokovale nižu stopu rasta GDP per kapita EU jer su sa svojih. i uz energiju. Deepak Nayyar. Osnivači su gotovo izjednačeni u nivou društvenog proizvoda per kapita. Naprijed. poslije širenja dolazi do neznatnog pada ostvarenog društvenog proizvoda per kapita EU. José Antonio Ocampo. 1967. ili u Vinski Ivo. dolazi i do promjena tzv. 2008. inflaciju itd. Ovo može izazivati i političke turbulencije u institucijama EU i narušiti 63 komunitarnu koheziju i ekonomsku stabilnost. Pored brojnih posljedica ovih integracija. Kao važan faktor agregatne proizvodnje i potrošnje. kada im komunitarna pomoć nije potrebna. Širenje tržišta je važno zbog rasta stanovništva kao faktora proizvodnje. Francuska i Velika Britanija. a literatura brojna i temeljna. imaju visoke dohotke per kapita. Liberalization and Development. tražnju. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. Macroeconomics. 2004. rast je sintetički pokazatelj stanja i kondicije određene ekonomije ili šireg ekonomskog prostora. "pragova" mnogih internih obračuna. god. Zagreb. Evropska administracija dobro prepoznaje da je u novoprimljenim zemljama dohodak potcijenjen zbog visokog procenta sive ekonomije. koji prate dugoročne pozitivne strukturne 64 promjene. stanovništvo je važan. zemlje koje ulaze u EU "unose" niži nivo dohotka. Zato je predviđena predpristupna pomoć i subvencije za lakše funkcionisanje kandidata i novoprimljenih zemalja. O nekim njenim aspektima vidjeti u: Joseph Stiglitz. Privredni rast. stope rasta Njemačke. 2004. Makroekonomija: evropski udžbenik. štiteći dostignuti nivo razvoja i makroekonomsku stabilnost. Riječ je. Shari Spiegel. Models for Dynamic Macroeconomics. Ekonomski fakultet. Manje zemlje. i relativne cijene proizvoda su mnogo niže u ovim zemljama u odnosu na prosječne cijene na nivou EU. Beograd. Rast determinišu realne stope rasta GDP u određenom vremenskom periodu (obično godina dana). dok je privredni razvoj prikazao kao drvo kultivisano ljudskom rukom. Tako su npr. On je smatrao da razvoj podrazumijeva rast. što se dogodilo i prilikom poslednjeg (prijem Bugarske i Rumunije). Stability with Growth. god. Vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. Zagreb. subvencija ili konrtibucija. Oxford Univrsity Press. posebno zbog enormne eksploatacije neobnovljivih proizvodnih faktora i devastacije životne sredine. 64 Vidjeti opet: Vinski Ivo. Momir Jakšić. Poslije velikih priključenja. a zemlje koje su tek pristupile EU niže per kapita nivoe dohotka. približno 30 miliona stanovnika. ubrzani rast nekada može biti i problematičan. god.

utičući tako da njihove stope rasta budu dugoročno stabilne. To je potpuno razumljivo kada postoje razlike dostignutog stepena razvoja zemalja osnivača.6 3.5 4. Uz nesporne efekte velikog tržišta.0 3.0 1. Stope rasta. te privući evropske i svjetske investicije.7 0. učešće EU u ukupnoj svjetskoj proizvodnji je u blagom relativnom padu zbog nadiranja novih ekonomskih kolosa: Kine.1 5.5 3.1 9.0 1.1 7.1 4.3 2.8 5.3 EU Evrozona 2.6 1.0 5. s jedne strane. Konačno.3 2.5 1.8 1.: Stope rasta GDP EU27 (u %) EU15: stope rasta GDP Zemlje članice Austrija Belgija Danska Finska Francuska Njemačka Grčka Irska Italija Luksemburg Holandija Portugal Španija Švedska % rasta GDP 2005 2006 2007 2008 2. evrooptimisti su znali da veliko tržište omogućava političku i vojnu prednost.5 6.4 7.3 10. posebno Letonija sa oko 10%. utiče na lični standard i stvara pretpostavke za stabilnu makroekonomsku situaciju i u budućnosti.7 8. jakih imperijalnih država.8 4.5 6. Ovo je dokaz da se male zemlje ulaskom u evropske integracije relativno brzo prestrukturiraju i postižu zavidne ekonomske rezultate.8 2. Treba naglasiti da se stope rasta kreću oko trendova koje diktiraju najrazvijenije članice. govori podatak.2 3.2 6.3 1. mjerene povećanjem GDP u EU su veoma heterogene.2 8.3 3.8 2.7 3. ali se to povećanje "topi" zbog relativno malog broja stanovnika tih zemalja ili niske osnovice njihovog agregatnog GDP.4 2.7 3.0 1. Međutim.6 3.0 6.1 4.1 1.5 6.5 0.5 2.7 1.5 1. Iz tabele je vidljivo da deset novoprimljenih država ima viši prosječan rast u odnosu na većinu starih članica.5 Velika Britanija 1.8 2.1 3.2 11. Samo takvim pristupom.7 5.7 6.9 6. 43 .5 5.6 7.5 3. Danas.1 2.4 2.3 3.Unija kao regionalna integracija žrtvuje značajan tekući dohodak za kontinuirano i efikasno širenje i razvoj zajedničkog evropskog tržišta.5 5.6 2.9 4.9 0. vlade članica se zalažu za stabilnu monetarnu politiku.8.5 4.0 9.4 8.8 4.7 6. nastanak Unije je motivisan ekonomskim koristima i njen opstanak u budućnosti će u potpunosti zavisiti upravo od njih.0 2.0 5.4 3.9 2.8 3.9 1.4 4.2 2.3 4.6 1.6 3.3 5. Ove zemlje utiču na promjene odnosa u svjetskoj globalnoj ekonomiji.0 9.4 2.0 2.7 2.6 -1.9 4.0 2.1 7.7 5.0 2.0 1.0 Nove članice: stope rasta GDP Zemlje članice Bugarska Kipar Češka Estonija Mađarska Letonija Litvanija Malta Poljska Rumunija Slovačka Slovenija % rasta GDP 2004 2005 2006 2007 5. Indije i Brazila.2 2.1 2. tranzicione zemlje mogu iskoristiti očigledne prednosti i veliku ponudu kvalitetne i jeftine radne snage.8. U tome je posebno važna uloga Njemačke. Ta pozicija donosi više prihoda evropskim kompanijama i njenim građanima. Tabela 3. Većina novih zemalja ima visoke stope rasta. vode umjerenu i stimulativnu poresku politiku i provode strukturnu politiku koja ih u kratkom roku orijentiše prema izvozu.3 4.4 3.5 3.8 1.6 1.5 3. Ukupan GDP EU kontinuirano raste. usaglašenu sa pravilima EMU i ECB. U tabeli 3.6 6. konkurentniju ekonomiju koja sjedinjena dominira u svijetu. da je Kina.0 3.9 8.5 6. O kolikom rastu je reč. ali prije svega.2 7.9 3. Enormno visok rast ukupne proizvodnje ostvaruju baltičke zemlje.9 4.7 2. ali i Velike Britanije.8 3.8 Izvor: EUROSTAT i Wikipedija. i istočnoevropskih zemalja koje su tek postale punopravni članovi EU. prikazane su stope rasta za EU27. i decenijama prije.2 5. Zato EU mora (ona to već i čini) da stabilizuje i poveća stope rasta.4 2.9 4. Italije i Francuske. kao fenomen u visini privrednog rasta poslednje dvije decenije ostvarila privredni rast od oko 9%.3 3. te većih i razvijenijih privreda novoprimljenih zemalja.9 4.8 3.9 1.

Ne treba zanemariti da je visoka inflacija u nekim zemljama prouzrokovana bržim privrednim rastom u odnosu na prosjek EU.: Inflacija u aprilu 2008. tako i po njihovoj privrednoj strukturi. U normalnim makroekonomskim okolnostima inflacija je povezana sa fazama privrednih ciklusa. ali još uvijek podnošljiv nivo opšteg rasta cijena. god. Inflacija Stopa inflacije je prosječna promjena (rast) nivoa cijena. i u: Mijo Sekulić i Dragomir Vojnić.3.0 do 4.7% u Češkoj Republici.4.3 Država V. Uvod u analizu i planiranje investicija. mlijeka.3%. koje nisu akumulirale značajnije rezerve za amortizaciju globalnih poremećaja u sektoru cijena i zato što im industrije još nisu strukturno transformisane.4 Iz tabele se vidi da su najniži aprilski rast cijena imale Holandija 1. indekse cijena proizvođača itd. troškovi prevoza (čije cijene uglavnom zavise od rasta cijena nafte) rasli po stopi od 4. god. dolazi do procesa koji djeluju na rast cijena. što je vidljivo iz tabele 3. U EMU. Ako se zna da Holandija i Portugal imaju razvijenu vlastitu poljoprivrednu proizvodnju.2 3.3 3. jer preko investicija utiče na privredni rast.3 6. Slijedeća grupa su zemlje u tranziciji.7 11.10.5% i Njemačka 2. nego i na globalnom nivou. Inflacija komparira trenutni nivo cijena sa cijenama koje su bile u nekom prehodnom trenutku ili periodu. Tako se npr. U mnogim zemljama EU27 zabilježena je inflacija od 3. nivou GDP i broju stanovnika.1 4. Tabela 3. na opšti rast cijena najviše su uticale cijene naftnih derivata. dok su npr. žitarica. tromjesečnih ili drugih perioda itd. hljeba. Riječ je o heterogenoj grupi zemalja. Dakle.6 4. do 17.3 4. god.7%. mogli bi se naći razlozi koji amortizuju viši rast cijena u ovim zemljama. Inače. a time i na povećanje zaposlenosti. prezentirana je inflacija tokom aprila 2008. Neki ekonomisti smatraju da je niska inflacija čak i poželjna.4 3.10. Sve se to odrazilo na opšti nivo cijena u EU na početku II kvartala 2008.7 6. god.2 4. najčešće govori o inflaciji u odnosu na isti period prethodne godine. Zagreb.8 8.4% u Letoniji.4 3. za EU27 (u %) Država Holandija Portugal Njemačka Island Finska Francuska Italija Belgija Estonija Kipar Luksemburg Izvor: EUROSTAT Stopa inflacije 1. Britanija Švedska Danska Slovačka Poljska Češka Mađarska Rumunija Litvanija Bugarska Letonija Stopa inflacije 3. Za početak. Ova situacija bi se mogla objasniti činjenicom da se inflatorna spirala počela formirati zbog visokog rasta cijena energije i poljoprivrednih proizvoda.8%. Informator. Ovako visoke stope inflacije objašnjava činjenica da se radi o siromašnijim zemljama EU. ali se njeno kretanje može izraziti i na mjesečnom nivou. 1977. koje ne bi pratio enorman rast cijena energije i poljoprivrednih proizvoda. što se može ocijeniti kao visok.9 13.3 3. Analitički. na bazi prosjeka godišnjih. Ovu tezu (koja je u stvari izvedena iz teorije Filipsove 66 krive) zastupao je Dragomir Vojnić. Podgrijavanjem tražnje u ovim zemljama.0 3. ne samo u zemljama EU. Metode obračuna inflacije koriste i indekse cijena na malo. Informator.5 2. dakle području korišćenja evra kao zajedničke valute. 1980. uz strukturne promjene u različitim sektorima (privredi posebno). U tom periodu već je postojala zabrinutost zbog opšteg rasta cijena. cijene prehrambenih proizvoda su rasle po stopi od 6%. Ove analize se uglavnom odnose na dugoročne i 66 Vidjeti u: Vojnić Dragomir.4 17. naučna i stručna građa o inflaciji je veoma bogata. Zagreb. god.6%. Investicije i društvena reprodukcija. koje bilježe inflaciju od 6. te zemlje bi i u normalnim okolnostima. U razvijenim privredama inflacija ima tolerantan nivo kada se kreće u intervalu 04% na godišnjem nivou.7 4.6 3. Portugal 2. jaja i drugih prehrambenih proizvoda. 44 . imale višu unflaciju u odnosu na ciljane i ostvarene stope za nivo EU.7 2. kako po veličini. dok je Njemačka vodeća industrijska zemlja.

: Kretanja dugoročne inflacije Izvor: Izvor: EUROSTAT. god. došlo do visokog rasta cijena. su prikazane stope inflacije za zemlje EU. 50/2009. Očigledno je. Kretanja dugoročne inflacije u EU prikazuje grafikon 3.12. inflacija u EU je bila stabilna i kretala se u rasponu od 2-2. O cjenovnoj stabilnosti zajedničkog tržišta brine i ECB. april 2009.5%.11. News release. Ipak. ali je neophodno posebno izdvojiti doprinos i ulogu ECB.11. U tabeli 3. cijene spustile na do sada nezabilježen nivo.srednjoročne stope inflacije u EU. cjenovna stabilnost na nivou cijelog ekonomskog prostora je zadovoljavajuća. o čemu će biti riječi u narednim poglavljima. i početkom 2009. Dugoročno. god. Grafikon 3. Euroindicators. Na to su uticale mnoge mjere. god. da bi se krajem 2008. Tursku i Island. 45 . da među članicama Zajednice (u posmatranom periodu) postoje razlike u dugoročnim trendovima nivoa cijena. Zatim je u 2008.

0 1.1 2.1 2.3 1.7 7.8 3.9 1.7 1. Na kratkoročne promjene inflacije uticala je globalna finansijska kriza.2 2.2 2.5 2.: Inflacija po zemljama u periodu 2000-2008.1 1.0 2.6 2. god.1 8. god i I i II kvartala 2009.5 1. 1 5.5 5.9 2.3 15.7 8.3 1.1 3.5 3. O tome govore sektorska i nacionalna kratkoročna 46 .9 12.8 0.6 2.9 4.8 4.6 10.6 2.9 4.4 7.6 2.6 3.3 3.1 2.3 9.8 4.6 4.0 4.3 4.2 3.2 6.7 1.6 2. 0 3.3 8.9 2.4 4. 7.2 3. 8 3.7 22. 5 7.3 2.4 3.4 1. 0 6.0 0.3 3.3 2.0 2. Ovo donekle potvrđuje hipotezu o korelaciji inflacije i karaktera privrednih ciklusa.7 1.0 7. god.2 1.6 2.1 4.1 9.2 1.8 10.4 15. Britanija Turska Island EU 2.3 6.0 3.4 2.1 6.7 1.9 3.4 2.8 2.5 1.3 47.2 2.3 5.8 2. 1 4.2 4. 1 2.8 3.6 7.0 3. 1 2.2 2.3 3. 3 11.9 3.8 1.8 3.Tabela 3.2 4.3 0.6 2.4 2. 3.3 1.9 1.8 2.0 1.5 2.4 9.7 1.4 -0.1 2.9 3.5 2.2 10.8 53.9 5.1 6.2 2.3 4.9 3.9 6.1 2.7 3.0 2.4 1.0 2.3 2.7 2.9 3.4 2.9 5. 6 3.6 2.9 2.0 2.0 3. 9 3.2 1.0 Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Latvija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V.3 2.0 4.4 5.1 3.12.9 1.5 1.3 2. koja sve više postaje deflatorna.4 3.6 1.5 3.8 3.8 1.0 1.9 2.5 4.9 -1.7 1.4 2.6 1.6 2.9 3.5 2.0 6.0 2.5 11.5 12.8 10.7 2.4 1.0 6.3 3.1 1.6 Bugarska 3 Češka Rep.3 1.8 2. 8 6.7 2.7 7. 2 2.9 3.3 3.5 4.6 1.7 2.0 0.6 4.8 1.4 25.9 1.2 2.6 1.4 3.8 2.2 3.6 4.6 2.6 1.0 1. 4 12.8 2.9 5.7 2.5 2.3 10.2 2.7 7.3 6.5 1.2 6.3 1. 2 4.3 200 8 4.0 3.5 0.7 3.9 1.6 3.8 2. 3 1.7 2. 7 8.5 1.3 2.2 Izvor: EUROSTAT Zbog poznatih događaja.1 2.9 2.2 1.7 1.2 56.3 0.2 2.7 3.1 2.9 2.4 34.7 1.0 2.5 4.0 1.6 1.4 4.8 10.0 10.7 1.1 3.7 3.4 1.3 2.1 2.7 1.2 3.5 2.5 3.6 2.1 5.9 2. 3 5.6 1.8 45.3 1.6 2.3 2. iznenada promijenile. (u%) 200 200 200 200 200 200 200 200 0 1 2 3 4 5 6 7 Belgija 2. 5 8.1 2.9 2.8 0. 0 5.9 0.1 2.9 1. dugoročne tendencije su se tokom III i IV kvartala 2008.7 2.

0 19. No.5 23.7 23.3 22.6 20.7 26.1 20. kada je manji od 1.6 19.8 13.5 19.6 15.9 2009 19.0 20.Z) iz koje se vidi da su investicije jedan od osnovnih konstituenata GDP.7 2006 2007 20.5 20.3 22. oni ukazuju na stabilnost investicionog sektora evropske ekonomije.2 20.9 19.4 24.1 21.7 22.2 2008 21.5 26.2 28.: Učešće ukupnih investicija u GDP (u%).3 21.4 24.9 20.2 33. On se izračunava tako što se tržišna vrijednost instalisanog kapitala podijeli sa troškovima zamjene instalisanog kapitala.0 25.6 25.2 23.2 28.4 20.9 18. uključujući i prognoze (f) 1999 EU27 EU25 EU15 Belgija Bugarska Češka Rep.3 26.7 21.4 30. Isto tako. Dalje.2 18.0 20.3 22.8 24.5 25. 47 .4 25.6 18.2 27.7 21.6 19.8 19.8 20.3 23.8 20.5 19.6 26.9 31.8 18.8 19.2 21. Tabela 3. a time i obim investicija.5 26.Z) iz koje se izvodi više makroekonomskih zaključaka.5 19.4 19.6 20.0 19.6 20.4 20.0 19.G) = (X .3 20.0 20.3 17. prikazani su podaci o učešću investicija na nivou EU (i za njene članice). Kada je Tobinov koeficijent veći od 1. optimalni stok kapitala bez kojeg nije moguće odrediti optimalne odnose outputa i kapitala.7 33.0 21. Dakle.3 18.2 20.5 26. Investicije Makroekonomski aspekti investicija su važni za stabilnost svake privrede. Ona ima uticaj na cijene akcija i na ukupnu privrednu aktivnost.6 18.9 19.8 28.0 19.3 2002 19.4 19.14.9 2003 19. za potpunu analizu investicija treba sagledati troškove kapitala i cijenu investicione opreme itd.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 20. da investicije mogu biti veće ili manje od štednje.5 19.4 19.0 19. Jedan od važnih pogleda na ovu materiju je Tobinov koeficijent q.2 21.1 21. Jedan je.7 20. to su već složene makroekonomske analize koje uključiju nivo amortizacije i tzv.3.6 21.3 17. Danska Njemačka Estonia Irska Grčka Španija Francuska Italija 67 2000 20. Dalje.6 21. može se konstatovati da ona u dužem periodu ima ujednačeno učešće investicija u GDP. nema interesa za investicije i dolazi do dezinvestiranja. Već na prvi pogled.5 20.9 24.3 18.6 19.2 18.7 28.6 27.0 18.9 18.0 18.0 21.7 19.I) + (T .9 22.0 22.8 23.5 2005 20.7 22.4 18. Tobinov koeficijent sublimira makroekonomske i mikroekonomske aspekte investiranja.5. To ukazuje da su njene najrazvijenije nacionalne privrede već u zreloj razvojnoj fazi. jedna od važnih dekompozicija Y ukazuje dovodi do stvaranja važne bilansne jednačine koja ukazuje na odnose između investicija i štednje: (S . No. dok je za S>I privatni sektor neto štediša.9 20.1 27.13.1 : 24.8 19.2 21.7 15.6 Agregatna privredna aktivnost može biti ključna determinanta mikroekonomske aktivnosti.6 29. što je za ovu fazu razvoja i nivo ekonomske razvijenosti i očekivano.8 21.0 20. princip akceleratora. U slučaju S<I imamo situaciju da je privatni sektor neto dužnik.2 18.0 23.4 21.7 20.2 18.9 27.3 24.5 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 2010 19.3 29.4 20. vratimo se elementarnim strukturnim analizama investicija i GDP.0 24. Zbog toga je neophodno prikazati osnovnu makroekonomsku jednačinu izračunavanja GDP: Y= C + I + G + (X .6 28.2 20.8 15.1 19. za makroekonomsko sagledavanje investicija neophodno je uključiti i realnu kamatnu stopu. o čemu govori Tobinov 67 koeficijent q.8 19.8 21. Sve ovo utiče na spoljnu ravnotežu.3 2001 20.2 23. tako da u slučaju ostalih nepromjenjenih okolnosti rast investicija iznad nivoa štednje može dovesti do rasta spoljnotrgovinskog deficita (X-Z).7 20.7 29.6 22.3 18.5 20.8 22.5 17.3 20.3 29.5 19.2 21.2 20. U Tabeli 3.4 21.5 30.7 27.8 20. Makroekonomija u sklopu investicija izučava tzv.5 18.7 21.2 24. firmama se isplati investiranje.8 18.6 19.0 21.4 2004 19.6 21.3 21. Kada je riječ o EU.2 21.5 31.5 31. I obrnuto.0 26.7 32.

4 20.0 18.4 27.5 24.6 25.4 16.0 24.6 17.7 28.4 26.5 23.0 25.8 24.0 23.4 22.1 20.8 20.1 2001 16.4 17.2 17.9 20.0 22. što je očekivano.6 19.5 18.4 18.0 17.2 22.1 16.6 21.2 16.5 26.5 20.2 21.7 25.1 22.5 18.0 19.0 18.0 23.8 14.6 19.6 18.3 20.9 19.2 16.2 23.3 26.3 30.7 26. Drugo.8 18.4 17.9 23.6 22.8 20.7 25.8 30.0 19.9 21.0 22.1 18.6 26.0 21.3 18.0 22.4 31.7 2008 23.1 23.3 22.8 18.7 19.8 19.9 18.3 23.7 27.6 25.7 26.2 22. 48 .2 17.6 29.5 21. posebno zbog mogućnosti angažovanja jeftinije radne snage.9 16.9 22.5 24.8 20.8 31. Iz tabele ze može zaključiti da ukupne investicije iznose oko jedne petine GDP.0 17.5 18.7 33.3 26. Na takvo stanje najviše utiču investiciona kretanja u najrazvijenijim i najvećim nacionalnim ekonomijama.0 27.6 22.2 22.5 22.0 21.6 20.8 18.9 16.7 28.0 16.8 17.1 23.7 21.8 26.7 18. slabije razvijene zemlje imaju veće učešće investicija u GDP (Bugarska oko 29%.5 24.0 20.7 2005 19.7 18.0 19.9 24.9 21.2 18.2 22.6 17.5 19.4 2004 19.9 2006 2007 20.2 20.3 20.5 20.3 21.1 20.7 21. obzirom na prilagođavanje privredne strukture novim tržišnim zahtjevima.8 22. a Rumunija čak 32%).5 22.6 24.6 20.9 20.4 16.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 2010 22.8 20.6 21.5 24.1 25.5 19.4 2000 17.6 21.5 22.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) Napomena: f=prognoza Izvor: EUROSTAT .7 24.9 21.5 16.5 21.3 30.0 21.9 24.8 2002 18.1999 Kipar Latvia Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austria Poljska Portugal Rumunija Slovenia Slovačka Finska Švedska V.1 22.0 18.5 17.6 23.8 24.3 28.2 22.investment Iz tabele se vidi da su investicije na nivou EU ravnomjerne.0 19.8 20.8 18.7 2009 22.0 33.8 23. U ovim državama dolazi i do investiranja iz ostalih članica Unije.8 2003 17.9 19.6 32.0 17.4 22.5 16.3 19.2 24.8 19.7 26.9 17.2 15.4 21.4 19.7 25.4 18.2 18.2 22.8 24.9 23.6 23.1 18.5 19.1 27.1 22. Britanija 17.8 16.9 20.6 19. što se može smatrati za procenat koji egzistira u razvijenim i stabilnim ekonomijama.0 19.0 24.3 16.0 16.

4 5. integralni ruralni razvoj. kakva je upravo EU. Nezaposlenost 3.3 4.3 6.17. McGrawHill Education. bez obzira na njenu veličinu.6 3.6 4.8 9. Tabela 3.1 Belgija Bugarska Kipar Češka Republika Danska Estonija Finska Francuska Njemačka Grčka Mađarska Irska Italija Latvija Litvanija Luksemburg Malta Holandija Poljska 8.9 5. The Economics of European Integration. Policy and Anaiysis.7 9.6 6. segmenti socijalne 68 politike.5 4. predpristupni fondovi i druge mjere utiču na rast zaposlenosti.1 4. 2007. Čadu ili Sjevernoj Koreji. 194-197. jer punu zaposlenost nije moguće ostvariti.1 5.9 3. stepen razvijenosti ili karakter državnog uređenja. Međutim.5 7.7 4.0 8.3 7. Zato se smatra da je u stabilnim ekonomskim okolnostima stopa nezaposlenosti od 5 do 8% prihvatljiva. U tabeli 3.9 9. očekuju se niže stope nezaposlenosti od uobičajenih.1 8.6.3 5.4 4.2 7.3. str.9 7.5 5. . koja se stopa nezaposlenosti smatra prihvatljivom.. prikazani su podaci o nezaposlenosti u EU15 i EU27.1 4.2 5.7 7.7 4.6 6. Oxford University Press. SAD i Japan (u%) Mart Mart Mart Mart 2005 2006 2007 2008 Austrija 5.3 7. Kanadi.9 18. tako i po intenzitetu.8 8.3 7. Takva situacija je i u EU. moglo bi se i pronaći neko opravdanje.7 68 O problemima nezaposlenosti vidjeti u: Mike Artis & Frederick Nixson. 49 . Neke zajedničke politike EU u svojim osnovnim funkcijama imaju komponente koje pozitivno deluju na rješavanje problema nezaposlenosti. Stopa nezaposlenosti je osnovni pokazatelj stanja u ovoj oblasti.8 7.6 8.1 9. ili u Richard Baldwin & Charles Wyplosz.1 5. Ovim problemom se bave sve vlade država članica i neke komunitarne institucije.4 8. Kretanja nezaposlenosti u EU Nezaposlenost je ozbiljan problem svake nacionalne privrede.4.1 4. Ona svakako zavisi od stanja u kojem se nacionalna privreda nalazi.1 6. ali i ekonomskih kretanja na globalnom nivou. Strukturna i regionalna politika.6 6.8 9. To se posebno odnosi na složene državne strukture. The Economics of the European Union. Kini.0 8.6 2.5 6. u fazi uzleta globalne ekonomije.9 6.2 4.5 4.7 7.5 9. Zbog toga je rešavanje problema zaposlenosti jedno od prvih u agendi svake ozbiljne nacionalne vlade. kako po smjeru.7 9.9 6.1 8.1 5.8 7.0 16.4 10.9 7. Ekonomska teorija nije eksplicitna u ocjeni.6 7. 2006. str.3 7.6 5. političke i šire društvene odnose u svakoj državi.6 7. 354-374.4 4.2 7.: Dugoročne stope nezaposlenosti u EU.5 3. SAD i Japanu.5 4. Ona je negativna pojava i u Japanu..3 4.6 4.0 5.6.17.4 4.6 7. Za vrijeme velikih ekonomskih kriza i viših stopa nezaposlenosti. Faktori koji djeluju na njene promjene su različiti.6 8.2 4.8 8. Ekonomsko-socijalne posljedice nezaposlenosti degradiraju ekonomske.1 5.8 4.

0 7.1 4.3 11.8 13.6 5.1 7.18.6 5.7 4.0 10. Nove zemlje se suočavaju sa problemima strukturne prirode.1 5.6 : 17. dok je u posljednjoj godini perioda pala ispod 8%. Stopa nezaposlenosti EU27 je veća od stope u EU15.1 7. što je očekivano.2 5.4 7.5 6.6 5.9 7. što je za EU27 i Evrozonu vidljivo iz tabele 3. Tabela 3.4 7.0 6.2 9.6 5.5 3.Portugal Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska Velika Britanija EU15 EU27 SAD 7.8 8.2 5.6 6. Oktob.0 : 16.0 10.6 15.7 5.7 8. 2008 2008 2008 2008 2008 EA16 7.2 8.2 EU27 Belgija Bugarska Češka Rep.2 50 .4 6.1 8.7 6.1 6.9 8. god.4 13.8 8.3 5.9 6.2 6.8 6.9 7. 2009 8.4 10.8 Mart 2009 8.7 6.3 7.4 16.4 5.9 6.3 Jan.5 9.3 4.1 10.8 4. u kojima je u prve tri godine posmatranog perioda zabilježena dvocifrena stopa nezaposlenosti.3 5.9 16.2 6. Britanija ima relativno nisku nezaposlenost od oko 5%.5 7. Ovo potvrđuje tezu da je EU15 ekonomski razvijenija u odnosu na EU27.7 8.3 8. i u 2005.4 7.6 6. što je uticalo na nestabilnost evropske ekonomije.3 7.3 7. Kada je riječ o stopama nezaposlenosti po članicama.9 4.7 8.6 7.5 5.7 8. Prethodnica aktuelne finansijske krize su visoke cijene energije i poljoprivrednih proizvoda. one su najveće Poljskoj i Slovačkoj.6 11.2 11.3 3.4 8.4 7.7 5.4 4.1 3. god.2 5. Nov.7 7.4 6. Istina.unemployment Iz tabele se vidi da su stope nezaposlenosti u SAD znatno niže nego u EU.4 8.5 Izvor: Eurostat .9 5.2 8.9 7.1 4.1 5.7 7.4 9.2 8.4 7.2 7.7 7.4 8.4 3.7 7.3 9.18.3 4.2 4.8 : 4.2 7.5 12. i prvi kvartal 2009. Kumulirano stanje je prenešeno u četvrti kvartal 2008.1 15.1 6.8 9.6 14.4 3.9 5.9 3.7 6.4 : 4. stanje se popravilo u 2008.3 4.0 8.1 9.2 5.1 7.6 : 4.1 6.3 8.1 4.1 7.9 5.6 11. god.1 7.3 4.1 7. Japanska stopa nezaposlenosti je još niža.9 Japan 4.7 3.4 Febr. jer EU15 čine razvijenije zemlje.2 5.0 6.7 6.7 7.3 7.6 7.3 5.0 5.8 7.0 7.6 3. ali je nezaposlenost još uvijek visoka.1 6.1 8.9 4.8 13.9 8.3 9.8 7.5 8.3 4.9 4.9 6.8 8.0 4.5 8.6 7. Trenutno.9 5. Nezaposlenost u Francuskoj i Njemačkoj je oko 9%. na stanje nezaposlenosti u Zajednici utiče kriza svjetskih finansijskih tržišta.9 8.1 7.7 4. je bila dvostruko manja nego evropska. 2009 8. Uzroci nezaposlenosti su veoma kompleksni i različiti od članice do članice.5 6. god.1 5. Ostale članice imaju heterogene stope nezaposlenosti.6 13.6 5. Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Latvija Litvanija Luksemburg Mađarska 6.: Kratkoročne stope nezaposlenosti (sezonski prilagođene) Mart Sept.0 7.4 : 15.1 9.1 7.8 14.3 6.4 4.2 7.7 7.8 9.2 8.6 5. Dec. a razvijene zemlje EU sa ostalim vidovima nezaposlenosti.4 4.7 7. i 2006.

2 8.0 6.2 : 4.8 Izvor: Eurostat .4 7. p. još uvijek podnošljiva.0 8.3 9.6 6. koja predstavlja "trade off" između dvije irazito nepovoljne makroekonomske pojave.0 5. odliva investicija.7 4. uočava se da je kratkoročna stopa nezaposlenosti u SAD gotovo izjednačena sa stopom u EU27. Prema Filipsovoj krivoj uspješnu politiku zapošljavanja prate inflacija i makroekonomska nestabilnost. 3.6 5..8 4. Tako je i predimenzionirana socijalna sfera vodila vodeću evropsku državu u ekspanzionizam i ratove. restriktivna socijalna politika djeluje povoljno na stabilnost tražnje. 51 69 .6 4.5 : 5.2 7.5 7. Sozialpolitik und Wirtschaftsordnung.0 6.Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V. U Japanu je stopa nezaposlenosti.4 6.0 5.2 5.2 4. U Britaniji je nezaposlenost nešto veća od dugoročne stope.P.6 : 8. Britanija SAD 5.0 2.1 6.0 7.7 2.6 3.3 5. god. cijena itd. prema Filipsovoj krivoj. dok je u Francuskoj porasla na oko 8% i tendencijom rasta na oko 9%. Zbog toga treba pronaći optimalan odnos između outputa i njegovog dijela koji je društvena zajednica spremna izdvojiti za potrebe socijalne politike.7 3. Frankfurt.6 7.3 7. Antonypmuller@aol. Kako je socijalna politika.3 6. da još 1883.5 9.0 6.2 4.0 6. Neke zemlje EU ostvaruju iznenađujuće visoke stope nezaposlenosti.5 2. što je iznenađujuće.8 2. Ovo je poslije nekoliko decenija imalo uticaj i na političku situaciju u Njemačkoj.7. Antony Miler u radu "By-by Bismarck" dokazuje da je napredna ideja kancelara Otta von Bismarcka. nezaposlenosti i inflacije nisku stopu nezaposlenosti prati visoka inflacija.0 6. S druge strane. tada se društvo nalazi u zoni prekomjerne potrošnje. čak i do granica siromaštva. profesor ekonomije na University of Caxias do Sul in Southern Brazil i član Institut fűr Wirtschaftswissenschaft of the University of Erlangen-Nuremberg Germany.7 4.5 8.7 7.8 7.0 : 8. 70 Antony Peter Muller.8 7.0 6. visoko opterećenje outputa dovodi do pada profitabilnosti tržišnih aktera. jer oba ekstrema utiču i na ekonomsku.2 6.3 6. gdje je poslije "probijanja dvocifrenog praga" nezaposlenost rasla u martu 2009.8 3.5 6. Suprotno tome. U istoriji je zabilježeno mnogo situacija kada je zbog velikih socijalnih tenzija dolazilo do sukoba.unemployment Mjesečni podaci o nezaposlenosti ukazuju da je ona nešto niža u zemljama EU27 u odnosu na Evrozonu EA16.7 8.1 4.0 10.com.8 6. god. Ako su agregatni socijalni troškovi veći u odnosu na realne.8 5. Kada se uporedi stanje EU i SAD.1 9.9 7. A.1 6.7 4.9 7.8 4. U Njemačkoj je kratkoročna nezaposlenost nešto iznad 7%.1 5. vezana za nivo agregatne potrošnje.2 9.8 7. obzirom na vrijeme eskalacije krize u SAD. O sociajlnoj politici vidjeti u: Mueeller. pada interne i spoljne konkurentnosti itd. Ostali relevantni pokazatelji.8 5. 141. i do 17%.2 6. rasta inflacije.4 : 4.3 2. Ovo je očekivano.8 4.4 8. uglavnom.6 7.8 4.7 4.3 6. oslabila poziciju Rajha i lični 70 kancelarov položaj.5 7.7 6.7 4.1 2.1 7.7 2. a posebno direktne i strane investicije u nove članice i strukturno prilagođavanje istočno-evropskih zemalja utiču na ove trendove. 1983. Španija. što dovodi do makroekonomske nestabilnosti. Problemi nezaposlenosti i socijalna politike EU Socijalna politika je neodvojiva od ekonomske politike. može se izvući zaključak da od visine socijalnih davanja zavisi makroekonomska 69 stabilnost.2 9.1 9.9 6. revolucija i ratova.8 4.8 5. Nedovoljna socijalna davanja mogu dovesti do pada životnog standarda. Ali. ali i političku nestabilnost.6 6.5 7.8 4.6 10. kao npr. Uspješna socijalna politika i politika zapošlavanja podrazumijevaju niske stope nezaposlenosti. bez obzira na krizu.9 5. posebno prije početka Prvog svjetskog rata.7 4.0 6.4 6.4 7.3 6.9 6.9 2.5 : Japan 3. Čak bi se moglo reći da makroekonomska politika značajno zavisi od obima i dinamike socijalne politike. uvede "državne penzije" (do tada nezabilježena u svijetu).

obrazovanje radne snage u skladu sa promjenama tehničkog progresa i podizanje kvaliteta socijalne zaštite. O unapređenju socijalne sigurnosti brinu tri agencije i to: Evropska agencija za zdravlje i sigurnost na radu (Bilbao). Tako DBP novih članica varira od oko 70% prosjeka EU (Kipar). do oko 35-40% (Estonija. Zapošljavanje i socijalna politika su glavni moto tzv. dok je socijalna politika uređena u Glavi XI Ugovora o EU. Početkom devedesetih zapošljavanje i socijalna pitanja su prioritet evropske integracija. Oni su dopuna starom programu Phare koji je u periodu od 2000.I u EU postoje unutrašnje razlike u nivou ostvarenog outputa.http:// europa. god. a DBP je rastao ispod 5%.64 milijardi evra). poslije osnivanja EU posvetila i socijalnim pitanjima. poboljšanje uslova života i rada. ali je važan i zbog uspostavljanja jednakosti muškaraca i žena na tržištu rada.eu.92 milijardi evra. radi intervencija prema novim članicama. EU je uspostavila programe pomoći za period od 2000. tako i za pojedine regije. Tako sa proširenjem Unije za deset novih članica u 2004. god. Samit u Esenu (1994) koji definiše pet nacionalnih prioriteta. konkurentnosti i zapošljavanju (1993). Bijela knjiga o rastu.int 52 . ● Pravo na sindikalno udruživanje. a finansiranje je sada dostupno za period nakon pristupanja. pa se zbog toga ova politka koordinira na nacionalnom i komunitarnom nivou.28 milijardi eura) i Sapard (poseban pristupni program za poljoprivredu i ruralni razvoj od 3. Ipak. Ciljevi usklađenih zajedničkih politika su rast zaposlenosti. Proširenja zemljama čiji su ouputi ispodprosječni u odnosu na EU dodatno proširuju razvojni jaz. Evropska strategija za zapošljavanje o novim radnim mjestima. iznosio 10. do 71 2006. područje i stanovništvo proširilo za oko 20%. Evropski socijalni fond (ESF) uspostavlja Rimski ugovor još 1957. Evropska agencija poboljšanja radnih i životnih uslova (Dablin) i Evropski nadzorni centar za rasizam i ksenofobiju (Beč). uz garantovanje principa i osnovnih prava zapošljavanja u EU i to: ● Zapošljavanje bez diskriminacije. To su ISPA (Instrument strukturnih politika u predpristupnom periodu za projekte saobraćaja i zaštite okoline od 7. zapošljavanja mladih i osoba sa invaliditetom. god. god. 71 Za ove i druge pokazatelje koristiti statističku osnovu ESF Database. god. god. god. Litvanija. Programi iznose oko 22 milijarde evra. Latvija). razvoj tržišta rada. "Lisabonske agende" koja predstavlja politički okvir EU za strategiju povećanja novih radnih mjesta. On posebno apostrofira harmonizaciju zakonodavstva u oblasti socijalne sigurnosti. kako za članice. usklađivanje nadnica i afirmacija malih i srednjih preduzeća i novih tehnologija. kao važan instrument Vijeća Evrope. treba naglasiti da je socijalna sigurnosta u zemljama EU specifična i tradicionalna. Od 1988. Bijela knjiga o evropskoj socijalnoj politici (1994) i Evropska strategija zapošljavanja sa Luksemburškog samita (1997) su važni u inauguraciji novih odnosa u ovoj oblasti. Strategija za reformu tržišta rada i Socijalna agenda moraju obezbjediti ekonomsko i socijalno blagostanje u EU. u Torinu. ● Zabrana prisilnog rada. Suštinski. god. ● Pravo na kolektivno ugovaranje. Od osnivanja. donešen Evropski zakon o socijalnoj sigurnosti. Evropski socijalni fond je osnovan u cilju povećanja ukupne zaposlenosti na zajedničkom tržištu i rasta životnog standarda građana Unije. Evropska socijalna povelja (pod uticajem bogate socijalne tradicije evroprostora) je usvojena 1961. prioritet Evropskog socijalnog fonda je sprječavanje dugoročne nezaposlenosti i zapošljavanje mladih. on počinje sa radom 1960. da bi se tek kasnije. ● Prava muškaraca i žena prema principu: jednaku platu za isti rad. EU uvažava socijalnu politiku i radi radi na poboljšanju standarda svojih građana. Poslije Evropske socijalne povelje u Strasburu je 1964. Ciljevi i načela politike zapošljavanja su sadržani u Glavi VIII Ugovora o EZ. do 2006. a poslije 1993. EZ se u sklopu razvoja zajedničkog tržišta usmjerila ka rješavanju makroekonomskih problema. god.

obuhvata ove ciljeve: Ekonomski i socijalni razvoj.. Umjesto zaključka-stalna briga o zapošljavanju.eu 53 . Y = f (K.. god. Kratkoročni trendovi su posljedica finansijske krize generisane u SAD. Dalja liberalizacija kretanja ljudi.Evropski socijalni fond je jedan od strukturnih fondova EU.. 44-57. 2004. 72 Fond ima dugoročne ciljeve. CLDS. 72 Kapital po radnom času (ili oprema po času rada) je važan makroekonomski pokazatelj. vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. socijalnih i drugih mjera institucije EU i vlade članica dalje suprostavljati recesiji. isto tako duže trajati. Ekonomski fakultet. i Cvetanović S. itd. god. Beograd. Beograd. Biće intersesantno vidjeti kojim će se arsenalom ekonomskih. Zato je i odnos prema nezaposlenosti značajan i specifičan. na raspolaganju je. problemi zapošljavanja zauzimaju važno mjesto u ekonomiji EU. rast zaposlenosti. Upravo zato. koji će u velikoj meri opredijeliti bližu. unaprjeđenju mobilnosti radne snage. Dragutinović D. ●1% za razvoj ruralnih područja.. usluga i kapitala je pred novim izazovima.europa. ●Preventivne aktivnosti i unaprjeđenje kontakata na tržištu rada. On je glavni finansijski instrument u oblasti zapošljavanja. Danas se Evropski socijalni fond bavi sa sljedećim pitanjima: praćenju odluka o zapošljavanju. 1992. Quarterly Journal of Economics. ●Bolja opremljenost evropske snage (K/L). a jedna od trajnih neuralgičnih tačaka EU će biti očuvanje postojećih i otvaranje novih radnih mjesta. ●4% za prekograničnu saradnju. ●40% za rješavanje dugoročne nezaposlenosti i zpošljavanja mladih. profesionalizacijom i aktivnostima na smanjenju nezaposlenosti. Teorija privrednog rasta i razvoja.. Intermediate Theory and Policy.. Za ovaj period. Subvencije se daju po sljedećim kriterijumima: ●50% za regije koje su zaostale u razvoju. Procedure korišćenja sredstava su pojednostavljene a finansiranje se usmjerava prema regionima kojima je pomoć najpotrebnija. omogućavanju lakšeg pristupa tržištu rada i poboljšanju funkcionisanja tržišta rada. South-Western Publishing Co.http://ec. Cincinnati. ESF daje podršku evropskim regijama sa visokom nezaposlenosti. ●Rast kvalitete poslova. 2005. god. te obezbjeđenje radne snage za zajedničko tržište. Kapital (K) i rad (L) su faktori agregatne proizvodne funkcije. ●9% za regije pogođene padom industrijske proizvodnje. Program Evropskog socijalnog fonda za period 2007-2013. "A contribution to the theory of economic growth". tj. ●17% od iznosa za konkurentnost i nova radna mjesta slabije razvijenih regiona. posebno u zaostalim regijama. William J. Solow R. Makroekonomija: evropski udžbenik. uz Kohezioni fond. ali i dalju budućnost Zajednice. Solow ga smatra važnim konstituentom rasta i inicijatorom tehničkog progresa. Filipović M. CID. str. Macroeconomics.. posljedice sadašnje krize će. Boyes.. Ohio. I na kraju. roba. Ciljevi Evropskog socijalnog fonda su: ●Prevencija gubitka kontakta ljudi s tržištem rada. oko 300 milijardi evra 73 ili 36% budžetske potrošenje EU. ●Otvaranje većeg broja radnih mjesta. Bez obzira što dugoročna stopa nezaposlenosti bilježi trend pada. 1956. naročito u kompleksnoj regionalnoj integraciji kao što je EU. Komisija usmjerava sredstva na tri kategorije korisnika i to: ●79% ukupnog iznosa na smanjenje jaza među regijama. 73 Više podataka se može naći u: European Commission-Eropean Social Fund. Iako se stopa nezaposlenosti u EU još uvijek kreće u granicama "podnošljivosti" ova makroekonomska pojava i dalje prijeti ekonomskoj i političkoj stabilnosti u EU.L).

Ekonomski fakultet. No. Makroekonomska ravnoteža ukazuje na pozitivne trendove ekonomskih pojava i optimalnu rezultantu njihovih interakcija. CID. Ekonomski fakultet. 77 U EU su značajna statistička istraživanja u čemu su nezaobilazni EUROSTAT i nacionalne statistike. god. 76 Prognoza inflacije je veliki izazov za političare i planere. Ali. UN. što u agregatnom obliku znači bolje funkcionisanje ekonomskog sistema. Tako npr. god. Rast agregatne tražnje. 75 Burda i Viploš. Ovo su pretpostavke ostvarivanja politike dugoročnog ekonomskog rasta. U okviru nadležnosti Komisija pravi kratkoročne makroekonomske 76 prognoze. Makroekonomija: evropski udžbenik. 1986. što dovodi do odliva investicija. Procjenjuje se i stanje valutnog sektora. Savremena ekonomij kontinuirano usklađuje stabilnost i dugoročni rast. U EU se primjenjuju principi komunitarnosti. Makroekonomske prognoze u funkciji makroekonomske stabilnosti Makroekonomska stabilnost je primarni zadatak odgovornih ekonomskih struktura. pored negativnih efekata. Kratkoročne ekonomske fluktuacije su posebno poglavlje u: Gregori N. Između "proljetnih" i "jesenjih" postoje i privremene prognoze. na raspolaganju stoje i prognoze koje kontinuirano rade EBRD. Ovo ugrožava dugoročni rast. Na ovo javnost ne reaguje jednako. kao i njihovi kumulativni efekti. One se. prije svega društvenim proizvodom. realna nadnica će padati. da se na ovaj način maksimalno uvažavaju principi otvorenog tržišta. Central bank behaviour and credibility: some recent theoretical development. implementiranom prema ciljevima i principima EMU snažno se djeluje i na cjenovnu stabilnost. ako je sa određenim stepenom sigurnosti moguće utvrditi buduću inflaciju. citirajući druge autore ističu postojanje spoznajnog i implementacionog jaza. Mankju. ne mogu se valorizovati bez statističke osnove.8. prouzrokovan budžetskim deficitom. 2008. Federal Reserve Bank of St. rast. i obrnuto. monetarnim agregatima. "igri inflacije" odnosi na međuzavisnost aktivnosti centralne banke i javnosti. a zaposlenost rasti. da se ozbiljna makroekonomska politika ne može voditi bez pune valorizacije problema nezaposlenosti. Isto tako. može djelovati povoljno na pad stope nezaposlenosti itd. Najbolja naučna dostignuća. O modelu vidjeti u: A. investicije i budžetsku stabilnost itd. Principi ekonomije. 3. Procjene i prognoze se rade na bazi modela. agregatno i na per kapita osnovi. Ona je senzibilna na pad zaposlenosti. Prognoze ekonomskih događaja su važne zbog predviđanja događaja. posebno u vezi njihovog kredibiliteta. Ako. Analize procjenjuju rast i nezaposlenost. CID. statističkih metoda itd. Cuikerman. 2004. dok je prema inflaciji indiferentna. 54 74 . rast inflacije i kamatnih stopa. inflaciju i nezaposlenost. ekonomske pojave se mogu posmatrati i potpuno drugačije. u pravilu. Treba naglasiti da EMU i ECB utiču na stabilnosti cijena o čemu će biti riječi u narednim poglavljima. agregatnom tražnjom itd. a tržište Unije je jedno od najotvorenijih. Beograd. pa su prognoze i procjene. indikatora. OECD i dr. jer njegovo ignorisanje stvara probleme u svim sferama društvene zajednice. Snaga evro-tržišta su i zajedničke politike EU. WB. U vanrednim situacijama rade se i posebne procjene kretanja ključnih makroekonomskih agregata i pokazatelja. inflaciju. Prognoze Komisije elaboriraju stanje članica.Nezaposlenost proizvodi ekonomske i socijalne posljedice koje stvaraju i političke probleme. realne prognoze (i osiguranja sa niskim troškovima) su moguće 75 samo na najrazvijenijim rastućim tržištima. uglavnom kumulativi nacionalnih ekonomskih prognoza. Zato je kreiranje ekonomske politike povezano sa nezaposlenošću. CLDS. 77 Prognoze proističu iz analiza i metoda dokazanih teorijskih uporišta itd. javnost očekuje nižu inflaciju od one koja će se dogoditi. položaj evra u domaćem prometu i međunarodnu tržišnu poziciju. Ovaj društveni fenomen se analizira sa najvažnijim makroekonomskim agregatima. Tako deficiti javnog sektora mogu uticati na prekomjerni rast tražnje. Ovo upućuje. savremeni model tzv. rade dva puta godišnje. procjenjuje se ekonomska situacija kandidata i nečlanica i ostali interni i eksterni problemi. O ciklusima vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. npr. modeli i analitičke metodologije. sve vrste materijalnih i finansijskih bilansa itd. O teorijskim aspektima ciklusa vidjeti u: Praščević Aleksandra. One su važna makroekonomska tema zbog racionalnosti u ponašanju i odlučivanju tržišnih aktera. Dalje. Beograd. investicijama. Čini se. god. Beograd. tehnički progres itd. inflacijom. Monetarnom politikom. Makroekonomske prognoze u EU. 2008. Tako se npr. tada će se tržišni akteri moći osigurati od potencijalnih gubitaka (uz minimalne troškove). Tako se preko EMU optimalno alociraju ostali ekonomski resursi. Louis Quarterly Review. To utiče na investiranje. Poslovni ciklusi u makroekonomskoj teoriji i politici. posebno u sferi troškova i 74 dobitaka.

L. Spoljnotrgovinska politika EU je fundirana na principu liberalne trgovine korisne za EU. S.4. Pored njih. domaća tražnja raste od Q1 na Qd. što se vidi na grafikonu 4. i u Pelević Branislav. egzistiraju i brojni dogovori i dozvole nacionalnih vlada u vezi pristupa međunarodnoj konkurenciji. : Uticaj uvoza po svjetskim cijenama na domaće tržište Grafikon pokazuje da su svjetske cijene Pw zbog uticaja konkurencije niže od domaćih P1. CID.. No. Martin. N. Irwin INC. Međunarodna trgovina. Macroeconomics. Problems and Policies... Brue.. posebno u poljoprivredi. Sve se ovo događalo (i događa se) paralelno sa formiranjem i angažovanjem međunarodnih institucija 78 u sprovođenju globalnih trgovinskih politika kao što je GATT (Opšti sporazum o carinama i trgovini). Zbog toga Unija kontinuirano liberalizuje trgovinu i pravi razlike između trgovinskih partnera. neto efekat na blagostanje domaće privrede se može predstaviti površinom šrafiranih trouglova (b+c). prikazan četverouglom (a). god. Osnove spoljnotrgovinske politike Spoljnotrgovinsku politiku determinišu aktivnosti u različitim periodima evropskih integracija. Ekonomski fakultet. McGraw-Hill INC. Očigledno je da je najviše sukoba između EU. preko kojih je EU postala specifičan i vodeći ekonomski prostor u svijetu. 2007. 1995. Ona poseže za preferencijalnim diskriminatornim trgovinskim sporazumima. dok domaća ponuda pada od Q1 na Qs (uz istu kupovnu snagu). Macroeconomics: Principles. Financial Markets and the International Sector. rast 79 međunarodne razmjene i rušenje carinskih barijera između zemalja članica Unije dovode do ubrzanja 80 privrednog rasta i razvoja zajedničkog tržišta. TRGOVINSKA POLITIKA EVROPSKE UNIJE 4. Philip. 1996. god.1. R. Friedman. stvara se i gubitak za proizvođače. Treba istaći da EU često nalazi pod uticajima snažnih lobija. CID. ili u: McConell. kojeg kasnije zamjenjuje WTO (Svjetska trgovinska organizacija). Slobodna trgovinska razmjena pretpostavlja liberalizovan uvoz i izvoz proizvoda i usluga bez nametanja dodatnih troškova. 2008. Ekonomski fakultet. General Agreement on Tariffs and Trade. Jačanje spoljnotrgovinske razmjene. Tada svjetske cijene utiču na stabilnost domaćeg tržišta.1. Beograd.1. Na obim i kvalitet razmjene Zajednice snažno utiču trgovinske barijere i olakšice koje su imale za cilj unapređivanje trgovine robama i uslugama. Beograd. Grafikon 4. Richard D. Otvaranjem tržišta. C. To stvara korist za potrošače (potrošačev višak) na površini (a+b+c). Dakle. Trgovinsku politika čine interni i eksterni procesi u razmjene roba i usluga. Međunarodna ekonomija. 79 78 55 . 80 Vezu između trgovine i privrednog rasta vidjeti u: Baily. O teorijskim aspektima međunarodne trgovine vidjeti u: Bijelić Predrag. Ovaj grafikon jasno ukazuje da otvorena privreda donosi korist za potrošača a gubitak za proizvođača. SAD i drugih zemalja vezano za sporove u razmjeni visokih tehnologija i trgovini poljoprivrednim proizvodima.

“ Trgovinske barijere mogu biti 84 85 carinske i necarinske. H. propisi. Carine su instrument zaštite domaćeg tržišta od međunarodne konkurencije. EU je spremna za doprinos harmoničnom razvoju međunarodne trgovine i blaže trgovinske barijere (član 131). slobodu kretanja ljudi i zaštiti prava zaposlenih). Trgovinske barijere su sve vrste prepreka slobodama kretanja roba i usluga u svjetskoj trgovini. i na koje mjere će se odlučiti vodeća svjetska ekonomska integracija..2. Unija ima instrumente da. 81 4. EU može zaključiti sporazum o udruživanju sa trećom zemljom. spoljnotrgovinska politika (posebno carinska politika) imaju fundamentalnu ulogu u stvaranju povoljnih kretanja spoljnotrgovinske razmjene. te sporazumi o udruživanju sa trećim zemljama i međunarodnim organizacijama. Longman. Washington DC. politiku. zaštitu nacionalnog tržišta od spoljne konkurencije i stimulisanje izvoza. kao državni prihodi dijele na vrijednosne carine gdje je carinska vrijednost utvrđena i naplaćena primjenom procenta (tarife) na vrijednost carinske osnovice ukupne vrijednosti ocarinjene robe. One mogu biti ekonomske. ali i internih okolnosti i ograničenja. Sporazum o povezivanju neevropskih država posebnih (ekskolonijalnih) veze sa EU (član 182). Bez obzira na prisutne tendencije u smanjivanju carina (stopa i apsolutnih iznosa) one su još uvijek važan instrumentarij ostvarivanja makroekonomske ravnoteže zajedničkog evropskog tržišta i strateški faktor spoljne politike Zajednice. Omogućava se da EU može nametnuti jednoobrazne sankcije trećim zemljama. članice mogu zabraniti i ograničiti trgovinu roba koje ugrožavaju javni moral. politiku ili bezbjednost i dovode u opasnost zdravlje i živote ljudi. National Trade Estimate Report on Foreign Trade Barriers. postojanjem Zajedničke trgovinske politike (član 3). Prva grupa carinskih prihoda je dominantna u ukupno naplaćenim carinama.Koja su osnovna načela trgovinske politike EU? Preambula Ugovora iz Rima želi da preko zajedničke trgovinske politike doprinese progresivnom ukidanju ograničenja međunarodne trgovine. Ugovor reguliše načine i postupke uspostavljanja i funkcionisanja unutrašnjeg tržišta. Donošenje odluka je kvalifikovanom većinom. Udružene države bi imale isti trgovinski tretman kao i članice EU (član 183). bezbjednost. prema Ugovoru iz Rima i pravni okvir za njenu implementaciju. 56 81 . dovodi u opasnost zdravlje ili život ljudi. grupom zemalja ili međunarodnom organizacijom (članovi 300 i 310). Član 95 se odnosi na uspostavljanje i funkcionisanje unutrašnjeg tržišta. Konačno. Adam. onemogućavajući tako slobodu međunarodnih tokova trgovine. kulturne i dr. Članom 30 je dozvoljena zabrana ili ograničenje trgovine ili tranzita roba koje ugrožava javni moral. zavisi i od šireg spektra međunarodnih odnosa. te specifične i kombinovane carine. Carine se. za budžetsku politiku. Ona navodi da bi Unija bila oslobođena svih carinskih ograničenja i da je istovremeno spremna doprinijeti harmoničnom razvoju međunarodne trgovine ukidanjem nekih trgovinskih barijera prema okruženju. ili je protekcionistički zazaštititi od uticaja spoljne konkurencije. mjere i postupci u oblasti međunarodne trgovine za ubrzanje privrednog rasta. U procesu odlučivanja princip jednoglasnosti se mijenja kvalifikovanom većinom (osim. posebno u vezi formiranja carinskih stopa i trgovinskih sporazuma sa trećim zemljama. Važna odredba Ugovora je jednoobraznost Zajedničke trgovinske politike. 82 Vidjeti u: Ј. Trgovinske barijere Spoljnotrgovinske barijere su radnje. Ovo su ključne odredbe trgovinske politike. i iz države“ ili prema Izvještaju o stranim trgovinskim barijerama Američkog trgovinskog predstavništva "Državni zakoni. Carina je posredni porez na uvoz i izvoz proizvoda i može biti aktivni ili pasivni instrument fiskalne politike. kao i druge države može stimulisati rast spoljne trgovine. 83 Оffice of the US Trade Representative. koji poskupljuju i tako postaju manje konkurentni. Isto tako. Neke situacije (obično ekonomski problemi) dozvoljavaju da Komisija članicama može odobriti samostalne mjere zaštite. životinja ili biljaka. Evropska komisija može odobriti određenoj članici (ili državama članicama) da preduzmu neophodne zaštitne mjere (član 134). politike i praksa koja ili štiti domaće proizvođače od inostrane 83 konkurencije ili vještački stimuliše izvoz određenih domaćih proizvoda. Zajednička trgovinska politika je zasnovana na jedinstvenim principima carinskih stopa i trgovinskih sporazuma sa trećim zemljama (član 133). One su i "Svaka mjera vlade usmjerena na ograničenje ili spriječavanje slobodnog 82 protoka robe u. odnosno ravnoteži primarnog tekućeg računa. ali i drugoj literaturi. 1989. Kako. Uz aktivnu politku deviznog kursa. 1989. 84 Tariff barriers to trade. političke. Carine povećavaju cijene uvoznih proizvoda na domaćem tržištu. Preambulom Ugovora iz Rima unutrašnja trgovina u EU je oslobođena svih carinskih dažbina i kvantitativnih ograničenja. životinja ili biljaka. To jasno govori o makroekonomskom značaju ove zajedničke politike EU. Postoje sporazumi o posebnim vezama sa državama koje imaju jednak trgovinski tretman kao i članice EU. Beirut. EU ima pravo nametnuti jednoobrazne sankcije trećim državama (članovi 301 i 60). 85 Non-tariff barriers to trade. Dictionary of Business English. Carinske barijere.

Eliminisanje barijera i prevođenje u carine je bila tema Kenedi rundi pregovora (antidamping) i Tokijske runde (dogovor o necarinskim mjerama). multilateralne kontrole itd. Generalno. Njihova uloga je naglašena jer su one decenijski kontinuitet Unije u vidu širokog spektra različitih mjera Zajednice i njenih članica. preko procedura i insistiranja na dokumentaciji koja otežava trgovinu. Zato Komisija stimuliše članice na međudržavnu saradnju. Ipak. god. god. u Velikoj Britaniji može biti potpuno neprihvatljivo itd. Jer. Ostvaren je dodatni rast dohotka. posebno one za borbu protiv međudržavnih poreskih prevara. Tokijska runda je trajala od 1972. Necarinske barijere su kompleksna problematika jer su teške za dokazivanje. rast konvergencije i kohezije među regionima Zajednice itd. Uzmimo primjer potpune zabrane uvoza tzv. 88 carinske ili inspekcijske službe. Rezultati CCN/CSI. 87 86 57 . obzirom na privrednu. neophodna je kontrola i upravljanje rizicima. bilo bi pretenciozno zaključiti da su barijere i protekcionizam presudno uticali na povoljne dugoročne makroekonomske tendencije u Uniji. One su i danas nezaobilazan faktor trgovinskih odnosa. predviđaju razvoj. i to prije pristupanja. Zato su barijere često predmeti sporova i rasprava u GATT a kasnije i u WTO. Novi programi poreza i carina do 2013. Sve ovo učvršćuje aktere trgovinske politike EU u uvjerenju da se postojeći režimi trgovine u odnosu na svijet ne trebaju mijenjati. Falsifikovanje. carinske i poreske administracije kandidata za priključenje dužne su da se povežu sa sistemom EU. industrijskom restrukturiranju. zatim niža inflacija. 88 Arbitražu i kontrolu dijela ovih mjera ima WTO. što nije interes ni jedne članice. rastu konkurencije. Kontrolne funkcije. jer se određenim proizvodima zabranjuje uvoz (dok npr. Ipak. što je normalno u Bugarskoj. Transevropkse kompjuterizovane mreže imaju strateški značaj za operativne poslove carina i poreskih administracija EU. Poslednji Izvještaji o stanju konkurencije naglašavaju pozitivne rezultate u brzoj i jeftinoj prekograničnoj saradnji. Npr. edukacijama i sl. Za to je potrebna brza razmjena informacija carinskih kontrola. čine ekonomske štete Uniji i drugim izvozno orijentisanim zemljama. razmjenu informacija. posebno EU. obzirom da su mnoge potpisnice ovih trgovinskih sporazuma poslije smanjenja 86 carinskih stopa posezale za necarinskim barijerama. a nova trgovinska ograničenja se kontinuirano osmišljavaju. I na kraju. prati međudržavne transakcije i vrši superviziju kao neophodan instrumentarij sprječavanja prevara. Poreski organi moraju kontinuirano razvijati svoje kapacitete. i da bi bili zaštićeni ekonomski interesi EU. tekstilu i uslugama. Carina EU imaju ključnu ulogu u kontroli ovih trgovinskih aktivnosti. razmjenu znanja i podršku kupovini opreme. SAD i Japana. bilo kakva separatna aktivnost na ovom polju automatski dovodi do efekata skretanja trgovine.Necarinske barijere. Njih implementiraju vladine. U okviru GATT. nije usvojen sistem necarinskih ograničenja i smanjenja carina u poljoprivredi. Da bi se spoljna trgovina EU odvijala brzo i bezbjedno. carinska zaštita samo povećava cijenu uvezenog proizvoda). Necarinske barijere su mjere. Mreža olakšava trgovinu. nešto. U Uniji je veoma kompleksno usklađivati odnose prema barijerama. Kenedijeva runda je imala cilj eliminisati necarinske barijere u trgovini. god. poreskog i carinskog IT sistema doveli su do višestrukog povećanja njihovih kapaciteta. Necarinske barijere utiču na rast troškova zbog nekonkurentne segmentacije tržišta. GMO poljoprivrednih proizvoda. visokoj mobilnosti radne snage i otvorenim novim radnim mjestima. Stare. slično kao i carinskim mjerama. Tako se na zaobilazan način ograničava spoljnotrgovinsko poslovanje. etničku ili istorijsku heterogenost njenih članica. upotreba novih instrumenata. do 1967. a posebno nove članice i zemlje u fazi pristupanja su često bile naviknute na razne oblike zaštite i necariska ograničenja pa njihovo ukidanje traži vrijeme i strpljenje u mukotrpnim procesima usaglašavanja. radnje i postupci narušavanja slobode u tokovima svjetske trgovine. pojavljuju se drugi instrumenti zaštite. nude se dokazi o pozitivnim efektima na tržište EU. Trajala je od 1963. obuku. Kako se carine smanjuju. To je neminovno dovelo do potrebe za ukidanjem ovog 87 oblika zaštite domaćeg tržišta. a kao rezultat je došlo do smanjenja carinskih opterećenja od 35%. piraterija i dr. necarinske barijere mogu biti tehničke ili administrativne. Postignut je sporazum o redukciji carina za 33% i usvojeno ublažavanje necarinskih i drugih barijera. do 1978. dostupnosti širokog asortimana proizvoda i usluga itd. Saopštenjima Evropske komisije o uticaju Programa jedinstvenog tržišta ili Izvještajima o stanju konkurencije na području EU. Ovo je složen zadatak koji Zajednica relativno uspješno rješava. Neki slučajevi mjera necarinske zaštite su čak rigidniji od carinske zaštite.

3. 91 Pregled investicionih mjera u trgovini (TRIM) je sistematizovan od strane UNCTC (1991a). ovi blokovi su specifični po čestim nesuglasicama u oblasti poljoprivrede. Damping i antidamping se javljaju kod uvođenja antidampinških carina. poslednjoj ekonomski opravdanoj operaciji. Unija ima na raspolaganju brojne mogućnosti necarinskih barijera redukcije uvoza iz SAD. već uspostavljenu.Necarinske barijere (ograničenja) mogu se klasifikovati na slijedeći način: 1. Postoji mnogo necarinskih barijera koji se 89 javljaju zbog primjene tehničkih standarda. EFTA je isključivo ukidala carinske tarife na unutrašnju trgovinu svojih članica regulišući slobodnu trgovinu industrijskim proizvodima (poljoprivreda kao osjetljivo pitanje nije bila predmet ugovora). Između EU i SAD nema tipičnih preferencijalnih trgovinskih sporazuma. Dalje. zatim dolazi do smanjenja broja članica EFTA i prvo proširenje EU. praćene enormnim izvoznim subvencijama. opremljenosti robe za svoju namjenu i izradi novog proizvoda ili važnih faza izrade. Pravila o porijeklu i minimalno učešće lokalnog sadržaja koriste se kao necarinske barijere. ali i firmi iz inostranstva. kada je šteta evidentna i kada se trebaju spriječiti nove povrede pravila i dodatne štetne konsekvence). kamata itd. Zajednička poljoprivredna politika uvodi subvencije u EU koje povećavaju domaću proizvodnju i smanjuju uvoz. Birokratija može kreirati sofisticirane vidove necarinskih barijera. iako ona ne ugrožavaju. pa formiranje Evropskog ekonomskog prostora i konačno. To je uticalo na smanjenje uvoza ove robe. kao što su neadekvatna štednja. Uvoz japanskih automobila u EU je izložen zaštiti domaće auto-industrije. čak i u trgovini GMO i hormonski tretiranim životinjama. Postoje i mnoga druga pitanja. Načela predostrožnosti i prevencije se primjenjuju u mogućim izlaganjima opasnosti i riziku kod prevencija (npr. 8. zabranom uvoza francuskog likera jer je sadržavao 5% manje alkohola (od min. Iznos 92 spoljnjeg sadržaja je preferencijalni tretman unutrašnje trgovine EU. što je. Barijere se odnose na standarde. 90 2. ako se analiza ograniči na. Iako ostvaruju ogromnu trgovinsku razmjenu. predstavljaju potencijalne trgovinske probleme EU i SAD. god. Evropski ekonomski prostor. javne nabavke. Javne nabavke su oblik necarinske zaštite. komparativne prednosti i sl. standardi. 25%). Ekonomsku saradnju EU i EFTA (Evropske zone slobodne trgovine) karakterišu slijedeći periodi: Prvi. Deficiti SAD su ipak. 4. 7. Iako nije pokrivala sve sfere privredne aktivnosti EFTA je ostvarila određene ekonomske rezultate. 6. koji se odnosi na osnivanje ovih institucija. One predstavljaju potencijalni prihod preduzeća i firmi iz inostranstva u EU važan potencijalni prihod preduzeća sa zajedničkog tržišta. plod drugih faktora. Tako su članice EFTA postale konstituent Jedinstvenog evropskog tržišta industrijskih proizvoda i usluga. Dogovor EU i EFTA je stvorio do tada najveću zonu slobodne trgovine. pa oštećena zemlja može uvesti antidampinšku carinu. nedovoljna produktivnost nekih proizvodnji. 4. isključivo trgovinske odnose EU i SAD. EU ima tri pristupa tehničkim standardima (međusobno priznavanje. Slobodni trgovinski sporazumi EU i EFTA. 91 5. carinske tarife i troškove distribucije. patenti i dr. 90 89 58 . to neće biti Javlja se u Njemačkoj 1979. Ukoliko je cijena izvoznih proizvoda niža od domaćih cijena riječ je o dampingu. Odnosi EU i SAD. Jer. SAD zastupaju liberalniji pristup. Ako je tržište otvoreno za javne nabavke. obzirom da se grad nalazi u srednjoj Francuskoj povećalo troškove transporta. Tehnički standardi kao klasični oblik necarinskih barijera. 92 Pravila o porijeklu EU uređuje Propis 802/68 o kriterijumima utvrđivanja porijekla prema izvršenoj posljednjoj važnoj proizvodnoj operaciji. ogromnu razmjenu dva najjača ekonomska bloka na svijetu. period kada članice EFTA ulaze u članstvo EU. osiguranja. onda je ono slobodno i za pristup stranih roba i investicija. posebno u stopama rasta i outputu per kapita. harmonizacija standarda-stari pristup i određivanje minimalnih karakteristika proizvoda). još od ranih šezdesetih godina prošlog vijeka. I bankarski sistem. Poznat je slučaj kada je francuska vlada propisala da se svi japanski video uređaji moraju cariniti u gradu Poatjeu (zbog upustva za upotrebu na francuskom jeziku). S druge strane. Kontrola investicija u trgovini predstavlja trgovinsku barijeru. višak poljoprivrednih proizvoda stvara izvozne viškove.3.

i drugo. trebalo je uspostaviti protivtežu preferencijalnim sporazumima EU i grupe zemalja u razvoju (grupe Jaunde).). Japan će tako moći uticati na globalni rast. uticali su na to da je ova dalekoazijska zemlja poslije SAD postala najvažniji trgovinski partner. Francuskoj i Italiji. zavisnim od tretmana uvezenih proizvoda (tzv.) i nudila je dva rješenja: prvo. Drugi kvartal 2009. Kontinentalne evropske zemlje su izvozile tekstil.). osim naoružanja). Između EU i Japana nema preferencijalnih trgovinskih sporazuma. kako govore realne prognoze. što je doprinijelo rastu njihovih transakcija i rastu ugovora domaće ekonomije (procjena 2. god. a SAD to čine 1976. Opštom šemom preferencijala carinske kvote su zamjenjene stepenovanim carinskim olakšicama. Japan je važan trgovinski partner i u periodu recesije koja je eskalirala 2008. a u nekim zemljama i 2009. trgovinska razmjena EU i Japana je zavidna (biće prezentirana u narednim tabelama ovog poglavlja). god. Formiranjem EZ neke članice su zadržale zabranu uvoza tekstila i odjeće iz Japana i zemalja u razvoju. god. Razvijeni ekonomski odnosi između Unije i Japana. Tekstil i odjeća. Velika recesija je uticala na pad tražnje za jenom. dolara 2001. uz princip da su manje razvijene zemlje povlašćenije. što je dovelo do dramatičnog pada poslovnih ulaganja i pada povjerenja japanskih potrošača u cjelokupan sistem. Danske i Irske u EZ (1973). Radi zaustavljanja zaobilaženja kvota GATT (1961) uvodi Kratkoročni i Dugoročni sporazum za pamučni tekstil (LTA) koji ne brani bilateralne pregovore o kvotama (koje ne smiju biti niže od uvoza prethodne godine) sa godišnjim rastom od 5%. 59 . 94 Poslije decenija ekspanzije proizvodnje i izvoza. Oni zemljama u razvoju omogućava izvoz roba u EU bez carina do određenog nivoa carinske kvote. ukazuje na smirivanje ekonomske situacije u ovoj zemlji. god (ove teme će biti elaborirane u slijedećim poglavljima). ona postaje najotvorenije tržište za pamučni tekstil. Kako god. No. Iako tekstilna industrija u EZ nije bila dominantna. upravo se odnosila na osporavanje EU da veća količina izveženog kontigenta nije proizvedena u Srbiji. Dakle. 8. EU i Japan. god. god. dovesti do stabilizacije već u 2010. Tokom 1971. Država koja želi povlašćen tretman u EU mora podnijeti potvrdu o porijeklu koja garantuje da je značajan dio vrijednosti 96 dodat (proizveden) u zemlji izvoznici. domaća tržišta zemalja u razvoju su mala za razvoj konkurencije. poljoprivreda i dr. treba uključiti američke TNK. 95 GSP – Generalized System of Preference 96 Tzv. jer npr. Poznato je da Japan 94 često trpio razne necarinske barijere nametnute od strane EU. Sistem preferencija pokriva preko 150 zemalja (industrija. To su sporazumi sa zemljama u razvoju. god. Opšte šeme preferencijala (GSP). Velike japanske banke su dale ogroman doprinos u saniranju krize. god.5% u 2009. Ipak. pa je trebalo podsticati izvoz u razvijene zemlje. Od toga zavise carinske olakšice. šećerna afera između EU i Srbije. što može biti dobar signal za one privredne sektore Zajedničkog tržišta koji su dugoročnim ugovorima ili promptnim poslovima povezani sa Japanom. EU svake godine razmatra šemu i utvrđuje uvozne kvote proizvoda obuhvaćenih šemom.800 mlrd. uz uslov da postoji godišnje pregovaranje o ovim preferencijama. Mora se konstatovati da primjena opšte šeme preferencijala ima ozbiljnih ograničenja. EU i Japan uvode opštu šemu preferencijala 1971. 95 93 Strana direktne investicije TNK iz SAD i EU na oba tržišta iznose godišnje više hiljada milijardi dolara (npr.dovoljno za realnu ocjenu njihovih ekonomskih odnosa (npr. i pored LTA zemlje u razvoju povećavaju prihode od uvoza. Japan se transformisao u zrelog kreditora. Dansku i Veliku Britaniju) i vremenom uvele kvote. SAD reaguju ugovarajući posebne kvote uvoza tekstila i odjeće sa specifičnim vlaknima. Opšta šema preferencijala je nastala pod pokroviteljstvom UNCTAD (od 1964. god. ali su zemlje u razvoju povećale izvoz u liberalnije zemlje (SAD. do 1971. Iako je epicentar krize bio u SAD. imala je najsnažniju zaštitu u ovoj ekonomskoj integraciji. GATT kontroliše zaobilaženja kvota dozvoljavajući ekspanziju LTA na druga vlakana i donosi Sporazum o tekstilu i odjeći (MFA). koje su prisutne u 93 EU decenijama ili uvažiti ogroman obim stranih direktnih ulaganja itd). slične mjere primjenjuje i Japan. Japan je u početku bio veoma pogođen. Većina zemalja OECD daje preferencijale zemljama u razvoju. Njen položaj je bio posebno značajan u Njemačkoj. iako se jeftinije proizvodio u zemljama u razvoju.. To će. u čemu postoje potencijali i za kompanije iz EU27. osjetljivosti). povećavajući izvoz roba visoke dodatne vrijednosti i tekstila koji u sastavu ima manje od 50% pamuka (nije bio pokriven LTA). Ulaskom Velike Britanije.

iako ona poslednjih decenija kontinuirano raste. Ovo je fundamentalni motiv nastanka EU koji je uticao na dalju institucionalizaciju spoljnotrgovinske politike. Članicama GATT nije dozvoljeno da uvozne proizvode opterećuju dodatnim porezima ili taksama (kada su plaćene carinske dažbine proizvoda koji se tretiraju kao domaći).ona prema njima može uvesti i trgovinska ograničenja. bez carina i kvota (i bez obaveze reciprociteta). 100 General Agreement on Tariffs and Trade (GATT). Opšti sporazum o carinama i trgovini se odnosi na međunarodna pravila slobodne trgovine u cilju izbjegavanja međunarodnih nesporazuma i sprječavanja dampinga. Sistem uvoza banana u EU je podložan promjenama i godišnje košta potrošače EU nekoliko milijardi evra. Runde trgovinskih pregovora pod pokroviteljstvom GATT su imale snažan uticaj na svjetske tokove trgovine. heterogenoj proizvodnji i nedostatku ekonomije obima na vlastitim tržištima. Ipak. Saradnja se svodi na trgovinu. za razliku od Opšte šeme preferencijala zemalja u razvoju. prekršaje i kazne u slučaju dampinga. dolazi do ekonomskih integracija čiji je primarni cilj stvaranje zone slobodne trgovine. pristup i 101 istupanje iz GATT. koji njihove ekonomije ne posmatra kao grupaciju. Njihove preambule otvaraju mogućnosti budućeg punopravnog članstva u EU. Međutim. Isto tako. narušavajući svjetsku razmjenu i čineći tako dugoročnu štetu i onim zemljama kojima se želi pomoći. Prva se odnosila na klauzule najvećeg povlašćenja koja je omogućavala članicama da imaju iste olakšice u trgovini i listu carinskih koncesija.4. To je samo jedan od razloga zbog kojih EU pomaže zemlje u razvoju. GATT ne zabranjuje državnu trgovinu. EU je zavisna od uvoza sirovina i izvoza svojih proizvoda. tako da Ugovori o pridruživanju relaksiraju postojeće trgovinske odnose. Najvažnije. Trgovina sa zemljama u razvoju. Članice su bile obavezne prijaviti ove olakšice GATT. zemlje kandidati "treniraju" slobodnu trgovinu u trgovinskim asocijacijama. Odnosi EU sa Srednjom i Istočnom Evropom. upravljanje. učešće AKP u spoljnotrgovinskoj razmjeni EU je nisko. finansijsku pomoć i posebne olakšice. Primjer trgovine bananama. razvoj jedinstvenog tržišta ne mora nužno predstavljati stimulans za trgovinu sa zemljama u razvoju. 97 4. a u skladu sa liberalizacijom spoljne trgovine. 60 . karipskim i pacifičkim državama ). Trgovinsku politiku EU prema zemljama u razvoju čine dva segmenta: koncesije i razvojna pomoć. One traju godinama.) odnosi se na zemlje u razvoju i preferencijale na 100 97 98 Lomé Agreements. Za njihov uvoz se odobravaju posebne kvote od strane Evropska komisije (zavisno od prethodnog nivoa uvoza). god. Učešće zemalja Srednje i Istočne Evrope u svjetskoj trgovini nije veliko. koja kontinuirano novelira prelazne režime carinskih tarifam i kvota. I pored toga. državnu trgovinu i tehničke aspekte međunarodne trgovine. 101 Reguliše i izuzetke od klauzule najpovlašćenije nacije. EU i Japan). Treće poglavlje se odnosi na organizaciju.Sporazum iz Lomea. On je u četiri cjeline imao 38 članova. Liberalizacija ekonomskih odnosa danas se ostvaruje Ugovorima o 99 pridruživanju sa EU. 99 Prije pristupanja EU. Jer. Spoljnotrgovinska politika EU Zbog uticaja necarinskih barijera na narušavanje slobodne trgovine formiraju se institucije za ovu oblast i postepeno uklanjale prepreke. AKP je kao grupacija organizovana samo prema EU. kao što je CEFTA. To olakšava kontrolu procedura o porijeklu izvezene robe. Druga cjelina se odnosila na nacionalni tretman i necarinske prepreke u trgovini. Razlog je moguće pronaći u strukturama ekonomija zemalja AKP. ključne pregovore vode reprezentativni pregovarači (obično SAD. Zemlje AKP predstavljaju za EU jedinstven ekonomski prostor. uz uslov akceptiranja principa slobodne trgovine. GATT. Banane najviše učestvuje u svjetskoj razmeni voća. Ovaj dio reguliše odobravanje subvencija (posebno poljoprivrede). Česti su slučajevi političkih uticaja u dodjelama ovih trgovinskih prava pa i WTO vrši pritiske na EU. trgovina Unije sa zemljama Srednje i Istočne Evrope je relativno mala. Ta činjenica predstavlja povoljnu okolnost za Sporazum iz Lomea. Uvozni režim banana dovodi do tržišnih problema i cjenovnih distorzija. Gotovo svi proizvodi iz AKP imaju slobodan pristup na tržište Unije. Ovim sporazum EU uspostavlja dijalog i partnerstvo u izvršavanju ugovora sa 98 AKP (afričkim. Isto tako. GATT je bio privremena institucija i kasnije je prerastao u WTO. Ipak. Zemljama u tranziciji se pomaže trgovinskim koncesijama. Poslednja cjelina (iz 1965.

tržištima razvijenih zemalja, koji se odnose na smanjenje carina i drugih ograničenja. Ovo pravilo GATT je donešeno tek poslije organizovanih diplomatskih aktivnosti zemalja u razvoju. Urugvajska runda. Urugvajska runda pregovora (multilateralni pregovori o smanjenju carina) trajala je od 1986. do 1994. god. Runda je vođena radi unapređenja svjetske trgovine, ali i zbog toga što je bilo nediscipline u poštovanju GATT. Sve više su se potpisivali bilateralni sporazumi uz regionalna zatvaranja na štetu trećih zemalja. Posebni problemi su postojali u trgovini poljoprivrednim proizvodima i tekstilu (nisu bili regulisani u okviru GATT). Zato Urugvajska runda otklanja ove probleme i nejasnoće. Članice prihvataju dogovore o trgovini uslugama i investicijama, te zaštiti prava intelektualne svojine. Rezultati Urugvajske runde sadrže: • • • • • • • • • • Carinske stope na industrijsku robu se moraju smanjiti za 38%. Necarinske barijere se pretvaraju u carinske tarife i smanjuju subvencije za poljoprivredu. Za tekstilne proizvode prosječne carinske stope se smanjuju sa 15,5% na 12,1%. WTO reguliše sistem rješavanja sporova u oblasti intelektualne svojine. WTO treba sastaviti pravila o porijeklu za sve države članice organizacije. WTO traži od trgovinskih partnera da prate i poštuju međunarodne standarde. Odobravaju se antidampinške carine ako oštećena zemlja dokaže da je nastala šteta. U slučaju evidentne ili potencijalne štete od neočekivanog rasta uvoza dozvoljavaju se privremene mjere. WTO odgovara za efikasnost rješavanja sporova preko komisije za rješavanje sporova. GATS (Opšti sporazum o trgovini i uslugama) je novi sporazum liberalizacije trgovine uslugama. Zaključenjem Urugvajske runde pregovora formirana je Svjetska trgovinska organizacija (WTO). WTO. Urugvajska runda je zaključena 1994. god. usvajanjem Finalnog akta (od strane 111 zemalja), Sporazuma o osnivanju WTO. On je potpisan od strane 104 zemlje. Sporazum je stupio na snagu 1. januara 1995. god. WTO, za razliku od GATT ima status pravnog lica i posjeduje pravni okvir i kapacitet za poslove iz oblasti međunarodne trgovine. Zbog toga su članice WTO ozbiljnije poštovale dogovorena pravila ponašanja. Ciljevi WTO su rast dohotka i ekonomskog blagostanja, povećanje zaposlenosti i proizvodnje, razvoj trgovine, optimalno korištenje proizvodnih resursa itd. Poseban akcenat u oviru WTO se daje održivom razvoju. WTO je zadužena i za pitanja poljoprivrede, Sporazumom o poljoprivredi i smanjivanje protekcionizma u trgovini ovim proizvodima. Članice WTO su se obavezale na uklanjanje necarinskih barijere, a u drugoj smanjenje carina za 36% u roku od 6 godina (zemlje u razvoju za 12% za 10 godina). Prihvaćen je i Sporazum o tekstilu i odjeći koji obavezuje WTO da do 2005. god. preuzme nadzor nad trgovinom tekstilom. Opšti sporazum o trgovini uslugama obavezuje članice da u trgovini uslugama primjenjuju klauzule najvećeg povlašćenja. Rezultati koje postiže WTO u velikoj mjeri zavise od odnosa razvijenih zemalja prema svjetskoj trgovini. WTO ima zadatak da uoči nove vidove ograničavanja međunarodne trgovine i preduzme mjere za njihovo ukidanje. Probleme donose i regionalne integracije (EU, NAFTA, APEC i drugi), pa je jasno zašto WTO još nije polučila projektovane rezultate. Ali, nova nada je Milenijumska runda pregovora koja do 2010. god. mora pronaći rješenja za slobodnu cirkulaciju svjetske trgovine u novom vijeku. Naravno, svjetska finansijska kriza će u velikoj mjeri promjeniti odnos prema nekim protekcionističkim mjerama i podići nivo zaštite vlastite privrede. Ovo se posebno odnosi na bankarski sektor, poljoprivredu i subvencije strateških kompanija. Runda iz Dohe. Runda iz Dohe je počela u Kataru 2001. god. sa oko 150 država od kojih je preko 100 zemalja u razvoju uz pregovore o slijedećim temama: • • • • • • • Trgovina poljoprivrednim proizvodima je opterećena carinskim i necarinskim barijerama još od vremena protekcionizma. Usluge daju doprinos globalnom rastu i zaposlenosti više nego drugi sektori. Još uvijek postoje problemi zaštite intelektualne svojine, korišćenje falsifikata i kopiranje robe upotreba tehnologija bez plaćanja autorskih prava (poseban interes SAD u ovoj oblasti). Pregovori o pravilima zaštite stranih direktnih ulaganja.
61

• • • • • •

Sprečavanje sukoba između nacionalnih organa i trustova. Pregovori o transparentnosti javnih nabavki. Sporazum WTO o isporuci osnovnih jeftinih ljekova za siromašne zemlje zaustavile SAD. Zemlje u razvoju optužuju SAD i njihove farmaceutske firme. Pitanja iz domena elektronske trgovine. Pitanja zaštite životne sredine.

Rast spoljne trgovine EU je ključni faktor njenog razvoja. Još u vrijeme kada su evropske integracije bile samo ideje, smatralo se da će zajedničko evropsko tržište ostvariti mnogo bolje rezultate u razmjeni sa svijetom. Danas se interesi zajedničkog tržišta ostvaruju njegovom veličinom i rastom produktivnosti i konkurentnosti, ali nažalost i nekim protekcionističkim mjerama (posebno u poljoprivredi). Zbog toga se preostale prepreke slobodnoj trgovini moraju otklanjati, unapređujući liberalizaciju trgovine ukidanjem svih vidova ekonomskog autizma i samodovoljnosti.

4.5. Spoljnotrgovinska razmjena EU
Realni sektor ekonomije vjerodostojno predstavlja proizvodnja industrijskog sektora. Ne postoji zemlja koja ima razvijen i konkurentan industrijski sektor, a da pri tome nije razvijena u cjelini. SAD, EU i Japan su tipično industrijske zemlje. Drugo, industrijska proizvodnja je u korelaciji sa veličinom industrijskih kapaciteta, a oni su najbolji reprezent agregatne ponude. Dakle, agregatna ponuda je funkcija raspoloživih industrijskih i drugih realnih kapaciteta kojima se 102 realizuje ukupan nacionalni output (Burda i Viploš ). EU je kao globalna industrijska sila i značajan konstituent svjetske ekonomije. Njena ekonomija je zavisna od tokova svjetske trgovine. Dijagram 4.2. daje dugoročne trendove svjetske trgovine (izvedene iz kratkoročnih tromjesečnih tendencija).

Dijagram 4.2.: Dugoročna kretanja u svjetskoj trgovini (stope rasta) Iz dijagrama je vidljivo da su stabilne, ponekad i visoke stope rasta, karakteristične za duži vremenski period , posebno od 2002. god. Pad stopa rasta svjetske trgovine počinje 2008. god. Izbijanjem finansijske krize u SAD. Uglavnom, najveći svjetski trgovinski blokovi determinišu odnose u međunarodnoj razmjeni, u čemu je uloga Unije nezaobilazna. Pregled svjetske ekonomije za EU25 (u Zajednicu još nisu ušle Rumunija i Bugarska) ukazuje na povezanost ekonomija Sjeverne Amerike (SAD i Kanada), Azije (Kina i Japan) i Centralne, Istočne i ostale Evrope sa Zajedničkim evropskim tržištem. Učešće ostalih zemalja u trgovini sa EU je, i pored značajnih trgovinskih preferencijala, minorno. Kretanja svjetske trgovine prema izvoznoj orijentaciji je prikazano u tabeli 4.3.

102 Vidjeti u: Burda Majkl, Viploš Čarls, Makroekonomija, Centar za liberalno demokratske studije, Beograd, 2004. god., (poglavlje o ekonomiji ponude), str. 411-435.

62

4.6. Trgovinski sporazumi i sporovi EU i SAD
Osnove i pregled sporazuma EU i SAD. SAD i zemlje EU su dva najveća svjetska ekonomska bloka. Između njih postoji razvijena bilateralna saradnja na osnovu ogromne trgovinske razmjene i međusobnih investicija. Trgovinske veze ovih blokova utiču na ekonomsku dobrobit i otvaranje novih radnih mjesta u oba atlanska bloka. Transatlanska trgovinska razmjena i tokovi investicija prelaze dnevno preko milijardu dolara i čine oko 40% ukupne svjetske trgovinske razmjene. Ovi indikatori ukazuju na ogromnu povezanost, isprepletenost i sinergiju odnosa EU i SAD. Ona je rezultat mnogobrojnih sporazuma o međusobnoj saradnji, često obojenim političkim i nacionalnim interesima. I pored toga, neriješeni trgovinski nesporazumi nerijetko prerastaju u ozbiljne sukobe i ugrožavaju ekonomsku saradnju i dobre političke odnose. Ipak, trgovinska neslaganja nisu tolika da bi mogla dovesti do prekida trgovine između najvećih svjetskih trgovinskih 103 aktera. Trgovinski odnosi snažno determinišu ukupne ekonomske odnose što se potvrdilo u mnogim istorijskim slučajevima. Velika Britanija je npr. lakše podnijela poslijeratnu krizu zbog bliskih veza sa zemljama Komonvelta, dok su SAD postale vodeće po obimu trgovinske razmjene, upravo zahvaljujući posljedicama Drugog svjetskog rata. Sve evropske zemlje u postratovskoj obnovi nastoje ubrzati ekonomski rast. Ovo je dovelo do racionalnije podjele rada i korišćenja svih resursa u ostvarenju tog cilja. SAD imaju diplomatske 104 veze sa EZ od 1947. god. kao glavni potpisnici Opšteg sporazuma o carinama i trgovini (GATT). Sporazum je kreirao međunarodni forum promocije slobodne trgovine među zemljama potpisnicama. On reguliše 105 (smanjuje) carinske i necarinske kvantitativne barijere među zemljama potpisnicama. WTO mijenja GATT u mnogim njegovim funkcijama kao institucija nadzora međunarodnog sistema trgovine i razmjene. Odnose i ugovore između EU i SAD determinišu tri ključna okvirna dokumenta transatlanskih odnosa i to: ● Transatlanska deklaracija, ● NTA - Nova transatlanska agenda (plan) i ● TEP - Transatlansko ekonomsko partnerstvo. Tokom 1990. god. je usvojena Transatlanska deklaracija, koja je postavila temeljne principe dalje saradnje EU i SAD u ekonomiji, obrazovanju, nauci i kulturi. Poslije pet godina (1995) usvaja se NTA (Nova transatlanska agenda) i Zajednički akcioni plan EU i SAD kao okosnice daljeg partnerstva utemeljenog na promociji mira, stabilnosti, demokratiji i razvoju u svijetu, te napretku i stvaranju bliskih prekookeanskih veza. TEP (Transatlansko ekonomsko partnerstvo) je usvojeno 1998. god. u cilju uklanjanja tehničkih trgovinskih barijera i stimulacije multilateralne liberalizacije. Jer, dotadašnja praksa je ukazivala na brojna necarinska tehnička ograničenja koja su sputavala slobodnu trgovine EU i SAD. TEP objedinjava tržište rada i preduzetništvo, te afirmiše zajedništvo u oblasti zaštite životne sredine, zaštiti potrošača idr. EU ima pravo regulaciju cjelokupne trgovine fizičkim proizvodima koja se odvija na njenoj teritoriji, ali je za nju potpuno odgovorna. Pridruživanjem EU, članice prihvataju da svoja trgovinska prave stave pod jurisdikciju EU. Nijedna članica ne smije sama pregovarati o pitanjima spoljne trgovine. Organ za održavanje 106 trgovinskih veza u ime EU je Evropska komisija. Prema dogovoru, Vijeće ministara i Evropski parlament daju saglasnost i odobravaju pregovore koje vrši Komisija. Vijeće ministara i Komisija regulišu tarifnu politiku 107 EU i provode ostale mjere trgovinske politike. Pojednine zemlje imaju samostalne transatlanske ugovore sa SAD, posebno u međunarodnom letenju. Neke članice su zadržale bilateralne sporazume "otvorenom nebu“ sa SAD. Sporazumi daju pravo SAD da ukrcavanja putnika iz te evropske zemlje na njenoj teritoriji, uz isto pravo te zemlje na tlu SAD. Ovi sporazumi
Bivši francuski predsjednik Jacques Chirac je jednom konstatovao da se "trgovinski sporovi i različiti pogledi EU i SAD odnose samo na 5% ukupne trgovine između njih. To nije malo, ali se mora gledati šira slika i imati osjećaj perspektive u kojoj se to događa.“
103

Globalna ekonomija raste, stvarajući nova područja trgovine. To često izaziva podjele između Komisije i članica u nekim aspektima trgovinske politike. Jer, od prvobitnih 6 zemalja Zajednice broj se povećao na 15, zatim još 10 iz srednje i istočne Evrope i na kraju za još dvije zemlje. EU je postala regionalna integracija od 27 članova gdje nije lako postići jedinstvo u donošenju odluka iz domena trgovinske politike. 107 Definisano čl. 9. Rimskih ugovora: "EZ će se zasnivati na carinskoj uniji koja će regulisati svu trgovinu među zemljama članicama ukidanjem svih trgovinskih ograničenja u uniji i usvajanjem zajedničke carinske tarife svih članica prema trećim zemljama."
63

106

god.su suprostavljeni stavu Evropske komisije. 111 Tako npr. Američki proizvođači su smatrali da EU podržava zabranu uvoza jer nije konkurentna na tržištu pa zbog toga uvodi trgovinski 110 protekcionizam. 110 Specifična situacija je bila sa francuskim farmerima koji su posebno subvencionirani i konkurentski preferirani. sporove je sve teže identifikovati a ubrzanje tehnološkog razvoja stvara širok spektar potencijalnih sporova. ne samo kao veliki trgovinski partneri. Najveće nesuglasice u trgovinskim odnosima SAD i Unije odnose se na trgovinu goveđim mesom (SAD oko 90% govedine proizvode genetski modifikovanom 109 hranom sa dodacima raznih hormona). već kao iskreni geopolitički 111 saveznici uspostavili kontinuitet poslovnog dogovaranja. 1996. premijer zemlje koja predsjedava EU i predsjednik Evropske komisije održavaju sastanke po završetku određenog perioda presjedavanja (obično maj. autorskih prava i industrijskog dizajna. Sud je potvrdio da je EU nadležna za međunarodne odnose sa drugim zemljama. god. Sporovi vezani za genetski modifikovanu hranu i tehnološka prava nastavljaju da se dešavaju stvarajući rizike zastoja transatlanskih veza. Evropska komisija je podnijela prijave protiv 8 zemalja a Evropski sud pravde presudio da su ovi bilateralni sporazumi sa SAD nezakoniti. Nesuglasice su trajale godinama uz interesantne situacije u međudržavnim odnosima. god. Evropska komisija je pripremila plan EU na polju avionske industrije 108 i pripremila sporazume o saradnji na polju međunarodnog vazdušnog saobraćaja. Oni su obavezali zemlje potpisnice na smanjenje piraterije i pronevjera. Glavni sukobi. Tako proizvedeno meso se izvozi u preko 150 zemalja. god. EU i SAD su. oba partnera su zainteresovana da beskompromisno brane svoje pozicije. Dalje. Počev od 1985. U pregovore EU i SAD često su uključene i razne etničke grupe koje smatraju da su njihovi planovi prioriteti pregovora. Narušavanje trgovinskih odnosa u subvencioniraju određenih proizvodnji. U 2002. tako da članice Zajednice poslije ove presude ne mogu stvarati sporazume sa trećim zemljama na polju međunarodnog letenja. sir rokfort. luk. bez obzira što utiču na pojedine sporazume sa kompanijama iz trećih zemalja. Nesporazumi u podnošenju zahtjeva (specifičnosti u slučaju usvajanja pravila i odrednica). Ipak.). U međuvremenu. Zato nije iznenadila preoštra izjava koju je dao francuski ministar poljoprivrede Jean Glavany da su "SAD država koja ima najgoru hranu na svijetu. SAD i Kanada traže savjet od WTO koja donosi odluku da zabrana uvoza ovako proizvedenog goveđeg mesa u EU nije zasnovana na naučnim činjenicama. Protekcionizam je uobičajena tema neslaganja u pregovorima zemalja. pa se ne može tvrditi da je američki model prehrane zasnovan na adekvatnim pravilima. trgovina pravima intelektualne svojine su razmatrana u okviru pregovora Urugvajske runde (WTO) završene nakon sedmogodišnjeg perioda krajem 1993. Državni sekretar SAD i predstavnici Privredne komore redovne godišnje posjećuju EU. Druga pitanja kao npr. god. juni ili decembar). Posebno su dugotrajni i teški pregovori o dampingu i subvencijama poljoprivredih proizvoda. Zato SAD uvode carine od 100% na određene proizvode EU (svježe meso. Ovi blokovi njeguju i druge diplomatske odnose u vezi spoljnotrgovinske razmjene." Poslije ovoga i ne čudi što je zabrana uvoza govedine bila glavni izvor tenzija u trgovinskim odnosima EU i SAD. Dogovori o pravima intelektualne svojine su obuhvatili zaštitu patenata. Za rješavanje sporova su podjednako zainteresovane i SAD i EU. Tokom 50 godina pregovora i stvaranja trgovinskih sporazuma u okviru GATT i WTO došlo je do neslaganja između potpisnica u slijedećim oblastima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Pojave direktnog protekcionizma. da o ovim pitanjima ona treba da pregovara u ime EU. Predsjednik SAD. 109 Michael Paulson. U međuvremenu. god. Predstavništvo trgovine SAD uočava nekoliko prekretnica ovog slučaja. 64 108 . životinjske iznutrice i dr. dolazi do zabrane uvoza mesa životinjskog porijekla sa hormonskom ishranom što je dovelo do zabrane cjelokupnog uvoza američke i kanadske govedine u EU. Problemi i nesporazumi koričćenja antidampinga. Tokom 1997. Inače. dolara godišnje. jer iako u sferi međusobne saradnje imaju vlastite strateške interese oni ipak konstruktivno i mirno rješavaju sve međusobne sporove. Početak predstavlja zabrana upotrebe hormona kod goveda koji je uvela EU (osim za upotrebu u terapeutske svrhe). Evropska komisija je pripremila plan EU na polju avionske industrije i pripremila sporazume o saradnji na polju međunarodnog vazdušnog saobraćaja. Indirektni protekcionizam (korišćenje domaćih standarda u diskriminaciji pri oporezivanju ili davanja konkurentskih prednosti domaćim proizvodima. WTO procjenjuje štetu američkih proizvođača govedine od oko 117 mil. Iako poljoprivreda neznatno učestvuje u ukupnom outputu EU i SAD. sušena mrkva. Seattle Post-intelligencer notes. U 1989.

Od šezdesetih godine prošlog vijeka tržišna privreda i carine kao protekcionistički instrumenti čine osnove ekonomija EU i SAD. dolara prihoda od godišnjih investicija.3 mlrd. Iako su trgovinske i druge nesuglasice EU i SAD česte i medijski privlačne. Veliki spor oko uvoza banana u EU je rješen 2001. a direktne investicije SAD u EU su dostigla 640. 114 Izjava Premijera Rusije Medvedeva. EU i SAD moraju raditi na usvajanju i razvoju socijalnog modela EU i novog visoko-tehnološkog razvoja SAD. 2002. ali se iz njih najavljuju razgovori omogućim promjenama postojeće situacije. kriza će donijeti određene promjene. stopa ekonomskog rasta u EU bi morala nadmašiti stopu rasta u SAD. bez obzira na trenutne 115 poteškoće. Prvog januara 1999. Slično se predviđa i u eventualnoj zamjeni dolara i evra na mjestu vodeće svjetske valute. Ovaj iznos je značajno pao poslije Prvog svjetskog rata. Ako evro zamijeni dolar i postane primarna svjetske valute to bi mogla biti velika promjena na globalnom planu. dolara. Za nastavak saradnje i spriječavanje budućih trgovinskih nesporazuma je neophodno: ▪ ▪ ▪ Za EU i SAD nesuglasice ne smiju ugroziti saradnju i sklapanje budućih sporazuma. Uticaj dolara i evra na transatlanske odnose. Tada ih očekuje brže sklapanje novih sporazuma i smanjenje sporova. Ta situacija je postala ozbiljan izazov za dolar. Komisija i Vlada SAD su napravile sporazum o tarifnom sistemu uvoza banana do 2006. dolara. ali to ne može ugroziti 113 strateško partnerstvo EU i SAD.Trenutni odnosi i budućnost trgovine EU i SAD. 112 65 . god. a EU nije u mogućnosti da utiče na jak tržišni položaj SAD. god. EU i SAD moraju jačati autoritet WTO i smanjiti vrijeme rješavajna sporova od strane WTO. 114 izjave nisu egzaktne. Iako finansijska kriza potresa ekonomiju SAD ona se još uvijek veličinom i značajem najvećeg svjetskog tržišta suprostavlja već izraženim stremljenjima drugih ekonomija da evro ili neka druga valuta preuzmu lidersku poziciju od dolara. 113 How dangerous are Trade Disputes Between the EU and the US for Transatlatic Relations? Text by Romney Stewart. biotehnologije. Bez obzira na krizu. god. I tada su mnoge evropske zemlje uvozile hranu i sirovine a izvozile kapitalna dobra. Prednost SAD je i u tome što imaju otvoren. 1914. Ovo ukazuje na rast investicija i snažnu interakciju ekonomija koje sve više postaju međuzavisne. god. Unija i SAD sprječavaju da trgovinski sporovi utiču na kvalitet i kvantitet ekonomije između blokova. veze ovih blokova su ipak korektne. ovo stanje održava tražnju za dolarom i podiže mu vrijednost. posebno od strane nekih nacionalnih ili interesnih lobija. najbolje potvrđuje ovu tvrdnju. Evropa je bila centar bankarstva i tada imala oko 30 mlrd. zavisnost Evrope od svjetske trgovine nije bila ugrožena. Tako se npr. koju je dao povodom posjete Kini. SAD i dolar još uvijek imaju dovoljan potencijal da još određeni vremenski period obezbjede dolaru dominantnu monetarnu funkciju u svijetu. Krajem 2001. najviše zbog velikih investicija oba ekonomska bloka. informacione tehnologije i upotrebe ekonomskih sankcija u ostvarivanju političkih ciljeva. godine jedanaest evropskih zemalja je prihvatilo evro kao zvaničnu valutu. što je oko 61% ukupnih stranih direktnih investicija u SAD. Međunarodni tokovi investicija su uvijek bili važan faktor globalnog rasta i progresa nacionalnih 112 ekonomija. direktne investicije EU u SAD su dostigle 808. Tačnije. ali bi djelovala i na u trgovinske odnose između EU i SAD. pokazalo da dolar nije mogao zamijeniti funtu sterlingu sve dok investitori poslije II svjetskog rata nisu počeli ulagati u SAD. Dakle. Danas je najveći problem tretman hormonske ishrane goveda. Prije formiranja EU. Sve ovo (čak i u uslovima krize) dovodi SAD u povoljan ekonomski položaj na međunarodnom tržištu. O tome govore slučajevi globalnih investicionih preraspodjela od kojih se jedna dogodila krajem dvadesetog i početkom dvadeset prvog vijeka u Aziji (posebno u Kini). konkurentan i dinamičan privredni sistem u kome ima mnogo registrovanih preduzeća koja na tržištu hartija od vrijednosti imaju vlastite finansijske instrumente za čiju kupovinu je neophodno posjedovati dolare itd.8 mlrd. Zato su EU i SAD zainteresovani za rješavanje međusobnih nesuglasica. obe strane trebaju raditi na simbiozi pozitivnih dostignuća svakog bloka. ali treba reći da bi eventualna smjena dolara zbog izraženih slabosti uticala i na snagu evra. Ipak. Da bi došlo do vodeće uloge evra. koja mora postati vrhovni autoritet u rješavanju svjetskih trgovinskih sporova. 115 Za fundamentalne valutne promjene potrebni su veliki istorijski događaji koji dovode do ogromnih strateških regionalnih redistribucija dohotka i bogatstva. Nesuglasice i sporovi se nastavljaju (vrijednosti i po nekoliko milijardi dolara). Osnova sporazuma je uvoz klasičnim uvoznim dozvolama. da treba razmišljati i o drugim modalitetima međunarodnog monetarnog sistema. Ipak. Ipak.

industrije tekstila. 1997. Osnove industrijske politike Privredne strukture razvijenih svjetskih privrede se temelje na razvijenom industrijskom kompleksu. Tako su npr. Isto tako. Ekonomika industrije. Sve navedeno ukazuje da je industrijska politika heterogena. Ove konstatacije. Koncizan pristup u analizi industrijske politike izložen je u: Savić Ljubodrag. Ovakvo poimanje industrije se smatra širim. što prenaglašava industrijski sektor 116 ekonomije.. Global book. Koreju ili većinu najrazvijenijih evropskih država. sektora ili preduzeća. Industriju u užem smislu možemo definisati kao skup preduzeća koja na određenom tržištu proizvode iste ili slične vrste proizvoda. Isto tako. neminovne su negativne konsekvence koje se najviše odražavaju na industrijsku politiku. (u trećem poglavlju je elaborirana industrijska politika EEZ-EU). Global book. Dakle. Slično bi se moglo reći i za Japan. U suprotnom. Kao njen Moderna industrijska politika se implementira u sklopu opšte ekonomske politike. Današnji pojam industrije je proširen i na polje najvećeg broja usluga. 1997. U nju su svrstane telekomunikacije. Beograd. Milton Friedman smatra da je glavna karakteristika američkog društva njegov industrijski karakter. kojima će se u budućnosti omogućiti tretman koji podrazumijeva određene privilegije u odnosu na druge grane. U tom smislu definišemo npr. Industrijski razvoj podstiče tehničko-tehnološki razvoj. industrijalizacija imaju važnu ulogu u razvoju tržišnih i netržišnih sistema. INDUSTRIJSKA POLITIKA EVROPSKE UNIJE 5. Kapitalizam i sloboda. mašina itd. Kapitalizam i sloboda. u praksi je teško pronaći optimum između konkurencije i monopola.1. za razliku od politike konkurencije koja se u svojoj genezi suprostavlja netržišnim ponašanjima. Analizirajući američku privredu Friedman nalazi da monopol preovlađuje mnogo više u industriji nego u drugim sektorima ekonomije i konstatuje da je teško navesti zadovoljavajuću objektivnu mjeru obima 118 monopola i konkurencije. opšteprihvaćeni termini "industrijska revolucija" i "ubrzana industrijalizacija" prepoznatljivi u ekonomijama zapadnoevropskih država krajem devetnaestog vijeka ili ekonomijama obnove socijalističkih zemalja pedesetih godina prošlog vijeka. god. industrijska politika se tretira na nivou industrije. zastupa interese koji brane slobodu konkurencije. i internim kontroverzama s druge strane. industrijska politika nastoji stimulisati industrijski razvoj određenim netržišnim mjerama u industrijskom sektoru. Ekonomski fakultet. Ponekad. Ona može predstavljati plansku i koordiniranu aktivnost državnih institucija u cilju izbora onih dijelova ekonomije ili industrije. u okviru industrije izbor se može ograničiti samo na određena preduzeća. god. nema industrijskog razvoja bez tehničkog progresa. ali i suprotno. mogle bi se bez većih korekcija primjeniti i na evropsku ekonomiju. Novi Sad. SAD su kao vodeća svjetska ekonomska sila razvijeno industrijsko društvo. avionski prevoz i dr.. Često su čitave istorijske epohe dobivale nazive sa prefiksom industrijski. dok je uže shvatanje fokusirano isključivo na klasične prerađivačke industrije (manufacturing). Da bi ova aktivnost državnih 116 117 117 Friedman Milton. S druge strane. ona mora biti harmonizovana sa ostalim makroekonomskim politikama. 118 Friedman Milton. s jedne strane. Kada se govori o polju djelovanja. što utiče na to. ona inicira i aktivnosti koje bi stroga primjena principa konkurencije tretirala kao protekcionističke. konstituent. Ipak. da se industrijska politika "prostire" i po skoro svim dijelovima komunitarnog prava. bez obzira na činjenicu što je riječ o drugom privrednom prostoru. 198 str. isprepletenosti sa drugim ekonomskim. a s druge strane. Novi Sad. 2007. mnoge mjere politike konkurencije odnose se na kompanije iz industrijskog sektora EU. ali i na opštu makroekonomsku situaciju. Uglavnom. Skup više industrija definisanih na ovaj način daje definiciju industrije u širem smislu. Ovdje je naravno riječ o evropskom modelu industrijske politike. god. koristeći ih selektivno i planski (i pri tome ne narušavajući pravila konkurencije). 66 . Tako je većina instrumenata politike konkurencije zastupljena u mjerama industrijske politike. Taj oblik privrednog razvoja je od industrije napravio lokomotivu ukupnog društvenog progresa.5. CID. Razvoj moderne civilizacije nije moguć bez brzih industrijskih promjena. industrija. ukazuje na brojne i snažne netržišne mjere industrijske politke. tj. analiza Japana poslije pedesetih godina prošlog vijeka. 196-198 str. Sve ovo govori o složenoj strukturi odnosa među modalitetima industrijskih politika. socijalnim ili tehnološkim politikama.

obima i vremena njihove primjene najvažniji zadatak kreatora industrijske i ekonomske politike. proizvodnja. Naravno. zajednički usaglašenim djelovanjem svih nacionalnih politika se postižu veći efekti nego kada svaka država provodi vlastitu politiku. sufinansiranje istraživačko-razvojnih projekata). Na tržištu EU. uglavnom iz državnih finansijskih resursa. Industrijska politika se provodi na nivou članica i na nivou EU. industrijskom politikom se mogu kreirati zajednički nastupi na eksternim tržištima. ali sve češće i eksternih faktora. nesporno je da je većina mjera "pod lupom" politike konkurencije. politika deviznog kursa i druge fiskalne mjere i barijere. Instrumenti za provođenje industrijske politike se mogu sistematizovati na sledeći način: ▪ ▪ ▪ ▪ Sve vrste subvencija (izvoz. 67 . Dalje.institucija bila opravdana. Ostali instrumenti. Ima mnogo oblika netržišne podrške preduzećima. često zavisi od unutrašnjih. stalno se iznalaze rješenja koja ga održavaju konkurentnim u oštroj tržišnoj borbi na globalnom planu. Ipak. Poreske i spoljnotrgovinske olakšice. privilegije u investicijama. mogu naći mjesto u mjerama industrijske politike. Efektima ekonomije obima postižu se uštede. pod stalnim pritiskom GATT i STO radi snižavanja carinskih stopa. važnije od toga je izvršiti transparentnu selekciju industrija i kompanija koje će se pomagati ovim instrumentima (prema ciljevima planirane industrijske politike). izdavanje dozvola i saglasnosti. Drugo. Treće. Državne investicije. rješavanje problema zapošljavanja. tada se mjerama industrijske politike na određenom prostoru privlače dodatne investicije. dok se u najtežim slučajevima ugrožavanja tržišnih interesa Unije od strane drugih zemalja ili kompanija mogu primjeniti i kontra mjere. otvaranja malih i srednjih preduzeća itd. forsiranje naprednih tehnologija i revitalizacija istrošenih industija je ključni motiv implemetacije industrijske politike. proizvodnja u organizaciji države itd. Kontrola cijena. racionalnost proizvodnje i istraživanja itd. Konačno. i stimuliše ekspanziju i rast evropskih kompanija na svjetskom tržištu. kreditna politika. Ukoliko se takva makroekonomska kretanja regulišu npr. uz podršku EU. u okvirima industrijske politke rješavaju se pitanja priliva i odliva kapitala. EU vrši superviziju unutrašnjeg. Prvo. Prethodno ukazuje na svu složenost aktivnosti Unije na forsiranju pružanja različitih vidova pomoći industrijskim firmama. javne nabavke. Komunitarna dimenzija između članica EU na polju industrijske podrške ispoljava se iz više razloga. dok je istovremeno. izgradnja infrastrukture. samo su neke mjere koje su u određenim vremenskim periodima koriste na zajedničkom tržištu. donošenje tehničkih standarda. subvencije. stimulacije kod zapošljavanja. Sinergičkim djelovanjem smanjuju se paralelni troškovi bilo koje vrste (istraživački. podrazumijeva se da su mjere usaglašene od najznačajnijih političkih aktera u određenoj državi a zatim verifikovane u parlamentarnim strukturama. visinom kamatnih stopa. održivog razvoja i dr. jednom od najdinamičnijih ekonomskih prostora na svijetu. investicioni itd. Industrijska politika je često protekcionistička. 119 Naravno. Koja će se mjera i u kom intenzitetu primjeniti. neophodno je postojanje viših državnih interesa. Četvrto.). koji potvrđuju da će 119 implementirane mjere doneti korist opštem ekonomskom blagostanju i makroekonomsoj stabilnosti. prekomjerna primjena mjera industrijske politike dovodi čak i do negativnih efekata. poreska politika. Zato je pravi izbor instrumenata. Vidi se da su načini regulisanja industrijske politike brojni i raznovrsni.

Složenost zadatka zahtijeva multifunkcionalno djelovanje industrijske politike. Ekonomske konsekvence agro-ekoloških mera u EU. zaključci iz Lisabona su naišli na podršku zemalja članica EU. Acta Economica. Bez istraživanja i inovacija nema rasta produktivnosti rada ni konkurenosti na domaćem i eksternom tržištu. Ekonomski fakultet. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. Za razliku od ranijeg perioda kada je uloga malih i srednjih preduzeća (MSP) u industrijskoj proizvodnji bila marginalizovana. U novijoj fazi razvoja EU različitim aktivnostima se finaliziraju raniji ciljevi i dodaju novi koji se odnose uglavnom na harmonizacije u vezi sa politikom proširenja i preuzete eksterne obaveze. Ekonomika poljoprivrede. stvorila je mnoge društvene i prirodne debalanse koji ozbiljno ugrožavaju svjetsku ekonomiju u bližoj budućnosti. Tako 2002. 120 O održivom razvoju vidjeti u: Popović Goran. god. know-how i preduzetništva. 2008. Novije faze industrijske politike Evropski Savjet na Samitu u Lisabonu 2000. 121 O makroekonomskim aspektima održivog razvoja vidjeti u: Popović Goran. krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina prošlog vijeka ona postaju važan faktor "korekcije" devijacija koje se javljaju u industriji. ekologije i socijalnog sektora govori o namjeri komunitarnih organa da industrijsku politiku dodatno opterete. Tehnički progres je danas ključni faktor razvoja a inovacije motorna snaga tehničkog progresa. Ključna je forsiranje naprednih tehnologija koje industrijama i ekonomiji u cjelini pružaju konkurentske prednosti globalnog nivoa.3. br.5. Jače povezivanje industrijske politike sa ekološkom i socijalnom politikom nije moguće efikasno provesti bez dodatnog ugrožavanja evropske produktivnosti. Banja Luka. koje se naziva strategija ekonomski održivog rasta i razvoja. a da se pri tome ne ugroze opšti društveni progres i dostignuti životni standard. br. u podršku "maloj privredi" uključuje je se i Evropska investiciona banka i druge komunitarne institucije. Ekonomika poljoprivrede.. 2008. Prioritet sadašnje industrijske politike EU je unutrašnje restrukturiranje koje treba dovesti do povećanja eksterne konkurentnosti evropskih kompanija. Reakcija na ovakvu situaciju. koja imaju za cilj. koji neće ugroziti procese reprodukcije u budućnosti. a zemlje članice donose vlastite programe. god. Iz sopštenja se vidi da se evropska industrija i EU još uvijek suočavaju sa mnogim problemima. zasnovane na lisabonskim ciljevima. To evoluira novu strategiju održivog rasta i razvoja.8. Iako se na prvi pogled radi o protivrječnim ciljevima. Unija koristi različite komunitarne mere u ostvarivanju ciljeva industrijske politike. Acta Economica. god. a prema nekim skeptičnijim teorijama i sam opstanak civilizacije. donosi zaključke i stavove koji obavezuju sve relevantne faktore Unije na obavezu preduzimanja aktivnosti na rastu konkurentnosti. Beograd. Ovaj dokument otvara mogućnosti snažnijeg djelovanja EU. Ekonomski fakultet." U Saopštenju se insistira na jačanju uloge inovacija. Veliki broj programa u oblasti zajedničke industrijske politike i politike regionalnog razvoja. Insistiranje na usklađivanju odnosa i interesa industrije. posebno u sferi inovacija. rješavanje socijalnih pitanja u vezivanje sa zaštitom životne sredine idustrijskom sektoru nije poželjno (osim u slučajevima programiranog otvaranja novih radnih mjesta u MSP). "Održivi rast i razvoj su najaktuelije globalne i civilizacijske teme naše epohe. pa i drugih komunitarnih politika sadrže komponente podrške MSP. Banja Luka. Evropska komisija izdaje Saopštenje "Industrijska politika u proširenoj Evropi". Njena suština se svodi na stvaranje uslova rasta 121 materijalne proizvodnje. kratkoročno i dugoročno sprječiti eroziju postojećih resursa i prirodne okoline. 68 . Beograd. ili u Popović Goran. ili u Popović Goran. javlja se u vidu strategije. od kojih su najvažnije pravila STO. povećanju zaposlenosti i rastu životnog standarda.8. god. Lisabonski samita sadži strategijske dimenzije. te stvaranja konkurentnog industrijskog kompleksa. Ako je čvršće 120 logično i društveno opravdano. Ekonomske konsekvence agro-ekoloških mera u EU. Pored stalne harmonizacije fundamentalnih shvatanja i implementacije zakonske regulative između članica. 2009. Zbog promijenjene svijesti o ulozi i značaju MSP u razvoju evropske proizvodnje i jačanju ekonomskosocijalne kohezije. bar sa razmišljanjem o navedenim problemima. god. Nekontrolisana ekspanzija proizvodnih snaga u posljednjih stotinu godina. 2009. koji se ne može zamisliti bez ostvarivanja odgovarajućih stopa rasta. Makroekonomski aspekti CSD indikatora.

Prekoračenja gornjeg nivoa subvencija od strane članica. Razvoj industrije u svijetu. u tematskom zborniku: Ekonomska politika i privredni razvoj. Ekonomski fakultet. str. Usluge. Karakter brži rast tehničkog progresa. ruralni razvoj. god. zaštita i upravljanje prirodnim resusrima. O ovoj temi vidjeti u: Rikalović Gojko. rezultatat su krupnih političkih dogovora i nagodbi.Ovaj pravac djelovanja industrijske politike se odnosi na jedan od strateških ciljeva Unije. prije svega sa SAD i Japanom. Radi zaštite i upravljanja prirodnim resursima. CID. građanstvo EU i administracija. U cilju zaštite i upravljanja prirodnim resusrima sredstva se usmeravaju: konvergenciju manje razvijenih država. u slučaju Zajedničke poljoprivredne ili regionalne politike može donijeti probleme. Makroekonomija: evropski udžbenik. isplate novih subvencija (uz već prihvaćene isplate) dodatno ohrabruju kritičare koncepta miješanja države u privredni život. nerazumijevanje i netransparentnost. 69 . kako bi se ideje mogle realizovati brzo i efikasno. Pokretljivost pruža uslužnom sektoru komparativnu prednost nad ostalim segmentima industrije i drugim oblastima. U tom smislu. Dakle. Razvoj modernih društava potvrđuje trend ekspanzije uslužnog sektora. sredstva se koriste za: mjere CAP. svoje mjesto imaju i ulaganja u sektor usluga. 125 Pitanja nezaposlenosti. Strateška prednost ovog sektora je strukturna fleksibilnost i mogućnost brzih promjena lokacija za pojedine firme ili kompletnih segmenata pojedinih uslužnih sektora. socijalni aspekt je veoma značajan i specifičan. ne iznenađuje komunitarna podrška razvoju uslužnih djelatnosti na jedinstvenom ekonomskom prostoru. Zajednica želi da od svog tržišta napravi tehnološki najnapredniju tržišnu strukturu na svijetu. Jedna od njegovih najvažnijih karakteristika je i u tome što u odnosu na ostale privredne oblasti apsolutno i relativno povećava svoje učešće u ukupnom broju zaposlenih. Ovaj makroekonomski fenomen je sve prisutniji u najrazvijenijim ekonomijama a nezaposlenost postaje veliki problem ozbiljnih političkih struktura. Beograd. Zbog toga ne iznenađuje da i u nekim kohezionim projektima implementiranim regionalnom. Ekonomski fakultet. 2004. Nadležne institucije zemalja članica i Unije provode politiku razvoja malih i srednjih preduzeća koja se prema svojim obilježjima najčešće klasifikuju u sektor industrije. ili u Majkl Burda i Čarls Viploš. Sredstva se usmjeravaju u: jačanje konkurentnosti preduzeća. u gotovo svim fazama razvoja je bio pod određenom kontrolom vladinih institucija. objašnjena su u: Majkl Burda i Čarls Viploš. 109-120. može rješavati i probleme strukturne nezaposlenosti. Sektor usluga ima važnu ekonomsku ulogu u razvijenim ekonomijama. bez obzira na pozitivne efekte ovih aktivnosti. Unija nastoji da u kontinuitetu unaprijedi poziciju administracije u ovoj i drugim oblastima. CLDS. CLDS. 124 Ovi motivi su vidljivi u prioritetima EU za period 2007-2013.. Upravljanje pomoću projekata. god. baš zbog velikih mogućnosti u smanjivanju 122 Makroekonomija tretira razvojne cikluse. Beograd. Jedna faza se odnosi na opadajuće grane. istraživanje i razvoj. Unija ulaže u naučni i 123 tehnološki razvoj pomaganjem naučno-istraživačkih projekata. Makroekonomija: evropski udžbenik. Ključne odluke i mjere u sektoru zaštite evropske industrije. uspješnije nego drugi. Teorijsko-metodološki pristup kreativnom kapitalu. te mogućnost rada na određeno vrijeme. sa posebnim akcentom na strukturnu nezaposlenost. Finansiranje naučno-istraživačkih projekata je važna mjera industrijske politike. 2008. pomoći industrijskim firmama je protekcionistički i obično se svodi na direktne subvencije ili davanje povlašćenog položaja u procedurama javnih nabavki i na drugi način. 2006. Iz toga se može izvući zaključak da je kreiranje industrijskih politika nemoguće bez učešća državne birokratije. Centralizovanom politikom EU postižu se dodatni efekti u koncentraciji aktivnosti i otvaranju perspektiva da 124 Tako se smanjuje tehničko-tehnološki jaz prema SAD i Japanu. rast konkurentnosti i zaposlenosti u regijama EU i za evropsku teritorijalnu saradnju. CID. O razvojnim ciklusima vidjeti u: Đuričin Dragan.. jačanje EU kao globalnog partnera. obrazovanje i socijalnu politiku. Za razliku od ekonomsko-tehničkie diferencijacije ovog sektora. kako je rečeno. Beograd. Često dolazi i do "političkih ratova" sa neistomišljenicima koji zastupaju principe konkurencije. Odlučivanje u birokratskim krugivima kao npr. god. god. U mnogim od njih učešće usluga u ukupnom DBP kontinuirano raste i već sada je veoma visoko. preorijentaciju preduzeća na druge poslove. većih šansi za prekvalifikaciju itd. samo su neke specifičnosti 125 firmi iz sektora uslužnih djelatnosti. 123 Rikalović Gojko ukazuje na moć "kreativnog kapitala" u pokretanju ekonomije zasnovane na znanju. ruralnom i segmentima Zajedničke poljoprivredne politke. veću mogućnost zapošljavanja ženske radne snage. niskokvalifikovane radne snage. Jedan od pravaca djelovanja 122 odnosi se na podršku industrijama koje su u fazi opadanja. Beograd. 2004. Da bi se uspješno nosila sa najvećim konkurentima u proizvodnji visokih tehnologija. To su: održivi rast. Mogućnost brže reakcije u odnosu na promjene (uključujući i zapošljavanje). Za održivi rast su namenjena sredstva za jačanje konkurentnosti i kohezije (radi rasta i zaposlenosti). god. ovaj sektor. ribarstvo i zaštitu prirodne sredine.

Čini se da su učinjeni prvi koraci na stvaranju jedinstvenog tehničko-tehnološkog prostora i ostvarene pretpostavke da zajedničko evropsko tržište postane tehnološki najrazvijenije na svijetu. a Evropska komisija kao izvršni organ. Rusija. Tehničko-tehnološki progres je najznačajniji faktor razvoja razvijenih društvenih zajednica. EU će morati razvijati autentičnu politiku zasnovanu na bogatoj evropskoj istoriji i tradiciji u svim naučnim oblastima i značajnom fundusu naučnih otkrića koja su nastala na evropskom tlu. U Evropi je šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog vijeka vođena separatna nacionalna politika u ovoj oblasti. Jedinstvenim evropskim aktom (1987) postavljeni su temelji novoj tehnološkoj politici Unije. EU mora usvojiti integralni dugoročni okvirni program naučnih istraživanja. usluge se razvijaju i u visokotehnoškim oblastima npr. U budućnosti. Ipak. evra je respektabilan finansijski resurs u podršci modernizacijama i reformama vlastite industrije. Južna Koreja. Karakterističan primjer su SAD i Japan. Tehnika i tehnologija. Kada je riječ o fleksibilnosti ulaska i izlaska u određenu privrednu oblast uslužni sektor ima prednost u odnosu na industriju. finansiranih od strane Unije i njenih članica. i na politički prihvatljiv način. gdje se zapošljava visokokvalifikovana radna snaga. Evropska komisija radi na usaglašavanju interesa različitih stručnih institucija kako bi se bezbolno. pa i centralni organi Unije iskazuju veći interes za probleme tehničko-tehnološkog razvoja. Sredstva na nivou Zajednice su iznosila oko 4 mlrd. ali u poslednje vreme i neke druge države. u telekomunikacijama. već i prekvalifikacijama kojima se smanjuje stopa strukturne nezaposlenosti. evropskom prostoru mogu (uz SAD i još neke zemlje) donijeti lidersku poziciju u oblasti novih tehnologija. koji bi u nekim oblastima EU doveo na svjetsku lidersku poziciju. 126 70 . MFP (Multiannal Framework Programmes) ili višegodišnji okvirni programi su instrumenti podrške istraživanjima i tehnološkom razvoju. Ugovor iz Rima osnažuje potrebu jačanja konurentnosti razvijanjem vlastite tehničko-tehnološke osnove. objedinjavanja i efikasne upotrebe naučnih i istraživačkih resursa. Organizaciono. EU ima vrhunski obrazovni sistem. a veliki broj njih se nalazi u samom svjetskom vrhu. Može se konstatovati da tehničkotehnološki razvoj evropskog tržišta stalno indukuje porebe za najstručnim kvalifikacijama. ima obavezu harmonizacije državne politike. ova oblast se na nivou EU kreira četvorogodišnjim Okvirnim programima istraživanja i razvoja. koje uz finansijsku podršku. Nije riječ samo o novom zapošljavanju. nego i u ostalim oblastima. Izuzetak su veliki infrastrukturni i tehnološki sistemi u saobraćaju. bogatu opštu kulturu i raznovrsnu tradiciju. EUREKA je program podrške razvoju visokih tehnologija u cilju smanjenja tehničko-tehnološkog zaostajanje Evrope za SAD i drugim zemljama. koje su na godišnjem nivou plasirane u članicama. oko 8 mlrd. Međutim. treba imati u vidu činjenicu da se prioriteti u istraživanju novih tehnologija usmjeravaju u područja gdje evropski istraživači imaju određene prednosti u u dnosu na svjetske standarde i već izgrađene istraživačke resurse u zemljama Unije. infiltrirala zajednička politika od koje Zajednica u budućnosti očekuje najviše domete. Bez toga nema ekspanzije brzorastućih privrednih oblasti ni ukupnog privrednog razvoja. 126 EU je već sada vodeća u mnogim tehnologijama. Tih godina dolazi do realizacije programa iz ove oblasti. telekomunikacijama ili sve razvijenijem sektoru finansija. Ukupno.nezaposlenosti. koje se traže ne samo u sektoru usluga. Pri tome. biotehnologije i otkrivanja novih materijala. ove aktivnosti su još uvijek kontroverzne jer se pobornici politike slobodne konkurencije protive prekomjernom uticaju države. Sve se više ulaže u naučna istraživanja jer se takva ulaganja višestruko vraćaju i obezbjeđuju konkurentsku prednost u dužem vremenskom periodu. projekata i programa racionalnosti. Razvijaju se i strategijske tehnološke alijanse koje se osnivaju isključivo zbog razvoja visokih tehnologija iz oblasti informatike. Kina. Osamdesetih godina dolazi do promjena. evra godišnje i još dodatnih 4 mlrd. Smatra se da su ove fundamentalne tehnologije osnova daljeg razoja nauke i tehnologije a samim tim i pretpostavka tehničkog progresa. To su važne pretpostavke. Indija itd.

5 2. naftni derivati.2 0. TV i komunikacione opreme (rast 7.9 -4. bojenje. prikazuje sektorske stope rasta proizvodnje u EU.3 2..0 3.6 2. o izvozno orijentisanim sektorima. 8 krzna DC1 Štavljenje kože.5.9 71 C D DA1 Prehrambeni proizvodi i pića 5 DA1 Duvanski proizvodi 6 DB1 Tekstil 7 DB1 Odjevni asortiman.0 0. Očigledno je.0 2.4%). štamp. ne mogu ni na zajedničkom tržištu EU ostvariti brži rast.3 5. izdav.6 Prosjek 20022007. do -4.5 3.9% za tekstil. kofera 9 i torbi DD2 Drvo i proizvodi od drveta i 0 pluta DE2 Celuloza.4 0.5 0.5 2.3 2. posebno u restrukturiranju industrije i njenom prilagođavanju novim trendovima. proizvodnja radio.6 3.1 3. god.0 1.9 4. 3 gorivo DG2 Hemikalije i hemijski 4 proizvodi DH2 Proizvodi od gume i plastike 5 DI26 Ostali proiz.6 1.3 0. da je riječ o proizvodnjama koje nisu razvojni prioriteti EU.1 3.9 4.3 2.4 2.4 1.4 0.9 5. Tabela 5.3 11.3 za preradu kože itd.8 0.8 0.2 0.5 3. papir i papirna 1 konfekcija DE2 Štampa.2 1. Iz nje je vidljivo da su u periodu 20022007.8 3.3 6. nuklear.4%).5 1.5 0. Riječ je dakle.1. kao što su: proizvodnja mašina i opreme (prosječna godišnja stopa rasta 4. proizvodnja motornih vozila i prikolica (rast 3.4.5 -2.2 3.1 0.0 3. upravo one proizvodnje koje imaju suficite spoljno trgovinske razmjene.9 1.3% za odjevni asortiman. Tekstil i grupa proizvodnji oko ove grane bilježe negativne prosječne godišnje stope rasta (od -2.6 5.1 0.7%) i dr. -3.4 2. repr.8 2. 2 medija DF2 Koks.2 2.4 0.).4 0.6%).3 -6.2 3.3 2. Rezultati industrijske politike Industrijska politika EU daje pozitivne rezultate u razvoju industrijskog sektora. Tabela 5.7 1.9 5. proizv. da kompanije koje nisu opredjeljene za poslove na svjetskom tržištu.6 -4.4 4.2 200 7 1.3 9.0 2.9 4. Granska komparacija sa spoljnotrgovinskim bilansom jasno potvrđuje hipotezu.4 2.5 4.2 1.6 1. 2 7.2 5. i da su to sektori bez izvozne strategije. proizvodnja hemijskih proizvoda (rast 2.5 1.7 0.8 200 1 3.3 2.9 200 0 2.1: Sektorske stope rasta proizvodnje (u%) Šifra Sektor Rudarstvo i eksploatacija kamena Proizvodnja 199 6 1.9 1. od nemetala i . koji neće biti perspektivni u budućnosti.1 0.3 1. ostvarile više sektorske stope rasta.6 200 2 1. Ta uloga se najbolje vidi u analizi rasta pojedinih industrijskih sektora.3 3.4 2.1 2. pa sve do -6.1 0.

6 1.6 5.9 DK2 Mašine i oprema 9 DL3 Kancelarijski uređaji i računari 0 DL3 Električni uređaji i aparati 1 DL3 Radio. 3 4.9 6.2 1.8 7.minerala DJ2 7 DJ2 8 Osnovni metali Proizvodi od metala 2.9 1. precizni i optički 3 instrumenti DM 34 DM 35 Motorna vozila.2 2. 7 3.9 0.2 6.1 0.9 3.2 0.8 0. oprema.2 16.1 6.7 2.7 5.1 0.7 7.6 2. 5 7.5 0.1 4.6 25.8 2.1 0.9 9.2 2.0 1.9 1. 2 aparati DL3 Medic.7 9.8 n.9 5. Ostala oprema za transport DN3 Namještaj. komun. 1 7. 3 6. 3. TV. 3.4 1.4 1.4 2.0 0.7 0.2 1. strujom.7 3.7 1.3 2.3 7.9 17.8 0.4 2.1 1.5 3. prikolice i poluprik. gasom i vodom Građevinarstvo Izvor: Izvor: Commission staff working dokument on the European 72 .1 0..1 5.7 2.3 1.1 n.7 0.9 16.1 0.9 1. proizvodnja 6 DN3 Recikliranje 7 E F Snabdijev.4 8.7 4.0 3.5 10.6 3.7 3. 4 10.5 1.0 0.7 6.5 2.4 1.4 4.r.5 0.5 5.7 3.3 4.r.

. Global Book. winter 2006. ovaj zakon je uveo red u mnogim oblastima američke privrede (željeznica. Iako je preživjeo brojne kritike. u The Journal of Economic Perspectives. Croix S. i u: Mike Artis&Frederick Nixson.. saobraćaj i dr. Međutim. kao je jedna od najstarijih zajedničkih politika EU. 2002. DERETA. The Gifts of Athena: Historical Origins of the Knowledge Economy. One su ušle u partnersvo zbog stvaranja većeg tržišta koje bi se razvijalo na principu ekonomije obima i jednakosti u pristupu ujedinjenom tržištu.. Finance and Profits. Granice slobode. Tek poslednjih decenija institucije EU nude originalnije inicijative i rješenja prilagođena specifičnoj dinamičnoj strukturi Unije. javlja se već osnivanjem EZUČ. spajanjima. 2001. Princeton. Osnove politike konkurencije Početni razlozi nastanka Zajednice su ekonomske prirode. Beograd. vijeku da bi ekonomija 20-og vijeka u potpunosti egzistirala od slobodnog do relativno kontrolisanog tržišnog mehanizma. 128 128 O slobodama i tržištu vidjeti u: Fridrih fon Hajek. Konkurencija uzima zamaha u 19. zabranama uslovljavanja trgovine itd. Politika monopola dovodi do rasta cijena 127 O politici konkurencije vidjeti u posebnim poglavljima u: Richard Baldwin&Charles Wiplosz. Dobro društvo-humani redosled. bez obzira što pripada ekonomskoj istoriji predstavlja preteču antimonopolske regulative modernih kapitalističkih 128 privrednih sistema. Ancient Greek and Roman Martime Loans. povoljno dejstvo konkurencije u odnosima među tržišnim akterima je nesumnjivo. crpeći američka iskustva. Dakle. str. 2002. 2002. London. od strane privrednih subjekata svih zemalja članica. i uopšte. On guši slobode tržišta i slobode izbora i diktira uslove ponude prema raspoloživoj tražnji. 1997. Temin Peter. Novi Sad. NJ. pripajanjima (merdžerima i akvizicijama) i nedozvoljenim oblicima državne pomoći preduzećima. ugroziti dalji razvoj evropske 127 ekonomije. Politika konkurencije EU je fokusirana na pojave koje (kad nisu pod nadzorom) mogu prouzrokovati nepotrebne gubitke na zajedničkom tržištu. Idealno ekonomsko ponašanje tržišnih aktera bi se moglo pronaći u tržišnom stanju "savršene konkurencije"koje ne postoji. POLITIKA KONKURENCIJE EVROPSKE UNIJE 6. uglavnom o mjerama sprečavanja ograničavanja tržišnih sloboda ostalih tržišnih učesnika. 1974. Studije iz filozofije.1. Oxford. Za tržišne neusklađenosti (posebno u "laises faire") vezane su mnoge globalne krize koje su generisale i otvorene političke sukobe. ali i ranije. John Kenneth Galbraith. Te pojave se manifestuju u zloupotrebi dominantnog položaja. Politika konkurencije. definiše se kao proces zaštite interesa pojedinih 130 ekonomskih subjekata i stimulisanja njihovih prava i izbora ponašanja koje vodi maksimalizaciji profita. 2007. pa čak i ratove. Antipod tom obliku organizacije tržišta je monopol. Odnosi između ekonomskih subjekata na određenom prostoru bili su predmet interesa još od antičkih 129 vremena. god. Šermanov zakon.M. Teoretski. u Debits. donešen u SAD. Oxford Univrsity Press. Beograd.6. posebno SAD i EU. Oxford Univesity Press.. seriozan i kompleksan. 2004. Gradovi koji su se nalazili na raskršćima trgovinskih puteva brže su se razvijali od drugih. konkurencija se sagledavala iz dva protivrječna ugla: stalne potrebe za što većim slobodama u ponašanju subjekata na određenom ekonomskom prostoru i čestih intervencija prema toj istoj slobodi. James Buchanan. Ovaj odnos tržišnih aktera je fundamentalni interes svake moderne društvene zajednice. Beograd. Milton Friedman. Ovim intervencijama su se bavile vlade mnogih zemalja u različitim etapama njihovog razvoja. The Economy of the Early Roman Empire. The Economics of the European Union. U međuvremenu. The Economics of European integration. konkurencije na evropskom tržištu evoluira. 129 Vidjeti više u: Mokyr Joel. Danas. U tom kontekstu treba istaći značaj i domete Šermanovog zakona koji je još 1890. Kada se konkurencija posmatra klasičnom matricom. riječ je. 130 U makroekonomiji je poznata teorija o "realnim očekivanjima. The McGrow-Hill Companies.). U srednjem vijeku je razvijena trgovina u mnogim mediteranskim gradovima uticala na njihov razvoj. na slobodnom tržištu se ostvaruje najoptimalnija alokacija raspoloživih društvenih resursa. god. naučno utemeljen tržišni pristup je privilegija samo najrazvijenijih svjetskih ekonomija. sprječavanja nelojalnih dogovora o cijenama i (ili) drugim tržišnim kondicijama. Zalažu se za slobodno tržište i minimalnu ulogu države. Kapitalizam i sloboda." Na osnovu nje se zasniva i ponašanje aktera na modernom tržištu. pa nije neobično što su teme o širenju tržišta našle svoje mjesto još u ranoj fazi njenog postojanja. ekonomije i politike. Ipak. And Geoffrey E. PAIDEIA. jer su sve zemlje koje su pristupile ovoj asocijaciji imale jake interese da pomognu svojim proizvođačima. nedopuštenim trgovinskim sporazumima. Grmeč-Privredni pregled. 133-151. Sweet and Maxwell. Upravo oni su kroz vijekove uticali na ukupne društvene odnose i progres. 73 .

god. Međutim. direktivama. Primjenu nejednakih uslova za iste poslove kod različitih poslovnih partnera. nego i drugim komunitarnim regulacijama. Monopol ostvaruje ekstraprofit kroz razliku monopolske cijene i monopolskih troškova. koji ugrožavaju slobodnu konkurenciju. Kada kažemo monopol. koji mogu uticati na trgovinu među članicama i spriječiti. Zato politika konkurencije. ne možemo isključiti ni duopol i oligopol. Ipak. kao zajednička politika na nivou EU sa mehanizmom regulacije (naravno u određenoj mjeri) ograničava slobodu ponašanja tržišnih subjekata. U njemu se posredno i neposredno reguliše ova problematika (najznačajniji članovi 3. Razlog je činjenica da je ova američka korporacija od rivala naplaćivala previše za informacije o softveru.2. Komisija je najznačajnija ustanova implementacije ove politike. tehničkog razvoja ili investicija. Ukoliko je riječ o tržištu proizvoda monopol podrazumijeva prisustvo samo jednog proizvođača i visoke barijere ulaska za druge tržišne aktere. jer novčani kazneni iznosi mogu ići i do 10% godišnjih prihoda. U EU ovo je zadatak centralnih organa i administracije. Tržišne strukture i mjerenje koncentracije na tržištu Tržišne strukture. Dakle. Uslovljavanje sklapanja ugovora prihvatanjem dodatnih obaveza koje nisu vezane za predmetne ugovore. 6. iako ukazuju na stavove najviših institucija Unije prema narušavanju politike konkurencije.proizvoda i usluga. Ovo se posebno odnosi na: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Neposredno ili posredno utvrđivanje kupovnih ili prodajnih cijena ili drugih uslova razmjene. I na kraju. god. koja pored izvršnih funkcija ima dio sudskih ovlašćenja. U Ugovoru o osnivanju Evropske zajednice decidno je precizirana problematika zaštite konkurencije zajedničkog tržišta. Tendencija monopola je da monopolska cijena bude što veća. vlade država članica ili centralne institucije Zajednice). kaznene mjere se mogu izreći i u nekim nedozvoljenim slučajevima pružanja državne pomoći. 74 131 . i prva koju je EU izrekla zbog antimonopolskog ponašanja. Tako članovi 81. Inače.3. to je želja svakog ekonomskog subjekta na slobodnom tržištu. tretiraju pitanja koja regulišu konkurencijsko pravo. Neke preporuke i pravilnici nisu obavezujući. Saglasno tome. Sankcije se uglavnom izriču za zloupotrebu dominantnog položaja. ova institucija izriče kazne prekršiocima politike konkurencije i onima koji narušavaju funkcionisanje zajedničkog tržišta. koje tužene firme ostvare u cijelom svijetu. spajanja i pripajanja kompanija koje posluju na tržištu EU. 24. do 89. Ograničenje ili kontrolu proizvodnje. njih donose Savjet i Evropska komisija. kojima se narušava funkcionisanje zajedničkog evropskog tržišta. Podjelu tržišta ili lanaca snabdijevanja. Opšti zakonodavni okvir Zakonodavstvo EU iz oblasti politike konkurencije je sveobuhvatno i specifično. Evropski sud pravde ima formalnu nadležnost za rješavanje sporova između institucionalnih aktera Unije (to mogu biti firme. preporukama. Osnovu zakonodavstva čini Ugovor o osnivanju EU. Ona stvara i druge ekonomske deformacije. Ovo je najveća kazna izrečena jednoj kompaniji. politika konkurencije štiti učesnike na tržištu od njih samih. racionalizacijom i rastom tržišnog učešća u cilju maksimizacije profita. ograničiti ili narušiti konkurenciju zajedničkog tržišta. a troškovi proizvodnje što niži u odnosu na tržišne. onda iz grupe oblika organizacije tržišta. plasmana.) firmama koje razvijaju softver i žele svoje proizvode učiniti kompatibilnim sa operatvnim sistemom. Regulatori EU su ocijenili da je Majkrosoft naplaćivao nerazumne cijene (do oktobra 2007. Već je naglašena hibridna uloga Komisije. pravilnicima itd. monopol teži ostvarivanju ekstraprofita tako što redukuje nivo proizvodnje u U februaru 2008. 77-82 i 83-85. s jedne strane. Ugovora smatra nespojivim sa zajedničkim tržištem sve sporazume i odluke između preduzeća i udruženja preduzeća ili dogovovorene prakse među njima. Član 81. 6. Sudari ovih ekstremnih koncepcija u poslednjem vijeku su bili najizraženiji na najrazvijenijim tržištima SAD i Evrope. Monopol je oblik tržišne strukture u kome na strani ponude postoji samo jedan ekonomski akter. zabranu ili djelimično ograničavanje sporazuma između preduzeća. Kada je riječ o direktivama. stvaranja monopolskih ekstraprofita i "gušenja" drugih tržišnih aktera. i potrebe da se ta ista konkurencija zaštiti od monopola. EU je kaznila Majkrosoft sa blizu 900 miliona evra. Iznosi izrečenih kazni su u stotinama 131 miliona evra. Riječ je o pravnim aktima koji se nalaze. ne samo u tekstovima Ugovora o osnivanju. Tako politika konkurencije uspostavlja ravnotežu između izvornog svojstva i potrebe za koncentracijom.

Tržišna koncentracija je funkcija broja preduzeća koja konkurišu na nekom tržištu i njihovih pojedinačnih tržišnih učešća. 133 Npr. Oligopol odražava stanje manjeg broja konkurenata značajnog tržišnog učešća. trustova i multinacionalnih korporacija u narušavanju osnovnih principa konkurencije. Herfindal Hiršmanov indeks (HHI).zavisnosti od svojih interesa i "ucjenjivački" djeluje prema tražnji. Tendencije prema monopolima su pojačane u toku poslednjih decenija. Koncentracija tržišta je najvažnije mjerilo određivanja tržišne strukture. čak i neskrivene tendencije eliminacije što više konkurenata i želju da takva tržišta dugoročno transformiše u duopolska. Tržišna koncentracija. Za mjerenje koncentacije tržišta postoje različite metode. Antimonopolski zakoni sprječavaju ambicije kartela. Barijere ulaska i izlaska na tržište su manje nego kod monopola i oligopola. veoma slična monopolu. iako se u praksi rijetko sreću u čistom obliku. Do osamdesetih godina prošlog stoljeća. Stepen koncentacije je manji nego kod monopola. 75 132 . The Economics of Imperfect Competition. prije svega u rastu cijena i redukciji proizvodnje. sa barijerama ulaska na tržište. i to: ▪ ▪ ▪ ▪ Indeks reciprociteta. pa čak i monopolska. Sličan je oligopolu je koncentracija tržišta veća.000) sa prosjekom od oko 20 zaposlenih po jednom preduzeću. Ipak. I ovdje postoji identifikacija prema tržišnim strukturama: Perfektna konkurancija je struktura velikog broja konkurenata koji proizvode homogen proizvod. Indeks reciprociteta uzima u obzir broj preduzeća u grani kao osnovu utvrđivanja stepena koncentracije: IR = 1 / n gdje je n: broj preduzeća na tržištu Postoji i teorija monopolističke konkurencije koju su afirmisali Čembrlen i Robinson (1933) u: E. na globalnoj sceni su prisutne pojave diversifikacije privrednih i finansijskih aktivnosti. Niko od konkurenata nema bitan uticaj na formiranje cijena i količinu prodatih proizvoda. Oligopol je tržišna struktura u kojoj se na strani ponude nalazi manji broj konkurenata koji imaju značajno učešće u tržišnom potencijalu. Chambrlen. Razlika je samo u tome što na strani ponude postoje dva tržišna subjekta. Racio koncentacije za 4 ili 8 vodećih konkurenata. Kriva koncentracije ili Gini koeficijent. Na taj način. posebno kada je riječ o tržištu na kome je prisutan veći broj jakih proizvođača. suprotno diversifikaciji. tržište obuće u EU je izuzetno fragmentirano i konkurentno. Ovi oblici organizovanja tržišta su predmet kontrole politike konkurencije. To se posebno odnosi na oligopol manjeg broja učesnika koji na razvijenim tržištima ima stalne. Na njemu egzistiraju hiljade preduzeća (blizu 20. što se konačno negativno reflektuje na 132 ukupan output i društveno blagostanje. I. Generalno. Duopol je tržišna struktura od dva učesnika. dolazi do visokog stepena koncentracije privrednih aktivnosti. ali trend pod pritiskom globalne konkurencije ide prema pripajanjima i spajanjima firmi u cilju kontrole što većeg procenta tržišta. realne tržišne strukture najčešće gravitiraju u osnovnim teorijskim modelima. Već je rečeno da su duopol i oligopol tržišne strukture bliske monopolu. Nema barijera ulaska i 133 izlaska. Duopol je tržišna struktura. Zato Unija prati nivo koncentacije određenog tržišta i nivoe učešća pojedinih tržišnih aktera. ali je nešto veći u odnosu na oligopol. Već je rečeno da monopol karakteriše prisustvo samo jednog proizvođača. 1933. The Theory of Monopolistic Competition.. ali su još uvijek značajne. ali i monopolu. Stepen diferenciranosti ulaznim barijerama je sličan oligopolu. većina tržišnih subjekata teži ka većoj koncentraciji. Ovo govori o potrebi ozbiljnog pristupa EU u oblasti antimonopolske politike. 1933 i Robinson. Trendovi kretanja od stanja perfektne konkurencije ka monopolu daju negativne efekte.

kriva koncentracije se poklapa sa donjom horizontalnom i desnom vertikalnom osom. The Economic Journal. Kriva koncentracije je osnova za izračunavanje ovog koeficijenta koji prikazuje nejednakost u tržišnoj snazi svih aktera. tada za stanje slobodne konkurencije Gini koeficijent iznosi 0 (krive. Model rangira učešća učesnika. od najmanjeg do najvećeg. Dakle. Isto tako. i dobijene krive.000 tržište je umjereno koncentrisano. Razvio ga je italijanski statističar Corrado Gini 1912.1. Salvemini T. koje se vrše za institucije Unije. Kriva koncentracije ili Gini koeficijent je pokazatelj izračunavanja koncentracije tržišta. 124-126. Ako je Gini koeficijent odnos između idealne krive koncentracije.1. Rome. ali i drugim zemljama. To znači da se prilikim davanja saglasnosti. Uz to. to je prekomjerna (neželjena) koncentracija. ova metoda ne razlikuje pojedinačna tržišna učešća svakog aktera. 31. Libreria Eredi Virgilio Veschi. koja označava stanje slobodne konkurencije. u: "Variability and Mutability". HHI koristi i Antimonopolska komisija SAD u postupcima 137 donošenja odluka o odobravanju ili odbacivanju ugovora u spajanjima i pripajanjima. Tako se dobije krivulja koja se upoređuje sa krivom (pravom linijom od 45 stepeni) jednakih tržišnih učešća. 137 Prema njoj su utvrđeni limiti za ocjenu tržišne moći. Uobičajeno je da.000 tržište je nekoncentrisano. Tako npr.Problem u primjeni ovog pokazatelja je u tome što je moguće poći od pogrešne pretpostavke da veći broj preduzeća na tržištu automatski oslikava manji stepen koncentracije. nije jasno zašto su za njega uzeti reperi od 4 i 8 najvećih tržišnih aktera a ne neki drugi. 136 HHI indeks je dobio ime po ekonomistima Oris C. Gini koeficijent koncentracije tržišnog učešća se kreće u rasponu od 0 do 1.000<HHI<2. Ovaj pokazatelj se izračunava pomoću slijedeće formule: 136 HHI = ∑ ( Si ) . Measurement of Inequality and Incomes. a za vrijednost HHI>2. HHI zavisi od ukupnog broja tržišnih aktera. t =1 N 2 gdje je: Si-tržišno učešće i-tog konkurenta U SAD četiri najveća proizvođača proizvode preko 90% automobila.: Gini koeficijet 135 Herfindal-Hiršmanov indeks (HHI) je najpouzdaniji pokazatelj za izračunavanje koncentracije tržišta.. I CR8 ima ozbiljnih nedostataka. ukoliko je CR4 kao suma procentualno izraženih tržišnih učešća za 4 firme sa najvećim učešćem veća od 50%. pa i u sporovima iz oblasti politike konkurencije HHI pojavljuje kao službeni parametar. Dijagram 6. prave se poklapaju). a suma CR8 veća od 70%. Jer. reprintovano u Memorie di metodologica statistica. 135 134 76 . p. On je analitički instrument u zvaničnim analizama koncentracije. tj. ed. predstavlja grafički prikaz Gini keficijenta. Perfektna konkurencija podrazumijeva da svi akteri imaju jednaku tržišnu snagu i predstavljena je linijom od 45 stepeni. Dijagram 6. Tada Gini koeficijent ima maksimalnu vrijednost 1. Za razliku od CR4 ili CR8. Hiršmanu koji je indeks pronašao ranije. Pizetti E. god. Herfindalu koji je prvi pristupio njegovom korišćenju u analizama koncentracije u industriji i Albert O. za HHI<1. Racio koncentracije za 4 ili 8 vodećih konkurenata (CR4 / CR8) je prosti zbir procentualno izraženih 134 tržišnih učešća 4 najveća tržišna aktera. 1955. Odmah na početku treba naglasiti da HHI koristi za utvrđivanje stepena tržišne koncentracije u EU i SAD. a zatim se vrši njihovo kumuliranje. proizašao iz Lorencove krive distribucije. U stanju monopola. 1921.000 tržište je koncentrisano. za 1. i u: Gini Corrado. To je visok stepen koncentracije.

da samo ukoliko je poznata vrijednost tržišnih učešća velikih preduzeća. Pored opšte formule HHI se izražava i na slijedeći način: HHI = 1 + nV . a izračunava se: HHI * = HHI − 1− 1 N 1 N gdje je: N broj preduzeća na tržištu. Kako do toga dolazi? Ako se npr. Za prvu varijantu HHI će iznositi 2035. Statistička varijansa V se izračunava pomoću slijedeće formule: V= ∑ (Si − n ) i =1 n 1 2 n U praksi se često koristi normalizovan HHI čija se vrijednost kreće u rasponu od 0 do 1. dobiće se precizan HHI. Granica umjerenog i visokog tržišnog koncentrisanja može biti i 0. ispod 1000) onda nema koncentracije.2 (tj. i iznosi 3950. Iako imaju istu vrijednost CR4. a u drugoj će HHI biti 3910. HHI je prvom slučaju 2075.Iz formule je vidljivo da je maksimalna vrijednost ovog indeksa 10. HHI ukazuje na nedostatak konkurencije u drugoj tržišnoj strukturi. a slijedeće tri po 10% učešća (u oba primjera.1 (tj. dok je za HHI* veći od 0. dok je u drugom slučaju veći. Što je vrijednost HHI bliža vrijednosti 10. a kvadrat od 100 iznosi 10. HHI* ispod 0. Komparacija prezentiranih verzija ukazuje na činjenicu da manji tržišni akteri ne utiču značajnijje na promjene HHI. Problem u izračunavanju stepena koncentracije po ovoj metodi je u tome što je veoma teško obezbjediti relevantne pokazatelje za sve tržišne aktere na nekom tržištu (za ona sa većom disperzijom riječ je o hiljadama preduzeća). n gdje je: n-broj preduzeća. U prvom slučaju postoji tendencija ka perfektnoj konkurenciji.1 i 0. Vrijednost HHI se smanjuje povećanjem broja konkurenata. a V je statistička varijansa.18 (ili iznad 1800) koncentracija tržišta visoka.18 (ili između 1000 i 1800) tržište je umjereno koncentrisano.000 i da je to vrijednost koja odražava stanje monopola (monopol podrazumijeva učešće samo jednog učesnika od 100%. dok mu vrijednost raste povećanjem diferencijacije u veličini tržišne moći. Očigledno je. U oba slučaja CR4 je 90. a drugi slučaj da vodeća firma ima 60%. uzmu dva slučaja u kojima četiri vodeće firme imaju jednako tržišno učešće 90% i to: prvi slučaj da četiri vodeće firme imaju jednako tržišno učešće od po 22. Ovo je posljedica kvadriranih tržišnih učešća kompanija veće veličine. dok u drugom slučaju tržište ide u 138 pravcu monopola. 138 Na ovom primjeru. dobićemo različite nivoe koncentracije. Ako je HHI* između 0.000 tržište se nalazi u stanju oligopola ili duopola. a HHI običan Herfindal-Hiršmanov indeks. Ako je npr. bez obzira na eventualni nedostatak podataka o manjim akterima. 2000). ostatak od 10% tržišta odnosi se na dvije firme sa po 5% učešća). I ovdje manja vrijednost indeksa upućuje na nižu konkurenciju.5% svaka. Glavna prednost HHI je to što daje veću težinu većim kompanijama. U ovom primjeru. ova dva tržišta su kao tržišne strukture potpuno različite.000). preostalih 10% tržišta može biti podjeljeno tako da ih pokriva 10 firmi sa po 1% tržišnog učešća. Dakle. HHI možemo uporediti sa raciom koncentracije četiri vodeća konkurenta. Vrijednost HHI pada rastom broja konkurenata na tržištu. 77 .

ako imamo integraciju 2 tržišna subjekta koji prije integracije imaju tržišno učešće od po 2%.2 ECMR 141 Član 3 ECMR 78 . za procjenu uticaja spajanja imamo dva momenta: prvi. ili za više od 50 na visoko koncentrisanom tržištu (delta-∆). Dakle.025). Vijeće EU je 2004. Ipak. Koncentracija se javlja spajanjem dva ili više preduzeća i sticanjem (od onih koji već kontrolišu najmanje jedno ili više preduzeća. šta se događa sa vrijednostima HHI u situacijama kada se preduzeća spajaju ili pripajaju? Pored toga što dolazi do faktičkog rasta koncentracije na tržištu. HHI je značajan pokazatelj za utvrđivanje stepena koncentracije. 140 Član 3. Prije spajanja učešće se zajedno predstavlja kao zbir kvadrata dva preduzeća. tada se vrši naknadna procjena promjene na strukturu tržišta. koncentracija prije spajanja i drugi. Korišćenje HHI od strane Evropske komisije. Tako npr. Problem u određivanju vrijednosti HHI je dostupnost informacija o vrijednosti tržišnih učešća svakog tržišnog aktera. HHI koristi i antimonopolska komisija SAD radi procjenjivanja promjena strukture tržišne moći poslije spajanja i pripajanja. jer ih upozorava na eventualna kršenja antimonopolskih propisa.1. kao npr. dok je u EU zabrinjavajući nivo promjena od 0. rast kvaliteta i drugih pozitivnih ekonomskih pokazatelja. Jer. O ovim pitanjima brinu i antimonopolske komisije kada donose odluke iz svoje nadležnosti. Ovaj prag kod SAD najčešće iznosi 0.4.U postupku spajanja povećava se opasnost od ugrožavanja konkurentnosti ako HHI poraste za više od 100 na umjereno koncentrisanom tržištu. Ako je poslije spajanja HHI manji od 1000. ili ∆). ako je HHI nakon spajanja veći od 1800 i ako je njegov rast veći od 100 tada postoji izraženo koncentrisanje tržišta. u konkretnom slučaju raste koncentracija i dolazi do promjena na tržištu. njihov HHI iznosi 8. i dolaze do sličnih rezultata. ali i gubitak vremena. Ipak. Primjena HHI u ocjeni spajanja i pripajanja (EU i SAD) Upotreba HHI u SAD. ali sada HHI iznosi 16. to ne bi djelovalo na smanjenje cijena.17. smatra se da je tržište visoko koncentrisano. Ali. Komisija je izdala Upustvo kojim su utvrđene granične vrijednosti ocjenjivanja uticaja spajanja i pripajanja na strukturu tržišta SAD. i matematička promjena pri ovoj operaciji je vrlo uočljiva. tada se ne posmatra marginalno povećanje indeksa.18). Istu metodu primjenjuju i antomonopolska tijela EU ili SAD. ako pri koncentraciji 0. Postoje tržišta koja su značajno monopolizovana. Ako je HHI iznad određenog praga.18. kao rezultat tog spajanja. Tada preduzeća mogu i sama izračunati svoja tržišna učešća prije i poslije spajanja ili pripajanja i tako izbjeći nepotrebne troškove. statusna promjena ne bi bila značajna u smislu poštovanja zakonodsavstva o spajanju u SAD (jer je ispod 0. rast tržišne koncentracije poslije spajanja. god. Poslije integracije oni imaju tržišno učešće od 4%. a kompanije visokog učešća mnogo veći ponder u izračunavanju HHI. ili na bilo koji drugi način) direktne ili indirektne kontrole nad cijelim ili dijelom jednog ili više drugih 140 preduzeća (kontrola podrazumijeva odlučujući uticaj). posebno kada se preduzeća odluče da uđu u procese fuzije sa namjerom da u budućnosti ostvare efekte eksternog rasta. Vodič je koristan za preduzeća koja namjeravaju da ostvare eksterni rast. Zbog toga treba imati na umu da su pokazatelji koncentracije tržišta različiti od grane do grane i nikako se ne mogu generalizovati. Ako je poslije spajanja HHI od 1000 do 2000 i ako spajanje doprinosi rastu HHI većem od 100. Ministarstvo pravosuđa SAD. No. tržište putničkih aviona na kojem nema potrebe za demonopolizovanjem i razbijanjem dostignutog stepena koncentracije. Herfindal-Hiršmanov indeks (HHI) kao metodu koriste institucije EU i SAD. Koncentracija se javlja i u slučajevima zajedničkih 141 ulaganja na dugoročnoj osnovi koja imaju funkcije autonomnog ekonomskog subjekta.14 kompanija x kupi akcije firme y i napravi novu tržišnu koncentraciju čiji je indeks 0. kupovinom hartija od vrijednosti ili imovine.025 (razlika između dva stanja. akteri niskog tržišnog učešća imaju mali uticaj na rezultat HHI. Npr. sve zavisi od karakteristika industrijske grane. 139 dok se poslije spajanja njihov doprinos HHI predstavlja kvadratom binoma. 6. Ovdje se postavlja pitanje. Kada bi se takav presedan zaista i dogodio. Savezna komisija za trgovinu i glavni državni zastupnici koriste HHI za mjerenje koncentracije tržišta i uočavanje promjena i ocjenjivanja njegove konkurentnosti. u situaciji kada je indeks već dostigao koncentraciju od 0. 139 Npr. ona bi sa aspekta zakonodavstva koje reguliše spajanje firmi u EU bila relevantna (jer je promjena ∆ veća od 0. Od 1982.

Tako HHI u kombinaciji sa ∆ efikasno identifikuje probleme koncentracije proizašle iz spajanja. U Vodiču se ukazuje na specifična tržišna stanja. Potencijalni rizici narušavanja konkurencije u EU. O. 8. Čl. u postojanju tzv. Prijedlozi za modifikacije prijavljenog spajanja se podnose u tzv. Komisija razmatra tržišna učešća oko. Kod prvih. Komisija uočava postojanje dominacije. U tom smislu postoje dvije grupe slučajeva. posebnih okolnosti HHI i ∆ se mogu marginalizovati. HHI se prije i nakon spajanja razlikuje za ∆. Ona može identifikovala i probleme konkurentnosti koji marginalizuju HHI u slučajevima koji imaju tzv. usvojilo Zakon (EC) br 139/2004 o Kontroli koncentracija između preduzeća.. pored HHI relevantni i: tržišno učešće kao indikator tržišne moći. (L 24) 1 (Zakon o spajanju ili skraćeno ECMR). posebne okolnosti. U vezi perimetara specifičnih tržišnih učešća. Dakle. Komisija je zabranila spajanja koja bi dovela do učešća većeg od 40%. 4064/89 iz 1989. 25% i 50% Komisija prihvata ukazivanje na opasnost od strane Evropskog suda pravde. 2. Zato je komisija izabrala određeni prag HHI ispod kojeg je sigurna da problem koncentracije ne postoji. Komisija rijetko uočava narušavanje konkurencije kada se HHI poslije spajanja kreće od 1000 do 2000 i ukoliko je ∆ ispod 250.. efikasnosti aktera koji amortizuju negativne posljedice na konkurenciju i opadajuće poslovanje. Zakon se primjenjuje na sve koncentracije u Zajednici determinisane godišnjim prometom preduzeća. Što se tiče tržišnog učešća kao pokazatelja i HHI postoje razlike i između njih. neki merdžeri i akvizicije ne narušavaju konkurenciju.3 ECMR ovo definiše u suprotnom značenju. kada Komisija uočava probleme. koji mijenja Zakon o spajanju br. Apsolutni prag od preko 50% može biti dokaz dominantnog položaja. npr. to ne mora biti decidna ocjena novonastale tržišne situacije. Isto tako. god.2 ECMR.god. Spajanja učesnika sa učešćem od 20-25%. spajanjem inovativnih 142 142 2004. Komisija 2005.. dominantna firma kupi relativno malu firmu. pa i ispod 40%.proglašavanje nespojivog. Komisija 2004. uz ∆ manje od 150.1 ECMR definiše faktore ocjene predmentne koncentracije. Narušavanje se rijetko konstatuje i kad je HHI poslije spajanja veći od 2000. koja pomaže u analizi efikasnosti 96 pravna lijeka podnesena u 40 slučajeva spajanja od 1996 do 2000 god. dok kod drugih prihvata prijedloge aktera. god.2 ECMR definiše standarde ocjene. 143 Prema čl. neusklađena sa principima zajedničkog tržišta mogla uskladiti. Za EU dominantnost je centralna tema kontrole spajanja. Postoje i faze raščišćavanja slučajeva iz pethodnih godina. 79 .“ Svrha Vodiča je da horizontalna spajanja i nove koncentracije učini transparentnijim u skladu sa iskustvima Komisije i sudske prakse Evropskog suda pravde. Član 2. Tržišno učešće i koncentracija ipak daju preliminarne informacije.“. ovi pokazatelji služe za određivanje učešća i stepena koncentracije. Dakle. kako bi se spajanja. ukupni nivo koncentracije tržišta itd. U tom kontekstu. U tom smislu su.J. Dakle. HHI i "delta-∆" otkrivaju indicije promjena na tržištu (uglavnom poslije spajanja). objavljuje Analizu o pravnim lijekovima pri spajanju firmi. tj. HHI može svaki put prikazati novo ugrožavanje konkurencije jer ne pruža uvijek iste zaključke. ali i onda kada oni ne postoje. Komisija obično analizira veliki broj svojih posljednjih odluka i informacija sa tržišta EU. obračunava se HHI i ∆. npr. antikonkurencijski efekti na tržištu.. tj. Član 2. ukoliko bi bilo značajnog narušavanja. No. što zavisi od konkretne situacije. Na osnovu njih. a ukazi od strane sudova i dalje relevantni. trenutno tržišno učešće kao osnova uočavanja budućih promjena (prošlo učešće zbog izračunavanja trendova).“ Dalje. objavljuje „Vodič za procjenu horizontalnih spajanja na osnovu Zakona o kontroli koncentracija između preduzeća. Po Vodiču za horizontalna spajanja Komisija ne brine za stanje kada je HHI poslije spajanja manji od 1000. Komisija smatra da je teško naći bilo koji nivo HHI i ∆ koji jasno selektuje slučajeve koji narušavaju ili ne narušavaju konkurenciju. a za provođenje je zadužena Komisija. da „Koncentracija koja ne bi značajno narušila efektivnu konkurenciju na zajedničkom tržištu ili njegovom bitnom dijelu. HHI. Ovo se ne odnosi na situacije kada spajanja mogu proizvesti kolateralne efekte i koordinirano djelovanje spojenih kompanija. Veliko tržišno učešće od 50% i više itd. a posebno ako nije nastala kao rezultat stvaranja ili jačanja dominantnog položaja će se proglasiti kompatibilnom sa principima zajedničkog tržišta. god. Fazi I (u roku od 20 radnih dana nakon prijave) ili u Fazi II 143 (u roku od 65 radnih dana poslije početka te faze). kao npr.. veličina učešća i nivo koncentracije su samo indikativni parametri dominantnog položaja. Jer. jer na nju mogu djelovati i drugi faktori. Da bi dobila cjelovit uvid u spajanja. Za razliku od tržišnog učešća. Zbog toga je veoma važno postaviti realne limite procjenjivanja indikatora tržišne koncentracije. Ti slučajevi se mogu odnositi na spajanja potencijalnih učesnika na tržištu malog udjela. Vodič ima slijedeće kriterijume za procjenu: tržišno učešće i nivoi koncentracija. Ipak. kada npr. predviđa.

to im daje priliku da zbog ostvarenja sopstvenih interesa ugroze principe slobodne konkurencije. 6. spajanjima ili pripajanjima. Uglavnom. prisustvo supstituta itd. slična sa prethodnim čl. Dakle. Bez obzira na globalne finansijske probleme. Bankama su omogućeni (nametnuti) tzv. plasmana ili tehničko-tehnološkog napretka koji prouzokuju štetu potrošačima. usvajanjem Community Reinvestment Act (CRA) koji omogućava stambene kredite nedovoljno sposobnim komitentima. pa nije bilo ni prinosa kupcima HoV. a pri tome ne uvažavaju interese drugih tržišnih ili društvenih subjekata. Primjene različitih uslova za iste poslove ili stavljanje poslovnih partnera u nepovoljniji konkurentski položaj.firmi. Pretpostavka dominacije je osvajanje tržišta ubrzanim rastom. Pravno. (ECR207) ili za slučaj 322/81. usvajanjem Gramm-Leach akta. uslove prodaje i dr. 82. u kojim jedno ili nekoliko preduzeća samostalno određuju cijene. Subprajm krediti eskaliraju 1999. Već je konstatovano da se neželjen stepen koncentracije na tržištu javlja prilikom spajanja i preuzimanja preduzeća. Problemi su nastali kada dužnici nisu ispunili obaveze bankama. koji je dopunjen 1995. Stoga je praćenje koncentracije značajno. subprajm krediti. sirovinske osnove i kapitala. Član 82. pothranjivala je aktuelnu finansijsku krizu. ona se stvara učešćem na tržištu visokih procentualnih iznosa. god. već strategijskom i pravnom smislu. (ECR 215). dominacija je vezana za veličinu tržišnog učešća koje neko preduzeće ima u odnosu na tržišni potencijal (npr. iz 1983. Pod ovim pojmom se podrazumijeva dio ekonomskog prostora na kome egzistira konkurencija između najmanje dva proizvoda što upućuje na relevantnost svakog tržišta. Drugo. cijene nekretnina i vrijednost HoV su drastično pale a finansijske kompanije pretrpile gubitke. (koji ukida Glass Steagalov akt koji brani istovremeno bavljenje komercijalnim i investicionim bankarstvom). na krizu je uticala politika. Akt. Ipak.5. Na očekivanim prilivima se izdaju HoV i prodaju na berzama. 80 144 . a u pojedinim fazama su zloupotrebljeni merdžeri i akvizicije. Mischelin v Commission. ne samo u ekonomskom. god. Pravni sistemi razvijenijih država ne dozvoljavaju takve transakcije ako iste stvaraju mega-kompanije i koncentrišu tržišna učešća iznad dozvoljenih granica. Kao prvo. učešće neke mljekare u godišnjoj prodaji mlijeka u nekoj zemlji). dominaciju čini kombinacija tržišnog učešća i tehničko-tehnološkog faktora. Uzroci krize u SAD datiraju od 1977. god. To je način poslovanja razvijenijih svjetskih tržišta. prodajne cijene ili ostalih uslova razmene. Uslovljavanja pri zaključivanju ugovora sa prihvatanjem dodatnih obaveza. Europemballage and Continental Can v Commission iz 1973. Vidljivo je da je forma čl. Jer. postojanju relevantnog unakrsnog vlasništva. Ako žele dobiti nove dozvole za merdžovanje zakonodavstvo ih primorava da daju nove subprajm kredite. zloupotreba se dešava kod: ▪ ▪ ▪ ▪ Neposrednog ili posrednog nametanja neodgovarajuće kupovine. (ECR 3461). Dominantan položaj i zloupotreba dominantnog položaja Zaštita konkurencije od prekomjerne tržišne koncentracije je usko vezana za sprječavanje dominantnog položaja. podgrijavanja agregatne tražnje.) Ugovora o osnivanju EU se odnosi na sprječavanje zloupotreba položaja preko dominantnog položaja na zajedničkom evropskom tržištu. iz 1978. Kupovina HoV se širi po cijelom svijetu. koji u koegzistenciji 144 tržišnom subjektu mogu omogućiti kontrolu proizvodnje i distribuciju određenog proizvoda ili uluge. Banke postaju nelikvidne. u slučaju tržišne agresivnosti i kod očigledne koordinacije i usklađivanja praksi itd. god. United Brands Company v Commission. važnu ekonomsko-pravnu kategoriju. Banke se konsoliduju uz nova merdžovanja i dalje odobravanje subprajm kredita. god. zatim slučaj 28/76. god. Određivanje dominantnog položaja u EU se veže za slučaj 5/72. 145 merdžeri i akvizicije su i dalje prisutni u američkim i ostalim nacionalnim investicijama. Ugovora o osnivanju EU. 145 Merdžeri i akvizicije su imali ulogu u aktuelnoj finansijskoj krizi. komplementarnost proizvoda. dominacija na tržištu se dešava u slučaju monopolskih ili oligopolskih struktura. Ne treba zanemariti ni relevantnost tržišta. važnije tržišne kategorije su njegova geografska rasprostranjenost. Prema njemu. Ograničavanja proizvodnje. koncentracija tržišta je marker u odobravanju krupnih merdžera i akvizicija. uz visoke prinosa u dužem periodu. Glad za merdžerima i akvizicijama banaka u SAD. i od banaka traži stalni rast kredita. Ekonomski gledano. (86.

Prema njemu. spajanju dva ili više preduzeća. No. Oba člana su u funkciji sprovođenja komunitarne politike Unije na njenom cjelokupnom prostoru. 1983. Vidjeti u: Vukadinović D. 146 Narušavanje konkurencije preko dominantnog položaja reguliše Ugovor o osnivanju a odrebama člana 81. 147 Vidi: Slučaj 322/81. Pravni fakultet u Banja Luci i Centar za pravo EU Pravnog fakulteta u Kragujevcu. kupaca ili dobavljača. Banja Luka-Kragujevac. Spajanja u kojima dolazi do fuzije preduzeća iste vrste proizvodnje (npr. Sankcije po osnovu utvrđivanja dominantnog položaja i kaznene mjere u Zajednici su rigorozne. preko hartija od vrijednosti) preko ugovora dođu u posjed ili kontrolu nekih drugih preduzeća. s jedne strane. 3503. kontroli i zaštiti sloboda na zajedničkom tržištu. ne uzimajući u obzir interese konkurenata. 2006. god. zajedničkim poduhvatima ili prekomjernom rastu velikih kompanija. Ovi ambiciozni ciljevi se mogu ostvariti uspostavljanjem velikog vlastitog tržišta. i stvaranjem evropskih ili multinacionalnih kompanija koje funkcionišu na svjetskom tržištu. Jer. Oni konstatuju da u industriji EU nastaje veliki broj merdžera. dva proizvođača mobilnih telefona) mogu dovesti do toga da nova kompanija ima dominatan položaj na tržištu.Spajanja mogu biti horizontalna i vertikalna. McGraw-Hill Education. spajanje preduzeća iz proizvodnje sirovina. konkurentne na globalnom tržištu. kontrole proizvodnje i distribucije. ograniči i kontroliše ukrupnjavanje kapitala. Svjetska trgovina ide "na ruku" velikim kompanijama koje žele biti još veće. određivanja cijena. na str. to predstavlja stratešku komunitarnu komponentu. za potpuno razumijevanje dominantnog položaja je najmeritornija ocjena Suda. ali i u tehničko-tehnološkom razvoju. Neželjena koncentracije nastaje i onda kada neka lica koja već imaju kontrolu nad nekim preduzećima (npr. 264. kupovini. O merdžerima i akvizicijama pišu Richard Baldwin i Charles Wyplosz u: The Economics of European Integration. Suština zloupotrebe dominantnog položaja je u činjenici da dominacija na zajedničkom evropskom tržištu (ili jednom njegovom dijelu) od strane jedne ili više firmi narušava pravila konkurencije i nepovoljno djeluje na trgovinu među zemljama članicama. determinisati njegovu relevantnost. Trgovinska liberalizacija WTO i druge aktivnosti idu u prilog ovoj tvrdnji. I ovdje se mogu dogoditi merdžeri ili akvizicije. 2006. ima i suprotnih trendova. Ništa manje nisu opasna vertikalna spajanja u kojima se udružuju preduzeća iz istog lanca reprodukcije (npr. potrošačevog viška i prouzrokovati druge negativne ekonomske pojave. stepen koncentracije i tržišni potencijal. Ipak. Ovo ukazuje na kontroverze u poštovanju pravila konkurencije. U nekim slučajevima se može postaviti pitanje njihove opravdanosti kao instrumenta opšteg blagostanja. gotovih proizvoda i plasmana). str. Pravo Evropske Unije. Neki od njih su već afirmisani u svjetskim razmjerama (već je navedena proizvodnja aviona). Mischelin v Commission. Po njima. regulisano je proglašenje ništavnosti akata za koje se utvrdi da su svojim dejstvom mogli ili prouzrokovali zloupotrebe u korišćenju dominantnog položaja na tržištu. Očigledna je namjera EU da štititi svoje tržište. Rigorozni režimi zaštite politike konkurencije ne mogu se implementirati bez komunitarne administracije. tj. što može dovesti do povećanja finalnih cijena. koje će biti u prilici da naruše tržišne slobode. Dakle. te stvoriti nove velike kompanije. merdžeri su loši za potrošače jer mogu dovesti do gubitka tzv. koji prije operacije oba preduzeće nisu mogla ostvariti. Radovan.. Globalna ekonomija sužava tržišne slobode i ne brine o egzistenciji manjih preduzeća. posebno Komisije i Suda. ECR 3461. Primarni cilj donošenja Uredbe je kontrola koncentracije tržišta pri realizaciji merdžera. Anti-konkurentska ponašanja nastaju upavo zbog tržišne dominacije ili interakcije dominacije i 147 tehničkih prednosti u sirovinama ili kapitalu. legislativa EU je snažno okrenuta prevenciji. Ova činjenica je dobro poznata evroplanerima koji imaju dugoročni cilj da privreda EU postane dominantna u svjetskoj trgovini. pa je u tom kontekstu EU i donijela Uredbu o koncentracijama koja se kontinuirano preispituje i dopunjava. 81 146 . Zbog izloženog. ali stalno forsirati rast evropskih kompanija van granica Unije. S druge strane. potreba je da se van EU stvore moćne multinacionalne kompanije. firme se nalaze u dominantnom položaju kada imaju snagu koja im omogućava poziciju nezavisnog ponašanja. Zato EU kontroliše tržišno učešće privrednih subjekata u procesima potpunog spajanja. Unija mora u kontinuitetu kontrolisati tržište.

Dalje. ona su podložna procedurama dokazivanja.) 149 ECR. tehničko-tehnoloških aspekata i opšteg blagostanja. ne mogu postojati zabrane i kontrola nedozvoljenih sporazuma za sve firme. a uslovi na tržištu moraju biti homogeni do mjere koja omogućava da se 149 ekonomska snaga preduzeća može pravilno procijeniti. kako bi se tretirani proizvod izolovao od sličnih proizvoda na tržištu. odluke udruženja preduzeća i praksa između članica kojom se sprječava." Kako izuzeća mogu prouzrokovati štetne posljedice kod tržišnih aktera i u ponašanju administracije. god. Ovo se može dokazati preko tržišnog učešća koju neka firma ima na jedinstvenom tržištu. postoje izuzeci od potencijalnog proglašenja ništavnosti i oni se odnose na: sporazume između preduzeća. Prvo. Ipak. 82 . mora postojati i biti dokaziv dominantan položaj. Primjena klauzule o zloupotrebi dominantnog položaja mora ispuniti određene pretpostavke. relevantno geografsko tržište koje je određeno geografskim granicama. Pored pojma relevantnog tržišta postoji i tzv. proizvođače). uz mogućnost njegovog opoziva. Komisija se ne bavi ocjenama dogovora ukoliko firma ima učešće na tržištu Unije ispod 5% (u slučaju firmi koje bi bile konkurenti u grani – tzv. Dodatnom klauzulom koja je usvojena 1986. Pravo Evropske Unije. kao npr. 491. zabranjeni su sporazumi između preduzeća. Na njemu kompanije poštuju zakonodavstvo politike konkurencije. (i koja je zbog neophodne fleksibilnosti mijenjana više puta) regulisan je prag koji determiniše dovoljno veliku firmu čiji sporazumi imaju relevantnost u regulativi nedopuštenih trgovinskih sporazuma. jer se "dominantnost" odnosi na čitavo tržište Zajednice (ili njegov najveći dio). Zaštita evropskog tržišta od zloupotrebe dominantnog položaja se najčešće odnosi na monopolska i oligopolska ponašanja. Najznačajnije zloupotrebe se svode na nametanje cijena ili drugih uslova razmjene i zaključivanje dodatnih obaveza koje nisu vezane za osnovne ugovore. Evropska Komisija (Vukadinović D. 148 Vidi u tačka 11. Tako se kod utvrđivanja nerealnosti u cijenama koriste metode izračunavanja razlike prodajnih cijena i troškova proizvodnje. dodjela izuzeća je vremenski ograničena. Kao i kod dominantnog položaja. Pravni fakultet u Banja Luci i Centar za pravo EU Pravnog fakulteta u Kragujevcu. Nedozvoljena ponašanja na zajedničkom tržištu Netržišne pojave su predmet sankcija nadležnih institucija EU. proizvodnja i trgovina (tzv. Izuzeća su moguća kada ugovori ne ugrožavaju konkurenciju "u značajnoj mjeri. U tom smislu Komisija smatra da je relevantno tržište ono koje pored posmatranog proizvoda obuhvata identične i slične proizvode 148 koji mogu biti zamjenjivi. 44. Metodološki je veoma važno utvrditi tzv. vertikalna saradnja) prag je 10% učešća tržišta EU. i konačno usaglašenu i dogovorenu praksu između preduzeća koja unapređuje proizvodnju. Relevantnost tržišta. Logično je da na tako velikom tržištu. ili različitim cijenama na tržištima pojedinih zemalja EU. tako i u slučajevima ocjenjivanja sklapanja sporazuma postoje izuzeci kad se sporazumima obezbjeđuje korist za preduzeća i potrošače. Dalje. Oni omogućavaju potrošačima učešće u ekonomskim efektima tih ugovora. Tako se akterima omogućava brz ekonomski razvoj i ravnomjernost beneficija i pogodnosti. Banja Luka-Kragujevac. Relevantno geografsko tržište je područje u kome su objektivni uslovi konkurencije primjenjeni na određeni proizvod i moraju biti jednaki za sve učesnike (trgovce. Radovan. Prema članu 81. god. Kod sporazuma koje donose firme iz različitih oblasti. navod br. Posebno je zabranjeno ograničavanje plasmana i proizvodnje koji mogu ugroziti interese potrošača. Nerealnosti u formiranju cijena se manifestuju u visokim monopolskim cijenama na cijelom (ili dijelu zajedničkog tržišta).6. postoji limit u apsolutnom iznosu od 300 miliona evra ispod kojeg Komisija ne vrši pravnu kontrolu valjanosti sporazuma. Ugovora o EU. relevantnost tržišta ili determinisati relevantno tržište. ograničava ili remeti konkurencija na zajedničkom tržištu. Iz pregleda je vidljivo da je većina odredbi indentična zabranama u slučaju dominantnog položaja. Isto tako. sporazume i odluke grupa preduzeća. Zabranjeni-nedopušteni trgovinski sporazumi. raspodjelu i tehničko-tehnološki razvoj. ponašanje firme mora biti takvo da nedvosmisleno ukazuje da ponašanje negativno utiče na trgovinu između država članica. 207. Saopštenja o sporazumima manjeg značaja. 2006. 1978. Ova klauzula ima naziv "de minimis".. str. U ovu grupu sporazuma spadaju sporazumi koji doprinose poboljšanju proizvodnje. unapređenju raspodjele. horizontalna saradnja). kakvo je tržište Zajednice. Prema njoj. Navedene zabrane se pravnom procedurom mogu proglasiti ništavnim.6.

Globalizacija društvenih odnosa ima reperkusije na nacionalne ekonomije koje pod pritiskom ekonomskih zakona i stvaranja većih profita moraju obezbjediti uslove za realizaciju statusnih promjena privrednih aktera. Zato je kontrola nad merdžerima na nivou Zajednice neminovnost. Treba istaći da je. ekološke politike. Ova ulaganja ujednačavaju ekonomske i socijalne disproporcije koje su u Uniji još uvijek izražene. Unija uglavnom interveniše u ekonomskom i infrastrukturnom sektoru. Tržišna koncentracija u EU Osnovno mjerilo za nivo koncentracije je veličina firme. procesi proširenja prouzrokuju negativne kratkoročne posljedica za zemlje koje su pristupile Zajednici i utiču na negativne refleksije na nivou EU. takvo nekontrolisano ponašanje na domaćem tržištu ugrožava druge aktere i konkurenciju. Drugo. Beograd. Logično objašnjenje je u činjenici da se EU nalazi evolutivnim fazama koje zahtijevaju aktivniju ulogu državnih institucija. Poštovanje pravila konkurencije se odnosi na registrovane (pisane) sporazume. No. 182. Državna pomoć je direktno ili posredno locirana u mnogim komunitarnim politikama Unije. jačaju komunitarne politike. pa se tako smanjuju visoki troškovi vraćanja na pređašnje stanje. Spajanje i pripajanje firmi (merdžeri i akvizicije). Rast fuzija i akvizicija raste. ispitivanja i donošenja odluka u ovoj oblasti. Isto tako.Državna pomoć. postoji niz drugih aktivnosti koje stimulišu ili direktno subvencioniraju planske aktivnosti Zajednice. Tržište Zajednice pretenduje da u budućnosti postane vodeće tehnološko tržište na svijetu i jedno od najvećih prema obimu ukupnog outputa. postupak efikasan i po tome što se rješava relativno brzo i isključivo u okviru organizacione strukture Komisije. Zato ne iznenađuje veliki interes za participacijom u sredstvima državne pomoći. Zato je kod fuzija ili akvizicija u EU uvedena obaveza podnošenja zahtijeva Komisiji. održivog razvoja. ocijeni da li takva spajanja ili pripajanja mogu nanijeti štetu konkurenciji na tržištu EU. Komisija ima pravo i obavezu da prije statusnih operacija većeg obima. ukupna vrijednost spajanja i pripajanja u svijetu iznosi 2000 milijardi USD. dok istovremeno. Takva situacija je i u EU. koncentracija kapitala donosi eksterne pogodnosti i državi (zbog ekonomije obima proizvodi postaju konkurentniji). a na osnovu utvrđenih kriterija.7. domaći proizvođači zaštićeni carinskim barijerama podižu cijene na domaćem tržištu i tako ugrožavaju rast ekonomije.). koja ima ekskluzivno pravo notifikacije. Neki autori ove pojave nazivaju "merdžer manijom. Subvencije i drugi vidovi trgovinske zaštite nisu imanentni savršenoj konkurenciji. 150 Đuričin Dragan. U ovoj grupi projekata odobravaju se i sredstva za razvoj nauke (postoji interes većeg broja članica). 6. prećutni dogovori i sl. pored momenta preventivnosti. agroekoloških mjera. ali i one iza kojih ne postoje formalni tragovi (nepisana praksa. spajanja i pripajanja. što je dobro za članice koje nemaju vlastite izvore za rješavanje ovih problema. zaštite poljoprivrednog okruženja. str. Oblici državne pomoći imaju najviše izuzetaka od zabrana u odnosu na ostale vidove tržišnih ograničenja. Preventivno djelovanje je korisno zbog činjenice da se procedura odobravanja odvija prije transakcija. Ovo je samo jedan slučaj gdje država ima interes za stanje na tržištu. Takva tržišna situacija dovodi do apsurdnih pojava u kojima npr. Navedimo primjere regionalne i ruralne politike ili stimulacije Zajedničke agrarne politike." Samo u 1998. kao skup mjera i postupaka kojim državne administacije alociraju resurse. ne ugrožavaju pravila i interese jedinstvenog evropskog tržišta. Vidljivo je. Zato je koncentracija sve veća. Upravljanje pomoću projekata. 2003. savremeni intervencionizam je još uvijek neizbježan. da se za razliku od drugih vidova antimonopolske regulacije jedinstvenog evropskog tržišta ova zaštita realizuje preventivno. Zato se kritičari protive subvencijama i drugim vidovima državne pomoći. Posljedice tih statusnih promjena se mogu eliminisati upravo pružanjem državne pomoći. Konačno. Ovi oblici pomoći su poželjni u procesima jačanja ekonomske i socijalne kohezije EU. koja odobrava ili odbacuje transakcije stvaranja jedinstvene vlasničke kontole. dok su samo godinu kasnije ove operacije iznosile čak 150 3300 milijardi USD. saobraćaja. 83 . Procesi spajanja i akvizicija u EU su značajni u ostvarenju strateških ciljeva EU. god. Statusne promjene donose koristi za njihove učesnike. Ubrzani rast. razvoj malih i srednjih preduzeća itd. ukrupnjavaju kapital velikih korporacija. Ekonomski fakultet u Beogradu. Treće.

Kontrola merdžera i akvizicija podliježe određenim proceduralnim fazama kako bi se izbjegli propusti u donošenju odluka. U pitanju su faze diskusije i notifikacije, zatim ispitivanja, pregovora, donošenja odluke, političke procjene i konačno, sudske kontrole. Diskusija prije notifikacije za učesnike koji bi međusobnim sporazumima mogli ugroziti konkurenciju na jedinstvenom tržištu obavezuje njihovo prijavljivanje Komisiji, pa se takvim načinom mnogi problemi i nedoumice mogu riješiti i prije konačnnog donošenja odluke. Nomenklatura aktivnosti prije izdavanja dozvola upućuje na složenost ovog problema. Pored ekonomskih, postoje pravne, kontrolne i političke faze ocjene podobnosti zahtjeva za fuzijama ili akvizicijama. Proceduralno, Komisija može riješiti ovaj problem na tri načina. Prvi je donošenje odluke o spajanju ili pripajanju. Drugi, ja da ako sporazum utiče na narušavanje pravila konkurencije, Komisija neodobravanjem sprječava takve statusne promjene. U trećem slučaju Komisija može dati primjedbe i postaviti dodatne uslove i, ako isti budu ispunjeni, to predstavlja osnov za odobravanje sporazuma. Kontrola koncentracije nakon "velikog proširenja." Poslije napornih i kompleksnih pregovora Savjet ministara EU 1. januara 2004. god. usvaja novu Uredbu o kontroli spajanja preduzeće. Usvajanje je nastavak 151 tzv. "Zelenog dokumenta " koji je usvojila Evropska komisija krajem 2001. god. Kuriozitet ovog akta, pored njegovog sadržaja, je i u tome da je donešen na dan kada je najveći broj sadašnjih članica ušao u EU. "Poklapanje" datuma nije slučajnost, već potreba da se na principu koncensusa istovremeno rješi više strateških tema u EU. Pored pravne regulative, promijenjena je i administrativna i tehnička infrastruktura kako bi se povećala efikasnost mjera na polju kontrole tržišne koncentracije. U tom smislu osnažen je Generalni direktorat za konkurenciju. Direktorat je ustanovio mjesto Glavnog ekonomiste (izbor na tri godine bez prava reizbora) i njegovih savjetnika (10 savjetnika, doktora ekonomskih nauka). Uloga im je savjetovanje Generalnog direktorata i Komisije, stručnom pomoći iz oblasti konkurencije, tržišta, koncentracije i sl. Najznačajnije izmjene Uredbe o kontroli spajanja preduzeća se mogu svesti na slijedeće: ▪ ▪ ▪ Procjena, da li će se neka koncentracija odobriti? Nadležnosti Evropske komisije. Rokovi u postupcima kontrole koncentracije.

Kada je riječ o predmetu postupka kontrole, Komisija je nadležna u slučajevima kad spajanja imaju tzv. komunitarnu dimenziju. Tada sva preduzeća na teritoriji EU, koja žele spajanje ili pripajanje imaju obavezu koja je pod prijetnjom kazne, da o takvim transakcijama obavijeste Komisiju. Komunitarna dimenzija se ostvaruje u slijedećim slučajevima: ▪ ▪ Ako je ukupan promet preduzeća u svijetu veći od 5 milijardi evra. Ako je ukupan promet u EU bilo kog od najmanje dva preduzeća veći od 250 miliona evra. Izuzetak su slučajevi u kojima svako od preduzeća ostvaruje više od dvije trećine prihoda u jednoj članici Unije. Ili, ako je u svakoj od najmanje tri članice iz ove tačke, zbirni promet svakog od najmanje dva preduzeća veći od 25 miliona evra. Ako je ukupan promet svih preduzeća veći od 2,5 milijardi evra. Ako je u svakoj od najmanje tri zemlje članice ukupan promet veći od 100 miliona evra Ako je zbirni promet unutar EU svakog od najmanje dva preduzeća veći od 100 miliona evra.

▪ ▪ ▪

Očigledno je da limiti iz prethodne uredbe nisu promijenjeni, iako je u momentu donošenja nove regulative u EU pristupilo deset novih članica, što je povećalo šanse za rast koncentracije novim merdžerima i akvizicijama. I na kraju, Uredba je donijela važnu promjenu, da se Komisiji mogu obratiti i preduzeća koja nemaju komunitarnu koncentracionu dimenziju, u slučaju da je takva transakcija pod nadležnosti najmanje tri zemlje članice, a da joj se ni jedna od njih ne protivi. Tako preduzeća može uštediti vrijeme i finansijska sredstva. Nova uredba je prilagodila rokove vođenja procedura potrebama preduzeća, ali i EU, i učinila ih fleksibilnijim i transparentnijim.

151

Nova uredba o koncentraciji je donešena neposredno poslije poraza Evropske komisije pred Sudom prve instance u tri velika slučaja: Earturs protiv Komisije, Šnajder Elektrik protiv Komisije i Tetra Laval (ranije Tetra pak i Alfa Laval) protiv Komisije.
84

7. REGIONALNA POLITIKA EVROPSKE UNIJE
7.1. Osnove regionalne politike EU
Cilj regionalne politike je jačanje ekonomske i socijalne kohezije članica EU. Širina, intenzitet i dubina djelovanja regionalne politike govore o dugoročnoj strategiji kojom se želi implementirati integralni koncept regionalnog razvoja. Bez obzira na mnoge otpore, regionalni razvoj je prvorazredno ekonomsko, socijalno i 152 političko pitanje EU. Njegova ekskluzivnost je u interakciji različitih faktora, kao što su supstitucije razvojne komponente i socijalne politike, snažna podrška širenju Unije na istok, uravnoteženje razvijenosti, prilagođavanje EMU itd. Iako su regionalna politika i razvoj dominantno ekonomske teme, njihov značaj u komunitarnim politikama je izraženo socijalni i politički. Krupne političke odluke u Zajednici su usko vezane sa određivanje obima i strukture sredstava uloženih u oblast regionalnog razvoja. Regionalna politika je intervencija države kojom se optimalnom alokacijom sredstava i redistribucijom privrednih aktivnosti smanjuju razlike ekonomske, socijalne, demografske i druge prirode. Njom se anuliraju postojeće i sprječavaju nove 153 ekonomske i socijalne neusklađenosti. Makroekonomska dimenzija regionalne politike. Regionalni ekonomski dispariteti djeluju na stabilnost nacionalnih ekonomija. Regionalne ekonomske disparitete prate visoka nezaposlenost i neracionalnost korišćenja ekonomske infrastrukture. Pored toga, i rast inflacije konvergira sa regionalnim ekonomskim 154 disparitetima. Regionalne disproporcije mogu biti generator neravnoteže ponude i tražnje za radnom snagom. Ponuda radne snage je, u pravilu, neusklađena po kvantitetu i strukturi, dok tražnja za njom obično nije strukturno usaglašena (o ovome je bilo riječi u poglavlju 3). Smanjenje regionalnih dispariteta uspostavlja ravnotežu ponude i tražnje za radnom snagom. Isto tako, u uslovima neusaglašenih regionalnih razlika dolazi do prelijevanja kapitala koja mogu snažno djelovati na promjene nacionalnog outputa. Kada se tome dodaju i prelijevanja u sferi troškova, nije teško objasniti zašto regionalni ekonomski dispariteti utiču i na inflaciju. Jasno je da regionalna politika dodatno ojačava funkcije i stabilnost zajedničkog tržišta. Smanjenje regionalnih razlika djeluje dugoročno na usaglašavanje odnosa ponude i tražnje radne snage. Ono utiče na povoljnu distribuciju proizvodnje i outputa, racionalno korišćenje resursa, smanjenje rizika od visoke inflacije itd. Dakle, regionalna politika pozitivno utiče na makroekonomsku stabilnost, i stvaranje kompaktnog i efikasnog zajedničkog tržišta. Regionalna politika EU je u periodu ekspanzije prema nacionalnim regionalnim politikama. I suprotno, mnoge zemlje koje imaju bogatu tradiciju u podršci razvoju manje razvijenih teritorija iskazuju interes za saradnju i integraciju sa Zajednicom po različitim pitanjima regionalnog razvoja. Odnosi u sektorima proizvodnje i usluga, zapošljavanja i strukturnih promjena, međunarodna trgovina i dr., važne su komponente regionalne politike. No, treba naglasiti da su efekti regionalne politike u ovoj razvojnoj fazi EU limitirani. To ne znači, da se u budućnosti ne mogu očekivati rezultati koji će valorizovati napore na rješavanju ovih problema. Institucije. Ekonomske i socijalne nejednakosti postoje od osnivanja Zajednice. Radi njihovog ublažavanja i otklanjanja, osnovana je Evropska investiciona banka (EIB), finansijska institucija pod jurisdikcijom komunitarnih organa. Ona je zadužena da, pored ostalog, pruža finansijsku podršku siromašnijim regionima plasiranjem kredita sa povoljnim uslovima vraćanja (prvenstveno niže kamatne stope).

Evropska regionalna politika se jezgrovito obrađuje u: Richard Baldwin&Charles Wiplosz, The Economics of European integration, The McGrow-Hill Companies, 2004., p. 241-246. 153 Velike razvojne disproporcije među članicama mogu ugroziti cjelokupnu strukturu Zajednice. Zato, čak i kod razvijenih zemalja postoji interes za brži razvoj slabije razvijenih članica, zbog efekta prelijevanja ili tzv. "spillover" efekta. Slobodnim kretanjem kapitala efekti se vraćaju i prema zemljama kontributorima. 154 O regionalnoj politici vidjeti u: Taylor Jim, Reviving the Regions, Fabian Society Pamphlet, No. 551, London, 1991, ili u Martin R, Reviving the Case for Regional Policy, in Hart M. and Harrison R. Spatial Policy in a Divided Nation, Jessica Kingsley, London, 1992.
85

152

U cilju provođenja strukturnih reformi osnovani su Evropski fond za upravljanje i garancije u poljoprivredi i Evropski socijalni fond. U početku, od 1958. do 1968. god. članice su u vrijeme ekonomskog rasta i uzleta 60-ih godina prošlog vijeka koristile dodatna sredstva za smanjenje regionalnih razlika. Ekspanzija ekonomije se odrazila na smanjenje regionalnih razlika tadašnjih članica, pa i intervencije EIB i strukturnih fondova nisu bile neophodne. Inače, Evropski fond za upravljanje i garancije u poljoprivredi je uspostavljen radi nadoknada prihoda poljoprivrednicima koji djelatnost obavljaju u ekonomski zaostalim regionima u odnosu na prosjek Zajednice. Evropski socijalni fond podržava smanjenje nezaposlenosti i aktivno participira u edukaciji, prekvalifikaciji i drugim aktivnostima na stabilizaciji evropskog tržišta rada. Pored finansijskih, postoje i drugi problemi koji su prouzrokuju mjere regionalne politike. Prije svega, može doći do ugrožavanja slobodne konkurencije. Time se narušava temeljno načelo otvorenosti tržišta, osnovnog moralnog principa na kome je utemeljena Zajednica. Dakle, regionalne finansijske alokacije osnažuju koheziju Zajednice, ali i ugrožavaju temelje jedinstvenog tržišta, pa je regionalna politika jedna od najvećih komunitarnih kontroverzi. Drugo, uvijek su bile prisutne kritike u vezi visine troškova i endogene efikasnosti regionalne politike. Neki kritičari idu toliko daleko, tvrdeći da enormno utrošeni iznosi sredstava za regionalni razvoj ne opravdavaju očekivanja, pa je regionalna politika često predmet kritika usmjerenih na visinu izdvojenih sredstava, ali i na efikasnost njihovog trošenja. Protivrječnosti i kontroverze po brojnim pitanjima uz isprepletenost i sukobe sa strukturnom politikom, CAP, politikom konkurencije i dr. su česte pojave u EU. Sve to, ali i drugi razlozi dovode do nesuglasica između zemalja kontributora i primaoca budžetske pomoći, što dovodi i do sporova prouzrokovanih odbijanjima kontributora da prekomjerno finansiraju troškove širenja.

7.3. Razvoj regionalne politike EU
Najveći iskorak ka institucionalizaciji regionalne politike desio se u posljednjoj deceniji prošlog vijeka. Integracioni procesi su ubrzani već u šezdesetim, dok je u sedamdesetim "evroskleroza" usporila integracije. Evropske države je zadesila ekonomska kriza prouzrokovana naftnim šokovima, što im je dodatno ugrozilo ekonomije, koje su ionako bile inferiorne u odnosu na SAD i Japan. U to vrijeme evropske države su u odnosu na sadašnje stanje posjedovale visok stepen samostalnosti najvažnijih ekonomskh funkcija. Negativne ekonomske tendencije su dovele do spoljnotrgovinskih deficita, rasta inflacije i nezaposlenosti i generalno, uticale na recesiju. Makroekonomska situacija se manifestovala se u najgoroj modifikaciji: kapital je počeo napuštati evropsku ekonomiju. Individualne aktivnosti članica usmjerene na ekonomske probleme i uspostavljanje makroekonomske stabilnosti dale su polovične rezultate. To je učvrstilo evropske zemlje u uvjerenju da se samo jedinstveno i jačanjem zajedničkog evropskog tržišta mogu 155 uspješno prevazići nagomilani ekonomski problemi. Jer, samo sa jedinstvenim tržištem Evropa je mogla ući ravnopravno u trku sa vodećim ekonomijama. MekDugalov izvještaj. Ovaj izveštaj je sastavljen 1977. god. On konstatuje da u EU postoje regionalne nejednakosti. Podržava zahtjeve za ublažavanjem ekonomskih nejednakosti i sugeriše da se za njihovo rješavanje obezbijede sredstva i jasna politička volja. Jer, ubrzani razvoj slabije razvijenih teritorija traži ogromna finansijska sredstva koja nije moguće obezbijediti bez velikih finansijskih naprezanja kontributora. Ipak, trebalo je proći desetak godina da se smjernice Mek Dugalovog izveštaja počnu provoditi. Novim članicama, Grčkoj, Španiji i Portugaliji nedostajala su sredstva za mjere smanjenja regionalnih razlika. Zato osamdesete godine prošlog vijeka obilježava rast sredstava za provođenje strukturnih reformi i izgradnju infrastrukture u cilju ublažavanja regionalnih razlika. U ovim procesima djeluje i Evropska investiciona banka finansijskom podrškom preduzećima u oblasti tzv."male" privrede.

155 O jedinstvenom evropskom tržištu i evropskim integracijama opet vidjeti više u: Jovanović Miroslav, Evropska ekonomska integracija, CID, Ekonomski fakultet Beograd, 2006.

86

pa su tako i sve izraženiji regionalni problemi dobili na važnosti. Krajem godine pregovori vlada članica su završeni usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta koji potencira zajedništvo provođenja zacrtanih reformi. te situaciju oko prijema zemalja sa Iberijskog poluostrva. tj. 159 O Strukturnim fondovima vidjeti više u: Miroslav Prokopijević. 87 156 157 . 158 Novi naslov "Ekonomska i socijalna kohezija" se nastavlja na ciljeve člana 2. Reforme predviđaju provođenje regionalne politike učešćem Evropske investicione banke.1% učešća u 1987. Oxford University press. ili u Mike Artis. The Economics of the European Union. U to vrijeme se vode intenzivne aktivnosti na konsolidaciji zajedničkog tržišta. 157 U inauguracionom govoru pred Evropskim parlamentom 1985. "skladnog. završiti stvaranje jedinstvenog evropskog tržišta. koje su uz enorman rast budžetskih sredstava za finansiranje strukturnih fondova. Dodajući već tradicionalne interese za smanjivanje razlika u razvijenosti evropskih zemalja i regiona (uslov normalnog funkcionisanja zajedničkog tržišta). Poslije usvajanja Jedinstvenog evropskog akta mnoga važna pitanja su prešla u režim odlučivanja kvalifikovanom većinom. Evropska Unija-Uvod. Irska i Danska.. partnerstvo i dopuna. god. p. Za razliku od Velike Britanije. Žak Delor daje obećanje da će do 1992. 160 Prvi Delorov paket prate politička neslaganja i opstrukcije. U okviru rješavanja Britanskog budžetskog pitanja i ustupaka koji su Velikoj Britaniji trebali biti učinjeni. u Fontenblou 1984. posebno Velike Britanije. Britanija je imala određene bilansne suficite sa ovim fondom. bile dio Delorovog paketa. Evropski savjet rješava probleme budžeta sa Velikom Britanijom (tzv. traži ustupke u zajedničkoj poljoprivrednoj politici. Postavlja se pitanje. Oko tog pitanja se vode polemike." Prvi "Delorov paket" (budžetski period 1989 do 1993. Dakle. Osnova ovog fonda su podsticaji za finansiranje regionalnog razvoja dodatnim sredstvima koja koriste vlade zemalja članica u redukciji regionalnih disproporcija. pojava 158 regionalne politike u Jedinstvenom evropskom aktu pod samostalnim naslovom nije nikakvo iznenađenje. dok je poljoprivredni sektor povlačio relativno skromna sredstva iz Evropskog fonda za upravljanje i garancije u poljoprivredi. 261263. 177-182.). god. Njena poljoprivreda je u to vrijeme u ukupnom outputu imala relativno mali značaj. da bi stekli uslove za korišćenje sredstava iz fondova Zajednice.. Ovo pitanje je riješeno na Samitu u Fontenblou 1984. god. Beograd 2005. ali je to bilo malo za definitivno rješavanje budžetskog problema. Frederick Nixson. je potvrđeno snažno političko opredjeljenje Evropskog savjeta za 156 ubrzanjem evropskih integracija. god). ESF i EFUGP-odelenja za usmeravanje). nacionalnih. god. Ekonomska kriza sedamdesetih i njeni negativni uticaji na Evropu postaju katalizator sveobuhvatnih ekonomskih reformi i integracionih procesa. 1975. god. Komisija je utvrdila četiri načela za dodjelu sredstava iz strukturnih fondova: programiranje. god. Poslije naftne krize sedamdesetih godina prošlog vijeka dolazi do širenja Zajednice kojoj pristupaju Velika Britanija. Francuska je obilato koristila ovaj strukturni fond. Velika Britanija postavlja pitanje učešća u budžetu EZ zbog neslaganja sa visokim izdacima za poljoprivredu. ali većina država širi pozitivnu atmosferu i realan entuzijazam. odnosile su se na druge dvije važne komponente: utvrđivanje načela u vođenju strukturne politike i utvrđivanje ciljeva i standarda koje evropski regioni treba da ispune. Ona je nezadovoljna pozicijom finansijskog kontributora. uvodeći na velika vrata instrumente regionalne politike. kojom počinje predsjedavati Žak Delor suštinske ekonomske reforme i stvaranje jedinstvenog tržišnog prostora. 161 Od 1988. god. JP Službeni Glasnik. kada su dogovorene mjere redukcije nekih cijena i kvota u poljoprivredi i smanjenje neto-obaveza Velike Britanije prema budžetu Zajednice. Njemačka i Francuska podržavaju novu strukturnu politiku. ali bez izmjena u zajedničkoj poljoprivrednoj politici. koji od 1993. Ona za prihvatanje budžeta 1987. EZ upravlja regionalnim razvojem preko srednjoročnih programa. Načela i ciljevi dodjele sredstava strukturnih fondova. str. Ni snažne političke turbulencije (posebno među ekonomski najjačim zemljama Unije) nisu spriječile da na vanrednom samitu u Briselu ne dođe do sporazuma o dvostrukom povećanju strukturnih fondova. iznose 25% budžeta Unije (u 160 odnosu na 9. te koordinacijom ekonomskih politika država članica. Prvi Delorov paket je udvostručio strukturne fondove. regionalnih i lokalnih vlasti. god. strukturnih 159 fondova (EFRR. britansko budžetsko pitanje). Promjene.Britansko budžetsko pitanje. je osnovan Evropski fond za regionalni razvoj. kakve su konsekvence ovih događaja na produbljavanje i učvršćivanje regionalne politike kao važne kohezione politike? Neke odgovore možemo dobiti uvidom u "Delorove pakete. Siromašnije zemlje EU snažno podržavaju promjene. koji inicira Sve je to kasnije uticalo i na sastav Komisije. 161 obaveze izvršnih institucija. koncentracija. 2007. Načelo programiranja obuhvata obavezu izrade višegodišnjih planova razvoja i partnerstva članica. uravnoteženog i održivog razvoja" EU. god. god.

god. Španiji i Njemačkoj. Drugi se odnosio na regione sa nerazvijenom industrijom i znatno višom stopom nezaposlenosti od 164 prosjeka EU. Drugi Delorov paket (budžetski period 1993 do 1999. Ovo načelo se usavršava 1994. 2004. Paris. socijalnu i druge politike. Beograd. Jačanje ekonomske i socijalne kohezije postaje važan.7% stanovnika Unije. god. Osnovi institucija EU. Severne Irske. 162 163 163 165 166 88 . Ovim kriterijumima je bilo obuhvaćeno 21. Ovaj fond uglavnom podržava razvoj malih i srednjih preduzeća. umanjivanjem procenta stanovništva u regionima koji imaju pravo na pomoć i redukcijom ciljeva finansiranih iz strukturnih fondova. Kriterijumima ovog cilja se pokrilo oko 16% populacije Zajednice. kao instrumenta 167 dostizanja cilja uravnoteženog razvoja. gotovo nužan uslov izgradnje i funkcionisanja ekonomske i monetarne unije. pa se u Jedinstvenom evropskom aktu apostrofira "jačanje ekonomske i socijalne kohezije. južna Španija i južna Italija. Integracije traže promjene i reforme unutrašnje strukture Zajednice. Grčku i Irsku). Neke države (očekujući rast strukturnih fondova) su već u Mastrihtu tražile čvršće garancije u vezi rješavanja finansijskih pitanja i poboljšanja ekonomsko-socijalne kohezije (prema njihovim očekivanjima i interesima).). 2004. Ruralni razvoj EU je u ekspanziji i važna je poluga razvoja manje razvijenih. 167 Čl. i bio je gotovo završen do kraja 1991. god. 164 Obuhvata regione u Velikoj Britaniji. Izvori finansiranja su obezbjeđeni iz EFRR. 165 Drugi Delorov paket je u javnosti poznat kao budžetski paket kojeg je predsednik Komisije Žak Delor predložio u cilju pokrića troškova implementacije Ugovora o EU. i regionalnog nivoa daje Komisiji snažne impulse i odgovorne partnere. Početni ciljevi. Rezultat je bio Protokol o O Agendi 2000 vidjeti više u: Popović Goran. Četvrti je predviđen za stimulaciju profesionalne integracije mladih do 25 godina starosti (finansira ga ESF). nedostatak potrebnog kvantuma kohezije mogao je ugroziti cjelokupnu ideju i mehanizam pune integracije. odlučivanju i korišćenju strukturnih fondova. Osnovni izvor finansiranja je EFUGP-odeljenje za usmjeravanje. god. Načelo se dodatno 162 reformiše 1999. generisani od strane najrazvijenijih evropskih zemalja dostižu krajnje limite. ESF i EIB. već radi podrške njihovom integrisanju. Jer. finansira se iz EFRR. Projekat jedinstvenog tržišta je dizajniran 1986. političke i ekonomske reforme predviđena je puna ekonomska i monetarna integracija. Beograd. 2 Jedinstvenog evropskog akta. Kriterijumom su obuhvaćene kompletne teritorije Grčke. nenaseljenih i rubnih teritorija. ali i međusobno. Ovaj pristup se uklapa u ideju o EU kao "Evropi regiona" i omogućava legitimno pravo regionalnim i lokalnim vlastima da u Briselu autonomno lobiraju za interese svoje zemlje. Ideja da se politika regionalnog razvoja provodi i sa lokalnog. Predviđeno je da se aktivnosti odvijaju diversifikacijom poljoprivredne proizvodnje. Ekonomika poljoprivrede br. koji obuhvata slabije razvijene regione sa DBP "per capita" manjim od 75% od prosjeka EU. Agendom 2000. napuštenih. obuhvaćeno je i pet istočnonjemačkih pokrajina. ESF. 166 O ovom Ugovoru. str. Evropska iskustva u primjeni koncepta ruralnog razvoja. Gualino Editeur. 1-2. pa su one podržavale regionalnu. Portugaliju. Načelo partnerstva utvrđuje obaveze lokalnih i regionalnih vlasti u planiranju. nastanku i evoluciji Unije videti više u: Jean-Claude Zarka. Peti program se odnosi na unapređenje seoskog (ruralnog) razvoja. te Korzika i francuske prekomorske zemlje. Francuskoj. Ciljni programi Delorovog paketa 1." Integracija se pokazala kao težak proces za manje razvijene zemlje. u okviru mjera strukturne politike su: Prvi. god. Republike Irske. god. god.Načelo koncentracije nameće egzaktnu ekonomsko-geografsku klasifikacije kao osnovu sticanja prava na pomoć u procesima strukturnih reformi. 2002. Načelo dodatne pomoći je plod činjenice da strukturni fondovi nisu uspostavljeni zbog supstitucije nacionalnih fondova i subvencija. god. U Mastrihtu je potpisan Ugovor o EU koji stupa na snagu 1993. On se u praksi manifestovalo preko obaveza vlada da pri podnošenju programskih dokumenata iskažu volju prema načelu dodavanja i tako uvaže dopunski karakter strukturne politike. Danas članice EU razvijaju mreže komunikacija sa institucijama Zajednice. 45-59. EFUGP-odeljenje za usmjeravanje i EIB. Funkcija trećeg je smanjenje dugoročne nezaposlenosti radnika starijih od 25 godina (finansira se iz ESF). Kroz institucionalne. uvođenjem Kohezionog fonda koji se usmjerava na samo četiri zemlje (Španiju. Od 1999. Ovo načelo je uvedeno zbog tendencija vlada zemalja članica da zamjene nacionalne fondove komunitarnim. Portugalije. prevod Institut G17 plus.

65 14.05 168 1993-1999 1. tj.64 Finska Francuska 9. ali i fleksibilnija raspodjela strukturnih fondova. Za budžetski period 1993-1997.54 1.09 9. izgradnju saobraćajne infrastrukture i zaštitu životne sredine. Osniva se novi Kohezioni fond. koji stupa na snagu 1993. kreiranja novog strukturnog fonda i osnivanja Komiteta regiona. Grčka. evra poveća na 30 mlrd. koji čini aneks Jedinstvenog evropskog akta.18 Švedska Velika Britanija 7. god.09 Holandija 1.18 Danska 0. evra.59 10. Ova situacija je dovela do rasta rejtinga vlada zemalja članica.08 Italija 17. Promjene u strukturnim fondovima su najznačajniji događaj u razvoju regionalne politike Unije.26 Od 1993. Uloga Kohezionog fonda je pružanje pomoći za prevazilaženje problema u kojima se zemlje članice mogu naći prije pristupanja ekonomskoj i monetarnoj integraciji.02 Luksemburg 0. na teret uticaja Komisije i centralnih organa Unije. Planirana su značajna sredstva. U zamjenu za uticaj načela dodavanja kod finansiranja razvojnih projekata. Samit u Edinburgu. Ovdje je došlo do promjena u vidu povećanja fondova.56 Grčka 11. Fondovi nisu udvostručeni (kako je dogovoreno u Mastrihtu). god. god.12 22. prikazuje raspodjelu strukturnih fondova između članicama EU za dva referentna perioda: Tabela 7. redefinisanja ciljeva koji determinišu korisnike sredstava. ali su povećani za 40% čime je iskazana politička volja za unapređenjem regionalne i socijalne politike. (prema cijenama iz 1992. Komitet regiona i strukturni fond za finansiranje i smjernice u ribarstvu. 36% ukupnih budžetskih sredstava. posebno za zemlje sa nižim GDP.ekonomskoj i socijalnoj koheziji.1.04 1.12 10. Na samitu je dogovoreno da se iznos strukturnih fondova sa 18.96 Irska 7.31 0.85 8.06 1.15 Portugalija 13. god. U protokolu se traže dvostruko veća sredstva za regionalni razvoj u periodu 1988-1993. Na njemu dolazi do suštinskih izmjena u organizaciji i funkcionisanju strukturne politike i strukturnih fondova.29 0. Kohezioni fond je namijenjen zemljama sa GDP manjim od 90% prosjeka Zajednice. sredstva iznose 177 mlrd.). podržano je osnivanje novog Kohezionog fonda.91 0. Novo proširenje zemljama EFTA uključilo je tri nove članice: Austriju. god. Tabela 7.42 Španija 20. zabilježene su manje izmjene u odnosu na ciljeve utvrđene 1988. Švedsku i Finsku.1. god. usvojen je Protokol o ekonomskoj i socijalnoj koheziji na Samita u Edinburgu. eura u 1999. posebno onih nametnutih reformama iz 1988. Sredstva pomoći se odnose na podršku u rješavanju budžetskih problema. do 1999. Samit u Edinburgu 1992.6 mlrd. god.12 4.07 14. Portugalija i Irska. Uslove za korišćenje sredstava su stekle Španija.: Raspodjela strukturnih fondova Država članica 1988-1992 Austrija Belgija 1. oslobađanje ograničenja.38 Nemačka 9. Potpisivanjem Ugovora iz Mastrihta 1991. god. donosi dvije promjene. Prva se odnosi na izmjene strukturnih fondova a druga na osnivanje Kohezionog fonda. 89 168 .

ali i aktuelnih globalnih izazova. složili sa prijedlogom Francuske o osnivanju Mediteranske unije koji predviđa saradnju EU i zemalja Mediterana od Turske do država Magreba. Upravo zbog toga. prevencija od požara. str. Na Samitu u Briselu 1985. iz čega se može zaključiti da u EU još ima rivaliteta političke i geopolitičke dimenzije. Sirija.9%. Ciljni program 5b je usmjeren na ekonomsku diversifikaciju osjetljivih seoskih područja i u strukturnim fondovima participira sa 4. Italija (južni dijelovi). Plan je u suštini prijedlog francuskog predsjednika Sarkozija. Njegovo učešće u strukturnim fondovima je iznosilo oko 0. Turska itd.6% strukturnih fondova). Odluka transformiše proces započet u Barceloni. objavljeno u Journal of Economic Perspectives. nezaposlenim preko 12 mjeseci) i integrisanje mladih i ostalih društvenih grupa na tržištu rada. Ekonomika poljoprivrede br. god. Evropska iskustva u primeni koncepta ruralnog razvoja. ciljevi i dodjela sredstava se može prikazati na slijedeći način: ▪ ▪ ▪ Ciljni program 1 se odnosi na pomoć slabije razvijenim regionima sa GDP per kapita manjim od 75% od prosjeka EU (koristio je 67. zbog rješavanja strukturnih problema. Alžir. Saradnja u mnogim oblastima je prisutna još od antičkih vremena. kulture. American Economic Association Publications. Neke članice EU smatraju da u ovom trenutku nisu potrebne paralelne regionalne strukture. Ciljni program 5a ima funkciju prilagođavanja sektora poljoprivrede i ribarstva. Ovaj program učestvuje u strukturnim fondovima 5%. 6. poljoprivredu i mala i srednja preduzeća. U periodu 1993-1999. Mediteranske zemlje imaju bogatu tradiciju i dugu istoriju. Integrisani program je novi pristup problemima regionalnog razvoja. Mediteranska unija će imati 39 članica i to: sve zemlje EU. Banja Luka. ipak se ne smije zanemariti da je Mediteran milenijumima region zajedničke istorije. Kasnije će koncept razvoja mediteranskih zemalja postati matrica za rješavanje drugih komunitarnih i kohezionih problema. Ima mnogo istorijskih dokaza i ekonomskih istraživanja o vjekovnoj intenzivnosti I kompaktnosti ovog tržišta. suprostavila Njemačka. 2006. 133-151. Egipat. 2009. Od vremena ranog Rima pa sve do danas.5%. 2004. Predviđeno je usmjeravanje pomoći u turizam. 90 . u novi: Mediteransku uniju. Njemu se očekivano. god. god. ▪ ▪ ▪ ▪ Mediteranski programi. Ciljni program 4 se odnosi na prilagođavanje radnika industrijskim promjenama i zajedno sa ciljnim programom 3 participirao u strukturim fondovima sa 10. Tako je npr.1% strukturnih fondova). Finska). Šefovi država i vlada zemalja članica EU su se 2008. Izrael. Ciljni program 3 je namijenjen sprječavanju dugoročne nezaposlenosti (pomoć radnicima starijim od 25 godina. kao malo koji region u svijetu. zajedno sa reformama zajedničke poljoprivredne politike (CAP). 169 O ciljevima vidjeti u: Popović Goran.Nerazvijeni sjeverni regioni skandinavskih zemalja inicirali su uvođenje novog ciljnog programa br. tradicije i ekonomije. zatim Maroko. osnivanje ove asocijacije se čini opravdanim. još od vremena ranog Rima. Iako bi se na prvi pogled moglo zaključiti da je ovo neracionalno "gomilanje" regionalnih integracija. Ciljni program 6 je rezervisan za strukturno prilagođavanje regiona sa izuzetno niskom stopom 169 naseljenosti (Švedska. Acta Economica. Danas se ovaj dio svijeta ubrzano valorizuje kao najperspektivnije područje. 1-2.9%. Makroekonomski aspekti regionalne politike Evropske Unije. 170 Temin Peter. na mediteranskom području za vrijeme Rimskog carstva. The Economy of the Early Roman Empire. god. U početku. Korisnici pomoći su Francuska. str. Osnovni cilj je zaštita Sredozemlja. kretanju cijena pšenice itd. godine Grčka pokreće pitanje pomoći integrisanom razvoju mediteranskih zemalja članica Unije. Španija i Grčka. Ciljni program 2 je pružao pomoć regionima sa niskim stepenom industrijske proizvodnje i stopom nezaposlenosti iznad prosjeka Unije (ova sredstva su činila 11. Ekonomski fakultet. 170 Peter Temin dao konkretne pokazatelje o trgovini maslinovim uljem. 45-59. Beograd. Mediteranska unija ima redovne samite zemalja EU i ostalih mediteranskih država. odnos prema klimatskim promjenama itd. ljudi ove regije bili su čvrsto povezani i zavisili jedni od drugih. i u Popović Goran.

7 61. Maksimalno učešće Kohezionog fonda i strukturnih fondova u finansiranju projekata članica EU može iznositi do 4% njihovog GDP.4. Regional Economic Performance within the European Union.2. Širenje EU generiše fundamentalno političko naslijeđe i evropske vrijednosti. 174 bez većih problema. tehnički su sublimirane u uslovima koje potencijalne članice trebaju ispuniti u procesu pristupanja. procesi širenja su vrhunsko društveno-ekonomsko i političko pitanje. god. Kohezioni fond i Agenda 2000 Kohezioni fond. ali se može primjetiti da se vremenom njihov broj povećava a uslovi pristupanja postaju rigorozniji. To su temeljna pitanja budućnosti Zajednice. Edvard Elgar Publishing Limited.0 38.9 62 38 Irska 9. Komisija utvrđuje da "ekonomska i socijalna kohezija moraju ostati politički prioritet" za proširenu EU. Prema tom pragu Španija. Predložen je limit od 0. Ova institucija je trebala postati operativna 1994. evra.46% za strukturnu potrošnju do 2006. p. Protokol o ekonomskoj i socijalnoj koheziji. prikazano je učešće pomoći iz Kohezionog fonda po zemljama: Država Članica Ukupno Životna sredina Saobraćaj Španija 54.9 29 71 Portugalija 18. zaposlenost. Posebno afirmativan primjer je ubrzani ekonomski razvoj Irske. Agenda 2000. Cheltenham. uspostavlja se konačna raspodjela sredstava među zemljama koje su stekle uslove za finansijsku podršku iz potencijala Kohezionog fonda. Reformama iz 1993. Jedan od njih je kontrola javnih finansija uz javni dug do 60% GDP i budžetski deficit do 3%. Ona dovodi do bržeg ekonomsko-socijalnog razvoja i 171 utiče na ekonomsku stabilnost EU. 176 U Agendi 2000. Akt o osnivanju Kohezionog fonda ukazuje na neophodnost održivosti u finansiranju saobraćajne infrastrukture i projekata zaštite životne sredine.Regionalna politika djeluje na proizvodnju. 1999. Iz prethodne tabele su vidljive razlike u učešću pojedinih zemalja u korišćenju sredstava Kohezionog fonda. god. U tabeli 7. je stavlja na raspolaganje Kohezionom fondu 15 mlrd.1 39 61 Tehnička pomoć 0. Tokom 1994. između Španije i Grčke).2. 7. Grčka i Irska su polagale pravo na pomoć iz Kohezionog fonda (za 63 miliona stanovnika ili oko 25% stanovništva EU). Iz tabele 7. određena su sredstva od 176 0. se vide razlike u pristupu određivanja strukture sredstava (posebno npr. Portugalija. korišćenje i struktura zavise od uslova konačne raspodjele među državama primaocima. god. udaljenim i devastiranim teritorijama. god. Oni su odraz istorijskog nasljeđa i nivoa razvijenosti. dok evaluaciju projekata vrši Komisija i EIB.1 43 57 Grčka 17. 174 Ugovor iz Mastrihta postavlja kriterijume konvergencije za države koje žele postati članice EMU. Vrijednosti na kojima se temelje evropske integracije. kao aneks Jedinstvenog evropskog akta utvrđuje obaveznu pomoć od strane EU članicama čiji je GDP per capita manji od 90% prosjeka Zajednice. 173 Član 161. Privremena raspodjela sredstava je izvršena prema sljedećem učešću: Španija 52-58%. da bi pomogla članicama Zajednice da što prije uđu u završnu fazu monetarne unije. Projekti finansirani iz Kohezionog fonda nisu koristili sredstva drugih fondova i mogli 175 su biti jednokratno prekinuti u slučaju kršenja pravila konvergencije. god. Ostali značajniji uslovi Uredbe koja reguliše pravo i obim finansiranja projekata su navedene obaveze održive ravnoteže u projektima zaštite životne sredine i izgradnje saobraćajne infrastrukture. Ti uslovi su se vremenom mijenjali. socijalnu i demografsku situaciju na nenaseljenim. Portugalija i Grčka po 16-20% i Irska 7-10%. Oni se odnose na finansiranje zaštite životne sredine i 173 izgradnju transevropske mreže i druge saobraćajne infrastrukture. i implementacijom Drugog Delorovog paketa.46% GDP EU. Za razliku od strukturnih fondova Kohezioni fond pruža pomoć manjem broju zemalja 172 u finansiranju značajnih pojedinačnih projekata. Tako je osnažena uloga regionalne politike kao ključnog instrumentarija širenja. 41. Jedinstvenog evropskog akta (prethodni 130 g).3 Izvor: Button K&Pentecost E. 175 Evropski Savjet na samitu u Edinburgu 1992. Planiranje. 172 171 91 .02 UKUPNO 100. Kohezioni fond daje impulse regionalnim ekonomijama i rješava probleme dugoročne zaposlenosti. Prema JEA ukupna vrijednost projekata treba biti iznad 10 mil. Evra. Za države koje žele pristupiti EU.

Beograd. "tranzicione pomoći" i tako amortizovati negativne efekte reformi i širenja. tzv. i druga literatura. Pridruživanje Evropskoj uniji. Zbog podrške integracionim procesima i širenja EU. 1997. Agenda 2000 modifikuje funkcije ovog programa sa dodatnim mogućnostima pomoći za izgradnju novih institucija ili adaptaciju postojećih administrativnih i zakonodavnih sistema država kandidata. Program pomoći EU za zemlje centralne i istočne Evrope. ulaganja u poljoprivredu i proizvodnju koja ne narušava ravnotežu životne sredine. 180 Instrument for Structural Policy for Pre-Accession. On 182 pruža pomoć u obrazovanju. kao osnovice za pomoć. ISPA pruža finansijsku pomoć u oblasti ekonomske i socijalne kohezije. statistički 177 smanjuje pa mnogi regioni gube pravo korišćenja povoljnih sredstava. ali do 4% njihovog GDP. Ova reforma je prouzrokovala pad udjela stanovništva Zajednice (sa 51% na 35-40%) koje je primalo pomoć u okviru ciljeva 1 i 2. posebno među budžetskim kontributorima (Njemačka. 182 O ovom programu vidjeti više u: Joković Slavica. 1995. Beograd.) i korisnicima (Španija. Holandija i dr. god. Regioni koji su izgubili pravo na pomoć strukturnih fondova mogli su koristiti 178 sredstva tzv. Članicama koje pristupaju Uz postojeći program PHARE integracionim procesima se obezbjeđuje pomoć u uspostavljanju evropskih standarda u raznm oblastima. IES . koji se odnosi na regione koje očekuje ekonomsko i socijalno restrukturiranje i Ciljni program 3 koji se odnosi na pomoć državama članicama u razvoju ljudskih resursa u cilju suzbijanja nezaposlenosti. Proširenje državama srednje i istočne Evrope proizvodi negativne. Program je fokusiran na razvoj i diversifikaciju privrednih aktivnosti. Beograd. Komisija je konsolidovala regionalnu politiku zbog optimalne sinhronizacije utvrđenih ciljeva pomoći. posebno u saobraćaju i životnoj sredini. Ali. "statističke efekte" jer se prag od 75% prosječnog GDP EU. Tadić Bojana. razvoj privatnog sektora i preduzetništva. Grčka. Program SAPARD koji se odnosi na pomoć poljoprivredi. koji se odnosi na pomoć najsiromašnijim regionima koji imaju GDP manji od 75% prosjeka EU. istraživanju. 178 O pomoći i procesima širenja vidjeti više u: Miščević Tanja.Institut za Evropske studije. 179 Support for Agriculture and Rural Development. na tri cilja. Hongrie. Ciljni program 2 (bivši 2 i 5b). U tom kontekstu može se navesti jedan primjer. PHARE. Pomoć namjenjena novim članicama je trebala rasti postepeno.. Assistence a la Restructuration Economique. Komisija je ustanovila dva nova pristupna 179 instrumenta. 92 177 . Program predviđa investicije u seosku privredu i infrastrukturu i ulaganja u upravljanje vodama. SAPARD podržava održivi razvoj poljoprivrednih teritorija u srednje i istočne Evrope i implementira propise i standarde Zajedničke poljoprivredne politike. ESPI Institut za ekonomska i socijalna istraživanja. god. Protiv nekih standarda nametnutih reformama regionalne politike bile su one članice koje su već koristile finansijske beneficije (posebno ako su promjene smanjile postojeć nivo pomoći). PHARE obezbjeđuje finansijsku pomoć za infrastrukturu. dok se strukturna pomoć usmjerava 180 kroz program ISPA. Tako je izvršena redukcija sa sedam. Fond podržava pripreme za pristup i obezbjeđuje edukaciju procedura primjenjenih u EU. EU kompletira instrumente pomoći. ovo nije prošlo bez tenzija.Reforme regionalne politike su opterećene problemima i protivrječnostima. Ugovori o pridruživanju EU. Ona je podrazumijevala oštrije kriterijume za korišćenje pomoći pa su uspostavljeni novi ciljni programi: ▪ ▪ ▪ Ciljni program 1 (bivši 1 i 6). 181 U cilju izbjegavanja veze između reformi i proširenja Komisija apostrofira reformisanje politika i bez proširenja. zaštiti prirodne okoline i rekonstrukciji poljoprivrede. To obezbjeđuje da se otpor prema političkoj reformi ne transformiše u otpor prema proširenju. Prometej. 2005. Portugal i Irska). ISPA pomaže adaptaciju na standarde EU u oblasti zaštite životne sredine i obezbjeđuje sredstva za unaprjeđenje i spajanje postojeće saobraćajne mreže u zemljama srednje i istočne Evrope sa Transevropskim mrežama. 181 Pologne.

Regionalna politika EU je nastala zbog potrebe jačanja ekonomske i socijalne kohezije. 184 183 93 . regionalna politika je ostvarila mnoge ciljeve. Bez obzira na to što je administracija podvrgnuta demokratskim kontrolama. Ekonomski fakultet. regionalne razlike u nivou razvijenosti su u nekim slučajevima povećane. Aktivan odnos prema agregatnoj ponudi ukazuje na antikejnzijanski karakter ove politike. CARDS podržava ekonomsku rekonstrukciju i obnovu. komunikacije. neophodno je sanirati postojeće ekonomske i socijalne razlike. a nekad i utvrđene targete i nominalna sidra. Makroekonomski aspekti regionalne politike Evropske Unije. mala i srednja preduzeća. Namijenjen je za pomoć zemljama Zapadnog Balkana koje još nisu kandidati za prijem u EU. Sve su prisutnije kritike endogene efikasnosti mjera regionalne politike. Regionalna politika je u ekspanziji. ona se često osporava. Ali. Evropski model regionalnog razvoja preferira dugoročne ciljeve i jačanje agregatne ponude manje razvijenih regiona. Ekskluzivnost regionalnog razvoja je plod više faktora. slabije razvijene članice traže veću ekonomsku pomoć. Koordinirana redistribucija utiče na obim. oplemenjivanje prirodne sredine i subvencijama. Zbog toga su planiranje i raspodjela sredstava regionalnog razvoja pod stalnom supervizijom javnosti. Ne smiju se zanemariti kritike upućene na efikasnost. Inicirane strukturne promjene povoljno djeluju na dinamiku privrednog rasta i razvoja. transport. 183 7. To zahtijeva velike budžetske transfere koji preraspodjeljuju dohodak i narušavaju osnovnu evropsku ideju. što ne znači da se ne mogu očekivati bolji rezultati. Usmjeren je na reforme i pripreme institucija za izvršenje obaveza prema Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. Regionalni razvoj je za članice i zemlje koje pristupaju EU prvorazredno društveno pitanje. bržeg savladavanja prepreka pri ulasku u EMU i evoluirala u politiku ravnomjernog razvoja. veći transferi za regionalni razvoj. Kritičari su motivisani opštim i individualnim interesima. Acta economica. To narušava ciljanu makroekonomsku stabilnost. demokratske procese.CARDS nije predpristupni fond. širinu. Zato postoji opasnost da se regionalni problemi pretvore u politička neslaganja. Umjesto rezimea. od kojih su najznačajniji: smanjivanje ekonomskih razlika. efekti regionalne politike su još uvijek limitirani. Ugrožavanje slobode konkurencije je kontroverza regionalne politike. 185 Community Assistance for Reconstruction. netransparentnost ipak nije potpuno isključena. Dosadašnje istorijske etape su obuhvatale sjeverna proširenja. Jer. Jugoistočna evropa 2000-pogled iz Srbije. Antiregionalni lobiji u ovim i drugim subvencijama vide opasnost za evoluciju EU. modernizaciju državne uprave. god. Malo je komunitarnih politika koje imaju tako ekstremne ocjene svoje uspješnosti. tempo i strukturu razvoja. rješavanje socijalnih pitanja i podrška ulasku zemalja u EMU i proširenjima itd. unaprjeđenje regionalne saradnje i pruža pomoć za povratak izbjeglih i 184 raseljenih lica. i pored rezultata. To traži prilagođavanje članica koje ekonomski i socijalno zaostaju u odnosu na prosjek EU. diversifikaciju. No. 2009. Beograd. 2000. pa čak i smisao postojanja ove politike. Zato su krupne političke odluke na nivou Zajednice usko vezane za određivanje volumena i optimalnu alokaciju sredstava EU. kao strukturi zasnovanoj na razvoju slobodnog tržišta i minimalnoj ulozi države.5. posebno zbog narušavanja drugih komunitarnih politika. Jer. Kako su ove zemlje slabije razvijene u odnosu na prosjek EU. Ako je makroekonomska situacija EU zadovoljavajuća. god. Videti u: Grupa autora. 185 Prerađeno iz rada: Popović Goran. pravilom spojenih posuda utiču na deficite i rast fiskalnih davanja poreskih obveznika. Budžetskim transferima u saobraćajnu infrastrukturu. a danas su aktuelna istočna (jugoistočna) proširenja. Banja Luka. Oni se suprostavljaju jačanju regionalne politike. Stubovi kulture. Ako se stabilnost narušava razvijenije zemlje insistiraju na redukcijama "netržišnih" transfera i "rezanju" budžetskih ili drugi deficita. Development and Stabilisation. Rezultati regionalne politike važna zajednička politika čiji su ciljevi rast ekonomskoVeć je rečeno da je regionalna politika EU socijalne kohezije i ujednačena regionalna razvijenost. Ona snažno i u kontinuitetu širi uticaj ka nacionalnim i regionalnim nivoima.

istočne i zapadne. Visoko budžetsko učešće i rast sredstava. Burda and Battista Severgnini. Konačno. Evrooptimisti od nje traže više. ne samo za članice. već i u procesu širenja. regionalna politika je (bez obzira na brojne kontroverze i kritike) opravdala postojanje. TFP Growth in Old and New Europe. rashodi po osnovu izdataka za regionalni razvoj. kao što ono nije funkcionalno uz velike 186 razlike u ekonomsko-socijalnom razvoju. na manje razvijenim teritorijama EU. HNB. Zato. participiraju u budžetu EU sa više od trećine sredstava (po redosledu druga zajednička politika). Ipak. 94 186 . Ekonomskoj konferenciji u Dubrovniku i Majkl Burda. To je dobro poznato evroplanerima. daju regionalnoj politici prestižnu razvojnu poziciju u budućnosti. 2008. posebno zemlje. jer regionalna politika ima visoko mjesto i u budućnosti EU. pozitivna konsekvenca rasta agregatne ponude je rast cena imovine. god. integracijama između dva velika regiona. i pored kritika. ili stare i nove Evrope. Vidjeti u: Michael C.Evropske integracije su nezamislive bez jedinstvenog tržišta. govorio je 2008. Subvencije rast. na 14. O ovim problemima. što neće biti problem. Dubrovnik. ali će za to trebati još nekoliko decenija. The 14 Economic Conference.

2008. Zaposleni u poljoprivredi su oni koji žive od nje. jer protekcionizmom mogu popraviti vlastiti ekonomski položaj. Evropska poljoprivreda zaostaje za američkom najmanje deceniju-dvije.8. 95 . Zato se proizvodnja i zaposlenost u poljoprivredi ne posmatraju jednostrano. a naročito od sredinom 1950-tih. pri čemu je opovrgnuta tradicionalna ideja o rješavanju agrarnog problema samo na farmi. Evropska poljoprivreda. dok je učešće u zaposlenosti veće i iznosi oko 4%. Na selu se negativni efekti kriza i ratova se amortizuju i ne djeluju krajnje razarajuće na ekonomski sistem i blagostanje. poljoprivredna populacija. CID. slika o ulozi moderne CAP je kompletirana. strateška grana. Poljoprivreda je oblast koja se kontinuirano nalazi u procesima reformi. posebno zbog toga što je ona za razliku od drugih oblasti. Ova društvena grupa je i kompaktan politički faktor. Poljoprivredno stanovništvo je važan demografski resurs. Dalje. što stvara probleme evropskim farmerima. SAD koncentrišu proizvodnju specijalizacijom pred-farmerske. sektor primarne poljoprivrede prolazi kroz strukturne i organizacione procese. transformišu ovu privrednu oblast ka modernoj poljoprivredi. za razliku od stanovništva urbanih i industrijskih centara ne zahtijeva visoke troškove infrastrukture. Ekonomski fakultet. Postoje i drugi primjeri i razlozi diferenciranog tretmana ove oblasti u odnosu na druge grane privrede. Procesi se ne odvijaju brzo ni bezbolno. O modernoj poljoprivredi vidjeti u: Zorka Vujatovi -Zakiċ. Uticaj tehnologije na ponudu poljoprivrednih proizvoda prikazan je na grafikonu 8. unapređenje proizvodnje na porodičnim farmama i dr. Ekonomika agrara. Beograd. bez obzira na njegovu ekonomsku snagu. Ipak. Poljoprivrednici sa prostora EU prihvataju evropske integracije. Ekonomski ċ fakultet. Već poslije drugog svjetskog rata. to ne govori o ulozi i mjestu poljoprivrede u ekonomiji EU. i u Zakić Zorka i Stojanović Žaklina. SAD i tada imaju efikasniji poljoprivredni sektor u odnosu na evropske zemlje (izuzetak su Velika Britanije i donekle Francuska). ZAJEDNIČKA POLJOPRIVREDNA POLITIKA I RURALNI RAZVOJ 8. god. Najbolji primjer je velika ekonomska kriza tridesetih godina prošlog vijeka. Beograd. osjetila je katastrofalne posljedice velike ekonomske krize. One su bile razorne i za američku poljoprivredu. Termin moderna poljoprivreda 187 ukazuje na reformisanu privrednu oblast. Agrarna ekonomija. uređenje ili geostrategijski položaj. Prema učešću u GDP poljoprivreda u razvijenim ekonomijama ima marginalnu ulogu. usljed djelovanja tehničkog progresa. Tehnički progres i tehnološki razvoj velikih kompanija. One su najprije počele u SAD. koja je tada mnogo zaostajala za američkom.1.1. Zemlje razvijene tržišne ekonomije su se transformisale od tradicionalne u modernu agrarnu privredu. Osnove moderne poljoprivrede Poljoprivreda je važan sektor svakog društva. farmerske i post-farmerske proizvodnje. posebno kada je u pitanju odbrana njihovih prava ili zahtijevi prema institucijama članica i EU. ali i "oko" nje. 187 Izraz koristi Dr. ali je američko selo ipak ublažilo teške posljedice koje je ekonomija SAD osjećala još dugi niz godina. god. 2001. Ono je npr.. Zorka Zakić-Vujatović. proizašli iz potrebe za većom autonomijom u prehrani stanovništva ili kontinuirani rast cijena hrane zbog visokih cijena energije i klimatskih promjena. Za vrijeme ekonomskih kriza i ratova seoska populacija fleksibilnije podnosi teškoće. u EU oko 2%. Kada se tome dodaju strateški razlozi.

saobraćaj. 188 189 Engleska skraćenica od Community Agrarian Policy. ciljevi i uloga Zajedničke poljoprivredne politike (CAP 188) EU Zajednička poljoprivredna politika (CAP) je najstarija zajednička politika EU. Tada se može opravdati njena dominacija na troškovnoj strani budžetu. marketing i prerađivačke firme. prva fundamentalna i istinska državna politika.Grafikon 8. Evropska ekonomska integracija. da pri istoj cijeni P1 proizvođači nude veće količine proizvoda za Q2Q1. ugostiteljstvo. Rast produktivnosti. Ekonomski fakultet. The Economics of European integration. kreditne institucije i drugi snabdjevači. U početku stvaranja Unije. socijalne i strategijske efekte. Izvorno značenje moderne poljoprivrede se odnosi na homogenu privrednu djelatnost koju čine: porodične farme (sitne). god.2. Richard Baldwin&Charles Wiplosz. 2007. transport. 96 . U EU. Beograd.: Uticaj novih tehnologija na poljoprivrednu proizvodnju Grafikon prikazuje situaciju u kojoj nova tehnologija dovodi do promjena u rastu ponude poljoprivrednih proizvoda. 2004. proizvode (farmerski sektor). i Mike Artis&Frederick Nixson. Moderan farmerski sektor je neodvojiv od niza poslovnih firmi koje rade za proizvodnju i promet poljoprivrednih proizvoda. Evropska poljoprivreda je autohtona i tradicionalna. velike korporacije. Nastanak. Farmeri su ostvarili svoje početne ciljeve a pobornici evropskih integracija u seoskoj populaciji dobili pouzdanog partnera. petrohemija. kao posljedica primjene novih tehnologija pomjera krivu ponude desno-dole u stanje S'. Ovo mjesto joj daju i autori: Miroslav Jovanović. 2006. Iz ovoga slijedi da poljoprivreda nije samo oblast fizičke i biološke proizvodnje. bankarski sistem itd. stvorili su evropske brendove na svjetskom tržištu poljoprivrednih proizvoda. Oxford. mjere su obično subvencije. The Economics of the European Union. veletrgovina. proizvođači poljoprivrednih mašina. Pod pretpostavkom prodaje svih proizvedenih količina stvara se proizvođačev višak. To su firme koje poljoprivrednike snabdijevaju inputima (predfarmerski sektor). nekada i makroekonomskog nivoa. To utiče. Oxford Univrsity Press. CAP je uz zajedničku 189 trgovinsku politiku i carinsku uniju. skladišta i posrednika. Poljoprivreda je. predstavljen šrafiranim površinama (b+c). The McGrow-Hill Companies. Standardna američka definicija agrobiznisa je zbir aktivnosti vezanih za proizvodnju i distribuciju poljoprivrednih proizvoda.1. prerađuju sirovine agroporijekla i prodaju proizvode (postfarmerski sektor). Insistiranje Francuske na podršci poljoprivredi je prihvaćeno kao kompenzacija njemačkim interesima na polju industrijske politike. bez obzira na otpore i osporavanja ostala važna koheziona snaga. postavljeno je pitanje podrške poljoprivredi. CID. Ekonomska politika se bavi i poljoprivredom (poljoprivredna politika) različitim mjerama. trgovina na malo itd. Shvatanje moderne agrarne privrede je daleko veće od zbira farmi. Obim i struktura mjera zavise od makroekonomske situacije. kao važna obilježja evropske poljoprivredne politike. 8... U nju spadaju prerađivači. Vijekovna iskustva i vezanost populacije za ovaj oblik privređivanja. zaštita i drugi instrumenti podrške. Tome treba dodati spoljno-trgovinske.

finansira preko 90% rashoda CAP EU. god. Njemačkoj. umjesto finansiranja od strane članica. U periodu 2007-2013. na Samitu nije bilo nesuglasica. Ipak. subvencije su premještene u razvoj "seoske privrede" i multifunkcionalne aktivnosti seoskog kompeksa. Odjeljenje za garancije poslije 2000. za podršku CAP. predlaže Savjetu Prijedlog Zajedničke poljoprivredne politike (CAP). sloboda konkurencije i slobodno tržište. Dakle. ali ne govore o načinima i varijetetima njenog organizovanja. on je u blagom padu. Samit je zaključio da se mora stvoriti jedinstveno tržište poljoprivrednih proizvoda. fundamentalne komunitarne politike. Većina poljoprivrednih proizvoda je subvencionirana a spoljnotrgovinski promet poljoprivrednih proizvoda prelazi na kontrolisani režim 190 premiranja izvoza i visoke uvozne carine. a da pri tome nije narušen odnos sa WTO. Posljedice II svjetskog rata. U Francuskoj. god. I više od toga. odnosili su se na evoluiranje tradicionalne u modernu poljoprivredu. Od tada kreće implementacija koja poljoprivredni obezbjeđuje sredstva od prikupljenih uvoznih dažbina (prelevmana). Efekti ulaganja se vide u ekonomskoj i socijalnoj sferi i jačanju kohezije u okviru šireg shvatanja evro-integracija. napravljene konture zajedničke poljoprivredne politike EU. Ne treba zanemariti činjenicu da su tadašnje članice EEZ imale veće učešće poljoprivrede u GDP i zaposlenosti. Tako je njeno učešće u GDP mnogo niže od učešća u ukupnom broju zaposlenih. Italiji. Rast GDP i pad vrijednosti uvoza vremenom umanjuju ovaj izvor podrške. Aktivnosti regionalnog i ruralnog karaktera se usmjeravaju ka posrednoj podršci seoskoj privredi. Bez obzira na sve apsurde na internom planu (visoke subvencije i visoke cijene). Na skupu su potencirani aktuelni problemi razvoja evropske poljoprivrede. Ovo je integralni pristup razvoju evropske poljoprivrede. ova politika je i najkontroverznija u EU. To je rezultiralo da se npr.Ali. a raspoloživa sredstva su skromna. stabilizacija cijena i agro-tržišta. "Pogodnosti" za poljoprivrednu proizvodnju ugrožavaju drugi. Podijeljen je na odjeljenje za garancije i odjeljenje za razvoj. Ciljevi koje je Unija postavljala pred sobom. tada bi se mogao izvući zaključak o nelogičnom ulaganju ogromnih sredstava u ovaj sektor. Finansiranje se odnosi na tržišne intervencije i refundacije izdataka za izvoz poljoprivrednih proizvoda. ona je dobro inkorporirana u međunarodnu poziciju Zajednice. Komisija 1964. Ali. To je otvorilo vrata za mjere intenzivne zaštite i stimulacija domaće proizvodnje. Evolucija podrazumijeva stalne modifikacije ciljeva i aktivnosti u poljoprivrednom sektoru. Analize pokazuju da se smanjenje učešća poljoprivrede u budžetskim izdacima vrši u korist aktivnosti "oko poljoprivrede". suša u prvim poratnim godinama i zastoj za američkom poljoprivredom. osnovni principi komunitarne politike. pogotovo oko jačanja poljoprivrednih gazdinstava i tradicionalne poljoprivredne proizvodnje. dajući prioritet domaćim poljoprivrednim proizvodima. Zato su poljoprivredne mjere bile izuzete iz ograničenja nametnutih od strane politike konkurencije. Zbog zaobilaženja pravila koja nameće WTO. ali i mnogo niže od učešća te grane u troškovnoj strani budžeta. Holandiji i Belgiji učešće poljoprivrede u društvenoj proizvodnji je bilo nešto veće od 10%. članom 33. donesen je zaključak da se kreiranje i finansiranje razvoja poljoprivrede premješta na nivo Zajednice. Smatra se da su na Samitu u Strezi 1958. Rimski Ugovor im je samo dodatno ojačao političke pozicije sa koje su kasnije insistirali na snažnoj podršci u procesima integracija. kako ekonomske nelogičnosti i neracionalnosti u razvijenim sistemima nisu moguće. Odredbe Ugovora iz Rima spominju zajedničku agrarnu politiku. 190 Za finansijsko-tehnički dio provođenja zajedničke politike zaduženi su Evropski poljoprivredni. ne uvažavajući sekundarne efekte koje ona prouzrokuje. jer tražnja i cijene poljoprivrednih proizvoda biljže brži rast u odnosu na rast cijena drugih proizvoda i rast globalnog GDP. Evropski fond za razvoj i garancije u poljoprivredi (EFRGP) osnovan je 1964. Odjelenje za razvoj finansira troškove namjenjene strukturnoj politici. Garantni i Upravljački fond (Fond za upravljanje u poljoprivredi). Oni se nisu mogli ostvariti uz postojeće barijere politike konkurencije. planirani budžet za ovu oblast je još uvijek dominantan. 97 . god. Obzirom na usaglašene stavove šest osnivača. Najvažnije. Odjelenje je zaduženo za pružanje pomoći siromašnim zemljama. predstavljali su dovoljan motiv evropskim poljoprivrednicima (koji u poslednjem vijeku postaju homogena ekonomsko-politička grupacija) da se izbore za određene subvencije i prije stvaranja EEZ. bolje snabdijevanje. Tako je poljoprivreda u Zajednici u svim razvojnim fazama bila pod zaštitom visokih carina i drugih barijera. EU je na svjetskom tržištu afirmisana kao strateški proizvođač i trgovac poljoprivrednog sektora. god. više farmerske standarde. koja će zadovoljiti domaće potrebe i biti konkurentna na domaćem tržištu. Opredjeljenje koncept CAP je potvrđeno na globalnom nivou. ako bi zajedničku politiku u poljoprivredi tretirali samo kao odnos inputa i outputa. a zaposlenost se približavala stopi od 20%. Ugovora iz Amsterdama reguliše neophodnost rasta poljoprivredne proizvodnje. mora se prihvatiti konstatacija o kontroverznosti CAP.

ako dođe do pada ispod garantovanih cijena.3. Komisija je zadužena za predlaganje i implementaciju mjera iz poljoprivredne sfere. Međutim. I dalje se primjenjuju uvozne kvote. Evropski seljaci su iskoristili novu šansu. Drugo. Ovaj grafikon jednostavno objašnjava zašto u EU dolazi do enormnih viškova subvencioniranih poljoprivrednih proizvoda. Generalno. uspostavljeni su principi na tržištu poljoprivrednih proizvoda. određuje uvođenje Zajedničke poljoprivredne politike a član 33. mjere u oblasti cijena poljoprivrednih proizvoda itd. kada je proizvođačeva cijena sa P1 uvećana na P2. Unija veoma brzo postaje vodeći svjetski trgovac poljoprivrednim proizvodima. Prvo. Ciljevi zajedničke poljoprivredne politike prema Ugovoru iz Rima su: ▪ ▪ Najvažniji cilj je da se potrošačima osigura snabdijevanje poljoprivrednim proizvodima po "prihvatljivim cijenama" (nije obrazloženo šta ova formulacija podrazumjeva). prelevmani. Grafikon 8. ciljeve. Ovo ukazuje na potrebu nastavka reformi i određuje pravac izgradnje moderne poljoprivrede.Ciljevi Zajedničke poljoprivredne politike.).2. Moraju se obezbjediti uslovi za povećanje životnog standarda populacije koja u EU živi od poljoprivredne djelatnosti. Za uspješno funkcionisanje. Prema Ugovoru. Tako se mogu koristiti mjere cjenovne politike. Član 3. reguliše mjere koje se mogu upotrijebiti za realizaciju zajedničkih ciljeva. povoljniji način finansiranja itd.). kao buduće komunitarne politke EU (odredbe člana 37. Zahtijeva se racionalna upotreba inputa. Mjere moraju uticati na stabilnost zajedničkog tržišta poljoprivrednih proizvoda i obezbediti dostupnost snabdijevanja na cijeloj teritoriji Zajednice. 8. za razliku od ranijeg sistema. ▪ ▪ Ciljevi se mogu realizovati mjerama ekonomske politike i drugim instrumentima. a mnogi je tretiraju kao najstariju izvornu i fundamentalnu politiku. načina podrške i zaštite. Za lojalnost komunitarnim procesima dobili su politiku koja ih snažno podržava. tržište proizvoda je zajedničko i u granicama je EU. Ciljevi na zajedničkom tržištu garantuju proizvođačima utvrđene nivoe cijena.: Kriva ponude i proizvođačev višak Dakle. racionalnost u razvoju proizvodnje i potencira uloga tehničkog progresa u poljoprivredi. viškovi moraju biti otkupljeni od strane nadležnih institucija EU po višim cijenama od trenutnih tržišnih cijena. nova poljoprivredna politika je projektovana kao snažna komunitarna aktivnost. Ali. domaći proizvodi imaju prednost nad uvoznim. Ovaj pristup proizvođačima daje sigurnost. Zajednička politika mora povećati produktivnost u poljoprivredi.2. Instrumenti i politika cijena Prije ustanovljenja zajedničke politike evropske zemlje su imale bogato iskustvo u podršci poljoprivredi. tada dolazi do fizičkog povećanja proizvodnje sa Q1 na Q2. a područje P1P2BA predstavlja proizvođačev višak. Član 34. Prenos većine tih ingerencija na nivo Zajednice nije bio lagan. Ovo podrazumijeva uspostavljanje jedinstvene cjenovne politike i drugih 98 . nije bila kreativnija od politika zemalja osnivača. nova poljoprivredna politika Unije. U izboru instrumenata. ciljeve definiše Ugovor iz Rima. Čitava strategija CAP se temelji na postojanju proizvođačevog viška i njegovom kontinuiranom uvećanju (grafikon 8.

stvarajući tako političku i esnafsku opoziciju. Netržišne motivacije su poljoprivrednu proizvodnju dovele do neslućenih razmjera. kako je već rečeno. Dakle. Za efikasno provođenje CAP. Efekti ovih subpolitika stvaraju ogromne suficite nekiih poljoprivrednih proizvoda (posebno u nekim periodima) ili formiraju visoke cijene poljoprivrednih proizvoda na zajedničkom tržištu. Kako EU štiti svoje tržište poljoprivrednih proizvoda? Prije svega politikom cijena poljoprivrednih proizvoda. varijabilni uvozni prelevmani i subvencije za izvoz poljoprivrednih proizvoda. Sprječavanja ulaska jefinih poljoprivrednih proizvoda na tržište EU su decenijama omogućavala da domaći proizvođači ostvare veće individualne profite. Politika cijena. Dakle. u aprilu za kalendarsku godinu. do reformi agrarne politike. Jer. sprječavaju konkurenciju u članicama. jaki instrumenti CAP su interventne cijene. Sanacije šteta zahtijevaju velika sredstva. je ona cijena ispod koje je zabranjen uvoz na tržište Unije. Ova mjera štiti domaće proizvođače od nižih cijena vanjskih konkurenata i primjenjuje se na svim punktovima za uvoz roba u EU. pa se često. da se u ekonomskoj uniji u kojoj se članicama omogućava da zadrže nacionalne valute. Rješenja su često 191 tražena u uništavanju ili poklanjanju poljoprivrednih proizvoda siromašnim zemljama. nekada je sladištenje bilo skuplje od procesa proizvodnje. konkurencija je fundamentalna komunitarna vrijednost. One su se pokazale komplikovane jer uz pozitivne efekte. Ova podrška proizvođačima garantuje ujednačene iznose nacionalnih valuta po proizvedenoj jedinici. posebno pšenice. Poznato je. Na tržištu Unije funkcionišu ciljne ili donje. Zato se proizvodnja nadzire i uvodi zaštita na nivou EU. to je maksimalna moguća cijena pšenice u EU. Ona se koristi u periodima neusaglašene ponude i tražnje. Reformama agrarne politike takve devijacije su djelimično ili potpuno otklanjane. državama sa stabilnim nacionalnim valutama). On se odnosi na garantovane cijene i interventni otkup (koji dodatno narušavaju pravila konkurencije otvorenog tržišta). 192 granične ili prag i interventne cijene. dešavaju špekulativne valutne promjene (najčešće se provodi devalvacija koja poboljšava primarni tekući račun). Tako je na području Zajednice bilo valutnih operacija nekih članica koje su svjesnim obezvrjeđivanjem svojih nacionalnih valuta dovodili do pojeftinjenja poljoprivrednih proizvoda i činili ih konkurentnijim na Problem ne bi bio dramatičan da ga ne prati degradacija poljoprivrednog okruženja. garantovao otkup svih ponuđenih količina što je često stvaralo velike probleme u EU. Ciljnu cijenu određuje cijena u Duisburgu. 192 Cijene određuje Savjet ministara. ili prag cijena. Kako su kursevi članica često značajno fluktuirali. Interventna cijena. posebno uz aktivnosti "oko" poljoprivrede. koji su služili isključivo za obračune cijena i vrijednosti poljoprivrednih proizvoda radi cjenovne stabilnosti i održavanja željene ravnoteže u razmjeni na unutrašnjem tržištu. U Zajednici su afirmisane i novčane kompenzacije. Kompenzacije su povoljnije djelovale na ekonomsku poziciju proizvođača u bogatijim i makroekonomski stabilnijim članicama (i ranije. Kompenzacije.standarda. Jedan aspekt zajedničke poljoprivredne politike je veoma važan za stabilnost materijalnih i finansijskih bilansa. "zelenih" kurseva. području sa najvećim deficitom žitarica u Evropi. Ovaj model je. a sektor poljoprivrede privredni rast i tehnički progres. 99 191 . poljoprivreda je još uvijek imala važnu ulogu u stvaranju ukupnog društvenog outputa. To je minimalna nadoknada koja se garantuje poljoprivrednim proizvođačima. Prekomjerna upotreba mineralnih gnojiva. Pogledajmo stanje u oblasti žitarica. bilo je neophodno obezbjediti zajednički budžet na nivou Zajednice i druge prateće mere. Posebno povoljne efekte za domaće proizvođače predstavljaja kombinacija interventnih cijena i mjera uvozne zaštite. pesticida i štetnih inputa zagađuje zemlju i okolinu. političke i makroekonomske probleme. Savjet ministara je bio prinuđen utvrđivati vrijednosti tzv. jer su ogromni suficiti poljoprivrednih proizvoda lančanim dejstvom prouzrokovali druge budžetske. A. Jer. veća i od prihoda od poljoprivrede. koje su ugrožavale proces reprodukcije poljoprivrednog sektora. uticalo je na međunacionalna prelijevanja dohotka i druge negativne pojave. Uređenje jednistvenog tržišta poljoprivrednih proizvoda u uslovima više valuta. Granična. pored enormno visokog izvoza nije znalo šta raditi sa preostalim viškovima. Zajedno sa troškovima transporta i skladištenja. kada dolazi do suficita poljoprivrednih proizvoda. narušavaju se tržišni odnosi. koji zbog inkorporiranosti birokratije dovode u sumnju cijeli koncept.

najmanje za iznos devalvacije. 194 Ernst & Young u članku Blundel. G. J. Kod većih pomjeranja deviznih kurseva. funtama ili lirama sada jeftiniji. Iz ovih činjenica se može zaključiti da su zloupotrebe mnogo veće. U svim situacijama u kojima su postojale mogućnosti da se postigne stabilnost tržišta poljoprivrednih proizvoda pomoću deviznog ujednačavanja. god. Ovaj sistem kompenzacija se potpuno napušta 1993. Ovaj sistem podrške poljoprivredi Zajednice kontinuirano je mijenjan. Revizijom je obuhvaćen duži period (preko 30 godina) i konstatovano da je za to vrijeme nepravilno isplaćeno preko 3 milijarde evra. Ovdje je neophodno napomenuti da se Izvještaj odnosi samo na veće zloupotrebe (minimalni limit nepravilnosti je 4000 evra). U 1995.iea. što je donijelo stabilnost u razlikama navedena dva kursa. najmanje za iznos devalvacije. kada se "zeleni" kursevi izjednačavaju sa realnim. Sud je tokom 2004. procjenjuju obim zloupotreba. Ako ne bi došlo do odgovarajućeg nivoa novčanih kompenzacija. koje su poslije uvođenja evra postale nepotrebne. kritiku njenog dominantnog uticaja na kreiranje budžeta EU. god. tada bi poljoprivredni proizvodi "bježali" od zemalja sa najnižim u zemlje sa najvišim interventnim 193 cijenama. Proizvodi ostalih članica tako posataju skuplji. Zato se kritičarima ove politike daju argumenti za njeno osporavanje. te da su u ukupan iznos zloupotreba uključeni samo dokazani slučajevi kršenja. U okviru ovog pristupa uvedene su i novčane kompenzacije koje su imale ulogu deviznih amortizera. tada bi francuski poljoprivredni proizvodi pojeftinili na zajedničkom tržištu. god. domaći (njemački) proizvođači su morali biti snažno štićeni mehanizmom novčanih kompenzacija. U Izvještaju ovog suda je navedeno da članice nedovoljno ažurno prijavljuju slučajeve zloupotraba fondovskih sredstava. tako i u implementaciji CAP EU dolazi do devijantnih pojava. Zato je primarni zadatak kreatora ove politike i njena kontrola i supervizija. 2004. Kao i u nekim drugim kohezionim politikama EU (regionalna.uk/files/upld-article71pdf. Treba dodati. posebno ako bi došlo do većih fluktuacija valuta zemalja članica.). smatrajući da je i veći od ovog iznosa.zajedničkom tržištu. i posebno. što je dodatno potvrdilo prednosti uvođenja zajedničke valute. Do devedesetih godina prošlog vijeka ukida se najveći broj novčanih kompenzacija. a definitivno uklanjanje pograničnih kontrola učvršćuje jedinstveno tržište. uvođene su kompenzacije koje su bile razlika između vrijednosti srednjeg i "zelenog" kursa. str. Važna tema u EU je zloupotreba fondova namijenjenih za podršku poljoprivredi. 100 193 . da neke nezavisne revizorske kuće smatraju da su zloupotrebe fondovskih sredstava za podršku poljoprivredi višestruko veće. Ovo djelimično objašnjava i otpore prema enormnim budžetskim izdvajanjima za CAP. Ove vrste kompenzacija su se koristile za potrebe deviznog ujednačavanja.org. francuski franak devalvirao u odnosu na ostale valute u zemljama Zajednice. kao u slučaju revalvacija njemačke marke. Tokom 1984. je uveden dvostruki sistem "zelenih" valuta za podršku cijenama i za direktne isplate. Procjene nezavisnih revizorskih kuća idu i do utaja koje na godišnjem 194 nivou prelaze iznose od 4 milijarde dolara. Revizorski Sud (iako nije nezavisan) ima status relevantnog organa EU za otkrivanje zloupotreba i netransparentnosti. & Frost. 27. Friend or foe. dostavio izveštaj o zloupotrebama fondova podrške Zajedničkoj poljoprivrednoj politici. Zloupotrebe CAP. (http://www. god. Ako bi npr. Tako su pozitivni ekonomski efekti postizani prelijevanjem dohotka.. Prilikom devalvacija nacionalnih valuta. Mjere su zahtijevale složene postupke i finansijske operacije. What American should know about European Union. izvršene su promjene koje su se odnosile na vezanje mehanizma isključivo za njemačku marku. bez rasta produktivnosti rada. strukturna) gdje su uticaji birokratije u procesu planiranja i donošenja odluka toliko snažni da mogu prouzrokovati negaciju načela jednakosti. Ogromna budžetska sredstva i razvijena birokratska mreža su motiv za pojavu netransparentnih transakcija u ovoj oblasti. To znači da je ova članica konkurentnija u poljoprivrednim proizvodima jer su proizvodi u njemačkim markama. dolazilo bi do intervencija koje bi bile suprotne od prethodno opisanih mjera.

Međutim. utemeljenoj na produktivnosti. I ne samo to. Ta politka Unije ima negativan uticaj na funkcionisanje svjetskog agrarnog tržišta jer se ovakvim aktivnostim sprječava da ekonomski efikasni proizvođači prodaju svoje proizvode na svjetskom tržištu. krizama. I ocjene o uticaju CAP na socijalnu sferu su često kontroverzne. poljoprivrede. Jer. Stoga su i zaključci o nekim pitanjima iz domena uspješnosti implementacije poljoprivredne politike često potpuno suprostavljeni. može dobiti potpuno novu dimenziju. Ovo intenzivira seosku ekonomiju. Limitiranost dohotka najsiromašnijih kategorija stanovništva još uvijek utiče na to da ove društvene grupacije imaju izuzetno visoko učešće 195 troškova ishrane u ukupnoj potrošnji. Učešće EU u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima je visoko. Nije zanemarljiva strategijska okolnost da evropski prostor poslije dužih perioda obilježenih ratovima. posebno ukoliko se nivo tih cijena komparira sa cijenama potencijalnih uvoznih proizvoda. posebno preko diversifikacije privrednih aktivnosti u. Tržišni višak poljoprivrednih proizvoda je Uniju učinio ključnim faktorom na globalnom planu. u sklopu mjera poljoprivredne politike posebna pažnja posvećuje adekvatnoj strukturi proizvodnje. Najvažnije. obzirom da se za izvoz iz EU isplaćuju izvozne naknade u subvencijama. To je jedan od razloga orijentacije prema autentičnoj razvojnoj politici. Analitičari bi konstatovali da su odredbe Rimskog ugovora o snabdijevanju i cijeni u potpunosti zadovoljene. Iz ove konstatacije proizilazi da su se evropski poljoprivredni proizvođači razvijali na štetu evropskih potrošača. cijene. 101 . U kontekstu ekonomskih posljedica CAP treba istaći da su cijene poljoprivrednih proizvoda u EU od njenog nastanka bile nerealno visoke. prvi put osigurava poljoprivrednu proizvodnju. Rezime komunitarne politike u poljoprivredi poslednjih 5-6 decenija jasno ukazuje da je Unija iskoristila jednu epohu u razvoju svjetske ekonomije u kojoj je mogla i imala hrabrosti primjeniti protekcionističke i ali i druge mjere u poljoprivredi i tako ovu oblast definitivno postaviti na lidersko mjesto u svijetu. Sve ovo govori o vrlo heterogenoj i multifunkcionalnoj strukturi interesa u agrokompleksu. znanju i inovacijama. što je dodatno ojačalo i njenu komunitanu ideju. Unija djeluje na obim. jasno je da su evropljani u cijelom periodu primjene zajedničke politike bili u mogućnosti da uvoze jeftinije poljoprivredne proizvode u odnosu na cijene proizvodnje domaćih proizvođača.4. 195 196 Niže cijene poljoprivrednih proizvoda utiču na rast realnih nadnica. odnosno refundacijama. ionako nedefinisan termin. Ali. i oko.8. uz neke modifikacije "kopira" američki razvojni model. Ovim je dovedena u pitanje formulacija iz Rimskog ugovora po kome se snabdijevanje potrošača u Uniji mora odvijati po fer ili prikladnim cijenama. može se reći čak i dominantno. izgradnju infrastrukture itd. konkurentnosti. kada se u analize uključe podaci o bržem rastu dohotka potrošača u odnosu na prosječan rast cijena poljoprivrednih proizvoda. Ta pozicija joj omogućava uticaj na krupne ekonomske ali i političke odluke i tokove roba u ovoj oblasti. Upravo je EU sa najviše poljoprivrednih proizvoda uspjela vlastitom proizvodnjom zadovoljiti potrebe domaće tražnje. fer ili prikladnih cijena. Rezultati i posljedice primjene CAP Jedan od najvažnijih rezultata u primjeni CAP je osiguranje samodovoljnosti u poljoprivrednoj proizvodnji. tržišni viškovi su često opterećivali budžet i političke odnose među državama EU. Unija je uz SAD najveći svjetski izvoznik poljoprivrednih proizvoda. različitoj u odnosu na neke druge djelatnosti. Mjerama se drastično sputava globalna svjetska konkurencija i dugoročno nanosi šteta proizvođačima koji su opredijeljeni za 196 specijelizaciju i rast produktivnosti u poljoprivredi na globalnom nivou. šest osnivača uglavnom nije bilo u moguće obezbjediti samodovoljnost u poljoprivrednom sektoru (osim proizvodnje povrća i krompira). Zato ne iznenađuju stalna protivljenja SAD i Japana koji evropskoj politici uporno zamjeraju prekomjerni intervencionizam. nepogodama. Čak se može reći da EU. U vrijeme nastanka Zajednice. Konkurentnost poljoprivrede EU je komponenta rasta i ostvarivanja liderske pozicije na globalnom planu i diferencijacije u odnosu na ostale privrede. Mjere u poljoprivredi su djelovale na poboljšanje socijalnog statusa poljoprivrednika poslednjih decenija. a koje se odnose na nadoknadu razlika između viših cijena na tržištu Unije i nižih izvoznih cijena. Zato se danas. kritičari modela podrške poljoprivrednoj proizvodnji uporno ukazuju da su cijene poljoprivrednih proizvoda u EU "nefer i neprikladne". tada. ali i poziciju dominantnog faktora u ukupnih svjetskih trgovinskih odnosa. strukturu. Prilikom Izvoza poljoprivrednih proizvoda ona primjenjuje neku vrstu dampinga. Spoljnotrgovinska razmjena poljoprivrenih proizvoda. Međutim. To sprječava tržišne suficite i eliminiše dodatne troškove rješavanja tih problema. Pristup je sličan shvatanjima SAD o razvoju velikog tržišta. alokaciju i standarde svjetske proizvodnje poljoprivrednih proizvoda. Promjene traže od EU fleksibilost prema novom ekonomskom poretku i čestim šokovima.

izvoza i zaposlenosti. dok bi u EU i EFTA. opravdano se postavlja pitanje. vlade zemalja. u razvijenim zemljama i na svjetskom nivou došlo do pada zaposlenosti. 102 197 . zapošljavajući nezaposlene kontigente nekvalifikovane radne snage. u atmosferi reformi. Interesantno je da bi se izvoz poljoprivrednih proizvoda iz SAD isto tako značajno povećao.). posebno na sputavanju specijalizacije i valorizacije uspješnih proizvođača. ponekad i dijametralno podjeljena. dok bi ove. god. pomjeranje prema slobodnoj svjetskoj trgovini utiče na rast proizvodnje. 198 Model nije dovoljno pretpostavio krizu svjetske ekonomije koja je eskalirala 2008. od čega bi poljoprivrede zemalja sa visokim prihodima donijele oko 70% ove zarade. Model ne uključuje krupne političke događaje i 198 globalne makroekonomske poremećaje. nisu predviđeni rast cijena i energenata u 2007. te marginalizaciji teritorija koje zadovoljavaju uslove kao vodeći proizvođači prehrambenih proizvoda. posebno zbog rasta u zemljama u razvoju.2 milijardi dolara godišnje i ukupan stvarni rast procijenjenog prihoda od 0. Tada. Liberalizacija bi dovela do blažih promjena privredne strukture u poljoprivrednoj proizvodnji razvijenih zemalja. koje bi u ukupnoj trgovini prodale dodatnih 318 milijardi dolara tzv. liberalizacija svjetske trgovine bi dovela do dobitka od čak 287 milijardi dolara na godišnjem nivou. Koristeći povratni model globalne ekonomije LINKAGE i bazu projekta globalne trgovine vidljive su prosječne uvozne carine za poljoprivredu i neke druge proizvode. otklanjajući globalne socijalne pritiske. tj. i 2008. za razliku od visokorazvijenih zemalja povećale neto efekte između izvoza i uvoza poljoprivrednih proizvoda. god. podrška opada. i pored napretka. Vremenom. koji. Potpuna liberalizacija bi doprinijela rastu trgovine u zemljama u razvoju. Ipak. Zbog složenih problema na svjetskom nivou. Završetkom Urugvajske runde primjenjuje se Opšti ugovor o carinama i trgovini WTO (1995. Zemlje u razvoju bi. Ali.Narušavanje svetske trgovine poljoprivrednim proizvodima.2%). Vidljivo je da bi liberalizacija djelovala negativno na proizvodnju u EU I EFTA. moguće je procijeniti efekte liberalizacije do 2015. Rast proizvodnje i trgovinske razmjene poljoprivrednim proizvodima bi neznatno povećali zaposlenost u zemljama u razvoju. Isto tako. ove mjere doprinose rastu proizvodnje u zemljama u razvoju. Potpuna liberalizacija bi uticala na smanjenje izvoza i rast uvoza poljoprivrednih proizvoda u EU. EU bi u punoj liberalizaciji svjetske trgovine zabilježila dohodak od 65. u odnosu na baznu 2001. SAD ostvarile rast. god. rastu pritisci za suzbijanje protekcionizma. Ovdje treba pretpostaviti visoke varijacije od zemlje do zemlje ili od proizvoda do proizvoda (kada je riječ o ovako sintetizovanim pokazateljima). zemljama sa visokim prihodima. Dalje. uz klimatske faktore utiču na rast cijena hrane. Evidentno je da EU ima snažan uticaj na svjetsku trgovinu poljoprivrednim proizvodima. Očigledni su negativni uticaji na razvoj ovog tržišta. Svjetska proizvodnja bi značajno porasla.6%. zbog čega se treba zalagati za punu liberalizaciju i kakve efekte od nje možemo očekivati? Uvozne carinske stope za prehrambene proizvode su još uvijek visoke i u prosjeku se na svjetskom nivou kreću oko 16%. Poslije II svjetskog rata podrška poljoprivredi raste. Razlozi zadržavanja "ststusa quo" su donekle razumljivi. Kada je riječ o protekcionizmu u poljoprivredi. Po ovim procjenama globalna liberalizacija poljoprivrednih proizvoda bi donijela 63% ukupne svjetske dobiti. tada je sva odgovornost isključivo vezana za vlade zemalja koje svojim politikama narušavaju pravila konkurencije na poljoprivrednim tržištima. dok bi npr. carinske stope na poljoprivredne proizvode su više u odnosu na druge proizvode i u odnosu na svjetski prosjek (5. a članstvo ove organizacije se sa 20 povećava na 150 carinskih prostora. posebno u zemljama u razvoju i početkom Urugvajske runde pregovora (1986) postepeno dolazi do liberalizacije trgovinskih odnosa. Prema globalnom LINKAGE 197 modelu (koristi se za globalna predviđanja i procjene Svjetske banke). god. Po modelu. što se opravdava obnovom ovog sektora i činjenicom da akteri poslijeratne industrijalizacije žele obezbijediti potrebnu količinu prehrambenih proizvoda. Ipak. kao i EU još uvijek pružaju otpor punoj liberalizaciji trgovine poljoprivrednim proizvodima. Prije dvadesetak godina jedna od glavnih studija Svjetske banke je ukazala da su poljoprivrednici u zemljama u kojima su donošene takve mjere bili diskriminisani upravo od strane tih istih vlada. Na osnovu čega su zasnovani ovi zahtjevi? Šta donosi liberalnija politka u toj oblasti? I tu su mišljenja. zemljama u razvoju prodale dodatnih 290 milijardi dolara. cijeni se da je direktna podrška poljoprivrednim proizvođačima još uvijek visoka. Ipak. Dalje.

Brz 200 ekonomski razvoj prouzrokuje progres u svim sferama društva. državni monopolizam. Neum. vidjeti u: Popović Goran. dok bi u slijedećih nekoliko godina to smanjenje iznosilo 30%. Fact Sheet of the implementation of rural development policy 2000-2006. Jer. jezera. 8. Poljoprivreda. da liberalizacijom trgovine Unija u makroekonomskom smislu ne gubi toliko. koliko bi izgubila na planu političke kohezije i strateške uloge u proizvodnji prehrambenih proizvoda. Ekonomika i okoliš. još uvijek konzervativni stav i rezerva po pitanju radikalnije liberalizacije.8. močvare i sl. do 2013. god. Izvozne subvencije je trebalo smanjiti za 36% a subvencionisane proizvode smanjiti za 24%. posebno u zemljama u razvoju. ali neke zemlje i regioni od posljedica njihove primjene osjećaju blaže makroekonomske impulse. 201 John Kenneth Galbraith smatra da je "potrebno obezbediti da proizvodnja. Životna sredina EU se ne štiti samo ovim mjerama. Uvedena je obaveza da se na tržištu mora pojaviti minimalno 3% uvoznih proizvoda. a počev od 1995. Centar za liberalno-demokratske studije. Goodstein. Agroekološke mjere štite poljoprivredne površine. str. Upravljanje životnom sredinom je važan (drugi) stub ruralnog razvoja. 2001. Ekonomski aspekti agroekoloških mjera EU Razvoj je nezamisliv bez korišćenja prirodnih resursa. delte. EU kontinuirano povećava sredstva održivog razvoja. Unija provodi dugoročne mjere zaštite sredine. Sve više se akcentira kvalitativni aspekt održivosti koji postaje segment ekonomske nauke. diferencirani devizni kursevi. 200 Ekonomske aspekte zaštite elaborira Eban S. Dobro društvo-humani redosled. carine i druge dažbine. Završne 199 runde pregovora GATT su se odnosile na smanjivanje intervencija u poljoprivredi . Makroekonomski aspekti CSD indikatora. 8. Iz prethodnih analiza je jasna pozicija EU u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima i njen. 2003(a). Druga korist od njihove primjene je rast cijena zemlje. postepeno reducirati subvencije. Neke promjene CAP su rezultat pritiska GATT. reforme GATT i Urugvajska runda.. Sigurno je. Zbog toga je važno nastaviti implementaciju mjera iz Urugvajske runde i Doxe. Zbog toga. Zato 201 je održivost razvoja centralna tema u EU. makroekonomsko dejstvo je limitirano na pozitivne ekonomske eksternalije. 203 O agroekološkim mjerama EU vidjeti u: European Commission (EC). mjerene učešćem u GDP. br. god. rijeke. savremene teorije rasta daju veliki značaj ovim problemima. 202 O konsekvencama izdvajanja GDP za održivi razvoj. ruralne i drugih politika. prelevmani. necarinske barijere. kvantitativna uvozna ograničenja (kontigenti). Banja Luka. god. 418-419. Acta Economica. utičući na pojavu štetnih eksternalija. uz obavezu zabrane uvođenja novih protekcionističkih mjera. od čega je polovina direktno ili indirektno usmjerena na održivost (rast kohezionih i strukturnih fondova u odnosu na CAP).Generalno potencijalne koristi od trgovinskih reformi su značajne. 2008. koji ne ugrožava unutrašnju i spoljnu ravnotežu. izvozna ograničenja. Naklada MATE. Ekonomski fakultet. dok su direktna plaćanja farmerima izuzeta iz sporazuma GATT." (John Kenneth Galbraith. odnosno. te nastojati da se već postignute promjene iz ove oblasti ne vrate nazad. 27 i 72. Dakle. poboljšavajući ekonomsko-socijalnu situaciju. Ipak. agroekološke mjere. Makroekonomija.5. Beograd. direktne isplate utiču na rast tražnje na teritorijama sa nižim dohotkom i visokom nezaposlenosti. Najznačajnije mere agrarnog protekcionizma su carine. trgovinski dogovori itd. Preovladava stav da je ona uslov tzv. prikazuje trendove ovih mjera. 2004. Održivi razvoj traži veća izdvajanja GDP. O pozitivnim eksternalijama vidjeti u: Burda Majkl. jer budžetski okvir od 2007. pokazuje rast sredstava. a devastacija životne sredine nažalost postala realnost. "dobrog društva". njeno korišćenje i potrošnja nemaju negativne posledice po trenutno opšte dobro u celini i da se obezbedi da posledice ne mogu da ugroze život i životne uslove generacija koje dolaze. Viploš Čarls. 203 šume. Beograd. 2003. ona je podređena očuvanju makroekonomske ravnoteže i konkurentnosti. a najveći efekti bi se postigli u poljoprivredi.). U ovoj fazi razvoja one ne proizvode makroekonomske efekte. str. Ona je predmet regionalne. kontrolisana politika cijena. U EU postoji politička volja za zaštitom životne sredine. Odnos održivog razvoja i makroekonomske stabilnosti je odnos prema izdvojenom GDP za održivi 202 razvoj. Predviđeno je i smanjenje carina za minimalno 15%. 103 199 . Njihova eksploatacija je intenzivirana. PS Grmeč-Privredni pregled. Dijagram 8.

Premije su glavni instrument agroekoloških mjera. ugovore iz domena agro-ekoloških mjera čini neobavezujućim.8. Utilised Agricultural Area 104 . c) mjere na ublažavanju posljedica klimatskih promjena protokola iz Kjota. izvršenje budžeta. skr. strategija utvrđuje najvažnije ciljeve: a) utvrđivanje poljoprivrednih područja i šuma tretiranih kao 205 206 NATURA 2000 i drugih prostora visokog kvaliteta prirode (HNV ). HNV. prema ukupno korišćenim poljoprivrednm površinama 207 (UAA ). Poboljšanje kvaliteta i kvantiteta vode u zemljama EU. engl. Stagnacija poslije 2000-te god. princip raznovrsnosti. nivo plaćanja mora biti stimulativan. nastaje zbog spore primjene mjera u nekim zemljama koje tradicionalno forsiraju poljoprivrednu i industrijsku proizvodnju. engl. primjenu mjera redukcije tj. što se vidi na dijagramu 8. Poljoprivredno okruženje je ključni resurs u proizvodnji i sektoru održivosti. High Nature Value. Fluktuacije prosječne premije članica ne nastaju uvijek zbog nedostatka sredstava. Dalje. princip konstruktivne kooperacije. agroekološke mjere su usmjerene na: ▪ ▪ ▪ ▪ Zemlju. b) provođenje WFD u poljoprivredi i šumarstvu. e. 207 UAA. Agro-ekološke mjere proizilaze iz prezentiranih ciljeva i principa. f. Water Framework Directive. b. mjerama se izbjegavaju pravila WTO. c. Važan pokazatelj je učešće zemljišta pod ugovorima. odnosno forsiranje organske obrade. koje dižu kvalitet i povećavaju cijenu zemlje.9.: Izdvajanja iz budžeta EU za agroekološke mjere 204 Dijagram pokazuje da sredstava zaštite poljoprivrednog okruženja kontinuirano rastu. 204 205 Izvor: EAGGF-Sekcija za garancije. Genetsku raznovrsnost radi zaštite rijetkih biljnih i životinjskih vrsta. d. princip autonomije i diskrecionog prava kreiranja politike. Prate ih kompenzacije za izgubljeni dohodak. Različitost poljoprivrednog okruženja EU utiče na principe od kojih ističemo: a.Dijagram 8. engl. Ciljevi insistiraju na sredstvima (nacionalni nivo je minimalno 25% sredstava EU). prag tj. princip dugoročnosti. Agroekološke mjere povećanja bioraznovrsnosti. nego zavise i od veličine prostora. skr. skr. U najširem smislu. sprečavanje erozije tla itd. 206 WFD.

ali među članicama i dalje postoje razlike. očuvanje biljne i životinjske raznovrsnosti ima sve veći značaj u EU.: Zemljište pod agroekološkim mjerama u EU 208 Za četiri godine (osim Italije i Njemačke) raste učešće površina pod agro-ekološkim mjerama. Common indicators for monitoring of implementationof Rural Development Programmes 2001. što utiče na njihov dalji rast. Od 2000-te god. već je napravljen veliki progres. šuma i okoline. ove mjere nemaju značajnije makroekonomsko dejstvo. jer na nerazvijenim teritorijama direktne isplate utiču na ekonomsko-socijalnu sferu rastom agregatne potrošnje. Zaštita poljoprivrednog zemljišta.9. 208 Izvor: DG Agriculture. 105 . One negdje mogu dati i makroekonomske impulse u srednjem ili dugom roku (kroz rast agregatne tražnje). 2002.Dijagram 8. Ipak.

kada je zvanično objavljena u izveštaju Brundtland (Gro Harlem Brundtland) komisije – svjetske komisije za okruženje i razvoj pod nazivom "Naša zajednička budućnost" (WCED: Our common future). model industrijalizacije. Ekonomska i socijalna kohezija. Ruralna ekonomija. U izvještaju se "održivi razvoj" definiše kao razvoj usmjeren ka zadovoljenju potrebe sadašnje generacije na način koji ne dovodi u pitanje mogućnost budućih generacija da podmire svoje potrebe. sektorska poljoprivredna politka je najveći pojedinačni element budžeta EU (oko 40%). Dakle. partnerstvo i integrisani teritorijalni razvoj reformišu strukturne findove 1988. a poslije i razvoj ruralnih područja. očuvanje zdravlja ljudi. između ostalog. Ipak. Tako je stvoren novi model razvoja koga neki nazivaju i “ruralna industrijalizacija. savremenog modela održivog 209 razvoja. kao dijela zajedničke ekonomske i socijalne politike (Mastriht 1992). šumarstvu. Merenje makroekonomske efikasnosti ulaganja u ruralni sektor metodom kapitalnih koeficijenata i Uloga proizvodnih koeficijenata u merenju efikasnosti uloženih sredstava ruralnog kompleksa). Stvaraju ih lobiji koji poljoprivredu vide kao sektorski prioritet. koncentracija i ultra brzi razvoj urbanih i industrijskih centara pokazao je slabosti u odnosu na decentralizovani model uravnoteženog razvoja. Tenzije izmedju CAP i teritorijalne politike postoje u samoj Komisiji. uključuje regionalne razvojne programe strukturnih fondova sa prioritetnim regionalnim ciljevima Objectives 1 (ranije 1 i 6). šumarstvo. To je generisalo i razlike unutar birokratije Generalnog Direktorata za Poljoprivredu ali i razlike izmedju DG Agri i DG Regio. podrazumijeva samoodrživi razvoj poljoprivrede. Rio deklaracija). 106 . rudarstvo. organizaciju stanovanja. Ciljevi iz Korka i Agenda 2000 vide budućnost u teritorijalnom pristupu. i 2 (ranije 5b). trgovina i druge usluge. Poljoprivreda je važan segment integralnog ruralnog razvoja. energetici itd. veza sa okruženjem itd. te brojne aktivnosti vezane za prostorno uređenje. Ruralni razvoj i ruralna ekonomija ekonomsko-socijalne probleme rješavaju u poljoprivrednoj djelatnosti i njoj bliskim sektorima. vodoprivreda sa ribarstvom. 210 Mnoge članice imaju nacionalne programe teritorijalnog (regionalnog i ruralnog) razvoja. zdravstvu. saobraćaju. Poljoprivreda 210 troši 100% fondova Unije. Politika koja ima za cilj ruralni razvoj. prije svega. Njemačkoj. ali i van nje. Politika ruralnog razvoja EU 8. obrazovanje i permanentnu obuku. "Ruralna ekonomija" je relativno nov termin. edukaciji. god. Danas su prisutne kritike CAP. Problem "održivost razvoja" akceptiraju UN na Samitu o planeti Zemlji u Rio de Ženeiru 1992.8. Slično je i sa terminom agrarna ekonomija (AE) koji je prethodio terminu ruralne ekonomije. teritorijalno zaokružena. dok je teritorijalni koncept manji (oko 5% budžeta). a krajem 1990-tih oko 2%. postoje i nacionalni programi za razvoj ruralnih 211 regiona u Španiji. posebno poslije istočnih proširenja. Ona je međutim. turizam.5%. Švedskoj. Učešće poljoprivrede u GDP krajem 1980-tih iznosi 3. ruralna politika je usmjerena. i lokalne razvojne programe pod LEADER+ (ranije LEADER 1 i 2). Ruralnu politiku čine aktivnosti u poljoprivredi. stanovanju. dok su teritorijalne razvojne politike kofinansirane od strane članica i regija.6. Ali.1. Pored primarne poljoprivredne proizvodnje tu spada prerađivačka industrija (najčešće bazirana na sirovinama poljoprivrednog porijekla i raspoloživoj lokalnoj radnoj snazi). koji nije moguće precizno definisnti. inače kompleksnog. lovstvo. korišćenje slobodnog vremena. mjerenje efikasnosti ruralnih teritorija definiše osnovne makroekonomske pokazatelje i ruralne agregate (Ibidem.5%. infrastrukturi. god. 213 Kontinuirani pad učešća poljoprivrede u GDP EU se vidi iz: zaposleni u poljoprivredi krajem 1980-tih čine 8%. viševalentnog i. što je dovelo do teritorijalnog pristupa ruralnoj politici. Irskoj. poljoprivrednom okruženju. Ruralna ekonomija je "integralna (multisektoralna). ribarstvu. zaustavljanje napuštanja sela. Ali." Osnovni principi po kojima se upravlja ruralnom ekonomijom su: ravnomjernost razvoja na bazi raspoloživih resursa. Oba su vezana za proces reformisanja agrarne politike (AP) koji je počeo u razvijenim zemljama ranih 80-tih. a krajem 1990-tih svega 4. 211 Mnoge zemlje OECD vode rasprava o širem i užem modelu ruralne politike. 212 Goran Popović u svome radu. god. posebno u kontekstu regionalnih proširenja. već i na ruralnu privredu. subsidijarnost. lokalnoj upravi. socijalnom blagostanju. On je prioritet ekonomskosocijalnog razvoja. zanatstvo.” 209 212 Ideja o održivom razvoju je lansirana početkom 1970-tih. Velikoj Britaniji i dr.6. trgovini. Jer. održavanje ekološke ravnoteže između čovjeka i prirode koja. seoska privreda koju čini skup međusobno povezanih privrednih djelatnosti i drugih aktivnost. (Tzv. javnom zemljištu. relativni značaj primarne poljoprivrede u ukupnom outputu je kontinuirano opadao. U njima je agrarna politika bila sektorski orijentisana (primarna poljoprivreda) i parcijalno rješavala probleme ruralnih 213 područja. Uvod i teorijski aspekti Koncept integralnog ruralnog razvoja je relativno nov u teoriji i praksi privrednog razvoja i zbog toga se tretira kao novije poglavlje teorije razvoja. ne samo na poljoprivredu. Finskoj. postala šire poznata tek 1987.

SAD. To je olakšalo poziciju vlade i regionalnih vlasti pred domaćom javnosti i opravdalo poreska izdvajanja. savremeni ruralni razvoj nije moguć bez institucionalnih pretpostavki. uglavnom pšenice i pirinča." Realnija vizija koncepta integralnog ruralnog razvoja (IRR) se javlja početkom 1970-tih. Nastanak i razvoj ruralne politike u EU Istorijski." a koncept podržava i Mc. god. razvija malu privredu. već i zbog toga što se ponuda i tražnja radne snage na tržištu rada 218 usaglašavaju sa ponudom i tražnjom određenih kadrovskih profila. 42-45. Namara. Španija i dr. samo zbog otvaranja novih radnih mjesta. 48). ekonomska kolebanja u agrarnom kompleksu. Švedska.) u cilju valorizacije ruralnih područja. prva je potrbno odrediti prioritete. Merril.8. 107 . podržavala lokalne programe i inicijative. 216 Vidjeti više u: Christina Kovachazy. American Agriculture in the Third World. Inicijative za lokalni razvoj.” Prvi projekti su se odnosili na komunalni razvoj. prerade i plasmana broj 12/88. Francuska je među prvima primjenila ruralnu politike u cilju međusektorske orijentacije razvoja ruralnih područja. ukazuje na razlike među članicama u nekim istorijskim etapama njihovog razvoja. i to onaj rast koji je kombinacija novog sjemena. afirmiše se kao uspješan izvoznik vina i drugih poljoprivrednih proizvoda. 216 214 Michael Perelman: The Green Revolutin. ed. p. print in Radical Agriculture. potrebno je utvrditi ciljeve i aktivnosti poslije analize postojećeg stanja. posebno turizam. uz korišćenje velikih količina mineralnih đubriva i odgovarajućeg načina upotrebe vode preko irigacionih sistema. Švajcarska. Karakterističan geografski i geostrategijski položaj. broj 1-2/1988. Ruralna ekonomija i ruralni kompleks su sinonimi za integralnu. Francuska. Agrarna ekonomije. uredjenja prostora.6. 217 U Francuskoj je još polovinom 1970-tih formiran Međuministarski odbor za razvoj sela. by R. Koncept omogućava korišćenje ogromnih prirodnih potencijala. Vujatović -Zakić. Makroekonomija. nedostatak infrastrukture. visine nacinalnog 215 dohotka. 215 Vidjeti više u: Antonio Vasquez Barquero. bilo je neophodno adaptiranje sortimenta tržišnim trendovima. teritorijalno zaokruženu seosku privredu. Vlada Španije je posebnim programima ulagala u industrijske pogone na ruralnim područjima.. N. Postupak formulisanja seoske politike. učinili su Španiju interesantnom za primjenu strategije ruralnog razvoja. str. mjesta poljoprivrede i dr. Ona je utkana u osnove američke spoljne politike. prerade i plasmana. Interesantan primjer je proizvodnja vina. god.2. Međutim. U Rimu 1971. institucionalnih. Iskustva razvijenih zemalja zavise od veličine... nudi vrhunske turističke usluge itd. Sistem obrazovanja je u funkciju smanjenja frikcione i strukturne nezaposlenosti. Integralni karakter ruralnog razvoja je određen interakcijom ekonomskih. Primjer Španije koja (u odnosu na najrazvijenije članice Zajednice) nije imala dovoljno kapitala za rješavanje nagomilanih problema u ruralnom sektoru. ovim pristupom se stopa nezaposlenosti ne smanjuje. Glasnik poljoprivredne proizvodnje.111 (u Z. razvoja seljačkih imanja. Tako počinju ulaganja bogatih prema siromašnim. Interesantno je 214 navesti jedan aspekt definisanja zelene revolucije : "Obično se smatra da je zelena revolucija ono što danas podrazumijeva ubrzani rast poljoprivredne proizvodnje u zemljama trećeg svijeta. Beograd 1988. 38-41.. No. str.York 1976. uz marketing pristup plasmanu vina na svjetsko tržište. ispoljavajući se tako kao integralni dio njenih poslijeratnih nastojanja da socijalne revolucije drži u određenim granicama koje bi svijet profita činile bezbjednim. Tako najrazvijenije zemlje počinju primjenu ovog razvojnog modela (Japan. str. Jer. demografskih i ekoloških komponenti. Zatim dolazi "Program zelene revolucije" koji ima za cilj rast proizvodnje hrane. Bez obzira što je Španija već bila uspješan proizvođač. socijalnih. Posljednjih decenija Španija ostvaruje relativno stabilan rast. Rezultati su se ogledali u novim radnim mjestima koja su nastjala kao rezultat korišćenja prirodnih resursa i ekspanzije malih i srednjih preduzeća itd. Glasnik poljoprivredne proizvodnje. koje treba da prate zakonske pretpostavke i rad institucija. koristi prirodne resurse. a Francuska ima rast zaposlenosti na ruralnim područjima. zelena revolucija je daleko više od razvoja jedne biljke i genetike. zatim strateške ciljeve. Unapređenje je rješeno projektima ruralnog razvoja. raste tražnja u sektoru usluga itd. nezaposlenost. spriječavanja migracija. Ciljevi su integralni. 218 O frikcionoj i strukturnoj nezaposlenosti vidjeti u Burda i Viploš. Jer. FAO i Međunarodna banka za obnovu i razvoj (IBRD) organizuju simpozijum "Poljoprivredne institucije za integralni ruralni razvoj. Izvoz vina i konjaka poslednjih decenija je eksterno konkurentan. koju čini skup brojnih međusobno povezanih djelatnosti i aktivnosti. i konačno. Francuski model je karakterističan po tome što obrazovanje prilagođava lokalnoj privredi u cilju otvaranja lokalne berze rada i prilagođavanja školskog sistema rastućoj tražnji u ruralnom sektoru. god. dislokacije manje 217 prljavih industrija itd. ideju razvoja slabije razvijenih regiona rađa pokret ”Životni standard” lansiran u projektu “Osnovnih potreba.(Ibidem). Harper Colophon Books.

Evropski model razvoja ruralne ekonomije. Temelj politici ruralnog razvoja EEZ je postavljen 1968. god. Manšoltovim (Mansholt) planom, koji se vezuje za modernizaciju poljoprivrede strukturnim reformama proizvodnje, prerade i marketinga poljoprivrednih proizvoda, kroz tzv. "zajedničke akcije" finansirane 219 fondovima Zajednice. Plan polazi od dvije tvrdnje: prve, da "politika netržišne podrške cijenama sama po sebi ne može riješiti fundamentalne probleme poljoprivrede", i druge, da su cijene u Zajednici "previsoke da 220 bi omogućile izvoz po zadovoljavajućim rezultatima." Ciljevi Manšoltovog memoranduma su bili: brža adaptacija poljoprivrednih struktura, utvrđivanje regionalnih razlika i mjere za manje razvijena područja čime Zajednica uvodi teritorijalni pristup radi ostvarenja ekonomske, socijalne i prirodne ravnoteže u poljoprivredi i 221 drugim djelatnostima. Uspostavljena politika je izgrađivana reformisanjem Zajedničke agrarne politike (CAP). Zvanični početak snažnijeg uticaja politike ruralnog razvoja na evropskom prostoru, prezentiran je 222 dokumentom "Budućnost ruralnog društva."

8.6.3. Reforme strukturnih fondova
Reforma Strukturnih fondova ("Delors I package" and "The single Act: a new frontier for Europe, od 1987.), izvršena je 1988. god. u cilju stvaranja jedinstvenog, ujedinjenog ekonomskog područja Evrope, kome je imperativ redukcija međuregionalnih razlika. Ovaj pristup kompletiraju Mekšerijeve reforme (MacSharry 223 reforms) CAP iz 1992. god. koje su iste godine potvrđene Mastrihtskim dogovorom (Maastricht Treaty). U njemu su dodate riječi "uključujući ruralna područja." Prateći dokument Mastritskog dogovora je Delorov paket II (Delors II package) iz 1992. god. kojim se preko politike ruralnog razvoja farmerima omogućava da ostanu na posjedu, obezbjede diversifikaciju zaposlenosti, planiraju razvoj u lokalnim zajednicama i štite 224 životnu sredinu. U paketu "Dolores II" ruralni razvoj postaje ključni element ekonomsko-socijalne kohezije. Reformama CAP, EEZ je aktivnosti reorganizovanih Strukturnih fondova poslije 1988. god. usmjeravala prema ruralnom razvoju. Lansirani su ciljni programi (regional and horizontal objectives). Regulativa je proširivana da bi zadovoljila dva cilja u okviru "Ciljnog programa 5" (Objective 5): prvo, podrška ruralnom razvoju (regionalni ciljni programi 5b), te prilagođavanje i diverzifikacija poljoprivredne proizvodnje (horizontalni ciljni programi 5a). Veza između strukturne politike u poljoprivredi i šireg teritorijalnog pristupa uspostavljena je "Ciljnim programom 1 i 5b" (Objectives 1 and 5b) u okviru Strukturnih fondova. Strukturna politika Unije proističe iz reformi Strukturnih fondova uspostavljenih "Ciljnim programima" 1, 2, 5b i 6. (Objectives 1, 2, 5b and 6) primenjivim u posebno definisanim regionima. Tu su priključeni i horizontalni "Ciljni programi" pod oznakama 3, 4 i 5a (Objectives 3, 4 and 5a) primjenjivi širom Unije. Regionalni pristup omogućava alokaciju sredstava ka regionima specifičnih problema i priliku da Strukturni fondovi Zajednice kombinuju svoje resurse. "Ciljni programi" 5a služe za strukturno prilagođavanje poljoprivrede i primjenjivani su horizontalno van "Ciljnih programa" 1 i 6. U okviru programa 5a od izdvojenih 5438 mil. ECU (cijene 1994.) iz EAGGF za period 1994-1999. god. najveći dio je distribuiran na kompenzatornu podršku manje favorizovanih područja (oko 36%) što naročito dolazi do izražaja u Njemačkoj, Velikoj Britaniji i Luksemburgu. Na podršku mladim 225 farmerima odlazi 23% sredstava (Belgija, Francuska) .

Strukturni fondovi: Fond za evropski regionalni razvoj (ERDF), Evropski socijalni fond (ESF) i Garantni fond (EAGGF) sa dve sekcije ("Guarantee" and "Guidance"). 220 Rural Developments, European Commission for Agriculture (DiG VI), CAP 2000, Working Document 1997., p.2. 221 Vidjeti više: Z. Vujatović-Zakić i Ž. Stojanović: op.cit., str. 215-216. 222 European Commission COM/88, Final 28.07.1988: "The future of rural society", Brussels 1988. 223 Mekšerijeve reforme su važne za redukcije subvencija u poljoprivredi, naročito regulative o tzv. Pratećim mjerama CAP. Među njima su: ranije penzionisanje farmera, izvlačenje zemljišta iz poljoprivredne proizvodnje (set-aside) i redukcija proizvodnje hrane, podizanje manjih prirodnih parkova, agro-ekološke mjere i očuvanje seoskog ambijenta. U praksu se uvodi i organska poljoprivreda. Ovo vodi podršci ruralnoj ekonomiji direktnim novčanim stimulacijama iz FEOGA (Fond za cjenovnu podršku). O ovome vidjeti više u: Pamela M. Barnes and Ian G. Barnes, Environmental Policz in the European Union, University Press, Cambridge, 1999., p 17. 224 European Commission: From the Single Act to Maastricht and Beyond: the Means to mach our Ambitions, Com (92) 2000 final (11 Feb,), Brusselo 1992. 225 Rural Development, European Commission, p. 61.
108

219

O ekonomskoj diverzifikaciji ruralnih područja brinu regionalni "Ciljni programi," temelj savremene strukturne politike EU, odnosno politike ruralnog razvoja: Ciljni program 1 (regionima koji zaostaju ekonomski i GDP manjim od 75% prosjeka EU), ciljni program 5b (ruralna područja nižeg ekonomskosocijalnog nivoa, visokom nezaposlenosti, niskim dohotkom i demografskim problemima i ciljni program 6 (za sjeverne regione iznad 62-ge paralele i gustinom naseljenosti ispod 8 stanovnika po km²). EU u oblasti ruralnog razvoja kontinuirano provodi aktivnosti preko nadležnih institucija sa regulativom 226 Savjeta (Council Regulation). Tu su i brojne lokalne inicijative. Pored programa Liderove inicijative (The Leader Community Initiative Programme) vrijedno se osvrnuti na Kork deklaraciju i Agendu 2000, iz koje je proizašao Berlinski sporazum. Leader Initiative je program razvoja ruralnih područja EU, lansiran 1991. god. "otvarajući nove vidike za 227 Metodološki je pomogao širenje novog načina olakšica i strategije ruralni svijet i ka ruralnom svijetu." ruralnog razvoja na osnovama sedam komponenti: uvećanju lokalnih potencijala, utemeljenju teritorijalne strategije, pristupu od baze do vrha, integralnom ili multisektorskom pristupu, decentralizaciji i menadžmentu finansijskih sredstava, horizontalnom i privatno-javnom partnerstvu i umrežavanju. Princip "odozdo na gore" jača ulogu lokalnih akcionih grupa (Local Action Groups-LAGs) i organa lokalne uprave. Leader vrjednuje tri komponente za dobijanje sredstava iz Strukturnih fondova i drugih sredstava: inovativni pristup prema ruralnom razvoju, razmena know-how i međuregionalna saradnja. Tranzicija Leader I u ambiciozniji Leader II nije bila laka. Decentralizacija, kao princip Liderovih programa dovodi do povećanja birokratskih procedura, što usporava plaćanje odobrenih sredstava korisnicima. Uspjeh Leader I je učetvorostručenje sredstava alociranih Lideru II (1994-1999. god.). Najveće zemlje, Francuska, Velika Britanija i Njemačka malo koriste preporuke Leader u primjeni i modifikaciji vlastite organizacije. Slično je u Holandiji, Belgiji, Danskoj, Austriji i Švedskoj čije vlade redukuju uticaj Leader-a na ruralna područja zbog nepovjerenje koje nastaje uplitanjem Unije i činjenica da su neke od ovih zemalja već praktikovale slične metode i prije Leader-a. Suprotno, motivisane zemlje kao Španija, Portugal i Irska koriste Leader, koji inspiriše nacionalne programe ruralnog i regionalnog razvoja. Deklaracija Kork (Cork Declaration) je usvojena 1996. god. na Evropskoj konferenciji o ruralnom razvoju 228 (European Conference on Rural Development). Na skupu su utvrđeni politički pravci daljih aktivnosti u provođenju ruralne politike i razvoju ruralne ekonomije. Deklaracija potvrđuje potrebu da građani Unije treba da plate kako bi Zajednica ostvarila uravnoteženiji i održivi rast, kako bi se podigao kvalitet života i ujednačili uslovi socijalne politike, zdravstva itd. Ruralno se često povezuje sa seoskim, jer su seoske teritorije po kritrijumima Unije, najčešće ruralna područja. Zato je i Konferencija u Korku održana pod motom "živjeti na selu." Deklaracija ima devet tačaka zasnivanih na slijedećem: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Održivi ruralni razvoj je jedan od prioritetnih zadataka Unije. Ruralni razvoj mora biti multidisciplinaran i multisektorski. Podrška rastu i diversifikaciji ekonomsko-socijalnih aktivnosti održivog razvoja. Postojanje privatne i zajedničke inicijative u inves-ticijama, tehničkoj pomoći, servisima, infrastrukturi, obrazovanju, obuci, informacionim tehnologijama i dr. Razvoj se zasniva na principu subsidijarnosti regionalnih i nacionalnih nivoa. Principi jedinstvenosti, jednostavnosti, fleksibilnosti i decentralizacije. Politike treba biti koherentna, bazirana na trans-parentnim procedurama i integrisana u pojedinačne programe ruralnog razvoja.

Od početka 1990-tih zemlje članice EU preduzimaju određene inicijative usmerene na preobražaj ruralnih područja. U ovo vrijeme poznate su inicijative Zajednice: Leader, Interreg, Regis, Envireg, Pease i Posei. 227 Marjorie Jouen, The European Rural Model, Leader Magazine No 25, winter 2000/2001., p. 5. 228 Plumb H; The Cork Declaration – A Living Countryside, Rural Europe – Future perspectives, Cork 7-9. 1996.
109

226

▪ ▪

Korišćenje lokalnih izvora sredstava za finansiranje u ohrabrivanju lokalnih razvojnih projekata. Sredstva treba usmjeravati u mala i srednja preduzeća. Tehnička pomoć, obrazovanje, obuka, komunikacije, uspostavljanje poslovnih odnosa sa ruralnim područjima i praćenje provođenja mjera ruralnog razvoja EU.

Očigledno je, da je Deklaracija iz Korka dala snažne političke poruke i operativne smjernice u daljoj izgradnji koncepta ruralne politike EU. Agenda 2000. To je najvažniji dokument Komisije posle MekŠerijevih reformi (MacShary Reform 1992.) 229 koji tretira buduću CAP. Ovaj projekat otvara nove perspektive ruralne ekonomije. Prioritetno se bavi reafirmacijom političkih prioriteta ekonomske i socijalne kohezije na cjelokupnom prostoru Zajednice. ▪ ▪ ▪
230

Agenda 2000 pokriva:

osnaživanje zajedničke politike u ruralnom i ukupnom razvoju i budućim proširenjima; finansijsku podršku područjima planiranim za razvoj ekonomske i socijalne kohezije i na teritorijama sa GDP "per capita" ispod prosjeka Zajednice; sredstva Strukturnih fondova koji će pratiti ovu aktivnost. Koristiće će ih 15 zemalja članica. Za korišćenje su utvrđeni kriterijumi. Oni se odnose se na stanje GDP, zapošljavanje, produktivnost rada, infrastrukturu, strukturne probleme itd. Kriterijumi su procenat naseljenosti ispod određenog novoa, neprilagođenost sistema obrazovanja, obuke i zapošljavanja. Agenda podržava države koje će postati članice Unije, pa je ruralni razvoj važan i za zemlje kandidate. Ovo je i novi evropski pogled na budućnost. Obim sredstava pomoći za politiku ruralnog razvoja je dodatna potvrda, da u određenim okolnostima ovaj pristup ima prednost u odnosu na konvencionalne razvojne modele.

Od raspoloživih Strukturnih fondova 5% se usmjerava za zajedničke inicijative. Članice sa GDP "per capita" manjim od 90% prosjeka Unije koje su pristale na treću fazu EMU su zadržale pravo upravljanja tim fondom. Fond koji je imao godišnji budžet oko 3 mlrd. ekija kontinuirano se koristio za podršku projektima na području izgradnje transevropske mreže i transportne infrastrukture. Odnos sa evropskom poljoprivredom. Agrarni Savjet 1999. god. postiže sporazum o suštinskim 231 reformama CAP vezanim za period priključenja novih članica EU. U direktnoj vezi sa ovim sporazumom je Fišlerova reforma, koja predviđa da izdaci za poljoprivredu ne prelaze više od 74% rasta GNP. Ipak, Fišlerova 232 reforma je dobila i amandmane (Savjet u Berlinu 1999. godi.). Agendi 2000 uočava da je "osnovna razlika između evropskog i modela poljoprivrede naših glavnih konkurenata u multikulturalnoj prirodi evropske poljoprivrede i njene uloge u ekonomiji, okruženju društva i očuvanju prirodnih predjela iz čega proizilazi 233 potreba podrške održanju poljoprivredne proizvodnje širom Evrope i očuvanju farmerskih dohodaka." Agenda 2000 u Berlinskom sporazumu zahtijeva da se kao osnova uzme koncept multifunkcionalnosti evropske poljoprivrede, koji od farmera ne traži da se isključivo bave poljoprivrednom proizvodnjom, već insistira na aktivnostima ruralne ekonomije (šumarstvo, turizam, zanatstvo, zaštita ambijenta itd.) uz naknadu 234 za zaštitu poljoprivrednog okruženja agroekološkim mjerama. Ovo jača poziciju EU u pregovorima unutar WTO.

Decembra 1997. god. Savjet Evrope na prijedlog Jacquesa Santera usvaja AGENDU 2000 kao osnovu reformi CAP čime se otvaraju nove perspektive ruralne razvojne politike. Osnovni cilj ove reforme, prihvaćene u Berlinu (mart 1999. god.) je da se CAP unaprijed prilagodi proširenju na Istok kako bi se ono učinilo mogućim i bezbolnijim. 230 CEC (1997), Agenda 2000 vol 1: For Stronger and Wider Union; vol 2: Challange of Enlargement; vol 3: Opinions of the European Commission on the Applications for Accession. 231 Agricultural Council, Political agreement on CAP reform, Agricultural Newsletter, Special edition 11. 1999. 232 Vidjeti u: COM (1999), Presidency Conclusions: Berlin European Council 24 and 25 March 1999. 233 Vidjeti u: Agenda 2000, Bulletin EU, No 5/97, Brussels 1997; Explanatory Memorandum: The Future of European Agriculture, Brussels 1998; Evolution of Financial Impact of the Commission Proposals Concerning the Reform of the Common Agricultural Policy, Agenda 2000 (2000-2006), Brussels 1998. 234 Ekonomske aspekte agroekoloških mjera naći u: Popović Goran, Makroekonomski aspekti agroekoloških mjera u EU, Ekonomika poljoprivrede, Beograd, 2009. god.
110

229

) gdje se obrađuje zemljište. ne samo zbog visine podrške (npr. reguliše se agregatna tražnja. evra. Iz prethodne tabele se uočava da učešće ukupnih sredstava za podsticanje ruralnog razvoja iznosi oko 10% ukupnih sredstava za finansiranje CAP. što u je krajnjoj liniji EU vodilo u konflikte sa WTO.Redukcije cijena poljoprivrednih proizvoda u Berlinskom sporazumu nisu nove u reformi CAP. ili utiče na inflaciju preko cijena poljoprivrednih proizvoda).: Plan trošenja budžetskih sredstava EU (mil. stopu nezaposlenosti. teški klimatski uslovi i sl. i prat. Ovo ne obezbjeđuje makroekonomsku poziciju razvojnoj ruralnoj politici na nivou Unije.14. a po kriterijumima koriste sredstva znatno veća od svog outputa. 225.) Mjere Ukupno CAP bez R.R. cijene iz 1999. tako i budućih plaćanja.R. p. smanjenje podrške poljoprivredi nije takvo da bi dovelo do većeg uvoza u odnosu na domaće proizvode. bilo bi pretenciozno makroekonomski značaj CAP svesti samo na ove dimenzije. No. Naravno. CAP ima makroekonomski značaj. U ovoj šemi nadoknada za životnu sredinu izostavljen je "princip zagađivač plaća" (polluter pays principle – PPP). pa zato ima i obilježja regionalne politike. R. Tabela 8. Upravo ova isprepletenost sa ostalim zajedničkim i nacionalnim politikama omogućava ekskluzivitet ruralnoj politici EU. opstaju komune i čuva tradicionalni ambijent. ali to može biti slučaj u regionima koji nisu razvijeni. 111 . što se može vidjeti iz tabele 8.). realne zarade itd. Kontinuitet ovih politika ukazuje na volju EU da ih održi bar na postojećem nivou. jer ova zajednička politika utiče i na budžet. ruralna politika je jednim svojim dijelom i koheziona politika. Obzirom na dominantno učešće CAP u budžetu EU. jer slabljenje veza poljoprivredne proizvodnje i podrške cijenama poljoprivrednih proizvoda (podsticaja za intenzivnu proizvodnju koja ohrabruje farmere za maksimalno korišćenje resursa) počinje Makšerijevim reformama (1992. 2000 40920 36620 4300 2001 42800 38480 4320 2002 43900 39570 4330 2003 43770 39430 4340 2004 42760 38410 4350 2005 41930 37570 4360 2006 41660 37290 4370 Izvor: Pamela M. Fišlerova reforma je proširila šemu manje favorizovanih područja. nego i snažnog uticaja na stanje spoljnotrgovinskog bilansa i spoljne ravnoteže. mj. prioritetne su njene relacije sa poljoprivrednom politikom. Barnes and Ian G.14. Drugo. Iz prethodnog se može zaključiti da je ruralni razvoj snažno inkorporiran u CAP. Moglo bi se reći da je on važan konstituent Zajedničke agrarne politike. Tendencije i strukturni odnosi između CAP i ruralnog razvoja nisu mijenjani ni u novijem periodu. kako kod tekućih. Članice EU su u ovu kategoriju mogle uvrstiti specifična područja (brdsko-planinska područja. Ipak. Ipak. Barnes. može se konstatovati da su izdvojena sredstva podrške ruralnom razvoju značajna i relativno stabilna.

i zemlje koje ne mogu a htjele bi. Iako ne treba zanemariti bezbjednosne. da se inkorporiraju u evropski monetarni sistem. Razvoj zajedničkog tržišta nije moguć bez monetrane politike EU. Isto tako. danas je ona potpuno okrenuta ka ekonomiji. Miroslav Prokopijević. Gordana Čenić-Jotanović. Devizni kurs i devizno tržište. John Pinder. federalnih. 2004. Oxford. The Economic of Monetary Integration. Netherlands. Međunarodni ekonomski odnosi. CID. i dr. The Economics of European integration. još ima tendencija zadržavanja nekih ovlašćenja od strane nacionalnih banaka. Oni su sublimirani u makroekonomske indikatore ekonomske uspješnosti (kriterijume konvergencije).. O ekonomskim sistemima vidjeti u: Bajec Jurij.. autor elaborira i odnose u oblasti konkurencije. 2006. Monetarna unija je decidno determinisan sistem u kojem se odluke monetarnih vlasti moraju striktno provoditi u ekonomskom okruženju koje još uvijek nije potpuno harmonizovano. Zato se u evrointegracijama javljaju dvije ekonomske substrukture: monetarni sistem (MS) i monetarna unija (MU). FED. Na slobodama kretanja roba. da autonomno rješavaju probleme makroekonomske stabilnosti. socijalne i druge aspekte zajedništva. god. Oxford University Press. Ekonomski fakultet. Mike Artis&Frederick Nixon. Zemlje osnivači su od EMU očekivale veliku korist na širem ekonomskom planu i jačanju komunitarnosti. god. ovi procesi dolaze poslije ustanovljenja drugih zajedničkih politika. O monetarnim sistemima vidjeti u: Miljković Dejan. Oxford. Ekonomski fakultet. Evrosistem kao vrhunsko dostignuće moderne epohe ima specifične pretpostavke i ciljeve funkcionisanja. 1992. usluga i ljudi.. De Grauwe. Oxford University Press. Međutim. i Mike Artis&Frederick Nixson. ipak su dominatne 238 ekonomske dimenzije evropskih integracija. 238 U knjizi Carliberg Michael. Osnove i teorija monetarnih integracija Ekonomije unitarnih.. Građevinska knjiga. Monetarna unija je složeni oblik institucionalizacije ekonomskog prostora i jedno od najsloženijih i najznačajnijih komunitarnih dostignuća. i obaveza kojih se pridržavaju postojeće članice EMU. evropski monetarni sistem je zatvoren za zemlje koje ne mogu ispuniti nametnute uslove pristupanja. 237 Ovu vezu utvrđuju Richard Baldwin&Charles Wiplosz. klasifikovana u fundamentalne zajedničke politike. O tome najbolje govore uslovi prijema za nove. Beograd. 2007. EMU je endemska asocijacija koja se prvi put javlja na ekonomskoj sceni. Beograd. 112 235 237 . kapitala. Oxford University Press. Ekonomski fakultet u Beogradu. Ekonomski razlozi su osnovni pokretači osnivanja EMU. unutrašnje i spoljnopolitičke.. 2006. Upravo zbog složenosti i političke osjetljivosti monetarne sfere. Liberalizacija kretanja roba i usluga. koje su obično plod rezistentnosti političkih struktura i želja nekih vlada članica. 2008. ali još uvijek nedovoljno centralizovana i segmentirana. pa je u EU monetarnih sistema.1. Kao rezultat. nezamislive su bez autentičnih 235 Monetarna politika je ključna za provođenje opšte ekonomske politike. EVROPSKA MONETARNA UNIJA 9. Evropska monetarna unija. P. god. itd. Optimalno funkcionisanje slobode kretanja kapitala nije moguće bez harmonizovane monetarne politike. Institucionalno konstituisanje Evropske monetarne unije (EMU) se događa u kasnom periodu njenog 236 postojanja i još nije u potpunosti završeno i prihvaćeno od nekih najvažnijih članica. zajedničke valute i održavanja trajnog poverenja prema njoj. centralne banke Njemačke i Francuske. European Union. Jednostavno. konfederalnih ili zajednica država. Ekonomski fakultet. Ekonomska i monetarna integracija Evrope. The McGrow-Hill Companies. The Economic of the European Union.. Zato su pregovori o monetarnim pitanjima komplikovani i politički osjetljivi. god. Banja Luka. 236 O EMU vidjeti u: Vujo Vukmirica. Nikola Špirić. 2008. postoje zemlje koje mogu a neće. 2007. The Economics of the European Union. Dakle. učvršćeni su stubovi razvoja i opstanka EU. sa posebnim osvrtom na ECB. Springer. te slobodno cirkulisanje kapitala integrisanog evropskog prostora su ekonomski procesi. 2007. 2005. Monetary and Fiscal Policies in the Euro Areas. Ako je ideja o evropskoj koheziji poslije Drugog svjetskog rata bila fundirana i na potrebi za mirom i bezbjednosti. god. CID. Savremeni privredni sistemi.9. autori pišu o interakciji monetarne i fikalne sfere u Evrozoni. ali i drugi autori koji pišu o evropskim integracijama. S druge strane. Banja Luka. Ovo se posebno odnosi na noviju istorijsku epohu. Oxford Univrsity Press. Zajednica nije uspostavila ni jednu sličnu stratešku promjenu koja otvara nove društvene horizonte. Nije teško primjetiti da uz politiku širenja na istok. centralna bankarska institucija je politički samostalna (posebno u kontroli inflacije). 2000.

: Krugmanov dijagram koristi i gubitaka monetarne unije 240 Koristi i gubici (troškovi) monetarnih integracija su predstavljeni postotkom outputa duž ordinatne ose.2. Nesporno je da integracioni procesi djeluju na promjene ukupne dobiti i troškova. in Paul de Grauwe and L. Grafikon 9.). Teorijskom rasvjetljavanju ovog problema doprinosi i Krugmanov pristup. Policy Problems of a Monetary Union. carinskih itd. Od stepena integracija zavise koristi i nedostaci. 62-65. On simplificirano objašnjava koristi i troškove monetarnih integracija u zavisnosti od intenziteta integracionih procesa. koji su u konačnom. P. 1990. 113 . Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića. ali i izvan nje.. The European Monetary Sistem in the 1990s. je modifikacija Krugmanovog grafikona. 1990.: Koristi i troškovi monetarnih integracija 239 O ovoj problematici videti više u: Krugman.1. London. Uniji raste uticaj i u Svjetskoj banci. Novi Sad. Papademons (eds. London.. članice su izgubile mogućnost kreiranja deviznog kursa prema drugim članicama. 2004.. god. Osnova koju koristi Krugman je primenjiva za integracije širom svijeta. 240 Izvor: Krugman. 239 Grafikonu 9. Longman. Danas se javljaju ideje o novim monetarnim unijama.1.Današnja EMU ima veliki uticaj na svjetsku ekonomiju preko jedne od najvažnijih svjetskih valuta. P. Teorijska osnova EMU je zasnovana na nekim ključnim momentima specifičnim za evropske monetarne integracije. The European Monetary Sistem in the 1990s. Koristi i gubitci od uvođenja monetarne unije prikazani su Krugmanovim dijagramom (9. Ekonomija monetarne unije (prevod s engleskog).). Grafikon 9.2. kako monetarnih. Papademons (eds. što dodatno potvrđuje hipoteze na kojima je ovaj pristup fundiran. i Paul de Grauwe. Prije svega. MMF i OECD. in Paul de Grauwe and L. Ova odricanja su kompenzovana brojnim koristima od jedinstvene valute šireg ekonomskog prostora. god.). str. Policy Problems of a Monetary Union. Longman. tako i trgovinskih. što je motiv svih integracija. dok je stepen integracija na apscisi predstavljen učešćem trgovinske razmene unutar unije u nacionalnom outputu. poslije pristupanja Uniji. Krugman i teorija evropskih integracija. jedna vrsta cost-benefit analize.

Smanjenje tržišne diskriminacije. utvđivanju činjenica koje potvrđuju validnost Krugmanovog dijagrama kao teorijske osnove EMU. Drugo. jer ulaskom u Uniju postižu veću korisnost od razvijenijih sistema. posebno u cijenama dobara na tržištu EU je korist koja proizilazi iz upotrebe zajedničke valute kao mjerila cijene i mjerila vrijednosti. s jedne strane. Problem je u potencijalnoj razlici niže inflacije i očekivanja sa finansijskog tržišta za stabilnom razmjenoma. Uklanjanje trgovinskih barijera utiče na viši stepen konvergencije nominalne kamatne stope. transakcionih troškova. Komisija je za tadašnju EZ kvantifikovala korist od smanjenja transakcionih troškova pri prelasku na zajedničku valutu u iznosu od 0. Ove pojave stimulišu investitore za ulaganja u EU. Uz to. 241 114 . relevantne za procese monetarnih integracija u EU. Jak evro je i politički adut EU u globalnim ekonomskim i političkim odnosima i afirmaciji panevropskih interesa. javljaju se pozitivni efekti ekonomije obima koji rastu širenjem EU. Stabilnost realnog deviznog kursa dovodi do nižih premija od rizika uključenih u realnu kamatnu stopu itd. Ipak. držanje rezervi u evru) što smanjuje nivo obaveznih deviznih rezervi ECB. veličinom integracije. Koristi za članice monetarne unije su veće ako je veći stepen monetarnih integracija. Ipak. Slijedeće. Zaključak. stabilnost realnog deviznog kursa utiče na međunarodnu konkurentnost. mogu se generisati i druge ekonomske tendencije. prva korist od uvođenja zajedničke valute je pad troškova razmjene tj. Tada je prelomna tačka integracija. Na neki način. Ovo stanje pretpostavlja stvaranje pritiska na cijene i rast inflacije 243 što narušava opštu makroekonomsku ravnotežu. Ovo djeluje na nagib krive korisnosti Krugmanovog dijagrama. pretpostavlja se da većim stepenom integracije raste učešće ukupne razmjene u GDP. Ona postaje tržišni arbitar segmentiranja tržišta. pa se i zbog toga evropske zemlje lakše odriču monetarnog suvereniteta. suština analize su relacije evropskih zemalja prema monetarnim integracijama. Krugman determiniše fundamentalne elemete. dostizanjem take u č (İopt) ekonomija EU i njen monetarni sistem i dalje tee desno od nje. pa su reakcije cijena i zarada na promjene deviznog kursa izražene. Problem koji se javlja padom monetarne autonomije i posljedične konvergencije nominalnih kamata članica ERM je u tome da konvergencija kamata ne mora uvijek odgovarati konvergenciji inflacije. ali i očekivanja agenata. tačnije.2% GDP Zajednice. Već je naglašeno da Izgradnja složenog monetarnog sistema EU dolazi tek poslije integracija i uvođenja zajedničkih politika. Nagib krive gubitka (troška) je negativan zato što rast ekonomskih integracija doprinosi većem ušešću uvezenih dobara. 242 EU je prije i poslije monetarnih integracija kvantificirala ove koristi.Dakle. s druge strane. kriva korisnosti integracija je direktno proporcionalna sa ukoliko je integracija potpunija i šira. Teorijski. oni su i svjetski ekonomski fenomeni. da su gubitci manji 241 Suprotno. Ovo umanjuje uticaj nominalnog deviznog kursa na kretanja outputa i cijena. između koristi i gubitaka (troškova)İopt. jer ulaze u zon u integracija u kojoj su ž koristi veće od gubitaka (troškova). Dijagram ukazuje da rast stepena integracija smanjuje gubitke (troškove) u novoj uniji. Nesporni su pozitivni efekti koji se javljaju zbog posjedovanja evropske valute od strane zemalja van EU (npr. 242 Prvobitno. Jedna valuta omogućava investitorima alokaciju resursa prema principima ekonomije obima i optimalizacije agregatne ponude (proizvodnih kapaciteta). Sublimacija najvažnijih faktora "cost-benefit" analize prilikom uvođenja zajedničke valute je složenija od zaključaka pojednostavljenih prethodnih teorijskih primjera i postavki. veću korist od monetarnih integracija imaju zemlje sa manje produktivnim sistemom razmjene deviza. Dalje. što će pritiskati rast novčane mase. jedinstvena valuta amortizuje fluktuacije deviznih kurseva u EU. Jasno je. 243 Ovo je tzv. EMU i evro su najveća dostignuća evropske integracije. Kada između kamatnih stopa i stopa inflacije postoje disproporcije može se dogoditi da realne kamatne stope padnu. Ova korist zavisi od politike deviznog kursa evra. Waltersova kritika (1986) premo kojoj se može ugroziti antiinflaciona disciplina i situacija okrenuti prema inflacionom pritisku. Teorijski. To doprinosi evropskim firmama da brzo i efikasno donose investicione odluke i eliminišu rizik promjena deviznih kurseva.

a Ugovorom iz Rima 1967. Iste godine. Uspješno funkcionisanje EMS je ubrzalo aktivnosti na uspostavljanju monetrane unije (MU). posljednjih decenija prošlog vijeka jeste kontinuitet istorijskih standardizacija poslovnih transakcija i tendencija ka monetarnim integracijama. ovi primjeri se ne mogu komparirati sa modernim monetarnim politikama. se osniva EZUČ. što se poslije strukturnih reformi i dogodilo. zašto se monetarna politika učvrstila kao posljednja od komunitarnih politika? Početak procesa evropskih integracija pedesetih godine prošlog vijeka prati osnivanje EPU (Evropske platne unije) i kliring među tadašnjim članicama. sistem centralnih banaka i harmonizovani fiskalni sistemi. EPU prestaje sa radom 1958. nego i u primjeni antiinflacionih mjera. prestaje potreba za EPU i on se 1958. Tada su samo evrooptimisti vjerovali da će nekad zemlje zajednice evropskih država imati jedinstvenu monetarnu politiku sa zajedničkom monetom. Novci iz perioda vladavine Napoleona i Austrougarske monarhije. god. dominantne svjetske valute.25% dogovorenih valutnih pariteta. Evropska ekonomska zajednica. se udružuju u borbi protiv američkog dolara. nastanak i razvoj EMS i EMU Istorija monetarnih integracija na području evropskih zemalja zadire u duboku prošlost. izbjegavajući striktnost praćenja njemačkog modela. nalaze se na teritorijama mnogih članica EU ili država koje joj žele pristupiti. EMS nije samo uspješan u stabilizaciji nominalnih deviznih kurseva. Ipak. Evropskom fondu za razvoj itd. Tako se dolazi i do odgovora na pitanje.Postoje pretpostavke i uslovi koje članice moraju ispuniti da bi EMU funkcionisala. ali su ipak u određenoj istorijskoj fazi bili dostatni za obavljanje razmjene i funkcionisanje monetarnog procesa. a slijedeće evropska obračunska valuta kojom se vrše izračunavanja poravnanja u EIB. Stari Rim nije bio samo pravno i vojno uređena država. Naravno. arheološkim nalazištima i bogatstvom kovanih rimskih novčanica u najvećem dijelu današnjih teritorija EU. riječ je o slijedećem: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Mora postojati jedinstvena valuta i konvertibilnost valuta zemalja članica. Transakcije je obavljala Banka za međunarodne obračune. kapitalnu kontrolu. Sedamdesete su godine fundamentalnih promjena. U najkraćem. upravo kada i dolazi do prvih operacionalizacija ideja o evropskim integracijama. Ideje. Implementacije zajedničkih politika. krajem osamdesetih počinje ukidanje kapitalnih kontrola i jača njemački uticaj u kreiranju EMS. građevinama. članice su mogle i redefinisati svoje paritete koristeći instrument kontrole tokova kapitala ili tzv. U EPU se "prebijanjem" deficit neke zemlje automatski pokrivao kreditom koji se mogao kretati u okviru kvota za određenu zemlju. Tako su smanjene mogućnosti monetarnih špekulacija i stvorene pretpostavke stabilne monetarne transformacije velikog obima. potrebno je prihvatiti učešće na integrisanom tržištu kapitala EU. Poslije uspostave konvertibilnosti za desetak evropskih valuta. 9. god. Savremena monetarna politika se javlja početkom druge polovine prošlog vijeka. sve navedeno utiče na neophodnu ravnotežu monetarnih agregata. Obavezna je harmonizacija ekonomskog i političkog sistema i jedinstvo pristupa međunarodnom finansijskom tržištu. najčešće strukturnog karaktera stvorile su uslove i potrebu za uspostavljanje autentične monetarne politike. 115 . god. Članice EEZ 1973. uspostavljen je Evropski fond za monetarnu saradnju. gasi. Monetarnu politiku provode centralna banka. Ali. Ili. To su godine uspostavljanja regionalne stabilnosti i "pariranja" američkom dolaru. Pored slobode kretanja.2. On se održavao na konceptu teritorijalnih i ekonomskih integracija (tada poznatih evropskih i dostupnih istočnih teritorija) čiji su dometi i danas vidljivi u čvrstim istorijskim dokazima. Fiksiranje kurseva prema njemačkoj marki je značilo da su članice prihvatile stope inflacije na njemačkom nivou. god. Ugovorom iz Pariza iz 1951. Mastriht i zajednička monetarna politika EU. primjer ekspanzije njemačke marke kao opšteprihvaćene paralelne valute mnogih zemalja istočne i zapadne evrope. Dozvoljene fluktuacije kurseva evropskih valuta se utvrđuju u granicama od +/-2. god. Konačno.

god. januar 1999. Krajem 1996. Slovačka je pristupila EMU 1. Ove zemlje su prije pristupanja donijele legitimne političke odluke referendumima ili odlukama državnih organa. održava se Samit u Dablinu. EMU je "de facto" profunkcionisala početkom 1999. dok Grčka ne ispunjava kriterijume. viši stepen kohezije traži stabilnije devizne kurseve.392. god. januar 2001. Holandija. Tokom 1988.316. a prema podacima za period do 1997. Mađarskoj. god. koji apostrofira fiskalnu disciplinu poslije osnivanja MU. EMU je osnovalo 11 osnivača koji su ispunili uslove pristupanja i to: Njemačka. Kipar 1. Prva faza se odnosi na fluktuiranje u odnosu na ERM.289. U Madridu je odlučeno da se evropska valuta zove evro i procijenjeno da je novu valutu moguće fizički uvesti u opticaj 2002. prezentira osnovne podatke o članicama EMU. Promjene deviznih kurseva dovode i do problema u implementaciji Zajedničke agrarne politike. Prema Ugovoru. a sve članice Unije nisu postale članice EMU. januar 1999.1999. fluktuacije se sužavaju. Andora i San Marino mogu slobodno participirati u 245 evrozoni. uključio je faze iz izvještaja. Malta i Slovačka. Tako je prelazna faza određena kao što stoji u izvještaju.1994. god. Švedska i Danska ne ulaze u EMU svojom voljom. 244 Portugalija.1999.179 Britanija.1997. koja u trećoj fazi jedinstvene zajedničke valute postaje izvršna monetarna vlast. Francuska 1. Jer.1.1. Odluka se morala donijeti do sredine 1998. Belgija 1.1. Uglavnom.). god. god. On finalizira stavove sredinom iduće godine u Amsterdamu. Sve do tada. Bugarskoj i Rumuniji. god.400 5. Patuljaste evropske zemlje Monako. Tabela 9. Druga faza podrazumijeva promjene pariteta u izuzetnim prilikama i punu primjenu procesa konvergencije. Značaj sastanka u Madridu. Vatikan. Francuska. Usposta-vljanem ESCB.140 82. Riječ je o Češkoj. Poljskoj.1. Slovenija.487 10. Iako je bio jedini moguć. uz pretpostavku da je prva faza već bila dostignuta. Španija. Austrija.6. 116 .906 11. Tako je Slovačka postala šesnaesta 246 zemlja u kojoj je evro postao zvanična valuta. god. god. god. god.314. Belgija. 246 Ova zemlja je samo djelimično ispunjavala kriterijume za ulazak u Evrozonu. Finska 1.Alternativa tog vremena su plivajući devizni kursevi. Švedske i Danske. Taj model se razlikovao u odnosu na druge inovacije u monetarnoj sferi. Na sastanku u Madridu tokom 1995. januar 1999. januara 2009. Njemačka 1. Grčka 1. što bi u velikoj mjeri anuliralo uspjeh carinske unije i stabilnost konkurencije. god. U pregovoroma.125. Kipar. ako bi se članicama dozvolile povremene devalvacije. Ostale članice EU (pored navedenih zemalja) nisu pristupile EMU. to bi narušilo postignutu konkurentnost između članica. a Francuska za ranije predložene datume i približavanje EMU na dva nivoa.3.. dao kriterijume konvergencije i izradio ustav ECB. januar 1999. Tabela 9. posebno u sektorima formiranja deviznih kurseva i fiskalne politike. koji su bili relevantni za ulazak u EMU. u treću fazu se ulazi 1. god. Ugovor usvojen u Mastrihtu u decembru 1991. Druga faza započinje 1. Izveštaj se fokusira na pitanje pristupa MU. koji treba da se odvija u tri faze. januar 2008.3. Italija. planirano je osnivanje MU do 1. članice će nova zaduženja uzimati u evrima dok će njihove nacionalne valute i dalje funkcionisati na principu vezanih kurseva odabranih valuta i nulte flukutuacije. kada je na teritoriji te članice počela zamjena slovačke krune za evro. Luksemburg.128 63. sistem je stvarao velike probleme i nove kontroverze. Estonija. Najveći problem u njenoj makroekonomiji i poslije uvođenja evra biće inflacija. Letoniji.666.. EMU se kasnije pridružuju Grčka. uspostavljanjem Evropskog monetarnog instituta koji će se baviti uslovima za ECB. Dodatne probleme će izazavati i svjetska recesija. god.866 766. sa većinom koja ispunjava kriterijume konvergencije (ako većina ne postoji ova faza kreće najkasnije 1. januar 1999. 244 245 Broj stanovnika 8.: Sadašnje članice EMU: Država Datum pristupanja EMU Austrija 1. Litvaniji. Pored Velike Britanije. Treća faza je nepovratno fiksiranje kurseva i ulazak u MU (ESCB već treba imati vlastite inicijative). Irska i Finska. Izvještaj predlaže početak prve faze 1. Delorov komitet donosi izveštaj (listu) ključnih momenata koji su prenešeni u Ugovor o EU.1990. Njemačka se zalagala za fiskalnu disciplinu.

143. liberalizuje cirkulacija kapitala.848 59. do 1998. januar 2009. O tome govori dugoročno kretanje državnih bilansa Unije. 1996. god. Pošto se znalo da će pristup EMU za neke zemlje biti težak. Unija se sa posebnom pažnjom odnosi prema državnim deficitima svojih članica. The Effectiveness of Excange Rate Changes. projekat po mnogo čemu bio jedinstven. prikazano na grafikonu 9.203. 26-38.715 10. 1. 1. Paul. činilo se važnim da period čekanja za ulazak u Uniju bude kratak. god. Evro. Is Europe an Optimal Currency Area? Evidence from Regional Data. januar 1999. Period je praćen nepovoljnom ekonomskom situacijom. Tokom 1994.4. prijem u MU i ostanak izvan nje. u Frankfurtu je stvoren Evropski monetarni institut (EMI) kao prethodnica ECB i SECB. januar 2007. Drugi period od 1994. 1. januar 1999. Zbog toga su državni deficiti na nivou EU minimalni. januar 1999. do 1994. usvojen je novi naziv za evropsku valutu.013. određen kao datum ulaska u EMU.5% prosjeka inflacije tri zemlje sa najnižom stopom inflacije. pored ostalog. CEPR. Uslovi konvergencije se odnose na obavezu limita za ukupan javni dug do 60% GDP. U početku formiranja je bilo različitih mišljenja o veličini prve grupe zemalja i onih koje se poslije toga trebaju pridružiti. januar 2008. U 1993. januar 1999. 1.239. Očigledno. Pojačani interesi za članstvo u EMU su zaoštrili uslove ulaska i iskristalisli odnos prema članicama koje ostaju izvan monetarne integracije. 1. Da bi se rješili ovi problemi. god. inflaciju ispod 1. se fiksira korpa valuta. Ipak. Proširuje se saradnja među centralnim bankama i članicama Unije. god. MU ostavlja prostor za nevjericu među članicama po pitanju mogućih špekulacija devalvacijama valuta zemalja EU koje su van sistema. 1. a posebno u monetarnu Uniju.Irska Italija Luksemburg Malta Holandija Portugal Slovenija Španija Slovačka EMU 1. 117 247 .116. 1991. uz ispunjavanje uslova konvergencije. Prva faza je trajala od 1990. mijenja nacionalne valute. Dalje. Tako se finansijskim transferima pomažu privrede Grčke. januar 1999.599. članice prihvataju novu valutnu i deviznu politiku.894 4. utvrđuje vrijednost ECU i definitivno 247 uspostavlja EMS. kamatom na dugoročne kredite manjom od 2% prosječne kamate za tri zemlje sa najnižom kamatom i dve godine članstva u EMS bez devalvacije nacionalne valute.962 16. ili Dornbusch. naravno. evropska monetarna jedinica tokom 2002. Nije rijetkost da zemlje izvan monetarnih integracija sumnjaju da zemlje osnivači koriste svoj status na štetu drugih članica EU. i dr. god. Ovo je vrijeme kada je EMU aktuelna tema. i u njoj je formirano jedinstveno tržište roba.095 2. Španije. Rudiger.372. Ovo jača Jedinstveno evropsko tržište. iako postoje i suficitarni periodi. DP Number 555. još uvijek predstavljaju kontroverze sa kojima se i danas suočava EU. O ovome vidjeti u: De Grauwe. 1.200 404. dodatno učvršćuje EMU. godišnji deficit budžeta do 3% GDP.131. usluga i kapitala. Smanjuju se cjenovni dispariteti. januar 1999. monetarnoj i drugim politikama postoji visok nivo saradnje. I ERM II je bio karakterističan po limitiranosti mogućih intervencija ECB. Niski državni deficiti su primarni uslov makroekonomske stabilnosti u EMU.287 476. visokim javnim deficitima. rješenje za dostizanje kriterijuma konvergencije se traži u Kohezionim fondovima.000 320. Bez obzira na sve što se preduzimalo u ovoj oblasti.372 Stalno su prisutne dileme o problemima zemalja koje ulaze u monetarnu uniju i onih koje ostaju van nje. recesijama. Početni motiv za MU je. bio u unapređenju zajedničkog tržišta. nezaposlenosti. 1. Razvoj EMU. evro. 4.597 45. U cilju rješavanja ovih konflikata bilo je ublažavanja kriterijuma i skraćenja rokova za prijem u MU. Oxford Review of Economic Policy. u ekonomskoj. p. god. Krajem 1995. Portugalije i Irske. Mastrihtom je 1. Ovo proističe iz uslova konvergencije koje su članice dužne ispunjavati prije i nakon ulaska u Uniju. valutnom nestabilnosti itd. januar 1999.

482 5.3399 2. Treći period počinje od 1999.20371 40. News release.5.94573 Evro (€) DEM ATS FRF ESP IEP ITL LUF NLG BEF PTE FIM Zemlje EU Njemačka Austrija Francuska Španija Irska Italija Luksemburg Holandija Belgija Portugal Finska 248 340. Euroindicators. EU nije kaznila Grčku. Sporazumom iz ovog grada 1996.787564 1936. Mjere su preventivne. april 2009. i 2005. god. Stalni monitoring se odnosi na deficit. god. Monthly Bulletinnkfurt. su trasirane sjmernice finansijske discipline u monetarnoj sferi i predviđene sankcije za one članice koje budu stvarale neopravdano visoke javne deficite. god. god. U početku dolazi do nepovratnog fiksiranja deviznih kurseva prema evru i promjena eksterne valutne politike. javni dug spusti ispod vrijednosti GDP. Institucije EU i ECB su utvrdili da podaci Grčke o budžetskom deficitu nisu tačni. 1999. god. ustanovljene su sankcije.27 40. utvrdile su da postojanje prevara od strane grčkih vlasti.75 GRD Grčka Izvor: Evropska centralna banka.Grafikon 9. Odmah poslije ulaska Grčke u Evrozonu dogodio se finansijski skandal. Revizije 2004.5. Tabela 9. prikazuje nepovratno fiksiranje kurseva evropskih valuta prema evru.55957 166.386 0. već joj je dala rok za sređivanje javih finansija i mogućnost da do 2011. treba se osvrnuti i na Dablinski skup. jer se odvraćanjem od stvaranja deficita i drugih negativnih pojava sprječavaju negativna "prelijevanja" na ekonomski prostor EU (npr.3399 200.: Drzavani deficit-suficit Izvor: Izvor: EUROSTAT.95583 13. stope rasta.: Nepovratno fiksiranje kurseva prema evru 1 1. Tabela 9. te direktne strane investicije (FDI) itd. 118 248 . Za zemlje koje ne mogu uspostaviti budžetsku ravnotežu i makroekonomsku stabilnost. sprječava se iznošenje nacionalne inflacije).4. 50/2009. inflacije i nezaposlenosti. iskazivanjem manjih budžetskih deficita. U kontekstu velikih promjena i budžetskog skandala Grčke.7603 6.

Emisiona dobit i inflatorni porezi su samo neki od vidova trenutnih dobitaka čija se cijena mora platiti kasnije. upravlja monetarnom politikom. ECB se uspostavlja u cilju očuvanja cjenovne i valutne stabilnosti. logično je da se savremeni monetarni sistemi i centralne banke štite upravo političkom samostalnošću prema državnim organima. te ECB i ESCB kao institucije i institucionalni okvir. ECB (ECB) čije Referentna ustanova u sektoru monetarne politike je Evropska Centralna Banka konstituisanje predstavlja treću fazu stvaranja EMU. odlučuje samostalno. Gordon. mnoge članice još uvijek ne prihvataju punu integraciju. da se većina zemalja opredeljuje O ECU vidjeti u: Emerson. M.2. Zato je izvjesno da će se u drugoj dekadi MU rješavati monetarni problemi globalnog nivoa.5. D. Tako.. 252 Geraats. B.. što je uz druge nepovoljne okolnosti tokom sedamdesetih godina prošlog vijeka dovelo visokog rasta inflacije. 1005-15. Poslije toga će se moći dati realna ocjena snage. Brussels: European Communities. zadržavajući neke oblike samostalnosti. Savremeni modeli tzv. J. prema vrijednostima kurseva iz tabele 9. 1996. Gordon. Journal of Political Economy. uvijek postoje snage i lobiji zainteresovani za inflatorno finansiranje. and Huhne. 1983. Barro. 9. 1990. ECB Credibility and Transparency. zajednička monetarna politika kao proces. Journal of Monetary Economics. Obzirom. Dakle. rizici i neizvjesnost su smanjeni. Stvara se SECB za obavljanje valutnih i deviznih poslova u jedinstvenoj evropskoj valuti. npr. "igre inflacije" i kultni Baro-Gordonov model. Prva dekada funkcionisanja EMU je uspješna. M. valute EMU koja zamenjuje ECU. Veoma važna uloga u finom regulisanju odnosa pripada centralnim bankama i sistemima centralnih banaka. Odluka o uvođenju nove jedinstvene valute 2002. Početak druge polovine prošlog vijeka su obilježile stabilne i niske kamatne stope i povoljna atmosfera za investicije i privredni rast. koje primarno. 2008. 1983. Efekti tih aktivnosti su vrlo primamljivi. Drugo. Nezavisna je. EMU pomoću ECB preuzima sve važne funkcije monetarne politike. Javnost rada joj je obavezna. P. J. elaboriraju kratkoročnu korist od mogućih manipulacija inflatornim očekivanjima i dugoročnim gubicima kredibiliteta. Ali. O ovome vidjeti u: R. ERM zamjenjuje ERM II 250 (članice Grčka i Danska).Nepovratno fiksiranje je izvršeno 31. vode brigu o 253 cjenovnoj stabilnosti i kao stručne državne institucije imaju zadatak da štite tržišta od špekulacija. Ova banka funkcioniše kao ključni segment Evropskog Sistema Centralnih Banaka-ESCB. bez obzira da li se radi o tržištima u uzletu ili najrazvijenijim tržištima. J. Centralna banka kao javna institucija ili državna banka odgovaraju za stabilnost cijena i vrijednost nacionalne valute. The ECU Report (London: Pan Books). Jer. D. decembra 1998. M. 106 (July). Pri tome. Barro. 250 249 252 119 . jer su koristi bile veće od troškova. MU kao sistem. god.. Mnogo argumenata ukazuje na složenost monetarne sfere i njene implikacije na ekonomiju. Realizacija ciljeva je aktivno podržavana od strane centralnog bankarstva. Economic papers 330. ECB kreira novčanu masu i obavlja druge poslove iz svoje nadležnosti. Economic Journal. deficitarno finansiranje bi trebala odbaciti svaka moderno orijentisana centralna banka. god. podložnoj uticajima brojnih egzogenih i endogenih faktora. Targetiranje monetarne politike ima veliki značaj za realizaciju zadataka postavljenih pred centralne monetarne institucije. i ranije se pretpostavljalo da će monetarne kontroverze doći do izražaja upravo za vrijeme recesija i kriza. čine okosnicu i krvotok evropskog ekonomskog sistema. Iako je EMU veliki 251 društveni poduhvat. Drugo. ovo je vrijeme kada se od članica traži maksimalna monetarna disciplina. Rules discretion and reputation in model of monetary policy. treba imati na umu da se EU još uvijek nalazi u osjetljivoj fazi svoga razvoja. 253 Inflatorne špekulacije postaju važna istraživačka tema. Drugo. Dalje. B. U ERM II limiti dozvoljenog fluktuiranja u odnosu na evro su +/. A positive Theory of Monetary Policy in a Natural Rate Model.3. Ove institucije imaju ekskluzivno pravo upravljanja i kontrole novčanim i kreditnim poslovima..15%. 251 O EMU vidjeti u radu Artis. C. I pored toga. je definitivna. privredni uzlet je djelovao na endogeni rast novčane mase. i u R.25% prema evru.. Kako je zainteresovana strana za deficitarno finansiranje obično nacionalna vlada. Globalna finansijska kriza u velikoj mjeri raščišćava preostale dileme o dubini evropskih monetarnih integracija. deviznim rezervama i vrši kontrolu monetarnog sistema (u granicama komunitarnih akata). Valutne fluktuacije su povećale stabilnost trgovine i konkurentnost. homogenosti i stabilnosti EMU i evropskog ekonomskog prostora u cjelini. 249 Tako je ustanovljena vrijednost evra. a postoji i niz nadležnosti koje nisu centralizovane. danska kruna fluktuira u marginama +/. Alternative transitions to EMU. Cilj je kreiranje i provođenje jedinstvene monetarne politike prema obavezama koje proizilaze iz fundamentalnih komunitarnih dokumenata.

ona je narušena u prvoj polovini 2008. Za evropsko bankarstvo druge polovine dvadesetog vijeka indikativne su dvije koncepcije koje evoluiraju u potpuno različite modele. cjenovna stabilnost se održava neposrednim mjerama centralne banke. Prvi se odnosi na zakonsku i statutarnu obavezu institucije da definiše sam target. obavlja i neke važne funkcije iz sektora strukturne politike. odnosno ministarstava finansija. 50/2009. princip samostalnosti je decidno utvrđen statutom centralne banke. god. U anglo-francuskom modelu je ključno da centralna banka ima odgovornost realizacije većeg broja 254 ciljeva kao što su: cjenovne stabilnosti. devizni kurs. održavanja željene stope zaposlenosti i kontinuiteta opšte finansijske stabilnosti. dugoročne stabilizacije privrednih ciklusa. uključujući i promjene kamatnih stopa. zbog čega se i rast novčane mase počinje targetirati u centralnim bankama zemalja OECD.na targetiranje inflacije. naglim porastom cijena. Komparacija targeta i projekcije daje pouzdane podatke o pravcu vođenja monetarne i ekonomske politike. Ako je projekcija veća od targeta. prikazane su dugoročne stope inflacije EMU. U funkcionalno-organizacionom smislu za anglo-francuski model je specifična politička zavisnost centralne banke od vlada. Specifičnost ovog modela je u tome što centralna banka pored monetarne. Međutim. monetarna politika ima ekspanzioni karakter. uz sadejstvo. banka određuje autonomno. ingerencije ministra finansija u sektoru monetarne politike dominantne jer on donosi odluke o promjenama kamatnih stopa. Očigledno je da ovaj pristup nema političku samostalnost. samo optimalan nivo i kontrola rasta novčane mase garantuju nisku i stabilnu inflaciju. već je koncipiran na političkoj međuzavisnosti sa izvršnim monetarnim strukturama.6. ako postoji autonomija monetarne institucije. Rast i makroekonomska stabilnost 254 Vidjeti u Makroekonomiji: Burda i Viploš u tome vide šansu za rast zaposlenosti i finansijsku stabilnost. Sve se ovo odražavalo i na monetarnu sferu EU. Drugi se odnosi na projekcije inflacije za nekoliko godina unaprijed. Euroindicators.6. ili čak i dominaciju vlada i ministarstava finansija. To znači da se sve relevantne odluke. Tako su npr. Tako ECB primjenjuje indikatore ili stubove monetarne politike. god. god. da bi u drugoj polovini iste godine i u prvoj polovini 2009. No. Jedan od njih je referentna vrijednost stope rasta novčane mase. novčana masa se usporava. ne targetira se samo inflacija. inflacija se može targetirati i aktivnostima centralnih banaka. Dakle. Drugi stub je multifunkcionalan jer sadrži više indikatora kao što su: inflacija. došlo do enormnog pada stope inflacije. Ovdje su važna dva konteksta. Izbor između dva modela bankarstva. S druge strane.: Stope inflacije u EMU Izvor: Izvor: EUROSTAT. Ali. kamatne stope rastu. News release. Štaviše. Pojava dezinflacije osamdesetih godina je uspjeh monetarnog targetiranja. njemački model se zasniva na punoj samostalnosti monetarne institucije. Ovim mjerama se dokazuje da. april 2009. Grafikon 9. dok se drugi razlog odnosi na funkcionalnu organizaciju centralne banke. Ukoliko target premaši projekciju. 120 . model preferira ostvarivanje više ciljeva u čemu nijedan nema ekskluzivnost. kamatne stope padaju a novčana masa raste (uz pojavu negativnih efekata na inflaciju). Očigledno je da u dužem vremenskom periodu postoji cjenovna stabilnost. monetarna politika kontrahira. Prvi model je anglo-francuski a drugi njemački. jaz u outputu itd. Na grafikonu 9. Razlike između njih su u ciljevima postavljenim od strane najviših državnih konstituenata.

Duhovito objašnjenje Nikole Jeličića u Monopolistu.njemačke privrede (počev od šezdesetih. čak i sporna. Cambridge. uz poštovanje procedura i primjenu demokratskih standarda. Tako ECB nezaposlenost tretira kao strukturni problem koji se ne rješava mjerama monetarne politike. dok se u drugoj fazi procjenjuje stepen njihove realizacije. Suprotno. Mass: MIT Press.7. to je i ECB svrstana u "konzervativne" centralne banke. stabilnost cijena i političku nezavisnost centralne monetarne institucije. dok se Statut ECB može mijenjati isključivo promjenama odredaba Sporazuma iz Mastrihta za što je neophodan koncensus članica. kreatori komunitarnih politika su savršeno sublimirali dva ključna konstituenta. i primjenjujući metodu regresione analize došlo se do potvrde hipoteze da manji uticaj politike u funkcionisanje centralne banke daje bolje rezultate u kontroli cijena. and Eijffinger. Ovaj problem su razmatrali de Haan i Eijffinger (1994. To je razlog zbog koga su se u pripremnim pregovorima donošenja Sporazuma iz Mastrihta zemlje članice opredijelile za afirmaciju njemačkog pristupa u kreiranju uloge centralne banke i monetarnog sistema EU. 2008. studentskom časopisu Ekonomskog fakulteta u Beogradu. jer se najviši osnivački akt Bundesbanke može promjeniti prostom većinom njemačkog parlamenta. Central Bank Strategy. Drugo. Postavlja se realno pitanje odgovornosti ECB za izvršenje zadataka i načina kontinuirane provjere njene aktivnosti. Koliko je intrigantan "trade off" inflacije i 258 nezaposlenosti. ali i drugi vidovi strukturnih problema. no. Credibility and Independence. J. De politieke Economic van Centrale Bank Onafnkelijkheied. ECB ima još veća ovlašćenja i viši stepen autonomije u odnosu na npr. Primjenjujući njemačko iskustvo u kreiranju i implementaciji evropskog centralnog bankarstva. 2. relacija između uticaja politike i autonomije centralne banke na stope inflacije je najmanje toliko intrigantna. Slijedeći grafikon (9. Detaljniji "trade off" analiza ovih pojava bi nas vjerovatno doveo na sliču kritičnu ravan analize naučne utemeljenosti Filipsove krive. uloga centralno-bankarskih organa bude inkorporirana i u sferu političkog odlučivanja (što prakse tim zemljama i potvrđuje). Prva faza podrazumijeva ugovaranje ciljeva i uslova pod kojim će se ostvarivati. Ove aktivnosti se ostvaruju u institucijama. Organizacija centralnog bankarskog sistema EU se može posmatrati i na drugi način. Ako pak. visoka samostalnost (viša i u odnosu na Bundesbanku) zahtijeva adekvatan instrumentarij kontrole. Normalno je. Evropska centralna banka ima manju odgovornost za stabilizaciju privrednih ciklusa i saniranje nezaposlenosti. Theory and Evidence. u nadležnosti rješavanja centralnih institucija EU i vlada članica. mogu biti presudne za potvrdu ove hipoteze. 257 Nezavisnost centralnih bankarskih institucija se elaborira u: Cukierman.. Pogledajmo grafikon 9.). tj. Politička autonomija centralne monetarne institucije je jedan od osnovnih faktora njemačkog privrednog preporoda i vodeće pozicije u Evropi. Drugo pitanje se može odnositi na kvalitet uticaja politike u monetarnoj sferi. To se vidi iz odredaba koje se odnose na mogućnosti promjena njihovih statuta.. 1992. Bundesbanku. Prikazano u studiji: de Haan. 1994.7. Rotterdamse Monetaire Studies. odnosno tržišta. isključivo zbog kompleksnosti istraživanja uzroka i posljedica djelovanja inflacije." Zbog toga je neophodno da se obezbjedi "dvofazna" funkcionalna veza između politike i centralnog bankarstva. Sve se ovo dogodilo u relativno kratkom vremenu poslije II svjetskog rata. Koristeći rezultate 257 istraživanja Cukiermana (1992). kada nezaposlenost padne ispod normalne stope nezaposlenosti. takav problem postoji. 258 Centralna banka može imati visoku autonomiju a da se visoka inflacija uveze. tada se on rješava političkim mjerama na nivou Zajednice i vlada članica putem socijalne ili neke strukturne politike. U krajnjim rješenjima. Jedan od njih je veličina tržišta na kome funkcionišu monetarna vlast i najviša bankarska institucija.. razlike u veličini zemalja. inflacije i indeksa političke nezavisnosti de Haana i Eijffingera (model za razvijene zemlje). snažniji uticaj političkog faktora utiče na rast inflacije. Ona nema isti stepen političke autonomije u ekonomski razvijenim zemljama u odnosu na zemlje u razvoju. stepen razvoja nacionalne ekonomije utiče na ponašanje nacionalne banke. Nekad uticaj može biti koristan za ukupnu stabilnost (primjer Velike Britanije). da u zemljama koje još nisu dostigle viši stepen razvoja i koje imaju strukturne probleme ili još nisu dostigle kriterijume konvergencije. Naime. Centralnoj banci se ne smije dozvoliti da se "ponaša kao barmen: kada se svi zagriju i krenu da se zabavljaju 255 on pokupi piće i odnese ga. Detaljnija analiza ove relacije podrazumijeva uključivanje drugih faktora u razmatranje. To obezbjeđuje punu kontrolu i transparentnost institucija i visoku političku nezavisnost u realizaciji ciljeva. Kako su ovi. pa sve do devedesetih godina prošlog vijeka) njemačkom konceptu centralne banke daju afirmaciju u novijoj ekonomskoj istoriji Evrope. A. 256 255 121 . Globalna finansijska kriza je povećala sinergiju političkih i monetarnih vlasti. god.) prikazuje međuzavisnost između prosječne godišnje stope inflacije i nivoa 256 političke nezavisnosti. U tom pogledu. S.

? Više nego ikad. god. ali i nedovoljno jakih političkih institucija koje bi sa nivoa EU snažnije djelovale prema monetarnoj sferi. ekonomski nestabilnijim vremenima ili fazama recesije pitanja eventualne makroekonomske nestabilnosti biti adresirana i na autonomnu ulogu ECB. a LM krivu određuje kumulativ neto priliva kapitala. Sa razlogom se postavljaju pitanja o mogućim promjenama uloge i pozocije ECB u evropskim integracijama.7. postavlja se pitanje da li se može voditi efikasna ekonomska politika ako se ECB aktivno ne uključi u rješavanje šireg spektra problema? Jer. sa pravom se strahuje da će u budućim. ali i stepen nezavisnosti Njemačke centralne banke. u SAD ima FED. Striktna obaveza cjenovne stabilnosti proističe iz suštine osnivačkih akata (koji su rezultat političke volje i koncensusa)." Po njoj.: Odnos prosječne stope inflacije i indeksa političke nezavisnosti I pored rezultata ECB nema onu širinu i kvantum odgovornosti za opšti društveni i ekonomski razvoj. nemoguće je postići istovremenu sinhronizaciju pune mobilnosti kapitala. nezavisnost ECB je još uvijek na višem nivou u odnosu na FED. 122 259 . Slijedeći grafikon (9. Ovo je 259 posebno osjetljivo za odnose između ECB i vlada zemalja članica. Odgovornost ECB je još manja u odnosu na odgovornost koju na sebe preuzima Centralna banka Njemačke.8. fiksnog deviznog kursa i nezavisnosti monetarne politike.8. kakvu npr. Zbog toga.: Nezavisnost i odgovornost centralnih banaka Ovdje je neophodno ukazati na dilemu ili konflikt. ali i zbog faktora koji determinišu ovaj period razvoja i globalne ekonomske i političke odnose. u makroekonomiji poznatu kao "nemoguće trojstvo.) prikazuje odnose odgovornosti i nezavisnosti između centralnih banaka SAD. posebno zbog posljedice krize iz druge polovine 2008. Ovo je posljedica Mandel-Flemingovog IS-LM modela koji polazi od toga. da apsolutno mobilan kapital izjednačava kamatnu stopu sa svjetskom.Grafikon 9. Njemačke i EMU: Grafikon 9.

9. Shema 9. predviđeni ciljevi koji uključuju i pitanja iz sektora zaposlenosti. Ona proizilazi iz suštine komunitarnih akata koji determinišu ulogu monetarnih institucija u EU i EMS. Vratimo se na formalno pravne aspekte konstituisanja ECB. Ona proističe iz suštine komunitarnih akata. determinisanih ulogom monetarnih institucija EU i EMS. pored ostalog. Iz sheme je vidljivo da sistem ne može efikasno funkcionisati bez nacionalnih centralnih banaka. bilo koje vlade države članice ili bilo kog drugog državnog tijela. Shema 9. Zaštita zahtjeva makroekonomske i političke pretpostavke. ECB je ključna institucija Evrosistema." Sistem centralnog bankarstva Evrozone je veoma kompleksan. 123 . niti bilo koji njihov drugi organ koji donosi odluke neće tražiti ili uzimati instrukcije od institucija Zajednice ili tijela Zajednice.9. No." Kako su članom 2. za ECB se implicitno nameću i sekundarni ciljevi. Zato se ovim pitanjima prilazi sa visokim stepenom odgovornosti. Ovako postavljeni ciljevi traže visoku političku nezavisnost centralne banke. primarni zadatak centralne monetarne institucije je zaštita cjenovne stabilnosti evropskog ekonomskog prostora. eksplicitno su utvrđenu članom 107. Sve ovo ukazuje na složene odnose u monetarnoj sferi evropskih integracija. pravila konvergencije itd. prikazuje osnovni poredak institucija u donošenju odluka između različitih institucionalnih faktora u EMS. na shemi je vidljivo da se sistem ne može efikasno funkcionisati bez učešća nacionalnih centralnih Shema ukazuje na kompleksnost organizacione strukture Evrosistema. ali nije potpuno autonomna u zoni koju pokriva EMS. Instrumenti ekonomske politike za održavanje cjenovne stabilnosti su uglavnom opšteprihvaćene mjere. empirijski dokazane u procesima rješavanja problema cjenovne stabilnosti u najrazvijenijim svjetskim privredama. U tom članu se. Pored toga. jer su u sektor monetarne politike uključene nacionalne centralne bankarske institucije. Prema članu 105. Sporazuma iz Mastrihta osnovni zadatak ECB je održavanje cjenovne stabilnosti. Sporazuma iz Mastrihta u smislu da "u izvršavanju zadataka i obaveza koje su im Sporazumom dodeljeni. pravila konvergencije i dr.Formalno pravni aspekti ECB u Evrosistemu. navodi da "će bez predrasuda prema cjenovnoj stabilnosti ECB podržavati opštu ekonomsku politiku u Zajednici kako bi doprinjela uspješnosti Zajednice kao što je utvrđeno u članu 2.: Organizaciona struktura evrosistema Prikazana shema ukazuje na kompleksnost organizacione strukture Evrosistema. ECB ni nacionalne centralne banke. pogotovo kad se uzme u obzir da EMS pokriva samo dio EU.

Report to the Council and the Commission on the Realization by Stages of Economic and Monetary Union in the Community (the Werner report). Nastanak. zatim slijedi rasprava o implementaciji od njegovog nastanka 1995. Monetarna prilagođavanja su bila specifičnost u razmjenama evropskih valuta. Mehanizam razmjene stranih valuta (Exchange Rate Mechanism-ERM) EMS-a je bio temelj evropske monetarne saradnje. Dvije važne valute. M. Neke zemlje. U njemu su valute konstituenti evropske novčane jedinice ECU (European Currency Unit). se osniva EMS. An Evaluation. 1986. Belgija i Luksemburg.25%. Nakon proširenja EU. Uspjeh sistema je bio i dalje naglašen unilateralnim odlukama zemalja koje nisu koristile evropsku valutu (Švedske. god. god. i od tada je sistem uspješno apsorbovao jos tri valute: špansku pezetu (jun 1989. Supplement to Bulletin II-1970 of the European Communities (Brussels: CEC). sloboda kretanja međunarodnog kapitala i dominacija Njemačke često uticale na krize sistema. Norveške i Finske) da bi vežu svoje valute za ERM. izgledalo je da je osnova dogovora u krizi. pa i neke izvan ERM.. članice EZ su pokušale limitirati stope dozvoljenih odstupanja među svojim valutama u rasponu od +/-2. god. nisu stvorene same od sebe. god. J. Posledično. Journal of Policy Modeling. ili ERM koji je funkcionisao u EMS je bio okosnica evropskog monetarnog jedinstva. Monetarna prilagođavanja su razmenu evropskih valuta činila različitom u odnosu na druge monetarne sisteme. funkcionisanje i razvoj EMS. god. U njem do 1977. ECU. koji počinje sa radom 1979. The European Monetaru System. njihova ekonomska snaga i interakcija njihovih privreda su tražili originalne ideje bržeg i optimalnog protoka roba i kapitala. Dopušteni okvir promjena centralnih stopa pariteta značajno je proširen (i do 15%). ). kao Velika Britanija i Irska ubrzo po pristupanju napuštaju sistem. 261 Artis.9. Bilateralna razmjena evropskih zemalja bilježila je dugoročnu stabilnost. Očekujuci pristup Velike Britanije. da istakne faktore koji su doveli do događaja iz septembra 1992. U cilju stabilizacije međuvalutarne razmjene postignut je dogovor o primjeni 261 efekasnijeg postupka (na Savjetu Ministara 1978. 9/1. ili numerator ERM u iskazivanju centralnih kurseva i obračunska jedinica transakcija u Zajednici. Norveške. Uspostavljen je EMS. pa ovo ne sprečava nestabilnost evropskog valutnog tržišta. kada su lira i funta sterlinga prestale biti članice sistema i da prikaže uzroke i posledice krize iz 1993. italijanska lira i britanska funta sterlinga su suspendovale članstvo. Do kraja perioda turbulencije. Početkom 1972. god. pa dalje. prekinule su svoje veze sa sistemom. god. 1970.) i portugalski eskudo (april 1992. Vernerov izvještaj iz 1970. i 1993.). osnuje MU u Zajednici. predlaže da se do 1980. Funkcionisanje EMS i ERM Posledice ubrzanog privrednog rasta šezdesetih i naftni šokovi sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka su doveli do ekonomskih kolebanja u većini evropskih zemalja. za sistem je relevantno i njemačko monetarno ujedinjenje 1990. finansijske krize evropskih tržišta stranih valuta u toku 1992. Commission for the European Communities. Svrha ovog poglavlja je da izloži pregled dostignuća sistema.). Danska. Poslije pada sistema iz Breton Vudsa. oživljavaju ideje o evropskoj zoni monetarne stabilnosti. U toku funkcionisanja postavljalo se pitanje: je li ERM zona njemačke marke i da li je kontrola kapitala neophodna za funkcionisanje sistema? Naravno. god. 260 124 . Tako su npr. Zemlje koje nisu bile članovi ERM. a koje su se povezale sa njim. Holandija. i 1993. Osim toga. Broj zemalja. kao složena valuta je sadržavao određene iznose valuta svih država članica. god. britansku funtu sterlingu (oktobar 1990. samo jedan od tri nova člana pristupa sistemu. ECU je "de facto" predstavljao mjernu jedinicu. Zadnje se dogodilo 1987. Španskoj pezeti i portugalskom eskudu je pala vrijednost u sistemu. Mehanizam razmjene stranih valuta (Exchange Rate Mechanism). god.5. turbulencije evropskih tržišta stranih valuta iz 1992. 1995. tokom 260 1979. Norveška i Finska) ali su imale određenu vezu sa ERM. ostaju Njemačka. Radi stvaranja zone evropske monetarne stabilnosti. Na sistem su djelovale i odluke zemalja izvan evropskog valutnog sistema (Švedska. Istaknute su ključne odredbe sistema. Monetarna zmija ne funkcioniše kvalitetno u prvim godinama. Danske i Irske u EZ (učesnici koncepta monetarna zmija-Snake) traže efikasnija rješenja u oblasti valutne stabilnosti. su inicirale ubrzanje međunarodnih inicijativa o rješavanju monetarnih pitanja u EU i stvaranju operativnih uslova za početak rada monetarne unije. god. god. god.

tokom 1990. kao +/-15 (1-wi). one su se mogle poravnavati poslije konsultacija zemalja sa EMS. prije nego što valuta postigne limit nasuprot bilo kojoj drugoj valuti iz ERM. A: Limiting Exchange Rate Flexibility: The European Monetary Sistem.. Granice tolerancije su se kretale u rasponu od +/-2. tako što provode monetarnu intervenciju na valutnom tržištu. Netržišna ponašanja i druge negativne konsekvence su dovele do špekulantvnih ponašanja. Ako se valutni problemi ne saniraju. Sistem ERM je uspostavljen zbog očuvanja i kontrole stabilnosti valutnih pariteta članica. devalvacije bi u evropskim privredama poprimile takmičarski duh. da su kreatori monetarne politike koristili najznačajnija teorijska iskustva. Valuta koja ne održava svoju centralnu stopu prelazi prag razilaženja.Mehanizam razmjene stranih valuta ERM. Kad neka valuta u EMS dođe do praga razilaženja. Prva od zemalja koje su koristile izuzeće. i ona prihvatila stopu od +/-2.. Centralne stope nisu fiksirane u okviru EMS. poremetiti stope razmjene prema drugim članicama. 125 262 . MIT Press. Artis. Njoj je u početku bilo dozvoljeno da koristi stopu promjena do +/-6%. ali je taj 266 pad više nego prepolovljen. posebno za kratkoročno 265 finansiranje. informacije o budućim ekonomskim kretanjima i događajima u uslovima nestabilnih kurseva su se koristile za špekulativne dobitke. Kada je riječ o inflaciji. Primarni cilj ERM je održavanje poravnanja među valutama na minimumu. and Giovannini. Ono pokazuje maksimalni procenat unutar kog tržišna ECU stopa može da se kreće. sprječavanja upotrebe devalvacija od strane država članica. god. mjereći maksimalni rast i pad prema najjačim i najslabijim valutama.25%. Neke zemlje nisu dobile pravo primjene širih stopa (zbog nemogućnosti 263 primjene tranzicionog dogovora o proširenju limita stopa promjena). valute i. Da bi se evropske valute mogle kretati u granicama dozvoljenih limita. članicama stoje na raspolaganju krediti EMCF. Cambridge. 265 Za ove namjene su korišćeni instrumenti VSTF-Very Short Term Financing 266 Isto. Kreditne linije su bile neograničene i djelovale po automatizmu. god. posebno za bilateralne limite. 1989. pa su se često koristili kratkoročni instrumenti. Kako. koje bi mogle uticati na narušavanje odnosa u razmjeni i konkurentnosti ili rast špekulativnih transakcija. postojale su i razlike u monetarnim politikama među članicama. U početnim fazama funkcionisanja EMS zabilježeni su brojni slučajevi poravnanja centralnih stopa. F. Praktična primjena EMS. Ministri finansija u 1992. su za skoro sve članice odobrili fluktuacije do +/-15%. Izračunavanja razilaženja. ali je kasnije. ovakve operacije dešavaju? Ako se valuta udalji od centralne stope. bila je Italija. Iako je ERM zamišljen da obezbjedi okvir monetarne stabilnosti u Evropi. Nju prati niz drugih mjera u sektoru fiskalne i monetarne politike. 330 str. koja su se u tom trenutku mogla primjeniti u evropskoj praksi. U slučaju nedostatka kontrole. u nekim slučajevima. Bilo je i izuzetaka. koje obično rezultiraju poravnanjem vlastite valute i snažnoj afirmaciji simetrije između valuta zemalja članica. O limitima ERM vidjeti u: Giavatzzi. u prve četiri godine stepen ublažavanja inflacije preko nominalnih poravnanja u zemljama sistema ERM je prešao 100%. može se doći do simetrije u adaptaciji sistema. gde wi izražava snagu razilaženja. Nema sumnje. To je tražilo potrebu i za minornim intervencijama. 263 ERM proširen za Španiju 1989. bili izuzetno visoki. Veliku Britaniju 1990. pa su zajedničke kreditne linije centralnih banaka intervenisale uvijek. On održava bilateralne stope razmjene u limitima utvrđenih promjena. Treba istaći da valutne deformacije mogu prouzrokovati konkurentske defekte. Svaka bilateralna stopa može inicirati intervenciju. Za direktne intervencije. centralne monetarne vlasti zemlje domicijelne valute moraju izvršiti korekcije kursa valute. koji su. a poravnanja centralnih pariteta su bila dozvoljena. to stvara dugoročne negativne posljedice na alokaciju resursa i odvijanje trgovine.25%. Ipak. i Portugal 1992. Izračunavanjem indikatora (maksimalnog) razilaženja u EMS. i pogotovo. Jer. tolerisane stopom fluktuacije u cilju stabilizacije intervenišu centralne banke najjačih i najslabijih valuta. stope razmjene nisu fiksirane. Indikator razilaženja je baziran na pragu razilaženja od 75% maksimalnog 264 Maksimalno razilaženje izračunava se u procentima. kada bi se narušile utvrđene proporcije. Mehanizam razmene stranih valuta je okosnica EMS i bilateralnih odnosa valuta razmjene članica Zajednice (kreiranjem centralne stope i stope dopuštene promjene). 264 Ovim postupkom se bavio Robin Bladen-Hovell. Pošto su postojale razlike između zemalja u stepenu inkorporacije u ERM. i zašto se. Većina odstupanja je kratkoročna. kad bi neka valuta dostigla bilateralne limite. centralne banke su imale obavezu da 262 intervenišu na tržištu stranih valuta.

. P. 273 Poznati ekonomisti Eichengreen. 270 U ovom slučaju se problemi anuliraju sinergičkom operacijom francuske i njemačke centralne banke. i sistem Bretton Woodsa i koncept monetarne zmije su nastojali spriječiti bilo kakve promjene (fluktuacije) pariteta koje su. i 1993. U periodu od 1979. god. obilježava valutna kriza praćene dužim nestabilnim periodima. Irska funta devalvira 10%. Septembarska kriza nije kraj pritiska među članicama ERM. naftni šokovi sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka. 268 Danska odbija dogovor početkom juna. god.K. Zemlje sa valutama koje su apresirale.5%.. vršena su poravnanja valuta u sistemu razmjene. Manchester School. Pezeta i portugalski eskudo devalviraju u novembru 6%. usporavaju rast uz pad inflacionog pritiska. U tom periodu dogodilo se samo jedno značajno poravnanje. S. god. finansijske krize evropskih tržišta stranih valuta tokom 1992. god. and Barrell. Sve je dodatno ohrabrila odluka Velike Britanije da sa ERM kreira antiinflacionu strategiju. 59. Koji su uzroci monetarne krize? Kakve je posljedice imala na razvoj monetarnog sistema Zajednice? Kriza u ERM. 269 Lira 12. Poslije lire i funte. za oko 0. dovelo do proširenja granica intervencije na +/-15 %. Vremenom. doveli su do opšte nestabilnosti u svim evropskim zemljama.5%. Problemi EMS su kumulirali.. su imalo snažno dejstvo na ekonomiju zajedničkog evropskog tržišta. a do kraja godine vrijednost funte pada oko 15% i lire oko 16%. usporavanje rasta je prati rast nominalne kamatne stope i inflacije. Ministri finansija i centralnih banaka su u augustu odlučili da promijene strukturu ERM.. Generator krize tržišta razmjene je bila i politička situacija u vezi referenduma koji je trebao potvrditi dogovor 268 iz Mastrihta. su vezane za stanje tržišta razmjene stranih valuta i finansijskog kapitala. Prilagođavanja stope razmjene su uzimala u obzir tržišne stope i bez špekulacija u procesu razmjene. uočava se zadovoljavajuća stabilnost valutnih kurseva. god. god. Više kamatne stope ne ojačavaju liru. što je stvaralo velike probleme. španskom pezetom i portugalskim eskudom. Njemačka marka poslije ujedinjenja Istočne i Zapadne Njemačke nije realno procjenjivana. p. Efekti ovih transakcija nisu bili veliki. Valutne nestabilnosti 1992. pezeta 8%. S. ali su njihovim akterima dali određenu konkurentsku prednost. Visoke stope rasta šezdesetih. Choice of Entry Rate into the ERM. god. Do 1992. i drugih razloga. Taj period se koristi za integraciju sistema sa funtom sterlingom. pa je i ona suspendovana.Iz tih. Novi limiti fluktuacija se proširuju na +/-15%. Westaway. Bundesbanka je sanirala inicijalni inflacioni pritisak u Njemačkoj politikom viših kamatnih stopa. ove kamatne stope su bile prenešene na ostale članice i teret inflacionog pritiska je opao u većini zemalja ERM. do 1987. Konačno. respektujući centralni paritet. uglavnom. pritisak trpi i francuski franak. kraj 1992. i to tehničkog karaktera. Ugrožene su pezeta i funta uprkos rastu kamatnih stopa.5%. U zemljama gdje je valuta depresirala. Krize ERM septembra 1992. No. pezeta i eskudo padaju na kritičnu tačku prema njemačkoj marki. eskudo 6. posebno kada se nepostojanost mogla predvidjeti. Supplement. 1991. 272 Kriza valuta je usporila rast u 1995. iako su mnogi analitičari 267 smatrali da je on izuzetno visok. 272 U zemljama sa većom depresijacijom valute usporavanje rasta prati rast nominalnih kamatnih stopa i inflacije. poravnanja su bila rijeđa..o. Valutne špekulacije su kulminirale u septembru pa dolazi do velike valutne intervencije u cilju 269 270 pada lire ispod nivoa koji je utvrdio ERM. dok je u Britaniji recesija praćena percepcijom da funta može svakog časa devalvirati. danska kruna. kada je Italija prihvatila strožiji režim. Soteri. Članstvo funte u ERM se privremeno suspenduje. napuštanja sistema od strane funte i lire. jer su se samo potpunim monetarnim integracijama mogli riješiti postojeći ekonomski problemi. iniciraju brže rješavanje monetarnih problema i stvaranje pretpostavki za MU. Deformacije i Wren-Lewis. EMS je stalno redukovao nepostojane stope razmjena. posebno poslije pozitivnog referendumskog rezultata. Francuski franak i njemačka marka su neznatno promijenile vrijednosti. Italija ima visok javni dug i deficit budžeta. najavljivale ekonomske šokove i krize. Pritisak na ERM raste i u 271 1993. Ponovo se aktueliziraju potrebe za 273 uvođenjem kontrole kapitala. što je već 1993. god. Posljedično. god. 271 Od maja do jula francuski i belgijski franak. a uzroci još uvijek nisu bili determinisani. sprečavajući tendencije monetarnih deformacija i valutne iskrivljenosti. i 1993. i jula-augusta 1993. R. Samo je holandski gulden sačuvao svoju vrijednost. septembra devalvira za 7%.25% do 0. 1-22. Posljedično jača njemačka marka koja vrši pritisak na funtu i liru. n. 126 267 . Uz slobodu kretanja kapitala u sistemu ERM. Zato su se kolebanja valutnih tržišta i poravnanja preko ERM dešavala sa pojavom i minimalnih tržišnih špekulacija. osim Holandije koja zadržava ranije limite fluktuacija guldena prema njemačkoj marki od +/-2. Reforma EMS je bila nužna. Tobin i Wyplosz (1995) predlažu da svi koji se zalažu za otvoreno tržište stranih valuta kreiraju beskamatne depozite u svojim centralnim bankama. Evaluating the U. god.

Bundesbanka je čestim kupovanjem ili prodajom duga koji je imao kamatu. preko akcija snagu davala i Bundesbanka). ovo nije bio problem. Slično je i sa holandskim guldenom. Euroindicators. što su neki političko-stručni krugovi koristili za marginalizaciju EMS. monetarna politika s početka posljednje decenije prošlog vijeka je pod snažnim uticajem najjačih evropskih valuta.iskrivljenost nisu bile potpune. što govori o uspjehu monetarnih vlasti u očuvanju cijenovne stabilnosti. Očigledno je. postala paralelna valuta i u zemljama tzv. 274 Marka je. No. ali je moć ove valute manja zbog limitiranosti holandske privrede. šansa za afirmaciju Bundesbanke koja je imala snagu za očuvanje jake njemačke marke. god. Ovo je omogućeno tako što je Njemačka imala. nego paritet prema ECU. ali i koristi koje će se valorizovati tek u budućnosti. ERM je bio asimetričan. god. News release.13. To je značilo da se njemačka monetarna politika indukuje u cijelu 274 evropsku ekonomiju.13. Dakle. već naprotiv. Ali. Sve ovo vodi tome da je za članice ERM važniji odnos vlastitih valuta prema njemačkoj valuti. i 1993. može se primjetiti da je inflacija stabilnija. ne samo najveći GDP tadašnje evropske integracije. Slabije evropske valute nisu mogle podnijeti valutne intervencije ovog nivoa. Uvijek se postavljalo pitanje. došla u poziciju da joj se moraju prilagođavati druge članice Zajednice. Kako je marka došla do te pozicije? Prije svega. to je bila cijena koji je Njemačka željela platiti radi rasta uticaja u Zajednici. da je upravo jedan od važnih instrumenata monetarne politike i kreiranje monetarnih agregata. april 2009. održavala "u životu" ostale evropske valute. S druge strane. Sistem prelijevanja je mnoge efekte učinio apsurdnim. prihvatanje da se inflacija smanjuje mehanizmom ERM utiče da se velike transakcije prilagođavaju interesima proširene zone njemačke marke. članice ERM su imale veliku korist od njemačke ekonomije jer su monetarne transakcije redukovale inflaciju zahvaljujući snazi njemačke marke. Dalje. Međutim. uz negativne efekte na njemčku privredu.: Kretanja monetarnih agregata Izvor: Izvor: EUROSTAT. ali i nekim tadašnjim evropskim zemljama socijalističkog uređenja. To je proizvodilo nove anomalije u vidu većeg respektovanja bilateralnih ograničenja u odnosu na valutne probleme u ERM. koja je imala znatno višu stopu inflacije. da li je ERM "de facto" monetarno područje interesa njemačke marke? Pitanje se postavljalo i u drugim zemljama nečlanicama. a njemačka marka nominalno sidro. Nestabilnost evropskog valutnog tržišta tokom 1992. Zato su članice bez većih protivljenja i prihvatale njemačko vođstvo u ERM. ona je imala neophodnu snagu za intervencije prema američkom dolaru (kojem je inače. koja je bila najjača antiinflaciona centrifugalna sila. To utiče na njihove dugoročne varijacije. Istočne evrope. 50/2009. što se nije moglo ostvariti bez naprezanja i troškova (koji su ipak donosili dugoročne koristi) ne samo u ekonomskoj sferi. koja je uz sve. S druge strane. već je bila i konkurentnija od ostalih. pored većine članica Zajednice. Grafikon 9. Uloga Njemačke u ERM. Evropsku monetarnu politiku prati fleksibilno kreiranje monetarnih agregata. što je neminovno dovodilo do valutnih disproporcija. ipak je izdvojilo njemačku marku kao uporišnu tačku sistema. što je vidljivo iz grafikona 9. Tako su se npr. 127 . Ukoliko se promjene monetarnih agregata kompariraju sa inflacijom. stroga budžetska i monetarna disciplina njemačke centralne banke (i njemačka marka je postala stabilnija) mogli preliti i djelimično "istopiti" u drugoj zemlji.

Dakle. vidljivo je da je novac. 128 . uslijed intenzivne trgovine preko mediteranskih luka traži odgovarajuće sredstvo razmjene univerzalno za širi ekonomski prostor. Jedan evro ima 100 centi. 50. U devetnaestom vijeku dolazi do formirajnja prvih monetarnih asocijacija (npr. da se organizovani sistem plaćanja mogao uspostaviti i zbog toga. Prema ISO standadima (4217) "EUR" je skraćenica a "evro" je njen pun naziv. Ovu proceduru podrazumijeva svaki novi ulazak u Evrozonu. Trgovina u ovom dijelu Evrope postaje dinamičnija. Banknote se emituju u apoenima od 5. dužničko-poverilački odnosi se vrtoglavo povećavaju. Srebrenjaci se koriste do kraja srednjeg vijeka i služe kao matrica za engleski peni (pojavio se kasnije). onda zbog činjenice da je SAD uz Uniju još uvijek najznačajnije svetsko tržište. reformiše tadašnji oblik "rimskog monetarnog sistema" uvodeći kovani novac od srebra i zlata. Treba naglasiti. a često i zlatni novac. Inače. 20. Razvoj ekonomije i snažna politička aktivnost u širem regionu. Srbija. Kasnije. koje su u ekonomskom smislu predstavljale stratešku inovaciju toga vremena. Italije i Švicarske. 10. 10. 100. ne samo u monetarnoj sferi. 20. kako se na najstarijem kontinentu pojavila najmlađa novčana jedinica? Da li je evro prva zajednička valuta na tlu Evrope? Odgovore na ova pitanja daje kratki istorijski pregled iz kojeg je očigledno. Evropska valuta se obilježava na dva načina. Bugarska i Rumunija. Tim povodom su kovani zlatni novci (franci i guldeni). Španija. Belgije. zajedničko tržište i evro kao njegova najača poluga. Još od početka razvoja civilizovanog društva Evropa ima potrebu za kompatibilnim mjerilima cijena u procesu razmjene dobara. To je iziskuje nove ideje u plaćanju između ekonomskih aktera koje nisu vezane za opticaje ogromnih količina zlatnika ili srebrenjaka. evru veće tečkoće stvara svjetska recesija. za razliku od ostalih nacionalnih interesa. U opticaju se nalaze kovanice od 1 i 2 evra i manje kovanice od 1. italijanski bankari počinju sa korišćenjem vučenih mjenica. U naletu. 5. članice EMU su zamijenile nacionalne valute za evro izvršivši operacije izravnavanju valuta. ali ova država nije pristupila Uniji. 275 Novčani savez iz 1865. nego američki dolar. ako ni zbog čega. god. Zbog tih zahtjeva. dominaniraju na ekonomskoj i geopolitičkoj sceni. 50 centi. Dioklecijan provodi monetarne reforme i uspostavlja jedinstven rimski novac utemeljen na obliku primitivnog zlatnog standarda. god. uvijek imao internacionalnu dimenziju. u osmom vijeku. I ostali tadašnji evropski subregioni formiraju monetarne zajednice prilagođene tadašnjim uslovima (npr. koji su "de facto" činili suštinu problema razmjene i odnosa u monetarnoj sferi toga doba. 2. da je sama ideja zajedničke evropske monete veoma stara a modaliteti implementacije uvijek prilagođeni nekoj od istorijskih etapa i stepenu razvoja proizvodnih snaga. 200 i 500 eura. Venecija. između Francuske. Ali. otac poznatijeg Karla Velikog uvodi srebrni kovani novac (denije) na područje današnje Francuske. Latinska monetarna unija) 275 koje koriste zlatni i srebrni novac kao zakonsko sredstvo plaćanja. Evro Evro je zvanična valuta jednog od najjačih ekonomskih blokova na svijetu. Ideja evropske valute nije nova. gradovi izgrađuju a luke prevoze sve više tereta. Trinaesti vijek je poznat po tome što gradovi-države u Italiji monopolišu trgovinu i promet zlatom u širem regionu Mediteranskog mora i Sjevernoj Africi. u srednjem vijeku se skoro u svim dijelovima današnje Evrope kovao srebrni. Ekspanzija ekonomskih odnosa. Ipak. No. Uniji pristupa Grčka. su vođeni pregovori o ulasku Austrije. Mnogo kasnije. Firenca ostali napredni gradovi toga vremena kovali su vlastiti zlatni novac. U desetom vijeku i tadašnja ujedinjena Engleska uvodi jedinstvenu monetu. Početak dvadesetog vijeka je vrijeme kada tržišne zakonitosti dolaze do punog zamaha. a evro postaje značajna moneta u svjetskim razmjerama. mora se dati odgovor na pitanje. treba naglasiti da je zajednička evropska valuta evro ojačala i prevazišla procjene prilikom njenog nastajanja. Poprečno postavljene linije simbolizuju stabilnost evra. ekonomija sazrijeva kao nauka a monetarna sfera postaje sklona usponima i padovima.9. Pipin Mali. rimski period su obilježila raznovrsna i veoma plodna ekonomska rješenja. posle skoro tri vijeka. Skandinavska monetarna unija).6. Ekonomska i politička moć Unije sve više raste. Sistem je dugo funkcionisao i zadovoljio tadašnje porebe za razmjenom na široj teritoriji carstva. Imperator August u cilju proširenja ekonomskog i političkog uticaja na prostor carstva. Evro se obiljležava sa grčkim slovom € (epsilon) i simbolizuje prvo slovo riječi Evropa. Isto tako. Godine 1867. što je tadašnji Rim do perfekcije rješavao mnoga pravna pitanja. Evropski novac kroz istoriju. a 1873. veći u drugim privrednim oblastima. ka zauzimanju dominantnog mesta među svjetskim valutama. Tokom 1869. a posebno ugovore. Uglavnom. snaga američke privrede i njihove nacionalne valute se još uvijek ne može relativizovati. Prelaskom na evro sve stvorene obaveze i primjenjivani instrumenti prema ECU su preuzeti. najjače finansijsko tržište i najveći trgovinski partner EU.

Delorov komitet aktuelizira pitanja monetarnih integracija. god. Nizozemska. ni dolar u novijoj istoriji. Danas se može konstatovati da je evro ispunio većinu uslova za status svjetske rezervne. Situacija je još daleko od idealne. Velika Britanija i Irska ubrzo po pristupanju napuštaju ovaj sistem. na nivou preduzeća. čak i glavne valute. i 1993. koje su isto bile učesnici koncepta poznatog kao monetarna zmija (Snake). Tokom 1970. Danske i Irske. Vernerov plan je bio samo prirodni nastavak otvorenog procesa. Dolazi do valutne i makroekonomske nestabilnosti i stalnih valutnih špekulacija. traže se efikasnija rješenja u valutnoj stabilnosti.25%. Vernerovog komiteta. firmama i ekonomiji Unije u cjelini. Ipak Ugovor prate problemi neratifikacije Danske. 278 god. su naslijeđeni i najčešće su vezani za strukturne probleme. Nedostaci s kojima se susreće evro u odnosu na. I onda kada je ekonomija u uzletu.). U Mastrihtu potpisuje Ugovor o EU (TEU). Kao posljedica. ali i agregatno. Vernerov izveštaj iz 1970. god. Konkretne prijedloge je još 276 1929. Danas je evropsko tržište snažno i stabilno u svjetskim razmjerama. posebno kohezionih politika. Makroekonomske prednosti su u tome što EMU. Otvoreno je za trgovinu robama. Norveške. a kod mnogih sazrijeva svijest o potrebi ubrzanja monetarnih integracija. on nije realizovan zbog problema izazvanih naftnim šokovima i "padom" Bretton-Woodsa. u kome se do 1980. nisu bez razloga bili važeće svjetske valute. Tokom 1970. funta sterlinga i lira fluktuiraju u odnosu na druge evropske valute. ali je sasvim sigurno da evro počinje ubirati "internacionalne" plodove. god. utiče na smanjenje kamatnih stopa i donosi značajne beneficije finansijskim institucijama. ECU je "de facto" mjerna jedinica ERM u iskazivanju centralnog kursa i obračunska jedinica transakcija u Zajednici. predlaže stvaranje monetarne unije u Zajednici. ali i u vremenu recesija. No. u EZ se pokušava limitirati dozvoljeno valutno odstupanje od +/. posebno na ekonomskom planu. još uvijek izraženu dominaciju dolara. god. Preko monetarnog jedinstva se efikasno i bezbolno provode strukturne reforme i realizuju ciljevi zajedničkih. tokom 1995. Da bi se došlo do te pozicije Evropa je morala podnijeti mnoge žrtve. Problemi utiču na udaljavanje od EMU. Na mikroekonomskom planu najvažnije direktne koristi od uvođenja evra su značajno 276 277 278 Njemački političar. ni funta sterlinga nekad. tijesna francuska referendumska većina i tradicionalno britansko odgađanje. Kao što je već rečeno. 129 . Na svjetskoj ekonomskoj sceni se desilo mnogo događaja sve dok nije osnovan EMS (1979. u sistemu ostaju Njemačka. donosi akt o primjeni efekasnijeg postupka uspostavljanjem EMS. Poslije pada sistema iz Bretton Woodsa. kada se proširuju limiti mehanizma deviznog kursa na 15% mogućeg odstupanja. ponovo oživljavaju ideje o stvaranju evropske zone monetarne stabilnosti. Monetarna zmija ne fukcioniše kvalitetno u prvih nekoliko godina pa ovaj koncept ne može sprječiti nestabilnost evropskih valutnih tržišta. eskudo. god. tokom 1979. god. početkom 1972. Unija kontinuirano održava ravnotežu svojih makroekonomskih bilansa. Danska. Evro racionalizuje monetarni sistem.2.Dvadeseti vijek obilježavaju ideje o zajedničkoj evropskoj valuti moderne epohe. Očekujući pristupanje u EZ. Vijeće ministara u Madridu donosi odluku o stvaranju MU do početka 1999. U cilju stvaranja zone evropske monetarne stabilnosti. Sa zajedničkom valutnom politikom se lakše održava cjenovna stabilnost. god. koji počinje sa radom već iduće godine. tako da do 1977. U cilju stabilizacije međuvalutarne razmjene Savjet ministara 1978. god. god. Ovo stanje traje do druge polovine 1993. Koristi od uvođenja evra. Četrdeset godina kasnije. Kao zajednička valuta evro pruža direktne i indirektne koristi evropskoj i svjetskoj privredi (makroekonomske. Jer. dok pezeta. i globalni ekonomski problemi slamaju mehanizam deviznog kursa ERM u EMS u 1992. god. te od Komisije promovisan i preporučen evro za jedinstvenu evropsku monetu. Belgija i Luksemburg. Evropska komisija inicira ideju 277 stvaranja MU koja je generisana potrebama koordinacije ekonomske i monetarne politike. To je složena valuta koja sadrži određene iznose valuta članica. To olakšava održavanje makroekonomske stabilnosti u željenim granicama i dostizanje ciljanih stopa rasta. Velike Britanije. god. Iste godine Haški samit donosi plan po kojem bi se do kraja 70-ih uspostavila EMU. uslugama i kapitalom. uključujući i neke izvan ERM. investitorima. Sistem obuhvata valute konstituente evropske novčane jedinice ECU (European Currency Unit). Ovi. mikroekonomske i globalne). god. na jedinstvenom ekonomskom prostoru. EMS i evro uspješnije provode valutnu politiku smanjujući rizike nestabilnosti u slučaju velikih fluktuacija kurseva članica. god. vlastiti ekonomski problemi se dijelom mogu preliti na druge ekonomije širom svijeta. Krajem 1992. 1969. Takav status im je donosio velike ekonomske koristi. Jedinstvenom monetarnom politikom i valutom se mnogo lakše prevazilaze krize i šokovi. osniva se EMS. dao Gustav Štreseman. a kasnije i irska funta devalviraju. tri faze ovoga plana su predložene od strane tzv. bavi se ozbiljno ovim problemima.

Na prvi pogled bi se moglo zaključiti da visok paritet evra prema dolaru i stabilnost u dugom roku koju forsira ECB dovode do teškoća u izvozu roba sa zajedničkog evropskog tržišta (što nije slučaj). 50/2009. kada svjetska ekonomija preživljava krizne trenutke. pa se na njemu 280 multipliciraju finansijske i statusne transakcije. evro je promijenio. Prema Paul De Grauwe. Pored ovih. Prema njoj. 280 279 130 . kompanije sa značajnijom ulogom u 279 trgovini Unije mogu koristiti mnoge pogodnosti evra. firme i jesu u vlasništvu domaćinstava (preko akcija ili bankarskih zaduživanja). A. Novi Sad. Ali. Tako se monetarnom politikom EMU svjesno održava cjenovna i valutna stabilnost.14. Iz navedenog se zaključuje da je finansijsko tržište EU pod evrom mnogo ozbiljnije i dinamičnije nego rascjepkana finansijska tržišta prije njegovog uvođenja. Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića. i ostvaruju ciljevi na planu izvoza i očuvanja stabilnosti primarnog tekućeg računa. nema razlike između ulaganja sopstvene imovine ili zaduživanja. sa aspekta zemalja koje dio svojih nacionalnih rezervi žele držati u nekoj drugoj valuti. Na primjeru evropske štednje i investicija može se objasniti i Modiljani-Milerova teorema. Zbog toga su. slično kao i kod naftnih šokova sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog vjeka. Uzmimo samo primjer odnosa evra i dolara. i povjerilaca. zasnovana na hipotezi o direktnom uticaju na bogatstvo domaćinstva. Pored konkurentosti evro "tjera" na integracije aktere evropskog tržišta i zbog toga što povoljno utiče na materijalnu proizvodnju visoke dodate vrijednosti. ili prioritet u slučaju stečaja. Ekonomija Monetrane unije. ukrupnjava kapital i stvara uslove za veću konkurentnost finansijskih tržišta. Vlasnici akcija su rezidualni povjerioci. Uz ostale prednosti. koja se u pravilu plaća dolarima. To je osnov Modiljani-Milerove teoreme. Koristeći prednosti evra. i dužnika. april 2009.). i dalje mijenja odnose konkurencije u okruženju i na svjetskom nivou. Zato nema razlike između štednje firmi i štednje domaćinstava. što je siguran znak da finansijsko tržište postaje dinamičnije. koja se opet plasira u firme. Iz predhodnog grafikona je očigledna superiornost evra u odnosu na dolar. danas cijene ovog proizvoda povoljnije kad se plaćanja u evrima. News release. god. evro utiče na širenje i rast finansijskog tržišta. Oni imaju pravo na sve što preostane poslije izmirenja troškova akcionarskog društva. upravo je monetarna politika Unije zasnovana na jednakom uvažavanju. a finansijske koristi se mere desetinama milijardi evra). Grafikon 9.: Odnos dolara i evra Izvor: Izvor: EUROSTAT. pozicija i ugled evra rastu. i konsekvence tog odnosa na aktuelnu krizu izazvanu visokim troškovima energije. Dakle. postoje i druge makroekonomske i mikroekonomske pogodnosti koje je sa sobom donijela zajednička evropska valuta. evro mnogo više od drugih valuta amortizuje negativne konsekvence na evropskom ekonomskom prostoru. investitori kontinuirano očekuju stalni rast evropskog tržišta "prebukiranog" suficitima privatnog i javnog kapitala. Čak i danas. 2004. kada je nafta bila jeftinija za kupovine u njemačkim markama. u EU se sve intenzivnije odvijaju spajanja i pripajanja (merdžeri i akvizicije) preduzeća. Euroindicators. Na globalnom planu. Kratkoročno. god. komercijalnih i rizičnih obveznica i HoV fizičke imovine itd.smanjenje direktnih troškova finansijskih transakcija (broj transakcija se mjeri desetinama i stotinama miliona. evro sve više postaje optimalan izbor.14. Izolujući sve druge ekonomske elemente nameće se trivijalan zaključak da evropske kompanije kupuju jeftiniju naftu zbog snažnije evropske valute (grafikoni 9. Kao što je rečeno. U idealnim uslovima.

Važno je napomenuti da se svjetske finansijske rezerve sve više transferišu u evro. Glavne prednosti i nedostatci od uvođenja evra se mogu sistematizovati na slijedeći način: ▪ Prednosti od uvođenja evra su:     redukcija visokih troškova finansijskih transakcija. već i globalno. Ono što je bilo važno. god. Međutim. 282 Treba naglasiti da je kriza ojačala dolar. ne interveniše u korist dolara da bi ga kupila evrima. Slično je i sa funtom. pa ponekad ima i političkih nesuglasica sa članicama kod kojih evro služi kao "moneta za potkusurivanje" domaćih političara. uloga svjetske valute i prednosti koje ova pozicija donosi. 131 281 . god. ▪ Nedostaci uvođenja evra. najveće centralne banke su relaksirale politiku kamatnih stopa i ograničile direktne udare na ekonomije najrazvijenijih zemalja i ublažile štetno povratno dejstvo na na realni i finansijski sektor. god. jer je centralno bankarstvo više koordiniralo sa drugim nacionalnim institucijama nego ranije. god. mjesta u monetarnim institucijama i sporednim djelatnostima. učinak krize je odmah prepoznat. Međutim. Tek u 2010. Ovdje je karakteristično navesti napore ECB. Zajednička evropska valuta je podnijela veliki teret aktuelne finansijske krize.Može se zaključiti da u ovom trenutku nema optimalnijeg makroekonomskog izbora i da EU. što je omogućilo da se centralne banke brzo okrenu ka smanjivanju kamatnih stopa. upravo zahvaljujući zajedničkoj valutu i potencijalu velikog tržišta EU27 spriječena recesija razornih razmjera. On je tako izbalansiran da u određenoj situaciji pruža najbolji rezultat za svakog trgovinskog partnera. jer postoje zemlje u zoni evra koje nemaju fiskalne resurse za ove namjene. eliminisanje potencijalnih rizika izazvanih valutnim nestabilnostima i neželjenim razlikama u kursevima nacionalnih valuta. dometi ovih mjera su ograničeni. Ovo je normalan efekat bijega u rezervne svjetske valute. 9. monetarna politika Unije će se i u vrijeme krize temeljiti na proklamovanim principima visoke monetarne discipline i autonomije monetarnih vlasti. ali i centralnih banaka najvećih članica. Ove valute su ojačale i u realnom i efektivnom smislu. U tom kontekstu. god. Uglavnom. ali i ostale prednosti uvođenja zajedničke valute na najrazvijenijem ekonomskom prostoru na svijetu utiču povoljno na ekonomije evropskih zemalja. Jačanje jena je posebno izraženo u 2009. Samo za troškove štampanja i kovanja evra. potrošene su milijarde maraka. To je dovelo i do neracionalnih ponašanja i fiskalnih probijanja od strane nekih vlada. Evro i dolar: partneri ili rivali? Odnos evra i dolara je specifičan. dok se ukupni troškovi zamjene ne mogu u cjelosti izračunati. Evro je postao alibi za loše nacionalne poteze. Promjena situacije dovodi i do toga. integracija finansijskog tržišta i transparentna politika cijena. što 282 može usporiti rast tražnje i brži oporavak. treba očekivati skromniji oporavak. ne treba razdvajati monetarne i finansijske mjere. U području evra se očekuju aktivnosti koje će obezbjediti minimalni rast u 2009.7. U zoni evra i dalje se očekuje nepopustljiva finansijska politika. Članice su izgubile prava upravljanja monetarnom sferom. U prevladavanju posljedica aktuelne krize ključnu ulogu imaju centralne banke. Evro utiče na povoljniju makroekonomsku i društveno-političku situaciju. I britanska valuta bilježi najviše nivoe od 1992. ne samo u Evropi. bez obzira na krizu svjetske ekonomije ostvaruje dva zacrtana cilja: spoljnu konkurentnost i afirmaciju evra kao vodeće svetske valute. kontroli cijena nafte i kretanju cijena. Uglavnom. Od 1999. Evroptimisti smatraju da je. prateći uglavnom kretanje evra. do 2008. jačanje cjenovne stabilnosti i dr. već mnogim 281 Integracija i standardizacija monetarnog sektora dovela je do gubitaka radnih promjenama u članicama. One su se usmjerile na podršku likvidnosti obveznicama suočenim sa nedostatkom finansiranja i naglim padom tržišta hartija. Ove. jen i evro u odnosu na ostale svjetske valute. da ECB i onda kada je u mogućnosti. Najveći nedostatak evra su ogromni troškovi uvođenja. Striktna monetarna politika ECB rezultira jačanjem evropske valute. SAD i EU. Nije riječ samo o tim troškovima. neke članice nalaze rezerve u fiskalnim sferama i stimulišu određene segmente tražnje.

Pored politike stabilizacije privrednog rasta. može se shvatiti sva kompleksnost pristupa monetarnoj i valutnoj politici koju vodi ECB. Kada se dodaju ciljevi koji su evru postavljeni na planu razvoja svjetske ekonomije. posebno u izvoznim granama američke privrede. u čemu evropski sistem još zaostaje za 284 američkim. prije svega veliki evropski izvoznici. Ipak. da uz najveće dobitke u kupovini nafte i uz pogodnosti u kupovinama nekih strateških sirovina. Ipak. tj. vidljivo je. Komisija kao izvršni organ EU raspolaže zaista minornim budžetom u odnosu na output Unije 283 ili sredstva nacionalnih vlada (oko 2. i veličina finansijskog tržišta SAD je još uvijek dominantna u odnosu na evropsko. zahvaljujući centralizaciji državnih finansija i mogućnostima realizacije finansijskih megatransfera. Evidentno je da snažan evro u određenoj mjeri usporava izvoz. tada se može dobiti prava slika o minornosti evropskog u odnosu na američki budžet. Najvažniji akteri evropskog ekonomskog prostora moraju mnogo učiniti na integraciji tržišta kapitala i finansijskog tržišta u ovom dijelu svijeta. Amerika je. jednostrana objašnjenja ovog fenomena nisu relevantna. Suprostavljanja su uglavnom u tumačenju da slabljenje američke valute svjesno jača evropski ekonomski prostor i ulogu EU u svjetskoj ekonomiji. amerkanci su suočeni i sa drugim problemima makroekonomskog karaktera. za razliku od EU. 132 .5% nacionalnih budžeta ili 1. Jer. Jer. to nije sporno. Dalje. 283 Kada se zna da se gotovo polovina budžeta EU troši na kontroverznu CAP. Dakle. održavajući spoljnotrgovinsku konkurentnost.27% GDP ). No. ostvarivali mnogo veće dobitke u slučaju slabijeg evra prema dolaru. stvara nezadovoljstvo evropskih štediša. Evropu i Japan. Objašnjenje je u tome da SAD politkom jeftinog dolara aktivno utiču na svjetske trgovinske odnose i na taj način produžavaju i održavaju svoju geopolitičku dominaciju. slab američki dolar je prevashodno rezultat politike američke vlade. koji je još uvijek vodeća svjetska valuta. sigurno je da američka valuta može istrpiti snažne. 284 Još uvijek je gotovo polovina svjetskog bogatstva podređena američkom dolaru. Dakle. Nema sumnje da se administarcija i FED grčevito bore da što prije stabilizuju makroekonomsku situaciju i time nesvjesno doprinose amortizovanju efekata koje donosi zakonomjernost Filipsove krive. svoju političku ulogu i gradi na snažnoj ekonomiji i jakom dolaru. dok drugi autori smatraju da je ovaj scenario dio dobro isplanirane aktivnosti američke administracije. pa čak i dugoročno preusmjerava štednju izvan evropskog ekonomskog prostora. što će ga i definitivno smjestiti u 285 ravnopravan položaj sa američkim dolarom. može se primjetiti da u stručnoj javnosti postoji veći broj respektabilnih tumačenja dugogodišnje depresijacije američkog dolara. Da bi postigli spoljnu konkurentnost i zadovoljili potrebe tradicionalno fleksibilnog tržišta rada SAD uspijevaju održati neznatno brži rast u odnosu na najveće spoljnotrgovinske partnere. monetarna unija zahtijeva puno političko jedinstvo.dolar. Prema njima. A one se sublimiraju u pravilu da rast i zaposlenost neminovno prati inflacija (vrijedi i obrnuta proporcija). 285 Već u ovoj fazi odnosa evro-dolar ima mnogo zemalja koje rezerve drže u odnosu 40-40-20. pogrešno je apriorno prihvatiti ili odbaciti bilo koju verziju uzroka deprecijacije dolara. u takvoj situaciji i ECB pod pritiskom jakog evra mora snižavati kamatne stope što podgrijava inflaciju. Za razliku od američke administracije. slab dolar u uslovima svjetske recesije održava izvoznu konkurentnost američke privrede i održava stope privrednog rasta. Jer. evro će veoma brzo elimimisati većinu kontroverzi. a time i privredni rast. uzroci kretanja američke valute traže kompleksniju analizu. Jer. Treba naglasiti da SAD. prednost evropske valute nad dolarom je još uvijek veoma diskutabilna. gubi oko 60% vrijednosti u odnosu na evropsku valutu i spušta se na nezabilježeno nizak nivo u odnosu na jače svjetske valute. Iz ovoga bi se mogao izvući nedvosmislen zaključak da bi. evro i dolar su već sada izjednačeni. I na kraju. lakše "preživljavaju" ekonomske krize i šokove. ali još uvijek podnošljive pritiske visokih budžetskih i spoljnogtrgovinskih deficita. što se automatski povoljno odražava i na rast zaposlenosti. Evropljani moraju dalje raditi na ekspanziji i afirmaciji svjetske reputacije evopske monete i monetarnoj politici koja će eliminisati još uvijek prisutne strukturne probleme. No. ali evidentnim koristima koje evropljani ili imaoci evra ostvaruju kao turisti u zoni dolarskog pokrića i drugim evro-dobicima. svjetska dominacija SAD je direktno proporcionalna sa dominantnom pozicijom dolara na svjetskim tržištima. a cijene nafte i važnih svjetskih roba i sirovina se izražavaju u američkim dolarima. Dalje. američka administracija se kontinuirano bori protiv inflatornih pritisaka. koje se plaćaju američkim dolarima i manje važnim.

posebno za one koje se nalaze u fazama priključenja EU. Kriterijumi su klasifikovani u četiri poglavlja i to: konvergencija stopa inflacije. 133 286 . ali i kao mjernu jedinicu u vođenju vlastite valutne politike. I mnoge zemlje nečlanice Unije koriste evro kao domaću valutu. konvergenciju kamatnih stopa. uglavnom svode na potrebu uspostavljanja ulazne i jačanja dugoročne finansijske discipline. Kriterijumi brane temeljne vrijednosti evropskih integracija. te utvrđivanjem sankcija za one koji stvaraju štetne i neopravdane deficite. Unija je aktivna u podršci tim 287 zemljama i što bezbolnijom integracijom u EMU. devizni kursevi zemalja i fiskalni kriterijumi. koristiti zaključke sa skupova u Kopenhagenu. Oni se. Zbog visoko postavljenih zahtjeva. većina članica preispituje dotadašnje režime deviznih kurseva. i jedan od najtežih zadataka koji stoji pred zemljama u tranziciji (koje žele pristupiti EU). članstvo u EU se uslovljava strogim kriterijumima konvengencije (kopenhagenški kriterijumi) koji važe. Kriterijumima se daje veliki značaj zbog potrebe da se poveća fiskalna i monetarna odgovornost članica. već i za stare članice 286 Unije. ne samo za zemlje koje trebaju pristupiti EMU. Dablinu i Luksemburgu. sublimirane u visokom stepenu finansijske discipline. Ugovor o EU definiše kriterjume članstva u EMU. 287 Za razumevanje kriterijuma konvergencije. evro je značajan i za zemlje u tranziciji. pored ostelih. ispunjenje kriterijuma konvergencije je primarni.Evro i tranzicione zemlje. Konačno. Evropske zemlje u procesu tranzicije imaju različite režime deviznih kurseva (od fiksnog aranžmana currency borda do režima fluktuacija). Uvođenjem evra. Formalno.

njegovu unutrašnju strukturu i eksterno djelovanje. No. Ekonomska i monetrana integracija Evrope.. može se konstatovati da su međudržavne relacije utemeljene na principima pripisivanja.) 288 134 . ne samo u odnosu na osnovno funkcionisanje. posebno sa današnje distance. to su bili skromni prihodi. Na njih dodatno utiče stalno pristupanje novih članica. S. Univerzitet u Banjoj Luci. EU ima mnogo specifičnosti. Već je Pariski ugovor o EZUČ uspostavio administrativni i operativni budžet za nesmetano funkcionisanje ove asocijacije. Istina. Treba podsjetiti da je uobičajeno da rane razvojne faze asocijacija finansiraju osnivači. Ekonomski fakultet Banja Luka. a tzv. to je jedini izvor sredstava koji nije prikupljan direktno od država osnivača.. Ipak. Zajedničke nadležnosti su rezidualne prirode. ono je postalo najaktuelnija politička i javna tema. Budžet ne odgovara ni formi koja se implementira u međunarodnim organizacijama. god. Od 1985.. posebno u kontekstu ostvarivanja globalnih ambicija EU." (citat adaptiran iz Stojanović. Banja Luka. CID. Stojanoviću "Princip pripisivanja nadležnosti podrazumijeva da EU nema Kompetenz-Kompetenz. važno je naglasiti da se ona kreću u granicama opštih budžetskih načela.. prikupljenim dažbinama na proizvedene količine uglja. Ugovora o EZ. 2006.. Špirić Nikola. Osnove i specifičnosti U komparaciji sa budžetima drugih država ili integracija. BUDŽET EVROPSKE UNIJE 10. nego su njene nadležnosti izvedene iz nadležnosti članica i. EZ. te načelo ravnoteže. Evropska ekonomska integracija. već i način prikupljanja i njegovu krajnju upotrebu.. uz dodatak specifičnosti nametnutih oblikom organizovanja Zajednice. Ovo znači da se finansiranje Unije zasniva na sredstvima prikupljenim isključivo od njenih članica. 289 Neki autori ove odnose marginalizuju. ali ipak. Beograd. Međunarodni ekonomski odnosi. U početku. O problematici funkcionisanja EU u kontekstu finansiranja osnovnih funkcija vidjeti u: Čenić Jotanović. riječ je o odvojenim budžetima za finansiranje pojedinih oblasti Zajednice. tačnosti. njeno finansiranje je izazov i predmet stalnih naučnih istraživanja. što zajedno čini oko tri četvrtine ukupnih izvora prihoda. već komplikovane odnose. Budžet EU-sopstveni prihodi i opšti budžetski principi. Ekonomski fakultet Beograd. Finanije 1-6/2006. ravnoteže. Gordana. Opšta budžetska načela izvedena iz nacionalnih su načela jedinstva. univerzalnosti. Zajedničko finansiranje je uvijek bila ključna komponenta evropske kohezije. Generalno. specijalizacici. Ugovorom iz Rima EUROATOM formira dva budžeta i to: administrativni budžet i budžet za troškove istraživanja i investicije. Za sada je teško procijeniti da li će aktuelna finansijska kriza ili drugi globalni razlozi promijeniti ove okolnosti. u zavisnosti od dinamike i intenziteta integracija prelazi na klasične fiskalne instrumente. budžet i nije koncipiran na klasičnim budžetskim principima koji se primjenjuju u 288 unitarnim državama. jer je u početku samo EZUČ finansirana vlastitim sredstvima. evidentno je da ovaj vid finansiranja ima i slabosti jer nedovoljno pospješuje privredni razvoj. Jovanović N. Kako EU nije jedinstvena država. Oni se najviše finansiraju porezima na dodatu vrijednost i prihodima po osnovu ostvarenog GDP. 2005. Vukmirica Vujo.kao opšte pravilo utemeljeno članom 175. god. Miroslav. Npr. Od nastanka Zajednice. zatim načelo transparentnosti itd. odnosi između centralnih organa EU i institucija zemalja članica su po mnogo čemu 289 specifični.10. Principi su izvedeni iz suštine komunitarnih odnosa i utemeljeni na primarnoj ideji evropskih integracija. rashodi EZ se uglavnom finansiraju vlastitim prihodima. što usložnjava postojeće. vremenske jednakosti (načelo izrade budžeta EU na godišnjem nivou). obrazovanju. prenošenja nadležnosti i subsidijarnosti. ali i uvažavanja principa proporcionalnosti. Kada je riječ o načelima budžeta EU. Taj vid finansiranja prihvatili su osnivači Unije. Čak i više od toga. nadležnosti koje služe kao podrška nadležnostima članica se obavljaju u: industriji. 2004. god. Finansiranje potreba EU je usko vezano za specifičnu državnu strukturu Zajednice i njenu kompleksnu organizaciju. god. zaštiti zdravlja itd. po S. a kasnije se. specifikacije i jedinstvenosti (jedinstvena valuta i račun). Oni se snažno reflektuju na kohezionu i multifunkcionalnu ulogu evropskog budžeta. EEZ i EUROATOM se finansiraju doprinosima država osnivača (kao i druge višenacionalne regionalne integracije). uglavnom ograničene ekskluzivnosti. Dakle.1.. u kome su regulisana pitanja zaštite životne sredine.

Frankfurter Allgemeine Zeitung.10. tako da od 1977. jer im je glavna funkcija preraspodjela sredstava kojima se finansiraju zajedničke politike. Ipak. str.4. a oko 5% budžeta zadržava za finansiranja 290 administrativnog aparata. sloboda.2007. Sredstva za finansiranje administracije i broj zaposlenih odgovaraju administraciji većeg evropskog grada (pri tome ne treba zanemariti da komunitarna administracija još uvijek ne obavlja mnoge državno-administrativne poslove). god. ali su i one dodatno proširene. god. Njime sve procedure usvajanja budžeta za narednu godinu počinju već 1. Procedura usvajanja budžeta u EU je slična kao i u svim demokratskim zemljama. god. 1.000 bilo zaposleno u Komisiji. bezbjednost i Pravda Ukupni administrativni troškovi Izdaci za Bugarsku i Rumuniju http://europa. ipak se može konstatovati da su broj i iznos sredstva za funkcionisanje administracije apsolutno i relativno niski u odnosu na ukupan budžet. kako bi se mogao usvojiti do 31. 291 O ovome videti više u: Majkl Burda i Čarls Viploš. Evropski parlament i Evropski savjet provode redovne procedure usvajanja izveštaja o realizovanom budžetu za prethodnu i usvajaju budžet za nastupajuću godinu. pa sredstva za stimulisanje rasta i zaposlenosti učestvuju sa čak 44.4 0. Struktura raspodjele budžetskih sredstava EU je prikazana na slijedećoj tabeli: Tabela 10. Iako evroskeptici kritikuju EU zbog brojnosti administracije. pripremni poslovi na usvajanju budžeta počinju ranije..8 6. uočavaju se fundamentalni društveno-ekonomski momenti i tendencije u ovoj razvojnoj fazi EU. Ugovora iz Rima.2% ukupnog budžeta. za potrebe ruralnog razvoja odlazi zavidnih 13. godinu: Izvor: Održivi rast Direktna pomoć i troškovi tržišta Ruralni razvoj EU kao globalni partner Ljudska prava. Ta situacija postoji i u EU. Dakle. Prema projekciji za 2008. oni još nisu dovoljni za ozbiljnije makroekonomske intervencije (izuzev CAP koja koristi najveći dio evropskog budžeta).2. administracija EU zapošljavala 33. zaposleno je još 1250 radnika. najviše sredstava (oko 44. realizujući jedan od fundamentalnih ciljeva.2%) usmjereno sektoru održivog razvoja. 292 Ovoj dimenziji EU u brojnim radovima i intervjuima najbolje opisuje američki ekonomista Rifkin Džeremi. budžet EU je povećan 2% u odnosu na prethodnu godinu i iznosi 129.5 13. NIN.9 1. Budžet se predlaže jednom godišnje. Isto tako. Prijemom novih država.13 Tako je npr. Centar za liberalno-demokratske studije. god. decembra tekuće godine.1 42.: Struktura raspodjele budžeta za 2008. koje se kroz komunitarne politike vraćaju članicama. Beograd. Poslije parlamentarnih rasprava i glasanja o amandmanima dolazi do usvajanja 291 pojedinačnih budžetskih stavki. 2004. nezadovoljavajuće efikasnosti i povlašćenog položaja.2 biliona evra.8% sredstava sa tendencijom da ih Zajednica zadrži i u budućim planovima i programima. treba imati na umu da se iz budžeta EU ne finansiraju neke druge potrebe (npr. Makroekonomija. Institucije Zajednice. evropski udžbenik. vojne) koje u suverenim državama participiraju u budžetskim sredstvima. Beograd.000 radnika. Ali. Budžet EU: osnovni pokazatelji Prihodi i rashodi budžeta su instrumenti savladavanja mnogih problema ekonomskog i društvenog razvoja EU. Od toga je 22. Vidi se da je iz budžeta za 2008.3 7.4. Budžet EU za 2008. god. 373. projektovan željom da evropski privredni prostor u budućnosti postane tehnološki i održivo najnapredniji u 292 svijetu. prije svega Komisija. u 2004. O tome vidjeti više u: Rifkin Džeremi. što se u ekonomskom smislu može ocijeniti veoma povoljno. Tako se iz budžeta vrši povrat ostvarenih prihoda od oko 95% prikupljenih sredstava. prevod. U budžetu EU su najniži troškovi komunitarne administracije.eu/ Iz tabele 10. Pravni osnov ovih procedura je obuhvaćen članom 272. EU daje veliki značaj stimulisanju održivog rasta i razvoja.3. jula tekuće godine. 57. 290 135 . god. To EU pretvara u najkvalitetnije i najpoželjnije mjesto za život. Struktura budžeta je promenjena.

prikazani su rashodi budžeta EU za period od 2006.: Struktura raspodjele budžeta za 2007. god.1% budžetskih sredstava. Drugo. Kad je jednom dogovorena određena struktura budžeta.91 -2. EU kao globalni partner 5. god. od kojih je najvažniji kompleksnost njegovog usvajanja. i Pravda 1 176 965 652 Budžet 2006 4 35 865 973 075 54 579 470 941 1 162 155 453 Indeks 5(3/4) 125. budžetska struktura je prilagođena implementaciji zajedničkih politika koje predstavljaju najjači komunitarni instrumentarij koji se ne mijenja u dužim vremenskim periodima.34 4.2 43 13. (u%) Održivi rast EU kao globalni partner Ljudska prava.eu/ 54. bezbjednost i Pravda Poljoprivreda i obezbjeđenje kvaliteta Ruralni razvoj i zaštita okoline Drugi troškovi uključujući administraciju Izvor: http://europa.: Troškovi budžeta EU27 za period 2007-2008. Zaštita i upravljanje prirodnim izvorima 3. Opis 1. Održivi razvoj 2. Administracija 6.Konačno. god. Iz nje se vidi da se najveći rashodi budžeta EU odnose na Zajedničku poljoprivrednu politiku i održivi razvoj. god. po osnovnoj strukturnoj podjeli. jasno ukazuju na kontinuitet fundamentalnih razvojnih ciljeva EU. Donošenje budžeta podliježe složenim procesima usaglašavanja.4 6.6. slobode. Tabela 10.europa.39 – 53.6 Budžet 2008 50 324 204 626 53 177 320 053 1 241 449 006 8 112 728 400 7 284 420 235 206 636 292 120 346 758 612 Budžet 2007 43 590 118 012 54 210 425 736 1 270 114 751 7 352 746 732 6 977 764 032 444 646 152 113 845 815 415 Promjene (%) 15. To potvrđuje agregatna struktura budžeta za 2007.71 U tabeli 10. su prikazani troškovi budžeta EU za period 2007-2008.84 47.6.eu/budget/ Komparacije budžeta Zajednice za 2007.26 10. sloboda.45 -1. god. bezbjedn.08 100. Sloboda. Politka – CAP 736 3 Građanska prava. (tabela 10.27 % 6 38.53 5. što najbolje govori o obimu i strukturi zajedničkih politika u ovoj fazi razvoja Zajednice. Naknada UKUPNI TROŠKOVI EU27 Izvor: http://eur-lex. zaštita.5.7.: Tabela 10.7. i 2008.: Rashodi budžeta EU za period 2006-2007. bezbjednost i pravdu izdvojeno je oko 1% budžeta. Tabela 10. nju je teško radikalno mijenjati. U tabeli 10.38 1.3 1. za promociju ljudskih prava. do 2007.9 7.5. (u evrima) Br Naziv Budžet 2007 1 2 3 44 862 050 1 Održiv razvoj 319 54 718 545 2 Zajednička poljopriv. god.). god. Na ovo utiču brojni faktori. a za Bugarsku i Rumuniju oko 0.02 136 . Struktura budžeta EU je veoma stabilna u dužem vremenskom periodu. sudstvo 4. slobode.25 101.

oni imaju specifičnu ulogu upravo u tome da usmjere proizvođače na fer raspodjelu u finansiranju proizvodnje i skladištenja.4% na nacionalne osnovice poreza na dodatu vrijednost (ne smije prelaziti 55% nacionalnog budžeta). najstarijoj zajedničkoj politici govori da uprkos stalnim intervencijama od strane WTO.85 105. Sredstva CAP u budžetu Unije iznose oko 55 mlrd. već na količinu ili broj komada poljoprivrednog proizvoda prema odrebama Zajedničke poljoprivredne politike. što je u okvirima budžeta prethodne godine. Njih obračunavaju članice. god. EU je za WTO jedan od ključnih problema u uspostavljanju slobodne trgovine. Unija još uvijek nema namjeru da izvrši radikalnu redukciju sredstava podrške u ovoj oblasti. god. 137 . Ovaj izvor daje više od 60% ukupnih budžetskih sredstava i obaveza je svih članica bez obzira na njihov status u Zajednici (stare ili novoprimljene članice. Prihodi na procenat od GDP država članica najviše participiraju u budžetu EU.europa.). Kada je riječ o prelevmanima na šećer i izoglukozu. U suštini. god. jednu od fundamentalnih zajedničkih politika. Prethodni podaci ukazuju da se za administraciju EU i tzv. Štaviše.) Rashodi budžeta EU za regionalnu pomoć u 2007. god. Za CAP je izdvojeno 43 mlrd. Njihov rast od 25% u odnosu na prethodnu godinu govori o namjeri evrokreatora da snažno podrže regionalnu politiku.38 100 Izvor http://eur-lex.9 mlrd. snižavanja carinskih stopa itd. zaštitu ljudskih prava.01 0. Kao takvi. posebno u sektor ruralnog razvoja. I oni su prema svojoj klasifikaciji veoma slični klasičnim carinskim prihodima. Uočava se da su skoro identična sredstva u odnosu na 2008. Poznati su stavovi WTO po pitanju sudbine preferencijalnih trgovinskih sporazuma. najviše budžetskih sredstava (43%) bilo usmjereno na potrebe održivog razvoja. a Unija. U mnogim slučajevima dolazi do povrata finansijskih sredstava preko konkretnih projekata koji se finansiraju u skladu sa zajedničkim kohezionim i strukturnim politikama. radi se o budžetskim prihodima na uvoz poljoprivrednih proizvoda na zajedničko tržište EU. nalaze se pod kontinuiranim nadzorom WTO i trpe stalni pritisak za smanjenje. U poslednje vrijeme ovaj budžetski prihod se usmjerava i na oblasti koje se nalaze "oko poljoprivrede. i 2008. carinski prihodi se smanjuju.42 107. evra. razvijene ili manje razvijene države i sl. ostali rashodi participiraju sa 14%. usmjerena za promociju održivog razvoja. I na kraju. mira i bezbjednosti. su gotovo ujednačeni jer su sve budžetske stavke u obe godine povećane.5 mlrd." Modernu epohu strukturne politike EU obilježavaju ulaganja u kohezione i strukturne fondove. smanjujući tako svoje carinske prihode. kao lider tržišnih privreda vrši postepena prilagođavanja carinskih tarifa naniže. evra. Riječ je o godinama koje se nalaze u istom srednjoročnom finansijskom okviru (od 2007 do 2013. Sporazuma iz Dohe i drugih akata.4 5 6 Evropska unija kao globalni partner Administracija Kompenzacija UKUPNO 7 352 746 732 6 942 264 030 444 646 152 115 497 218 621 8 093 291 458 6 604 078 362 1 073 500 332 107 378 469 621 90. Značajna sredstva su usmjerena prema EFRD i drugim kohezionim fondovima. Obzirom na obavezu smanjivanja carinskih stopa. obračunom prema jedinstvenoj poreskoj stopi u iznosu 1.9 mlrd. Prikupljanje budžetskih prihoda. druge troškove godišnje izdvaja oko 7.37 6. Carinski prihodi se prikupljaju prilikom uvoza roba iz država nečlanica. Slična situacija je sa prelevmanima na uvoz poljoprivrednih proizvoda. evra. Rečeno je da se budžetski prihodi EU prikupljaju iz nekoliko izvora i da je budžetska politika EU različita u odnosu na klasične pristupe rješavanja budžetske problematike. Redukcija ovih prihoda je usko vezana za procese širenja i uticaja WTO u svjetlu zaključaka Urugvajske runde. a za programe ruralnog razvoja i zaštitu životne sredine 13.56 6. god. Značajne prihode budžetu EU donose sredstva prikupljena oporezivanjem dodatne vrijednosti. Prelevmani se ne obračunavaju i ne plaćaju na carinsku osnovu. evra i u budžetu participiraju sa visokih 47%. budžetska podrška Zajedničkoj poljo-privrednoj politici. S druge strane. Slijedeće.12 41. sloboda. evra. Ova sredstva su participirala u budžetu Zajednice sa 39%.eu/budget/ Iz prethodnih tabela se vidi da je u 2007. iznose 44. bezbjednosti i pravde. Prihodi od prelevmana se usmjeravaju za razvoj poljoprivrednog sektora Zajednice i tako zaobilaze oštre zahtijeve WTO. budžeti u 2007.

rastu.97 916 269 764. god. S druge strane. poreza. Vidljivo je da su neto-davaoci budžetskih sredstava uglavnom stare članice i osnivači na čelu sa Njemačkom i Velikom Britanijom. To potvrđuje enormno smanjenje očekivanih prihoda od novčanih kazni.). Sasvim je logično da se intervencije ovih zemalja u bilo kom pogledu. Izuzetak su neki specifični carinski prihodi (član 2. razlikuju po stavkama. nego i dubok komunitarni karakter. Uočava se da neki od bilježe veliki pad u odnosu na prethodni period. do 2008.(1)(a) odluke 2000/597/EC od 2007. ovi prihodi kontinuirano rastu. carina i ličnih izvora u nacionalnom dohotku i korekcije budžetskih poremećaja u periodu od 2006. doprinosa i penzionih šema koji. budžetski prihodi po osnovu poljoprivrednih dadžbina.). Tabela 10. su izuzetno niski (tabela 10.(1)(d) i članu 6. god. Jedan od najznačajnijih prihoda budžeta EU je porez na dodatu vrijednost (VAT). posebno u odnosu na prosječno povećanje ukupnih budžetskih prihoda. (u evrima) Budžet 2008 Raznovrsni porezi i odbitak Doprinosi za penzione šeme Ostali doprinosi 577 986 149 438 986 057 Budžet 2007 541 546 258 397 908 509 10 877 889 950 332 656 Izvršenje 2006 472 078 428 377 345 631 8 760 699 858 184 758 11 943 418 1 028 915 UKUPNO 624 Izvor: http://eur-lex. Slično je i sa učešćem potrošača. ali najveći kontributori Njemačka. Ostali prihodi se odnose na sredstva novčanih kazni ili vanrednih sredstava koja vode porijeklo od viška sredstava iz prethodnih godina.21 Izvor: http://eur-lex. Prihodi od potrošača i novčanih kazni za period 2006-2008. 138 . do 2008. Komisija u tekućem obračunskom periodu insistira na dodatnim sredstvima koja bi se prikupila do 2013. god.eu/budget/ Prihodi se u peridu od 2006.Mnoge države imaju beneficije od ovih komunitarnih politika. Ova dva budžetska prihoda se drastično smanjuju. g. god. god. U cilju rasta budžetskih prihoda.europa. u tijelima Unije razmatraju sa posebnom pažnjom i željom da se udovolji njihovim zahtijevima. najveći budžetski prihodi EU dolaze iz ličnih izvora u ukupnom nacionalnom dohotku. bilježe kontinuirani rast od 2006. iako apsolutno niski. god.10. Tabela 10. odluke 2000/597/EC (Euratom). Ipak.9. Francuska. do 2008. Velika Britanija. do 2008.9.: Prihodi od poreza i doprinosa od 2006. One su tražile da budžetski limiti ostanu nepromijenjeni. dok su najrazvijenije zemlje kao Njemačka i Velika Britanija tradicionalni budžetski kontributori. On nema samo budžetski.24 803 394 803. god.: Prihodi od potrošača i kazni za 2006-2008. Austrija. god. Zato će evrooptimisti i dalje insistirati na povećanju učešća ovog izvora u budžetskim prihodima Zajednice.europa. god. Holandija i Švedska pružaju otpor toj ideji. Budžetske korekcije se odnose samo na 2006. što je navedeno u članu 2. (evrima) Budžet 2008 Udio potrošača Novčane kazne UKUPNO 23 000 000 100 000 000 123 000 000 Budžet 2007 56 000 000 382 000 000 438 000 000 Izvršenje 2006 112 874 960. U periodu 2006-2008.eu/budget/ Slijedeća tabela pokazuje iznose prihoda od poreza. Odricanje članica od dijela poreza na dodatu vrijednost označava i odricanje od dijela vlastite suverenosti.

1% od ukupn. Estonija Irska Grčka Španija Kipar Letonija Luksemburg Malta 139 . prihoda (u 000 evra) uvećan za limit.12.: Odnos VAT i nacionalnog dohotka u 2007.Tabela 10. god. Nac. cijene 4 1 710 086 151 285 609 697 1 196 417 12 360 076 82 769 859 977 1 087 960 5 411 203 9 615 368 7 853 667 78 673 109 361 143 228 161 921 497 880 26 640 2 872 040 Zemlje-članice 1% od limita VAT baze (u 000 evra) 1% od ukupnog nacionalnog prihoda (u 000 evra) Limit cijena (u%) 1% od limita VAT baze (000 evra) 5 1 440 965 151 285 609 697 975 620 10 407 889 82 769 859 976 1 087 960 5 411 203 9 383 695 6 175 505 78 673 109 362 132 605 161 921 404 912 26 640 2 803 480 Zemlje članice sa limitiranom VAT bazom 1 Belgija Bugarska Češka Republika Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Letonija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija 1 440 965 180 939 702 867 975 620 10 407 889 98 259 905 937 1 267 563 6 743 417 9 383 695 6 175 505 128 544 122 307 132 605 175 313 404 912 41 423 2 803 480 2 3 420 171 302 569 1 219 393 2 392 833 24 720 152 165 538 1 719 953 2 175 920 10 822 406 19 230 736 15 707 334 157 346 218 725 286 456 323 842 995 759 53 280 5 744 079 3 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 6 Bugarska Češka R.

Španija itd.Austrija Poljska Portugalija Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V.eu/budget/ Prethodna tabela pokazuje učešće VAT u nacionalnom dohotku EU i zemalja članica u 2007. Ovo su i najveći kontributori po osnovu 1% od ukupnog nacionalnog prihoda. ili neke od novoprimljenih država. Uočava se da su članice sa limitiranim VAT bazama uglavnom slabije razvijene i manje članice Unije. Zatim dolaze Italija.europa. Najveći kontributori VAT su Njemačka. Velika Britanija i Francuska.Britanija 1 220 187 1 593 295 978 963 552 422 185 938 250 865 792 183 1 490 119 10 530 959 2 736 781 3 122 414 1 599 144 1 317 240 335 086 563 978 1 828 978 3 456 262 21 276 097 50 50 50 50 50 50 50 50 50 1 368 391 1 561 207 799 572 658 620 167 543 281 989 914 489 1 728 131 10 638 049 62 946 236 1 220 187 1 561 207 799 572 552 422 167 543 250 865 792 183 1 490 119 10 530 959 57 669 214 Slovenija Poljska Portugalija UKUPNO EU27 59 686 171 125 892 472 Izvor: http://eur-lex. god. 140 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful