Dr Popović Goran

EKONOMIJA EVROPSKE UNIJE
MAKROEKONOMSKI ASPEKTI I ZAJEDNIČKE POLITIKE (skraćena verzija - skripta)

Recenzenti: Prof. Dr. Rikalović Gojko Dr. Vukmirica Vujo, profesor emeritus Prof. Dr. Zakić-Vujatović Zorka

Dizajn: Trninić Milkan

2

1. INSTITUCIJE EVROPSKE UNIJE
1.1. Evropski savjet
Evropski savjet je formalno najviša institucija EU. Nastao je 1974. god. na samitu u Parizu. Potpuno je stavljen u funkciju tek 1986. god. usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta. Od tada, a u skladu sa svojim ovlašćenjima, Evropski savjet djeluje snažno na političkom planu, prije svega kao generator i kormilar svih ključnih reformi i prekretnica kroz koje je Zajednica prolazila. Iz ove institucije su pokretane strateške inicijative, koje su imale presudan značaj za evoluciju i dalju sudbinu ideje o ujedinjenoj Evropi. Poznata je harizmatičnost i inicijativnost Žaka Delora koji je kao Predsednik Evropske komisije koristio Evropski savjet kao polaznu i nezaobilaznu instancu za realizaciju svojih ideja. Od ustanovljenja do danas, Evropski savjet je postao značajan inicijator i kreator evropskih integracionih procesa. Međutim, treba naglasiti činjenicu da se njegov uticaj od 1992. god. do danas smanjuje jer je poslije potpisivanja Ugovora iz Mastrihta Zajednica konstituisala novi oblik unutrašnje društvene strukture Unije, koji je fundiran na afirmaciji novih odnosa između vlada članica Zajednice, 2 odnosno na tzv. međuvladinom pristupu. Tako je Savjet postao najuticajniji faktor saradnje između zemalja članica, odnosno njihovih vlada. No, to nikako ne umanjuje sadašnju ulogu Evropskog savjeta, kao najreferentnije institucije i snažnog pokretača novih ideja, ali i opšteprihvaćenog arbitra među ostalim institucionalnim akterima i zemljama članicama. Zbog toga Savjet nema značajniju ulogu u pravosuđu ili unutrašnjim poslovima. Važno je napomenuti da Savjet nije pod ingerencijama Suda pravde evropskih zajednica, kako zbog pozicije i načina funkcionisanja u sistemu institucionalnih aktera Unije, tako i zbog toga što u Osnivačkom ugovoru nema tretman klasične institucije. To mu, naravno, ne umanjuje vodeću ulogu koju ima u kreiranju i forsiranju strateških političkih i drugih pravaca Unije, sada, i u budućnosti. Nadležnosti Evropskog savjeta su široke i precizno definisane Ugovorom iz Mastrihta. Ovim aktom su određene obaveze Savjeta u napretku Unije i neka opšta politčka pitanja. No, ova institucija rješava i druge probleme u cilju boljeg funkcionisanja Zajednice. Karakteristični su problemi arbitraže između nekih zemalja članica, koji su rješavani od strane Evropskog savjeta u slučajevima kad druge institucije nisu mogle pronaći kompromisna i zadovoljavajuća rješenja. Evropski savjet ima ingerencije utvrđivanja i konstatovanja težih oblika povreda ili obaveza članica EU. Savjet može suspendovati neka prava, sve do oduzimanja prava glasa za zemlju koja se najteže ogriješila o politiku EU, te mijenjati propise ili kodekse Zajednice itd. Savjet ima bogatu i uspješnu praksu u implementaciji važnih procesa ekonomskog karaktera. Tako je npr. jedno od važnih pitanja iz ekonomske sfere funkcionisanja Zajednice kojim se Savjet bavio, bilo donošenje odgovarajućih odluka i stvaranje uslova za prelazak na evro kao zajedničku valutu Evrozone i sl. Pored ovoga, Savjet utvrđuje ključne smjernice, zaključke i preporuke o ekonomskim politikama zemalja članica i Unije u cjelini. Ovo jasno ukazuje na snažan uticaj Evropskog savjeta na ekonomsku komponentu evropskih integracija, posebno u svjetlu amortizovanja heterogenih pogleda na određene makroekonomske teme od strane članica Zajednice. Stoga Evropskom savjetu opravdano pripada ključna uloga u kreiranju i izboru fundamentalnih pravaca, posebno onda kada su na dnevnom redu ekonomske integracije i reforme. Aktuelnost Savjeta je izražena u nestabilnim periodima, posebno u vrijeme kriza i recesija globalnog nivoa, što potvrđuju i negativni trendovi iz druge polovine 2008. god. koji su prenešeni i dodatno eskalirali u 2009. god. U tim situacijama mora se pokazati autoritet ove institucije, jer mjere koje se donose za prevazilaženje ekonomskih kriza tog obima nerijetko imaju strateški i doktrinarni karakter. Ogromne finansijske intervencije (reda veličina desetina pa čak i stotina milijardi evra) mogu poljuljati i same osnove
1

O ulozi Evropskog savjeta vidjeti u: Wessels W, The EC Council: The Communitary's Decisionmaking Center , in R.O. Keohane and S. Hoffmann (eds.), The New European Community: Decisionmaking and Institutional Change (Boulder, CO: Westview), 1991. O ostalim institucionalnim aspektima evropskih integracija vidjeti u: Peterson, J. and M. Shackleton, The Institutions of the European Union, Oxford Univrsity Press, Oxford, 2002. i Baldwin, R., Towards an Integrated Europe, CEPR, London, 1994. 2 O međuvladinom pristupu piše Moravcsik A., Preference and Power in the European Community: A liberal Intergovermentalist Approach, in Bulmer S. and Scott A. (eds.), Economic and Political Integration in Europe: Internal Dynamics and Global Context, Blackwell, Oxford, Cambridge, 1994.
3

1

pogledajmo agendu ekonomskih pitanja koja je ova institucija razmatrala na jednom od svojih zasjedanja (krajem prve polovine 2001. 3 Npr. u kojem nije bilo apsolutnog jedinstva svih članica EU itd. opšteg ili drugog značaja. Savjetom Evropske unije i drugim komunitarnim institucijama od presudnog značaja za valorizaciju ideja. Evropski savjet čine predsjednici država ili vlada zemalja članica a na njegovim sjednicama mogu prisustvovati i ministri inostranih poslova. čak i fundamentalne odluke. 4 . bezbjednosti i posebno u rješavanju najaktuelnijih međunarodnih problema. inicijativa i drugih impulsa opštepolitičkog karaktera. nemira u ionako krhke komunitarne odnose. a da ne govorimo koliko takve transakcije mogu unijeti Ne treba zanemariti ulogu Savjeta u spoljnoj politici. Na tom skupu šefova vlada. pored ostalog je:      Potvrđeno opredjeljenje Unije za provođenje dogovora o liberalizaciji svjetske trgovine u okviru Svjetske trgovinske organizacije (WTO). u administrativno-tehničkom smislu predsjedavajućeg Savjeta servisira Generalni sekretarijat Savjeta ministara. Iako Evropski savjet nema ingerencije u zakonodavnoj oblasti. Obaveze predsjedavajućeg se odnose na izvještavanje Evropskog parlamenta o svim relevantnim odlukama donešenim u prethodnom periodu. a u vezi sa prethodno održanim samitom EU i SAD. Za stalnu komunikaciju na relaciji između Komisije i država članica zadužene su Komisija i njihove vlade. Usvojena strategija održivog razvoja. Formacijiski. Ta komunikacija je veoma važna za efikasno funkcionisanje Zajednice. on može donijeti važne. ali i po jedan član Komisije u zavisnosti od tema koje se razmatraju. Potvrđeno opredjeljenje za napredak transatlanske ekonomske saradnje. Karakterističan je i slučaj priznanja Kosova. uvažavajući princip šestomjesečne rotacije. posebno u slučajevima divergentnih pogleda njenih članica (što nije rijedak slučaj) u odnosu na neka krupna unutrašnja pitanja. Savjet utvrđuje srednjoročne prioritete u sektoru zajedničkih politika i kao važno međuvladino tijelo koordinira i vrši superviziju zacrtanih zajedničkih politika EU. odbrani. Zasjedanja Savjeta su načelno određena usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta i to najmanje dva puta godišnje. prenoseći pri tome nadležnosti Komisiji da bi se planirana politika mogla realizovati.   Ali. načine rješavanja ekonomskih problema ili globalnih geo3 politčkih pitanja. zasjedanja Savjeta se održavaju krajem polugodišta kada dolazi do smjena predsjedavajućeg Savjeta Evropske unije (odnosno Savjeta ministara) a prema principima rotacije predsjedavajućeg ove institucije.postojećeg kapitalističkog načina proizvodnje. I na kraju. pod predsjedavanjem Švedske). utvrđeni su prijedlozi i donešene brojne odluke i pozivi prema članicama EU od strateškog. Pored ovih. Iz navedenog primjera se mogu uočiti dimenzije i struktura ekonomskih problema koje razmatra Evropski savjet. Predsjedavanje Savjetom se dodjeljuje predsjedniku države članice ili njenom predsjedniku vlade. Razmatranje smjernica ekonomskih politika država članica i utvrđivanje stepena ostvarenog razvoja. Sljedeća simplificirana klasifikacija pokazuje kako Savjet obavlja izvršne funkcije iz svoje nadležnosti:  Kod reformi Ugovora (a to su fundamentalna pitanja) Evropski savjet utvrđuje ključne dugoročne smjernice i ciljeve zajedničkih politika EU. Zbog praktičnih razloga. Stoga je komunikacija Savjeta sa Evropskim parlamentom. stanja makroekonomskih politika na nivou zemalja članica. koje nerijetko mogu uticati i na donošenje zakona ili propisa sa zakonskom snagom u drugim institucijama EU. izvještaje sa održanih zasjedanja i godišnji izveštaj o funkcionisanju Unije. Velika Britanija i Njemačka nemaju u potpunosti harmonizovane stavove u odnosu na Irak i Iran. i posebno. Zemlje članice imaju odgovornost provođenja usvojenih zajedničkih politika a time i primjenu zakonodavstva EU u tim oblastima. god. posebno prema pitanjima privrednog razvoja i trgovine.

tako i konkretnim djelovanjem na pojedinim pitanjima u koordinaciji sa državama članicama. mogućnost da preuzmu obaveze za države iz kojih su delegirani. Zato su kombinacije sastava Savjeta adaptirane konkretnim pitanjima koja se nalaze na dnevnom redu (npr.. što je bilo izraženo u konačnoj implementaciji ekonomske i monetarne Unije. potpisivanje trgovinskih ugovora i ugovora o pridruživanju. normalno funkcioniše i uglavnom ostvaruje zacrtane ciljeve itd. Najvažniji zadaci Savjeta Evropske unije su u koordinaciji ekonomskih aktivnosti na nivou Zajednice i kod njenih članica. Pored navedenih aktivnosti. nauci i kulturi itd. Štaviše. ali i vojno-političkog "pigmejca. EU se razvija harmonično. Uloga. Za razliku od funkcionisanja Evropskog savjeta koji nije stalno tijelo Zajednice. Njegova snaga proizilazi upravo iz ove dvostruke uloge. članice su ipak postigle visok stepen saglasnosti. prijem novih članica. tako i izvršne.te raspolaže ovlašćenjima za donošenje odluka. Ovdje treba napomenuti i to da se Savjet formira u skladu sa temom koja je predmet razmatranja. god. ili prema još korišćenim starim nazivom Savjet ministara.2.). bezbjednosne politike itd. Obzirom na visoka ovlašćenja i posebno. u skladu sa potrebama za razmatranjem različitih pitanja formira se između 15 i 20 personalnih kombinacija Savjeta Evropske unije. problemi u zdravstvu. ne samo organizaciono. Savjetu je dodjeljena izuzetno važna uloga u ekonomskoj oblasti. Ministri imaju ovlašćenja u preuzimanju obaveza za vlade država članica. kako zakonodavne. Dakle.. je najznačajniji organ odlučivanja u EU." Posebna ovlašćenja se odnose na kreiranje i kontrolu strateških pravaca u monetarnoj politici. Savjet je institucija Unije koja je zadužena i za donošenje strateških rješenja iz domena spoljne politike i bezbjednosti. Internu. posebno na Balkanu. Africi itd. Uglavnom. Bliskom istoku. EU ulaže napore da bi se kao nezaobilazni politički faktor afirmisala u mnogim kriznim situacijama. Savjet Evropske unije ima visoka ovlašćenja u pravosuđu i unutrašnjim poslovima. finansije i budžet. opšti poslovi. saobraćaj. značaj i rezultati koje postiže ova hibridna institucija EU opravdavaju ovo organizaciono rješenje. one se sve više unapređuju. posebno o ulozi EU u oblasti zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. socijalna pitanja. Aktuelna kriza je pokazala da se bez aktivne uloge Unije ovi problemi ne mogu kvalitetno globalno rješavati. obzirom da upravo ova komunitarna institucija "obezbjeđuje usklađivanje opštih ekonomskih politika država članica. ona još uvijek 4 na svjetskoj političkoj sceni ne zauzima mjesto koje odgovara njenoj ekonomskoj moći. Savjet Evropske unije je sastavljen isključivo od predstavnika država članica na ministarskom nivou. tako i realizacije zajedničkih akcija. Ipak. Zato Savjet Evropske unije u odnosu na Evropski savjet predstavlja instituciju rastućeg autoriteta. koja se svodi na učešće u kreiranju rješenja koja doprinose napretku Zajednice. ministre ne mogu predstavljati drugi funkcioneri. ekonomska pitanja. kako sa aspekta zauzamanja zajedničkih pozicija. Amsterdamskim Ugovorom generalni sekretar Savjeta Evropske unije je promovisan u Visokog predstavnika za zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. što se može veoma rijetko pronaći kao kombinacija funkcionisanja savremenih društveno ekonomskih i pravnih sistema. 6 Ove norme su regulisane članom 202. održivi i regionalni razvoj. Iako je kod njegovog donošenja bilo nesuglasica i kontroverzi. god. koje svoje aktivnosti formalizuju na oko stotinu sjednica u toku jedne godine. Bivši ambasador SAD u SR Jugoslaviji Wiliam Montgomeri je u jednom od svojih intervjua rekao da EU na globalnom nivou predstavlja ekonomskog džina.1. problemi zajedničke poljoprivredne politike. već i sa tehničkog stanovišta.. Rad Savjeta Evropske unije na ovim pitanjima se intenzivira. harmonizacija u fiskalnom sektoru. odvijaju se bez značajnijih problema ili poteškoća. industrija.i svojim odlukama prenosi ovlašćenja na Komisiju radi provođenja propisa koje donosi 6 Savjet. Iako Unija ulaže značajne napore na afirmaciji svoje spoljnopolitičke pozicije. Kao komunitarni izvršni organ posjeduje i prava iz normativne oblasti. Za razliku od Evropskog savjeta on je stalno zakonodavno tijelo Zajednice. usaglašavanje i vođenje spoljnopolitičkih poslova. ali i povratnu. kako preporukama i prijedlozima mjera ili konvencija. Ugovora o Evropskoj zajednici. Savjet EU Savjet Evropske unije.. Ugovor iz Mastrihta dodijelio je Savjetu kontrolnu funkciju evropskog sistema centralnih banaka. Komunikacije država članica prema Zajednici i obrnuto. a na snagu stupio 1999. Usvojen je i potpisan 1997. koja se svodi na ingerencije koje kao visoki funkcioneri Unije imaju prema vladama država članica koje predstavljaju. ministri imaju dvostruku ulogu u ovom tijelu. Neke složene tematske cjeline zahtijevaju da se rješavanjem problema bave dvije različite garniture Savjeta. 5 4 . iako treba reći da Evropskom savjetu još uvijek pripada epitet najvišeg tijela u Zajednici." 5 Ugovor iz Amsterdama nadograđuje odnose u Uniji poslije Mastrihta. čime se jasno dalo do znanja da Unija želi 5 osnažiti vlastitu poziciju na svjetskoj političkoj sceni.

Radi poređenja. Rotacija se provodi šestomjesečno prema već utvrđenom redoslijedu i ravnopravno za svaku državu članicu. ali i eksterna ovlašćenja. ova pozicija ima veliki značaj za zemlju koja predsjedava Unijom u šestomesečnom mandatu. Predsjedavajući Savjeta ima velika interna. Procentualno. Ugovor iz Amsterdama proširuje polje odlučivanja kvalifikovanom većinom na oblast razvoja. stalno su otvorena pitanja o pravednoj valorizaciji snage. Holandija i Belgija po dva i Luksemburg jedan glas. Dalje. što nije dobro za efikasno donošenje odluka na nivou Savjeta. uglavnom u donošenju proceduralnih odluka. ne samo u njoj ili u procesima širenja. kada je u EU6 utemeljen Savjet ministara. ali i mogućnosti implementacije donešenih mjera u samim članicama. Iako je period od šest mjeseci kratak. jer predstavlja Uniju i iznosi njene stavove po dominantnim međunarodnim pitanjima. učešće u ukupnom broju glasova EU15 raste. Glasanje konsenzusom "de facto" otvara mogućnost primjene prava na veto. dok drugi djelimično napušta prvi pristup i nudi fleksibilnija alternativna rješenja. indentično kao i kod drugih komunitarnih institucija. 8 međudržavna i ekonomska pitanja koja zadiru u vitalne interese samih članica. ali i naknadno.O konkretnim problemima se može odlučivati jednoglasno (konsenzusom) ili 7 kvalifikovanom (prostom) većinom glasova. ali i da bi se obezbijedila ravnopravnost među zemljama članicama uveden je princip rotacije u rukovođenju Savjetom Evropske unije. Međutim. zapošljavanja i nekih segmenata unutrašnjih poslova i. što novoprimljene članice u ovoj fazi razvoja Zajednice stavlja u podređeni položaj. ovim modelom glasanja otvara se mogućnost izjašnjavanja o najvažnijim temama iz spoljne politike (koje su jednoglasno usvojene u Evropskom savjetu). dok starim članicama otvara mogućnost privilegija u donošenju odluka. 6 7 . Jedinstveni evropski akt (JEA) je afirmisao odlučivanje kvalifikovanom većinom. god. U EU27. za kvalifikovanu većinu treba 258 od 345 glasova. Predsjedavanje Savjetom Evropske unije podrazumijeva šestomjesečno vođenje od strane države koja predsjedava u šestomjesečnom periodu. kada se uzmu u obzir brojni problemi između zemalja članica nastali traženjem punog konsezusa. Poslije sporazuma iz Mastrihta kvalifikovana većina postaje ključna tehnika u donošenju većine odluka u EU. Njemačka. predsedavajuće zemlje mogu nametnuti neke svoje inicijative ili realizovati konkretne ideje ili interese. Zbog toga se posebna pažnja posvećuje procesu usaglašavanja prije glasanja (u ovome može pomoći i Evropski savjet). Pored ovih. Navedeni razlozi su doprinijeli da je kvalifikovana većina postala kompromisna matrica odlučivanja o raznovrsnim pitanjima vezanim za sadašnji status i budućnost Zajednice. što je veoma značajno. Oni se manifestuju u činjenici da se lakše može obezbijediti blokirajuća manjina a da se do većine dolazi teže. u pružanju pomoći da se pronađu neke optimalne solucije u implementaciji već izglasanih odluka. a blokirajuća većina je iznosila pet glasova. u zavisnosti od značaja razmatranih tema u vrijednosnoj hijerarhiji Unije. dok se prosta većina koristi rijetko. nego i na međunarodnom planu.1: Plan predsjedavanja EU u periodu 2007-2013. Afirmacija odlučivanja kvalifikovanom većinom ne iznenađuje. posebno u situacijama kada EU očekuju velika iskušenja. posebno za najosjetljivija politička. 8 Luksemburškim kompromisom (1966) i Kompromisom iz Janine (1994) determinisana su vitalna prava zemalja članica. treba istaći da se kod glasanja kvalifikovanom većinom u Savjetu Evropske unije poslije novih proširenja javljaju novi problemi. Drugo. Savjet Evropske unije čini napore da se blokade u donošenju odluka eliminišu ili bar svedu na minimum. što znači da blokirajuća manjina iznosi 91 glas. Francuska i Italija su imale po četiri. te statusa članica i dodijeljenog im prava na određeni broj glasova. ali i nezadovoljstva nekih zemalja u slučajevima donošenja odluka putem proste većine koje one nisu bile spremne prihvatiti. U sljedećoj tabeli je prikazan raspored predsjedavanja za članice EU: Tabela 1. I/2007 Njemačka II/2007 Portugal I/2008 Slovenija II/2008 Francuska I/2009 Češka Republika II/2009 Švedska I/2010 Španija II/2010 Belgija I/2011 Mađarska II/2011 Poljska I/2012 Danska II/2012 Kipar I/2013 Irska II/2013 Litvanija Kvalifikovana većina se mijenja u zavisnosti od prijema novih članova. Da bi se spriječila monopolizacija predsjedavanja. Prvi je učvrstio pravo na veto kao neotuđivo suvereno pravo svake države.

Ugovora o Evropskoj zajednici. Iako je sa aspekta osnovnih demokratskih načela. fuzijom nekih izvršnih organa Zajednice i budućnost koja će Evropskoj komisiji odrediti konačne konture organizovanja i dati joj odgovarajući arsenal ingerencija. izvršno.3. Ipak. god. La Commission au Coeur du systeme institutionnel des Communautes europeennes. Evropski Savjet je promovisao "otvoreni metod koordinacije". Evropska komisija predstavlja respektabilnu i sa praktičnog aspekta jedinstvenu komunitarnu instituciju. Poslije usvajanja takvih dokumenata Savjet.V. Na tijelima Komisije se usvajaju odluke obavezujućeg karaktera. prema odredbama Ugovora iz Mastrihta Savjet Evropske unije odluke iz oblasti monetarne politike može donositi prema preporukama Evropske centralne banke (ECB) poslije konsultacija sa Evropskim parlamentom i Komisijom. striktno konsenzusom. kao embrion buduće vlade EU ima širok manevarski prostor za djelovanje. Ipak. 10 9 7 . te kreira druge mjere za Savjet Evropske unije. kao način sprovođenja politika Zajednice obavezne su za subjekte i nivoe na koje se odnose. pa čak i primjenu sankcija od strane EU (npr. po mnogo čemu su specifični. Tako npr. dok su preporuke i mišljenja uglavnom neobavezujući dokumenti. god. Od odluke da li će se EU kretati u pravcu federalizacije ili će uticaj vlada zemalja članica evropske integracije usmjeravati prema konfederalnom obliku organizovanja. U njemu se pazilo na ravnomjerniju distribuciju predsjedavanja od strane velikih zemalja Unije. zavisiće buduće ingerencije i reforme ove institucije. Odstupanja nacionalnih politika podrazumijevaju apele. viši organi u odnosu na Komisiju su Evropski savjet i Savjet Evropske unije. Ovakav pristup je formalizovao Evropski savjet u Lisabonu 2000. 11 O institucionalnoj ulozi Komisije u EU vidjeti u: J. mišljenja i preporuke često mogu biti u funkciji nagovještavanja donošenja obavezujućih regulativa i uredbi. Komisija. ali i prema savremenim ustavnim doktrinama riječ o neobičnoj koncentraciji ingerencija u jednom funkcionalnom organu. ali i najviša ovlašćenja u sektoru spoljne i bezbjednosne politike. za period do 2020. posebno kroz nadgledanje makroekonomske politike i zapošljavanja. dijelom čak i (kvazi)sudsko tijelo Unije. upozorenja. COREPER skraćeno od Committee of Permanent Representatives (Komitet stalnih predstavnika). Na njenu adresu se upućuju i brojne kritike zbog nedovoljne politčke odgovornosti. ova forma organizovanja je po mnogo čemu specifična. god. Hijerarhijski. Louis & M. Nastanak 1965. Ona izvršava operativne zadatke u Uniji uz ovlašćenja koja prevazilaze ingerencije vlada njenih članica. Isto tako. Bruxelles. 1989. socijalne i penzione politike. Komisija participira u pripremi akata za Savjet Evropske unije. razvoj preduzetništva. Ona je izuzetno važna za funkcionisanje Unije i predstavlja njen centralni organ. Iako složeniji ili hibridni oblici organizovanja institucija u EU nisu rijetkost. Ugovora). Broj odluka i uredbi je enormno visok. god. treba naglasiti da Komisija u ovom trenutku ima važnu misiju nadnacionalnog organa koji daje pokretačku snagu procesima evropskih integracija. Današnje ingerencije i aktivnosti koje provodi Komisija daju joj za pravo da se u "realnom životu" tretira i ponaša kao "vlada Zajednice". igrajući ključnu ulogu u realizaciji vizije 11 i ideje o ujedinjenoj Evropi i kao takva predstavlja "srce institucionalnog sistema Evropskih zajednica. slučaj "probijanja" budžetskih limita u Grčkoj). pa se u EU stvaraju i negativne percepcije o Evropskoj komisiji kao ultrabirokratskom tijelu. te donosi uputstva koja 10 su obavezujuća za zemlje kojima su upućene. što je regulisano članom 107. Evropska komisija Evropska komisija je važno zakonodavno. Waelbroeck. pokreće programe i projekte. 1. Ovu instituciju servisira generalni sekretarijat u čijoj se funkciji nalaze Komitet stalnih predstavnika 9 COREPER. Ipak. Tako objašnjavamo privremenost nekih rješenja u organizaciji Evropske komisije. Budžetski komitet i Specijalni komitet za poljoprivredu. Ugovorom su regulisani odnosi Komisije i Evropskog parlamenta. Savjet Evropske unije u svome djelokrugu rada donosi regulative i uredbe sa obavezom svake zemlje članice da ih primjenjuje. koji se donose kada nije moguće postići kosenszus. preko nje se nadgleda provođenje zakona i ustavne regulative. sistem kolektivne koordinacije i nadzora nad zajedničkim politikama EU. Universite de Bruxelles.Aktuelni plan predsjedavanja je napravljen 1996. Ipak." Evropska komisija podnosi zakonske prijedloge. kojima su prema odredbama Ugovora o Evropskoj uniji dodijeljene ključne ingerencije u razvoju ekonomskog sistema i monetarnoj sferi. Parlament može podsticati Komisiju na izradu akata kojima se provode obaveze i zadaci iz Ugovora na nivou Unije (član 192. postoji autonomnost u pronalaženju modusa njihovog izvršenja. Odluke.

uz već afirmisane programe kao npr. Poslije posljednjeg proširenja na EU27 broj komesara je manji od broja država. obavezno prijavljivanje finansijskog stanja. Ovo se posebno odnosi na devedesete godine prošlog vijeka kada je Evropska komisija dodatno opterećena novim zadacima. EU razvija međunarodnu saradnju sa afričkim. broj komesara porastao na 30. karipskim i pacifičkim državama preko Evropskog fonda za razvoj itd. komesarima su nametnuta stroga pravila ponašanja. Završetkom sjevernih ušlo se u procese južnih širenja. Svjetskom trgovinska organizacijom (WTO) i drugim međunarodnim i specijalizovanim organizacijama. uz deficit administrativnog osoblja. memoranduma ili na drugi način može davati inicijative i sugestije po različitim komunitarnim pitanjima. Novi veliki projekti i programi kao što su INTERREG za zemlje članice. Ova visoka funkcija se bira na mandatni period od pet godina i njen nosilac ima izuzetno visoka i značajna ovlašćenja. AGENDA. Komisija raspoređuje resore komesarima prema određenim kriterijumima. Evropska komisija upravlja strukturnim fondovima (fundamentalnim finansijskim resursima regionalne politike). Poslije imenovanja komesari više ne predstavljaju države iz kojih dolaze. i 1993. EU u kontinuitetu afirmiše proklamovanu politiku i ciljeve. već odgovaraju Skupštini Evropskih zajednica i uživaju punu političku i ekonomsku samostalnost. zatim CARDS. U sljedećoj tabeli su prikazani svi dosadašnji predsjednici Evropske komisije: 8 . Prema ovim kodeksima oni ne mogu obavljati nijednu drugu plaćenu ili neplaćenu funkciju ili vršiti bilo kakav izborni mandat. tako da u obliku dokumenata. Dalje. Treba apostrofirati da su 1988. kakva je uloga Evropske komisije u sferi rješavanja ekonomskih problema i makroekonomske politike? Ona je zadužena za provođenje zajedničkih politika EU i kao izvršni organ implementira odluke Savjeta Evropske unije. U određenim situacijama i Savjet može obavljati neke izvršne funkcije. S druge strane. Komisija upravlja i Evropskim fondom za regionalni razvoj i Evropskim fondom za poljoprivrednu orijentaciju i garancije. Formacijski. To Komisiji daje dodatne obaveze. prijedloge ili insistirati na zasjedanju Savjeta Evropske unije na rješavanju tih pitanja. god. U domenu zajedničke spoljne politke Evropska komisija može davati inicijative. ipak i ona obezbjeđuje komunikaciju sa UN i njenim specijalizovanim institucijama. protokola. dodatno su opteretili rad Komisije. Ona upravlja i socijalnim fondom koji unapređuje socijalnu politiku Unije. proširenja Zajednice. te utvrđuju posebna pravila sukoba interesa. Pravila utvrđuju i limite vrijednosti poklona koje komesari mogu primati. kojima predsjedava član Komisije. Komesare biraju zemlje članice. Oni se mogu birati više puta iz iste zemlje. Ona posjeduje i opšta ovlašćenja. No. nekad i grandioznim programima. Njegov nacrt i stručno mišljenje Komisija dostavlja Savjetu Evropske unije i Evropskom parlamentu participirajući tako u njegovoj kreaciji i usvajanju. Jedan od najvažnijih se odnosi na tzv. stimuliše zaposlenost. dok se ratifikacija Komisija vrši u Evropskom Parlamentu. Međutim. zajedničke poljoprivredne politike. ali i podigli njen uticaj. Evropska komisija je zadužena za procedure projektovanja i bilansiranja budžeta. Komisija je u svom sastavu do 2004. Ova stručnoadministrativna tijela primjenjujući različite procedure razmatranja i odlučivanja utiču na specifične probleme funkcionisanja trgovinske politike. carinskog sistema itd. uključujući i finansije bračnog druga. Prethodno se mora obezbijediti saglasnost Evropskog Parlamenta. dok je poslije 2004. Komisija raspolaže određenim dijelom opštih normativnih nadležnosti sa pravom da po pojedinim pitanjima može uputiti direktive državama članicama. dodatni poslovi često nisu bili praćeni rastom finansijskih kapaciteta za njihovu implementaciju što je. Važna je i uloga komiteta formiranih od strane predstavnika članica EU. kumuliralo različitim vrstama problema u radu Komisije. a ima zemalja koje još nisu imale komesara. Predsjednika Evropske komisije bira Savjet Evropske unije kvalifikovanom većinom. imala dvadeset članova-komesara. Tacis i Meda za programe prekogranične saradnje. jer su integracije uz formalnopravne poslove praćene mnogim. PHARE. Iako je uloga Komisije na spoljnopolitičkom planu inferiorna u odnosu na značaj Savjeta Evropske unije. Mandat članova Komisije traje pet godina i može se obnoviti. bez obzira da li su se one već integrisale u EU ili se nalaze u predpristupnoj ili pristupnoj fazi. udvostručeni strukturni fondovi. Fond za regionalni razvoj je veoma značajan instrument kojim se djeluje na ravnomjerniji razvoj pojedinih područja Unije (ima izraženu ekonomsku i socijalnu komponentu). god. Evropska komisija ima posebnu odgovornost za afirmaciju odnosa sa istočnim zemljama. god.može usvojiti neki akt ili odluku koji mijenjaju ono što je već usvojeno. utiče na rast ličnog standarda građana itd. ali bez adekvatne finansijske kompenzacije.

posebno u kontekstu novih zajedničkih politika. šefovi država i vlada EU su u Briselu odobrili da Zajednica izdvoji 200 milijardi evra za saniranje ekonomske krize. Oni mogu odlučivati u domenu svojih nadležnosti. javne dugove i inflaciju. posebno za finansiranje malih i srednjih preduzeća. Plan Evropske komisije je da se finansijska podrška kreće u nivou od oko 1. U okviru Komisije djeluju Generalni direktorati (ili Generalne direkcije) kao važne institucije realizacije planiranih ciljeva i provođenje zajedničkih evropskih politika. radi se o utvrđivanju zajedničkih smjernica za članice EU. Sve navedene mjere koje je predložila Evropska komisija imaju za cilj da amortizuju udare na ekonomski rast. ostavljali rezultatske tragove. Malfatti Sicco Mansholt François X. Jednostavno. U ovim sredstvima budžet EU će participirati sa oko 30 milijardi evra. saobraćaj. Ministar ekonomije i finan. Svi predsjednici su na neki način. energiju itd. manje ili više. Razvoj Unije je praćen ekspanzijom novih direktorata-direkcija. posebno kroz nadležnosti političkog odlučivanja. uočava se da su predsjednici Komisije uglavnom visoki funkcioneri ekonomske provenijencije. Institucije EU. u čemu je uloga Komisije često i presudna. kako za zemlje članice. tako i za Zajednicu u cjelini. Zato je organizacija direktorata-direkcija podijeljena na industriju. poljoprivredu. To govori o značaju i profesionalnom profilu jedne od najznačajnijih i najodgovornijih funkcija u EU. uvođenje koordinacije sa državama članicama u izboru komesara. Zbog neplanirane redistribucije dohotka Komisija je predložila da se privremeno dopusti i probijanje strogih limita za budžetske deficite. dok će razliku od 170 milijardi obezbijediti članice EU. ali i zemlje članice rade intenzivno na otklanjanju posljedica krize i u 2009. regionalni razvoj. Pored ovoga. Bez pretenzija za valorizacijom njihovih rezultata (jer će se o tome detaljnije govoriti u sljedećim poglavljima ove knjige) za mnoge od njih su vezane određene reforme kao npr. Ortoli Roy Jenkins Gaston Thorn Država Njemačka Belgija Italija Holandija Francuska V. 9 . To samo po sebi govori o karakteru problema i pitanja kojima se bavi ova visoka komunitarna institucija. 1995-1999 Predsjednik Vlade-Premijer Predsjednik Vlade-Premijer Jacques Santer Luksemburg Predsjednik Vlade-Premijer 1985-1995 Jacques Delors Francuska Luksemburg Predsjednik Vlade-Premijer 1999-2004 od 2005 Romano Prodi Jose M. uključujući i moguće promjene resora.Tabela 1. god. Dakle.Britanija Dužnost prije Komisije Ministar spoljnih poslova Ministar ekonomije i fin. Uloga Evropske komisije se može objasniti na primjeru donošenja mjera kojim se nastoje ublažiti negativni uticaju aktuelne krize na ekonomiju zajedničkog tržišta EU. "Delorovi paketi" ili "Manšoltov plan" u poljoprivredi. Ministar ekonomije i finan. pokretati nove ideje i predlagati nove zakonske prijedloge. prema planu se može odstupiti od proklamovanih "kriterijuma konvergencije".2: Dosadašnji predsednici Evropske komisije Period 1958-1967 1968-1969 1970-1972 1972-1972 1973-1976 1977-1980 1981-1984 Ime iprezime Walter Hallstein Jean Rey Franco M. pad zaposlenosti i preduprijede socijalne nemire širih razmjera.5% GDP što su prema budžetskim izdvajanjima visoka sredstva. Dalje. Ugovorom iz Amsterdama uloga predsjednika je dodatno ojačana. promjene u Zajednici utiču na strukturu i broj direktorata-direkcija koje vremenom postaju sve brojnije u odnosu na prethodne decenije. Ministar za javne radove Ministar poljoprivrede Ministar ekonomije i finan. predviđeno je i smanjenje poreza na dodatu vrijednost kako bi se privredi omogućilo smanjenje troškova i pomoglo na jačanju unutrašnje i spoljne konkurentnosti. Ugovor iz Nice dodatno ojačava poziciju predsjednika i on postaje istinski lider Komisije. Sredstva se prema planu trebaju iskoristiti za finansiranje privrednih aktivnosti i saniranje finansijskih tržišta na kojima su blokirani krediti za privredu.Barroso Italija Portugal Iz tabele je vidljivo da su predsjednici birani uglavnom od premijera ili ministara ekonomije i finansija zemalja članica Unije. god. koje imaju zadatak da njihovu realizaciju usklade sa nacionalnim planovima. U drugoj polovini 2008. Direktorati sarađuju i koordiniraju sa drugim institucijama bez obzira na njihovu poziciju na hijerarhijskoj ljestvici i brinu o dosljednoj primjeni donešenih mera. Iz predloženog se može zaključiti da je uloga Evropske komisije u ekonomiji EU veoma značajna. konkurenciju. Uglavnom.

ukupna budžetska izdvajanja na nivou Zajednice iznose oko 240 evra per kapita. poslovi Informaciono društvo Preduzetništvo Spoljni poslovi Poljoprivredna politika Politika proširenja Politika ribarstva U okviru "ostalih službi" su organizovani Generalni sekretarijat i pravna služba. te Evropska grupa za etiku u nauci i novim tehnologijama i grupom savjetnika. ostalim dijelovima 13 Komisije i njenim pomoćnim organima su zaposleni administrativni i stručni radnici. ove institucije (direktorati i ostale službe) zapošljavale 28. pored izdataka za poljoprivredu i razvoj konkurentnosti. Direkcije obavljaju zadatke koji su indentični poslovima ministarstava jer je svaka od njih odgovorna jednom komesaru.2% DBP. 13 12 10 . unutrašnje tržište. Gornja granica srednjoročnih finansijskih okvira maksimalnih rashoda je strogo limitirana i nje se moraju pridržavati svi nosioci budžetkih aktivnosti. god. budžetski limit u periodu 2000-2006. Kako se na prvi pogled čini da je administrativno-politički aparat EU glomazan. 9/56. jer na nivou EU još uvijek nije pronađeno rješenje za obezbjeđenje dovoljog broja stručnih kadrova za efikasniji rad svih tijela. Veliku odgovornost za ovakvo stanje snose i same države članice. zapošljavanje. spoljni poslovi i dr.3: Organizaciona struktura generalnih direktorata Energija i saobraćaj Administracija i osoblje Regionalna politika Mediji i komunikacije Razvojna politika Pravosuđe i unutrašnji poslovi Unutrašnje tržište Politika zapošljavanja i socijalna politika Porezi i carinska unija Istraživanje Trgovina Zajednički istraživački centar Politika konkurencije Politika zaštite životne sredine Budžetska politika Zaštita zdravlja i potrošača Finansijska kontrola Kancelarija za humanitarnu pomoć Ekonomski i finans. saradnju sa zemljama članicama. Broj zaposlenih još uvijek ne predstavlja pretjerano finansijsko opterećenje. budžet.). Tako su tokom 2002.24% GDP. Evropska služba za borbu protiv pronevjera. Iako su budžetske stavke u toku planiranja različito tretirane. god. stavka budžeta koja bilježi kontinuirani rast. bez kompleksne analize se ne može dati realnija ocjena efikasnosti funkcionisanja komunitarnih institucija. dok je od 2007. Ova praksa je uvedena na inicijativu Komisije iako nije predviđena osnivačkim aktima Unije (vidi u tekstu presude od 13.Tabela 1. OLAF. sa pravom se postavlja pitanje o troškovima potrebnim za njegovo funkcionisanje? Iako su ti troškovi prema ukupnom outputu EU relativno niski i iznose svega oko 1.6. Problem je nedovoljan kvalitet zaposlenih.4.11. str. limitiran na 1. te funkcioneri. socijalna politika. rashodi administracije su. a neke i značajno redukovane. vidljivo je da EU ima razvijenu organizacionu strukturu koja joj omogućava efikasno provođenje strateških ciljeva. konkurencija. ekonomska i monetarna pitanja. regionalna politika. fiskalni sektor. iznosio 1. U okviru ovih službi su organizovani i Eurostat.1958. Tako je npr. Dakle. implementaciju velikog broja zajedničkih politika. koji su direktno ili posredno upravljali budžetom od blizu 97 milijardi evra. ribolov.27% GDP EU. što se vidi iz tabele 1. provođenje spoljne politike i realizaciju brojnih drugih zadataka. do 2013. a oni pojedinačno zaduženi za različite resore kao npr. god. industrija. koje u nedostatku političke volje još uvijek nisu došle do optimalnih rješenja usmjeravanja najstručnijih kadrova u institucije EU. poljoprivreda. službe za izdavaštvo i interne revizije itd.. Meronic/Haute Autorite. služba za prevođenje i 12 konferencije. Ako se analizira struktura finansijskih okvira funkcionisanja EU i sredstva za rad administracije stave u odnos sa planiranim GDP Zajednice dolazi se do zaključka da je riječ o podnošljivim sredstvima za ovu istorijsku etapu njenog razvoja.5 hiljada zaposlenih službenika. Ipak. Treba istaći važnu činjenicu u vezi finansiranja komunitarne administracije. U generalnim direkcijama. aff. Nemaju pravo odlučivanja već preciznu izvrčnu ulogu. CICE.

evra) Godina Iznos (mlrd. Savjeta Evropske unije i parlamenata zemalja članica EU. U cilju povećanja efikasnosti predlažu se različite ideje a jedna od njih je i transformacija Komisije u sekretarijat ili drugi oblik pratećeg servisa Savjeta Evropske unije. Ne bi trebalo zanemariti da je EU već sada jedan od ključnih svjetskih ekonomskih i političkih aktera što je zasluga centralnih institucija i komunitarne administracije.900 2012 7. god. Traži se. kako interno.84 47. bezbjednost i pravda EU kao globalni partner Administracija Kompenzacija UKUPNO Izvor: http://eur-lex.europa.08 Zajedn. planirani su u iznosu od oko 50 milijardi evra. evra) 2007 6. ukupni troškovi administracije EU u periodu 2007-2013.5. Tada se može primjetiti da su oni još uvijek na relativno niskom nivou. jer u članicama još funkcionišu nacionalne administracije.050 2013 7. Na prvi pogled ovaj iznos je izuzetno visok. neophodno je istaći da su troškovi administracije Unije (pogotovo ako se kompariraju sa ostvarenim društvenim proizvodom koji se realizuje na zajedničkom tržištu) podnošljivi. poljopriv.300 Izvor: http//www. politika-CAP Građanska prava. treba konstatovati da je ovdje riječ samo o administraciji centralnog nivoa vlasti. god.56 . Godina iznos (mlrd. slobode.Tabela 1.5: Rashodi budžeta EU u periodu 2006-2007. Kritičari traže njeno kontinuirano mijenjanje. (u 000 evra) Budžet Budžet Indeks Naziv 2007 2006 2 3 4 5(3/4) Održiv razvoj 44 862 050 35 865 973 125. Ipak.b.180 2007-2013 50. Međutim. 11 R.85 105.ekof.4: Rashodi administracije prema finansijskom okviru 2007-2013. i ovoj instituciji postepeno opada uticaj.320 2008 6. god. Tabela 1. Ipak.ac.38 100 54 718 541 1 176 966 7 352 747 6 942 264 444 646 115 497 219 54 579 471 1 162 155 8 093 291 6 604 078 1 073 500 107 378 470 100. 1 1 2 3 4 5 6 % 6 38. Rashode budžeta agregirane po ključnim aktivnostima prikazuje tabela 1.eu/budget/ Iz prethodne tabele se vidi da se troškovi administracije EU kreću u nivou od oko 6% od raspoloživog budžeta.720 2011 7.25 101.12 41.680 2010 7. tako i prema državama članicama EU i ostatku svijeta. vođenju zajedničkih politika i realizaciji spoljnopolitičkih aktivnosti. neophodno ih je staviti u odnos sa ukupnim rashodima budžeta EU. da bi se objasnila dimenzija troškova administracije EU. Ali.bg. kada je uloga Komisije u stvaranju i evoluciji Unije bila veoma značajna. ali i mišljenja da se Komisija previše birokratizovala i otuđila od realnih komunitarnih problema.38 1. potrebno je reći da je.450 2009 7. radikalnije promjene postojeće organizacione strukture institucija EU nisu realne.37 6. Kao u slučaju Evropskog savjeta. Takvoj slici doprinose i suprostavljeni stavovi u vezi njene uloge u realizaciji projekta stvaranja ujedinjene Evrope.02 6. posebno kada se uzmu u obzir zadaci centralnih komunitarnih institucija u izgradnji EU. za razliku od prije nekoliko decenija.27 90. evropesimisti i evrokritičari u svakoj problematičnoj i kriznoj situaciji aktuelizuju rasprave o ovim troškovima. da se rad takvih institucija podvrgne kontroli Evropskog parlamenta.42 107. I na kraju. No.01 0. ova institucija bilježila kontinuirani uspon i rast rejtinga.yu Dakle.

posebno u demokratskoj kontroli komunitarnih aktivnosti. Grčke i Portugala u Uniju povećao na 518. Evropski parlament ima pravo imenovanja i raspuštanja. Evropski parlament je prva institucija koja je definisana Ugovorom iz Rima ali ne u današnjem obliku i pod sadašnjim nazivom. Za tu svrhu se mogu koristiti privremene komisije ili drugi mehanizmi kontrole. god. Ali. god. Zakonodavne ingerencije Parlamenta su limitirane. god. ovo tijelo predstavlja 15 jedinstvenu međunarodnu instituciju a njegovi članovi se biraju direktnim izborima na demokratski način. potvrđuje izbor Evropske komisije koju može čak i raspustiti odlukom dvotrećinske većine. 16 Evropski parlament je nasljednik Skupštine EZUČ. sačinjen nacrt Ugovora o osnivanju EU (poznat kao "Spinelijev plan") ali on nije usvojen iako su njegove ideje realizovane kroz druge komunitarne programe i ugovore. Kao izabrano tijelo Evropski parlament je odmah po uspostavljanju počeo predlagati fundamentalne prijedloge. Od ukupnog broja jedna trećina članova su žene a izborni proces se odvija po univerzalnim izbornim pravilima. Za razliku od klasičnih parlamentarnih funkcija ovo tijelo ne bira i podržava vladu mehanizmima parlamentarne većine. Skupština je imala 78 predstavnika a promjene su izvršene rezolucijom Parlamenta 1962. ukupno 410 poslanika. a njena primjena odložena za pet godina. Parlament može istraživati slučajeve korupcije većih razmjera. 17 Amsterdamskim ugovorom je predviđeno da Evropski parlament može imati najviše 700 poslanika bez obzira na broj članica. a kasnije i Ugovorom iz Masrihta. Slijedeće proširenje sa Austrijom. kršenje postojećih zakona i propisa ili nenamjenska trošenja sredstava. Međutim. Tako npr. god. već većinsku podršku obezbjeđuje od pitanja do pitanja. Dakle. Švedskom i Finskom povećava broj poslanika na 626. god. Ovo ukazuje na složene procedure odlučivanja Evropskog parlamenta. dok 2008. Jedinstvenim evropskim aktom. Treba naglasiti da političke aktivnosti Parlamenta. Poslije proširenja 1973. Tako je 1984. broj poslaničkih mjesta raste na 434 da bi se poslije ulaska Španije. uticaj Parlamenta je ipak optimalno dimenzioniran i smješten u veoma složene i fleksibilne ustavno-pravne okvire. Sadašnji sastav 17 Evropskog parlamenta broji 736 članova. što ovu instituciju čini jedinstvenom u parlamentarnoj praksi. 12 14 . god. ojačane su i proširene nadležnosti Evropskog parlamenta. Poslije 1984. Članovi Evropskog parlamenta se biraju na period od 5 godina.4. U tom sistemu odlučivanja je i većinska podrška Parlamenta u nekim situacijama neobavezujuća za Savjet Evropske unije ili za Evropsku komisiju. uvažavajući da je ovo specifična razvojna etapa EU i da su sile divergencija među članicama i kandidatima za prijem snažne. kada je promijenjen naziv u Evropski parlament. Ova visoka institucija je Rimskim ugovorom bila definisana kao Skupština i ovaj naziv 16 je zadržan do 1962. Ugovor iz Nice ovaj broj povećava na 732. Ipak. Važno je naglasiti da Evropski parlament u koordinaciji sa Savjetom Evropske unije odlučuje o nekim zakonodavnim i budžetskim pitanjima. Ipak.1. Evropski parlament participira u potvrđivanju međunarodnih sporazuma ili ugovora o proširenju koje donosi natpolovičnom većinom. EU27 ima 736 poslanika. god. Evropski parlament ima 198. god. Odluka o direktnim izborima donešena je na Samitu u Parizu 1974. ali je i tu u nekim segmentima limitirana. god. mnogo važnija uloga Parlamenta je svedena na lansiranje političkih inicijativa i strategija u cilju jačanja integracionih procesa. savjetodavnog tijela osnovanog 1952. u oblasti fiskalne politike Parlament posjeduje limitirane nadležnosti dok je njegova uloga u usvajanju i kontroli budžeta značajna. gdje je ova institucija ostala bez nadležnosti. a poslije izbora provedenih 1979. Parlament može imenovati i ombudsmana sa istražnim nadležnostima koji može razmatrati žalbe svih institucija EU izuzev Suda pravde i Suda prve instance. a manje izvršnu ulogu. 15 Prvi direktni izbori za Evropski parlament održani su 1979. pa tako npr. ali još uvek nije postao glavno zakonodavno tijelo. posebno u fiskalnoj sferi. god. 14 iako hijerarhijski visoko pozicionirane. Evropski parlament Evropski parlament je visoki zakonodavni organ Evropske Unije. imaju predominantno deklarativnu.

Tabela 1. ne po nacionalnoj matrici. 13 .6: Članovi Evropskog parlamenta po zemljama članicama (2008.) Zemlja članica Njemačka Francuska Italija V. Član. Britanija Španija Poljska Rumunija Holandija Belgija Češka R. Podršku multi-nacionalnom pristupu u koncentraciji stranaka i poslaničkih mandata pružio je i Ugovor iz Mastrihta. Grčka Mađarska Portugal Izvor: Evropski parlament Iz tabele se 1. Ove dvije grupacije nikada nisu mogle pojedinačno imati natpolovičnu parlamentarnu većinu. To ne iznenađuje ako se zna da su političke partije koje funkcionišu na cijeloj teritoriji EU ili njenom većem dijelu snažni integracioni i kohezioni faktori 18 Na izborima pravo glasa je imalo blizu 380 milona evropljana koji su birali 736 poslanika Parlamenta. nego prema pripadnosti političkoj opciji i transnacionalnim političkim grupama. Ali. tako da se odlučivanje u ovom domu usložnjava.6. Posljednji izbori za Parlament su održani 7. Ovakva politička situacija se ponavlja u skoro čitavom periodu postojanja Parlamenta. Situacija postaje još kompleksnija kada se članovi Parlamenta svrstaju prema političkim afinitetima.7: Političke grupacije u Evropskom parlamentu (2008. Irska Litvanija Letonija Slovenija Kipar Estonija Luksemburg Malta Broj članova 19 18 18 14 14 14 13 13 9 7 6 6 6 5 Iz prethodne tabele je vidljivo da su dvije vodeće političke grupacije u Evropskom parlamentu Evropska narodnjačka partija-Evropske demokrate i Partija evropskih socijalista. god. god. U Evropskom parlamentu poslanici se grupišu. god. Parlamenta 284 215 103 44 42 41 24 32 Broj članova 99 78 78 78 54 54 35 27 24 24 24 24 24 Zemlja članica Švedska Austrija Bugarska Finska Danska Slovačka R.) Politička grupacija Evropska narodnjačka partija-Evropske demokrate Partija evropskih socijalista Savez liberala i demokrata za Evropu Unija za Evropu nacija Evropski zeleni-Evropski slobodni savez Evropska ujedinjena ljevica-Nordijska zelena ljevica Nezavisnost i demokratija Nepriključeni članovi Izvor: Evropski parlament Br. na kojima su 18 učvršćene konzervativne i desne političke opcije što neki analitičari tumače i kao trijumf evroskepticizma. juna.7. 2009. vidi da ekonomski razvijenije zemlje i osnivači Zajednice imaju i najveći broj članova Parlamenta čime se želi sačuvati kontinuitet evropskih integracija. U tabeli 1. prikazane su ključne političke grupacije koje egzistiraju u Evropskom parlamentu: Tabela 1. sa ovom raspodjelom nisu zadovoljni osnivači niti novoprimljene članice jer stalno širenje Unije dovodi do teritorijalnih disperzija glasova.

U radu Evropskog parlamenta se ispoljavaju političke razlike koje se prenose i na rad komisija i ostalih tijela. omladinu. riječ je o širokom spektru ograničenja. niti biti član organa upravljanja komunitarnim fondovima nastalim realizacijom Osnivačkih ugovora. članova komisija. bezbjednosnu i odbrambenu politiku. Komisija za prava žena. U ovom gradu se održava dvanaest plenarnih sjednica a vanredne se održavaju i u Briselu. zdravstvo i zaštitu potrošača Komisije Evropskog parlamenta neekonomskog karaktera: Komisija za spoljna pitanja. Komisija za kulturu. No. zbog protivljenja Velike Britanije ovaj koncept se ne realizuje. u skladu sa univerzalnim izbornim pravilima. direktorata i predstavnika Računovod-stvenog Suda ili Suda pravde. Komisije Evropskog parlamenta ekonomskog i subekonomskog karaktera: Ekonomska. čime se u procesu odlučivanja povećava transparentnost i efikasnost rada. Ove političke grupe imaju vlastite sekretarijate. tehnološki razvoj i energetiku Komisija za razvoj i saradnju Komisija za saobraćaj i veze Komisija za ekologiju. obrazovanje i medije. Poslanik ne može biti zaposlen u Evropskoj investicionoj banci ili sličnim institucijama. a definitivna opredjeljenja potvrđena Ugovorom iz Amsterdama kojim se Strazbur inauguriše u parlamentarni centar ujedinjene Evrope. poslanik ne može biti član Ekonomskog ili Socijalnog komiteta Unije. Dakle. Posebna pažnja je posvećena sukobu interesa i inkopatibilnosti funkcija kao što su funkcije člana vlade države članice. najmanje 25 članova Parlamenta iz sedam zemalja. Nerijetko se pribjegava formiranju privremenih komisija ili potkomisija zaduženih za elaboraciju specifičnih tema. ali su problemi riješeni Ugovorom iz Edinburga.Zajednice i komunitarne ideje. države članice slobodno određuju demokratsku proceduru po kojoj će izabrati svoje poslanike u Evropski parlament. Komisija za radna i socijalna pitanja. I Ugovor iz Masrihta predviđa mogućnost jednoobraznih izbora. Komisija za slobode. prava građana i unutrašnje poslove. od kojih je najvažniji princip slobode javnog mišljenja i glasanja. Komisije prema potrebi. a od juna 2009. Ovo tijelo ima ovlašćenje da između poslanika izabere Predsjednika i predsjedništvo koje zatim bira generalnog sekretara Evropskog parlamenta (koji koordinira i usmjerava rad službi i pomoćnih tijela). Kao i u uobičajenim situacijama parlamentarne demokratije Evropski parlament može oduzeti poslanički imunitet. Da bi se formirala politička grupa neophodno je obezbijediti 20 poslanika iz 6 zemalja. god. Sljedeći pregled razvrstava komisije Evropskog parlamenta prema ekonomskom i neekonomskom karakteru njihove djelatnosti. Evropski parlament posebno afirmiše rad komisija koje pripremaju prijedloge i radne materijale za plenarne i godišnju sjednicu. poslanici imaju prava na imunitet i druge privilegije. komiteta. ali kako je već rečeno. Ovo je stvorilo problem funkcionisanja ovog visokog tijela. člana Administrat-ivnog savjeta itd. Komisija za žalbe. 14 . Takođe. Rimski i Amsterdamski ugovori predviđaju jednoobrazne procedure u izborima za članove Parlamenta. Komisija za ustavna pitanja. Godišnje zasjedanje se održava svakog drugog utorka mjeseca marta. Parlament servisira generalni sekretarijat koji je lociran u Luksemburgu. Međutim. Oni se ne mogu pozivati na pravo imuniteta u slučajevima kada budu uhvaćeni u nekom krivičnom djelu. Poslanici se biraju na pet godina i imaju političku pripadnost. monetarna i komisija za industrijsku politiku Budžetska komisija Komisija za budžetsku kontrolu Komisija za spoljne ekonomske odnose Komisija za regionalnu politiku Komisija za poljoprivredu i razvoj sela Komisija za ribarstvo Komisija za istraživanje. verifikaciju imenovanja i imuniteta. Komisija za određivanje. Mjesto zasjedanja Evropskog parlamenta je Strazbur. s tim da takvu proceduru propišu Savjet Evropske Unije i Evropski parlament. Komisija za prava građana. Kada je riječ o načinu izbora.

prevare i dr. To je i razumljivo jer se najveći broj institucija EU bavi pitanjima iz ekonomske i subekonomske sfere. što obezbjeđuje kontrolu. Dakle. Kada su u pitanju konsultacije. što su "omogućile" odredbe Ugovora iz Mastrihta. Parlament ima karakteristike medijatora ili ombudsmana. god. god. Tehnički. zajedničkim odlučivanjem i usaglašavanjem mišljenja. postoji limitiranost Parlamenta u sektoru budžetskih nadležnosti. Ovo stanje je objašnjivo činjenicom da se evropske zemlje nalaze u procesima dominantno ekonomskih integracija. zdravstvu te obrazovanju i kulturi. Saglasno mišljenje se donosi većinom glasova Skupštine Zajednica. one se najčešće obavljaju sa Savjetom Evropske unije onda kada je to predviđeno Osnivačkim ugovorom. 20 19 15 . i 1985. izuzev kad je riječ o pristupanju novih država članica. Ugovor iz Amsterdama afirmiše upotrebu ovog postupka na socijalnu politiku. Ali. saobraćaj. Evropski parlament ima važne ingerencije nad Evropskom komisijom i Savjetom Evropske unije kada je riječ o političkoj kontroli. U Mastrihtu je ovaj postupak proširen na 21 određena pitanja iz domena rada Evropskog sistema centralnih banaka. profesionalnoj obuci. 21 Ustanovljena 1994. Parlament većinom glasova ili kvalifikovanom većinom od dvije trećine glasova može 19 odbaciti budžet. Konačno. Ipak. zakonodavna uloga se vrši konsultacijama. Građani Unije mogu ulagati žalbe na rad zajedničkih institucija. Već je rečeno da se u slučaju sumnje u korupciju ili nenamjenskog trošenja mogu konstituisati privremena tijela.Iz pregleda se uočava heterogenost komisija. te međunarodnim institucijama i organizacijama. pripada pravo naknadne ocjene i kontrole prihvatanjem ili neprihvatanjem izvještaja o 20 izvršenju budžeta koji podnosi Evropska komisija. istraživanju i razvoju. Najčešće se primenjuje u odlučivanju u oblasti uređenja unutrašnjeg tržišta ali nije rijetka upotreba i u slobodi kretanja radne snage. U obavezne troškove ulaze izdaci za finansiranje poljoprivrede i rashode koji se u budžetu javljaju kao recidivi Osnivačkih ugovora i o njima odlučuje Savjet Evropske unije. Ugovor iz Mastrihta ustanovljava i postupak zajedničkog odlučivanja koji se odvija u nekoliko faza. kohezionih fondova. zaštiti životne sredine. životnoj sredini. Izvještaj je razmatran 1998. Ovdje se ne radi samo o izglasavanju članova Evropske komisije. god. Parlament kontroliše Komisiju i Savjet preko različitih izvještaja o njihovom radu ili preko peticija po različitim pitanjima funkcionisanja Unije. Dalje. Ugovor iz Nice proširuje postupke zajedničkog odlučivanja na industrijsku politiku i neka pitanja građanskog prava. zbog pomoći slabije razvijenim članicama. Mastrihtom je proširen postupak saradnje na nove oblasti kao što su odluke o Evropskom socijalnom fondu. Ovo je instrumentarij demokratske kontrole i ravnoteže političkog sistema Unije. uslovima rada. god. nekih međunarodnih ugovora i unifikacije izbornih pravila za Evropski parlament. Evropski parlament nije prihvatio izvještaj Evropske komisije o izvršenju budžeta 1996. transparentnost i političku ravnotežu u cilju efikasnijeg funkcionisanja komunitarnih institucija. Tada Savjet Evropske unije i Evropska komisija moraju predložiti novi prijedlog budžeta. i njegovo neprihvatanje (zbog zloupotraba i nepravilnosti) je tokom 1999. evropsko državljanstvo. zabrani diskriminacije na nacionalnoj osnovi itd. god. vidljivo je da većina pripada grupi koja se bavi ekonomskim ili subekonomskim temama. god. Parlament može formirati i interparlamentarne delegacije koje komuniciraju sa parlamentima drugih zemalja. transportu. Evropski parlament je odbacio budžet 1980. saradnjom. istraživanju. što je našlo mjesta i u Ugovoru o Evropskoj uniji. izazvalo veliku krizu u Zajednici. nadležnost Parlamenta u oblasti budžeta je svedena na odlučivanje o tzv. Parlamentu dakle. članovi Evropskog parlamenta mogu postavljati pitanja Evropskoj komisiji i Savjetu Evropske unije. Iako nema ovlašćenje za donošenje godišnjih odluka o budžetskim prihodima i rashodima. već je riječ o tome da Skupština ima ingerencije odlučivanja o prijedlogu izglasavanja nepovjerenja Evropskoj komisiji. transevropskim mrežama. Postupak uspostavljen JEA omogućava Skupštini Zajednica pravo veta i dostavljanje amandmana. neobaveznim troškovima. Fondovi imaju cilj smanjiti razlike u nivou razvijenosti zemalja EU i olakšati im pristup u EMU. Davanje saglasnog mišljenja omogućava Evropskom parlamentu pravo veta u slučaju kada je saglasnost uslov za odluke Savjeta Evropske unije.

Statistika. Iz prethodnog pregleda se uočavaju ključni pravci evolucije EU. Zapošljavanje i socijalna politika. Sloboda kretanja radne snage. Amsterdamskim ugovorom zajedničko odlučivanje ove dvije institucije se znatno proširuje slijedećim pitanjima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Regionalni razvoj. Transevropske mreže. sloboda nastanjivanja i zabrana nacionalne diskriminacije. Slobodno pružanje usluga na zajedničkom tržištu. nastanjivanja i nostrifikacije diploma. Dugoročni programi istraživanja. borba protiv prevara i zaštita podataka. Pitanja iz oblasti zaštite životne sredine iz nadležnosti EU. 16 . Carinska saradnja. Istraživanje i razvoj. poslije početka primjene Ugovora iz Mastrihta. Dinamičnost i raznovrsnost zajedničkog odlučivanja Parlamenta i Savjeta najbolje govore o ovom važnom periodu za njen opstanak i stvaranju pretpostavki za nastavak integracionih procesa. Obrazovanje. Zaštita potrošača. Zdravstvena zaštita. kultura i zdravstvo. gdje spadaju: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Usaglašavanje zakonodavstva za regulaciju unutrašnjeg tržišta. Locirana su u dva perioda. Transparentnost. Prvi se odnosi na zajedničko odlučivanje od 1993.Evropski parlament sa Savjetom ministara zajednički odlučuje o pitanjima koja su izuzetno značajna za funkcionisanje i razvoj EU. Saobraćaj i proširenje nadležnosti u oblasti transevropskih mreža. Državljanstvo. god.

Kao vrhovni promoter i čuvar komunitarnog prava Sud svoju poziciju afirmiše filozofijom federalizma.Simplificirana šema načina odlučivanja prikazana je na slici 1. Sud pravde evropskih zajednica 1.8. Prva obaveza se odnosi na zakonito provođenje Ugovora i drugih regulativa EU. Ova činjenica je posebno važna zbog toga što je Unija veoma složena i dinamična državno-pravna integracija čiji razvoj nije moguć bez obimnog zakonodavstva i svih oblika regulacije. Slika 1. Armand Colin. U tim situacijama nije potrebno prihvatanje nadležnosti ovog suda od strane država članica. ili Evropski sud pravde je vrhovna sudska institucija EU. On ima krucijalnu ulogu u razvoju evropskog prava. 1993. Zbog toga je i dobio epitet Vrhovnog suda "potencijalne evropske federacije. Evropski sud pravde Sud pravde evropskih zajenica. Ovaj organ Zajednice zasjeda u Luksemburgu i nadležan je u svim slučajevima predviđenim Osnivačkim ugovorima.: Simplificirana shema odlučivanja u EU 1. Moreau Defarges. 22 Vidjeti više u: P. Sud je nadležan za pružanje pomoći nacionalnim zakonodavstvima.8. Sud ima tri osnovne nadležnosti. Konačno. Les organisations internationales.5.5. 17 ." odnosno ova institucija EU 22 aktivno participira u kreiranju komunitarnog pravnog sistema federalnog tipa. Drugu determiniše uloga krajnje instance u Zajednici koja se odnosi na rješavanje sudskih sporova.

Pored njih. jer kod svakog komunitarnog ili nacionalnog organa. Iako nije klasični pravosudni organ. U instituciji je zaposleno 23 24 26 Da bi se izbjegla izmjena cjelokupnog sudijskog kadra na kraju mandatskog perioda. Evropski sud pravde i Prvostepeni sud. Kod ovog suda je veoma važna brzina odlučivanja. ova institucija kontroliše zakonitost prihoda i rashoda Zajednice uvidom u desetine hiljada finansijskih operacija. Tajnim glasanjem Sud pravde imenuje sekretara i sekretarijat na mandatni period od šest godina. pet ili jedanaest sudija (veliko vijeće). god. god. Sud participira u proceduri usvajanja izvještaja Evropske komisije o izvršenju budžeta pred Strazburškom Skupštinom i konsultuje se po relevantnim finansijskim i budžetskim pitanjima Zajednice. posebno u antimonopolskoj regulativi i trgovinskom zakonodavstvu. Računovodstveni sud ima pravo kontrole fondova Zajednice (kojima upravljaju spoljni organi) i Evropske investicione banke. tek po potpisivanju Ugovora iz Mastrihta. 25 Ove odredbe su regulisane članom 220. zbog očuvanja svoje nadležnosti. 26 U literaturi se mogu naći i sinonimi Evropski revizorski sud ili Evropski finansijski sud. Računovodstveni sud raspolaže drugim širokim ovlašćenjima. Ugovor je. Ugovora iz Nice. trebaju osigurati tumačenje i primjenu ovog Ugovora. U suprotnom tužba se predaje sudu.). Sud zasjeda plenarno i u vijećima od po tri. a stupio je na snagu 1977. Pred Sudom pravde evropskih zajednica mogu se voditi sljedeće vrste sporova: prethodno (prejudicijelno) pitanje.6. Zadatak suda je kontrola stanja cjelokupnih prihoda i rashoda Zajednice. Sudije i advokati moraju biti stručne i nezavisne ličnosti koji se uz prethodni 23 dogovor sa vladama članica imenuju na mandatni period od šest godina. Ingerencije Prvostepenog suda su rezervisane za sporove između institucija EU i firmi. polovina sudija se bira već poslije tri godine. Pravni sporovi između država članica ili sporovi članica sa institucijama EU se iznose pred Evropsku komisiju i ukoliko se ne mogu pronaći rješenja. fizičkog ili pravnog lica koje upravlja komunitarnim fondovima može izvršiti provjeru "na licu mjesta". 1. Ugovor Računovodstvenom sudu proširuje ovlašćenja u istrazi. što je posebno regulisano odjeljkom 5. Sud ima i opšte pravobranioce (u EU25 je bilo osam nezavisnih advokata-pravobranilaca). Preko "izjave o tačnosti računa i zakonitosti i regularnosti obavljenih poslova" Računovodstveni sud dostavlja Evropskom parlamentu i Savjetu Evropske unije na uvid regularnost poslovanja računa institucija i organa koje je osnovala EU. Evropskom sudu pravde je pridružen Prvostepeni sud sa primarnim ciljem rasterećenja Suda pravde. 24 takvi slučajevi idu pred Sud pravde. što ukazuje na kvazisudsku ingerenciju Komisije. u EU25 ih je bilo 25 itd. tako i sudije Suda pravde evropskih zajednica uživaju zakonom propisane privilegije i imunitete. Komisija mora dati odgovor najkasnije do tri mjeseca. Dakle. Čak je Ugovorom iz Amsterdama ovom sudu dozvoljeno da. Ugovora. Ako dođe do spora među članicama oko povrede Ugovora. Evropski računovodstveni sud Ovaj sud je najmlađa i jedna od najautoritativnijih institucija EU. praksa je pokazala da su sve dosadašnje sudije vodile porjeklo iz zemalja članica. Ovaj sud je ustanovljen Briselskim ugovorom 1975. 18 . on ima petnaest članova koji se biraju na mandatni period od šest godina od strane Savjeta Evropske unije. Njihov mandat može biti obnovljen. Stranke koje izlaze pred Sud pravde moraju imati zastupnike a odluke koje Sud donosi mogu biti u obliku presuda ili ordonansi.U svom sastavu Sud pravde ima po jednog sudiju iz svake zemlje članice (tako npr. jer nema nikakva pravosudna ovlašćenja (shodno tome nema pravo gonjenja). postupak (tužba) za poništenje akta. Ipak. u EU27 Sud ima 27 sudija. sadržavao reforme budžetskih procedura i proširenje nadležnosti Skupštine iz Strazbura. Prema Ugovoru iz Amsterdama. Računovodstveni sud postaje institucija Evropske unije. Međutim. Sjedište Evropskog računovodstvenog suda je u Luksemburgu. Formacijski. Aktima EU nisu predviđene bilo kakve restrikcije u vezi nacionalne pripadnosti zaposlenih u Sudu pravde. tužba zbog neispunjenja obaveza i postupak (tužba) za utvrđivanje vanugovorne odgovornosti. Kao i komesari ili poslanici. O nekim aspektima pravnog položaja ovog suda govori činjenica da njegovi akti ne mogi biti predmet tužbe za poništaj pred Sudom pravde evropskih zajednica. Evropski sud pravde je krajnja instanca razrješavanja sporova. svaki u okviru sopstvene 25 nadležnosti. sprovođenja ugovora i implementacije regulative na cijelom području Unije. Odlukom Savjeta Evropske unije iz 1988. između ostalog. tužba radi izostanka. pokreće postupke za poništaj akata.

19 . Dakle. kulture. poljoprivrednika.7. Kontrola korišćenja prepristupnih fondova je izuzetno značajna aktivnost EU. Rad Komiteta je nezavisan u odnosu na druge institucije Unije. Komitet je podijeljen u tri grupe. poljoprivredu itd. ne iznenađuje spoznaja da značaj ovog konsultativnog organa. do polovine 2006. Kao jedno od najstarijih konsultativnih tijela Komitet ima epitet druge evropske skupštine. Stagnacija privrednog rasta. borba protiv nezaposlenosti i inflacije sve više zaokupljaju vlade svih zemalja. Prvu čine poslodavci. Izbor članova Ekonomskog i socijalnog komiteta se vrši na period od četiri godine uz mogućnost reizbora. a po potrebi i ostalim tijelima EU. Dovoljno je ukazati na samo nekoliko činjenica da bi se uočio veliki značaj ekonomske komponente evropskih integracija i uloga Ekonomskog i socijalnog komiteta u integracionim procesima.1. nove tendencije na globalnim finansijskim tržištima (apostrofira se aktuelna finansijska kriza) dodatno motivišu Sud u realizaciji aktivnosti iz njegove nadležnosti. Globalna kriza vodi ka novoj ulozi moderne kapitalističke države koja interveniše ogromnim finansijkim sredstvima prema finansijskim tržištima i sektoru realne ekonomije. obrazovanja. 1. Tako postoje sekcije za industriju. monetarne i fiskalne politike. Ugovor iz Mastrihta je Ekonomskom i socijalnom komitetu omogućio da zasjeda na sopstvenu inicijativu (prije Mastrihta pravo na sazivanje su imali isključivo Savjet Evropske unije i Evropska komisija). trgovaca. članovi ovog suda imaju određene privilegije i pravo na imunitet. 27 Hrvatska je npr. Računovodstveni sud je jedna od najmlađih institucija EU kojoj raste rejting i uticaj. Realno je očekivati 27 njegovu dalju ekspanziju i rast uticaja. Prosječna iskorišćenost fondova EU od strane ostalih tranzicionih zemalja je iznosila oko 69%. ali podliježu strogim pravilima sukoba interesa i obavezi nepristrasnosti u obavljanju poslova. uglavnom iz ekonomske i socijalne problematike. Ostale institucije EU 1. konsultuju Ekonomski i socijalni savjet. Kao i drugi visoki funkcioneri Unije. Uloga Suda će i u budućnosti sve više jačati. ali i zbog kontinuiranog rasta makroekonomskih agregata i pokazatelja EU. kontinuirano raste. te da utvrdi interna pravila ponašanja pravilnikom koji odobrava Savjet Evropske unije kvalifikovanom većinom. Ukoliko se ne ispoštuje ovakva procedura Evropski sud pravde može poništiti takve odluke. Kao i u slučaju Evropskog računovodstvenog suda nestabilnost na globalnom nivou i pogoršanje makroekonomske i socijalne situacije u EU dodatno utiču na rast autoriteta Komiteta. Ugovora iz Nice. zanatlija. predstavnici društvenih djelatnosti i mnogi drugi. Tako se povećava finanijska osnova koja je predmet kontrole ove institucije. To neminovno proširuje interese državnih institucija prema dodatnoj finansijskoj kontroli u čemu je uloga Evropskog računovodstvenog suda izuzetno značajna. god. Sfera ekonomije i socijalni sektor će u bližoj budućnosti postati najosjetljiviji segment društvene strukture i društvenih odnosa. Na ta pitanja je sve teže pronaći pravovremene i efikasne odgovore. kako zbog širenja i ulaska novih država čija računovodstvena praksa još uvijek nije na nivou najviših evropskih standarda. Komitet je organizovan u sekcije koje razmatraju različite teme. Početkom milenijuma Komitet je imao 222 člana a ukupan broj zaposlenih je iznosio oko 700. Ekonomski i socijalni komitet Ekonomski i socijalni komitet je konsultativni organ ustanovljen Rimskim ugovorom a definitivno učvršćen članom 257. najviši organi Unije imaju obavezu da u oblasti ekonomsko-socijalne kohezije.petnaest šefova kabineta i isto toliko atašea a ukupno je zaposleno oko 500 radnika. Zbog svega navedenog.7. iz fondova i programa predpristupne pomoći "povukla" 261 milion evra (97% odobrenih sredstava). socijalnu politiku. U Komitet ulaze predstavnici proizvođača. Pored ovoga. Ugovor iz Nice omogućava Sudu da formira vijeća u cilju usvajanja pojedinih izvještaja. transevropskih saobraćajnica i dr. koji najvišim komunitarnim institucijama približava razne profesionalne društvene grupe. Sredstva se usmjeravaju za tačno određene namjene i izvršenje tačno definisanih nacionalnih makroekonomskih ciljeva. drugu radnici a treću grupu čine predstavnici ostalih aktivnosti (interesne grupe). Njihov zadatak je stručna analizira određenih pitanja o kojima se odlučuje na Savjetu Evropske unije ili Evropskoj komisiji. zdravstva. zapošljavanja. Osnovni zadatak ovog komunitarnog organa je pružanje stručne pomoći Evropskoj komisiji. pa se od ovog stručnog organa očekuju najbolji prijedlozi prema institucijama EU.

) Sastav Komiteta ukazuje na želju njegovih kreatora da se u punoj mjeri afirmiše princip koncensusa.9 je prikazan broj glasova ovog komunitarnog tijela za EU27: Tabela 1.83-84. U tabeli 1. Komitet regiona Komitet regiona je savjetodavno tijelo odgovorno za rješavanje pitanja iz domena regionalne politike i regionalnog razvoja Evropske unije. tako i rješavanjem problema proizašlih iz vanrednih kriznih situacija. kulture. Amsterdamski Ugovor je proširio i neke interne nadležnosti. profesionalno usavršavanje. ruralnog razvoja i dr. Bez obzira na parcijalne interese vlada zemalja članica. Zahvaljujući afirmaciji regionalne politike Komitet regiona zauzima sve značajniju poziciju u strukturi konsultativnih komunitarnih tijela. (Treaty of Nice. U tabeli 1. Tako Komitet može autonomno donositi svoj unutrašnji pravilnik bez odobrenja Savjeta Evropske unije. Ugovor iz Amsterdama proširuje nadležnost Komiteta. Imenuje ih Savjet Evropske unije a na prijedlog država članica. Po odredbama tog akta Komitet regiona se obavezno konsultuje u oblastima gdje postoje ili se mogu uočiti neposredni regionalni interesi. Riječ je najčešće o radu kohezionih i strukturnih fondova. U njegovom sastavu se nalaze predstavnici regionalnih i lokalnih tijela. pitanja o kojima raspravlja Komitet posmatraju se u kontekstu unapređenja komunitarnih ideja i razvoja zajedničkog evropskog tržišta. Belgija Mađarska Portugal Švedska Bugarska Austrija Slovačka Danska 12 12 12 12 12 12 12 9 9 Finska Litvanija Irska Slovenija Letonija Estonija Kipar Luksemburg Malta 9 9 9 7 7 7 6 6 5 Izvor: Ugovor iz Nice.Broj glasova u Ekonomsko socijalnom komitetu nije podijeljen prema stvarnoj ekonomskoj snazi zemalja članica. 1. zdravstva. Ekspanzija regionalne politike kao fundamentalne zajedničke politike i kontinuirani rast subvencija koje se iz različitih izvora troše na regionalni razvoj ovom Komitetu daju sve veći značaj. p. Britanija Francuska Italija Španija Poljska Rumunija Holandija Grčka EU 27 24 24 24 24 21 21 15 12 12 344 Češka Rep.10 prikazan je broj glasova ovog komunitarnog tijela za EU27. birani na mandatni period od četiri godine. kako redovnim servisiranjem osnovnih komunitarnih institucija. Obavezno konsultovanje Komiteta se proširuje i na socijalnu politiku. transevropske mreže. već odgovara strukturi Ekonomsko socijalnog savjeta. obrazovanja. Uticaj mu raste i zbog kontinuiranog širenja Zajednice. 83-84.9: Pregled glasova članica EU u Ekonomsko socijalnom komitetu Njemačka V. pitanjima funkcionisanja energetskog sektora. Broj glasova u Komitetu regiona nije podijeljen prema regionalnim parametrima (gradacija po ovom principu je kompleksna). str. koordinacije i harmonizacije interesa "starosjedilaca" i zemalja koje ulaze u EU. zapošljavanje. saobraćajnu politiku i zaštitu životne sredine. Komitet će i u budućnosti imati značajnu ulogu u predlaganju ekonomskih i socijalnih mjera. telekomunikacija. Ugovor o Evropskoj uniji predviđa da se ove funkcije obavljaju samostalno i u opštem interesu Zajednice.2. Komitet je ustanovljen Ugovorom iz Mastrihta. pa je ovo komunitarno tijelo neophodno kod usaglašavanja. 20 . Kao i Ekonomski i socijalni komitet i Komitet regiona predstavlja tijelo čija je uloga u evropskim integracijama i sistemu komunitarnih institucija u stalnom usponu.7.

Garantovanje vraćanja kredita koje uzima EU. 1. Njega čini 25 članova i 13 zamjenika koji su nezavisne i kompetentne ličnosti 21 . Finansijske transakcije koje doprinose razvoju zajedničkog evropskog tržišta ili redukciji regionalnih razlika itd. Banka svoje aktivnosti usmjerava na ravnomjerni razvoj zajedničkog tržišta i daje važan doprinos jačanju ekonomske kohezije. Njeno sjedište je u Luksemburgu.) Sastav članova Komiteta regiona.83-84. Savjet guvernera okuplja ministre koje postavljaju države članice EU (jedan ministar iz svake države). smanjenju regionalnih razvojnih disproporcija itd. koji ima ekskluzivnu nadležnost za finansijske operacije donosi konačne odluke o davanju garancija.7. U organizacionoj strukturi banke dominiraju Savjet guvernera. Belgija Mađarska Portugal Švedska Bugarska Austrija Slovačka Danska 12 12 12 12 12 12 12 9 9 Finska Litvanija Irska Slovenija Letonija Estonija Kipar Luksemburg Malta 9 9 9 7 7 7 6 6 5 Izvor: Ugovor iz Nice. kao i u slučaju Ekonomsko socijalnog komiteta ukazuje na neophodnost pune koordinacije i usklađivanja regionalnih interesa u rješavanju problema iz njegove nadležnosti. Britanija Francuska Italija Španija Poljska Rumunija Holandija Grčka EU 27 24 24 24 24 21 21 15 12 12 344 Češka Rep. Stimulisanje politike zapošljavanja pozajmicama (Amsterdamski Ugovor) i razvoj malih i srednjih preduzeća.3. Ugovor o Evropskoj uniji daje Evropskoj investicionoj banci visoku hijerarhijsku poziciju među kumanitarnim institucijama. ideje o "Evropi regija"). tačnije. Administrativni savjet. "trećeg svijeta." Davanje finansijskih pozajmica državama kandidatima za pristupanje EU. protokolom koji je bio sastavni dio aneksa ovog Ugovora. Taj pristup unapređuje komunitarnu ideju. Evropska investiciona banka (EIB) ima svojstvo pravnog lica. Regionalna politika i regionalni razvoj će i u budućnosti EU imati veliki značaj. osnivanjem Evropske ekonomske zajednice (EEZ). 83-84. str. god. p. (Treaty of Nice. Ciljevi Evropske investicione banke se mogu sistematizovati prema sljedećim sektorima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Podrška programima uravnoteženog razvoja zajedničkog tržišta. Savjet guvernera ima ključnu ulogu u odlučivanju.Tabela 1. Evropska investiciona banka Evropska investiciona banka (EIB) je ustanovljena 1957. odmah iza najviših tijela EU. On donosi opšte smjernice kreditne politike i ciljeve harmonizovane sa razvojem zajedničkog evropskog tržišta. uobičajenu za odlučivanje u bankama nacionalnog ili komercijalnog značaja. Obezbeđenje finansijskih sredstava za pomoć regionalnom razvoju. te Administrativni savjet i Upravni komitet. Garantovanje za isplatu pomoći zemljama tzv.10: Pregled glasovi članica EU u Komitetu regiona Njemačka V. Podrška investicijama u funkciji afirmacije unutrašnje i spoljne politike EU. Ugovorom iz Rima. kredita i zaključenja ugovora. Davanje pozajmica za razvojne projekte u manje razvijenim regionima EU. Potrebno je naglasiti da se regionalni pristup u organizaciji Zajednice razvio u specifičnu komunitarnu doktrinu (npr. Podrška programima od zajedničkog interesa za veći broj država članica EU. posebno u regionalnom razvoju. Ovaj organ vrši monitoring izvršenja tih ciljeva i drugih direktiva.

Konvergencija 3. postoje i druge opasnosti koje proističu iz činjenice da se prvobitna namjena EIB u izmijenjenim društveno-ekonomskim okolnostima može transformisati u amortizera postojećih problema. Tabela 1. 22 . U takvim uslovima svaka finansijska institucija državne provenijencije je više nego dobro došla. Ova banka se ne može smatrati komercijalnom bankom. investicije u energetiku. i 2010.). Kraj 2008. Reakcija EIB na aktuelnu krizu. iako ona nije netržišna institucija ili netržišni fond. klimatske promj. koji sadži način podrške i operativne mjere prevazilaženja finansijske i ekonomske krize u članicama EU. i 2010. ali i srednje razvijenih i malih država. Evropska investiciona banka će i u budućnosti predstavljati jednu od ključnih institucija zaduženih za implementaciju komunitarnih politika. Tako će ukupan iznos kredita u 2009.11 prikazani su podaci o planu ulaganja EIB koji je usklađen sa potrebama EU u prevazilaženju ekonomske i finansijske krize. god. EIB je plasirala sredstva u ukupnom iznosu od 47.11. transport. U tabeli 1. karakteristični su po finansijskim intervencijama nacionalnih vlada vodećih ekonomskih sila. Preko njih (a to EIB jeste) vlade mogu efikasnije rješavati nagomilane ekonomske probleme alokacijama sredstava prema sektorima i akterima koji će polučiti najbolje ekonomske i socijalne efekte. Bord direktora EIB je napravio Operativni plan za period 2009 -2011.5 36 10 28 Češki premijer Vaclav Klaus je izjavio da državna podrška bankama "sahranjuje" kapitalizam i na mala vrata vraća socijalizam. činjenica da se njenim aktivnostima stimulišu projekti koji u sebi imaju i političku komponentu. biti povećan za oko 30% u odnosu na nivo iz 30 prethodnih godina. Kao preko noći. Za potrebe zemalja EU27 plasirano je 41. a posebno zajedničkog tržišta i regionalnog razvoja. 2008. državna intervancija više nije "bauk" već postaje realnost. god. kakve li ironije. god. i 2010. i 2010. što svakako nije bio osnivaćki cilj ove finansijske institucije. čak i neminovnost kojom se.4 milijarde evra ili 87% sredstava. saobraćaj i sprječavanje klimatskih promjena. Forsiranjem zajedničkih politika EU. a posebno početak 2009. 30 U 2007. Prag. kapitalističke privrede spašavaju od 28 mogućeg privrednog sloma. Poslednji krizni događaji na svjetskoj ekonomskoj sceni su doprinijeli dodatnoj afirmaciji EIB. daje za pravo onima koji ovu važnu komunitarnu instituciju tretiraju kao netržišnu organizaciju. Obim kredita EIB u ove dvije godine će iznositi po 15 milijardi evra. god.koje u svom radu odgovaraju samo Evropskoj investicionoj banci. god. god. god.8 milijardi evra za projekte realizacije ciljeva zajedničkih politika. Dio dodatnih kredita će se usmjeriti u podršku zemljama Centralne i istočne Evrope za rješavanje problema konvergencije i rast rezervi. Ipak. (godišnje u milijardama evra) milijardama evra) Mala i srednja Preduzeća Energija. Za sadašnju krizu optužuje suvišno uplitanje države i rast troškova administracije (autorski članak za list Mlada fronta. Ovo će uticati na rast dodatnih investicija na nivo od oko 72 milijarde evra u 2009. Procjena o obimu dodatnih investicija proizilazi iz činjenice da se ukupno efektuirane investicije kreću u iznosu koji je oko pet puta veći u odnosu na finansiranje od strane banke. reagovala na 29 širenje krize ka evropskom ekonomskom prostoru.: Planirani obim ulaganja i nivo investicija EIB Namjena Dodatno godišnje finansiranje Dodatno ukupno investiranje za 2009. infrastruktura. infrastrukturu. (godišnje u u 2009.5 14 6 2. Evropska investiciona banka je već u decembru 2008. Sredstva EIB će se usmjeravati u sljedeće namjene: dodatnu podršku razvoju malih i srednjih preduzeća. Upravni komitet je zadužen za servisiranje redovnih dnevnih poslova. 29 COP je skraćenica za Corporate Operational Plan. Međutim.

da se kreditna sredstva kojim EIB djeluje na zajedničkom tržištu radi neutralizacije finansijske krize usmjeravaju prema tačno definisanim oblastima. Iz prethodne tabele se može zaključiti. ne samo zbog brzine kojom je banka reagovala na aktuelnu situaciju. Directors approve anti-crisis measures for 2009-2010. Press Secretariat. obzirom na ulogu EIB u finansijskom sektoru EU. Ova činjenica ohrabruje. Reakcija banke (iako su interventna sredstava banke su višestruko manja od gubitaka nastalih finansijskom krizom) daje jasnu poruku u ime EU da će se biti upotrijebljene sve raspoložive mjere odbrane evropskog ekonomskog i finansijskog prostora. Na prvi pogled je vidljivo da je riječ o intervencijama strukturnog karaktera. 23 . već i zbog njene privrženosti temeljnim načelima finansiranja.Rezerve Ukupno 3 15 12 72 Izvor: European Investment Bank. što je i razumljivo.

F. Dakle. Suština tih i ostalih pogleda na oblike organizovanja regionalnih ekonomskih integracija se može sumirati u sljedećim strukturama: 33 31 O problemima evropskog konstitucionalizma vidjeti u Lenaerts. suština ekonomskih integracija je uglavnom. političkih. Ekonomske integracije se stvaraju između država ili njihovih dijelova (regiona). političkih ili geografskih prostora. Manchester Schol of Economics and Social Studies. Koleman.. Dalje. Opšti i teorijski pristup regionalnim integracijama Regionalne ekonomske integracije su različiti oblici fuzija nacionalnog. American Journal of Comparative Law 38. 2002. 24 . Na stvaranje strategijskih ekonomskih blokova snažno utiču i globalni ekonomski procesi. gdje god postoji mogućnost efikasnijeg funkcionisanja centralnog (federalnog) nivoa. Dž. eliminacija drugih ograničenja koja ograničavaju međunarodnu trgovinu itd. C. Common Market Law Review 26. str. 32 O teoriji konstitucionalnih i postkonstitucionalnih ugovora i osnovama društvenih sloboda vidjeti u Bjukenen Džejms." Ovaj vid integracija podrazumijeva visok stepen komunitarnosti. kao što su otklanjanje carinskih i necarinskih barijera. i dr. 34 O liberalizaciji tržišta Balassa piše šezdesetih godina prošlog vijeka u: Balassa B. Funkcionisanje regionalnih integracija je vremenom doprinijelo stvaranju mnogih teorija. Mc. 1990. REGIONALNE INTEGRACIJE 2. Balasa je 1961. Trade liberalization and "revaled" comparative advantage.2. Postoje i integracije koje nastaju iz vojno-bezbjednosnih. 31-103. Mjere na planu regionalnih integracija imaju cilj eliminaciju prepreka integracijama. god. S druge strane. p. 1965. ali i njihovih kombinacija.. Funkcionalistima i federalistima su suprostavljeni nacionalisti. Mancini. Polazna pozicija za izučavanje ovih fenomena je liberalizacija između članica integracije. 1967. The Making of a Constitution of the Europe. ekonomskih i političkih pogleda. Integracije obezbjeđuju slobodu kretanja ljudi i kapitala. Beograd. Tako i politička moć prelazi sa nacionalnog na nadnacionalni nivo. Balasine faze integracija su iz sadašnje perspektive zastarjele. 32 demokratskih ili ekonomskih odnosa. razloga i motiva nastajanja velikih 34 integracija. Deliberative Politics and the Role of Law.. Constitutionalism and the Many Faces of Federalism. 33 Balassa je ugledni ekonomista koji se bavio izučavanjem makroekonomskih problema i efektima integracija. 2003.1. dok se druge mogu odnositi na integracije radi povećanja trgovinske razmjene geografski ili politički bliskih zemalja u odnosu na ostale zemlje.. god. unaprjeđenje trgovine kroz paralelne procese ograničenja i liberalizacije. Dakle. 595 ili u Joerges.. Strategijske ekonomske integracije su udruživanja država (obično susjednih) u cilju zaštite od nelojalnog uvoza. ali su još uvijek aktuelne zbog izučavanja doktrinarnih. postavio koncept koji se sastoji od pet faza (oblika regionalnog udruživanja) kroz koje prolaze i u kojima se mogu naći regionalne integracije. regionalne integracije su specifičan vid udruživanja različitih ekonomskih. i 1954. dok u odnosu na treće zemlje postoje ili se uvode nove trgovinske barijere. konfederalista. 205. DERETA. Motivi za integracije nacionalnih privreda se nalaze u realizaciji mnogiih ciljeva. tolerancije i prava na veto članica integrisane zajednice.. onda kada su integracioni procesi već u završnim fazama. Pored Balase za razvoj teorije evropskih integracija najzaslužniji su Mid (Meade) i Timbergen sa radovima objavljenim 1953. Working Paper RSC. 1997. Teorijski. 1989. Novi Sad. Savremene regionalne integracije su funkcionalni oblici organizacije između različitih država. nacionalista. i Balassa B. Trade liberalization among industrial countries. VEGA. Granice slobode. ali i ostalih proizvodnih faktora. European University Institute. god. postoji nekoliko osnovnih oblika ekonomskih integracija. regionalnog i međunarodnog nivoa. Multi-Level Governance. i dr. p. Federalne oblike integracija karakteriše postojanje nadnacionalnih institucija. funkcionalisti se zalažu za institucije koje će biti zajednički vođene od strane zemalja i u kojima će se reforme ka snažnim integracijama dešavati "korak po korak. pa stoga u pluralnim političkim društvima često opstruišu federaliste i funkcionaliste. Graw-Hill. primjenjuju se i mjere harmonizacije. Savest Evrope. K. New York. And Neyer. istorijskih. ekoloških i drugih razloga. od 31 federalista. Oni preferiraju integracije uz zadržavanje visokog stepena suvereniteta i nacionalnog identiteta članica zajednice. One se dalje mogu integrisati na državnom ili međudržavnom nivou.. Razlike su u dostignutom nivou političkih. funkcionalista itd.

uvećanih za iznos carine u zemlji partneru. Grafikon 2. prikazuje funkcionisanje zone slobodne trgovine. Pored poljoprivrede. Nakon određenog vremena zemlja C je odlučila da joj ciljno tržište za izvoz njenih poljoprivrednih proizvoda bude zemlja A. 25 .1. upravo zbog nižih uvoznih carina poljoprivrednih proizvoda. Ova situacija je značajna sa aspekta veličine zemalja. Poslije procedure uvoza. zemlja B 10% i zemlja C 30%. Pretpostavimo da zemlja C želi zaštitu domaćih proizvođača poljoprivrednih proizvoda. skretanja trgovine (trade deflection). Zona slobodne trgovine uspostavlja novu situaciju u kojoj zemlja sa višim cijenama OPmax uvozi robe bez carinskog opterećenja iz zemlje partnera u slobodnoj trgovinskoj zoni. elektronskim uređajima i sl. pa je zbog toga formirala visok nivo carina. To joj omogućava najkonkurentniju poziciju na cijelom području zone slobodne trgovine. Najveća mogućnost je uvoz cjelokupne proizvodnje iz zemlje partnera. jedan od većih problema koji se mogu desiti u zoni slobodne trgovine je elaboriran u sljedećem primjeru. Zbog toga. zemlja članica zone slobodne trgovine autonomno formira cijenu robe. Uvoz iz trećih zemalja u zonu slobodne trgovine je vođen tržišnim principima i neminovno se obavlja preko zemlje sa najmanjim carinskim opterećenjem.1. konkretni problemi su često prisutni u trgovini motornim vozilima. ako je partnerska zemlja relativno manja od referentne zemlje.Zona slobodne trgovine je preferencijalni sporazum između država. saobraćaju. Svaka od njih različito formira nivo carina na uvoz poljoprivrednih proizvoda iz trećih zemalja na sljedeći način: zemlja A 5%. ona će moći ostvariti dodatni rast koji generiše rast izvoza u drugu (ili druge) zemlje zone. Zato je ključni problem funkcionisanja zone slobodne trgovine način regulisanja pravila o porijeklu koja se primjenjuju na cjelokupan uvoz u zonu slobodne trgovine.: Zona slobodne trgovine na primjeru dvije zemlje U zoni slobodne trgovine zemlje članice ukidaju međusobne carine. Tako dolazi do stvaranja efekta "trade deflection" koji je rezultat novonastale situacije u kojoj zemlja partner obezbjeđuje tražnju u referentnoj zemlji. Naravno. Cijene u referentnoj zemlji će se uspostaviti na nivou svjetskih cijena. jer se sada njihova politika zaštite domaće poljoprivrede tretira kao protekcionistička. Takođe. a istovremeno vrši uvoz sa svjetskog tržišta. Najveći nedostatak ovog oblika ekonomske integracije je pojava tzv. Kako trgovinska razmjena sa članicama zone nema ograničenja takav oblik trgovine sa trećim zemljama može dovesti do povlašćenog položaja i narušiti tržišne odnose u zoni slobodne trgovine. čak i bez rasta produktivnosti rada. Problem se javlja kod ponovnog uvoza ovih roba u zemlju C. po nižoj cijeni OP. ovo je simplificirani primjer koji pretpostavlja brojna ograničenja i pretpostavke. i to referentne zemlje (zemlje domaćina) i zemlje partnera koja je odlučila da sa referentnom zemljom uđe u ovu integraciju. Grafikon 2. ali mogu zadržati zatečene carinske stope za vanjsko tržište. Na njemu se analizira situacija stvaranja zone slobodne trgovine između samo dvije zemlje. Ovaj oblik udruživanja podrazumijeva da svaka država zadrži carinsku tarifu i trgovinske propise prema trećim zemljama. On se odnosi na uklanjanje svih carinskih i kvantitativnih (necarinskih) ograničenja u trgovini između članica zone. Pretpostavimo da tri zemlje odluče da formiraju zonu slobodne trgovine. što u savremenim trgovinskim odnosima nije dozvoljeno.

U ovakvim unijama centralne bankarske institucije su odgovorne za kretanja u monetarnoj sferi i kreiranje monetarne politike. proizvođači iz zemlje partnera će i dalje kupovati količine roba 0Q5. a samim tim. posebno kod usaglašavanja fiskalne i kreditne politike. Ekonomska i monetarna unija predstavlja najkompleksniju integracionu strukturu koja sa može formirati u savremenom svijetu. bez obzira na zemlju porijekla ili mjesta gde je registrovano sjedište. jer se poslije potpisivanja sporazuma nalaze u istom tržišnom sistemu. Već na prvi pogled je vidljivo da je zona slobodne trgovine složena integraciona struktura. vol. Tako će cijene u referentnoj zemlji pasti na nivo P'. Faktori proizvodnje imaju slobodu kretanja. Međutim. No. Carinska unija je oblik ekonomske integracije koji predstavlja složeniju varijantu zone slobodne 35 trgovine. kapitala. vratimo se na formiranje cijena u zoni. Druga prednost carinske unije je ostvarenje "velikog tržišta" i njegova konkurentnost. 26 . Zajedničko tržište predstavlja veliki izazov i grandiozno društveno dostignuće moderne epohe.). te poboljšava položaj u međunarodnoj razmjeni roba i usluga. jer sav uvoz (Q2Q1) poslije ulaska u zonu dolazi iz zemlje partnera. Šrafirani pravougaonik prikazuje efekte od carina (za zemlju partnera) od realizacije uvoza sa svjetskog tržišta. Dokazano je da eliminacija međusobnih carinskih troškova i harmonizacija prema ostatku svijeta obezbjeđuje niže troškove. carinske službe. The Economic Journal. organe bezbjednosti. ujednačiće se cijene u obe zemlje. djelovanjem tržišnih zakona će neminovno doći do tzv. Zajedničko tržište je karakteristično po uklanjanju preostalih trgovinskih barijera koje postoje u trgovini među članicama ove integracone strukture.Ukupni efekti stvaranja zone slobodne trgovine između zemalja zavise od odnosa ponude i tražnje među njima. 35 O efektima carinskih integracija na blagostanje vidjeti u radu: John Mc Millan and Ewen McCann. Tako npr. U stvari. a ne kao prije sa svjetskog tržišta. Kada se ova dva tržišta fuzionišu. zadržavajući karakteristike zone slobodne trgovine u odnosu na njihovu unutrašnju razmjenu. Prethodni primjer obuhvata zonu od samo dvije zemlje. Dakle. Ova razlika predstavlja efekat trade creation koji se u zoni javlja zbog uticaja partnerske zemlje. 91. u EU. jer će ta članica zone nastaviti uvoziti robe po svjetskim cijenama uvećanim za carinu. Neto efekti referentne zemlje su u suficitu koji izaziva efekat trade creation (zbir površna dva šrafirana trougla) i gubitak zbog pojave efekta trade diversion (površina šrafiranog pravougaonika). Tako se uvoznici iz carinske unije i proizvođači iz trećih zemalja sprečavaju da za uvoz koriste zemlju sa najnižim carinskim stopama. Ovaj pristup zahtijeva visok stepen harmonizacije. Poslije tog prilagođavanja proizvođači iz zemlje partnera će povećati proizvodnju sa 0Q5 na 0Q6. kao najvećoj i najkompleksnijoj ekonomskoj integraciji ima dvadesetak zajedničkih (komunitarnih) politika. članice prema nečlanicama unije formiraju zajedničku carinsku tarifu. Kod zona sa više zemalja problemi poslije integracija se dodatno komplikuju. posebno ukoliko je riječ o zemljama koje nemaju modernu i efikasnu izvršnu vlast i institucije (vlade. 1981. Isto tako. spillover efekata u sektoru cijena. Pored drugih poslova. monetarna unija podrazumijeva saradnju zemalja članica preko raznovrsnih politika koje se implementiraju na zajedničkom tržištu. Svi tržišni akteri na zajedničkom tržištu imaju jednaka prava i obaveze. komore i sl. zbog uloge zemlje partnera u zoni dolazi do ukupnog rasta uvoza u zonu slobodne trgovine za količine 0Q5-Q2Q1. dok će cijene u zemlji partneru porasti sa nivoa P na nivo P'. One se usaglašavaju na nižim ili višim instancama odlučivanja. granične službe. U okviru carinske unije. i vođenje zajedničke monetarne politike. Ovaj oblik integracija primjenjuje jedinstvenu uvoznu tarifnu politiku. isto kao i sami proizvodi kojima se trguje unutar zajedničkog tržišta. pa je kretanje ljudi. Ključna prednost carinske unije nad zonom slobodne trgovine je u tome što nema skretanja trgovine. To će povoljno uticati na privredu ove članice zone i popraviti njenu makroekonomsku poziciju (osnovna makroekonomska pretpostavka je. Karakteristična je po tome što sve članice prihvataju jedinstvenu valutu. da eksterni rast proizvodnje djeluje na rast outputa. one vrše i kontinuiranu koordinaciju sa monetarnim vlastima zemalja članica unije. rast eksterne konkurentnosti i profita. rast akumulacije i stabilnost u sektoru cijena). roba i usluga brže i efikasnije. Ali. pad stope nezaposlenosti. 363. Razlika se ogleda u primjeni carinske politike. U tim slučajevima se događaju velike špekulativne preraspodjele između članica zone koje nisu rezultat dogovorene politike. Welfare Effects in Customs Unions.

država A koja predstavlja veliko svjetsko tržište ukida carine na uvoz roba koje su porijeklom iz države B zbog geopolitičkih ili ekonomskih razloga. Tada država B stiče povoljniju poziciju na tržištu zemlje A.) 27 . Ovakav oblik carinske unije je nesavršen i služio je. SAD). Postoji veliki teorijski i praktični fundus iz ove oblasti društvenog života. No. a prihvataju zajedničku tarifnu politiku u odnosu na treće zemlje. bez obzira na rast produktivnosti rada. Ekonomske i političke unije kao najsloženiji oblici regionalnih integracija konstituišu zajedničke (centralne) političke i demokratske institucije. One vrše funkciju upravljanja zajednicom i rješavaju nadnacionalna pitanja. koji podrazumijeva niže carinske stope u međusobnoj trgovini među zemljama potpisnicama u odnosu na stope primjenjene za ostale zemlje. Na osnovu prethodno izloženog vidljivo je da u ekonomskoj praksi postoje raznovrsne mogućnosti udruživanja među državama.2. uglavnom. koje imaju volju da dio svojih ingerencija i suvereniteta prenesu na supranacionalni nivo. proširena verzija mogućih integracionih nivoa prema Balassi je rekapitulacija događanja u ovoj oblasti (tabela 2. Ekonomska i politička unija predstavlja sveobuhvatniju integraciju federacije i njenih članica (npr. kao prelazni period do stvaranja potpune carinske unije. Pored osnovnih. Djelimična carinska unija se javlja u ranim fazama evolucije carinske ili ekonomske unije kada zemlje članice zadržavaju postojeće stope carinskih tarifa na međusobnu trgovinu. Preferencijali se mogu odnositi na ukupnu robnu razmjenu ili samo na određene proizvode. Suverenitet zemalja članica je u ovakvom obliku organizovanja marginalizovan (uzmimo primjer uticaja države Ohajo na SAD). kao što su: Sporazum o preferencijalnoj carinskoj tarifi.Ekonomska i monetarna unija obično nastaje kao nastavak integracionih procesa u onim zemljama i zajednicama gdje je već stvoreno zajedničko tržište pa se na njemu kroz uvođenje jedinstvene valute ostvaruju dodatni sinergički efekti. moguće su i modifikacije međunarodnih ekonomskih integracija. Tako npr.

Značajno mjesto u evropskim integracijama ima formiranje Evropskog ekonomskog prostora koji je dodatno produbio odnose među zemljama Zajednice i EFTA. Ipak. usluga i kapitala. Danas su članice ove integracije Norveška. Zato je. uglavnom. Finske i Švedske 1995. Portugala. god. Sljedeće godine se održavaju sastanci između članica EFTA i EEZ u Luksemburgu na kojima se raspravlja o modalitetima nastavka buduće saradnje. članice EFTA su zadržale uvozne carinske stope prema trećim zemljama. god. slobodna trgovina je najviše odgovarala zemljama EFTA 39 koje nisu željele članstvo u Uniji. Zadržavanje carinskih stopa od strane EFTA je bila velika prepreka punoj liberalizaciji spoljnotrgovinskih odnosa EZ i svijeta. 38 Dalji razvoj EFTA se nije mogao predvidjeti jer je bio pod snažnim ekonomskim. ljudi. Austrije. a Lihtenštajn 1991. Irska i Danska zatraže prijem u EZ. kao carinska unija. otvoren je prostor jačanja ekonomske saradnje ovih evropskih asocijacija. god. 37 Skraćenica od engleskih riječi: free trade area.) 28 36 . Inače. u cilju sprečavanja uvoza roba u EZ preko zemlje sa najnižom carinskom stopom. Praktično. OJ L3/1994. kada Velika Britanija. Norveška. tehničku i drugu standardizaciju itd. Istorija evropskih i drugih integracija Evropska zajednica je nastala 1957. Evropska zajednica 36 1973. Ova zemlja je ostala u EFTA. heterogenoj strukturi privrede itd. Švicarska i Lihtenštajna. razvoj novih tehnologija. Zajednica sa ostalim članicama EFTA potpiše različite trgovinske sporazume. Uglavnom.4. Austrija. U njemu su elaborirana i institucionalna. Ipak. Sporazum se. 38 Poznato je da se 1994. Ciljevi EFTA su bili manje ambiciozni u odnosu na EEZ. Ovaj sporazum je potpisalo dvanaest članica Unije i sedam članica EFTA. Na toj osnovi i radi kasnijeg usaglašavanja. Zato je bilo neizbežno da. Osnivači su Velika Britanija. Tako su svi mogli naći interese: zemlje koje su u EFTA a žele ući u Uniju i zemlje koje nisu zainteresovane za članstvo. dok se Island priključuje 1970. a Sporazum o evropskom ekonomskom prostoru 1992. S druge strane. zadovoljene su članice Unije koje nisu i ne žele biti članice EFTA. Island i Lihtenštajn. Norveške. god. Norveška izjasnila protiv pridruživanja EEZ. god. Kada je 1992. EFTA-i kasnije pristupaju Finska i Island. The European Free Trade Association (Evropska zona slobodne trgovine). Mnoge zemlje EZ su napustile EFTA. strukturu i dinamiku odnosa sa EFTA. Obe integracije su međusobno bile najveći trgovinski partneri o čemu svjedoče brojni sporazumi o zajedničkoj ekonomskoj i trgovinskoj saradnji. Portugalija. Danske. Sedamdesetih godina prošlog vijeka sve članice EFTA sa EZ sklapaju sporazume o slobodnoj trgovini. potpuno je jasno da su regionalne ekonomske integracije poslije Drugog svjetskog rata postale osovina sistema međunarodne trgovine i jedan od ključnih stubova globalizacije. Šest godina kasnije su uklonjene carine na poljoprivredne proizvode. došlo do uspostavljanja jedinstvenog evropskog tržišta ukidanja svih necarniskih barijera i spriječavanja favorizovanja domaće proizvodnje u odnosu na druge zemlje. Kako je vrijeme prolazilo EEZ i EFTA (ponekad i na suprostavljenim pozicijama) su sve više postajale strateški ekonomski partneri. god. projekte iz privrede. jer su mnoge od njih geografski udaljene a postojale su i razlike u teritorijalnoj veličini. i prihvaćena od Velike Britanije. Prema trećim zemljama je uspostavljena zajednička tarifna politika (CET). finansijska i opšta pitanja (Agreement Establishing the European Economic Area. U stvari. evropska zona slobodne trgovine je nastala potpisivanjem akta na Konferenciji u Štokholmu 1960. Poslije godinu dana u EFTA ulazi Finska. u EFTA ostaje svega nekoliko zemalja: Norveška. Švedska i Švajcarska. da bi poslije carinske stope. najveće razlike su bile u tome što je sastav EEZ bio homogeniji u odnosu na članice EFTA (funkcionisala "po volji" Velike Britanije). Sve ovo dovodi do stavljanja u prvi plan specifičnosti i različitosti među zemljama članicama. Ukidaju se sve trgovinske barijere za proizvode između članica ove asocijacije. Švicarska i Lihtenštajn. EFTA je osnovana 1960. Švedske. što je ojačalo evropsku poljoprivredu u učvrštilo CAP. Poslije prijema u Zajednicu Austrije. dolazi do ukidanja carina na industrijske robe u međusobnoj trgovini između EFTA i EEZ. kvantitativna ograničenja i druge necarinske barijere među članicama fazno smanjivane i ukidane. Island. god. god. god. 1977.2. što su budući događaji i potvrdili. On je imao devet cjelina u kojima sa razrađenim pravilima slobode kretanja roba. Švajcarska. odnosio na robe koje su članice proizvodile i razmjenjivale. pa čak i političkim uticajem EU. god. zajedničke politike. Poslije njegovog potpisivanja. FTA bila primorana da trgovinsku liberalizaciju limitira na proizvode članica asocijacije. zajedno sa drugim članicama Evropske zone slobodne trgovine – EFTA formira zonu slobodne 37 trgovine FTA. Danska. god. moglo se pretpostaviti da će Zajednica imati dominantan uticaj na obim. konkurencije i dr. Dvije evropske megaintegracije šire saradnju na infrastrukturu. Čak su razlike u razvijenosti i strukturi instalirane industrije bile izraženije nego među zemljama EEZ. 39 Sporazum je imao 129 članova i tretiran je kao akt mješovitog karaktera.

Italije. Ipak. I prostori budućih proširenja su bogati istorijskim spomenicima iz vremena starog Rima. Tokom 1888. bar primarno nisu bili vođeni idejama ekonomske emancipacije. Francuske. Velike Britanije i drugih zemalja rapidno raste. ideje integracija su lansirane iz Rima.). Materialien betreffend einen mitteleuropischen Wirtchaftsverein. dovela do prve specijalizacije rada i uticala na rast produktivnosti rada. ili Pol Džonson. Berlin. Laguna. koju je pratila i valutna stabilnost najrazvijenijih evropskih privreda toga vremena. god. Bez obzira na. ne može se zanemariti njena ekonomsko integrativna komponenta. ruši predrasude na putu boljeg funkcionisanja partnerskih nacionalnih ekonomija. god. industrijalci i naučnici koji zbog početka aktivnosti na stvaranju velikog 41 evropskog ekonomskog prostora tokom 1904. Napoleon. Pariza. Ipak. godine. Može li se zato EU upoređivati sa Rimskim carstvom? Mogu li se komparirati rimski novac i evro? Da li između njih preovladavaju razlike ili sličnosti? Ove i druge dileme govore da ideje evropskih integracija nisu nove (kao što to tvrde neki političari) i da bi. i Durant Will and Durant Ariel. istorijski gledano. god. razvoj evropskih integracija prolazi kroz nekoliko karakterističnih i istorijski homogenih perioda: ▪ ▪ ▪ ▪ Period do Prvog svjetskog rata. 29 40 . god. Ali. Od kraja devetnaestog vijeka pa do Prvog svjetskog rata rađaju se razni prijedlozi o evropskim integracijama (iz Njemačke. Francuska pokušava napraviti carinsku uniju sa Njemačkom. Iako je to istorijski period u kojem na svjetskoj i evropskoj sceni dominiraju konflikti globalno-političkog i neekonomskog karaktera. Period razvoja do 1945. Pobornici su političari. Rimski novac se može naći na velikom broju arheoloških lokaliteta na području Zajednice. na Berlinskom kongresu 1878. Beograd. Švicarske i dr. Beča. Jer.No. Uglavnom. 1975." Ova asocijacija je usmjerena da. 1903. New York. Tako trgovinska razmjena između Njemačke. ako bi detaljno analizirali istoriju Evrope našli mnoštvo argumenata o postojanju milenijumske evropske ideje. treba naglasiti da je poslije njih na evropskom tlu došlo do uspostavljanja ekonomske stabilnosti. god. 2007. okupacionu suštinu odluke. tendencije širenja razvijenih evropskih sila na istočne granice su uvijek bile neupitne. evropska istorija proširenja i integracija bogata je i drugim događajima. pored ekonomskih. Francuska revolucija mijenja svijest o evropskom zajedništvu. Dalje. potpisan je Sporazum o trgovini u Evropi (Cobden-Chevalier sporazum) koji Francuskoj omogućava kupovina kvalitetnijeg čelika iz Velike Britnije po normalnim cijenama. 40 Tokom 1860. afirmiše i njemačke nacionalne interese. i drugi. osnivaju "Srednjoevropsko privredno okruženje. Simon and Schuster. Period do 1945. Sve to stvara nove međunacionalna zanimanja. Mađarska predlaže osnivanje Centralne evropske unije. specijalizaciji i stvaranju komparativnih prednosti evropskih zemalja. Period poslije Drugog svjetskog rata. Veliki dio teritorije EU je prostor koji je nekada pripadao Rimskom carstvu. karakterističan po uvođenju izolacije britanske trgovine. Ova druga je dovela do epohalnih tehničkih pronalazaka. Ekonomska strana Napoleonovih ratova i motivi stvaranje velikog tržišta se uočavaju u slijedećoj literaturi: Asprey Robert. god. The Adge of Napoleon. Te društvene promjene su već tada zahtijevale zajedništvo prilikom upotrebe faktora proizvodnje na nacionalnom i kontinentalnom nivou. Postrevolucionarne reforme donose veće slobode kretanja ljudi i proizvoda. ubrzavaju izgradnju infrastrukture itd. perioda industrijske revolucije itd. Basic Books. godine. 41 Vidi u: Julius Wolf. U decenijama između dva vijeka u Njemačkoj sazrijeva ideja o velikom ekonomskom prostoru. fokusirajmo se sada na istorijski razvoj evropskih regionalnih integracija. kroz istoriju. Snažni motivi ujedinjenja evropskih ekonomskih potencijala su postojali još u vrijeme Francuske buržoaske revolucije. Napoleonovi ratovi. Austrija je dobila pravo aneksije Bosne i Hercegovine. Kako su tekli događaji vezani za integracije i kako ih možemo sistematično razvrstati? Ako se prihvati najopštija podjela od početnih ideja do danas. veoma malo razlikuju od današnjih. bilo je i "tragičnih istorijskih primjera evropejstva" kao onaj iz vremena vladavine Napoleona koji priziva integrisani kontinentalni sistem. Moderna epoha razvoja EU i njena globalna uloga. New York. Velika Britanija koristi dostignuća industrijske revolucije i jača saradnju sa najrazvijenijim evropskim ekonomijama. 2000. Berlina i napokon Brisela. ipak treba priznati činjenicu da se tadašnje ideje i rasprave o velikom tržištu. The Rise of Napoleon Bonaparta. koliko god bi se "umotavali" u floskule o evropejstvu.

bio ideološki suprostavljen britansko-francuskom savezu. 30 . Sve je kulminiralo Velikom ekonomskom krizom 1929. Memorandum o organizaciji sistema evropske federalne unije je predviđao ugovor o osnovnim principima. proklamuje udruživanja evropskog kontinenta u jedinstveno carinsko i privredno područje. On je u govoru na Njemačkom institutu za bankarstvo i nauku o bankarstvu (25. god. Velika Britanija i Italija su bile protiv inicijative. god.) rekao da evropski prostor pruža velike mogućnosti za ekonomski isplative poslove. god. Bonn. pao je Zlatni standard itd. 52-66. prvi dao ideju o zajedničkoj evropskoj valuti. Beograd. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1845. Jedan od njih je tekst Wernera Daitza iz 1936. god. kakva je. 45 O funkcionisanju i padu Zlatnog standarda vidjeti u Burda Majkl i Čarls Viploš. god. god. Brian je iste godine na Skupštini Lige naroda izjavio da između naroda Evrope. Mnogi poslijeratni istoričari su smatrali da je poniženje Njemačke poslije Prvog svjetskog rata doprinijelo novim krizama i zastojima u realizaciji ideja ekonomskih integracija u međuratnom periodu. Zato su kreatori svjetske politike poslije Drugog svjetskog rata poraženu Njemačku odmah prigrlile u zajednicu evropskih naroda. Ekonomski fakultet. 1994. Štresman je 1929. 44 Opet vidi u: Reinhard Opitz. Mitteleuropa. 2006. str. god. čija je geografska situacija takva. Interesantno je da je ovaj ekonomista čak i poslije kapitulacije (iako je tokom rata za Njemačku obavljao funkcije najvišeg ranga u oblasti finansija) radi na poslovima obnove a 1976. 46 Neobjavljeni članak koji je pročitan Političkom društvu na Kraljevskom koledžu Kembridž 1994. Jedna od njih je i inicijativa poznata kao "Brianov plan" predložen od francuskog međuratnog ministra spoljnih poslova Aristida Briana (člana Panevropskog pokreta). Ovaj industrijalac i šef odjeljenja za spoljnu trgovinu u Ministarstvu spoljnih poslova nacističke Njemačke 43 eksplicitno se zalagao za osnivanje Centralnog organa za evropsku privredu velikog prostora. CLDS. postaje počasni doživotni predsjednik Njemačke banke. bez obzira na posljedice Prvog svjetskog rata. god. Poziciju Njemačke i moguću sudbinu zajednice evropskih naroda najbolje opisuje Fridrih fon Hajek kada kaže "da je budućnost Engleske povezana sa budućnošću Evrope. 1915. Berlin. Njega ovlašćuje 27 evropskih državnika da sastavi plan. ovoga puta je njemačka ekonomska ideja bila podređena mračnoj ideologiji.. Projekat je. te događanjima u Njemačkoj koja su opredjeljivala svjetske tendencije. Beograd. 93-97. 42 O evropskoj strategiji njemačkog kapitala. god. str. Ali. One promovišu ideje političkog ujedinjenja Evrope. 1994. god. Projekat su podržali Štresman i manje evropske države.. 10. njemački političar i član Rajhstaga 42 pravi Program uspostavljanja srednjoevropske ekonomske zajednice (Mitteleuropa). budućnost Evrope će se najvećim dijelom odlučiti onim što će se dogoditi u Njemačkoj." Dobitnik Nobelove nagrade za ekonomiju dalje kaže da "naša stremljenja moraju biti upravljena prema ponovnom pridobijanju Njemačke za one vrijednosti na kojima je sagrađena evropska 46 civilizacija. p. Česte recesije su djelovale na rast inflacije i povećanje nezaposlenosti. Svjetska kriza je ubrzala realizaciju koncepta nacionalnih država i projekat je pao u zaborav. a nalazi se u ediciji Fridrih fon Hajek. osnivanje Evropske konferencije i stalni politički odbor. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1945. 2004. opet vidjeti u: Reinhard Opitz. da bogati susjedi Njemačke imaju velike mogućnosti za izvoz svog kapitala i da se samo treba zamisliti nad izgradnjom saobraćajne infrastrukture 44 potrebne za ispunjavanje zahtjeva velikog ekonomskog prostora. Međunarodno poslovno finansiranje. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1945. PAIDEIA. zalagao i član uprave Njemačke banke Herman Jozef Abs. mora postojati federalni savez. i Predrag Jovanović-Gavrilović. 45 Dolazilo je do eskalacija neprijateljstava između starih i novoformiranih država. Makroekonomija." Danas je Njemačka jedna od vodećih zemalja u EU i njen najveći neto finansijski kontributor. dopadalo se to nama ili ne. 43 Opet vidi u: Reinhard Opitz. iz međuratnog perioda izdvajaju se mnogi pokušaji stvaranja ekonomskih integracija. osniva Panevropski pokret u cilju uspostavljanja evropske savezne države. grof Ričard Nikolaus E. i dodaje. Tokom 1923. U mnogim zemljama se stvaraju pan-evropske političke organizacije. odnosno. god. memorandum za evropske vlade. god.Već je rečeno da tokom Prvog svjetskog rata Friedrich Naumann.. 1994. Njega je podržao njemački političar Gustav Štresman. Studije iz filozofije. Bonn. god.1940. Ona je odmah postala njen ravnopravan partner. god. Period poslije Prvog svjetskog rata bio je opterećen svjetskim krizama. Panevropski manifest iz 1923. Za evropski ekonomski prostor se tokom 1940. ili u: Friedrich Naumann. iako po sadržini ekonomski. Evrointegracije su i dalje fundamentalni cilj najjače evropske ekonomske sile. prije svega ekonomskim. 798. god. Bonn. 2002. CID. ekonomije i politike. fon Kudenhov-Kalergi. Između dva rata u Evropi su promovisane mnoge pan-evropske ideje i pokreti. participirajući u Maršalovom planu obnove Evrope. Ipak.

48 Pored brojne literature vidjeti u: Predrag Jovanović Gavrilović. Summer. kasnije Svjetska banka. Njemačka je imala delegaciju od 51-og člana na čelu sa Konradom Adenauerom (koji kasnije postaje kancelar). No 3. "globalna ekonomija" je kompletirala infrastrukturu koja je na cijeloj planeti mogla realizovati novu svjetsku politiku. ostvaruju se i njihovi geostrategijski i vojnopolitički interesi. naravno uz kontrolu SAD nad investicijama realizovanim implementacijom Maršalovog plana." Sredinom četrdesetih se formiraju institucije međunarodnog svjetskog poretka MMF. Već tada.. Malo je poznato da je SSSR još 2. Kao prva uspješna evropska integracija. te zemalja Beneluksa. Beograd. između SAD i Evrope. Pol G. aprila 1949. Grenzen im Ostblock und ihre Űberwindung. kreirao plan o zajedništvu Francuske i Njemačke u cilju sprječavanja sukoba i zajedničke kontrole nad ratnom opremom. evropski narodi su bili spremni za zajednički korak 47 48 naprijed . 54 Britanija je takođe bila pozvana. "zapadne zemlje". Takvu situaciju je najbolje opisuje najviši američki funkcioner ERP (European Recovery Program) u Evropi. IMF) i Međunarodna banka za obnovu i razvoj. stvaraju carinsku uniju. u govoru pred Trgovinskom komorom u Njujorku 1969. Obnova se odnosi isključivo na tzv. u Hagu. Ove institucije garantuju svjerski mir. 1988. god. Svjetska banka. evropska integracija najvišeg nivoa. p. što je značajno opredijelilo njenu dalju sudbinu u Evropi. Ekonomski fakultet. koegzistenciju i stabilan međunarodni ekonomski sistem. Zajednica uspostavlja vlastite institucije i to: savjet ministara. Unija novim ugovorima jača ekonomsku dimenziju evropskih integracija. Prije osnivanja saveza Sovjeti su željeli da se inkorporiraju u Evropu. The Changing Relationship Betwen the World Bank and the International Monetary Fund. god. CID. Njemačke i 52 Italije. 51 Kao odgovor na ekonomske i vojnopolitičke integracije zapadnih saveznika "komunistički blok" osniva Savjet za međusobnu ekonomsku pomoć (SEV) pod kontrolom SSSR. rekao da je novac koji se izdvajao za program pomoći Evropi najunosniji ulog koji su SAD ikada učinile. Evropski sud pravde i Evropsku komisiju. str. Iz današnje istorijske perspektive se može uočiti da je anglo-američki sporazum o globalnom ekonomskom poretku istorijska prekretnica na planetarnom nivou. S druge strane. Tako su stvorene neophodne pretpostavke za integrisanje evropskog privrednog prostora dok su SAD odobrile i hitno krenule u realizaciju Maršalovog plana. Uz UN i Opšti sporazum o tarifama GATT iz 1947. Potpisivanjem Sporazuma iz Pariza 1951. poslije mnogo propalih pokušaja i nepotrebnih ratova.). kasnije je nastao Savjet Evrope. Formiraju se UN i IBRD. 97-129. 53 Ovoga puta nije bilo isključivanja poraženog ratnog partnera kao poslije Prvog svjetskog rata. tražio prijem u NATO koji je ostao bez odgovora (Vidjeti u: Andrea Komlosy. god. koji je mnogo kasnije. CID. god. prije svega za SAD. Ovo je najbolja ilustracija situacije pedesetih i šezdesetih godina dvadesetog vijeka. god. 2006. No. koji je održan 1948. kreditima Svjetske banke. MMF i sredstvima drugih institucija. Die Grenzen Österreich zu den Nachbarn im RGW. ratne saveznike SAD. ali nije uzela učešće. 31 47 . Glavni protagonist Kongresa je Vinston Čerčil. 2006. 52 Robert Šuman. vratimo se u vrijeme rađanja "novog svjetskog poretka.Period poslije II svjetskog rata. i u Predrag Jovanović Gavrilović. god. Na njemu se okupilo oko 700 predstavnika. Dalje. Ekonomski fakultet. Međunarodno poslovno finansiranje. god. koja se pretvara u unosan biznis. Iz kongresne ideje o parlamentarnoj skupštini. U periodu obnove zapadnoevropske zemlje su imale indirektnu korist od sređivanja monetarno-kreditnog sistema jer su realizacija Maršalovog plana i Sporazum iz Breton Vudsa dali konvertibilnost zapadnoevropskim valutama. a posebno kasnije. Berlin. Nju su činili dijelovi privreda Francuske. Krajem II svjetskog rata (1944) održana je finansijska i monetarna konferencija u Breton Vudsu 49 na kojoj su osnovane globalne finansijske institucije Međunarodni monetarni fond (MMF. Hofman. Francuzi i ostali su u ovom 54 procesu vidjeli vlastite interese i šanse za veće tržišta za njihove industrije. Opšti sporazum o carinama i trgovini. koji je kasnije (1995) transformisan u WTO.. Feinberg. god. osnovana je EZUČ. 45. 49 Pored brojne literature vidjeti u: Richard E. Države Beneluksa 1948. Integraciji je prethodio Šumanov plan kojim se i Njemačkoj pružila prva 53 poslijeratna šansa za integraciju sa onima sa kojima su donedavno bili u ratu. Njemačka je imala korektan status. god. francuski ministar inostranih poslova koji je 1950. Bretonvudski sporazum je za SAD bio pun pogodak jer su kao druga supersila dobile moćan i efikasan 50 intervencionistički instrumentarij koji se mogao koristiti i izvan vlastitih granica. i SSSR se ekonomski i vojno-politički 51 integriše sa zemljama suprostavljenog ideološkog predznaka. Procesi evropskih integracija poslije rata počinju Evropskim kongresom. 2001. Međunarodno poslovno finansiranje. Dakle. Na pripremljenoj finansijskoj infrastrukturi započinje obnova Evrope. International organization. Beograd. Uticaj Breton Vudsa se osjeća i u sadašnjoj složenoj arhitekturi svjetskih odnosa. god. Uskoro EZUČ prerasta u EZ. Nakon skoro jednog vijeka nepovoljnih uslova za odvijanje integracija i dva svjetska rata koja su se dogodila u međuvremenu. 50 Kontrola se obezbeđivala kontrolom relativne većine glasova i specijalnih prava vučenja.

Tako je međunarodna pozicija Njemačke kao ekonomski najjače evropske zemlje ojačala i zbog snage evropskih integracija. 2007. i od tada za EU počinju nove faze integracija koje pored teritorijalnog proširenja obuhvataju i mnoge druge segmente. ako regionalnu integraciju ekonomskog karaktera čini više zemalja. god. sporazum je proširen na ukupnu trgovinu formiranjem CUSFTA. Naime. boreći se protiv njih različitim mjerama. Rast intraindustrijske razmjene utiče na rast komparativnih prednosti članica integracije. ni EZ nije ostala ravnodušna na te događaje. god. god. Druge prednosti se odnose na blizinu integrisanih zemalja.Osnovni ciljevi EZ se sublimiraju u želji članica da eliminacijom unutrašnjih carina i kvota do 1970.. Delorovim paketima mjera je vraćena vjera u evropske integracije i ideju jedinstvenog evropskog tržišta. god. dobrosusjedski odnosi i bliskost zemalja članica koje su imale ekonomsku saradnju prije integracije utiču na jačanje veza i rast blagostanja u integraciji. U nju pored SAD i Kanade. Drugo. formiraju carinsku uniju. Antropologija postsocijalizma. Uz globalizaciju. London. Razvoj EU je neodvojiv od procesa globalizacije i integracija svjetskog nivoa. Sjevernoamerička regionalna integracija SAD i Kanade je osnovana 1965. ulazi i Meksiko. Towards an Integrated Europe. Dvije osnovne oblasti sporazuma su bile poljoprivreda i transport kroz carinsku uniju. Tako se npr. U tom pogledu Unija je nesporno najrazvijenija regionalna integracija koja doprinosi ukupnom. Tako nastaje NAFTA. Ova integracija je značila okretanje SAD od multilateralne politike prema regionalnom pristupu. Ono se definitivno uspostavlja Ugovorom iz Mastrihta 1992. Američke regionalne integracije. R. Neke od njih su trajale veoma kratko. Tokom sedamdesetih. Regionalne integracije u svijetu. No. Ova integracija je prethodnica formiranja Sjevernoameričke zone slobodne trgovine 1994. Integracije se događaju i na američkom kontinentu. tada one dodatno jačaju već dovoljno snažan uticaj i na međunarodnoj sceni. dok su druge opstale. automobila i sl. Postojali su i globalnopolitički razlozi jer je kontinuirano jačanje EU stvaralo probleme američkom izvozu u EU pa je NAFTA Vidjeti: Baldwin. U EU postoji tehnološko i kolektivno jedinstvo članica koje vremenom prerasta u puno ekonomsko i političko jedinstvo. O globalnim ekonomskim i filozofskim aspektima regionalnih integracija te Zajedničkim sjeverno-američkim slobodnim tržištem CUSFTA vidjeti u: Zbornik radova. Na osnovu njih su formirane početne politike EZ. Treće. Prvi zadatak regionalnih integracija je rast političke i ekonomske moći zemalja koje se 55 dobrovoljno udružuju. Naknadno. regionalne integracije predstavljaju paradigmu svjetske ekonomije u periodu poslije Drugog svjetskog rata. iste ili slične privredne strukture zemalja utiču da industrijski profil članica doprinosi ekonomskom progresu i diferenciranju industrije u odnosu na globalni nivo. kada svijet potresaju recesija i ekonomska kriza i ozbiljno prijete da ugroze globalnu makroekonomsku stabilnost. Srpski genealoški centar. CEPR. SAD nisu bile zadovoljne radom GATT i WTO (nezadovoljstvo sa WTO je posebno izraženo u liberalizaciji trgovine poljoprivrednim proizvodima). 1994. god. kada je formirana zona slobodne trgovine u 56 automobilskoj industriji. ali im se smanjila realna moć. Smisao integracija je stvaranje konkurentskih prednosti između ekonomskih aglomeracija. to dovodi do proizvodnje po konkurentnijim cijenama. EU specijalizovala za proizvodnju civilnih aviona. ali i političkih odnosa. na svjetskom ekonomskom prostoru funkcioniše respektabilan broj regionalnih integracija. svjetskih ekonomskih. a 1988. Regionalne integracije su potporni stub globalizma. god. Beograd. Pored integracija na evropskom prostoru i u svijetu postoje različiti oblici regionalnih ekonomskih integracija. i progresu njenih članica. Međunarodne ekonomske integracije imaju svoj vijek trajanja. Savremeni period i globalna uloga EU. Prednosti EU kao važne regionalne integracije na globalnom nivou se vezuju i za sljedeće argumente: Prvo. Čak bi se moglo reći da su ekonomske integracije izvan evropskog prostora izuzetno dinamične. Konačno. Konačno. što utiče na niže troškove transporta. kao što su integracije država na što širem planu i što višem nivou. 56 55 32 . ako su članice regionalne integracije ekonomski moćne zemlje koje sa integracionim procesima dodatno jačaju svoju ekonomiju. pa su zbog toga neke svetske integracije formirane zbog uspostavljanja ekonomske i spoljotrgovinske ravnoteže sa Unijom. tada je veća vjerovatnoća da će proizvođači proizvoditi proizvode po nižim cijenama a veće su i šanse za stvaranje trgovine u odnosu na njeno skretanje.

Kako je stanje u regionu tradicionalno nestabilno. pa čak i povećale razmjenu sa inostranstvom. god. Zato zemlje ASEAN rade na razvoju demokratskih načela i afirmaciji ljudskih prava i sloboda. Međutim. Članice integracije postaju Indonezija. Tokom 1967. U 1985. osnovana 1992. Zbog toga raste konkurentna sposobnost zemalja članica ASEAN i on postaje značajan faktor svjetske trgovine. Malezija. a pozitivni ekonomski trendovi su se zadržali i do danas. Tajland. Posljedično. Filipini. 58 57 57 58 Latinoamerička zona slobodne trgovine osnovana u Montevideu 1960. ali i širem regionu. Zona je utemeljena na inicijativama o korišćenju povlaštenih tarifa iz 1977. Sve ove zemlje su i poslije ulaska u integraciju zadržale visoka učešća spoljne trgovine u outputu. god. Asean Free Trade Association-AFTA. se osniva asocijacija jugoistočnih azijskih zemalja ASEAN. ASEAN je nastao i na geopolitičkoj platformi u pokušaju odbrane jugoistočnih azijskih zemalja od komunističke ekspanzije. zbog stvaranja zajedničkog tržišta. ovo područje postaje interesantno za strane investitore što je opravdanje za ovaj vid integracija. integraciji se priključuju Bruneji a 1995. jer je region još uvijek opterećen nedemokratskim pojavama i tendencijama. Ona koja predstavlja zonu slobodne trgovine između zemalja Latinske Amerike. Azijske zone slobodne trgovine. god.predstavljala odgovor jačanju evropskih integracija. U integraciju ulazi i Laos 1997. i Burma 1999. 33 . god. god. Ove integracije utiču na rast razmjene sa svijetom i povećanje direktnih stranih investicija. kasnije su njegove članice ostvarile značajne ekonomske interese i pretpostavke za rast ekonomsko-socijalnog blagostanja. Lako se može uočiti da je riječ o slabije razvijenim zemljama sa relativno visokim učešćem spoljne razmjene u DBP. LAFTA je još jedna od ekonomskih integracija na području američkog kontinenta. i Vijetnam. Singapur. god. Drugo. god. Jačanje ekonomskih odnosa je dovelo i do stvaranja AFTA. Tokom devedesetih godina prošlog vijeka inicijative se transformišu u ozbiljniju asocijaciju AFTA koja smanjuje carinske stope na industrijske proizvode unutar ASEAN-a od 0-5% (za period od 15 godina). god. Azijske regionalne integracije. ASEAN se angažovao i na održavanju mira i jačanju koegzistencije u asocijaciji.

predstavljaju ključne kriterijume za sticanje statusa člana Zajednice. Ono što danas ovoj integraciji daje centrifugalnu silu (uz tržište od oko 500 miliona stanovnika) jeste napredujuća ekonomija koja stvara oko 30% svjetske proizvodnje. dok se učešće švajcaraca na jedinstvenom tržištu reguliše bilateralnim sporazumima. Bosna i Hercegovina. dok se u NATO se nalazi 21 zemlja Unije. Danas EU čini 27 zemalja članica: Velika Britanija. 59 34 . Holandije. kapitala i ljudi. Letonija. Ovdje nije samo riječ o. i konačno. Do danas. Albanija i Crna Gora. koji članicama garantuje slobodu kretanja roba. Jedno od suštinskih pitanja je problem širanja Zajednice. god. od ugovora do ugovora. Stabilna demokratija. Poljskom. Proširenje na istok. Francuska. Osnovni podaci o EU Unija je najveće organizaciono-društveno dostignuće ljudske civilizacije. San Marino. 2004. Austrija. Unija je krajem 2007. Kiprom. sa Španijom i Portugalijom. Dalje. sa Češkom Republikom. god. god. Potencijalni kandidati su: Srbija. stalno potenciranim slobodama mobilnosti kapitala. u cilju jačanja EU i širenja njenog uticaja u širem regionu i svijetu.. Irska. Irskom i Velikom Britanijom. roba. Unija je snažna i složena ekonomska i politička organizacija 27 evropskih zemalja čija formalno-pravna istorija počinje nekoliko godina poslije II svjetskog rata. a himna ''Oda radosti'' (iz Devete Betovenove simfonije). sa Austrijom. sa Grčkom i 1986. Njemačka. Filip Višnjić. Bugarska i Rumunija .3. 1993. Dakle. mogu se izdvojiti Pariški i Rimski ugovori. Na kraju. Jačanjem zakonodavno-pravnog okvira. Konačno. Maltom. osnovane u osjetljivom geopolitičkom periodu.). već i onih sa drugih kontinenata. Amsterdama. god. ali ne treba potcijeniti ni 59 političke momente. Beograd. od kojih je prvo bilo 1973. Zbog toga se ovom problemu prilazi temeljno i senzibilno. Danas postoji veliki interes za evropske integracije. Slovenijom. a kasnije 1981. Španija. OSNOVNI MAKROEKONOMSKI POKAZATELJI EU 3. a 2004. postoje i neke zemlje koje ne žele ući u evropske integracije. I tako. Periode prije i poslije proširenja prate usvajanja deklaracija i sporazuma itd. Rimski sporazum iz 1957. na spoljno-političkom planu Unija predstavlja članice u STO. maj. Litvanija. Poljska. Mađarska. daje konture budućih ekonomskih. Holandija. Andora i Lihtenštajn). Belgija. sa Danskom. poštovanje ljudskih prava. Tri zemlje su kandidati za prijem: Makedonija. Nice. Portugal. vrata EU su danas otvorena (ili bolje rečeno poluotvorena) za sve zainteresovane zemlje koje žele postati njene punopravne članice. EU je brojnija za Rumuniju i Bugarsku. Mađarskom.1. Island ili Švajcarska. tako da se teritorijalna ekspanzija EU nikako ne može dovesti u vezu sa ranijim imperijalnim osvajanjima. rastu i političke ingerencije. Letonijom i Estonijom. 60 Slovenija. Dan EU je 9. koji joj prethode (Hofbauer ). od strane šest osnivača: Njemačke. Švedska. Italije. On u svome djelu Proširenje na istok ukazuje na ekonomske i političke motive ideja evropskih integracija. kao što su: Norveška. Ekonomski razlozi osnivanja ove asocijacije su bili primarni. Pristupanje Uniji je povezano sa ispunjenjem kriterijuma iz Kopenhagena (Savjet Evrope u Kopenhagenu. Nova širenja su 1995. Monako. Unija se kontinuirano širi. preko Unije za ugalj i čelik. god. Belgije i Luksemburga. već o čitavom kompleksu složenih društvenih odnosa. Češka. 81-102. širenje je neminovost i istorijska misija koja formalno počinje sa prvim integracijama 1951. 2007. Turska i Hrvatska. na samitima G8. I više od toga. Francuske. imala 27 članica u kojima se govorilo na 23 službena jezika. Italija. Ugovor iz Mastrihta. uz dovoljno razvijenu tržišnu ekonomiju koja može prihvatiti uslove konkurencije jedinstvenog tržišta i ispuniti uslove konvergencije (provjeru vrši Savjet Evrope). Kipar. Danska. Kasnije se odvijala kroz šest proširenja. Malta. str. ne samo od evropskih zemalja. u UN i nekim drugim forumima. ona je najviši dostignuti stepen integracije suverenih država. Litvanijom. Finskom i Švedskom. 60 Npr. Unija ima specifične veze sa "patuljastim" državama (Vatikan. Vidi u: Hanes Hofbauer. Bilateralni sporazumi i korišćenje evra donose različite oblike međusobne saradnje EU i ovih zemalja. god. Grčka. Slovačka. Estonija. od sporazuma do sporazuma. Današnja integracija ima zastavu na čijoj plavoj podlozi dominira krug sa zlatnim zvjezdicama. u Rimu potpisani Evropski ustav 2004. god. te ugovori iz Kopenhagena. carinskih i drugih integracija. vladavina zakona. god. usluga i ljudi. Kao ključni. Luksemburg. Slovačkom. Tako prve dvije participiraju na jedinstvenom tržištu preko Evropskog ekonomskog područja. usluga. god. I pored velikog interesa za ulazak u EU. Finska. god.

170 166. već ostvarenim dohotkom po stanovniku. ne samo u plasmanu proizvoda i usluga.924. Uz sjevernoameričko i azijsko tržište. Jer. jedan od motiva širenja je rast tržišta.329. Kvalitet ekonomskog prostora se ne meri samo ukupnim.3% 2. Ovo joj omogućava korišćenje pozicija velikog tržišta.095 82.849.060. god.333 127.28% 1. ili koncentraciji industrijskih kapaciteta. Danas je tržište EU sa oko 500 miliona stanovnika i visokim dohotkom per kapita. koliko god to zvučalo antievropski.375 93. a za Njemačku za decembar 2008. treba reći da je sudbina nekih budućih integracija ipak vezana i za broj stanovnika tih zemalja.: Prvih 15 država/integracija prema broju stanovnika Rang 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Država/Teritorija Kina (bez Hong Konga i Makaoa) India EU SAD Indonezija Brazil Pakistan Bangladeš Nigerija Rusija Japan Meksiko Filipini Vijetnam Njemačka Stanovništvo 1. U nekim istorijskim periodima.3.39% 4. važna geopolitička komponenta itd.45% 2.235.) Broj stanovnika opredeljuje makroekonomsku situaciju određenog prostora.000 % svjetske populacije 19. Svi ostali podaci se odnose na mart i april 2009.82% 2.110 111.64% 1.631. pa su makroekonomske analize vezane i za demografske promjene. broj stanovnika već sada za oko 200 miliona veći u odnosu na SAD.709.1.170 141.660 148.765.137.19% 2.000 499.460 86. Pored ekonomskog značaja. Tako je i u okvirima EU.39% 1.300 305. S druge strane.170.325. Ovo objašnjava neke dileme i kontroverze sa kojima se Unija suočava pri donošenju odluka o budućim proširenjima.88% 1. god. ali je važnije od toga da evropska administracija daje sve veći 35 .174. stanovništvo je faktor privlačenja investiija.355 190.675 kvadratnih kilometara. ono može biti kočnica ekonomskog razvoja.53% 3.94% 7.843.145. Površina EU poslije zadnjeg proširenja iznosi 4.21% Izvor: EUROSTAT i Wikipedija (Podaci za EU se odnose na januar 2009. Stanovništvo Sa oko 500 miliona stanovnika EU je treća demografska grupacija u svijetu (poslije Kine i Indije).4% 2. EU27 je reprezent najrazvijenijeg dijela sjvetske ekonomije i najveće svjetsko tržište. nego i u sferi obima i strukturi raspoližive radne snage.1% 1.500 155.077. Činjenica je da se evropsko tržište kontinuirano širi.688. Tabela 3. u drugim faktor rasta a u trećem može predstavljati prepreku integracijama.000 1.270 229.66% 16. koji direktno zavisi od veličine populacije.740. Gustina naseljenosti je 115 stanovnika po kvadratnom kilometru.673. god.2. Tako je npr.

koji je do prije nekoliko decenija bio zamenaren. Ima i drugih momenata. velikim i malim državama. Zagreb. Situacija u EU je dodatno otežana zbog toga što ovu fazu postojanja prate izražene ekonomske i socijalne razlike samih članica. 20-22. Turska. str. str. Unija se širi. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. 61 Stanovništvo Unije se analitički može grupisati prema različitim faktorima: starim i novim. NAFTA. treba znati da ih je teško. Društveni proizvod Društveni bruto proizvod je BDP je najvažniji makroekonomski agregat. Zato EU ulaže napore da zajedničkim kohezionim politikama prevlada brojne slabosti koje prate novoprimljene članice. 61 3. Velika Britanija i Njemačka.. god. dok Finska sa 17 st/km spada u nenaseljene zemlje. Najnaseljenije zemlje EU su 2 Holandija. BiH. Rezultati na tom polju su evidentni. što dodatno jača poziciju i ulogu EU na globalnom planu. Italiji i Španiji živi 80% stanovništva. "sive ekonomije" ili ekonomije domaćinstva. Makroekonomija: evropski udžbenik. gotovo nemoguće.. prikazuje vrijednosti GDP. problemima u sektoru ekologije i sl. SAD i Japan ukupno imaju manje stanovnika od EU. 2004. Sve do proširenja 2004. Portugalu i Španiji. Naprijed . kojih se bivše socijalističke zemlje ne mogu brzo riješiti. Stalna širenja zemljama koje su ekonomski slabije od prosjeka Zajednice unose probleme koji se manifestuju u neprijavljivanju svih prihoda. agregatno i po stanovniku za EU i njene članice (za 2007. na bogate i siromašnije zemlje itd. Hrvatska.). prema religijskoj odrenici. dok treći predstavlja sumu faktorskih dohodaka zarađenih u privrednim aktivnostima. Belgija. god. Sjeverozapadne Afrike i dr. Ne smiju se zanemariti interesi zemalja bivšeg Sovjetskog Saveza. Ova širenja i već uspostavljeni odnosi neminovno vode saradnji sa drugim integracijama. u Njemačkoj. Zato će se stanovništvo EU povećati i steći prednost u odnosu na visokorazvijena tržišta SAD i Japana. treba ukazati i na to da je vrijednost društvenog proizvoda EU analitički uporebljiva za komparativne analize sa ostalim svjetskim blokovima ili ekonomijama velikih zemalja. Beograd. Afrička unija i dr. Najveća gustina naseljenosti je duž teritorije između Londona i Milana. važnih za integralno sagledavanje realne vrijednosti proizvodnje na određenoj teritoriji. Kao država. Međutim. Od starijih autora sa prostora bivše SFRJ vidjeti u: Vinski Ivo. Tabela 3. Srbija. Ulaskom velikog broja zemalja poslije 2004. 62 Ovo je nezaobilazno štivo iz makroekonomije. god. I u ostalim zemljama ima neregistrovanog outputa. Konačno. god. U teoriji i praksi se pojavljuju tri načina njegovog obračuna. a posebno u Grčkoj. Jedan je suma svih finalnih prodaja koje se obave u određenom vremenskom periodu. problemi nisu imanentni samo novim članicama. Makedonija. CLDS. taj omjer se smanjio. Predpristupne mjere EU daju rezultate. Uglavnom. realno je očekivati da se razlika u korist Unije još više poveća. Francuskoj. riječ je o problemima tranzicionog karaktera.3. egzaktno utvrditi. 93-160. Crna Gora i Albanija očekuju prijem ili ubrzanje pregovora o pristupanju. nacionalnog dohotka i ostalih agregata. italijanski društveni proizvod. Izračunavanje agregata postaje sporno i zbog šteta i troškova zagađenja ili devastacije životne sredine. broj stanovnika raste a makroekonomska stabilnost se bitnije ne narušava. Kada se izračunava vrijednost društvenog proizvoda. 1967. 36 . drugi predstavlja sumu dodatih vrijednosti koje su stvorene na određenom području u određeno 62 vrijeme. zbog uticaja sive ekonomije povećan za čak 12%. Oko 70% stanovnika Unije živi u 6 najvećih država. god. kao što su OPEC. Holandiji i dr. Velikoj Britaniji.značaj dinamici i intenzitetu procesa širenja. što statističke metode ne obuhvataju proizvode i usluge tzv. Tako je 1987. Mnoge ekonomske aktivnosti nisu zabilježene zato što ne postoje metode njihove valorizacije. Očuvanje životne sredine je važan segment valorizacije ekonomskih aktivnosti. Vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. Sve ovo ukazuje na kompleksnost problema izračunavanja ovog makroekonomskog agregata. 2 najgušće je naseljena Malta sa oko 1280 st/km (zbog male površine ove zemlje). Razlog je u tome. god.2. Kako nema moratorijuma na evropska širenja. te Belgiji.

067 155.700 9. Bugarska i Rumunija imaju najmanji društveni proizvod po stanovniku na nivou EU27. Belgije i Fiske su relativno razvijenije u odnosu na prosjek EU.200 19.3.185 260.390. Velike Britanije.000 29. Na to utiču dostignuti nivo razvoja.736 284.214 163.660 18. Tabela 3.900 26.252 527.181 GDP per capita 25. GDP 12.712 241. Švedske.486 160. prihodu EU27 najviše doprinose ekonomije Njemačke.200 24.900 16.000 17.277 1. No.300 23.902 201.100 24. Holandije.100 29.193.259 210.300 31.683 1.200 22.118 46.807 553. agregatno i per capita (u milionima evra) i relativno (u%) Države članice EU 1 Njemačka 2 V.501 8.086 21.200 16.900 29.334 95.964 2.100 29.300 19.700 30.814 51.887 272. Francuske. Ekonomije Austrije.163 1.800 13.800 15.489 31. struktura privrede i drugi faktori.700 27. Ekonomije tih zemalja su na nivou ili iznad prosjeka EU i u nivou relativne razvijenosti. Irske.300 11.800 % prosjeka GDP EU27 per capita 100% 115% 118% 108% 99% 104% 132% 60% 118% 120% 96% 124% 44% 76% 81% 117% 62% 143% 115% 70% 39% 60% 90% 55% 258% 65% 92% 78% 37 .726.Tabela 3. I sama Zajednica preko zajedničkih politika nastoji ubrzati rast u slabije razvijenim zemljama.506. privrede članica EU nisu jednako dinamične.362 76.2.200 33. god.489.400 15. Britanija 3 Francuska 4 Italija 5 Španija 6 Holandija 7 Poljska 8 Belgija 9 Švedska 10 Grčka 11 Austrija 12 Rumunija 13 Portugalija 14 Češka Republika 15 Danska 16 Mađarska 17 Irska 18 Finska 19 Slovačka 20 Bugarska 21 Litvanija 22 Slovenija 23 Latvia 24 Luxemburg 25 Estonia 26 Kipar 27 Malta Izvor: EUROSTAT U apsolutnom iznosu.473 32.666 1. Italije i Španije.400 29.000 20. prikazuje dinamiku društvenog proizvoda po karakterističnim periodima i relativnu razvijenost članica (na osnovu pps metode) za 2000.684 313.261 153.802.800 64.700 35.: GDP.

kohezionih politika.8 4.2 4. 1.1 145.9 81.6 110.8 279.0 2.6 Češka R. Tabela 3.3 Slovenija 4.1 3.1 2.6 1.9 Bugarska 3.0 123.4 5. ali ne i najviše u Zajednici.7 1.8 Luksemburg 5.: Stope rasta i GDP per kapita Prosječni godišnji rast GDP per capita GDP per capita za 2007 (EU27=100) 1996-2001 2001-2006 2007 Austrija 2.6 114.3 3. Nivo GDP per capita u odnosu na EU (posljednja kolona) je izračunat primjenom pps (purchasing power standard).4 6.3 Napomena: GDP per capita je mjeren po cijenama 2000.1 6. i posebno.2 Malta 2.3 Francuska 2.5 100.0 127.1 Irska 7.3 131.4 4. stope rasta manje razvijenih zemalja EU su više od prosjeka.0 118. 38 . u posmatranim periodima EU ima veće stope rasta od SAD.2 9.0 Grčka 3.2 37.0 1. Drugo.5 9.0 Danska 2.4 4. prikazuje dugoročne pokazatelje produktivnosti i stanje u 2007.3 2.1 1. korigovanim standardom kupovne moći.1 2.8 98.5 64.9 2.5 2.1 1.6 9.3 0.0 0.2 Mađarska 4.1 1.7 Belgija 2.4 91.7 8.9 3.6 V.8 EU27 2.0 104.9 57. stope na nivou razvijenih zemalja su stabilne.Britanija 2.6 Njemačka 1.2 154.0 5.8 1.1 Španija 3.7 6.3.4 Finska 4.7 2.9 Italija 2.2 Poljska 4. Izvor: AMECO database (Annual Macro Economic Data) – European Commission.3 6.Tabela 3.4 3.7 3.0 Estonija 7.6 73.7 2. DG ECFIN.8 2.7 1.9 0.9 Litvanija 5. god. Generalno. tako i njenih članica.1 Holandija 3.4 124.4 1.9 Kipar 3.2 6.7 5.6 54. kako EU.7 117.1 3. što potvrđuje uspješnu implementaciju zajedničkih.4 40.4 1.4 1.5 90.9 10.3 71.7 4.6 10. Konačno.0 SAD 2.2 3.8 101.3 Latvija 7.5 1.3 7.0 118.7 1.2 0.3 68.4 3.6 2.2 1.2 Slovačka 2.1 Švedska 3.4.4 1.3 2. Sve navedeno utiče i na rast produktivnosti.1 77. god.6 Rumunija -0.4 Portugal 3.4 59. tj.

2 2.1 1.2 1. god.9 2.8 0.1 1.7 62.8 135.0 142.7 73.1 0.0 1.6 6. Euroindicators.7 1.0 130.3 0.6 60.2 107.7 1.4 1.7 0.3 1.6 0.5 180.4 119.8 34.4 131.6 105.3 77.5 1.2 182.4 2.0 1.: Rast realne produktivnosti po zaposlenom.0 0. Relativni nivoi GDP po zaposlenom i po času rada.5 113.3 2.5 6.9 3.4 123.1 3.6 2. god.0 110.1 1.6 1.3 1.9 1.4 49.4 108.8 1.9 100.0 107.3 0.0 2.2 1.8 85.0 n/r n/r Napomena: Podaci za produktivnost po radnom času u 2007.2 1.0 3.6 73.9 1.7 4.4 100.2 0.0 6.2 1.6 84.1 61.1 107.2 107.3 54. nivo GDP po zaposlenom (ppe za 2007) i nivo GDP po radnom satu (phw za 2007) Rast prosječne godišnje GDP (ppe) GDP (phw) produktivnosti rada po 2007 2007 zaposlenom (EU27=100 (EU25=100 19962001) ) 2007 2001 2006 Austrija Belgija Bugarska Kipar Češka Rep.0 53.6 1. News release.0 3.3 115.7 1.5 2. Danska Estonija Finska Francuska Njemačka Grčka Mađarska Irska Italija Latvija Litvanija Luksemburg Malta Holandija Poljska Portugal Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska V.9 45.0 1.4 1.2 3.6 0.4 68.5 1.6 2.Tabela 3.1 113.1 67.6 112.0 7.4 1.5 2.0 120. kalkulisani su na osnovu pps (purchasing power standard).8 1.4 40.7 5.2 0.0 2.4 3.3 99.3 51.1 3.4 8.4 5.4 74.8 103. za SAD i Rumuniju nisu raspoloživi.6 1.9 6.5 3.1 79.6 2. 39 .3 1. 50/2009.1 1.5 113.7 8.6 3.1 4.2 4.9 94.6 85.2 35.5 2.8 0.1 129.3 90.6 6.8 1.3 1.4 2.6 0.9 133. Britanija EU25 EU27 SAD 1.1 1.9 60.9 59. Izvor: EUROSTAT.6 0.0 6. Podaci iz prethodne tabele nedvosmisleno pokazuju da zemlje osnivači i najveće evropske ekonomije imaju najviši dostignuti nivo produktivnosti rada (mjereno prema dvjema prikazanim analitičkim metodama).4.9 1.1 3.9 5. odnosno standarda kupovne moći.6 1.7 112.5 4.7 102.5 76.2 n/r 69.7 6.8 4.2 1. april 2009.6 106.

Evrozoni i glavnim partnerima (milijarde evra) GDP EA15 EU27 2 287 3 071 86 : 37 58 616 4 45 62 273 485 389 4 6 8 Finalna potrošnja 1 299 1 776 46 : 19 28 350 2 22 44 155 281 231 3 3 5 Javna potrošnja 476 651 Fiksni kapital 483 634 Promjene zaliha 18 9 1 : 1 4 -1 1 -1 3 Domaća tražnja 2 275 3 070 88 : 35 57 585 4 38 67 285 499 391 5 6 9 Izvoz 897 1 208 76 : 26 30 276 3 37 13 67 121 106 2 2 4 Uvoz 885 1 207 77 : 25 29 245 3 31 19 79 135 109 2 3 6 40 Belgija Bugarska Češka Rep. prikazani su konstituenti GDP EU27 i Evrozone iz ugla ukupne potrošnje (IV kvartal 2008. News release. stanje u Evrozoni i E27 je prikazano u tabeli 3. god. 50/2009. Tabela 3. Euroindicators. god. uvoza i izvoza za IV kvartal 2008.6. Tabela 3.Drugo. poslo uslu a narst ort. trgovina.: Vrijednost GDP. Poljo umanj. uslug Dru no Indus Građ na. god. Izvor: EUROSTAT.5. posebno u sferama potrošnje i investicija. Ali. članice EU imaju različitu privrednu strukturu. transport i komunikacije dominantne u stvaranju GDP i ukupno dodatoj vrijednosti.: GDP i sektorski doprinosi za IV kvartal 2008. proizvo n. Iz ove podjele su vidljive osnovne tendencije. Danska NJemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italia Kipar Litvanija Letonija Države članice EU 21 19 : : 8 9 16 12 114 117 1 1 8 8 10 12 54 76 114 105 80 78 1 1 1 2 2 2 . aktiv nik.5. april 2009. Poljoprivreda ima nisko učešće u stvaranju društvenog proizvoda EU. za ge dodat transp e i trija i eviGD privr subv.. de nosti EA 15 EU 27 2 288 3 071 36 49 392 525 133 179 427 581 594 787 471 630 2 053 2 751 235 319 Napomena: podaci u tabeli zaokruženi na prvi veći broj. pa je stanje pojedinih ekonomija heterogeno. što se može objasniti povoljnim uticajem zajedničkih politika EU. Vidljivo je da su finansijske usluge i poslovne aktivnosti. u EU27 i Evrozoni (u milijardama evra) Finan Porezi Ukup Trgovi sij. energetika. ali i pozitivnim efektima blagostanja velikog evropskog tržišta. industrija. ener P edai na ge vrijed komu vne vo gija ribar. god. manje razvijene privrede imaju više stope produktivnosti rada. god.). kada je riječ o sektorskim doprinosima stvaranju društvenog proizvoda u 2008. što govori o industrijskoj i trgovinskoj orijentaciji evropske privrede. Ostvareni društveni proizvod se može posmatrati i preko agregata potrošnje. U tabeli 3. u EU27. agregatnih troškova.6. No.

Dijeljenjem GDP sa brojem stanovnika neke zemlje dobija se GDP per kapita (grafikon 3. Odnosno. Stanje u Japanu je slično kao i u EU27 i EA15. Najčešće se koriste američki dolar i evro. Posmatrano po članicama. ali Kina ima neuporedivo veći broj stanovnika. ukoliko se ovaj problem posmatra drugačije.9 69 38 53 28 : 5 10 24 : 279 41 .Luxemburg Mađarska Malta Holandija Austria Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka FIinska Švedska V. podaci u tabeli zaokruženi na prvi veći broj.4 150 70 85 41 : 9 17 46 : 426 : 13 0.7. izlažući ih njihovim fluktuacijama. Korišćenje drugih valuta te obračune čini zavisnim od kretanja valutnih kurseva. Velika Britanija. Italija. u stvaranju ukupnog proizvoda najviše učestvuju velike industrijske zemlje. Britanija : : : : : : 5 5 1 25 20 19 0.). Iz tabele je vidljivo da spoljnotrgovinski deficit SAD samo u ovom kvatralu prelazi 100 milijardi evra (dakle.3 0. Jer. dok su uvoz i izvoz skoro ujednačeni (uz blagi suficit). vidljivo je da je domaća tražnja američke ekonomije veća od GDP (što je opštepoznata činjenica). što proizilazi iz uticaja zajedničkih politika. Iz tabele se vidi da je lična potrošnja u EU27 i Evrozoni nešto veća od polovine GDP. Španija.2 1. Francuska. Grafikon 3. ove analize se vrše na per kapita osnovi. prije svega Njemačka. Međunarodne komparacije GDP se vrše u eminentnim svjetskim valutama. GDP Kine je dva puta veći od Njemačkog. Kada je riječ o SAD. Zato se uvodi pokazatelj razvijenosti zemlje u vidu GDP po glavi stanovnika ili GDP per kapita.4 1 1 38 30 1 138 108 96 13 16 1 67 42 38 15 19 : 89 33 35 9 9 45 12 16 : : : : : : 2 3 9 6 6 3 4 1 18 13 13 11 10 -1 44 18 17 : : : : : : 97 68 -3 440 122 134 Glavni partneri SAD 2 694 1 883 455 465 -7 2 797 327 431 Japan 982 574 186 223 8 991 146 154 Osim za Maltu. preko milijardu dnevno). Simbol (:) označava da podaci nisu dostupni. otvaraju se dileme: da li je Kina razvijenija od Njemačke ili Iran od Holandije (koja prema vrijednosti GDP nije među prvih 15 zemalja svijeta)? Odgovor na oba pitanja je negativan.7: BDP per kapita u američkim dolarima (2007) : 25 1. Ipak. Ukupna tražnja je skoro izjednačena sa GDP. Proporcije po članicama su ujednačene. ali i sličnog pristupa u kreiranju makroekonomske politike.

Nekada se objašnjavaju niskom kupovnom moći (posebno novoprimljenih članica). a posebno politički i ekonomski najjače države Njemačka. evropske zemlje koje još uvek ne žele pristupiti evropskim integracijama. dolazi i do promjena tzv. 1967. ključni faktor rasta i stabilnosti. kada im komunitarna pomoć nije potrebna. Stability with Growth. Poslije velikih priključenja. Naprijed . Ricardo Ffrench-Davis. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. Deepak Nayyar. 2004. Zato je predviđena predpristupna pomoć i subvencije za lakše funkcionisanje kandidata i novoprimljenih zemalja. Francuska i Velika Britanija. na zajedničkom tržištu. Ivo Vinski je zastupao stav da rast postoji samo ako postoje dugoročni trendovi pozitivnih stopa rasta GDP.Iz prezentiranih podataka se vidi da zemlje osnivači imaju visoke. Osnovi makroekonomije. Shari Spiegel. Ipak. cijenu nadnica. ali je važno i zbog uloge konzumenta na velikom tržištu. Rast determinišu realne stope rasta GDP u određenom vremenskom periodu (obično godina dana). Pripajanje bilo koje zemlje regionalnoj aglomeraciji nije jednostavna misija. sa snažnim uticajem na tržište rada. rast je sintetički pokazatelj stanja i kondicije određene ekonomije ili šireg ekonomskog prostora. Tako su npr. Beograd. Austrije ili Velike Britanije uglavnom ujednačene. Vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. Beograd. Ovo se manifestuje u periodima poslije prijema. 2006. tražnju.. Osnivači su gotovo izjednačeni u nivou društvenog proizvoda per kapita. Oxford Univrsity Press. Oxford Univrsity Press. CLDS. 2004. što se dogodilo i prilikom poslednjeg (prijem Bugarske i Rumunije). CID. Ekonomski fakultet. približno 30 miliona stanovnika. a literatura brojna i temeljna. Momir Jakšić. god. Zagreb. koji prate dugoročne pozitivne strukturne 64 promjene. posebno zbog enormne eksploatacije neobnovljivih proizvodnih faktora i devastacije životne sredine. Pored brojnih posljedica ovih integracija. Riječ je. On je smatrao da razvoj podrazumijeva rast. zemlje koje ulaze u EU "unose" niži nivo dohotka. tehnički progres. ubrzani rast nekada može biti i problematičan. u EU unijele relativno mali domaći proizvod. a zemlje koje su tek pristupile EU niže per kapita nivoe dohotka. prije svega. Naprijed. i Fabio-Cesare Bagliano and Giuseppe Bertola. 64 Vidjeti opet: Vinski Ivo. Macroeconomics. Širenje tržišta je važno zbog rasta stanovništva kao faktora proizvodnje. 42 63 . stanovništvo je važan. 1967. Makroekonomska stabilnost je imperativ ekonomske politike EU. stope rasta Njemačke. Isto tako. Ovo može izazivati i političke turbulencije u institucijama EU i narušiti 63 komunitarnu koheziju i ekonomsku stabilnost. o Norveškoj i Švajcarskoj. dok je privredni razvoj prikazao kao drvo kultivisano ljudskom rukom. situacija se tek kasnije koriguje u pozitivnom smjeru. što utiče na pad prosječnih pokazatelja Zajednice. Makroekonomija: evropski udžbenik. ili u Vinski Ivo. Često se čuje da neke azijske zemlje ostvaruju natprosječne stope rasta i to govori da se te ekonomije nalaze u fazi uzleta. Dakle. No. god. evroplaneri vrše programirani prijem u Zajednicu. god. Oxford. sve dok ekonomski ne ojačaju do nivoa. 2008. Ista situacija je i kod prevladavanja prepreka ulaska u Evrozonu. Zagreb. Manje zemlje. 65 Ovo je česta makroekonomska problematika. poslije širenja dolazi do neznatnog pada ostvarenog društvenog proizvoda per kapita EU. Oxford. Toga su svjesni i relevantni faktori EU. štiteći dostignuti nivo razvoja i makroekonomsku stabilnost. Dalje. Models for Dynamic Macroeconomics. imaju visoke dohotke per kapita. specijalizovane za usluge u bankarskom sektoru ostvaruju enormno visok društveni proizvod po stanovniku... konkurenciju. José Antonio Ocampo. "pragova" mnogih internih obračuna. One su privremeno prouzrokovale nižu stopu rasta GDP per kapita EU jer su sa svojih. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. i relativne cijene proizvoda su mnogo niže u ovim zemljama u odnosu na prosječne cijene na nivou EU. kao Luksemburg. Ova komparacija odgovara privredama koje se razvijaju na osnovu rasta tehničkog progresa (što evropska privreda sigurno jeste). subvencija ili konrtibucija. dok u drugim slučajevima predstavlja signal ozbiljnih ekonomskih problema. Kao važan faktor agregatne proizvodnje i potrošnje. Liberalization and Development. što je slučaj i sa stopama rasta zemalja azijskog područja ili tranzicionih zemalja. Evropska administracija dobro prepoznaje da je u novoprimljenim zemljama dohodak potcijenjen zbog visokog procenta sive ekonomije. inflaciju itd. bez obzira na brigu o stabilnosti cijena (posebno ECB) postoje izraženi cjenovni dispariteti. Privredni rast. god. Jer. što ukazuje na važnost privrednog rasta. O nekim njenim aspektima vidjeti u: Joseph Stiglitz. Stope rasta među zemljama sličnih društvenih i geopolitičkih karakteristika su ujednačene i ne 65 odstupaju mnogo od njihovog prosječnog trenda. i uz energiju. Ovaj autor je privredni rast upoređivao sa drvetom koje raste. Inače. Drugo.

4 8.9 1.2 7.8 3.5 5.9 4.2 6. ali i Velike Britanije.8 1.6 2.8 4.4 2.7 3.8 3.9 0.7 6.6 3.8 1.3 3.3 2.5 3.0 2.3 4.9 4. Tabela 3. govori podatak.1 7. Uz nesporne efekte velikog tržišta. Samo takvim pristupom.3 5. posebno Letonija sa oko 10%.9 2.6 3.4 2.2 5.9 4.0 5.5 0.8 5.1 4.5 1.5 6.7 3.3 10. Italije i Francuske. O kolikom rastu je reč. da je Kina. evrooptimisti su znali da veliko tržište omogućava političku i vojnu prednost. Treba naglasiti da se stope rasta kreću oko trendova koje diktiraju najrazvijenije članice.5 3.1 4.4 3. U tabeli 3.9 6.1 2.8 4.4 4. Danas.6 6.1 7.6 1.8 2. Zato EU mora (ona to već i čini) da stabilizuje i poveća stope rasta.0 3.Unija kao regionalna integracija žrtvuje značajan tekući dohodak za kontinuirano i efikasno širenje i razvoj zajedničkog evropskog tržišta.2 2. Stope rasta.7 1.5 4.5 1. nastanak Unije je motivisan ekonomskim koristima i njen opstanak u budućnosti će u potpunosti zavisiti upravo od njih.9 4.3 3.0 9.0 2. Ove zemlje utiču na promjene odnosa u svjetskoj globalnoj ekonomiji.5 6.0 2. kao fenomen u visini privrednog rasta poslednje dvije decenije ostvarila privredni rast od oko 9%.8 3. Ta pozicija donosi više prihoda evropskim kompanijama i njenim građanima. utičući tako da njihove stope rasta budu dugoročno stabilne.2 2.8 2.9 1. mjerene povećanjem GDP u EU su veoma heterogene. To je potpuno razumljivo kada postoje razlike dostignutog stepena razvoja zemalja osnivača.5 3.0 3. i istočnoevropskih zemalja koje su tek postale punopravni članovi EU.4 3.5 4.9 4.0 Nove članice: stope rasta GDP Zemlje članice Bugarska Kipar Češka Estonija Mađarska Letonija Litvanija Malta Poljska Rumunija Slovačka Slovenija % rasta GDP 2004 2005 2006 2007 5.7 5.3 EU Evrozona 2. konkurentniju ekonomiju koja sjedinjena dominira u svijetu.3 1.0 1. tranzicione zemlje mogu iskoristiti očigledne prednosti i veliku ponudu kvalitetne i jeftine radne snage.5 5.8.0 2.2 3. Enormno visok rast ukupne proizvodnje ostvaruju baltičke zemlje. 43 .1 2.7 8. Većina novih zemalja ima visoke stope rasta.7 0. te privući evropske i svjetske investicije. vlade članica se zalažu za stabilnu monetarnu politiku.6 -1.7 2.0 1.5 Velika Britanija 1. s jedne strane. prikazane su stope rasta za EU27.4 2. Ukupan GDP EU kontinuirano raste.2 11.5 3.1 1.6 1.1 9. Konačno.3 2. Ovo je dokaz da se male zemlje ulaskom u evropske integracije relativno brzo prestrukturiraju i postižu zavidne ekonomske rezultate. utiče na lični standard i stvara pretpostavke za stabilnu makroekonomsku situaciju i u budućnosti.0 9.3 3.7 5.: Stope rasta GDP EU27 (u %) EU15: stope rasta GDP Zemlje članice Austrija Belgija Danska Finska Francuska Njemačka Grčka Irska Italija Luksemburg Holandija Portugal Španija Švedska % rasta GDP 2005 2006 2007 2008 2. Međutim.7 6.6 3.4 2.4 7.0 1.5 2.1 5.8 Izvor: EUROSTAT i Wikipedija.1 3.0 5.5 6.5 6. Iz tabele je vidljivo da deset novoprimljenih država ima viši prosječan rast u odnosu na većinu starih članica.7 2. i decenijama prije.9 8.2 8. učešće EU u ukupnoj svjetskoj proizvodnji je u blagom relativnom padu zbog nadiranja novih ekonomskih kolosa: Kine.0 6.6 7. U tome je posebno važna uloga Njemačke. Indije i Brazila. vode umjerenu i stimulativnu poresku politiku i provode strukturnu politiku koja ih u kratkom roku orijentiše prema izvozu.8. jakih imperijalnih država. ali prije svega.0 1.6 1. ali se to povećanje "topi" zbog relativno malog broja stanovnika tih zemalja ili niske osnovice njihovog agregatnog GDP.9 3.3 4. usaglašenu sa pravilima EMU i ECB.8 2. te većih i razvijenijih privreda novoprimljenih zemalja.

0 do 4. Britanija Švedska Danska Slovačka Poljska Češka Mađarska Rumunija Litvanija Bugarska Letonija Stopa inflacije 3. naučna i stručna građa o inflaciji je veoma bogata. što se može ocijeniti kao visok.4 17. god. ali se njeno kretanje može izraziti i na mjesečnom nivou. Tako se npr. na bazi prosjeka godišnjih. te zemlje bi i u normalnim okolnostima. mogli bi se naći razlozi koji amortizuju viši rast cijena u ovim zemljama. i u: Mijo Sekulić i Dragomir Vojnić.7 6.4 3. što je vidljivo iz tabele 3. Ne treba zanemariti da je visoka inflacija u nekim zemljama prouzrokovana bržim privrednim rastom u odnosu na prosjek EU. imale višu unflaciju u odnosu na ciljane i ostvarene stope za nivo EU. troškovi prevoza (čije cijene uglavnom zavise od rasta cijena nafte) rasli po stopi od 4.4 3. mlijeka.7%. koje bilježe inflaciju od 6. U razvijenim privredama inflacija ima tolerantan nivo kada se kreće u intervalu 04% na godišnjem nivou. nivou GDP i broju stanovnika. Podgrijavanjem tražnje u ovim zemljama.7 2. koje ne bi pratio enorman rast cijena energije i poljoprivrednih proizvoda. Analitički. ne samo u zemljama EU. Ako se zna da Holandija i Portugal imaju razvijenu vlastitu poljoprivrednu proizvodnju. žitarica.7% u Češkoj Republici.3 6. U tom periodu već je postojala zabrinutost zbog opšteg rasta cijena. Riječ je o heterogenoj grupi zemalja. Zagreb. Dakle. 1980.2 3. tako i po njihovoj privrednoj strukturi. ali još uvijek podnošljiv nivo opšteg rasta cijena. nego i na globalnom nivou. dakle području korišćenja evra kao zajedničke valute. tromjesečnih ili drugih perioda itd. dok su npr. Ove analize se uglavnom odnose na dugoročne i 66 Vidjeti u: Vojnić Dragomir.0 3. god. cijene prehrambenih proizvoda su rasle po stopi od 6%. Inflacija komparira trenutni nivo cijena sa cijenama koje su bile u nekom prehodnom trenutku ili periodu. Metode obračuna inflacije koriste i indekse cijena na malo.4. a time i na povećanje zaposlenosti. Inflacija Stopa inflacije je prosječna promjena (rast) nivoa cijena. jer preko investicija utiče na privredni rast. U mnogim zemljama EU27 zabilježena je inflacija od 3. god.5% i Njemačka 2. Ova situacija bi se mogla objasniti činjenicom da se inflatorna spirala počela formirati zbog visokog rasta cijena energije i poljoprivrednih proizvoda. 1977.3 Država V.3 3. Neki ekonomisti smatraju da je niska inflacija čak i poželjna.: Inflacija u aprilu 2008. Informator. za EU27 (u %) Država Holandija Portugal Njemačka Island Finska Francuska Italija Belgija Estonija Kipar Luksemburg Izvor: EUROSTAT Stopa inflacije 1.5 2.3. Tabela 3. Ovu tezu (koja je u stvari izvedena iz teorije Filipsove 66 krive) zastupao je Dragomir Vojnić. Slijedeća grupa su zemlje u tranziciji.6 4. Ovako visoke stope inflacije objašnjava činjenica da se radi o siromašnijim zemljama EU. uz strukturne promjene u različitim sektorima (privredi posebno). god. hljeba. Investicije i društvena reprodukcija. Informator.1 4. 44 .3%. Sve se to odrazilo na opšti nivo cijena u EU na početku II kvartala 2008.4% u Letoniji. Uvod u analizu i planiranje investicija.3 4. na opšti rast cijena najviše su uticale cijene naftnih derivata. U normalnim makroekonomskim okolnostima inflacija je povezana sa fazama privrednih ciklusa.8 8.10. dolazi do procesa koji djeluju na rast cijena. Portugal 2. Za početak.7 4. kako po veličini. U EMU.2 4.4 Iz tabele se vidi da su najniži aprilski rast cijena imale Holandija 1.3 3. god. Inače. jaja i drugih prehrambenih proizvoda. do 17.7 11. prezentirana je inflacija tokom aprila 2008. najčešće govori o inflaciji u odnosu na isti period prethodne godine. Zagreb. indekse cijena proizvođača itd.10. koje nisu akumulirale značajnije rezerve za amortizaciju globalnih poremećaja u sektoru cijena i zato što im industrije još nisu strukturno transformisane.6%.6 3.8%. dok je Njemačka vodeća industrijska zemlja.9 13.

News release. Ipak.: Kretanja dugoročne inflacije Izvor: Izvor: EUROSTAT. O cjenovnoj stabilnosti zajedničkog tržišta brine i ECB. cijene spustile na do sada nezabilježen nivo.5%. su prikazane stope inflacije za zemlje EU. 50/2009.srednjoročne stope inflacije u EU. Dugoročno. april 2009. i početkom 2009.11. U tabeli 3. god. Zatim je u 2008. Kretanja dugoročne inflacije u EU prikazuje grafikon 3. 45 . ali je neophodno posebno izdvojiti doprinos i ulogu ECB. god. Grafikon 3. Očigledno je.12. da bi se krajem 2008. o čemu će biti riječi u narednim poglavljima. Tursku i Island. Na to su uticale mnoge mjere. da među članicama Zajednice (u posmatranom periodu) postoje razlike u dugoročnim trendovima nivoa cijena. došlo do visokog rasta cijena. inflacija u EU je bila stabilna i kretala se u rasponu od 2-2. cjenovna stabilnost na nivou cijelog ekonomskog prostora je zadovoljavajuća. Euroindicators.11. god.

5 4.3 3.3 1.Tabela 3. 1 5.7 1.2 1.9 1.8 10.12.9 1.8 10. 0 3.3 2.8 4.4 3.4 3.2 3.8 10.5 3.4 2.7 3. god i I i II kvartala 2009.2 6.9 12.3 47.0 2.1 6.4 -0.5 11. koja sve više postaje deflatorna.2 2.0 1.6 2.8 2.3 10.1 3. 6 3.9 3.0 0.3 2.9 3.0 2.7 1.6 4.6 1.2 2.6 2.2 3.4 2.1 4.5 2.4 2.5 0.1 3.3 2.6 2.2 1.5 1.8 1.3 5.0 10.3 2.8 3.2 2.0 3.2 1. 8 3.9 4.7 3.9 3.3 1.7 2.4 2.0 3.4 2.1 5.5 1.6 2.5 4.6 7.2 4. 3 1.4 1.3 2.2 Izvor: EUROSTAT Zbog poznatih događaja.8 1.5 1. 5 7.1 2.3 3.2 2.3 9.9 6.5 2.2 2. 1 2.4 1.1 2.7 2.6 2. 3 5.9 4.8 2.7 1.0 3. O tome govore sektorska i nacionalna kratkoročna 46 .0 6.1 1. Britanija Turska Island EU 2.3 2.3 0. 7 8.9 3.9 2.8 53.0 2.0 1.0 4.7 7.0 Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Latvija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V.1 2.8 3.8 45.1 9.6 2. 0 6.3 3.2 56.4 1.8 2.3 4.3 2.3 0.9 1.7 22.6 2.5 2. 4 12.8 2.7 3.9 5. 1 2.4 7.6 1.0 7.7 2.9 1.0 1. god.9 5.7 2. 3.3 1.1 6.8 3.1 2.2 2.3 6.6 3.4 4.: Inflacija po zemljama u periodu 2000-2008.3 1.9 0.6 Bugarska 3 Češka Rep.6 1.6 2.4 9.5 3.9 2.3 3.7 1.6 10.6 2.1 1.4 25. 2 2.0 0. 9 3.5 1.7 2.1 3.5 1.0 3.9 -1.1 2. dugoročne tendencije su se tokom III i IV kvartala 2008.9 2.3 3.3 2.0 2.5 12.8 3. 3 11.9 2. 1 4.7 3. iznenada promijenile.6 1.0 6.5 2.6 4.6 2.1 8. (u%) 200 200 200 200 200 200 200 200 0 1 2 3 4 5 6 7 Belgija 2. god.3 1.5 2.0 2.9 5.8 4.9 2.4 15.1 2.4 4.2 1.7 1.3 4. 8 6.7 2.7 2.9 3.2 2. 5 8.7 1.8 2.2 3.3 6.8 0.0 4.4 34.8 1.7 1.9 2. Na kratkoročne promjene inflacije uticala je globalna finansijska kriza.2 6.6 3. Ovo donekle potvrđuje hipotezu o korelaciji inflacije i karaktera privrednih ciklusa.7 7.3 8.0 2.9 1.1 2.1 2.4 1.5 2. 2 4.2 2.6 1.6 2.5 3.4 5.8 2.6 2.0 1.2 10.7 1.7 1.9 1.1 2.2 4.0 1.8 2.3 200 8 4.1 2.5 4.6 1. 7.0 2.6 1.4 3.2 3.9 2.5 5.9 3.8 0. 0 5.9 2.9 3.7 1.7 8.3 15.6 4.3 1.7 7.

8 24.6 19.Z) iz koje se vidi da su investicije jedan od osnovnih konstituenata GDP.8 21.7 26. princip akceleratora.1 19.4 19.5 26.9 19. oni ukazuju na stabilnost investicionog sektora evropske ekonomije.8 18.2 18.7 20.3 22.7 33.0 19.6 29.5 19. prikazani su podaci o učešću investicija na nivou EU (i za njene članice).2 33.7 27.1 20.8 19.0 19.2 21. kada je manji od 1. Dakle.0 20. nema interesa za investicije i dolazi do dezinvestiranja. jedna od važnih dekompozicija Y ukazuje dovodi do stvaranja važne bilansne jednačine koja ukazuje na odnose između investicija i štednje: (S .9 2009 19.3 29.3 23.3 17.3.2 23.0 20. Dalje. Tobinov koeficijent sublimira makroekonomske i mikroekonomske aspekte investiranja.8 28. Već na prvi pogled.4 21.0 24.8 20.5 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 2010 19.9 18.4 20.6 26.6 21.7 20.9 20. Jedan je.14.0 20.I) + (T . U Tabeli 3. Kada je riječ o EU.2 2008 21.3 24.0 21.6 18.8 19.0 22.5 20.13. o čemu govori Tobinov 67 koeficijent q.7 2006 2007 20. može se konstatovati da ona u dužem periodu ima ujednačeno učešće investicija u GDP. firmama se isplati investiranje.7 21. Dalje.6 18.1 21.3 18.2 21.2 20.5 19.0 18.3 21.2 18.9 31.3 21. Investicije Makroekonomski aspekti investicija su važni za stabilnost svake privrede.2 18.0 21.1 27.6 20.0 23.4 19.2 21.5 30.7 21.8 23.6 21.4 2004 19.7 21.3 2001 20.8 19.1 : 24.2 28.0 19.3 29. optimalni stok kapitala bez kojeg nije moguće odrediti optimalne odnose outputa i kapitala.5 19.4 24.8 18. Ona ima uticaj na cijene akcija i na ukupnu privrednu aktivnost.6 15. to su već složene makroekonomske analize koje uključiju nivo amortizacije i tzv.2 21.2 18.2 28.3 22.6 19.4 30.2 21. U slučaju S<I imamo situaciju da je privatni sektor neto dužnik.8 20.8 20.7 15.5 23. To ukazuje da su njene najrazvijenije nacionalne privrede već u zreloj razvojnoj fazi.9 22.8 19. No.5 20.9 2003 19.9 24.5 31.6 21.4 21.6 22.0 19. No.3 2002 19.G) = (X .6 20.3 26.8 15.0 26.4 25.7 19.1 21.7 22.8 13. tako da u slučaju ostalih nepromjenjenih okolnosti rast investicija iznad nivoa štednje može dovesti do rasta spoljnotrgovinskog deficita (X-Z).2 20. za potpunu analizu investicija treba sagledati troškove kapitala i cijenu investicione opreme itd. I obrnuto. vratimo se elementarnim strukturnim analizama investicija i GDP. što je za ovu fazu razvoja i nivo ekonomske razvijenosti i očekivano. Kada je Tobinov koeficijent veći od 1.9 27.7 28.6 27.7 20.5 17.5 26. Isto tako.6 20. da investicije mogu biti veće ili manje od štednje.7 29.5 2005 20. Zbog toga je neophodno prikazati osnovnu makroekonomsku jednačinu izračunavanja GDP: Y= C + I + G + (X .2 24. Tabela 3.4 20. a time i obim investicija.4 20. za makroekonomsko sagledavanje investicija neophodno je uključiti i realnu kamatnu stopu.4 24.5 18.Z) iz koje se izvodi više makroekonomskih zaključaka. Makroekonomija u sklopu investicija izučava tzv.0 21.7 23.9 19.5 19.7 22.2 27.8 21.8 22.0 20. 47 .6 19.7 32.6 25. Sve ovo utiče na spoljnu ravnotežu.5 25.3 20.3 17. Jedan od važnih pogleda na ovu materiju je Tobinov koeficijent q.0 18.9 20.6 28.2 20.2 23.5 31.3 20.3 22.0 19.5.4 19.3 18.: Učešće ukupnih investicija u GDP (u%).9 18.4 18.6 Agregatna privredna aktivnost može biti ključna determinanta mikroekonomske aktivnosti.0 25.3 18. dok je za S>I privatni sektor neto štediša.5 20. On se izračunava tako što se tržišna vrijednost instalisanog kapitala podijeli sa troškovima zamjene instalisanog kapitala.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 20. uključujući i prognoze (f) 1999 EU27 EU25 EU15 Belgija Bugarska Češka Rep.2 20.5 26.5 19.6 19. Danska Njemačka Estonia Irska Grčka Španija Francuska Italija 67 2000 20.

2 22.0 17.8 22.2 22.9 21.5 19.9 19.4 31.0 23.2 18.8 20.3 19.2 16.6 19.9 17.0 25.5 26.9 21.8 17.0 17.6 32.8 31.8 14. a Rumunija čak 32%).0 27.8 2002 18.7 26.6 22.7 2009 22.0 24.4 2004 19.3 26.7 26.8 30.1 22.0 19.5 22.6 22.2 23. Britanija 17.7 21.8 20.6 19.4 19.4 16. što je očekivano.1 23.4 22.7 18.3 26.6 20.5 16.9 24.8 2003 17.9 20.1 23. 48 .4 17.1 22.5 23.2 17.9 2006 2007 20.4 2000 17.investment Iz tabele se vidi da su investicije na nivou EU ravnomjerne.2 20.8 24.5 24.3 28.8 19.5 22.0 18.2 17.7 2005 19.3 22.7 25. što se može smatrati za procenat koji egzistira u razvijenim i stabilnim ekonomijama.3 16.0 18.1999 Kipar Latvia Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austria Poljska Portugal Rumunija Slovenia Slovačka Finska Švedska V.8 18.6 23.6 25.9 21.5 19. slabije razvijene zemlje imaju veće učešće investicija u GDP (Bugarska oko 29%.6 17.6 23.0 18.7 25.6 29.2 18.7 21.7 28.8 19.6 24.6 26.8 20.1 16.4 18.5 21.3 18.5 16.6 18.3 21. posebno zbog mogućnosti angažovanja jeftinije radne snage.0 23.7 27.6 21. obzirom na prilagođavanje privredne strukture novim tržišnim zahtjevima.1 22.0 33.7 28. U ovim državama dolazi i do investiranja iz ostalih članica Unije.0 16.3 30.4 20.8 24.5 22.6 19.7 2008 23.9 18.2 22.0 22.1 27.4 22.8 26.0 22.9 16.5 18.9 22.0 17. Iz tabele ze može zaključiti da ukupne investicije iznose oko jedne petine GDP.1 18.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 2010 22.4 27.9 19.5 19.2 22.7 25.4 21.5 18.5 17.3 30.9 23.5 24.0 20.2 22.1 20.8 20.0 19.0 19.2 24.0 21.6 25.8 20.4 16.6 21.1 20.7 33.0 21.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) Napomena: f=prognoza Izvor: EUROSTAT .0 22.6 17.0 16.9 20.8 24.8 18.2 16.3 23.2 15.5 24.3 20.8 18. Na takvo stanje najviše utiču investiciona kretanja u najrazvijenijim i najvećim nacionalnim ekonomijama.9 16.2 22.7 19.9 24.6 21.3 20.5 24.4 18.8 23.1 25.0 24. Drugo.8 16.8 18.5 20.7 18.1 2001 16.5 18.4 26.5 21.7 24.5 20.9 23.0 19.0 21.0 19.6 20.2 21.1 18.9 20.4 17.7 26.

49 .6 8.8 9.3 4. ili u Richard Baldwin & Charles Wyplosz.8 9.5 4. Nezaposlenost 3.5 3.5 9.0 8.8 8.6..1 5.4.2 7.1 8. integralni ruralni razvoj.4 4.6 7.5 4.17.5 6.6 4. Ona svakako zavisi od stanja u kojem se nacionalna privreda nalazi.0 8.7 7. McGrawHill Education. Oxford University Press.3 5.4 4.3 6.6 8. 2007.4 5. 194-197. SAD i Japanu. Takva situacija je i u EU.4 8. To se posebno odnosi na složene državne strukture.4 4. Kanadi.7 9.3 7. Za vrijeme velikih ekonomskih kriza i viših stopa nezaposlenosti.: Dugoročne stope nezaposlenosti u EU.6 4. str. koja se stopa nezaposlenosti smatra prihvatljivom.9 5. Kretanja nezaposlenosti u EU Nezaposlenost je ozbiljan problem svake nacionalne privrede.1 6.6 7. The Economics of European Integration.1 Belgija Bugarska Kipar Češka Republika Danska Estonija Finska Francuska Njemačka Grčka Mađarska Irska Italija Latvija Litvanija Luksemburg Malta Holandija Poljska 8.6 3. Međutim.6 6.3 7.7 4.5 5. SAD i Japan (u%) Mart Mart Mart Mart 2005 2006 2007 2008 Austrija 5. Policy and Anaiysis. kakva je upravo EU.1 5.9 3. 2006.1 5.1 4. Neke zajedničke politike EU u svojim osnovnim funkcijama imaju komponente koje pozitivno deluju na rješavanje problema nezaposlenosti. u fazi uzleta globalne ekonomije..7 68 O problemima nezaposlenosti vidjeti u: Mike Artis & Frederick Nixson.7 4. stepen razvijenosti ili karakter državnog uređenja. Faktori koji djeluju na njene promjene su različiti. Ekonomska teorija nije eksplicitna u ocjeni. Ekonomsko-socijalne posljedice nezaposlenosti degradiraju ekonomske.9 6.6 2. jer punu zaposlenost nije moguće ostvariti.1 8.6 7.1 5. kako po smjeru.6.4 10. predpristupni fondovi i druge mjere utiču na rast zaposlenosti. str.17.1 4. Kini.2 5. 354-374.5 4. segmenti socijalne 68 politike.6 5.3 7. očekuju se niže stope nezaposlenosti od uobičajenih.1 4.8 7.9 7.1 9. Čadu ili Sjevernoj Koreji. Ovim problemom se bave sve vlade država članica i neke komunitarne institucije.5 7. Stopa nezaposlenosti je osnovni pokazatelj stanja u ovoj oblasti.8 7. tako i po intenzitetu. bez obzira na njenu veličinu.2 7.3 4.9 7. ali i ekonomskih kretanja na globalnom nivou.9 9.7 9. prikazani su podaci o nezaposlenosti u EU15 i EU27. moglo bi se i pronaći neko opravdanje. Ona je negativna pojava i u Japanu. U tabeli 3.2 4.0 5.7 7. Zato se smatra da je u stabilnim ekonomskim okolnostima stopa nezaposlenosti od 5 do 8% prihvatljiva.2 4.8 8.8 4. Strukturna i regionalna politika.3 7.9 18. .9 6.3. The Economics of the European Union.6 6.6 6. političke i šire društvene odnose u svakoj državi.0 16. Zbog toga je rešavanje problema zaposlenosti jedno od prvih u agendi svake ozbiljne nacionalne vlade. Tabela 3.

2 8.6 : 17.8 4. jer EU15 čine razvijenije zemlje. na stanje nezaposlenosti u Zajednici utiče kriza svjetskih finansijskih tržišta.9 6.3 5.9 6.2 5. one su najveće Poljskoj i Slovačkoj.1 7.8 8.: Kratkoročne stope nezaposlenosti (sezonski prilagođene) Mart Sept.4 3.7 7.9 3.4 7.1 6.2 6.1 5.8 6.7 5. Nov.5 8.3 4.8 7.1 9.3 7.1 7.2 5.5 6.2 7. god.9 6.3 6.6 6. Stopa nezaposlenosti EU27 je veća od stope u EU15. Nezaposlenost u Francuskoj i Njemačkoj je oko 9%. Uzroci nezaposlenosti su veoma kompleksni i različiti od članice do članice.9 4.9 5.9 Japan 4.2 4. u kojima je u prve tri godine posmatranog perioda zabilježena dvocifrena stopa nezaposlenosti.9 5. 2008 2008 2008 2008 2008 EA16 7.0 8.6 5.7 7.Portugal Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska Velika Britanija EU15 EU27 SAD 7.4 7.1 4.6 : 4.6 5.5 5.7 4.7 8.6 5.5 6.1 8.7 8.1 6. Nove zemlje se suočavaju sa problemima strukturne prirode. Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Latvija Litvanija Luksemburg Mađarska 6.1 6. Trenutno.7 7.8 13.7 7.9 7.7 5.5 9.4 9.5 7.6 7.8 9. Britanija ima relativno nisku nezaposlenost od oko 5%. a razvijene zemlje EU sa ostalim vidovima nezaposlenosti. Kumulirano stanje je prenešeno u četvrti kvartal 2008.0 7.3 5.8 8.4 5.4 8. i prvi kvartal 2009. što je za EU27 i Evrozonu vidljivo iz tabele 3.5 8.1 7.7 8. i 2006. je bila dvostruko manja nego evropska.3 4.3 4. Ovo potvrđuje tezu da je EU15 ekonomski razvijenija u odnosu na EU27.2 5.2 5.1 9. 2009 8.8 7.6 13.8 13.1 5.2 11.0 4. što je očekivano.1 7.7 7.18.0 6.2 EU27 Belgija Bugarska Češka Rep.4 7.6 7.6 15.0 7.6 5.4 8.3 9.1 7.4 : 15.0 7. Prethodnica aktuelne finansijske krize su visoke cijene energije i poljoprivrednih proizvoda.3 7.9 4.9 5.6 11.0 5. 2009 8.4 3. god.6 7.2 5. Oktob.7 7.7 4.1 15.3 11.0 10.4 16. Tabela 3.2 7.3 3. i u 2005.4 7.6 14.2 7.1 7.0 : 16. što je uticalo na nestabilnost evropske ekonomije.1 4.3 5.2 8.4 4. Dec.2 8.9 7. ali je nezaposlenost još uvijek visoka.9 8.4 13. Istina.2 9.4 : 4.7 8. stanje se popravilo u 2008.2 6.6 11.3 4.18. Kada je riječ o stopama nezaposlenosti po članicama.4 10.4 6.3 Jan. god.4 4.6 5.7 6.6 5. Japanska stopa nezaposlenosti je još niža.4 7.8 14.3 8.3 7.1 6.0 6.4 4.4 Febr.0 10.2 50 .unemployment Iz tabele se vidi da su stope nezaposlenosti u SAD znatno niže nego u EU.1 10.9 7.7 6.1 7. dok je u posljednjoj godini perioda pala ispod 8%.6 6.7 3.9 5.9 16.4 8.4 6.5 Izvor: Eurostat .1 3.6 3.9 8.1 8.8 : 4.7 6.7 6.8 9.9 8. Ostale članice imaju heterogene stope nezaposlenosti.9 4.1 7.2 8.3 9.1 4. god.5 3.3 8.7 7.8 8.1 5.3 7.3 4.8 Mart 2009 8.5 12.

Kako je socijalna politika.8 5. Neke zemlje EU ostvaruju iznenađujuće visoke stope nezaposlenosti.9 5. visoko opterećenje outputa dovodi do pada profitabilnosti tržišnih aktera.3 2. cijena itd.8 5. Čak bi se moglo reći da makroekonomska politika značajno zavisi od obima i dinamike socijalne politike. U Britaniji je nezaposlenost nešto veća od dugoročne stope. 51 69 .7 8. profesor ekonomije na University of Caxias do Sul in Southern Brazil i član Institut fűr Wirtschaftswissenschaft of the University of Erlangen-Nuremberg Germany. O sociajlnoj politici vidjeti u: Mueeller. Antonypmuller@aol. A.9 6.8 4. god.5 : 5. Frankfurt. Nedovoljna socijalna davanja mogu dovesti do pada životnog standarda.2 8. 1983.2 4.7 4.7 4.0 6.6 6.0 6.5 : Japan 3. Britanija SAD 5. 70 Antony Peter Muller. što dovodi do makroekonomske nestabilnosti. Sozialpolitik und Wirtschaftsordnung.0 8.8 7.4 6.6 4.9 7. gdje je poslije "probijanja dvocifrenog praga" nezaposlenost rasla u martu 2009.6 : 8.3 7. odliva investicija.6 10.P.9 2.3 6.7 7. Kada se uporedi stanje EU i SAD.4 7. što je iznenađujuće.8 Izvor: Eurostat . Ako su agregatni socijalni troškovi veći u odnosu na realne. prema Filipsovoj krivoj. još uvijek podnošljiva. Ovo je poslije nekoliko decenija imalo uticaj i na političku situaciju u Njemačkoj. 3.5 6.4 8. uočava se da je kratkoročna stopa nezaposlenosti u SAD gotovo izjednačena sa stopom u EU27. Ostali relevantni pokazatelji. čak i do granica siromaštva.8 5.4 6. tada se društvo nalazi u zoni prekomjerne potrošnje.8 6.0 6.5 9.7 6. pada interne i spoljne konkurentnosti itd.8 4. god. kao npr.6 6.0 6.1 7. U istoriji je zabilježeno mnogo situacija kada je zbog velikih socijalnih tenzija dolazilo do sukoba.2 5.4 7.4 : 4. Zbog toga treba pronaći optimalan odnos između outputa i njegovog dijela koji je društvena zajednica spremna izdvojiti za potrebe socijalne politike. U Japanu je stopa nezaposlenosti. koja predstavlja "trade off" između dvije irazito nepovoljne makroekonomske pojave.6 7.0 6. može se izvući zaključak da od visine socijalnih davanja zavisi makroekonomska 69 stabilnost.5 2. Uspješna socijalna politika i politika zapošlavanja podrazumijevaju niske stope nezaposlenosti. Problemi nezaposlenosti i socijalna politike EU Socijalna politika je neodvojiva od ekonomske politike.8 7.3 6.1 9.2 6. ali i političku nestabilnost. rasta inflacije. a posebno direktne i strane investicije u nove članice i strukturno prilagođavanje istočno-evropskih zemalja utiču na ove trendove.8 4.1 5.9 7. vezana za nivo agregatne potrošnje.2 9. Tako je i predimenzionirana socijalna sfera vodila vodeću evropsku državu u ekspanzionizam i ratove.6 3.2 7. 141.0 6. U Njemačkoj je kratkoročna nezaposlenost nešto iznad 7%.. Ovo je očekivano.2 6. S druge strane.6 5. Ali.3 9. dok je u Francuskoj porasla na oko 8% i tendencijom rasta na oko 9%.8 4. Suprotno tome.6 7.8 4.3 5.1 4.5 7. da još 1883.2 4.8 7.0 5.0 : 8.9 6.5 7.1 6.1 6.3 6.unemployment Mjesečni podaci o nezaposlenosti ukazuju da je ona nešto niža u zemljama EU27 u odnosu na Evrozonu EA16.7 4. revolucija i ratova.2 9.0 5.7 3. bez obzira na krizu. restriktivna socijalna politika djeluje povoljno na stabilnost tražnje.0 7. jer oba ekstrema utiču i na ekonomsku. oslabila poziciju Rajha i lični 70 kancelarov položaj.0 6. Prema Filipsovoj krivoj uspješnu politiku zapošljavanja prate inflacija i makroekonomska nestabilnost.8 2.0 10. nezaposlenosti i inflacije nisku stopu nezaposlenosti prati visoka inflacija.0 2. Španija.1 9.3 6.8 3. p. uvede "državne penzije" (do tada nezabilježena u svijetu).7 4.8 4. obzirom na vrijeme eskalacije krize u SAD.Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V.2 : 4.7 4.5 8. posebno prije početka Prvog svjetskog rata.7 2. Antony Miler u radu "By-by Bismarck" dokazuje da je napredna ideja kancelara Otta von Bismarcka.7 4.7 2.com.7. i do 17%.1 2.5 7. uglavnom.

Oni su dopuna starom programu Phare koji je u periodu od 2000. radi intervencija prema novim članicama. a poslije 1993. god. god. Latvija). god. usklađivanje nadnica i afirmacija malih i srednjih preduzeća i novih tehnologija. Evropska agencija poboljšanja radnih i životnih uslova (Dablin) i Evropski nadzorni centar za rasizam i ksenofobiju (Beč). Tako sa proširenjem Unije za deset novih članica u 2004. god. Tako DBP novih članica varira od oko 70% prosjeka EU (Kipar). god. Evropski socijalni fond (ESF) uspostavlja Rimski ugovor još 1957. prioritet Evropskog socijalnog fonda je sprječavanje dugoročne nezaposlenosti i zapošljavanje mladih.eu. a DBP je rastao ispod 5%.http:// europa. a finansiranje je sada dostupno za period nakon pristupanja. kao važan instrument Vijeća Evrope. u Torinu. on počinje sa radom 1960.92 milijardi evra.28 milijardi eura) i Sapard (poseban pristupni program za poljoprivredu i ruralni razvoj od 3. iznosio 10. konkurentnosti i zapošljavanju (1993). poboljšanje uslova života i rada. Strategija za reformu tržišta rada i Socijalna agenda moraju obezbjediti ekonomsko i socijalno blagostanje u EU. EU je uspostavila programe pomoći za period od 2000.int 52 . do 71 2006. EU uvažava socijalnu politiku i radi radi na poboljšanju standarda svojih građana. ali je važan i zbog uspostavljanja jednakosti muškaraca i žena na tržištu rada. Poslije Evropske socijalne povelje u Strasburu je 1964. pa se zbog toga ova politka koordinira na nacionalnom i komunitarnom nivou. Proširenja zemljama čiji su ouputi ispodprosječni u odnosu na EU dodatno proširuju razvojni jaz. 71 Za ove i druge pokazatelje koristiti statističku osnovu ESF Database. treba naglasiti da je socijalna sigurnosta u zemljama EU specifična i tradicionalna. O unapređenju socijalne sigurnosti brinu tri agencije i to: Evropska agencija za zdravlje i sigurnost na radu (Bilbao). Ciljevi i načela politike zapošljavanja su sadržani u Glavi VIII Ugovora o EZ. Evropska strategija za zapošljavanje o novim radnim mjestima. uz garantovanje principa i osnovnih prava zapošljavanja u EU i to: ● Zapošljavanje bez diskriminacije. do 2006. To su ISPA (Instrument strukturnih politika u predpristupnom periodu za projekte saobraćaja i zaštite okoline od 7.I u EU postoje unutrašnje razlike u nivou ostvarenog outputa. Evropski socijalni fond je osnovan u cilju povećanja ukupne zaposlenosti na zajedničkom tržištu i rasta životnog standarda građana Unije. ● Pravo na kolektivno ugovaranje. Litvanija.64 milijardi evra). Samit u Esenu (1994) koji definiše pet nacionalnih prioriteta. do oko 35-40% (Estonija. razvoj tržišta rada. Bijela knjiga o rastu. Od 1988. Zapošljavanje i socijalna politika su glavni moto tzv. Ipak. Od osnivanja. tako i za pojedine regije. poslije osnivanja EU posvetila i socijalnim pitanjima. "Lisabonske agende" koja predstavlja politički okvir EU za strategiju povećanja novih radnih mjesta. kako za članice. EZ se u sklopu razvoja zajedničkog tržišta usmjerila ka rješavanju makroekonomskih problema. ● Prava muškaraca i žena prema principu: jednaku platu za isti rad. obrazovanje radne snage u skladu sa promjenama tehničkog progresa i podizanje kvaliteta socijalne zaštite. područje i stanovništvo proširilo za oko 20%. Ciljevi usklađenih zajedničkih politika su rast zaposlenosti. Evropska socijalna povelja (pod uticajem bogate socijalne tradicije evroprostora) je usvojena 1961. god. On posebno apostrofira harmonizaciju zakonodavstva u oblasti socijalne sigurnosti. da bi se tek kasnije. Bijela knjiga o evropskoj socijalnoj politici (1994) i Evropska strategija zapošljavanja sa Luksemburškog samita (1997) su važni u inauguraciji novih odnosa u ovoj oblasti. god. Suštinski. Početkom devedesetih zapošljavanje i socijalna pitanja su prioritet evropske integracija. Programi iznose oko 22 milijarde evra. donešen Evropski zakon o socijalnoj sigurnosti. god. god. ● Zabrana prisilnog rada. zapošljavanja mladih i osoba sa invaliditetom. dok je socijalna politika uređena u Glavi XI Ugovora o EU. ● Pravo na sindikalno udruživanje.

Procedure korišćenja sredstava su pojednostavljene a finansiranje se usmjerava prema regionima kojima je pomoć najpotrebnija. ●17% od iznosa za konkurentnost i nova radna mjesta slabije razvijenih regiona. Cincinnati. str. 72 Kapital po radnom času (ili oprema po času rada) je važan makroekonomski pokazatelj. ●9% za regije pogođene padom industrijske proizvodnje. roba. rast zaposlenosti. Solow R.eu 53 . ●Rast kvalitete poslova. Umjesto zaključka-stalna briga o zapošljavanju. Ciljevi Evropskog socijalnog fonda su: ●Prevencija gubitka kontakta ljudi s tržištem rada. Dragutinović D. naročito u kompleksnoj regionalnoj integraciji kao što je EU. posljedice sadašnje krize će. a jedna od trajnih neuralgičnih tačaka EU će biti očuvanje postojećih i otvaranje novih radnih mjesta.. obuhvata ove ciljeve: Ekonomski i socijalni razvoj.. tj. Teorija privrednog rasta i razvoja. uz Kohezioni fond. usluga i kapitala je pred novim izazovima. Macroeconomics. posebno u zaostalim regijama. Intermediate Theory and Policy. Danas se Evropski socijalni fond bavi sa sljedećim pitanjima: praćenju odluka o zapošljavanju. unaprjeđenju mobilnosti radne snage. "A contribution to the theory of economic growth". 2004. Biće intersesantno vidjeti kojim će se arsenalom ekonomskih.. Quarterly Journal of Economics.europa. 72 Fond ima dugoročne ciljeve. Beograd. omogućavanju lakšeg pristupa tržištu rada i poboljšanju funkcionisanja tržišta rada. 73 Više podataka se može naći u: European Commission-Eropean Social Fund.. William J. Beograd.L). Y = f (K. koji će u velikoj meri opredijeliti bližu. Upravo zato. Kapital (K) i rad (L) su faktori agregatne proizvodne funkcije. Kratkoročni trendovi su posljedica finansijske krize generisane u SAD. 44-57. vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. ●40% za rješavanje dugoročne nezaposlenosti i zpošljavanja mladih. Program Evropskog socijalnog fonda za period 2007-2013. CID. ESF daje podršku evropskim regijama sa visokom nezaposlenosti. Zato je i odnos prema nezaposlenosti značajan i specifičan. god. ●4% za prekograničnu saradnju. Za ovaj period. ●Bolja opremljenost evropske snage (K/L).. te obezbjeđenje radne snage za zajedničko tržište. Boyes.. 1956. Makroekonomija: evropski udžbenik. god. Komisija usmjerava sredstva na tri kategorije korisnika i to: ●79% ukupnog iznosa na smanjenje jaza među regijama. ●Otvaranje većeg broja radnih mjesta. Dalja liberalizacija kretanja ljudi. Ohio. na raspolaganju je. ali i dalju budućnost Zajednice. 1992.http://ec. isto tako duže trajati. ●1% za razvoj ruralnih područja. oko 300 milijardi evra 73 ili 36% budžetske potrošenje EU. Filipović M. I na kraju. itd.Evropski socijalni fond je jedan od strukturnih fondova EU. South-Western Publishing Co. Ekonomski fakultet. Solow ga smatra važnim konstituentom rasta i inicijatorom tehničkog progresa. ●Preventivne aktivnosti i unaprjeđenje kontakata na tržištu rada. i Cvetanović S. On je glavni finansijski instrument u oblasti zapošljavanja. god. Iako se stopa nezaposlenosti u EU još uvijek kreće u granicama "podnošljivosti" ova makroekonomska pojava i dalje prijeti ekonomskoj i političkoj stabilnosti u EU. socijalnih i drugih mjera institucije EU i vlade članica dalje suprostavljati recesiji. CLDS.. Subvencije se daju po sljedećim kriterijumima: ●50% za regije koje su zaostale u razvoju. 2005. problemi zapošljavanja zauzimaju važno mjesto u ekonomiji EU. Bez obzira što dugoročna stopa nezaposlenosti bilježi trend pada. profesionalizacijom i aktivnostima na smanjenju nezaposlenosti..

Makroekonomske prognoze u funkciji makroekonomske stabilnosti Makroekonomska stabilnost je primarni zadatak odgovornih ekonomskih struktura. Beograd. O teorijskim aspektima ciklusa vidjeti u: Praščević Aleksandra. Kratkoročne ekonomske fluktuacije su posebno poglavlje u: Gregori N. uglavnom kumulativi nacionalnih ekonomskih prognoza. rast. Ako. Poslovni ciklusi u makroekonomskoj teoriji i politici. 2008. god. inflaciju. javnost očekuje nižu inflaciju od one koja će se dogoditi. modeli i analitičke metodologije. god. O ciklusima vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. pored negativnih efekata. Tako deficiti javnog sektora mogu uticati na prekomjerni rast tražnje. 77 Prognoze proističu iz analiza i metoda dokazanih teorijskih uporišta itd. tada će se tržišni akteri moći osigurati od potencijalnih gubitaka (uz minimalne troškove). Beograd. Beograd. Dalje. Federal Reserve Bank of St. Ovaj društveni fenomen se analizira sa najvažnijim makroekonomskim agregatima. Isto tako. inflaciju i nezaposlenost. može djelovati povoljno na pad stope nezaposlenosti itd. posebno u sferi troškova i 74 dobitaka. a zaposlenost rasti. Makroekonomija: evropski udžbenik. rast inflacije i kamatnih stopa. Ali. 2004. prouzrokovan budžetskim deficitom. Tako se preko EMU optimalno alociraju ostali ekonomski resursi. Principi ekonomije. 2008. inflacijom. Monetarnom politikom. Makroekonomske prognoze u EU. dok je prema inflaciji indiferentna. implementiranom prema ciljevima i principima EMU snažno se djeluje i na cjenovnu stabilnost.8. Cuikerman. prije svega društvenim proizvodom. Čini se. One se. procjenjuje se ekonomska situacija kandidata i nečlanica i ostali interni i eksterni problemi. posebno u vezi njihovog kredibiliteta. U okviru nadležnosti Komisija pravi kratkoročne makroekonomske 76 prognoze. Između "proljetnih" i "jesenjih" postoje i privremene prognoze. One su važna makroekonomska tema zbog racionalnosti u ponašanju i odlučivanju tržišnih aktera. CLDS. 75 Burda i Viploš. realne prognoze (i osiguranja sa niskim troškovima) su moguće 75 samo na najrazvijenijim rastućim tržištima. Tako npr. To utiče na investiranje. OECD i dr. da se na ovaj način maksimalno uvažavaju principi otvorenog tržišta. U vanrednim situacijama rade se i posebne procjene kretanja ključnih makroekonomskih agregata i pokazatelja. 3. Procjenjuje se i stanje valutnog sektora. Najbolja naučna dostignuća. citirajući druge autore ističu postojanje spoznajnog i implementacionog jaza. što dovodi do odliva investicija. Na ovo javnost ne reaguje jednako. Zato je kreiranje ekonomske politike povezano sa nezaposlenošću. Ekonomski fakultet. Makroekonomska ravnoteža ukazuje na pozitivne trendove ekonomskih pojava i optimalnu rezultantu njihovih interakcija. a tržište Unije je jedno od najotvorenijih. statističkih metoda itd. na raspolaganju stoje i prognoze koje kontinuirano rade EBRD. npr. Procjene i prognoze se rade na bazi modela. ne mogu se valorizovati bez statističke osnove. god. u pravilu. investicije i budžetsku stabilnost itd. 76 Prognoza inflacije je veliki izazov za političare i planere. WB. Ovo ugrožava dugoročni rast. realna nadnica će padati. indikatora. i obrnuto. kao i njihovi kumulativni efekti. No. Treba naglasiti da EMU i ECB utiču na stabilnosti cijena o čemu će biti riječi u narednim poglavljima. jer njegovo ignorisanje stvara probleme u svim sferama društvene zajednice. 1986. Rast agregatne tražnje. Tako se npr. Mankju. položaj evra u domaćem prometu i međunarodnu tržišnu poziciju. Prognoze Komisije elaboriraju stanje članica. UN. Snaga evro-tržišta su i zajedničke politike EU. monetarnim agregatima. Central bank behaviour and credibility: some recent theoretical development. 77 U EU su značajna statistička istraživanja u čemu su nezaobilazni EUROSTAT i nacionalne statistike. Louis Quarterly Review. agregatnom tražnjom itd. Ovo su pretpostavke ostvarivanja politike dugoročnog ekonomskog rasta. savremeni model tzv. U EU se primjenjuju principi komunitarnosti. Ekonomski fakultet. sve vrste materijalnih i finansijskih bilansa itd. rade dva puta godišnje.Nezaposlenost proizvodi ekonomske i socijalne posljedice koje stvaraju i političke probleme. O modelu vidjeti u: A. CID. Analize procjenjuju rast i nezaposlenost. investicijama. pa su prognoze i procjene. da se ozbiljna makroekonomska politika ne može voditi bez pune valorizacije problema nezaposlenosti. što u agregatnom obliku znači bolje funkcionisanje ekonomskog sistema. 54 74 . Prognoze ekonomskih događaja su važne zbog predviđanja događaja. ako je sa određenim stepenom sigurnosti moguće utvrditi buduću inflaciju. tehnički progres itd. agregatno i na per kapita osnovi. Savremena ekonomij kontinuirano usklađuje stabilnost i dugoročni rast. Ovo upućuje. "igri inflacije" odnosi na međuzavisnost aktivnosti centralne banke i javnosti. CID. ekonomske pojave se mogu posmatrati i potpuno drugačije. Ona je senzibilna na pad zaposlenosti.

CID. CID. Ekonomski fakultet.. Ovaj grafikon jasno ukazuje da otvorena privreda donosi korist za potrošača a gubitak za proizvođača. Sve se ovo događalo (i događa se) paralelno sa formiranjem i angažovanjem međunarodnih institucija 78 u sprovođenju globalnih trgovinskih politika kao što je GATT (Opšti sporazum o carinama i trgovini). C. Problems and Policies.1. Tada svjetske cijene utiču na stabilnost domaćeg tržišta. domaća tražnja raste od Q1 na Qd. dok domaća ponuda pada od Q1 na Qs (uz istu kupovnu snagu). neto efekat na blagostanje domaće privrede se može predstaviti površinom šrafiranih trouglova (b+c). što se vidi na grafikonu 4. R. Beograd. 80 Vezu između trgovine i privrednog rasta vidjeti u: Baily. Richard D. Ona poseže za preferencijalnim diskriminatornim trgovinskim sporazumima. McGraw-Hill INC. Slobodna trgovinska razmjena pretpostavlja liberalizovan uvoz i izvoz proizvoda i usluga bez nametanja dodatnih troškova. Zbog toga Unija kontinuirano liberalizuje trgovinu i pravi razlike između trgovinskih partnera. kojeg kasnije zamjenjuje WTO (Svjetska trgovinska organizacija). : Uticaj uvoza po svjetskim cijenama na domaće tržište Grafikon pokazuje da su svjetske cijene Pw zbog uticaja konkurencije niže od domaćih P1. Pored njih. 1996. Ekonomski fakultet. Otvaranjem tržišta.1. preko kojih je EU postala specifičan i vodeći ekonomski prostor u svijetu. Grafikon 4. Spoljnotrgovinska politika EU je fundirana na principu liberalne trgovine korisne za EU.. Treba istaći da EU često nalazi pod uticajima snažnih lobija. Friedman. Beograd. O teorijskim aspektima međunarodne trgovine vidjeti u: Bijelić Predrag. S. Brue. Očigledno je da je najviše sukoba između EU. SAD i drugih zemalja vezano za sporove u razmjeni visokih tehnologija i trgovini poljoprivrednim proizvodima. stvara se i gubitak za proizvođače. prikazan četverouglom (a).4.1. Macroeconomics: Principles. General Agreement on Tariffs and Trade. Martin. N. Irwin INC. To stvara korist za potrošače (potrošačev višak) na površini (a+b+c). i u Pelević Branislav. 2008. L. rast 79 međunarodne razmjene i rušenje carinskih barijera između zemalja članica Unije dovode do ubrzanja 80 privrednog rasta i razvoja zajedničkog tržišta. Trgovinsku politika čine interni i eksterni procesi u razmjene roba i usluga. egzistiraju i brojni dogovori i dozvole nacionalnih vlada u vezi pristupa međunarodnoj konkurenciji. ili u: McConell. Međunarodna ekonomija. 1995. god. 2007. Financial Markets and the International Sector. Međunarodna trgovina. TRGOVINSKA POLITIKA EVROPSKE UNIJE 4. Na obim i kvalitet razmjene Zajednice snažno utiču trgovinske barijere i olakšice koje su imale za cilj unapređivanje trgovine robama i uslugama. god.. No. Osnove spoljnotrgovinske politike Spoljnotrgovinsku politiku determinišu aktivnosti u različitim periodima evropskih integracija. Philip. Dakle. posebno u poljoprivredi. Macroeconomics. 79 78 55 . Jačanje spoljnotrgovinske razmjene..

grupom zemalja ili međunarodnom organizacijom (članovi 300 i 310). 82 Vidjeti u: Ј. Isto tako. političke. ali i drugoj literaturi. Kako. politike i praksa koja ili štiti domaće proizvođače od inostrane 83 konkurencije ili vještački stimuliše izvoz određenih domaćih proizvoda. 1989. spoljnotrgovinska politika (posebno carinska politika) imaju fundamentalnu ulogu u stvaranju povoljnih kretanja spoljnotrgovinske razmjene. te sporazumi o udruživanju sa trećim zemljama i međunarodnim organizacijama. Neke situacije (obično ekonomski problemi) dozvoljavaju da Komisija članicama može odobriti samostalne mjere zaštite. i iz države“ ili prema Izvještaju o stranim trgovinskim barijerama Američkog trgovinskog predstavništva "Državni zakoni. H. Član 95 se odnosi na uspostavljanje i funkcionisanje unutrašnjeg tržišta. Zajednička trgovinska politika je zasnovana na jedinstvenim principima carinskih stopa i trgovinskih sporazuma sa trećim zemljama (član 133). Carine se. 85 Non-tariff barriers to trade. slobodu kretanja ljudi i zaštiti prava zaposlenih). postojanjem Zajedničke trgovinske politike (član 3). Longman. One su i "Svaka mjera vlade usmjerena na ograničenje ili spriječavanje slobodnog 82 protoka robe u. onemogućavajući tako slobodu međunarodnih tokova trgovine. za budžetsku politiku. National Trade Estimate Report on Foreign Trade Barriers. To jasno govori o makroekonomskom značaju ove zajedničke politike EU. Ona navodi da bi Unija bila oslobođena svih carinskih ograničenja i da je istovremeno spremna doprinijeti harmoničnom razvoju međunarodne trgovine ukidanjem nekih trgovinskih barijera prema okruženju. Carina je posredni porez na uvoz i izvoz proizvoda i može biti aktivni ili pasivni instrument fiskalne politike. kao i druge države može stimulisati rast spoljne trgovine. Postoje sporazumi o posebnim vezama sa državama koje imaju jednak trgovinski tretman kao i članice EU. mjere i postupci u oblasti međunarodne trgovine za ubrzanje privrednog rasta. 81 4. posebno u vezi formiranja carinskih stopa i trgovinskih sporazuma sa trećim zemljama. politiku. U procesu odlučivanja princip jednoglasnosti se mijenja kvalifikovanom većinom (osim. ili je protekcionistički zazaštititi od uticaja spoljne konkurencije. Carinske barijere. zavisi i od šireg spektra međunarodnih odnosa. 83 Оffice of the US Trade Representative. Konačno. 1989. EU ima pravo nametnuti jednoobrazne sankcije trećim državama (članovi 301 i 60). odnosno ravnoteži primarnog tekućeg računa. Washington DC. bezbjednost. Evropska komisija može odobriti određenoj članici (ili državama članicama) da preduzmu neophodne zaštitne mjere (član 134). ali i internih okolnosti i ograničenja.“ Trgovinske barijere mogu biti 84 85 carinske i necarinske. One mogu biti ekonomske. Bez obzira na prisutne tendencije u smanjivanju carina (stopa i apsolutnih iznosa) one su još uvijek važan instrumentarij ostvarivanja makroekonomske ravnoteže zajedničkog evropskog tržišta i strateški faktor spoljne politike Zajednice. Donošenje odluka je kvalifikovanom većinom. kao državni prihodi dijele na vrijednosne carine gdje je carinska vrijednost utvrđena i naplaćena primjenom procenta (tarife) na vrijednost carinske osnovice ukupne vrijednosti ocarinjene robe. 84 Tariff barriers to trade. prema Ugovoru iz Rima i pravni okvir za njenu implementaciju. Carine povećavaju cijene uvoznih proizvoda na domaćem tržištu. Preambulom Ugovora iz Rima unutrašnja trgovina u EU je oslobođena svih carinskih dažbina i kvantitativnih ograničenja. propisi. Prva grupa carinskih prihoda je dominantna u ukupno naplaćenim carinama. Trgovinske barijere Spoljnotrgovinske barijere su radnje. Beirut. članice mogu zabraniti i ograničiti trgovinu roba koje ugrožavaju javni moral. Trgovinske barijere su sve vrste prepreka slobodama kretanja roba i usluga u svjetskoj trgovini. Ovo su ključne odredbe trgovinske politike. životinja ili biljaka. koji poskupljuju i tako postaju manje konkurentni. 56 81 . dovodi u opasnost zdravlje ili život ljudi.. Adam. Dictionary of Business English. politiku ili bezbjednost i dovode u opasnost zdravlje i živote ljudi. Udružene države bi imale isti trgovinski tretman kao i članice EU (član 183).2. EU može zaključiti sporazum o udruživanju sa trećom zemljom. te specifične i kombinovane carine.Koja su osnovna načela trgovinske politike EU? Preambula Ugovora iz Rima želi da preko zajedničke trgovinske politike doprinese progresivnom ukidanju ograničenja međunarodne trgovine. Sporazum o povezivanju neevropskih država posebnih (ekskolonijalnih) veze sa EU (član 182). Carine su instrument zaštite domaćeg tržišta od međunarodne konkurencije. životinja ili biljaka. Omogućava se da EU može nametnuti jednoobrazne sankcije trećim zemljama. Članom 30 je dozvoljena zabrana ili ograničenje trgovine ili tranzita roba koje ugrožava javni moral. i na koje mjere će se odlučiti vodeća svjetska ekonomska integracija. kulturne i dr. EU je spremna za doprinos harmoničnom razvoju međunarodne trgovine i blaže trgovinske barijere (član 131). Uz aktivnu politku deviznog kursa. Ugovor reguliše načine i postupke uspostavljanja i funkcionisanja unutrašnjeg tržišta. zaštitu nacionalnog tržišta od spoljne konkurencije i stimulisanje izvoza. Unija ima instrumente da. Važna odredba Ugovora je jednoobraznost Zajedničke trgovinske politike.

Njihova uloga je naglašena jer su one decenijski kontinuitet Unije u vidu širokog spektra različitih mjera Zajednice i njenih članica. Npr. Njih implementiraju vladine. bilo kakva separatna aktivnost na ovom polju automatski dovodi do efekata skretanja trgovine. preko procedura i insistiranja na dokumentaciji koja otežava trgovinu. zatim niža inflacija. obuku. slično kao i carinskim mjerama. Eliminisanje barijera i prevođenje u carine je bila tema Kenedi rundi pregovora (antidamping) i Tokijske runde (dogovor o necarinskim mjerama). razmjenu znanja i podršku kupovini opreme.Necarinske barijere. Generalno. dostupnosti širokog asortimana proizvoda i usluga itd. posebno EU. u Velikoj Britaniji može biti potpuno neprihvatljivo itd. Transevropkse kompjuterizovane mreže imaju strateški značaj za operativne poslove carina i poreskih administracija EU. Novi programi poreza i carina do 2013. I na kraju. Da bi se spoljna trgovina EU odvijala brzo i bezbjedno. upotreba novih instrumenata. To je neminovno dovelo do potrebe za ukidanjem ovog 87 oblika zaštite domaćeg tržišta. Ipak. edukacijama i sl. Za to je potrebna brza razmjena informacija carinskih kontrola. Kako se carine smanjuju. Zato Komisija stimuliše članice na međudržavnu saradnju. Rezultati CCN/CSI. pojavljuju se drugi instrumenti zaštite. Carina EU imaju ključnu ulogu u kontroli ovih trgovinskih aktivnosti. nešto. Zato su barijere često predmeti sporova i rasprava u GATT a kasnije i u WTO. neophodna je kontrola i upravljanje rizicima. obzirom da su mnoge potpisnice ovih trgovinskih sporazuma poslije smanjenja 86 carinskih stopa posezale za necarinskim barijerama. bilo bi pretenciozno zaključiti da su barijere i protekcionizam presudno uticali na povoljne dugoročne makroekonomske tendencije u Uniji. Necarinske barijere utiču na rast troškova zbog nekonkurentne segmentacije tržišta. i da bi bili zaštićeni ekonomski interesi EU. Neki slučajevi mjera necarinske zaštite su čak rigidniji od carinske zaštite. necarinske barijere mogu biti tehničke ili administrativne. Uzmimo primjer potpune zabrane uvoza tzv. Jer. Necarinske barijere su kompleksna problematika jer su teške za dokazivanje. tekstilu i uslugama. god. U Uniji je veoma kompleksno usklađivati odnose prema barijerama. Postignut je sporazum o redukciji carina za 33% i usvojeno ublažavanje necarinskih i drugih barijera. SAD i Japana. multilateralne kontrole itd. Tokijska runda je trajala od 1972. piraterija i dr. Falsifikovanje. 88 Arbitražu i kontrolu dijela ovih mjera ima WTO. što je normalno u Bugarskoj. GMO poljoprivrednih proizvoda. One su i danas nezaobilazan faktor trgovinskih odnosa. carinske i poreske administracije kandidata za priključenje dužne su da se povežu sa sistemom EU. jer se određenim proizvodima zabranjuje uvoz (dok npr. Kontrolne funkcije. rast konvergencije i kohezije među regionima Zajednice itd. Trajala je od 1963. prati međudržavne transakcije i vrši superviziju kao neophodan instrumentarij sprječavanja prevara. razmjenu informacija. nije usvojen sistem necarinskih ograničenja i smanjenja carina u poljoprivredi. Poreski organi moraju kontinuirano razvijati svoje kapacitete. industrijskom restrukturiranju. Stare. poreskog i carinskog IT sistema doveli su do višestrukog povećanja njihovih kapaciteta. Poslednji Izvještaji o stanju konkurencije naglašavaju pozitivne rezultate u brzoj i jeftinoj prekograničnoj saradnji. 87 86 57 . visokoj mobilnosti radne snage i otvorenim novim radnim mjestima. čine ekonomske štete Uniji i drugim izvozno orijentisanim zemljama. carinska zaštita samo povećava cijenu uvezenog proizvoda). radnje i postupci narušavanja slobode u tokovima svjetske trgovine. predviđaju razvoj. etničku ili istorijsku heterogenost njenih članica. obzirom na privrednu. Necarinske barijere su mjere. do 1978. god. rastu konkurencije. god. Mreža olakšava trgovinu. Ovo je složen zadatak koji Zajednica relativno uspješno rješava. što nije interes ni jedne članice. Sve ovo učvršćuje aktere trgovinske politike EU u uvjerenju da se postojeći režimi trgovine u odnosu na svijet ne trebaju mijenjati. Tako se na zaobilazan način ograničava spoljnotrgovinsko poslovanje. nude se dokazi o pozitivnim efektima na tržište EU. a nova trgovinska ograničenja se kontinuirano osmišljavaju. a posebno nove članice i zemlje u fazi pristupanja su često bile naviknute na razne oblike zaštite i necariska ograničenja pa njihovo ukidanje traži vrijeme i strpljenje u mukotrpnim procesima usaglašavanja. Kenedijeva runda je imala cilj eliminisati necarinske barijere u trgovini. a kao rezultat je došlo do smanjenja carinskih opterećenja od 35%. posebno one za borbu protiv međudržavnih poreskih prevara. i to prije pristupanja. U okviru GATT. do 1967. 88 carinske ili inspekcijske službe. Saopštenjima Evropske komisije o uticaju Programa jedinstvenog tržišta ili Izvještajima o stanju konkurencije na području EU. Ostvaren je dodatni rast dohotka. Ipak.

još od ranih šezdesetih godina prošlog vijeka. Uvoz japanskih automobila u EU je izložen zaštiti domaće auto-industrije. isključivo trgovinske odnose EU i SAD. Odnosi EU i SAD. praćene enormnim izvoznim subvencijama. ako se analiza ograniči na. plod drugih faktora. Tehnički standardi kao klasični oblik necarinskih barijera. pa formiranje Evropskog ekonomskog prostora i konačno.Necarinske barijere (ograničenja) mogu se klasifikovati na slijedeći način: 1. To je uticalo na smanjenje uvoza ove robe. kao što su neadekvatna štednja. 91 5. Ekonomsku saradnju EU i EFTA (Evropske zone slobodne trgovine) karakterišu slijedeći periodi: Prvi. višak poljoprivrednih proizvoda stvara izvozne viškove. 8. standardi. zabranom uvoza francuskog likera jer je sadržavao 5% manje alkohola (od min. Iako ostvaruju ogromnu trgovinsku razmjenu. 92 Pravila o porijeklu EU uređuje Propis 802/68 o kriterijumima utvrđivanja porijekla prema izvršenoj posljednjoj važnoj proizvodnoj operaciji. harmonizacija standarda-stari pristup i određivanje minimalnih karakteristika proizvoda). Birokratija može kreirati sofisticirane vidove necarinskih barijera. koji se odnosi na osnivanje ovih institucija. Tako su članice EFTA postale konstituent Jedinstvenog evropskog tržišta industrijskih proizvoda i usluga. Kontrola investicija u trgovini predstavlja trgovinsku barijeru. I bankarski sistem. carinske tarife i troškove distribucije. Između EU i SAD nema tipičnih preferencijalnih trgovinskih sporazuma. patenti i dr. SAD zastupaju liberalniji pristup. kamata itd. kada je šteta evidentna i kada se trebaju spriječiti nove povrede pravila i dodatne štetne konsekvence). Iako nije pokrivala sve sfere privredne aktivnosti EFTA je ostvarila određene ekonomske rezultate. predstavljaju potencijalne trgovinske probleme EU i SAD. Ukoliko je cijena izvoznih proizvoda niža od domaćih cijena riječ je o dampingu. ali i firmi iz inostranstva. Damping i antidamping se javljaju kod uvođenja antidampinških carina. S druge strane. god. 3. Ako je tržište otvoreno za javne nabavke. ogromnu razmjenu dva najjača ekonomska bloka na svijetu. komparativne prednosti i sl. zatim dolazi do smanjenja broja članica EFTA i prvo proširenje EU. onda je ono slobodno i za pristup stranih roba i investicija. 4. čak i u trgovini GMO i hormonski tretiranim životinjama. 25%). obzirom da se grad nalazi u srednjoj Francuskoj povećalo troškove transporta. 4. Postoje i mnoga druga pitanja. Jer. EFTA je isključivo ukidala carinske tarife na unutrašnju trgovinu svojih članica regulišući slobodnu trgovinu industrijskim proizvodima (poljoprivreda kao osjetljivo pitanje nije bila predmet ugovora). 7. 6.3. period kada članice EFTA ulaze u članstvo EU. 90 89 58 . Načela predostrožnosti i prevencije se primjenjuju u mogućim izlaganjima opasnosti i riziku kod prevencija (npr. Slobodni trgovinski sporazumi EU i EFTA. Postoji mnogo necarinskih barijera koji se 89 javljaju zbog primjene tehničkih standarda. 91 Pregled investicionih mjera u trgovini (TRIM) je sistematizovan od strane UNCTC (1991a). to neće biti Javlja se u Njemačkoj 1979. One predstavljaju potencijalni prihod preduzeća i firmi iz inostranstva u EU važan potencijalni prihod preduzeća sa zajedničkog tržišta. iako ona ne ugrožavaju. EU ima tri pristupa tehničkim standardima (međusobno priznavanje. Zajednička poljoprivredna politika uvodi subvencije u EU koje povećavaju domaću proizvodnju i smanjuju uvoz. Pravila o porijeklu i minimalno učešće lokalnog sadržaja koriste se kao necarinske barijere. osiguranja. što je. posebno u stopama rasta i outputu per kapita. Dogovor EU i EFTA je stvorio do tada najveću zonu slobodne trgovine. 90 2. Dalje. javne nabavke. ovi blokovi su specifični po čestim nesuglasicama u oblasti poljoprivrede. Unija ima na raspolaganju brojne mogućnosti necarinskih barijera redukcije uvoza iz SAD. pa oštećena zemlja može uvesti antidampinšku carinu. Poznat je slučaj kada je francuska vlada propisala da se svi japanski video uređaji moraju cariniti u gradu Poatjeu (zbog upustva za upotrebu na francuskom jeziku). Javne nabavke su oblik necarinske zaštite. već uspostavljenu. Barijere se odnose na standarde. poslednjoj ekonomski opravdanoj operaciji. nedovoljna produktivnost nekih proizvodnji. Deficiti SAD su ipak. Evropski ekonomski prostor. opremljenosti robe za svoju namjenu i izradi novog proizvoda ili važnih faza izrade. Iznos 92 spoljnjeg sadržaja je preferencijalni tretman unutrašnje trgovine EU.

Formiranjem EZ neke članice su zadržale zabranu uvoza tekstila i odjeće iz Japana i zemalja u razvoju. EU i Japan. Država koja želi povlašćen tretman u EU mora podnijeti potvrdu o porijeklu koja garantuje da je značajan dio vrijednosti 96 dodat (proizveden) u zemlji izvoznici. ali su zemlje u razvoju povećale izvoz u liberalnije zemlje (SAD. jer npr. šećerna afera između EU i Srbije. Iako tekstilna industrija u EZ nije bila dominantna. Tekstil i odjeća. dovesti do stabilizacije već u 2010. i pored LTA zemlje u razvoju povećavaju prihode od uvoza. Danske i Irske u EZ (1973). što je dovelo do dramatičnog pada poslovnih ulaganja i pada povjerenja japanskih potrošača u cjelokupan sistem. Sistem preferencija pokriva preko 150 zemalja (industrija.). Kontinentalne evropske zemlje su izvozile tekstil. slične mjere primjenjuje i Japan. u čemu postoje potencijali i za kompanije iz EU27. do 1971.). SAD reaguju ugovarajući posebne kvote uvoza tekstila i odjeće sa specifičnim vlaknima. god.800 mlrd. a SAD to čine 1976. Velika recesija je uticala na pad tražnje za jenom. Dakle. ona postaje najotvorenije tržište za pamučni tekstil. trgovinska razmjena EU i Japana je zavidna (biće prezentirana u narednim tabelama ovog poglavlja). Ipak. Velike japanske banke su dale ogroman doprinos u saniranju krize. dolara 2001. Kako god. god. Radi zaustavljanja zaobilaženja kvota GATT (1961) uvodi Kratkoročni i Dugoročni sporazum za pamučni tekstil (LTA) koji ne brani bilateralne pregovore o kvotama (koje ne smiju biti niže od uvoza prethodne godine) sa godišnjim rastom od 5%. EU svake godine razmatra šemu i utvrđuje uvozne kvote proizvoda obuhvaćenih šemom. god. Opšte šeme preferencijala (GSP). 95 GSP – Generalized System of Preference 96 Tzv. Tokom 1971. uz princip da su manje razvijene zemlje povlašćenije. Japan je važan trgovinski partner i u periodu recesije koja je eskalirala 2008. Japan je u početku bio veoma pogođen. Ulaskom Velike Britanije. uz uslov da postoji godišnje pregovaranje o ovim preferencijama. god. god. Njen položaj je bio posebno značajan u Njemačkoj. 8.. pa je trebalo podsticati izvoz u razvijene zemlje. a u nekim zemljama i 2009. Japan se transformisao u zrelog kreditora. Razvijeni ekonomski odnosi između Unije i Japana. To će.) i nudila je dva rješenja: prvo. Iako je epicentar krize bio u SAD. osjetljivosti). poljoprivreda i dr. Između EU i Japana nema preferencijalnih trgovinskih sporazuma. što je doprinijelo rastu njihovih transakcija i rastu ugovora domaće ekonomije (procjena 2. Mora se konstatovati da primjena opšte šeme preferencijala ima ozbiljnih ograničenja. Poznato je da Japan 94 često trpio razne necarinske barijere nametnute od strane EU. Opšta šema preferencijala je nastala pod pokroviteljstvom UNCTAD (od 1964. god. zavisnim od tretmana uvezenih proizvoda (tzv. 95 93 Strana direktne investicije TNK iz SAD i EU na oba tržišta iznose godišnje više hiljada milijardi dolara (npr. kako govore realne prognoze. Drugi kvartal 2009. upravo se odnosila na osporavanje EU da veća količina izveženog kontigenta nije proizvedena u Srbiji. trebalo je uspostaviti protivtežu preferencijalnim sporazumima EU i grupe zemalja u razvoju (grupe Jaunde). Dansku i Veliku Britaniju) i vremenom uvele kvote. uticali su na to da je ova dalekoazijska zemlja poslije SAD postala najvažniji trgovinski partner. osim naoružanja). ukazuje na smirivanje ekonomske situacije u ovoj zemlji. Opštom šemom preferencijala carinske kvote su zamjenjene stepenovanim carinskim olakšicama. Većina zemalja OECD daje preferencijale zemljama u razvoju. i drugo. Oni zemljama u razvoju omogućava izvoz roba u EU bez carina do određenog nivoa carinske kvote. To su sporazumi sa zemljama u razvoju. No. Francuskoj i Italiji. god (ove teme će biti elaborirane u slijedećim poglavljima). imala je najsnažniju zaštitu u ovoj ekonomskoj integraciji. povećavajući izvoz roba visoke dodatne vrijednosti i tekstila koji u sastavu ima manje od 50% pamuka (nije bio pokriven LTA). domaća tržišta zemalja u razvoju su mala za razvoj konkurencije. 94 Poslije decenija ekspanzije proizvodnje i izvoza. Japan će tako moći uticati na globalni rast. iako se jeftinije proizvodio u zemljama u razvoju. koje su prisutne u 93 EU decenijama ili uvažiti ogroman obim stranih direktnih ulaganja itd). treba uključiti američke TNK. GATT kontroliše zaobilaženja kvota dozvoljavajući ekspanziju LTA na druga vlakana i donosi Sporazum o tekstilu i odjeći (MFA). što može biti dobar signal za one privredne sektore Zajedničkog tržišta koji su dugoročnim ugovorima ili promptnim poslovima povezani sa Japanom. god.dovoljno za realnu ocjenu njihovih ekonomskih odnosa (npr. Od toga zavise carinske olakšice. EU i Japan uvode opštu šemu preferencijala 1971.5% u 2009. 59 . god.

60 . Treće poglavlje se odnosi na organizaciju.ona prema njima može uvesti i trgovinska ograničenja. EU je zavisna od uvoza sirovina i izvoza svojih proizvoda. upravljanje. Prva se odnosila na klauzule najvećeg povlašćenja koja je omogućavala članicama da imaju iste olakšice u trgovini i listu carinskih koncesija. Spoljnotrgovinska politika EU Zbog uticaja necarinskih barijera na narušavanje slobodne trgovine formiraju se institucije za ovu oblast i postepeno uklanjale prepreke. Trgovina sa zemljama u razvoju. Isto tako. Ovaj dio reguliše odobravanje subvencija (posebno poljoprivrede). 100 General Agreement on Tariffs and Trade (GATT). On je u četiri cjeline imao 38 članova. za razliku od Opšte šeme preferencijala zemalja u razvoju. Isto tako. Članicama GATT nije dozvoljeno da uvozne proizvode opterećuju dodatnim porezima ili taksama (kada su plaćene carinske dažbine proizvoda koji se tretiraju kao domaći). GATT je bio privremena institucija i kasnije je prerastao u WTO. 99 Prije pristupanja EU. Saradnja se svodi na trgovinu. Ipak. To olakšava kontrolu procedura o porijeklu izvezene robe. Sistem uvoza banana u EU je podložan promjenama i godišnje košta potrošače EU nekoliko milijardi evra. Zemljama u tranziciji se pomaže trgovinskim koncesijama. 101 Reguliše i izuzetke od klauzule najpovlašćenije nacije. prekršaje i kazne u slučaju dampinga. kao što je CEFTA. Zemlje AKP predstavljaju za EU jedinstven ekonomski prostor. Razlog je moguće pronaći u strukturama ekonomija zemalja AKP. Odnosi EU sa Srednjom i Istočnom Evropom. Gotovo svi proizvodi iz AKP imaju slobodan pristup na tržište Unije. Opšti sporazum o carinama i trgovini se odnosi na međunarodna pravila slobodne trgovine u cilju izbjegavanja međunarodnih nesporazuma i sprječavanja dampinga. a u skladu sa liberalizacijom spoljne trgovine. One traju godinama.4. finansijsku pomoć i posebne olakšice. bez carina i kvota (i bez obaveze reciprociteta). To je samo jedan od razloga zbog kojih EU pomaže zemlje u razvoju.) odnosi se na zemlje u razvoju i preferencijale na 100 97 98 Lomé Agreements. ključne pregovore vode reprezentativni pregovarači (obično SAD. god. Primjer trgovine bananama.Sporazum iz Lomea. pristup i 101 istupanje iz GATT. Jer. Trgovinsku politiku EU prema zemljama u razvoju čine dva segmenta: koncesije i razvojna pomoć. uz uslov akceptiranja principa slobodne trgovine. Ovim sporazum EU uspostavlja dijalog i partnerstvo u izvršavanju ugovora sa 98 AKP (afričkim. heterogenoj proizvodnji i nedostatku ekonomije obima na vlastitim tržištima. Međutim. I pored toga. zemlje kandidati "treniraju" slobodnu trgovinu u trgovinskim asocijacijama. Najvažnije. razvoj jedinstvenog tržišta ne mora nužno predstavljati stimulans za trgovinu sa zemljama u razvoju. GATT ne zabranjuje državnu trgovinu. Učešće zemalja Srednje i Istočne Evrope u svjetskoj trgovini nije veliko. Banane najviše učestvuje u svjetskoj razmeni voća. Njihove preambule otvaraju mogućnosti budućeg punopravnog članstva u EU. Ta činjenica predstavlja povoljnu okolnost za Sporazum iz Lomea. AKP je kao grupacija organizovana samo prema EU. EU i Japan). 97 4. Runde trgovinskih pregovora pod pokroviteljstvom GATT su imale snažan uticaj na svjetske tokove trgovine. Članice su bile obavezne prijaviti ove olakšice GATT. Druga cjelina se odnosila na nacionalni tretman i necarinske prepreke u trgovini. iako ona poslednjih decenija kontinuirano raste. trgovina Unije sa zemljama Srednje i Istočne Evrope je relativno mala. karipskim i pacifičkim državama ). tako da Ugovori o pridruživanju relaksiraju postojeće trgovinske odnose. GATT. Česti su slučajevi političkih uticaja u dodjelama ovih trgovinskih prava pa i WTO vrši pritiske na EU. dolazi do ekonomskih integracija čiji je primarni cilj stvaranje zone slobodne trgovine. koji njihove ekonomije ne posmatra kao grupaciju. učešće AKP u spoljnotrgovinskoj razmjeni EU je nisko. Liberalizacija ekonomskih odnosa danas se ostvaruje Ugovorima o 99 pridruživanju sa EU. koja kontinuirano novelira prelazne režime carinskih tarifam i kvota. Ovo je fundamentalni motiv nastanka EU koji je uticao na dalju institucionalizaciju spoljnotrgovinske politike. Za njihov uvoz se odobravaju posebne kvote od strane Evropska komisije (zavisno od prethodnog nivoa uvoza). državnu trgovinu i tehničke aspekte međunarodne trgovine. Uvozni režim banana dovodi do tržišnih problema i cjenovnih distorzija. narušavajući svjetsku razmjenu i čineći tako dugoročnu štetu i onim zemljama kojima se želi pomoći. Poslednja cjelina (iz 1965. Ipak.

tržištima razvijenih zemalja, koji se odnose na smanjenje carina i drugih ograničenja. Ovo pravilo GATT je donešeno tek poslije organizovanih diplomatskih aktivnosti zemalja u razvoju. Urugvajska runda. Urugvajska runda pregovora (multilateralni pregovori o smanjenju carina) trajala je od 1986. do 1994. god. Runda je vođena radi unapređenja svjetske trgovine, ali i zbog toga što je bilo nediscipline u poštovanju GATT. Sve više su se potpisivali bilateralni sporazumi uz regionalna zatvaranja na štetu trećih zemalja. Posebni problemi su postojali u trgovini poljoprivrednim proizvodima i tekstilu (nisu bili regulisani u okviru GATT). Zato Urugvajska runda otklanja ove probleme i nejasnoće. Članice prihvataju dogovore o trgovini uslugama i investicijama, te zaštiti prava intelektualne svojine. Rezultati Urugvajske runde sadrže: • • • • • • • • • • Carinske stope na industrijsku robu se moraju smanjiti za 38%. Necarinske barijere se pretvaraju u carinske tarife i smanjuju subvencije za poljoprivredu. Za tekstilne proizvode prosječne carinske stope se smanjuju sa 15,5% na 12,1%. WTO reguliše sistem rješavanja sporova u oblasti intelektualne svojine. WTO treba sastaviti pravila o porijeklu za sve države članice organizacije. WTO traži od trgovinskih partnera da prate i poštuju međunarodne standarde. Odobravaju se antidampinške carine ako oštećena zemlja dokaže da je nastala šteta. U slučaju evidentne ili potencijalne štete od neočekivanog rasta uvoza dozvoljavaju se privremene mjere. WTO odgovara za efikasnost rješavanja sporova preko komisije za rješavanje sporova. GATS (Opšti sporazum o trgovini i uslugama) je novi sporazum liberalizacije trgovine uslugama. Zaključenjem Urugvajske runde pregovora formirana je Svjetska trgovinska organizacija (WTO). WTO. Urugvajska runda je zaključena 1994. god. usvajanjem Finalnog akta (od strane 111 zemalja), Sporazuma o osnivanju WTO. On je potpisan od strane 104 zemlje. Sporazum je stupio na snagu 1. januara 1995. god. WTO, za razliku od GATT ima status pravnog lica i posjeduje pravni okvir i kapacitet za poslove iz oblasti međunarodne trgovine. Zbog toga su članice WTO ozbiljnije poštovale dogovorena pravila ponašanja. Ciljevi WTO su rast dohotka i ekonomskog blagostanja, povećanje zaposlenosti i proizvodnje, razvoj trgovine, optimalno korištenje proizvodnih resursa itd. Poseban akcenat u oviru WTO se daje održivom razvoju. WTO je zadužena i za pitanja poljoprivrede, Sporazumom o poljoprivredi i smanjivanje protekcionizma u trgovini ovim proizvodima. Članice WTO su se obavezale na uklanjanje necarinskih barijere, a u drugoj smanjenje carina za 36% u roku od 6 godina (zemlje u razvoju za 12% za 10 godina). Prihvaćen je i Sporazum o tekstilu i odjeći koji obavezuje WTO da do 2005. god. preuzme nadzor nad trgovinom tekstilom. Opšti sporazum o trgovini uslugama obavezuje članice da u trgovini uslugama primjenjuju klauzule najvećeg povlašćenja. Rezultati koje postiže WTO u velikoj mjeri zavise od odnosa razvijenih zemalja prema svjetskoj trgovini. WTO ima zadatak da uoči nove vidove ograničavanja međunarodne trgovine i preduzme mjere za njihovo ukidanje. Probleme donose i regionalne integracije (EU, NAFTA, APEC i drugi), pa je jasno zašto WTO još nije polučila projektovane rezultate. Ali, nova nada je Milenijumska runda pregovora koja do 2010. god. mora pronaći rješenja za slobodnu cirkulaciju svjetske trgovine u novom vijeku. Naravno, svjetska finansijska kriza će u velikoj mjeri promjeniti odnos prema nekim protekcionističkim mjerama i podići nivo zaštite vlastite privrede. Ovo se posebno odnosi na bankarski sektor, poljoprivredu i subvencije strateških kompanija. Runda iz Dohe. Runda iz Dohe je počela u Kataru 2001. god. sa oko 150 država od kojih je preko 100 zemalja u razvoju uz pregovore o slijedećim temama: • • • • • • • Trgovina poljoprivrednim proizvodima je opterećena carinskim i necarinskim barijerama još od vremena protekcionizma. Usluge daju doprinos globalnom rastu i zaposlenosti više nego drugi sektori. Još uvijek postoje problemi zaštite intelektualne svojine, korišćenje falsifikata i kopiranje robe upotreba tehnologija bez plaćanja autorskih prava (poseban interes SAD u ovoj oblasti). Pregovori o pravilima zaštite stranih direktnih ulaganja.
61

• • • • • •

Sprečavanje sukoba između nacionalnih organa i trustova. Pregovori o transparentnosti javnih nabavki. Sporazum WTO o isporuci osnovnih jeftinih ljekova za siromašne zemlje zaustavile SAD. Zemlje u razvoju optužuju SAD i njihove farmaceutske firme. Pitanja iz domena elektronske trgovine. Pitanja zaštite životne sredine.

Rast spoljne trgovine EU je ključni faktor njenog razvoja. Još u vrijeme kada su evropske integracije bile samo ideje, smatralo se da će zajedničko evropsko tržište ostvariti mnogo bolje rezultate u razmjeni sa svijetom. Danas se interesi zajedničkog tržišta ostvaruju njegovom veličinom i rastom produktivnosti i konkurentnosti, ali nažalost i nekim protekcionističkim mjerama (posebno u poljoprivredi). Zbog toga se preostale prepreke slobodnoj trgovini moraju otklanjati, unapređujući liberalizaciju trgovine ukidanjem svih vidova ekonomskog autizma i samodovoljnosti.

4.5. Spoljnotrgovinska razmjena EU
Realni sektor ekonomije vjerodostojno predstavlja proizvodnja industrijskog sektora. Ne postoji zemlja koja ima razvijen i konkurentan industrijski sektor, a da pri tome nije razvijena u cjelini. SAD, EU i Japan su tipično industrijske zemlje. Drugo, industrijska proizvodnja je u korelaciji sa veličinom industrijskih kapaciteta, a oni su najbolji reprezent agregatne ponude. Dakle, agregatna ponuda je funkcija raspoloživih industrijskih i drugih realnih kapaciteta kojima se 102 realizuje ukupan nacionalni output (Burda i Viploš ). EU je kao globalna industrijska sila i značajan konstituent svjetske ekonomije. Njena ekonomija je zavisna od tokova svjetske trgovine. Dijagram 4.2. daje dugoročne trendove svjetske trgovine (izvedene iz kratkoročnih tromjesečnih tendencija).

Dijagram 4.2.: Dugoročna kretanja u svjetskoj trgovini (stope rasta) Iz dijagrama je vidljivo da su stabilne, ponekad i visoke stope rasta, karakteristične za duži vremenski period , posebno od 2002. god. Pad stopa rasta svjetske trgovine počinje 2008. god. Izbijanjem finansijske krize u SAD. Uglavnom, najveći svjetski trgovinski blokovi determinišu odnose u međunarodnoj razmjeni, u čemu je uloga Unije nezaobilazna. Pregled svjetske ekonomije za EU25 (u Zajednicu još nisu ušle Rumunija i Bugarska) ukazuje na povezanost ekonomija Sjeverne Amerike (SAD i Kanada), Azije (Kina i Japan) i Centralne, Istočne i ostale Evrope sa Zajedničkim evropskim tržištem. Učešće ostalih zemalja u trgovini sa EU je, i pored značajnih trgovinskih preferencijala, minorno. Kretanja svjetske trgovine prema izvoznoj orijentaciji je prikazano u tabeli 4.3.

102 Vidjeti u: Burda Majkl, Viploš Čarls, Makroekonomija, Centar za liberalno demokratske studije, Beograd, 2004. god., (poglavlje o ekonomiji ponude), str. 411-435.

62

4.6. Trgovinski sporazumi i sporovi EU i SAD
Osnove i pregled sporazuma EU i SAD. SAD i zemlje EU su dva najveća svjetska ekonomska bloka. Između njih postoji razvijena bilateralna saradnja na osnovu ogromne trgovinske razmjene i međusobnih investicija. Trgovinske veze ovih blokova utiču na ekonomsku dobrobit i otvaranje novih radnih mjesta u oba atlanska bloka. Transatlanska trgovinska razmjena i tokovi investicija prelaze dnevno preko milijardu dolara i čine oko 40% ukupne svjetske trgovinske razmjene. Ovi indikatori ukazuju na ogromnu povezanost, isprepletenost i sinergiju odnosa EU i SAD. Ona je rezultat mnogobrojnih sporazuma o međusobnoj saradnji, često obojenim političkim i nacionalnim interesima. I pored toga, neriješeni trgovinski nesporazumi nerijetko prerastaju u ozbiljne sukobe i ugrožavaju ekonomsku saradnju i dobre političke odnose. Ipak, trgovinska neslaganja nisu tolika da bi mogla dovesti do prekida trgovine između najvećih svjetskih trgovinskih 103 aktera. Trgovinski odnosi snažno determinišu ukupne ekonomske odnose što se potvrdilo u mnogim istorijskim slučajevima. Velika Britanija je npr. lakše podnijela poslijeratnu krizu zbog bliskih veza sa zemljama Komonvelta, dok su SAD postale vodeće po obimu trgovinske razmjene, upravo zahvaljujući posljedicama Drugog svjetskog rata. Sve evropske zemlje u postratovskoj obnovi nastoje ubrzati ekonomski rast. Ovo je dovelo do racionalnije podjele rada i korišćenja svih resursa u ostvarenju tog cilja. SAD imaju diplomatske 104 veze sa EZ od 1947. god. kao glavni potpisnici Opšteg sporazuma o carinama i trgovini (GATT). Sporazum je kreirao međunarodni forum promocije slobodne trgovine među zemljama potpisnicama. On reguliše 105 (smanjuje) carinske i necarinske kvantitativne barijere među zemljama potpisnicama. WTO mijenja GATT u mnogim njegovim funkcijama kao institucija nadzora međunarodnog sistema trgovine i razmjene. Odnose i ugovore između EU i SAD determinišu tri ključna okvirna dokumenta transatlanskih odnosa i to: ● Transatlanska deklaracija, ● NTA - Nova transatlanska agenda (plan) i ● TEP - Transatlansko ekonomsko partnerstvo. Tokom 1990. god. je usvojena Transatlanska deklaracija, koja je postavila temeljne principe dalje saradnje EU i SAD u ekonomiji, obrazovanju, nauci i kulturi. Poslije pet godina (1995) usvaja se NTA (Nova transatlanska agenda) i Zajednički akcioni plan EU i SAD kao okosnice daljeg partnerstva utemeljenog na promociji mira, stabilnosti, demokratiji i razvoju u svijetu, te napretku i stvaranju bliskih prekookeanskih veza. TEP (Transatlansko ekonomsko partnerstvo) je usvojeno 1998. god. u cilju uklanjanja tehničkih trgovinskih barijera i stimulacije multilateralne liberalizacije. Jer, dotadašnja praksa je ukazivala na brojna necarinska tehnička ograničenja koja su sputavala slobodnu trgovine EU i SAD. TEP objedinjava tržište rada i preduzetništvo, te afirmiše zajedništvo u oblasti zaštite životne sredine, zaštiti potrošača idr. EU ima pravo regulaciju cjelokupne trgovine fizičkim proizvodima koja se odvija na njenoj teritoriji, ali je za nju potpuno odgovorna. Pridruživanjem EU, članice prihvataju da svoja trgovinska prave stave pod jurisdikciju EU. Nijedna članica ne smije sama pregovarati o pitanjima spoljne trgovine. Organ za održavanje 106 trgovinskih veza u ime EU je Evropska komisija. Prema dogovoru, Vijeće ministara i Evropski parlament daju saglasnost i odobravaju pregovore koje vrši Komisija. Vijeće ministara i Komisija regulišu tarifnu politiku 107 EU i provode ostale mjere trgovinske politike. Pojednine zemlje imaju samostalne transatlanske ugovore sa SAD, posebno u međunarodnom letenju. Neke članice su zadržale bilateralne sporazume "otvorenom nebu“ sa SAD. Sporazumi daju pravo SAD da ukrcavanja putnika iz te evropske zemlje na njenoj teritoriji, uz isto pravo te zemlje na tlu SAD. Ovi sporazumi
Bivši francuski predsjednik Jacques Chirac je jednom konstatovao da se "trgovinski sporovi i različiti pogledi EU i SAD odnose samo na 5% ukupne trgovine između njih. To nije malo, ali se mora gledati šira slika i imati osjećaj perspektive u kojoj se to događa.“
103

Globalna ekonomija raste, stvarajući nova područja trgovine. To često izaziva podjele između Komisije i članica u nekim aspektima trgovinske politike. Jer, od prvobitnih 6 zemalja Zajednice broj se povećao na 15, zatim još 10 iz srednje i istočne Evrope i na kraju za još dvije zemlje. EU je postala regionalna integracija od 27 članova gdje nije lako postići jedinstvo u donošenju odluka iz domena trgovinske politike. 107 Definisano čl. 9. Rimskih ugovora: "EZ će se zasnivati na carinskoj uniji koja će regulisati svu trgovinu među zemljama članicama ukidanjem svih trgovinskih ograničenja u uniji i usvajanjem zajedničke carinske tarife svih članica prema trećim zemljama."
63

106

Zato SAD uvode carine od 100% na određene proizvode EU (svježe meso. da o ovim pitanjima ona treba da pregovara u ime EU. Problemi i nesporazumi koričćenja antidampinga. dolara godišnje. Najveće nesuglasice u trgovinskim odnosima SAD i Unije odnose se na trgovinu goveđim mesom (SAD oko 90% govedine proizvode genetski modifikovanom 109 hranom sa dodacima raznih hormona). Predsjednik SAD. Nesporazumi u podnošenju zahtjeva (specifičnosti u slučaju usvajanja pravila i odrednica). ne samo kao veliki trgovinski partneri. god. životinjske iznutrice i dr. trgovina pravima intelektualne svojine su razmatrana u okviru pregovora Urugvajske runde (WTO) završene nakon sedmogodišnjeg perioda krajem 1993. god. Tokom 1997. Zato nije iznenadila preoštra izjava koju je dao francuski ministar poljoprivrede Jean Glavany da su "SAD država koja ima najgoru hranu na svijetu. U 1989. Početak predstavlja zabrana upotrebe hormona kod goveda koji je uvela EU (osim za upotrebu u terapeutske svrhe). Tokom 50 godina pregovora i stvaranja trgovinskih sporazuma u okviru GATT i WTO došlo je do neslaganja između potpisnica u slijedećim oblastima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Pojave direktnog protekcionizma. 110 Specifična situacija je bila sa francuskim farmerima koji su posebno subvencionirani i konkurentski preferirani. Inače. EU i SAD su. Dogovori o pravima intelektualne svojine su obuhvatili zaštitu patenata. premijer zemlje koja predsjedava EU i predsjednik Evropske komisije održavaju sastanke po završetku određenog perioda presjedavanja (obično maj. Evropska komisija je pripremila plan EU na polju avionske industrije 108 i pripremila sporazume o saradnji na polju međunarodnog vazdušnog saobraćaja. U međuvremenu. god. Iako poljoprivreda neznatno učestvuje u ukupnom outputu EU i SAD. Druga pitanja kao npr. autorskih prava i industrijskog dizajna." Poslije ovoga i ne čudi što je zabrana uvoza govedine bila glavni izvor tenzija u trgovinskim odnosima EU i SAD. već kao iskreni geopolitički 111 saveznici uspostavili kontinuitet poslovnog dogovaranja. U 2002. 1996. Posebno su dugotrajni i teški pregovori o dampingu i subvencijama poljoprivredih proizvoda. pa se ne može tvrditi da je američki model prehrane zasnovan na adekvatnim pravilima. Ipak. god. Indirektni protekcionizam (korišćenje domaćih standarda u diskriminaciji pri oporezivanju ili davanja konkurentskih prednosti domaćim proizvodima. juni ili decembar). bez obzira što utiču na pojedine sporazume sa kompanijama iz trećih zemalja. Sud je potvrdio da je EU nadležna za međunarodne odnose sa drugim zemljama. Ovi blokovi njeguju i druge diplomatske odnose u vezi spoljnotrgovinske razmjene. god. 111 Tako npr. Seattle Post-intelligencer notes. luk. U pregovore EU i SAD često su uključene i razne etničke grupe koje smatraju da su njihovi planovi prioriteti pregovora.su suprostavljeni stavu Evropske komisije. Državni sekretar SAD i predstavnici Privredne komore redovne godišnje posjećuju EU. Sporovi vezani za genetski modifikovanu hranu i tehnološka prava nastavljaju da se dešavaju stvarajući rizike zastoja transatlanskih veza. WTO procjenjuje štetu američkih proizvođača govedine od oko 117 mil. Dalje. Oni su obavezali zemlje potpisnice na smanjenje piraterije i pronevjera. Narušavanje trgovinskih odnosa u subvencioniraju određenih proizvodnji. Evropska komisija je podnijela prijave protiv 8 zemalja a Evropski sud pravde presudio da su ovi bilateralni sporazumi sa SAD nezakoniti. SAD i Kanada traže savjet od WTO koja donosi odluku da zabrana uvoza ovako proizvedenog goveđeg mesa u EU nije zasnovana na naučnim činjenicama. Evropska komisija je pripremila plan EU na polju avionske industrije i pripremila sporazume o saradnji na polju međunarodnog vazdušnog saobraćaja. Predstavništvo trgovine SAD uočava nekoliko prekretnica ovog slučaja. Američki proizvođači su smatrali da EU podržava zabranu uvoza jer nije konkurentna na tržištu pa zbog toga uvodi trgovinski 110 protekcionizam.). tako da članice Zajednice poslije ove presude ne mogu stvarati sporazume sa trećim zemljama na polju međunarodnog letenja. Tako proizvedeno meso se izvozi u preko 150 zemalja. Za rješavanje sporova su podjednako zainteresovane i SAD i EU. sporove je sve teže identifikovati a ubrzanje tehnološkog razvoja stvara širok spektar potencijalnih sporova. Glavni sukobi. sir rokfort. god. 109 Michael Paulson. Protekcionizam je uobičajena tema neslaganja u pregovorima zemalja. dolazi do zabrane uvoza mesa životinjskog porijekla sa hormonskom ishranom što je dovelo do zabrane cjelokupnog uvoza američke i kanadske govedine u EU. Počev od 1985. 64 108 . oba partnera su zainteresovana da beskompromisno brane svoje pozicije. Nesuglasice su trajale godinama uz interesantne situacije u međudržavnim odnosima. U međuvremenu. sušena mrkva. jer iako u sferi međusobne saradnje imaju vlastite strateške interese oni ipak konstruktivno i mirno rješavaju sve međusobne sporove.

Evropa je bila centar bankarstva i tada imala oko 30 mlrd. god. Unija i SAD sprječavaju da trgovinski sporovi utiču na kvalitet i kvantitet ekonomije između blokova. Osnova sporazuma je uvoz klasičnim uvoznim dozvolama. ali treba reći da bi eventualna smjena dolara zbog izraženih slabosti uticala i na snagu evra. Veliki spor oko uvoza banana u EU je rješen 2001. dolara. 114 Izjava Premijera Rusije Medvedeva. Za nastavak saradnje i spriječavanje budućih trgovinskih nesporazuma je neophodno: ▪ ▪ ▪ Za EU i SAD nesuglasice ne smiju ugroziti saradnju i sklapanje budućih sporazuma.Trenutni odnosi i budućnost trgovine EU i SAD. Da bi došlo do vodeće uloge evra. pokazalo da dolar nije mogao zamijeniti funtu sterlingu sve dok investitori poslije II svjetskog rata nisu počeli ulagati u SAD. EU i SAD moraju raditi na usvajanju i razvoju socijalnog modela EU i novog visoko-tehnološkog razvoja SAD. Bez obzira na krizu. stopa ekonomskog rasta u EU bi morala nadmašiti stopu rasta u SAD. Iako su trgovinske i druge nesuglasice EU i SAD česte i medijski privlačne. kriza će donijeti određene promjene. Od šezdesetih godine prošlog vijeka tržišna privreda i carine kao protekcionistički instrumenti čine osnove ekonomija EU i SAD. god. god. Tačnije. Danas je najveći problem tretman hormonske ishrane goveda. EU i SAD moraju jačati autoritet WTO i smanjiti vrijeme rješavajna sporova od strane WTO. 1914. Prvog januara 1999. ali se iz njih najavljuju razgovori omogućim promjenama postojeće situacije. ovo stanje održava tražnju za dolarom i podiže mu vrijednost. ali to ne može ugroziti 113 strateško partnerstvo EU i SAD. Zato su EU i SAD zainteresovani za rješavanje međusobnih nesuglasica. Sve ovo (čak i u uslovima krize) dovodi SAD u povoljan ekonomski položaj na međunarodnom tržištu. obe strane trebaju raditi na simbiozi pozitivnih dostignuća svakog bloka. Komisija i Vlada SAD su napravile sporazum o tarifnom sistemu uvoza banana do 2006. I tada su mnoge evropske zemlje uvozile hranu i sirovine a izvozile kapitalna dobra. posebno od strane nekih nacionalnih ili interesnih lobija. Prije formiranja EU. Tada ih očekuje brže sklapanje novih sporazuma i smanjenje sporova. Uticaj dolara i evra na transatlanske odnose. Slično se predviđa i u eventualnoj zamjeni dolara i evra na mjestu vodeće svjetske valute. Ipak. zavisnost Evrope od svjetske trgovine nije bila ugrožena. a direktne investicije SAD u EU su dostigla 640. direktne investicije EU u SAD su dostigle 808. Ipak. informacione tehnologije i upotrebe ekonomskih sankcija u ostvarivanju političkih ciljeva. veze ovih blokova su ipak korektne. Prednost SAD je i u tome što imaju otvoren. dolara prihoda od godišnjih investicija. god. 114 izjave nisu egzaktne. Nesuglasice i sporovi se nastavljaju (vrijednosti i po nekoliko milijardi dolara). Tako se npr. 2002. konkurentan i dinamičan privredni sistem u kome ima mnogo registrovanih preduzeća koja na tržištu hartija od vrijednosti imaju vlastite finansijske instrumente za čiju kupovinu je neophodno posjedovati dolare itd.8 mlrd. 115 Za fundamentalne valutne promjene potrebni su veliki istorijski događaji koji dovode do ogromnih strateških regionalnih redistribucija dohotka i bogatstva. koja mora postati vrhovni autoritet u rješavanju svjetskih trgovinskih sporova. a EU nije u mogućnosti da utiče na jak tržišni položaj SAD. Ipak. Ta situacija je postala ozbiljan izazov za dolar. Ovaj iznos je značajno pao poslije Prvog svjetskog rata. bez obzira na trenutne 115 poteškoće. 112 65 . godine jedanaest evropskih zemalja je prihvatilo evro kao zvaničnu valutu. Ovo ukazuje na rast investicija i snažnu interakciju ekonomija koje sve više postaju međuzavisne. 113 How dangerous are Trade Disputes Between the EU and the US for Transatlatic Relations? Text by Romney Stewart. Ako evro zamijeni dolar i postane primarna svjetske valute to bi mogla biti velika promjena na globalnom planu. Dakle. najbolje potvrđuje ovu tvrdnju. SAD i dolar još uvijek imaju dovoljan potencijal da još određeni vremenski period obezbjede dolaru dominantnu monetarnu funkciju u svijetu. biotehnologije. ali bi djelovala i na u trgovinske odnose između EU i SAD. što je oko 61% ukupnih stranih direktnih investicija u SAD. da treba razmišljati i o drugim modalitetima međunarodnog monetarnog sistema. dolara. Krajem 2001. Međunarodni tokovi investicija su uvijek bili važan faktor globalnog rasta i progresa nacionalnih 112 ekonomija. najviše zbog velikih investicija oba ekonomska bloka. koju je dao povodom posjete Kini. O tome govore slučajevi globalnih investicionih preraspodjela od kojih se jedna dogodila krajem dvadesetog i početkom dvadeset prvog vijeka u Aziji (posebno u Kini). Iako finansijska kriza potresa ekonomiju SAD ona se još uvijek veličinom i značajem najvećeg svjetskog tržišta suprostavlja već izraženim stremljenjima drugih ekonomija da evro ili neka druga valuta preuzmu lidersku poziciju od dolara.3 mlrd.

INDUSTRIJSKA POLITIKA EVROPSKE UNIJE 5. Ona može predstavljati plansku i koordiniranu aktivnost državnih institucija u cilju izbora onih dijelova ekonomije ili industrije. Novi Sad. i internim kontroverzama s druge strane. dok je uže shvatanje fokusirano isključivo na klasične prerađivačke industrije (manufacturing). god. neminovne su negativne konsekvence koje se najviše odražavaju na industrijsku politiku. industrija. Kada se govori o polju djelovanja. Industriju u užem smislu možemo definisati kao skup preduzeća koja na određenom tržištu proizvode iste ili slične vrste proizvoda. 198 str. nema industrijskog razvoja bez tehničkog progresa. SAD su kao vodeća svjetska ekonomska sila razvijeno industrijsko društvo. 2007. Novi Sad. socijalnim ili tehnološkim politikama. Današnji pojam industrije je proširen i na polje najvećeg broja usluga. ona mora biti harmonizovana sa ostalim makroekonomskim politikama.5. isprepletenosti sa drugim ekonomskim. Industrijski razvoj podstiče tehničko-tehnološki razvoj. U nju su svrstane telekomunikacije. Global book. da se industrijska politika "prostire" i po skoro svim dijelovima komunitarnog prava. Uglavnom. ukazuje na brojne i snažne netržišne mjere industrijske politke. god. Kao njen Moderna industrijska politika se implementira u sklopu opšte ekonomske politike. sektora ili preduzeća. Tako je većina instrumenata politike konkurencije zastupljena u mjerama industrijske politike. Taj oblik privrednog razvoja je od industrije napravio lokomotivu ukupnog društvenog progresa. a s druge strane. Ovdje je naravno riječ o evropskom modelu industrijske politike. Kapitalizam i sloboda. Da bi ova aktivnost državnih 116 117 117 Friedman Milton. 196-198 str. Isto tako. konstituent. Ponekad. avionski prevoz i dr. Ipak. zastupa interese koji brane slobodu konkurencije.. Dakle. Milton Friedman smatra da je glavna karakteristika američkog društva njegov industrijski karakter. u praksi je teško pronaći optimum između konkurencije i monopola. bez obzira na činjenicu što je riječ o drugom privrednom prostoru. što utiče na to.. opšteprihvaćeni termini "industrijska revolucija" i "ubrzana industrijalizacija" prepoznatljivi u ekonomijama zapadnoevropskih država krajem devetnaestog vijeka ili ekonomijama obnove socijalističkih zemalja pedesetih godina prošlog vijeka. S druge strane. tj. Sve ovo govori o složenoj strukturi odnosa među modalitetima industrijskih politika. Koreju ili većinu najrazvijenijih evropskih država.1. Isto tako. 118 Friedman Milton. ali i suprotno. Tako su npr. ali i na opštu makroekonomsku situaciju. Sve navedeno ukazuje da je industrijska politika heterogena. 1997. industrijska politika nastoji stimulisati industrijski razvoj određenim netržišnim mjerama u industrijskom sektoru. Slično bi se moglo reći i za Japan. Analizirajući američku privredu Friedman nalazi da monopol preovlađuje mnogo više u industriji nego u drugim sektorima ekonomije i konstatuje da je teško navesti zadovoljavajuću objektivnu mjeru obima 118 monopola i konkurencije. Ove konstatacije. CID. kojima će se u budućnosti omogućiti tretman koji podrazumijeva određene privilegije u odnosu na druge grane. Često su čitave istorijske epohe dobivale nazive sa prefiksom industrijski. Ekonomika industrije. industrijska politika se tretira na nivou industrije. Ovakvo poimanje industrije se smatra širim. mogle bi se bez većih korekcija primjeniti i na evropsku ekonomiju. Ekonomski fakultet. za razliku od politike konkurencije koja se u svojoj genezi suprostavlja netržišnim ponašanjima. (u trećem poglavlju je elaborirana industrijska politika EEZ-EU). mnoge mjere politike konkurencije odnose se na kompanije iz industrijskog sektora EU. Kapitalizam i sloboda. Koncizan pristup u analizi industrijske politike izložen je u: Savić Ljubodrag. Global book. U suprotnom. ona inicira i aktivnosti koje bi stroga primjena principa konkurencije tretirala kao protekcionističke. u okviru industrije izbor se može ograničiti samo na određena preduzeća. Razvoj moderne civilizacije nije moguć bez brzih industrijskih promjena. koristeći ih selektivno i planski (i pri tome ne narušavajući pravila konkurencije). Osnove industrijske politike Privredne strukture razvijenih svjetskih privrede se temelje na razvijenom industrijskom kompleksu. industrijalizacija imaju važnu ulogu u razvoju tržišnih i netržišnih sistema. analiza Japana poslije pedesetih godina prošlog vijeka. Beograd. 66 . što prenaglašava industrijski sektor 116 ekonomije. 1997. god. s jedne strane. U tom smislu definišemo npr. industrije tekstila. mašina itd. Skup više industrija definisanih na ovaj način daje definiciju industrije u širem smislu.

Zato je pravi izbor instrumenata. Dalje. Treće. Kontrola cijena. prekomjerna primjena mjera industrijske politike dovodi čak i do negativnih efekata. proizvodnja u organizaciji države itd. industrijskom politikom se mogu kreirati zajednički nastupi na eksternim tržištima. tada se mjerama industrijske politike na određenom prostoru privlače dodatne investicije. dok je istovremeno. Instrumenti za provođenje industrijske politike se mogu sistematizovati na sledeći način: ▪ ▪ ▪ ▪ Sve vrste subvencija (izvoz. pod stalnim pritiskom GATT i STO radi snižavanja carinskih stopa. Prethodno ukazuje na svu složenost aktivnosti Unije na forsiranju pružanja različitih vidova pomoći industrijskim firmama. donošenje tehničkih standarda. javne nabavke. obima i vremena njihove primjene najvažniji zadatak kreatora industrijske i ekonomske politike. kreditna politika. stimulacije kod zapošljavanja. često zavisi od unutrašnjih. važnije od toga je izvršiti transparentnu selekciju industrija i kompanija koje će se pomagati ovim instrumentima (prema ciljevima planirane industrijske politike). poreska politika. ali sve češće i eksternih faktora. podrazumijeva se da su mjere usaglašene od najznačajnijih političkih aktera u određenoj državi a zatim verifikovane u parlamentarnim strukturama. Ima mnogo oblika netržišne podrške preduzećima. Komunitarna dimenzija između članica EU na polju industrijske podrške ispoljava se iz više razloga. investicioni itd. održivog razvoja i dr. Državne investicije. Ostali instrumenti. forsiranje naprednih tehnologija i revitalizacija istrošenih industija je ključni motiv implemetacije industrijske politike. uz podršku EU. neophodno je postojanje viših državnih interesa. Efektima ekonomije obima postižu se uštede. 67 . 119 Naravno. Industrijska politika se provodi na nivou članica i na nivou EU. politika deviznog kursa i druge fiskalne mjere i barijere. izgradnja infrastrukture. Naravno. i stimuliše ekspanziju i rast evropskih kompanija na svjetskom tržištu. Konačno. Drugo. visinom kamatnih stopa. zajednički usaglašenim djelovanjem svih nacionalnih politika se postižu veći efekti nego kada svaka država provodi vlastitu politiku. Poreske i spoljnotrgovinske olakšice. racionalnost proizvodnje i istraživanja itd. privilegije u investicijama. mogu naći mjesto u mjerama industrijske politike. u okvirima industrijske politke rješavaju se pitanja priliva i odliva kapitala. nesporno je da je većina mjera "pod lupom" politike konkurencije. sufinansiranje istraživačko-razvojnih projekata).). Sinergičkim djelovanjem smanjuju se paralelni troškovi bilo koje vrste (istraživački. dok se u najtežim slučajevima ugrožavanja tržišnih interesa Unije od strane drugih zemalja ili kompanija mogu primjeniti i kontra mjere. Koja će se mjera i u kom intenzitetu primjeniti. Prvo. subvencije. rješavanje problema zapošljavanja. Vidi se da su načini regulisanja industrijske politike brojni i raznovrsni. stalno se iznalaze rješenja koja ga održavaju konkurentnim u oštroj tržišnoj borbi na globalnom planu. Ipak.institucija bila opravdana. samo su neke mjere koje su u određenim vremenskim periodima koriste na zajedničkom tržištu. otvaranja malih i srednjih preduzeća itd. EU vrši superviziju unutrašnjeg. izdavanje dozvola i saglasnosti. Četvrto. Industrijska politika je često protekcionistička. uglavnom iz državnih finansijskih resursa. Ukoliko se takva makroekonomska kretanja regulišu npr. proizvodnja. Na tržištu EU. jednom od najdinamičnijih ekonomskih prostora na svijetu. koji potvrđuju da će 119 implementirane mjere doneti korist opštem ekonomskom blagostanju i makroekonomsoj stabilnosti.

2009. a prema nekim skeptičnijim teorijama i sam opstanak civilizacije. Iako se na prvi pogled radi o protivrječnim ciljevima. Njena suština se svodi na stvaranje uslova rasta 121 materijalne proizvodnje. koje se naziva strategija ekonomski održivog rasta i razvoja.8. Pored stalne harmonizacije fundamentalnih shvatanja i implementacije zakonske regulative između članica. Insistiranje na usklađivanju odnosa i interesa industrije. Ekonomske konsekvence agro-ekoloških mera u EU. Acta Economica. Za razliku od ranijeg perioda kada je uloga malih i srednjih preduzeća (MSP) u industrijskoj proizvodnji bila marginalizovana. Ako je čvršće 120 logično i društveno opravdano. Prioritet sadašnje industrijske politike EU je unutrašnje restrukturiranje koje treba dovesti do povećanja eksterne konkurentnosti evropskih kompanija.3. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. Bez istraživanja i inovacija nema rasta produktivnosti rada ni konkurenosti na domaćem i eksternom tržištu. Reakcija na ovakvu situaciju. Ekonomika poljoprivrede.. god. god. Beograd. kratkoročno i dugoročno sprječiti eroziju postojećih resursa i prirodne okoline.5. od kojih su najvažnije pravila STO. Jače povezivanje industrijske politike sa ekološkom i socijalnom politikom nije moguće efikasno provesti bez dodatnog ugrožavanja evropske produktivnosti. Banja Luka. Ekonomske konsekvence agro-ekoloških mera u EU. Banja Luka. Tako 2002. To evoluira novu strategiju održivog rasta i razvoja. pa i drugih komunitarnih politika sadrže komponente podrške MSP. stvorila je mnoge društvene i prirodne debalanse koji ozbiljno ugrožavaju svjetsku ekonomiju u bližoj budućnosti. Beograd. koji se ne može zamisliti bez ostvarivanja odgovarajućih stopa rasta. 2009. Ekonomski fakultet. donosi zaključke i stavove koji obavezuju sve relevantne faktore Unije na obavezu preduzimanja aktivnosti na rastu konkurentnosti. god. 121 O makroekonomskim aspektima održivog razvoja vidjeti u: Popović Goran. koji neće ugroziti procese reprodukcije u budućnosti. u podršku "maloj privredi" uključuje je se i Evropska investiciona banka i druge komunitarne institucije. ekologije i socijalnog sektora govori o namjeri komunitarnih organa da industrijsku politiku dodatno opterete. javlja se u vidu strategije. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. god. Nekontrolisana ekspanzija proizvodnih snaga u posljednjih stotinu godina. posebno u sferi inovacija.8. a zemlje članice donose vlastite programe. povećanju zaposlenosti i rastu životnog standarda. 2008. ili u Popović Goran. krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina prošlog vijeka ona postaju važan faktor "korekcije" devijacija koje se javljaju u industriji. br. know-how i preduzetništva. br. Ključna je forsiranje naprednih tehnologija koje industrijama i ekonomiji u cjelini pružaju konkurentske prednosti globalnog nivoa. 120 O održivom razvoju vidjeti u: Popović Goran. Zbog promijenjene svijesti o ulozi i značaju MSP u razvoju evropske proizvodnje i jačanju ekonomskosocijalne kohezije. koja imaju za cilj. 2008. 68 . a da se pri tome ne ugroze opšti društveni progres i dostignuti životni standard. Iz sopštenja se vidi da se evropska industrija i EU još uvijek suočavaju sa mnogim problemima. Novije faze industrijske politike Evropski Savjet na Samitu u Lisabonu 2000. zasnovane na lisabonskim ciljevima. ili u Popović Goran. Lisabonski samita sadži strategijske dimenzije. U novijoj fazi razvoja EU različitim aktivnostima se finaliziraju raniji ciljevi i dodaju novi koji se odnose uglavnom na harmonizacije u vezi sa politikom proširenja i preuzete eksterne obaveze. "Održivi rast i razvoj su najaktuelije globalne i civilizacijske teme naše epohe. Složenost zadatka zahtijeva multifunkcionalno djelovanje industrijske politike. god. Ekonomika poljoprivrede." U Saopštenju se insistira na jačanju uloge inovacija. rješavanje socijalnih pitanja u vezivanje sa zaštitom životne sredine idustrijskom sektoru nije poželjno (osim u slučajevima programiranog otvaranja novih radnih mjesta u MSP). Veliki broj programa u oblasti zajedničke industrijske politike i politike regionalnog razvoja. te stvaranja konkurentnog industrijskog kompleksa. Ovaj dokument otvara mogućnosti snažnijeg djelovanja EU. Tehnički progres je danas ključni faktor razvoja a inovacije motorna snaga tehničkog progresa. Acta Economica. Unija koristi različite komunitarne mere u ostvarivanju ciljeva industrijske politike. Evropska komisija izdaje Saopštenje "Industrijska politika u proširenoj Evropi". zaključci iz Lisabona su naišli na podršku zemalja članica EU. Ekonomski fakultet. bar sa razmišljanjem o navedenim problemima.

U tom smislu. pomoći industrijskim firmama je protekcionistički i obično se svodi na direktne subvencije ili davanje povlašćenog položaja u procedurama javnih nabavki i na drugi način. Nadležne institucije zemalja članica i Unije provode politiku razvoja malih i srednjih preduzeća koja se prema svojim obilježjima najčešće klasifikuju u sektor industrije. O ovoj temi vidjeti u: Rikalović Gojko. Beograd. Odlučivanje u birokratskim krugivima kao npr. kako je rečeno. god. Razvoj industrije u svijetu. CLDS. O razvojnim ciklusima vidjeti u: Đuričin Dragan. u slučaju Zajedničke poljoprivredne ili regionalne politike može donijeti probleme. istraživanje i razvoj. sa posebnim akcentom na strukturnu nezaposlenost. u gotovo svim fazama razvoja je bio pod određenom kontrolom vladinih institucija. Beograd. Sredstva se usmjeravaju u: jačanje konkurentnosti preduzeća. Zbog toga ne iznenađuje da i u nekim kohezionim projektima implementiranim regionalnom. većih šansi za prekvalifikaciju itd. god. ovaj sektor. Za održivi rast su namenjena sredstva za jačanje konkurentnosti i kohezije (radi rasta i zaposlenosti). Jedna od njegovih najvažnijih karakteristika je i u tome što u odnosu na ostale privredne oblasti apsolutno i relativno povećava svoje učešće u ukupnom broju zaposlenih. Teorijsko-metodološki pristup kreativnom kapitalu. Unija ulaže u naučni i 123 tehnološki razvoj pomaganjem naučno-istraživačkih projekata. svoje mjesto imaju i ulaganja u sektor usluga.. U cilju zaštite i upravljanja prirodnim resusrima sredstva se usmeravaju: konvergenciju manje razvijenih država. sredstva se koriste za: mjere CAP. 124 Ovi motivi su vidljivi u prioritetima EU za period 2007-2013. Često dolazi i do "političkih ratova" sa neistomišljenicima koji zastupaju principe konkurencije. CID. Beograd. uspješnije nego drugi. socijalni aspekt je veoma značajan i specifičan. Prekoračenja gornjeg nivoa subvencija od strane članica. Strateška prednost ovog sektora je strukturna fleksibilnost i mogućnost brzih promjena lokacija za pojedine firme ili kompletnih segmenata pojedinih uslužnih sektora. Zajednica želi da od svog tržišta napravi tehnološki najnapredniju tržišnu strukturu na svijetu. Makroekonomija: evropski udžbenik. Iz toga se može izvući zaključak da je kreiranje industrijskih politika nemoguće bez učešća državne birokratije. baš zbog velikih mogućnosti u smanjivanju 122 Makroekonomija tretira razvojne cikluse. god. Makroekonomija: evropski udžbenik. Ključne odluke i mjere u sektoru zaštite evropske industrije. ruralni razvoj. Pokretljivost pruža uslužnom sektoru komparativnu prednost nad ostalim segmentima industrije i drugim oblastima. Beograd. 2004. Centralizovanom politikom EU postižu se dodatni efekti u koncentraciji aktivnosti i otvaranju perspektiva da 124 Tako se smanjuje tehničko-tehnološki jaz prema SAD i Japanu. To su: održivi rast. objašnjena su u: Majkl Burda i Čarls Viploš. Ekonomski fakultet. Ovaj makroekonomski fenomen je sve prisutniji u najrazvijenijim ekonomijama a nezaposlenost postaje veliki problem ozbiljnih političkih struktura. preorijentaciju preduzeća na druge poslove. Karakter brži rast tehničkog progresa.Ovaj pravac djelovanja industrijske politike se odnosi na jedan od strateških ciljeva Unije. god. ribarstvo i zaštitu prirodne sredine. 2008. Dakle. zaštita i upravljanje prirodnim resusrima. može rješavati i probleme strukturne nezaposlenosti. str. Jedna faza se odnosi na opadajuće grane. Unija nastoji da u kontinuitetu unaprijedi poziciju administracije u ovoj i drugim oblastima. veću mogućnost zapošljavanja ženske radne snage. nerazumijevanje i netransparentnost. isplate novih subvencija (uz već prihvaćene isplate) dodatno ohrabruju kritičare koncepta miješanja države u privredni život. CLDS. Da bi se uspješno nosila sa najvećim konkurentima u proizvodnji visokih tehnologija. 109-120. god. Mogućnost brže reakcije u odnosu na promjene (uključujući i zapošljavanje). bez obzira na pozitivne efekte ovih aktivnosti. rezultatat su krupnih političkih dogovora i nagodbi. Usluge. ili u Majkl Burda i Čarls Viploš. Upravljanje pomoću projekata. samo su neke specifičnosti 125 firmi iz sektora uslužnih djelatnosti. Jedan od pravaca djelovanja 122 odnosi se na podršku industrijama koje su u fazi opadanja. U mnogim od njih učešće usluga u ukupnom DBP kontinuirano raste i već sada je veoma visoko. u tematskom zborniku: Ekonomska politika i privredni razvoj. Za razliku od ekonomsko-tehničkie diferencijacije ovog sektora. 2004. 69 . CID. Razvoj modernih društava potvrđuje trend ekspanzije uslužnog sektora. Ekonomski fakultet. jačanje EU kao globalnog partnera. Finansiranje naučno-istraživačkih projekata je važna mjera industrijske politike. ruralnom i segmentima Zajedničke poljoprivredne politke. građanstvo EU i administracija. rast konkurentnosti i zaposlenosti u regijama EU i za evropsku teritorijalnu saradnju. kako bi se ideje mogle realizovati brzo i efikasno. 123 Rikalović Gojko ukazuje na moć "kreativnog kapitala" u pokretanju ekonomije zasnovane na znanju. Sektor usluga ima važnu ekonomsku ulogu u razvijenim ekonomijama. obrazovanje i socijalnu politiku. niskokvalifikovane radne snage. ne iznenađuje komunitarna podrška razvoju uslužnih djelatnosti na jedinstvenom ekonomskom prostoru. 2006. prije svega sa SAD i Japanom.. te mogućnost rada na određeno vrijeme. Radi zaštite i upravljanja prirodnim resursima. 125 Pitanja nezaposlenosti.

Izuzetak su veliki infrastrukturni i tehnološki sistemi u saobraćaju. Karakterističan primjer su SAD i Japan. biotehnologije i otkrivanja novih materijala. EU će morati razvijati autentičnu politiku zasnovanu na bogatoj evropskoj istoriji i tradiciji u svim naučnim oblastima i značajnom fundusu naučnih otkrića koja su nastala na evropskom tlu. Tih godina dolazi do realizacije programa iz ove oblasti. usluge se razvijaju i u visokotehnoškim oblastima npr. koje se traže ne samo u sektoru usluga. Rusija. Ugovor iz Rima osnažuje potrebu jačanja konurentnosti razvijanjem vlastite tehničko-tehnološke osnove. evra godišnje i još dodatnih 4 mlrd. ova oblast se na nivou EU kreira četvorogodišnjim Okvirnim programima istraživanja i razvoja. ali u poslednje vreme i neke druge države. koje su na godišnjem nivou plasirane u članicama. treba imati u vidu činjenicu da se prioriteti u istraživanju novih tehnologija usmjeravaju u područja gdje evropski istraživači imaju određene prednosti u u dnosu na svjetske standarde i već izgrađene istraživačke resurse u zemljama Unije. Razvijaju se i strategijske tehnološke alijanse koje se osnivaju isključivo zbog razvoja visokih tehnologija iz oblasti informatike. EU mora usvojiti integralni dugoročni okvirni program naučnih istraživanja. Sredstva na nivou Zajednice su iznosila oko 4 mlrd. Bez toga nema ekspanzije brzorastućih privrednih oblasti ni ukupnog privrednog razvoja. Južna Koreja. 126 EU je već sada vodeća u mnogim tehnologijama. Nije riječ samo o novom zapošljavanju. evropskom prostoru mogu (uz SAD i još neke zemlje) donijeti lidersku poziciju u oblasti novih tehnologija. evra je respektabilan finansijski resurs u podršci modernizacijama i reformama vlastite industrije. nego i u ostalim oblastima. U Evropi je šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog vijeka vođena separatna nacionalna politika u ovoj oblasti. To su važne pretpostavke. projekata i programa racionalnosti. finansiranih od strane Unije i njenih članica. Sve se više ulaže u naučna istraživanja jer se takva ulaganja višestruko vraćaju i obezbjeđuju konkurentsku prednost u dužem vremenskom periodu. bogatu opštu kulturu i raznovrsnu tradiciju. Pri tome. Čini se da su učinjeni prvi koraci na stvaranju jedinstvenog tehničko-tehnološkog prostora i ostvarene pretpostavke da zajedničko evropsko tržište postane tehnološki najrazvijenije na svijetu. i na politički prihvatljiv način. Evropska komisija radi na usaglašavanju interesa različitih stručnih institucija kako bi se bezbolno. Može se konstatovati da tehničkotehnološki razvoj evropskog tržišta stalno indukuje porebe za najstručnim kvalifikacijama. Jedinstvenim evropskim aktom (1987) postavljeni su temelji novoj tehnološkoj politici Unije. Indija itd. a Evropska komisija kao izvršni organ. Kada je riječ o fleksibilnosti ulaska i izlaska u određenu privrednu oblast uslužni sektor ima prednost u odnosu na industriju. a veliki broj njih se nalazi u samom svjetskom vrhu. koji bi u nekim oblastima EU doveo na svjetsku lidersku poziciju. Ipak.nezaposlenosti. ove aktivnosti su još uvijek kontroverzne jer se pobornici politike slobodne konkurencije protive prekomjernom uticaju države. koje uz finansijsku podršku. MFP (Multiannal Framework Programmes) ili višegodišnji okvirni programi su instrumenti podrške istraživanjima i tehnološkom razvoju. već i prekvalifikacijama kojima se smanjuje stopa strukturne nezaposlenosti. u telekomunikacijama. Osamdesetih godina dolazi do promjena. objedinjavanja i efikasne upotrebe naučnih i istraživačkih resursa. EU ima vrhunski obrazovni sistem. gdje se zapošljava visokokvalifikovana radna snaga. telekomunikacijama ili sve razvijenijem sektoru finansija. oko 8 mlrd. ima obavezu harmonizacije državne politike. infiltrirala zajednička politika od koje Zajednica u budućnosti očekuje najviše domete. Kina. Ukupno. Tehničko-tehnološki progres je najznačajniji faktor razvoja razvijenih društvenih zajednica. EUREKA je program podrške razvoju visokih tehnologija u cilju smanjenja tehničko-tehnološkog zaostajanje Evrope za SAD i drugim zemljama. Smatra se da su ove fundamentalne tehnologije osnova daljeg razoja nauke i tehnologije a samim tim i pretpostavka tehničkog progresa. 126 70 . pa i centralni organi Unije iskazuju veći interes za probleme tehničko-tehnološkog razvoja. Međutim. U budućnosti. Organizaciono. Tehnika i tehnologija.

6 2.6%).6 1.2 5. Ta uloga se najbolje vidi u analizi rasta pojedinih industrijskih sektora.0 2.4 2. Riječ je dakle. do -4. Rezultati industrijske politike Industrijska politika EU daje pozitivne rezultate u razvoju industrijskog sektora. proizv.0 1.3 1.1.6 200 2 1. repr. 2 medija DF2 Koks.9 1.3 za preradu kože itd.3 6.3 11. proizvodnja radio.9 -4. prikazuje sektorske stope rasta proizvodnje u EU.3 2.3 5. TV i komunikacione opreme (rast 7.1 0.2 0.4 2.5 -2. pa sve do -6. papir i papirna 1 konfekcija DE2 Štampa.7%) i dr.2 0. ne mogu ni na zajedničkom tržištu EU ostvariti brži rast.1 0.8 0. god.3 0. upravo one proizvodnje koje imaju suficite spoljno trgovinske razmjene. da je riječ o proizvodnjama koje nisu razvojni prioriteti EU.0 2.5 2.1 3. 8 krzna DC1 Štavljenje kože. kao što su: proizvodnja mašina i opreme (prosječna godišnja stopa rasta 4. naftni derivati.5.9 5.5 2.4 0.2 3.1: Sektorske stope rasta proizvodnje (u%) Šifra Sektor Rudarstvo i eksploatacija kamena Proizvodnja 199 6 1.9 4.1 0.4%).9 4.6 3.3 2. štamp.0 3.4.6 Prosjek 20022007. i da su to sektori bez izvozne strategije.). nuklear.6 -4.4 0.5 3.3 3.9 5.2 3. koji neće biti perspektivni u budućnosti.9% za tekstil.2 200 7 1.1 0.0 0.8 200 1 3. Tabela 5.8 3.0 3. proizvodnja hemijskih proizvoda (rast 2. 2 7. od nemetala i .4 4. 3 gorivo DG2 Hemikalije i hemijski 4 proizvodi DH2 Proizvodi od gume i plastike 5 DI26 Ostali proiz.4%).5 4.6 1.1 3. proizvodnja motornih vozila i prikolica (rast 3. o izvozno orijentisanim sektorima. kofera 9 i torbi DD2 Drvo i proizvodi od drveta i 0 pluta DE2 Celuloza.3 9. bojenje.3 2. izdav.5 3.7 1.5 1.6 5.4 2. Granska komparacija sa spoljnotrgovinskim bilansom jasno potvrđuje hipotezu. Tekstil i grupa proizvodnji oko ove grane bilježe negativne prosječne godišnje stope rasta (od -2..5 0. posebno u restrukturiranju industrije i njenom prilagođavanju novim trendovima.4 2. da kompanije koje nisu opredjeljene za poslove na svjetskom tržištu.9 4. Očigledno je.4 1. Tabela 5.9 200 0 2.2 1.4 0.1 2. -3. Iz nje je vidljivo da su u periodu 20022007.4 0.3 2.3 -6.8 2.3 2.2 2.2 1.7 0.8 0.5 0.5 1.9 71 C D DA1 Prehrambeni proizvodi i pića 5 DA1 Duvanski proizvodi 6 DB1 Tekstil 7 DB1 Odjevni asortiman.9 1. ostvarile više sektorske stope rasta.3% za odjevni asortiman.

9 6.1 5.2 2. 3..4 2.7 2.6 25.0 3.1 1.7 7.0 1.2 16.4 4.9 DK2 Mašine i oprema 9 DL3 Kancelarijski uređaji i računari 0 DL3 Električni uređaji i aparati 1 DL3 Radio.4 2.5 0.8 7.5 0.3 7.6 1.7 2.7 6.7 3.6 3. oprema.1 4.9 3. 3 4. strujom.2 0.5 2. proizvodnja 6 DN3 Recikliranje 7 E F Snabdijev. 5 7. prikolice i poluprik.6 2. TV. 1 7.7 4.3 4.1 0.8 0.4 1.9 5.9 9.1 0.3 2.7 0. 3 6.6 5. Ostala oprema za transport DN3 Namještaj.0 0.9 1.9 1.r.2 6. gasom i vodom Građevinarstvo Izvor: Izvor: Commission staff working dokument on the European 72 .7 3.4 1.1 n.8 n.5 3.9 1.7 1. precizni i optički 3 instrumenti DM 34 DM 35 Motorna vozila.5 5.2 1.9 0.8 0. 7 3.5 10.7 9.9 16.3 1.8 2.1 0. 3.9 17.4 1.4 8.minerala DJ2 7 DJ2 8 Osnovni metali Proizvodi od metala 2.1 0. komun.7 0.2 1.1 6.0 0.5 1.r.7 5. 4 10.1 0. 2 aparati DL3 Medic.7 3.2 2.

Ancient Greek and Roman Martime Loans. DERETA. sprječavanja nelojalnih dogovora o cijenama i (ili) drugim tržišnim kondicijama. crpeći američka iskustva. povoljno dejstvo konkurencije u odnosima među tržišnim akterima je nesumnjivo.M. Ovim intervencijama su se bavile vlade mnogih zemalja u različitim etapama njihovog razvoja. Oxford Univesity Press. 73 . 2002. uglavnom o mjerama sprečavanja ograničavanja tržišnih sloboda ostalih tržišnih učesnika. 1974. 129 Vidjeti više u: Mokyr Joel. 2001. u Debits. NJ. zabranama uslovljavanja trgovine itd. na slobodnom tržištu se ostvaruje najoptimalnija alokacija raspoloživih društvenih resursa. James Buchanan. javlja se već osnivanjem EZUČ. Upravo oni su kroz vijekove uticali na ukupne društvene odnose i progres. saobraćaj i dr. Osnove politike konkurencije Početni razlozi nastanka Zajednice su ekonomske prirode. Ovaj odnos tržišnih aktera je fundamentalni interes svake moderne društvene zajednice. 1997. Princeton. pripajanjima (merdžerima i akvizicijama) i nedozvoljenim oblicima državne pomoći preduzećima. U tom kontekstu treba istaći značaj i domete Šermanovog zakona koji je još 1890. naučno utemeljen tržišni pristup je privilegija samo najrazvijenijih svjetskih ekonomija. Oxford Univrsity Press. pa čak i ratove.. Odnosi između ekonomskih subjekata na određenom prostoru bili su predmet interesa još od antičkih 129 vremena. Teoretski. seriozan i kompleksan.1. 128 128 O slobodama i tržištu vidjeti u: Fridrih fon Hajek. Beograd. Finance and Profits. The Economy of the Early Roman Empire. definiše se kao proces zaštite interesa pojedinih 130 ekonomskih subjekata i stimulisanja njihovih prava i izbora ponašanja koje vodi maksimalizaciji profita. One su ušle u partnersvo zbog stvaranja većeg tržišta koje bi se razvijalo na principu ekonomije obima i jednakosti u pristupu ujedinjenom tržištu. 133-151. Danas." Na osnovu nje se zasniva i ponašanje aktera na modernom tržištu. The Economics of the European Union. Novi Sad. John Kenneth Galbraith. nedopuštenim trgovinskim sporazumima. Međutim. ekonomije i politike. ovaj zakon je uveo red u mnogim oblastima američke privrede (željeznica. Beograd.. str. i u: Mike Artis&Frederick Nixson. Milton Friedman. i uopšte. Iako je preživjeo brojne kritike. And Geoffrey E. Studije iz filozofije. posebno SAD i EU. spajanjima. Antipod tom obliku organizacije tržišta je monopol. 2002. god. Za tržišne neusklađenosti (posebno u "laises faire") vezane su mnoge globalne krize koje su generisale i otvorene političke sukobe. bez obzira što pripada ekonomskoj istoriji predstavlja preteču antimonopolske regulative modernih kapitalističkih 128 privrednih sistema. Konkurencija uzima zamaha u 19. The McGrow-Hill Companies.6. Politika monopola dovodi do rasta cijena 127 O politici konkurencije vidjeti u posebnim poglavljima u: Richard Baldwin&Charles Wiplosz. jer su sve zemlje koje su pristupile ovoj asocijaciji imale jake interese da pomognu svojim proizvođačima. Kapitalizam i sloboda. Ipak. On guši slobode tržišta i slobode izbora i diktira uslove ponude prema raspoloživoj tražnji. Dakle. Temin Peter. U srednjem vijeku je razvijena trgovina u mnogim mediteranskim gradovima uticala na njihov razvoj. od strane privrednih subjekata svih zemalja članica. Kada se konkurencija posmatra klasičnom matricom. Oxford. ugroziti dalji razvoj evropske 127 ekonomije. u The Journal of Economic Perspectives. Dobro društvo-humani redosled. The Gifts of Athena: Historical Origins of the Knowledge Economy. winter 2006. Politika konkurencije EU je fokusirana na pojave koje (kad nisu pod nadzorom) mogu prouzrokovati nepotrebne gubitke na zajedničkom tržištu. Šermanov zakon. London. The Economics of European integration. Tek poslednjih decenija institucije EU nude originalnije inicijative i rješenja prilagođena specifičnoj dinamičnoj strukturi Unije.. Te pojave se manifestuju u zloupotrebi dominantnog položaja. Global Book. donešen u SAD. kao je jedna od najstarijih zajedničkih politika EU. 2004.). god. Politika konkurencije. Zalažu se za slobodno tržište i minimalnu ulogu države. vijeku da bi ekonomija 20-og vijeka u potpunosti egzistirala od slobodnog do relativno kontrolisanog tržišnog mehanizma. konkurencije na evropskom tržištu evoluira. Granice slobode. Gradovi koji su se nalazili na raskršćima trgovinskih puteva brže su se razvijali od drugih. 130 U makroekonomiji je poznata teorija o "realnim očekivanjima. PAIDEIA. pa nije neobično što su teme o širenju tržišta našle svoje mjesto još u ranoj fazi njenog postojanja. POLITIKA KONKURENCIJE EVROPSKE UNIJE 6. riječ je. ali i ranije. Grmeč-Privredni pregled. konkurencija se sagledavala iz dva protivrječna ugla: stalne potrebe za što većim slobodama u ponašanju subjekata na određenom ekonomskom prostoru i čestih intervencija prema toj istoj slobodi. Beograd. Croix S. U međuvremenu. 2002.. Idealno ekonomsko ponašanje tržišnih aktera bi se moglo pronaći u tržišnom stanju "savršene konkurencije"koje ne postoji. Sweet and Maxwell. 2007.

stvaranja monopolskih ekstraprofita i "gušenja" drugih tržišnih aktera. koji ugrožavaju slobodnu konkurenciju. Saglasno tome. Sudari ovih ekstremnih koncepcija u poslednjem vijeku su bili najizraženiji na najrazvijenijim tržištima SAD i Evrope.) firmama koje razvijaju softver i žele svoje proizvode učiniti kompatibilnim sa operatvnim sistemom.2. Ipak. plasmana. onda iz grupe oblika organizacije tržišta. Tako politika konkurencije uspostavlja ravnotežu između izvornog svojstva i potrebe za koncentracijom. Ukoliko je riječ o tržištu proizvoda monopol podrazumijeva prisustvo samo jednog proizvođača i visoke barijere ulaska za druge tržišne aktere. politika konkurencije štiti učesnike na tržištu od njih samih.3. Opšti zakonodavni okvir Zakonodavstvo EU iz oblasti politike konkurencije je sveobuhvatno i specifično. Primjenu nejednakih uslova za iste poslove kod različitih poslovnih partnera. preporukama. tehničkog razvoja ili investicija. koja pored izvršnih funkcija ima dio sudskih ovlašćenja. Zato politika konkurencije. Iznosi izrečenih kazni su u stotinama 131 miliona evra. kaznene mjere se mogu izreći i u nekim nedozvoljenim slučajevima pružanja državne pomoći. Neke preporuke i pravilnici nisu obavezujući. Uslovljavanje sklapanja ugovora prihvatanjem dodatnih obaveza koje nisu vezane za predmetne ugovore. racionalizacijom i rastom tržišnog učešća u cilju maksimizacije profita. Kada je riječ o direktivama. pravilnicima itd. Monopol ostvaruje ekstraprofit kroz razliku monopolske cijene i monopolskih troškova.proizvoda i usluga. a troškovi proizvodnje što niži u odnosu na tržišne. to je želja svakog ekonomskog subjekta na slobodnom tržištu. ne samo u tekstovima Ugovora o osnivanju. spajanja i pripajanja kompanija koje posluju na tržištu EU. Ograničenje ili kontrolu proizvodnje. Kada kažemo monopol. zabranu ili djelimično ograničavanje sporazuma između preduzeća. U Ugovoru o osnivanju Evropske zajednice decidno je precizirana problematika zaštite konkurencije zajedničkog tržišta. EU je kaznila Majkrosoft sa blizu 900 miliona evra. Član 81. ova institucija izriče kazne prekršiocima politike konkurencije i onima koji narušavaju funkcionisanje zajedničkog tržišta. Regulatori EU su ocijenili da je Majkrosoft naplaćivao nerazumne cijene (do oktobra 2007. Komisija je najznačajnija ustanova implementacije ove politike. kao zajednička politika na nivou EU sa mehanizmom regulacije (naravno u određenoj mjeri) ograničava slobodu ponašanja tržišnih subjekata. Tako članovi 81. Ona stvara i druge ekonomske deformacije. Monopol je oblik tržišne strukture u kome na strani ponude postoji samo jedan ekonomski akter. 77-82 i 83-85. Osnovu zakonodavstva čini Ugovor o osnivanju EU. do 89. god. Međutim. Dakle. nego i drugim komunitarnim regulacijama. koji mogu uticati na trgovinu među članicama i spriječiti. direktivama. ne možemo isključiti ni duopol i oligopol. god. U njemu se posredno i neposredno reguliše ova problematika (najznačajniji članovi 3. jer novčani kazneni iznosi mogu ići i do 10% godišnjih prihoda. Podjelu tržišta ili lanaca snabdijevanja. Ovo se posebno odnosi na: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Neposredno ili posredno utvrđivanje kupovnih ili prodajnih cijena ili drugih uslova razmjene. Već je naglašena hibridna uloga Komisije. vlade država članica ili centralne institucije Zajednice). i potrebe da se ta ista konkurencija zaštiti od monopola. I na kraju. ograničiti ili narušiti konkurenciju zajedničkog tržišta. 74 131 . koje tužene firme ostvare u cijelom svijetu. U EU ovo je zadatak centralnih organa i administracije. Ugovora smatra nespojivim sa zajedničkim tržištem sve sporazume i odluke između preduzeća i udruženja preduzeća ili dogovovorene prakse među njima. Inače. monopol teži ostvarivanju ekstraprofita tako što redukuje nivo proizvodnje u U februaru 2008. Evropski sud pravde ima formalnu nadležnost za rješavanje sporova između institucionalnih aktera Unije (to mogu biti firme. iako ukazuju na stavove najviših institucija Unije prema narušavanju politike konkurencije. tretiraju pitanja koja regulišu konkurencijsko pravo. njih donose Savjet i Evropska komisija. Ovo je najveća kazna izrečena jednoj kompaniji. Tržišne strukture i mjerenje koncentracije na tržištu Tržišne strukture. Razlog je činjenica da je ova američka korporacija od rivala naplaćivala previše za informacije o softveru. 24. Sankcije se uglavnom izriču za zloupotrebu dominantnog položaja. kojima se narušava funkcionisanje zajedničkog evropskog tržišta. 6. s jedne strane. Tendencija monopola je da monopolska cijena bude što veća. Riječ je o pravnim aktima koji se nalaze. i prva koju je EU izrekla zbog antimonopolskog ponašanja. 6.

1933 i Robinson. Već je rečeno da monopol karakteriše prisustvo samo jednog proizvođača. ali su još uvijek značajne. Koncentracija tržišta je najvažnije mjerilo određivanja tržišne strukture. Nema barijera ulaska i 133 izlaska.000) sa prosjekom od oko 20 zaposlenih po jednom preduzeću. The Economics of Imperfect Competition. Stepen koncentacije je manji nego kod monopola. veoma slična monopolu.. Duopol je tržišna struktura od dva učesnika. Niko od konkurenata nema bitan uticaj na formiranje cijena i količinu prodatih proizvoda. suprotno diversifikaciji. 75 132 .zavisnosti od svojih interesa i "ucjenjivački" djeluje prema tražnji. posebno kada je riječ o tržištu na kome je prisutan veći broj jakih proizvođača. ali je nešto veći u odnosu na oligopol. ali i monopolu. Kriva koncentracije ili Gini koeficijent. Tržišna koncentracija. Generalno. pa čak i monopolska. Zato Unija prati nivo koncentacije određenog tržišta i nivoe učešća pojedinih tržišnih aktera. što se konačno negativno reflektuje na 132 ukupan output i društveno blagostanje. trustova i multinacionalnih korporacija u narušavanju osnovnih principa konkurencije. The Theory of Monopolistic Competition. Za mjerenje koncentacije tržišta postoje različite metode. čak i neskrivene tendencije eliminacije što više konkurenata i želju da takva tržišta dugoročno transformiše u duopolska. sa barijerama ulaska na tržište. dolazi do visokog stepena koncentracije privrednih aktivnosti. Ovi oblici organizovanja tržišta su predmet kontrole politike konkurencije. Chambrlen. tržište obuće u EU je izuzetno fragmentirano i konkurentno. Tržišna koncentracija je funkcija broja preduzeća koja konkurišu na nekom tržištu i njihovih pojedinačnih tržišnih učešća. Stepen diferenciranosti ulaznim barijerama je sličan oligopolu. na globalnoj sceni su prisutne pojave diversifikacije privrednih i finansijskih aktivnosti. Trendovi kretanja od stanja perfektne konkurencije ka monopolu daju negativne efekte. Herfindal Hiršmanov indeks (HHI). Na njemu egzistiraju hiljade preduzeća (blizu 20. I. Na taj način. 1933. ali trend pod pritiskom globalne konkurencije ide prema pripajanjima i spajanjima firmi u cilju kontrole što većeg procenta tržišta. Razlika je samo u tome što na strani ponude postoje dva tržišna subjekta. većina tržišnih subjekata teži ka većoj koncentraciji. Već je rečeno da su duopol i oligopol tržišne strukture bliske monopolu. I ovdje postoji identifikacija prema tržišnim strukturama: Perfektna konkurancija je struktura velikog broja konkurenata koji proizvode homogen proizvod. Ovo govori o potrebi ozbiljnog pristupa EU u oblasti antimonopolske politike. realne tržišne strukture najčešće gravitiraju u osnovnim teorijskim modelima. Tendencije prema monopolima su pojačane u toku poslednjih decenija. Racio koncentacije za 4 ili 8 vodećih konkurenata. Barijere ulaska i izlaska na tržište su manje nego kod monopola i oligopola. 133 Npr. Antimonopolski zakoni sprječavaju ambicije kartela. Do osamdesetih godina prošlog stoljeća. Sličan je oligopolu je koncentracija tržišta veća. Indeks reciprociteta uzima u obzir broj preduzeća u grani kao osnovu utvrđivanja stepena koncentracije: IR = 1 / n gdje je n: broj preduzeća na tržištu Postoji i teorija monopolističke konkurencije koju su afirmisali Čembrlen i Robinson (1933) u: E. Oligopol odražava stanje manjeg broja konkurenata značajnog tržišnog učešća. Oligopol je tržišna struktura u kojoj se na strani ponude nalazi manji broj konkurenata koji imaju značajno učešće u tržišnom potencijalu. Duopol je tržišna struktura. iako se u praksi rijetko sreću u čistom obliku. i to: ▪ ▪ ▪ ▪ Indeks reciprociteta. To se posebno odnosi na oligopol manjeg broja učesnika koji na razvijenim tržištima ima stalne. prije svega u rastu cijena i redukciji proizvodnje. Ipak.

za 1. Pizetti E. Libreria Eredi Virgilio Veschi. Racio koncentracije za 4 ili 8 vodećih konkurenata (CR4 / CR8) je prosti zbir procentualno izraženih 134 tržišnih učešća 4 najveća tržišna aktera. 135 134 76 .000 tržište je koncentrisano.Problem u primjeni ovog pokazatelja je u tome što je moguće poći od pogrešne pretpostavke da veći broj preduzeća na tržištu automatski oslikava manji stepen koncentracije. To je visok stepen koncentracije. Ovaj pokazatelj se izračunava pomoću slijedeće formule: 136 HHI = ∑ ( Si ) . p.1. 136 HHI indeks je dobio ime po ekonomistima Oris C. prave se poklapaju). Perfektna konkurencija podrazumijeva da svi akteri imaju jednaku tržišnu snagu i predstavljena je linijom od 45 stepeni. Tako se dobije krivulja koja se upoređuje sa krivom (pravom linijom od 45 stepeni) jednakih tržišnih učešća. 1955. god. koje se vrše za institucije Unije. ali i drugim zemljama. 124-126. Hiršmanu koji je indeks pronašao ranije. a zatim se vrši njihovo kumuliranje. t =1 N 2 gdje je: Si-tržišno učešće i-tog konkurenta U SAD četiri najveća proizvođača proizvode preko 90% automobila. i u: Gini Corrado. U stanju monopola. a suma CR8 veća od 70%.. i dobijene krive. Za razliku od CR4 ili CR8. Razvio ga je italijanski statističar Corrado Gini 1912. reprintovano u Memorie di metodologica statistica. Uobičajeno je da. kriva koncentracije se poklapa sa donjom horizontalnom i desnom vertikalnom osom. proizašao iz Lorencove krive distribucije. predstavlja grafički prikaz Gini keficijenta. Dakle. Odmah na početku treba naglasiti da HHI koristi za utvrđivanje stepena tržišne koncentracije u EU i SAD. od najmanjeg do najvećeg. Uz to. Dijagram 6. Salvemini T.1. Tada Gini koeficijent ima maksimalnu vrijednost 1. HHI zavisi od ukupnog broja tržišnih aktera. pa i u sporovima iz oblasti politike konkurencije HHI pojavljuje kao službeni parametar. 1921. za HHI<1. Jer. ova metoda ne razlikuje pojedinačna tržišna učešća svakog aktera. To znači da se prilikim davanja saglasnosti. Model rangira učešća učesnika. Isto tako.: Gini koeficijet 135 Herfindal-Hiršmanov indeks (HHI) je najpouzdaniji pokazatelj za izračunavanje koncentracije tržišta. Ako je Gini koeficijent odnos između idealne krive koncentracije. Measurement of Inequality and Incomes. koja označava stanje slobodne konkurencije. I CR8 ima ozbiljnih nedostataka. On je analitički instrument u zvaničnim analizama koncentracije.000 tržište je umjereno koncentrisano. Kriva koncentracije je osnova za izračunavanje ovog koeficijenta koji prikazuje nejednakost u tržišnoj snazi svih aktera.000<HHI<2. tada za stanje slobodne konkurencije Gini koeficijent iznosi 0 (krive. ed. nije jasno zašto su za njega uzeti reperi od 4 i 8 najvećih tržišnih aktera a ne neki drugi.000 tržište je nekoncentrisano. 31. Gini koeficijent koncentracije tržišnog učešća se kreće u rasponu od 0 do 1. The Economic Journal. to je prekomjerna (neželjena) koncentracija. a za vrijednost HHI>2. Rome. ukoliko je CR4 kao suma procentualno izraženih tržišnih učešća za 4 firme sa najvećim učešćem veća od 50%. HHI koristi i Antimonopolska komisija SAD u postupcima 137 donošenja odluka o odobravanju ili odbacivanju ugovora u spajanjima i pripajanjima. u: "Variability and Mutability". Dijagram 6. Herfindalu koji je prvi pristupio njegovom korišćenju u analizama koncentracije u industriji i Albert O. Kriva koncentracije ili Gini koeficijent je pokazatelj izračunavanja koncentracije tržišta. Tako npr. tj. 137 Prema njoj su utvrđeni limiti za ocjenu tržišne moći.

dok mu vrijednost raste povećanjem diferencijacije u veličini tržišne moći. Ovo je posljedica kvadriranih tržišnih učešća kompanija veće veličine. Problem u izračunavanju stepena koncentracije po ovoj metodi je u tome što je veoma teško obezbjediti relevantne pokazatelje za sve tržišne aktere na nekom tržištu (za ona sa većom disperzijom riječ je o hiljadama preduzeća). Očigledno je. ostatak od 10% tržišta odnosi se na dvije firme sa po 5% učešća). uzmu dva slučaja u kojima četiri vodeće firme imaju jednako tržišno učešće 90% i to: prvi slučaj da četiri vodeće firme imaju jednako tržišno učešće od po 22. a drugi slučaj da vodeća firma ima 60%.18 (ili između 1000 i 1800) tržište je umjereno koncentrisano.2 (tj. 138 Na ovom primjeru. a HHI običan Herfindal-Hiršmanov indeks.000 tržište se nalazi u stanju oligopola ili duopola. i iznosi 3950.Iz formule je vidljivo da je maksimalna vrijednost ovog indeksa 10.5% svaka. Statistička varijansa V se izračunava pomoću slijedeće formule: V= ∑ (Si − n ) i =1 n 1 2 n U praksi se često koristi normalizovan HHI čija se vrijednost kreće u rasponu od 0 do 1. Što je vrijednost HHI bliža vrijednosti 10. a u drugoj će HHI biti 3910. Ako je HHI* između 0. HHI možemo uporediti sa raciom koncentracije četiri vodeća konkurenta. HHI je prvom slučaju 2075. Vrijednost HHI pada rastom broja konkurenata na tržištu. 77 . U prvom slučaju postoji tendencija ka perfektnoj konkurenciji. Pored opšte formule HHI se izražava i na slijedeći način: HHI = 1 + nV .000). dok je u drugom slučaju veći. dobiće se precizan HHI. a izračunava se: HHI * = HHI − 1− 1 N 1 N gdje je: N broj preduzeća na tržištu. a V je statistička varijansa.1 i 0. n gdje je: n-broj preduzeća.18 (ili iznad 1800) koncentracija tržišta visoka. Kako do toga dolazi? Ako se npr. Za prvu varijantu HHI će iznositi 2035. Dakle. ova dva tržišta su kao tržišne strukture potpuno različite. Komparacija prezentiranih verzija ukazuje na činjenicu da manji tržišni akteri ne utiču značajnijje na promjene HHI. dobićemo različite nivoe koncentracije. Granica umjerenog i visokog tržišnog koncentrisanja može biti i 0. Ako je npr. preostalih 10% tržišta može biti podjeljeno tako da ih pokriva 10 firmi sa po 1% tržišnog učešća. HHI* ispod 0. dok je za HHI* veći od 0. ispod 1000) onda nema koncentracije. dok u drugom slučaju tržište ide u 138 pravcu monopola. a kvadrat od 100 iznosi 10.1 (tj. Glavna prednost HHI je to što daje veću težinu većim kompanijama. 2000). HHI ukazuje na nedostatak konkurencije u drugoj tržišnoj strukturi. Vrijednost HHI se smanjuje povećanjem broja konkurenata. U ovom primjeru. I ovdje manja vrijednost indeksa upućuje na nižu konkurenciju.000 i da je to vrijednost koja odražava stanje monopola (monopol podrazumijeva učešće samo jednog učesnika od 100%. bez obzira na eventualni nedostatak podataka o manjim akterima. U oba slučaja CR4 je 90. a slijedeće tri po 10% učešća (u oba primjera. da samo ukoliko je poznata vrijednost tržišnih učešća velikih preduzeća. Iako imaju istu vrijednost CR4.

Ali.18. Od 1982. jer ih upozorava na eventualna kršenja antimonopolskih propisa. Zbog toga treba imati na umu da su pokazatelji koncentracije tržišta različiti od grane do grane i nikako se ne mogu generalizovati. 139 Npr. u konkretnom slučaju raste koncentracija i dolazi do promjena na tržištu. Problem u određivanju vrijednosti HHI je dostupnost informacija o vrijednosti tržišnih učešća svakog tržišnog aktera. 139 dok se poslije spajanja njihov doprinos HHI predstavlja kvadratom binoma. ili na bilo koji drugi način) direktne ili indirektne kontrole nad cijelim ili dijelom jednog ili više drugih 140 preduzeća (kontrola podrazumijeva odlučujući uticaj). to ne bi djelovalo na smanjenje cijena. Ako je HHI iznad određenog praga. HHI koristi i antimonopolska komisija SAD radi procjenjivanja promjena strukture tržišne moći poslije spajanja i pripajanja. ona bi sa aspekta zakonodavstva koje reguliše spajanje firmi u EU bila relevantna (jer je promjena ∆ veća od 0.U postupku spajanja povećava se opasnost od ugrožavanja konkurentnosti ako HHI poraste za više od 100 na umjereno koncentrisanom tržištu. Koncentracija se javlja i u slučajevima zajedničkih 141 ulaganja na dugoročnoj osnovi koja imaju funkcije autonomnog ekonomskog subjekta. O ovim pitanjima brinu i antimonopolske komisije kada donose odluke iz svoje nadležnosti. ali sada HHI iznosi 16.17. Poslije integracije oni imaju tržišno učešće od 4%. sve zavisi od karakteristika industrijske grane. Dakle.1. Tada preduzeća mogu i sama izračunati svoja tržišna učešća prije i poslije spajanja ili pripajanja i tako izbjeći nepotrebne troškove. kao rezultat tog spajanja. ili ∆). Vodič je koristan za preduzeća koja namjeravaju da ostvare eksterni rast. Istu metodu primjenjuju i antomonopolska tijela EU ili SAD.14 kompanija x kupi akcije firme y i napravi novu tržišnu koncentraciju čiji je indeks 0. tada se ne posmatra marginalno povećanje indeksa. dok je u EU zabrinjavajući nivo promjena od 0. Tako npr. tržište putničkih aviona na kojem nema potrebe za demonopolizovanjem i razbijanjem dostignutog stepena koncentracije. ako imamo integraciju 2 tržišna subjekta koji prije integracije imaju tržišno učešće od po 2%.4. 140 Član 3. posebno kada se preduzeća odluče da uđu u procese fuzije sa namjerom da u budućnosti ostvare efekte eksternog rasta. ako pri koncentraciji 0. a kompanije visokog učešća mnogo veći ponder u izračunavanju HHI. 6. Komisija je izdala Upustvo kojim su utvrđene granične vrijednosti ocjenjivanja uticaja spajanja i pripajanja na strukturu tržišta SAD. Postoje tržišta koja su značajno monopolizovana. i matematička promjena pri ovoj operaciji je vrlo uočljiva. za procjenu uticaja spajanja imamo dva momenta: prvi. smatra se da je tržište visoko koncentrisano. rast tržišne koncentracije poslije spajanja. Npr. ako je HHI nakon spajanja veći od 1800 i ako je njegov rast veći od 100 tada postoji izraženo koncentrisanje tržišta. Ako je poslije spajanja HHI od 1000 do 2000 i ako spajanje doprinosi rastu HHI većem od 100. Kada bi se takav presedan zaista i dogodio.025). Ministarstvo pravosuđa SAD. kao npr. Herfindal-Hiršmanov indeks (HHI) kao metodu koriste institucije EU i SAD. akteri niskog tržišnog učešća imaju mali uticaj na rezultat HHI. njihov HHI iznosi 8. koncentracija prije spajanja i drugi. Savezna komisija za trgovinu i glavni državni zastupnici koriste HHI za mjerenje koncentracije tržišta i uočavanje promjena i ocjenjivanja njegove konkurentnosti. ili za više od 50 na visoko koncentrisanom tržištu (delta-∆). Jer. god.2 ECMR 141 Član 3 ECMR 78 . Ipak. HHI je značajan pokazatelj za utvrđivanje stepena koncentracije. Primjena HHI u ocjeni spajanja i pripajanja (EU i SAD) Upotreba HHI u SAD. Vijeće EU je 2004. Korišćenje HHI od strane Evropske komisije. tada se vrši naknadna procjena promjene na strukturu tržišta. statusna promjena ne bi bila značajna u smislu poštovanja zakonodsavstva o spajanju u SAD (jer je ispod 0. Ako je poslije spajanja HHI manji od 1000. u situaciji kada je indeks već dostigao koncentraciju od 0. Ovaj prag kod SAD najčešće iznosi 0.18). šta se događa sa vrijednostima HHI u situacijama kada se preduzeća spajaju ili pripajaju? Pored toga što dolazi do faktičkog rasta koncentracije na tržištu. rast kvaliteta i drugih pozitivnih ekonomskih pokazatelja. Ovdje se postavlja pitanje. Prije spajanja učešće se zajedno predstavlja kao zbir kvadrata dva preduzeća. kupovinom hartija od vrijednosti ili imovine. ali i gubitak vremena. Koncentracija se javlja spajanjem dva ili više preduzeća i sticanjem (od onih koji već kontrolišu najmanje jedno ili više preduzeća. No.025 (razlika između dva stanja. i dolaze do sličnih rezultata. Ipak.

Komisija 2005.“ Dalje. pa i ispod 40%. a ukazi od strane sudova i dalje relevantni. veličina učešća i nivo koncentracije su samo indikativni parametri dominantnog položaja.proglašavanje nespojivog. god. Fazi I (u roku od 20 radnih dana nakon prijave) ili u Fazi II 143 (u roku od 65 radnih dana poslije početka te faze). Komisija 2004.2 ECMR. ukupni nivo koncentracije tržišta itd. Za EU dominantnost je centralna tema kontrole spajanja. u postojanju tzv. Ovo se ne odnosi na situacije kada spajanja mogu proizvesti kolateralne efekte i koordinirano djelovanje spojenih kompanija. Prijedlozi za modifikacije prijavljenog spajanja se podnose u tzv. Ti slučajevi se mogu odnositi na spajanja potencijalnih učesnika na tržištu malog udjela. god. kada Komisija uočava probleme. Dakle.. tj.2 ECMR definiše standarde ocjene. (L 24) 1 (Zakon o spajanju ili skraćeno ECMR). ovi pokazatelji služe za određivanje učešća i stepena koncentracije. antikonkurencijski efekti na tržištu. Dakle. god. objavljuje „Vodič za procjenu horizontalnih spajanja na osnovu Zakona o kontroli koncentracija između preduzeća. Komisija rijetko uočava narušavanje konkurencije kada se HHI poslije spajanja kreće od 1000 do 2000 i ukoliko je ∆ ispod 250. Komisija smatra da je teško naći bilo koji nivo HHI i ∆ koji jasno selektuje slučajeve koji narušavaju ili ne narušavaju konkurenciju. Tržišno učešće i koncentracija ipak daju preliminarne informacije. Spajanja učesnika sa učešćem od 20-25%.. 143 Prema čl. Komisija obično analizira veliki broj svojih posljednjih odluka i informacija sa tržišta EU. spajanjem inovativnih 142 142 2004. a za provođenje je zadužena Komisija. Tako HHI u kombinaciji sa ∆ efikasno identifikuje probleme koncentracije proizašle iz spajanja. Član 2. Na osnovu njih. ali i onda kada oni ne postoje. U Vodiču se ukazuje na specifična tržišna stanja. pored HHI relevantni i: tržišno učešće kao indikator tržišne moći. 8. npr. Zato je komisija izabrala određeni prag HHI ispod kojeg je sigurna da problem koncentracije ne postoji. 4064/89 iz 1989.“ Svrha Vodiča je da horizontalna spajanja i nove koncentracije učini transparentnijim u skladu sa iskustvima Komisije i sudske prakse Evropskog suda pravde. Čl. Veliko tržišno učešće od 50% i više itd. 79 . HHI. neki merdžeri i akvizicije ne narušavaju konkurenciju. npr. da „Koncentracija koja ne bi značajno narušila efektivnu konkurenciju na zajedničkom tržištu ili njegovom bitnom dijelu. O. 25% i 50% Komisija prihvata ukazivanje na opasnost od strane Evropskog suda pravde. Jer. Što se tiče tržišnog učešća kao pokazatelja i HHI postoje razlike i između njih. koja pomaže u analizi efikasnosti 96 pravna lijeka podnesena u 40 slučajeva spajanja od 1996 do 2000 god. Komisija razmatra tržišna učešća oko. uz ∆ manje od 150. što zavisi od konkretne situacije. Isto tako. Da bi dobila cjelovit uvid u spajanja. Apsolutni prag od preko 50% može biti dokaz dominantnog položaja. predviđa. posebnih okolnosti HHI i ∆ se mogu marginalizovati. HHI i "delta-∆" otkrivaju indicije promjena na tržištu (uglavnom poslije spajanja). jer na nju mogu djelovati i drugi faktori. trenutno tržišno učešće kao osnova uočavanja budućih promjena (prošlo učešće zbog izračunavanja trendova). to ne mora biti decidna ocjena novonastale tržišne situacije. Potencijalni rizici narušavanja konkurencije u EU. usvojilo Zakon (EC) br 139/2004 o Kontroli koncentracija između preduzeća. U tom smislu postoje dvije grupe slučajeva. Za razliku od tržišnog učešća. tj.3 ECMR ovo definiše u suprotnom značenju. U tom smislu su. U vezi perimetara specifičnih tržišnih učešća. Po Vodiču za horizontalna spajanja Komisija ne brine za stanje kada je HHI poslije spajanja manji od 1000. kako bi se spajanja. Zbog toga je veoma važno postaviti realne limite procjenjivanja indikatora tržišne koncentracije.. Ona može identifikovala i probleme konkurentnosti koji marginalizuju HHI u slučajevima koji imaju tzv. posebne okolnosti. a posebno ako nije nastala kao rezultat stvaranja ili jačanja dominantnog položaja će se proglasiti kompatibilnom sa principima zajedničkog tržišta.. neusklađena sa principima zajedničkog tržišta mogla uskladiti. dominantna firma kupi relativno malu firmu.1 ECMR definiše faktore ocjene predmentne koncentracije. koji mijenja Zakon o spajanju br. Postoje i faze raščišćavanja slučajeva iz pethodnih godina. U tom kontekstu. ukoliko bi bilo značajnog narušavanja. dok kod drugih prihvata prijedloge aktera. Dakle. Narušavanje se rijetko konstatuje i kad je HHI poslije spajanja veći od 2000. 2. HHI se prije i nakon spajanja razlikuje za ∆. Vodič ima slijedeće kriterijume za procjenu: tržišno učešće i nivoi koncentracija. objavljuje Analizu o pravnim lijekovima pri spajanju firmi. Komisija je zabranila spajanja koja bi dovela do učešća većeg od 40%. kada npr. HHI može svaki put prikazati novo ugrožavanje konkurencije jer ne pruža uvijek iste zaključke. efikasnosti aktera koji amortizuju negativne posljedice na konkurenciju i opadajuće poslovanje. Ipak. Kod prvih. Komisija uočava postojanje dominacije. Član 2. obračunava se HHI i ∆.J. Zakon se primjenjuje na sve koncentracije u Zajednici determinisane godišnjim prometom preduzeća..“.god. kao npr. No.

spajanjima ili pripajanjima. ne samo u ekonomskom. 82. Pod ovim pojmom se podrazumijeva dio ekonomskog prostora na kome egzistira konkurencija između najmanje dva proizvoda što upućuje na relevantnost svakog tržišta. postojanju relevantnog unakrsnog vlasništva. na krizu je uticala politika. god. Banke se konsoliduju uz nova merdžovanja i dalje odobravanje subprajm kredita. plasmana ili tehničko-tehnološkog napretka koji prouzokuju štetu potrošačima. uz visoke prinosa u dužem periodu. Mischelin v Commission. Jer. dominacija na tržištu se dešava u slučaju monopolskih ili oligopolskih struktura. Kupovina HoV se širi po cijelom svijetu. koncentracija tržišta je marker u odobravanju krupnih merdžera i akvizicija. dominaciju čini kombinacija tržišnog učešća i tehničko-tehnološkog faktora. god. Bankama su omogućeni (nametnuti) tzv. komplementarnost proizvoda. Ipak. iz 1983. pa nije bilo ni prinosa kupcima HoV. (86. usvajanjem Community Reinvestment Act (CRA) koji omogućava stambene kredite nedovoljno sposobnim komitentima. Vidljivo je da je forma čl. To je način poslovanja razvijenijih svjetskih tržišta. Kao prvo. uslove prodaje i dr. u slučaju tržišne agresivnosti i kod očigledne koordinacije i usklađivanja praksi itd. Član 82. United Brands Company v Commission. ona se stvara učešćem na tržištu visokih procentualnih iznosa. subprajm krediti. Drugo. važnu ekonomsko-pravnu kategoriju. u kojim jedno ili nekoliko preduzeća samostalno određuju cijene. 145 Merdžeri i akvizicije su imali ulogu u aktuelnoj finansijskoj krizi. podgrijavanja agregatne tražnje. Banke postaju nelikvidne. Primjene različitih uslova za iste poslove ili stavljanje poslovnih partnera u nepovoljniji konkurentski položaj. Ne treba zanemariti ni relevantnost tržišta. učešće neke mljekare u godišnjoj prodaji mlijeka u nekoj zemlji). Uglavnom. god. to im daje priliku da zbog ostvarenja sopstvenih interesa ugroze principe slobodne konkurencije. Dakle. Uzroci krize u SAD datiraju od 1977. 145 merdžeri i akvizicije su i dalje prisutni u američkim i ostalim nacionalnim investicijama. Na očekivanim prilivima se izdaju HoV i prodaju na berzama. god. 6. i od banaka traži stalni rast kredita. Akt. već strategijskom i pravnom smislu. god. zatim slučaj 28/76. Dominantan položaj i zloupotreba dominantnog položaja Zaštita konkurencije od prekomjerne tržišne koncentracije je usko vezana za sprječavanje dominantnog položaja. sirovinske osnove i kapitala. prodajne cijene ili ostalih uslova razmene. a u pojedinim fazama su zloupotrebljeni merdžeri i akvizicije. pothranjivala je aktuelnu finansijsku krizu. Ako žele dobiti nove dozvole za merdžovanje zakonodavstvo ih primorava da daju nove subprajm kredite. Subprajm krediti eskaliraju 1999. Bez obzira na globalne finansijske probleme. iz 1978. dominacija je vezana za veličinu tržišnog učešća koje neko preduzeće ima u odnosu na tržišni potencijal (npr. Glad za merdžerima i akvizicijama banaka u SAD. slična sa prethodnim čl. (ECR 3461). a pri tome ne uvažavaju interese drugih tržišnih ili društvenih subjekata. koji u koegzistenciji 144 tržišnom subjektu mogu omogućiti kontrolu proizvodnje i distribuciju određenog proizvoda ili uluge. (ECR 215). zloupotreba se dešava kod: ▪ ▪ ▪ ▪ Neposrednog ili posrednog nametanja neodgovarajuće kupovine. prisustvo supstituta itd. koji je dopunjen 1995. Ograničavanja proizvodnje. (ECR207) ili za slučaj 322/81. Pravni sistemi razvijenijih država ne dozvoljavaju takve transakcije ako iste stvaraju mega-kompanije i koncentrišu tržišna učešća iznad dozvoljenih granica.5. Uslovljavanja pri zaključivanju ugovora sa prihvatanjem dodatnih obaveza. 80 144 . Ugovora o osnivanju EU. god. važnije tržišne kategorije su njegova geografska rasprostranjenost. Ekonomski gledano. Europemballage and Continental Can v Commission iz 1973. Stoga je praćenje koncentracije značajno. Pravno. (koji ukida Glass Steagalov akt koji brani istovremeno bavljenje komercijalnim i investicionim bankarstvom). Prema njemu.firmi. Određivanje dominantnog položaja u EU se veže za slučaj 5/72. cijene nekretnina i vrijednost HoV su drastično pale a finansijske kompanije pretrpile gubitke. usvajanjem Gramm-Leach akta.) Ugovora o osnivanju EU se odnosi na sprječavanje zloupotreba položaja preko dominantnog položaja na zajedničkom evropskom tržištu. Već je konstatovano da se neželjen stepen koncentracije na tržištu javlja prilikom spajanja i preuzimanja preduzeća. Problemi su nastali kada dužnici nisu ispunili obaveze bankama. Pretpostavka dominacije je osvajanje tržišta ubrzanim rastom.

koje će biti u prilici da naruše tržišne slobode. Svjetska trgovina ide "na ruku" velikim kompanijama koje žele biti još veće. na str. Rigorozni režimi zaštite politike konkurencije ne mogu se implementirati bez komunitarne administracije. Očigledna je namjera EU da štititi svoje tržište. posebno Komisije i Suda. gotovih proizvoda i plasmana). Prema njemu. dva proizvođača mobilnih telefona) mogu dovesti do toga da nova kompanija ima dominatan položaj na tržištu. 146 Narušavanje konkurencije preko dominantnog položaja reguliše Ugovor o osnivanju a odrebama člana 81. Anti-konkurentska ponašanja nastaju upavo zbog tržišne dominacije ili interakcije dominacije i 147 tehničkih prednosti u sirovinama ili kapitalu. ali stalno forsirati rast evropskih kompanija van granica Unije. Unija mora u kontinuitetu kontrolisati tržište. potrošačevog viška i prouzrokovati druge negativne ekonomske pojave. merdžeri su loši za potrošače jer mogu dovesti do gubitka tzv. Po njima. str. ali i u tehničko-tehnološkom razvoju. ECR 3461. Pravo Evropske Unije. 264. Ovi ambiciozni ciljevi se mogu ostvariti uspostavljanjem velikog vlastitog tržišta. ima i suprotnih trendova. 147 Vidi: Slučaj 322/81. Neki od njih su već afirmisani u svjetskim razmjerama (već je navedena proizvodnja aviona). stepen koncentracije i tržišni potencijal. Ovo ukazuje na kontroverze u poštovanju pravila konkurencije. to predstavlja stratešku komunitarnu komponentu. kontroli i zaštiti sloboda na zajedničkom tržištu. i stvaranjem evropskih ili multinacionalnih kompanija koje funkcionišu na svjetskom tržištu. Zbog izloženog. Suština zloupotrebe dominantnog položaja je u činjenici da dominacija na zajedničkom evropskom tržištu (ili jednom njegovom dijelu) od strane jedne ili više firmi narušava pravila konkurencije i nepovoljno djeluje na trgovinu među zemljama članicama. zajedničkim poduhvatima ili prekomjernom rastu velikih kompanija. ograniči i kontroliše ukrupnjavanje kapitala. Jer. Globalna ekonomija sužava tržišne slobode i ne brine o egzistenciji manjih preduzeća. za potpuno razumijevanje dominantnog položaja je najmeritornija ocjena Suda. Oni konstatuju da u industriji EU nastaje veliki broj merdžera. U nekim slučajevima se može postaviti pitanje njihove opravdanosti kao instrumenta opšteg blagostanja. kupaca ili dobavljača. 2006. koji prije operacije oba preduzeće nisu mogla ostvariti. Ipak. Neželjena koncentracije nastaje i onda kada neka lica koja već imaju kontrolu nad nekim preduzećima (npr. Mischelin v Commission. što može dovesti do povećanja finalnih cijena. te stvoriti nove velike kompanije. konkurentne na globalnom tržištu. potreba je da se van EU stvore moćne multinacionalne kompanije. pa je u tom kontekstu EU i donijela Uredbu o koncentracijama koja se kontinuirano preispituje i dopunjava. 1983. 2006. Ništa manje nisu opasna vertikalna spajanja u kojima se udružuju preduzeća iz istog lanca reprodukcije (npr. McGraw-Hill Education. I ovdje se mogu dogoditi merdžeri ili akvizicije. Oba člana su u funkciji sprovođenja komunitarne politike Unije na njenom cjelokupnom prostoru. Sankcije po osnovu utvrđivanja dominantnog položaja i kaznene mjere u Zajednici su rigorozne. preko hartija od vrijednosti) preko ugovora dođu u posjed ili kontrolu nekih drugih preduzeća. Zato EU kontroliše tržišno učešće privrednih subjekata u procesima potpunog spajanja. Pravni fakultet u Banja Luci i Centar za pravo EU Pravnog fakulteta u Kragujevcu. spajanje preduzeća iz proizvodnje sirovina. Spajanja u kojima dolazi do fuzije preduzeća iste vrste proizvodnje (npr. firme se nalaze u dominantnom položaju kada imaju snagu koja im omogućava poziciju nezavisnog ponašanja. No. kontrole proizvodnje i distribucije. legislativa EU je snažno okrenuta prevenciji. O merdžerima i akvizicijama pišu Richard Baldwin i Charles Wyplosz u: The Economics of European Integration. Primarni cilj donošenja Uredbe je kontrola koncentracije tržišta pri realizaciji merdžera. Banja Luka-Kragujevac.Spajanja mogu biti horizontalna i vertikalna. ne uzimajući u obzir interese konkurenata. 3503. Vidjeti u: Vukadinović D. S druge strane. s jedne strane. 81 146 . regulisano je proglašenje ništavnosti akata za koje se utvrdi da su svojim dejstvom mogli ili prouzrokovali zloupotrebe u korišćenju dominantnog položaja na tržištu. određivanja cijena. tj. kupovini. Radovan. god.. Ova činjenica je dobro poznata evroplanerima koji imaju dugoročni cilj da privreda EU postane dominantna u svjetskoj trgovini. Dakle. Trgovinska liberalizacija WTO i druge aktivnosti idu u prilog ovoj tvrdnji. determinisati njegovu relevantnost. spajanju dva ili više preduzeća.

Dodatnom klauzulom koja je usvojena 1986. Evropska Komisija (Vukadinović D. kakvo je tržište Zajednice. Relevantnost tržišta. uz mogućnost njegovog opoziva. Kao i kod dominantnog položaja.. Metodološki je veoma važno utvrditi tzv. Najznačajnije zloupotrebe se svode na nametanje cijena ili drugih uslova razmjene i zaključivanje dodatnih obaveza koje nisu vezane za osnovne ugovore. Banja Luka-Kragujevac. raspodjelu i tehničko-tehnološki razvoj. (i koja je zbog neophodne fleksibilnosti mijenjana više puta) regulisan je prag koji determiniše dovoljno veliku firmu čiji sporazumi imaju relevantnost u regulativi nedopuštenih trgovinskih sporazuma. Iz pregleda je vidljivo da je većina odredbi indentična zabranama u slučaju dominantnog položaja. tako i u slučajevima ocjenjivanja sklapanja sporazuma postoje izuzeci kad se sporazumima obezbjeđuje korist za preduzeća i potrošače. Ipak. Tako se akterima omogućava brz ekonomski razvoj i ravnomjernost beneficija i pogodnosti. Izuzeća su moguća kada ugovori ne ugrožavaju konkurenciju "u značajnoj mjeri. Prema članu 81. mora postojati i biti dokaziv dominantan položaj. U ovu grupu sporazuma spadaju sporazumi koji doprinose poboljšanju proizvodnje." Kako izuzeća mogu prouzrokovati štetne posljedice kod tržišnih aktera i u ponašanju administracije. ograničava ili remeti konkurencija na zajedničkom tržištu. Prvo. a uslovi na tržištu moraju biti homogeni do mjere koja omogućava da se 149 ekonomska snaga preduzeća može pravilno procijeniti. 207. Ugovora o EU. god. postoje izuzeci od potencijalnog proglašenja ništavnosti i oni se odnose na: sporazume između preduzeća. Primjena klauzule o zloupotrebi dominantnog položaja mora ispuniti određene pretpostavke. str. unapređenju raspodjele. Isto tako. Posebno je zabranjeno ograničavanje plasmana i proizvodnje koji mogu ugroziti interese potrošača. Ovo se može dokazati preko tržišnog učešća koju neka firma ima na jedinstvenom tržištu. Pravo Evropske Unije. horizontalna saradnja). ponašanje firme mora biti takvo da nedvosmisleno ukazuje da ponašanje negativno utiče na trgovinu između država članica. 44. Oni omogućavaju potrošačima učešće u ekonomskim efektima tih ugovora. U tom smislu Komisija smatra da je relevantno tržište ono koje pored posmatranog proizvoda obuhvata identične i slične proizvode 148 koji mogu biti zamjenjivi. proizvođače). kao npr. Nedozvoljena ponašanja na zajedničkom tržištu Netržišne pojave su predmet sankcija nadležnih institucija EU. ona su podložna procedurama dokazivanja. Zabranjeni-nedopušteni trgovinski sporazumi.) 149 ECR. dodjela izuzeća je vremenski ograničena. ili različitim cijenama na tržištima pojedinih zemalja EU. Komisija se ne bavi ocjenama dogovora ukoliko firma ima učešće na tržištu Unije ispod 5% (u slučaju firmi koje bi bile konkurenti u grani – tzv. Dalje. 1978. relevantno geografsko tržište koje je određeno geografskim granicama. Tako se kod utvrđivanja nerealnosti u cijenama koriste metode izračunavanja razlike prodajnih cijena i troškova proizvodnje.6. navod br. god. Kod sporazuma koje donose firme iz različitih oblasti. Nerealnosti u formiranju cijena se manifestuju u visokim monopolskim cijenama na cijelom (ili dijelu zajedničkog tržišta). vertikalna saradnja) prag je 10% učešća tržišta EU. Na njemu kompanije poštuju zakonodavstvo politike konkurencije. Pravni fakultet u Banja Luci i Centar za pravo EU Pravnog fakulteta u Kragujevcu. Zaštita evropskog tržišta od zloupotrebe dominantnog položaja se najčešće odnosi na monopolska i oligopolska ponašanja. relevantnost tržišta ili determinisati relevantno tržište. jer se "dominantnost" odnosi na čitavo tržište Zajednice (ili njegov najveći dio). sporazume i odluke grupa preduzeća. ne mogu postojati zabrane i kontrola nedozvoljenih sporazuma za sve firme. 2006. i konačno usaglašenu i dogovorenu praksu između preduzeća koja unapređuje proizvodnju. tehničko-tehnoloških aspekata i opšteg blagostanja. postoji limit u apsolutnom iznosu od 300 miliona evra ispod kojeg Komisija ne vrši pravnu kontrolu valjanosti sporazuma. Pored pojma relevantnog tržišta postoji i tzv. 491. odluke udruženja preduzeća i praksa između članica kojom se sprječava. Navedene zabrane se pravnom procedurom mogu proglasiti ništavnim. Prema njoj. Radovan. Dalje.6. 82 . zabranjeni su sporazumi između preduzeća. Saopštenja o sporazumima manjeg značaja. proizvodnja i trgovina (tzv. kako bi se tretirani proizvod izolovao od sličnih proizvoda na tržištu. Relevantno geografsko tržište je područje u kome su objektivni uslovi konkurencije primjenjeni na određeni proizvod i moraju biti jednaki za sve učesnike (trgovce. Logično je da na tako velikom tržištu. 148 Vidi u tačka 11. Ova klauzula ima naziv "de minimis".

saobraćaja. takvo nekontrolisano ponašanje na domaćem tržištu ugrožava druge aktere i konkurenciju. Ubrzani rast. god. održivog razvoja.Državna pomoć. Neki autori ove pojave nazivaju "merdžer manijom. ukupna vrijednost spajanja i pripajanja u svijetu iznosi 2000 milijardi USD. razvoj malih i srednjih preduzeća itd. Treba istaći da je. a na osnovu utvrđenih kriterija. Subvencije i drugi vidovi trgovinske zaštite nisu imanentni savršenoj konkurenciji. Zato ne iznenađuje veliki interes za participacijom u sredstvima državne pomoći. ocijeni da li takva spajanja ili pripajanja mogu nanijeti štetu konkurenciji na tržištu EU. koncentracija kapitala donosi eksterne pogodnosti i državi (zbog ekonomije obima proizvodi postaju konkurentniji). da se za razliku od drugih vidova antimonopolske regulacije jedinstvenog evropskog tržišta ova zaštita realizuje preventivno. Ekonomski fakultet u Beogradu. Tržište Zajednice pretenduje da u budućnosti postane vodeće tehnološko tržište na svijetu i jedno od najvećih prema obimu ukupnog outputa.). postupak efikasan i po tome što se rješava relativno brzo i isključivo u okviru organizacione strukture Komisije. Unija uglavnom interveniše u ekonomskom i infrastrukturnom sektoru. koja ima ekskluzivno pravo notifikacije. Globalizacija društvenih odnosa ima reperkusije na nacionalne ekonomije koje pod pritiskom ekonomskih zakona i stvaranja većih profita moraju obezbjediti uslove za realizaciju statusnih promjena privrednih aktera. Ovi oblici pomoći su poželjni u procesima jačanja ekonomske i socijalne kohezije EU. No. ukrupnjavaju kapital velikih korporacija. 182. Statusne promjene donose koristi za njihove učesnike. Preventivno djelovanje je korisno zbog činjenice da se procedura odobravanja odvija prije transakcija. procesi proširenja prouzrokuju negativne kratkoročne posljedica za zemlje koje su pristupile Zajednici i utiču na negativne refleksije na nivou EU. Konačno. Poštovanje pravila konkurencije se odnosi na registrovane (pisane) sporazume. Takva tržišna situacija dovodi do apsurdnih pojava u kojima npr. ekološke politike. Državna pomoć je direktno ili posredno locirana u mnogim komunitarnim politikama Unije. spajanja i pripajanja. Rast fuzija i akvizicija raste. koja odobrava ili odbacuje transakcije stvaranja jedinstvene vlasničke kontole. Tržišna koncentracija u EU Osnovno mjerilo za nivo koncentracije je veličina firme. Komisija ima pravo i obavezu da prije statusnih operacija većeg obima. 150 Đuričin Dragan. pa se tako smanjuju visoki troškovi vraćanja na pređašnje stanje. Zato je kontrola nad merdžerima na nivou Zajednice neminovnost. ali i one iza kojih ne postoje formalni tragovi (nepisana praksa. pored momenta preventivnosti. dok su samo godinu kasnije ove operacije iznosile čak 150 3300 milijardi USD. Takva situacija je i u EU. str. 83 . kao skup mjera i postupaka kojim državne administacije alociraju resurse. savremeni intervencionizam je još uvijek neizbježan. ne ugrožavaju pravila i interese jedinstvenog evropskog tržišta. dok istovremeno. što je dobro za članice koje nemaju vlastite izvore za rješavanje ovih problema. Zato se kritičari protive subvencijama i drugim vidovima državne pomoći. domaći proizvođači zaštićeni carinskim barijerama podižu cijene na domaćem tržištu i tako ugrožavaju rast ekonomije." Samo u 1998. U ovoj grupi projekata odobravaju se i sredstva za razvoj nauke (postoji interes većeg broja članica). Ovo je samo jedan slučaj gdje država ima interes za stanje na tržištu. zaštite poljoprivrednog okruženja. Posljedice tih statusnih promjena se mogu eliminisati upravo pružanjem državne pomoći. prećutni dogovori i sl. Upravljanje pomoću projekata. Spajanje i pripajanje firmi (merdžeri i akvizicije). Procesi spajanja i akvizicija u EU su značajni u ostvarenju strateških ciljeva EU. Logično objašnjenje je u činjenici da se EU nalazi evolutivnim fazama koje zahtijevaju aktivniju ulogu državnih institucija. Treće. postoji niz drugih aktivnosti koje stimulišu ili direktno subvencioniraju planske aktivnosti Zajednice. Drugo. Vidljivo je. 6. Isto tako. jačaju komunitarne politike. Ova ulaganja ujednačavaju ekonomske i socijalne disproporcije koje su u Uniji još uvijek izražene. Zato je koncentracija sve veća. Beograd. Navedimo primjere regionalne i ruralne politike ili stimulacije Zajedničke agrarne politike. agroekoloških mjera. Zato je kod fuzija ili akvizicija u EU uvedena obaveza podnošenja zahtijeva Komisiji. Oblici državne pomoći imaju najviše izuzetaka od zabrana u odnosu na ostale vidove tržišnih ograničenja. ispitivanja i donošenja odluka u ovoj oblasti. 2003.7.

Kontrola merdžera i akvizicija podliježe određenim proceduralnim fazama kako bi se izbjegli propusti u donošenju odluka. U pitanju su faze diskusije i notifikacije, zatim ispitivanja, pregovora, donošenja odluke, političke procjene i konačno, sudske kontrole. Diskusija prije notifikacije za učesnike koji bi međusobnim sporazumima mogli ugroziti konkurenciju na jedinstvenom tržištu obavezuje njihovo prijavljivanje Komisiji, pa se takvim načinom mnogi problemi i nedoumice mogu riješiti i prije konačnnog donošenja odluke. Nomenklatura aktivnosti prije izdavanja dozvola upućuje na složenost ovog problema. Pored ekonomskih, postoje pravne, kontrolne i političke faze ocjene podobnosti zahtjeva za fuzijama ili akvizicijama. Proceduralno, Komisija može riješiti ovaj problem na tri načina. Prvi je donošenje odluke o spajanju ili pripajanju. Drugi, ja da ako sporazum utiče na narušavanje pravila konkurencije, Komisija neodobravanjem sprječava takve statusne promjene. U trećem slučaju Komisija može dati primjedbe i postaviti dodatne uslove i, ako isti budu ispunjeni, to predstavlja osnov za odobravanje sporazuma. Kontrola koncentracije nakon "velikog proširenja." Poslije napornih i kompleksnih pregovora Savjet ministara EU 1. januara 2004. god. usvaja novu Uredbu o kontroli spajanja preduzeće. Usvajanje je nastavak 151 tzv. "Zelenog dokumenta " koji je usvojila Evropska komisija krajem 2001. god. Kuriozitet ovog akta, pored njegovog sadržaja, je i u tome da je donešen na dan kada je najveći broj sadašnjih članica ušao u EU. "Poklapanje" datuma nije slučajnost, već potreba da se na principu koncensusa istovremeno rješi više strateških tema u EU. Pored pravne regulative, promijenjena je i administrativna i tehnička infrastruktura kako bi se povećala efikasnost mjera na polju kontrole tržišne koncentracije. U tom smislu osnažen je Generalni direktorat za konkurenciju. Direktorat je ustanovio mjesto Glavnog ekonomiste (izbor na tri godine bez prava reizbora) i njegovih savjetnika (10 savjetnika, doktora ekonomskih nauka). Uloga im je savjetovanje Generalnog direktorata i Komisije, stručnom pomoći iz oblasti konkurencije, tržišta, koncentracije i sl. Najznačajnije izmjene Uredbe o kontroli spajanja preduzeća se mogu svesti na slijedeće: ▪ ▪ ▪ Procjena, da li će se neka koncentracija odobriti? Nadležnosti Evropske komisije. Rokovi u postupcima kontrole koncentracije.

Kada je riječ o predmetu postupka kontrole, Komisija je nadležna u slučajevima kad spajanja imaju tzv. komunitarnu dimenziju. Tada sva preduzeća na teritoriji EU, koja žele spajanje ili pripajanje imaju obavezu koja je pod prijetnjom kazne, da o takvim transakcijama obavijeste Komisiju. Komunitarna dimenzija se ostvaruje u slijedećim slučajevima: ▪ ▪ Ako je ukupan promet preduzeća u svijetu veći od 5 milijardi evra. Ako je ukupan promet u EU bilo kog od najmanje dva preduzeća veći od 250 miliona evra. Izuzetak su slučajevi u kojima svako od preduzeća ostvaruje više od dvije trećine prihoda u jednoj članici Unije. Ili, ako je u svakoj od najmanje tri članice iz ove tačke, zbirni promet svakog od najmanje dva preduzeća veći od 25 miliona evra. Ako je ukupan promet svih preduzeća veći od 2,5 milijardi evra. Ako je u svakoj od najmanje tri zemlje članice ukupan promet veći od 100 miliona evra Ako je zbirni promet unutar EU svakog od najmanje dva preduzeća veći od 100 miliona evra.

▪ ▪ ▪

Očigledno je da limiti iz prethodne uredbe nisu promijenjeni, iako je u momentu donošenja nove regulative u EU pristupilo deset novih članica, što je povećalo šanse za rast koncentracije novim merdžerima i akvizicijama. I na kraju, Uredba je donijela važnu promjenu, da se Komisiji mogu obratiti i preduzeća koja nemaju komunitarnu koncentracionu dimenziju, u slučaju da je takva transakcija pod nadležnosti najmanje tri zemlje članice, a da joj se ni jedna od njih ne protivi. Tako preduzeća može uštediti vrijeme i finansijska sredstva. Nova uredba je prilagodila rokove vođenja procedura potrebama preduzeća, ali i EU, i učinila ih fleksibilnijim i transparentnijim.

151

Nova uredba o koncentraciji je donešena neposredno poslije poraza Evropske komisije pred Sudom prve instance u tri velika slučaja: Earturs protiv Komisije, Šnajder Elektrik protiv Komisije i Tetra Laval (ranije Tetra pak i Alfa Laval) protiv Komisije.
84

7. REGIONALNA POLITIKA EVROPSKE UNIJE
7.1. Osnove regionalne politike EU
Cilj regionalne politike je jačanje ekonomske i socijalne kohezije članica EU. Širina, intenzitet i dubina djelovanja regionalne politike govore o dugoročnoj strategiji kojom se želi implementirati integralni koncept regionalnog razvoja. Bez obzira na mnoge otpore, regionalni razvoj je prvorazredno ekonomsko, socijalno i 152 političko pitanje EU. Njegova ekskluzivnost je u interakciji različitih faktora, kao što su supstitucije razvojne komponente i socijalne politike, snažna podrška širenju Unije na istok, uravnoteženje razvijenosti, prilagođavanje EMU itd. Iako su regionalna politika i razvoj dominantno ekonomske teme, njihov značaj u komunitarnim politikama je izraženo socijalni i politički. Krupne političke odluke u Zajednici su usko vezane sa određivanje obima i strukture sredstava uloženih u oblast regionalnog razvoja. Regionalna politika je intervencija države kojom se optimalnom alokacijom sredstava i redistribucijom privrednih aktivnosti smanjuju razlike ekonomske, socijalne, demografske i druge prirode. Njom se anuliraju postojeće i sprječavaju nove 153 ekonomske i socijalne neusklađenosti. Makroekonomska dimenzija regionalne politike. Regionalni ekonomski dispariteti djeluju na stabilnost nacionalnih ekonomija. Regionalne ekonomske disparitete prate visoka nezaposlenost i neracionalnost korišćenja ekonomske infrastrukture. Pored toga, i rast inflacije konvergira sa regionalnim ekonomskim 154 disparitetima. Regionalne disproporcije mogu biti generator neravnoteže ponude i tražnje za radnom snagom. Ponuda radne snage je, u pravilu, neusklađena po kvantitetu i strukturi, dok tražnja za njom obično nije strukturno usaglašena (o ovome je bilo riječi u poglavlju 3). Smanjenje regionalnih dispariteta uspostavlja ravnotežu ponude i tražnje za radnom snagom. Isto tako, u uslovima neusaglašenih regionalnih razlika dolazi do prelijevanja kapitala koja mogu snažno djelovati na promjene nacionalnog outputa. Kada se tome dodaju i prelijevanja u sferi troškova, nije teško objasniti zašto regionalni ekonomski dispariteti utiču i na inflaciju. Jasno je da regionalna politika dodatno ojačava funkcije i stabilnost zajedničkog tržišta. Smanjenje regionalnih razlika djeluje dugoročno na usaglašavanje odnosa ponude i tražnje radne snage. Ono utiče na povoljnu distribuciju proizvodnje i outputa, racionalno korišćenje resursa, smanjenje rizika od visoke inflacije itd. Dakle, regionalna politika pozitivno utiče na makroekonomsku stabilnost, i stvaranje kompaktnog i efikasnog zajedničkog tržišta. Regionalna politika EU je u periodu ekspanzije prema nacionalnim regionalnim politikama. I suprotno, mnoge zemlje koje imaju bogatu tradiciju u podršci razvoju manje razvijenih teritorija iskazuju interes za saradnju i integraciju sa Zajednicom po različitim pitanjima regionalnog razvoja. Odnosi u sektorima proizvodnje i usluga, zapošljavanja i strukturnih promjena, međunarodna trgovina i dr., važne su komponente regionalne politike. No, treba naglasiti da su efekti regionalne politike u ovoj razvojnoj fazi EU limitirani. To ne znači, da se u budućnosti ne mogu očekivati rezultati koji će valorizovati napore na rješavanju ovih problema. Institucije. Ekonomske i socijalne nejednakosti postoje od osnivanja Zajednice. Radi njihovog ublažavanja i otklanjanja, osnovana je Evropska investiciona banka (EIB), finansijska institucija pod jurisdikcijom komunitarnih organa. Ona je zadužena da, pored ostalog, pruža finansijsku podršku siromašnijim regionima plasiranjem kredita sa povoljnim uslovima vraćanja (prvenstveno niže kamatne stope).

Evropska regionalna politika se jezgrovito obrađuje u: Richard Baldwin&Charles Wiplosz, The Economics of European integration, The McGrow-Hill Companies, 2004., p. 241-246. 153 Velike razvojne disproporcije među članicama mogu ugroziti cjelokupnu strukturu Zajednice. Zato, čak i kod razvijenih zemalja postoji interes za brži razvoj slabije razvijenih članica, zbog efekta prelijevanja ili tzv. "spillover" efekta. Slobodnim kretanjem kapitala efekti se vraćaju i prema zemljama kontributorima. 154 O regionalnoj politici vidjeti u: Taylor Jim, Reviving the Regions, Fabian Society Pamphlet, No. 551, London, 1991, ili u Martin R, Reviving the Case for Regional Policy, in Hart M. and Harrison R. Spatial Policy in a Divided Nation, Jessica Kingsley, London, 1992.
85

152

U cilju provođenja strukturnih reformi osnovani su Evropski fond za upravljanje i garancije u poljoprivredi i Evropski socijalni fond. U početku, od 1958. do 1968. god. članice su u vrijeme ekonomskog rasta i uzleta 60-ih godina prošlog vijeka koristile dodatna sredstva za smanjenje regionalnih razlika. Ekspanzija ekonomije se odrazila na smanjenje regionalnih razlika tadašnjih članica, pa i intervencije EIB i strukturnih fondova nisu bile neophodne. Inače, Evropski fond za upravljanje i garancije u poljoprivredi je uspostavljen radi nadoknada prihoda poljoprivrednicima koji djelatnost obavljaju u ekonomski zaostalim regionima u odnosu na prosjek Zajednice. Evropski socijalni fond podržava smanjenje nezaposlenosti i aktivno participira u edukaciji, prekvalifikaciji i drugim aktivnostima na stabilizaciji evropskog tržišta rada. Pored finansijskih, postoje i drugi problemi koji su prouzrokuju mjere regionalne politike. Prije svega, može doći do ugrožavanja slobodne konkurencije. Time se narušava temeljno načelo otvorenosti tržišta, osnovnog moralnog principa na kome je utemeljena Zajednica. Dakle, regionalne finansijske alokacije osnažuju koheziju Zajednice, ali i ugrožavaju temelje jedinstvenog tržišta, pa je regionalna politika jedna od najvećih komunitarnih kontroverzi. Drugo, uvijek su bile prisutne kritike u vezi visine troškova i endogene efikasnosti regionalne politike. Neki kritičari idu toliko daleko, tvrdeći da enormno utrošeni iznosi sredstava za regionalni razvoj ne opravdavaju očekivanja, pa je regionalna politika često predmet kritika usmjerenih na visinu izdvojenih sredstava, ali i na efikasnost njihovog trošenja. Protivrječnosti i kontroverze po brojnim pitanjima uz isprepletenost i sukobe sa strukturnom politikom, CAP, politikom konkurencije i dr. su česte pojave u EU. Sve to, ali i drugi razlozi dovode do nesuglasica između zemalja kontributora i primaoca budžetske pomoći, što dovodi i do sporova prouzrokovanih odbijanjima kontributora da prekomjerno finansiraju troškove širenja.

7.3. Razvoj regionalne politike EU
Najveći iskorak ka institucionalizaciji regionalne politike desio se u posljednjoj deceniji prošlog vijeka. Integracioni procesi su ubrzani već u šezdesetim, dok je u sedamdesetim "evroskleroza" usporila integracije. Evropske države je zadesila ekonomska kriza prouzrokovana naftnim šokovima, što im je dodatno ugrozilo ekonomije, koje su ionako bile inferiorne u odnosu na SAD i Japan. U to vrijeme evropske države su u odnosu na sadašnje stanje posjedovale visok stepen samostalnosti najvažnijih ekonomskh funkcija. Negativne ekonomske tendencije su dovele do spoljnotrgovinskih deficita, rasta inflacije i nezaposlenosti i generalno, uticale na recesiju. Makroekonomska situacija se manifestovala se u najgoroj modifikaciji: kapital je počeo napuštati evropsku ekonomiju. Individualne aktivnosti članica usmjerene na ekonomske probleme i uspostavljanje makroekonomske stabilnosti dale su polovične rezultate. To je učvrstilo evropske zemlje u uvjerenju da se samo jedinstveno i jačanjem zajedničkog evropskog tržišta mogu 155 uspješno prevazići nagomilani ekonomski problemi. Jer, samo sa jedinstvenim tržištem Evropa je mogla ući ravnopravno u trku sa vodećim ekonomijama. MekDugalov izvještaj. Ovaj izveštaj je sastavljen 1977. god. On konstatuje da u EU postoje regionalne nejednakosti. Podržava zahtjeve za ublažavanjem ekonomskih nejednakosti i sugeriše da se za njihovo rješavanje obezbijede sredstva i jasna politička volja. Jer, ubrzani razvoj slabije razvijenih teritorija traži ogromna finansijska sredstva koja nije moguće obezbijediti bez velikih finansijskih naprezanja kontributora. Ipak, trebalo je proći desetak godina da se smjernice Mek Dugalovog izveštaja počnu provoditi. Novim članicama, Grčkoj, Španiji i Portugaliji nedostajala su sredstva za mjere smanjenja regionalnih razlika. Zato osamdesete godine prošlog vijeka obilježava rast sredstava za provođenje strukturnih reformi i izgradnju infrastrukture u cilju ublažavanja regionalnih razlika. U ovim procesima djeluje i Evropska investiciona banka finansijskom podrškom preduzećima u oblasti tzv."male" privrede.

155 O jedinstvenom evropskom tržištu i evropskim integracijama opet vidjeti više u: Jovanović Miroslav, Evropska ekonomska integracija, CID, Ekonomski fakultet Beograd, 2006.

86

ali bez izmjena u zajedničkoj poljoprivrednoj politici. 157 U inauguracionom govoru pred Evropskim parlamentom 1985. god. kojom počinje predsjedavati Žak Delor suštinske ekonomske reforme i stvaranje jedinstvenog tržišnog prostora. Komisija je utvrdila četiri načela za dodjelu sredstava iz strukturnih fondova: programiranje. Ovo pitanje je riješeno na Samitu u Fontenblou 1984. Ni snažne političke turbulencije (posebno među ekonomski najjačim zemljama Unije) nisu spriječile da na vanrednom samitu u Briselu ne dođe do sporazuma o dvostrukom povećanju strukturnih fondova. Prvi Delorov paket je udvostručio strukturne fondove. pa su tako i sve izraženiji regionalni problemi dobili na važnosti. EZ upravlja regionalnim razvojem preko srednjoročnih programa. posebno Velike Britanije. regionalnih i lokalnih vlasti. Za razliku od Velike Britanije. p. Frederick Nixson.. god. god. tj. Reforme predviđaju provođenje regionalne politike učešćem Evropske investicione banke. Njena poljoprivreda je u to vrijeme u ukupnom outputu imala relativno mali značaj. pojava 158 regionalne politike u Jedinstvenom evropskom aktu pod samostalnim naslovom nije nikakvo iznenađenje. JP Službeni Glasnik. god. 159 O Strukturnim fondovima vidjeti više u: Miroslav Prokopijević. Promjene. koje su uz enorman rast budžetskih sredstava za finansiranje strukturnih fondova. Njemačka i Francuska podržavaju novu strukturnu politiku. Evropska Unija-Uvod. kakve su konsekvence ovih događaja na produbljavanje i učvršćivanje regionalne politike kao važne kohezione politike? Neke odgovore možemo dobiti uvidom u "Delorove pakete. te koordinacijom ekonomskih politika država članica. Oko tog pitanja se vode polemike. The Economics of the European Union. Siromašnije zemlje EU snažno podržavaju promjene.). Velika Britanija postavlja pitanje učešća u budžetu EZ zbog neslaganja sa visokim izdacima za poljoprivredu. Francuska je obilato koristila ovaj strukturni fond. ali je to bilo malo za definitivno rješavanje budžetskog problema. u Fontenblou 1984. dok je poljoprivredni sektor povlačio relativno skromna sredstva iz Evropskog fonda za upravljanje i garancije u poljoprivredi. Postavlja se pitanje. god. Načelo programiranja obuhvata obavezu izrade višegodišnjih planova razvoja i partnerstva članica. Krajem godine pregovori vlada članica su završeni usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta koji potencira zajedništvo provođenja zacrtanih reformi. završiti stvaranje jedinstvenog evropskog tržišta. 1975. ili u Mike Artis. 2007. god). god. U okviru rješavanja Britanskog budžetskog pitanja i ustupaka koji su Velikoj Britaniji trebali biti učinjeni. ESF i EFUGP-odelenja za usmeravanje). Ona za prihvatanje budžeta 1987. Ekonomska kriza sedamdesetih i njeni negativni uticaji na Evropu postaju katalizator sveobuhvatnih ekonomskih reformi i integracionih procesa. koji od 1993.Britansko budžetsko pitanje. 177-182. 161 obaveze izvršnih institucija. Poslije usvajanja Jedinstvenog evropskog akta mnoga važna pitanja su prešla u režim odlučivanja kvalifikovanom većinom. 87 156 157 . britansko budžetsko pitanje). odnosile su se na druge dvije važne komponente: utvrđivanje načela u vođenju strukturne politike i utvrđivanje ciljeva i standarda koje evropski regioni treba da ispune. str. iznose 25% budžeta Unije (u 160 odnosu na 9." Prvi "Delorov paket" (budžetski period 1989 do 1993. god. strukturnih 159 fondova (EFRR.. 261263. uravnoteženog i održivog razvoja" EU. nacionalnih. god. te situaciju oko prijema zemalja sa Iberijskog poluostrva. bile dio Delorovog paketa. Poslije naftne krize sedamdesetih godina prošlog vijeka dolazi do širenja Zajednice kojoj pristupaju Velika Britanija. U to vrijeme se vode intenzivne aktivnosti na konsolidaciji zajedničkog tržišta. kada su dogovorene mjere redukcije nekih cijena i kvota u poljoprivredi i smanjenje neto-obaveza Velike Britanije prema budžetu Zajednice. "skladnog. 161 Od 1988. Irska i Danska. Žak Delor daje obećanje da će do 1992. Dodajući već tradicionalne interese za smanjivanje razlika u razvijenosti evropskih zemalja i regiona (uslov normalnog funkcionisanja zajedničkog tržišta). Osnova ovog fonda su podsticaji za finansiranje regionalnog razvoja dodatnim sredstvima koja koriste vlade zemalja članica u redukciji regionalnih disproporcija. koji inicira Sve je to kasnije uticalo i na sastav Komisije.1% učešća u 1987. partnerstvo i dopuna. Britanija je imala određene bilansne suficite sa ovim fondom. Načela i ciljevi dodjele sredstava strukturnih fondova. uvodeći na velika vrata instrumente regionalne politike. je potvrđeno snažno političko opredjeljenje Evropskog savjeta za 156 ubrzanjem evropskih integracija. Dakle. 160 Prvi Delorov paket prate politička neslaganja i opstrukcije. traži ustupke u zajedničkoj poljoprivrednoj politici. god. Evropski savjet rješava probleme budžeta sa Velikom Britanijom (tzv. 158 Novi naslov "Ekonomska i socijalna kohezija" se nastavlja na ciljeve člana 2. koncentracija. ali većina država širi pozitivnu atmosferu i realan entuzijazam. je osnovan Evropski fond za regionalni razvoj. Oxford University press. Beograd 2005. Ona je nezadovoljna pozicijom finansijskog kontributora. da bi stekli uslove za korišćenje sredstava iz fondova Zajednice. god.

Ciljni programi Delorovog paketa 1. Grčku i Irsku). 2004. te Korzika i francuske prekomorske zemlje. umanjivanjem procenta stanovništva u regionima koji imaju pravo na pomoć i redukcijom ciljeva finansiranih iz strukturnih fondova. Integracije traže promjene i reforme unutrašnje strukture Zajednice. Francuskoj. Osnovi institucija EU. 166 O ovom Ugovoru. Četvrti je predviđen za stimulaciju profesionalne integracije mladih do 25 godina starosti (finansira ga ESF). EFUGP-odeljenje za usmjeravanje i EIB. U Mastrihtu je potpisan Ugovor o EU koji stupa na snagu 1993. Osnovni izvor finansiranja je EFUGP-odeljenje za usmjeravanje. generisani od strane najrazvijenijih evropskih zemalja dostižu krajnje limite." Integracija se pokazala kao težak proces za manje razvijene zemlje. 167 Čl. Agendom 2000. Portugalije. god. Ekonomika poljoprivrede br. gotovo nužan uslov izgradnje i funkcionisanja ekonomske i monetarne unije. Peti program se odnosi na unapređenje seoskog (ruralnog) razvoja. 2 Jedinstvenog evropskog akta. god. u okviru mjera strukturne politike su: Prvi. Izvori finansiranja su obezbjeđeni iz EFRR. Gualino Editeur. 2004. Rezultat je bio Protokol o O Agendi 2000 vidjeti više u: Popović Goran. nedostatak potrebnog kvantuma kohezije mogao je ugroziti cjelokupnu ideju i mehanizam pune integracije. god. Portugaliju. Beograd.7% stanovnika Unije. Evropska iskustva u primjeni koncepta ruralnog razvoja. Drugi Delorov paket (budžetski period 1993 do 1999. Predviđeno je da se aktivnosti odvijaju diversifikacijom poljoprivredne proizvodnje. 2002. već radi podrške njihovom integrisanju. Španiji i Njemačkoj. Kriterijumima ovog cilja se pokrilo oko 16% populacije Zajednice. god. Ruralni razvoj EU je u ekspanziji i važna je poluga razvoja manje razvijenih. Načelo dodatne pomoći je plod činjenice da strukturni fondovi nisu uspostavljeni zbog supstitucije nacionalnih fondova i subvencija. ali i međusobno. Načelo se dodatno 162 reformiše 1999. Ideja da se politika regionalnog razvoja provodi i sa lokalnog. uvođenjem Kohezionog fonda koji se usmjerava na samo četiri zemlje (Španiju. Ovim kriterijumima je bilo obuhvaćeno 21. socijalnu i druge politike. Početni ciljevi.). prevod Institut G17 plus. političke i ekonomske reforme predviđena je puna ekonomska i monetarna integracija. 165 Drugi Delorov paket je u javnosti poznat kao budžetski paket kojeg je predsednik Komisije Žak Delor predložio u cilju pokrića troškova implementacije Ugovora o EU. Kroz institucionalne. Jačanje ekonomske i socijalne kohezije postaje važan. Jer. i bio je gotovo završen do kraja 1991. Neke države (očekujući rast strukturnih fondova) su već u Mastrihtu tražile čvršće garancije u vezi rješavanja finansijskih pitanja i poboljšanja ekonomsko-socijalne kohezije (prema njihovim očekivanjima i interesima). ESF. nenaseljenih i rubnih teritorija. 162 163 163 165 166 88 . 1-2. Ovo načelo je uvedeno zbog tendencija vlada zemalja članica da zamjene nacionalne fondove komunitarnim. nastanku i evoluciji Unije videti više u: Jean-Claude Zarka. i regionalnog nivoa daje Komisiji snažne impulse i odgovorne partnere. odlučivanju i korišćenju strukturnih fondova. ESF i EIB. Paris. 45-59. Republike Irske. kao instrumenta 167 dostizanja cilja uravnoteženog razvoja. On se u praksi manifestovalo preko obaveza vlada da pri podnošenju programskih dokumenata iskažu volju prema načelu dodavanja i tako uvaže dopunski karakter strukturne politike. 164 Obuhvata regione u Velikoj Britaniji. Danas članice EU razvijaju mreže komunikacija sa institucijama Zajednice. Od 1999. Projekat jedinstvenog tržišta je dizajniran 1986. str. Beograd. Ovo načelo se usavršava 1994. Drugi se odnosio na regione sa nerazvijenom industrijom i znatno višom stopom nezaposlenosti od 164 prosjeka EU. Ovaj fond uglavnom podržava razvoj malih i srednjih preduzeća. god.Načelo koncentracije nameće egzaktnu ekonomsko-geografsku klasifikacije kao osnovu sticanja prava na pomoć u procesima strukturnih reformi. god. koji obuhvata slabije razvijene regione sa DBP "per capita" manjim od 75% od prosjeka EU. pa se u Jedinstvenom evropskom aktu apostrofira "jačanje ekonomske i socijalne kohezije. Ovaj pristup se uklapa u ideju o EU kao "Evropi regiona" i omogućava legitimno pravo regionalnim i lokalnim vlastima da u Briselu autonomno lobiraju za interese svoje zemlje. Kriterijumom su obuhvaćene kompletne teritorije Grčke. finansira se iz EFRR. Severne Irske. Načelo partnerstva utvrđuje obaveze lokalnih i regionalnih vlasti u planiranju. pa su one podržavale regionalnu. obuhvaćeno je i pet istočnonjemačkih pokrajina. Funkcija trećeg je smanjenje dugoročne nezaposlenosti radnika starijih od 25 godina (finansira se iz ESF). god. napuštenih. južna Španija i južna Italija. god.

Tabela 7.18 Danska 0.29 0.: Raspodjela strukturnih fondova Država članica 1988-1992 Austrija Belgija 1.56 Grčka 11. Novo proširenje zemljama EFTA uključilo je tri nove članice: Austriju. 89 168 .59 10. Za budžetski period 1993-1997.96 Irska 7. Prva se odnosi na izmjene strukturnih fondova a druga na osnivanje Kohezionog fonda.06 1. Planirana su značajna sredstva. na teret uticaja Komisije i centralnih organa Unije.09 9. Ovdje je došlo do promjena u vidu povećanja fondova. prikazuje raspodjelu strukturnih fondova između članicama EU za dva referentna perioda: Tabela 7.18 Švedska Velika Britanija 7.15 Portugalija 13. Na njemu dolazi do suštinskih izmjena u organizaciji i funkcionisanju strukturne politike i strukturnih fondova. Samit u Edinburgu. posebno za zemlje sa nižim GDP. tj.04 1. (prema cijenama iz 1992.42 Španija 20. koji čini aneks Jedinstvenog evropskog akta. koji stupa na snagu 1993.12 22.07 14. U zamjenu za uticaj načela dodavanja kod finansiranja razvojnih projekata.05 168 1993-1999 1. Osniva se novi Kohezioni fond. god. eura u 1999.54 1.38 Nemačka 9. donosi dvije promjene.85 8. zabilježene su manje izmjene u odnosu na ciljeve utvrđene 1988.12 4.91 0. god. Samit u Edinburgu 1992. evra. Švedsku i Finsku.6 mlrd. god. Fondovi nisu udvostručeni (kako je dogovoreno u Mastrihtu).26 Od 1993. Grčka. god.09 Holandija 1. sredstva iznose 177 mlrd. evra poveća na 30 mlrd.08 Italija 17. usvojen je Protokol o ekonomskoj i socijalnoj koheziji na Samita u Edinburgu.1. Kohezioni fond je namijenjen zemljama sa GDP manjim od 90% prosjeka Zajednice. Sredstva pomoći se odnose na podršku u rješavanju budžetskih problema. Komitet regiona i strukturni fond za finansiranje i smjernice u ribarstvu. Promjene u strukturnim fondovima su najznačajniji događaj u razvoju regionalne politike Unije. god. 36% ukupnih budžetskih sredstava. Portugalija i Irska. Ova situacija je dovela do rasta rejtinga vlada zemalja članica. redefinisanja ciljeva koji determinišu korisnike sredstava. Potpisivanjem Ugovora iz Mastrihta 1991.ekonomskoj i socijalnoj koheziji. podržano je osnivanje novog Kohezionog fonda. posebno onih nametnutih reformama iz 1988.1.64 Finska Francuska 9.31 0. ali i fleksibilnija raspodjela strukturnih fondova. Uslove za korišćenje sredstava su stekle Španija. Na samitu je dogovoreno da se iznos strukturnih fondova sa 18. U protokolu se traže dvostruko veća sredstva za regionalni razvoj u periodu 1988-1993. izgradnju saobraćajne infrastrukture i zaštitu životne sredine.12 10. ali su povećani za 40% čime je iskazana politička volja za unapređenjem regionalne i socijalne politike. do 1999. god. oslobađanje ograničenja. god. kreiranja novog strukturnog fonda i osnivanja Komiteta regiona.65 14. Uloga Kohezionog fonda je pružanje pomoći za prevazilaženje problema u kojima se zemlje članice mogu naći prije pristupanja ekonomskoj i monetarnoj integraciji.02 Luksemburg 0.). god.

6% strukturnih fondova). kulture. Ciljni program 4 se odnosi na prilagođavanje radnika industrijskim promjenama i zajedno sa ciljnim programom 3 participirao u strukturim fondovima sa 10. 170 Temin Peter. zajedno sa reformama zajedničke poljoprivredne politike (CAP). Beograd. 2004. Mediteranska unija ima redovne samite zemalja EU i ostalih mediteranskih država. zatim Maroko. Plan je u suštini prijedlog francuskog predsjednika Sarkozija. Finska). Turska itd. 2006. Saradnja u mnogim oblastima je prisutna još od antičkih vremena.1% strukturnih fondova). Ciljni program 3 je namijenjen sprječavanju dugoročne nezaposlenosti (pomoć radnicima starijim od 25 godina. suprostavila Njemačka. Italija (južni dijelovi). Integrisani program je novi pristup problemima regionalnog razvoja. ▪ ▪ ▪ ▪ Mediteranski programi. Šefovi država i vlada zemalja članica EU su se 2008. Mediteranska unija će imati 39 članica i to: sve zemlje EU. na mediteranskom području za vrijeme Rimskog carstva. Alžir. god. Egipat. Neke članice EU smatraju da u ovom trenutku nisu potrebne paralelne regionalne strukture. Ekonomski fakultet. 1-2.9%. Ciljni program 5a ima funkciju prilagođavanja sektora poljoprivrede i ribarstva. zbog rješavanja strukturnih problema. god. Ovaj program učestvuje u strukturnim fondovima 5%. Predviđeno je usmjeravanje pomoći u turizam. 170 Peter Temin dao konkretne pokazatelje o trgovini maslinovim uljem. Tako je npr. 169 O ciljevima vidjeti u: Popović Goran. Korisnici pomoći su Francuska. još od vremena ranog Rima. U periodu 1993-1999. kretanju cijena pšenice itd. Sirija. U početku. 2009. 90 . Španija i Grčka. u novi: Mediteransku uniju.5%. iz čega se može zaključiti da u EU još ima rivaliteta političke i geopolitičke dimenzije. Makroekonomski aspekti regionalne politike Evropske Unije. Odluka transformiše proces započet u Barceloni. str. ciljevi i dodjela sredstava se može prikazati na slijedeći način: ▪ ▪ ▪ Ciljni program 1 se odnosi na pomoć slabije razvijenim regionima sa GDP per kapita manjim od 75% od prosjeka EU (koristio je 67. Danas se ovaj dio svijeta ubrzano valorizuje kao najperspektivnije područje. Osnovni cilj je zaštita Sredozemlja. Acta Economica. složili sa prijedlogom Francuske o osnivanju Mediteranske unije koji predviđa saradnju EU i zemalja Mediterana od Turske do država Magreba. Od vremena ranog Rima pa sve do danas. 133-151. 45-59. Upravo zbog toga. Njemu se očekivano. Na Samitu u Briselu 1985. 6. tradicije i ekonomije. poljoprivredu i mala i srednja preduzeća. Izrael. Ima mnogo istorijskih dokaza i ekonomskih istraživanja o vjekovnoj intenzivnosti I kompaktnosti ovog tržišta. i u Popović Goran. The Economy of the Early Roman Empire. ipak se ne smije zanemariti da je Mediteran milenijumima region zajedničke istorije. str. objavljeno u Journal of Economic Perspectives. Ciljni program 2 je pružao pomoć regionima sa niskim stepenom industrijske proizvodnje i stopom nezaposlenosti iznad prosjeka Unije (ova sredstva su činila 11. Mediteranske zemlje imaju bogatu tradiciju i dugu istoriju. Kasnije će koncept razvoja mediteranskih zemalja postati matrica za rješavanje drugih komunitarnih i kohezionih problema. American Economic Association Publications. Iako bi se na prvi pogled moglo zaključiti da je ovo neracionalno "gomilanje" regionalnih integracija. prevencija od požara. odnos prema klimatskim promjenama itd. ljudi ove regije bili su čvrsto povezani i zavisili jedni od drugih. ali i aktuelnih globalnih izazova. god. Ekonomika poljoprivrede br. Ciljni program 6 je rezervisan za strukturno prilagođavanje regiona sa izuzetno niskom stopom 169 naseljenosti (Švedska. god. Njegovo učešće u strukturnim fondovima je iznosilo oko 0. nezaposlenim preko 12 mjeseci) i integrisanje mladih i ostalih društvenih grupa na tržištu rada. Banja Luka. Ciljni program 5b je usmjeren na ekonomsku diversifikaciju osjetljivih seoskih područja i u strukturnim fondovima participira sa 4. osnivanje ove asocijacije se čini opravdanim.Nerazvijeni sjeverni regioni skandinavskih zemalja inicirali su uvođenje novog ciljnog programa br. godine Grčka pokreće pitanje pomoći integrisanom razvoju mediteranskih zemalja članica Unije.9%. kao malo koji region u svijetu. Evropska iskustva u primeni koncepta ruralnog razvoja.

Jedinstvenog evropskog akta (prethodni 130 g). Akt o osnivanju Kohezionog fonda ukazuje na neophodnost održivosti u finansiranju saobraćajne infrastrukture i projekata zaštite životne sredine. uspostavlja se konačna raspodjela sredstava među zemljama koje su stekle uslove za finansijsku podršku iz potencijala Kohezionog fonda. 7.1 43 57 Grčka 17. god. Ostali značajniji uslovi Uredbe koja reguliše pravo i obim finansiranja projekata su navedene obaveze održive ravnoteže u projektima zaštite životne sredine i izgradnje saobraćajne infrastrukture. god. Predložen je limit od 0. Protokol o ekonomskoj i socijalnoj koheziji.46% GDP EU. Prema tom pragu Španija. korišćenje i struktura zavise od uslova konačne raspodjele među državama primaocima.2.9 62 38 Irska 9. udaljenim i devastiranim teritorijama. Za razliku od strukturnih fondova Kohezioni fond pruža pomoć manjem broju zemalja 172 u finansiranju značajnih pojedinačnih projekata.9 29 71 Portugalija 18. To su temeljna pitanja budućnosti Zajednice.4. p. Komisija utvrđuje da "ekonomska i socijalna kohezija moraju ostati politički prioritet" za proširenu EU. Edvard Elgar Publishing Limited. Oni se odnose na finansiranje zaštite životne sredine i 173 izgradnju transevropske mreže i druge saobraćajne infrastrukture. Reformama iz 1993. Širenje EU generiše fundamentalno političko naslijeđe i evropske vrijednosti. Planiranje. Prema JEA ukupna vrijednost projekata treba biti iznad 10 mil. Jedan od njih je kontrola javnih finansija uz javni dug do 60% GDP i budžetski deficit do 3%.3 Izvor: Button K&Pentecost E. 41.7 61. 175 Evropski Savjet na samitu u Edinburgu 1992. određena su sredstva od 176 0. ali se može primjetiti da se vremenom njihov broj povećava a uslovi pristupanja postaju rigorozniji. 176 U Agendi 2000. Oni su odraz istorijskog nasljeđa i nivoa razvijenosti. dok evaluaciju projekata vrši Komisija i EIB. 172 171 91 . Portugalija i Grčka po 16-20% i Irska 7-10%. Kohezioni fond i Agenda 2000 Kohezioni fond.0 38.2. zaposlenost. Evra. U tabeli 7. Agenda 2000. god. Ti uslovi su se vremenom mijenjali.02 UKUPNO 100. Tako je osnažena uloga regionalne politike kao ključnog instrumentarija širenja. između Španije i Grčke). god. prikazano je učešće pomoći iz Kohezionog fonda po zemljama: Država Članica Ukupno Životna sredina Saobraćaj Španija 54. Maksimalno učešće Kohezionog fonda i strukturnih fondova u finansiranju projekata članica EU može iznositi do 4% njihovog GDP. da bi pomogla članicama Zajednice da što prije uđu u završnu fazu monetarne unije. se vide razlike u pristupu određivanja strukture sredstava (posebno npr. Ona dovodi do bržeg ekonomsko-socijalnog razvoja i 171 utiče na ekonomsku stabilnost EU. 174 Ugovor iz Mastrihta postavlja kriterijume konvergencije za države koje žele postati članice EMU. evra. 174 bez većih problema. socijalnu i demografsku situaciju na nenaseljenim. 1999. Cheltenham. god. Za države koje žele pristupiti EU. tehnički su sublimirane u uslovima koje potencijalne članice trebaju ispuniti u procesu pristupanja. Ova institucija je trebala postati operativna 1994. Iz prethodne tabele su vidljive razlike u učešću pojedinih zemalja u korišćenju sredstava Kohezionog fonda. i implementacijom Drugog Delorovog paketa. Regional Economic Performance within the European Union.Regionalna politika djeluje na proizvodnju. 173 Član 161. je stavlja na raspolaganje Kohezionom fondu 15 mlrd. kao aneks Jedinstvenog evropskog akta utvrđuje obaveznu pomoć od strane EU članicama čiji je GDP per capita manji od 90% prosjeka Zajednice. Posebno afirmativan primjer je ubrzani ekonomski razvoj Irske.1 39 61 Tehnička pomoć 0. procesi širenja su vrhunsko društveno-ekonomsko i političko pitanje. Vrijednosti na kojima se temelje evropske integracije. Privremena raspodjela sredstava je izvršena prema sljedećem učešću: Španija 52-58%. Portugalija. Grčka i Irska su polagale pravo na pomoć iz Kohezionog fonda (za 63 miliona stanovnika ili oko 25% stanovništva EU).46% za strukturnu potrošnju do 2006. Iz tabele 7. Kohezioni fond daje impulse regionalnim ekonomijama i rješava probleme dugoročne zaposlenosti. Projekti finansirani iz Kohezionog fonda nisu koristili sredstva drugih fondova i mogli 175 su biti jednokratno prekinuti u slučaju kršenja pravila konvergencije. Tokom 1994.

Agenda 2000 modifikuje funkcije ovog programa sa dodatnim mogućnostima pomoći za izgradnju novih institucija ili adaptaciju postojećih administrativnih i zakonodavnih sistema država kandidata. Holandija i dr. god. 180 Instrument for Structural Policy for Pre-Accession. Beograd. i druga literatura. Hongrie. PHARE obezbjeđuje finansijsku pomoć za infrastrukturu. 1995. To obezbjeđuje da se otpor prema političkoj reformi ne transformiše u otpor prema proširenju. 92 177 . zaštiti prirodne okoline i rekonstrukciji poljoprivrede. na tri cilja. Program SAPARD koji se odnosi na pomoć poljoprivredi. Beograd. 179 Support for Agriculture and Rural Development. 178 O pomoći i procesima širenja vidjeti više u: Miščević Tanja. 181 U cilju izbjegavanja veze između reformi i proširenja Komisija apostrofira reformisanje politika i bez proširenja. 2005. U tom kontekstu može se navesti jedan primjer. koji se odnosi na pomoć najsiromašnijim regionima koji imaju GDP manji od 75% prosjeka EU. Ali. On 182 pruža pomoć u obrazovanju. ESPI Institut za ekonomska i socijalna istraživanja. Tadić Bojana. PHARE.Institut za Evropske studije. Program je fokusiran na razvoj i diversifikaciju privrednih aktivnosti. posebno među budžetskim kontributorima (Njemačka. Tako je izvršena redukcija sa sedam. 182 O ovom programu vidjeti više u: Joković Slavica. Beograd. 181 Pologne. Program pomoći EU za zemlje centralne i istočne Evrope. IES . Članicama koje pristupaju Uz postojeći program PHARE integracionim procesima se obezbjeđuje pomoć u uspostavljanju evropskih standarda u raznm oblastima. Komisija je ustanovila dva nova pristupna 179 instrumenta. istraživanju. dok se strukturna pomoć usmjerava 180 kroz program ISPA. Prometej. razvoj privatnog sektora i preduzetništva. Pridruživanje Evropskoj uniji. Zbog podrške integracionim procesima i širenja EU. ovo nije prošlo bez tenzija. Grčka. Regioni koji su izgubili pravo na pomoć strukturnih fondova mogli su koristiti 178 sredstva tzv. Protiv nekih standarda nametnutih reformama regionalne politike bile su one članice koje su već koristile finansijske beneficije (posebno ako su promjene smanjile postojeć nivo pomoći). ISPA pruža finansijsku pomoć u oblasti ekonomske i socijalne kohezije. koji se odnosi na regione koje očekuje ekonomsko i socijalno restrukturiranje i Ciljni program 3 koji se odnosi na pomoć državama članicama u razvoju ljudskih resursa u cilju suzbijanja nezaposlenosti. tzv. ali do 4% njihovog GDP. SAPARD podržava održivi razvoj poljoprivrednih teritorija u srednje i istočne Evrope i implementira propise i standarde Zajedničke poljoprivredne politike. Program predviđa investicije u seosku privredu i infrastrukturu i ulaganja u upravljanje vodama. god. ulaganja u poljoprivredu i proizvodnju koja ne narušava ravnotežu životne sredine. Ona je podrazumijevala oštrije kriterijume za korišćenje pomoći pa su uspostavljeni novi ciljni programi: ▪ ▪ ▪ Ciljni program 1 (bivši 1 i 6). kao osnovice za pomoć. Ugovori o pridruživanju EU. "statističke efekte" jer se prag od 75% prosječnog GDP EU. Proširenje državama srednje i istočne Evrope proizvodi negativne.Reforme regionalne politike su opterećene problemima i protivrječnostima. posebno u saobraćaju i životnoj sredini. Ciljni program 2 (bivši 2 i 5b).. Portugal i Irska). Ova reforma je prouzrokovala pad udjela stanovništva Zajednice (sa 51% na 35-40%) koje je primalo pomoć u okviru ciljeva 1 i 2. 1997. Pomoć namjenjena novim članicama je trebala rasti postepeno. Fond podržava pripreme za pristup i obezbjeđuje edukaciju procedura primjenjenih u EU. ISPA pomaže adaptaciju na standarde EU u oblasti zaštite životne sredine i obezbjeđuje sredstva za unaprjeđenje i spajanje postojeće saobraćajne mreže u zemljama srednje i istočne Evrope sa Transevropskim mrežama. "tranzicione pomoći" i tako amortizovati negativne efekte reformi i širenja. Assistence a la Restructuration Economique.) i korisnicima (Španija. statistički 177 smanjuje pa mnogi regioni gube pravo korišćenja povoljnih sredstava. EU kompletira instrumente pomoći. Komisija je konsolidovala regionalnu politiku zbog optimalne sinhronizacije utvrđenih ciljeva pomoći.

širinu. 2009. No. Umjesto rezimea. Ne smiju se zanemariti kritike upućene na efikasnost. efekti regionalne politike su još uvijek limitirani. oplemenjivanje prirodne sredine i subvencijama. a danas su aktuelna istočna (jugoistočna) proširenja. Acta economica. slabije razvijene članice traže veću ekonomsku pomoć. kao strukturi zasnovanoj na razvoju slobodnog tržišta i minimalnoj ulozi države. 185 Community Assistance for Reconstruction. transport. To narušava ciljanu makroekonomsku stabilnost. Kako su ove zemlje slabije razvijene u odnosu na prosjek EU. Zato su krupne političke odluke na nivou Zajednice usko vezane za određivanje volumena i optimalnu alokaciju sredstava EU. Ako je makroekonomska situacija EU zadovoljavajuća. 2000. posebno zbog narušavanja drugih komunitarnih politika. Videti u: Grupa autora. Rezultati regionalne politike važna zajednička politika čiji su ciljevi rast ekonomskoVeć je rečeno da je regionalna politika EU socijalne kohezije i ujednačena regionalna razvijenost. netransparentnost ipak nije potpuno isključena. Sve su prisutnije kritike endogene efikasnosti mjera regionalne politike. modernizaciju državne uprave. što ne znači da se ne mogu očekivati bolji rezultati. Jer. Koordinirana redistribucija utiče na obim. Usmjeren je na reforme i pripreme institucija za izvršenje obaveza prema Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. Regionalni razvoj je za članice i zemlje koje pristupaju EU prvorazredno društveno pitanje. Antiregionalni lobiji u ovim i drugim subvencijama vide opasnost za evoluciju EU. Makroekonomski aspekti regionalne politike Evropske Unije. mala i srednja preduzeća. komunikacije. To zahtijeva velike budžetske transfere koji preraspodjeljuju dohodak i narušavaju osnovnu evropsku ideju. pa čak i smisao postojanja ove politike. Inicirane strukturne promjene povoljno djeluju na dinamiku privrednog rasta i razvoja. Namijenjen je za pomoć zemljama Zapadnog Balkana koje još nisu kandidati za prijem u EU. tempo i strukturu razvoja. god.CARDS nije predpristupni fond.5. regionalna politika je ostvarila mnoge ciljeve. 184 183 93 . Oni se suprostavljaju jačanju regionalne politike. Ekskluzivnost regionalnog razvoja je plod više faktora. unaprjeđenje regionalne saradnje i pruža pomoć za povratak izbjeglih i 184 raseljenih lica. Budžetskim transferima u saobraćajnu infrastrukturu. Ona snažno i u kontinuitetu širi uticaj ka nacionalnim i regionalnim nivoima. Regionalna politika EU je nastala zbog potrebe jačanja ekonomske i socijalne kohezije. Banja Luka. Zato postoji opasnost da se regionalni problemi pretvore u politička neslaganja. ona se često osporava. Stubovi kulture. 185 Prerađeno iz rada: Popović Goran. i pored rezultata. Regionalna politika je u ekspanziji. Ugrožavanje slobode konkurencije je kontroverza regionalne politike. Jer. Bez obzira na to što je administracija podvrgnuta demokratskim kontrolama. Kritičari su motivisani opštim i individualnim interesima. Beograd. CARDS podržava ekonomsku rekonstrukciju i obnovu. Dosadašnje istorijske etape su obuhvatale sjeverna proširenja. Ako se stabilnost narušava razvijenije zemlje insistiraju na redukcijama "netržišnih" transfera i "rezanju" budžetskih ili drugi deficita. pravilom spojenih posuda utiču na deficite i rast fiskalnih davanja poreskih obveznika. Development and Stabilisation. rješavanje socijalnih pitanja i podrška ulasku zemalja u EMU i proširenjima itd. god. veći transferi za regionalni razvoj. Ali. Ekonomski fakultet. od kojih su najznačajniji: smanjivanje ekonomskih razlika. bržeg savladavanja prepreka pri ulasku u EMU i evoluirala u politiku ravnomjernog razvoja. a nekad i utvrđene targete i nominalna sidra. Evropski model regionalnog razvoja preferira dugoročne ciljeve i jačanje agregatne ponude manje razvijenih regiona. diversifikaciju. neophodno je sanirati postojeće ekonomske i socijalne razlike. Zbog toga su planiranje i raspodjela sredstava regionalnog razvoja pod stalnom supervizijom javnosti. Malo je komunitarnih politika koje imaju tako ekstremne ocjene svoje uspješnosti. regionalne razlike u nivou razvijenosti su u nekim slučajevima povećane. To traži prilagođavanje članica koje ekonomski i socijalno zaostaju u odnosu na prosjek EU. 183 7. Jugoistočna evropa 2000-pogled iz Srbije. demokratske procese. Aktivan odnos prema agregatnoj ponudi ukazuje na antikejnzijanski karakter ove politike.

Ekonomskoj konferenciji u Dubrovniku i Majkl Burda. ne samo za članice. Subvencije rast. integracijama između dva velika regiona. istočne i zapadne. Dubrovnik. ali će za to trebati još nekoliko decenija. Zato. jer regionalna politika ima visoko mjesto i u budućnosti EU. kao što ono nije funkcionalno uz velike 186 razlike u ekonomsko-socijalnom razvoju. To je dobro poznato evroplanerima. na 14. i pored kritika. ili stare i nove Evrope. na manje razvijenim teritorijama EU. god. The 14 Economic Conference. rashodi po osnovu izdataka za regionalni razvoj. regionalna politika je (bez obzira na brojne kontroverze i kritike) opravdala postojanje. što neće biti problem.Evropske integracije su nezamislive bez jedinstvenog tržišta. 94 186 . Ipak. pozitivna konsekvenca rasta agregatne ponude je rast cena imovine. Vidjeti u: Michael C. HNB. Konačno. O ovim problemima. participiraju u budžetu EU sa više od trećine sredstava (po redosledu druga zajednička politika). Burda and Battista Severgnini. posebno zemlje. 2008. Visoko budžetsko učešće i rast sredstava. govorio je 2008. već i u procesu širenja. TFP Growth in Old and New Europe. Evrooptimisti od nje traže više. daju regionalnoj politici prestižnu razvojnu poziciju u budućnosti.

ZAJEDNIČKA POLJOPRIVREDNA POLITIKA I RURALNI RAZVOJ 8. Tehnički progres i tehnološki razvoj velikih kompanija. Ova društvena grupa je i kompaktan politički faktor. za razliku od stanovništva urbanih i industrijskih centara ne zahtijeva visoke troškove infrastrukture. Poljoprivrednici sa prostora EU prihvataju evropske integracije. Zaposleni u poljoprivredi su oni koji žive od nje.8. Postoje i drugi primjeri i razlozi diferenciranog tretmana ove oblasti u odnosu na druge grane privrede. transformišu ovu privrednu oblast ka modernoj poljoprivredi. strateška grana. sektor primarne poljoprivrede prolazi kroz strukturne i organizacione procese. a naročito od sredinom 1950-tih. Dalje. Beograd. Termin moderna poljoprivreda 187 ukazuje na reformisanu privrednu oblast. Ono je npr. uređenje ili geostrategijski položaj. Beograd. to ne govori o ulozi i mjestu poljoprivrede u ekonomiji EU. 187 Izraz koristi Dr. poljoprivredna populacija. Za vrijeme ekonomskih kriza i ratova seoska populacija fleksibilnije podnosi teškoće. Ekonomski fakultet. god. One su bile razorne i za američku poljoprivredu. i u Zakić Zorka i Stojanović Žaklina. Zorka Zakić-Vujatović. Na selu se negativni efekti kriza i ratova se amortizuju i ne djeluju krajnje razarajuće na ekonomski sistem i blagostanje. što stvara probleme evropskim farmerima. proizašli iz potrebe za većom autonomijom u prehrani stanovništva ili kontinuirani rast cijena hrane zbog visokih cijena energije i klimatskih promjena. Kada se tome dodaju strateški razlozi. 95 . Prema učešću u GDP poljoprivreda u razvijenim ekonomijama ima marginalnu ulogu. osjetila je katastrofalne posljedice velike ekonomske krize. bez obzira na njegovu ekonomsku snagu. ali i "oko" nje. Uticaj tehnologije na ponudu poljoprivrednih proizvoda prikazan je na grafikonu 8. usljed djelovanja tehničkog progresa. slika o ulozi moderne CAP je kompletirana. Procesi se ne odvijaju brzo ni bezbolno. O modernoj poljoprivredi vidjeti u: Zorka Vujatovi -Zakiċ. Ekonomika agrara. Već poslije drugog svjetskog rata. 2008. ali je američko selo ipak ublažilo teške posljedice koje je ekonomija SAD osjećala još dugi niz godina.. Agrarna ekonomija. Poljoprivreda je oblast koja se kontinuirano nalazi u procesima reformi. 2001. pri čemu je opovrgnuta tradicionalna ideja o rješavanju agrarnog problema samo na farmi. dok je učešće u zaposlenosti veće i iznosi oko 4%. Ipak. posebno kada je u pitanju odbrana njihovih prava ili zahtijevi prema institucijama članica i EU. Ekonomski ċ fakultet. SAD koncentrišu proizvodnju specijalizacijom pred-farmerske. god. Zemlje razvijene tržišne ekonomije su se transformisale od tradicionalne u modernu agrarnu privredu. unapređenje proizvodnje na porodičnim farmama i dr. jer protekcionizmom mogu popraviti vlastiti ekonomski položaj. farmerske i post-farmerske proizvodnje. CID. Evropska poljoprivreda. Najbolji primjer je velika ekonomska kriza tridesetih godina prošlog vijeka. Zato se proizvodnja i zaposlenost u poljoprivredi ne posmatraju jednostrano.1. Osnove moderne poljoprivrede Poljoprivreda je važan sektor svakog društva.1. u EU oko 2%. koja je tada mnogo zaostajala za američkom. SAD i tada imaju efikasniji poljoprivredni sektor u odnosu na evropske zemlje (izuzetak su Velika Britanije i donekle Francuska). Evropska poljoprivreda zaostaje za američkom najmanje deceniju-dvije. posebno zbog toga što je ona za razliku od drugih oblasti. One su najprije počele u SAD. Poljoprivredno stanovništvo je važan demografski resurs.

Ovo mjesto joj daju i autori: Miroslav Jovanović. 2006. bankarski sistem itd. Vijekovna iskustva i vezanost populacije za ovaj oblik privređivanja. ugostiteljstvo. CAP je uz zajedničku 189 trgovinsku politiku i carinsku uniju. Moderan farmerski sektor je neodvojiv od niza poslovnih firmi koje rade za proizvodnju i promet poljoprivrednih proizvoda. The Economics of the European Union. Oxford Univrsity Press. Ekonomski fakultet. Standardna američka definicija agrobiznisa je zbir aktivnosti vezanih za proizvodnju i distribuciju poljoprivrednih proizvoda. Iz ovoga slijedi da poljoprivreda nije samo oblast fizičke i biološke proizvodnje. god. U nju spadaju prerađivači. 96 . U početku stvaranja Unije.2.1.Grafikon 8.. CID. Farmeri su ostvarili svoje početne ciljeve a pobornici evropskih integracija u seoskoj populaciji dobili pouzdanog partnera.. Evropska poljoprivreda je autohtona i tradicionalna. zaštita i drugi instrumenti podrške. mjere su obično subvencije. kreditne institucije i drugi snabdjevači. Oxford. prva fundamentalna i istinska državna politika. The Economics of European integration. Beograd. kao posljedica primjene novih tehnologija pomjera krivu ponude desno-dole u stanje S'. Shvatanje moderne agrarne privrede je daleko veće od zbira farmi. U EU. Tada se može opravdati njena dominacija na troškovnoj strani budžetu. Rast produktivnosti. marketing i prerađivačke firme. proizvođači poljoprivrednih mašina. Pod pretpostavkom prodaje svih proizvedenih količina stvara se proizvođačev višak. Obim i struktura mjera zavise od makroekonomske situacije. kao važna obilježja evropske poljoprivredne politike. petrohemija. postavljeno je pitanje podrške poljoprivredi. prerađuju sirovine agroporijekla i prodaju proizvode (postfarmerski sektor). To su firme koje poljoprivrednike snabdijevaju inputima (predfarmerski sektor). socijalne i strategijske efekte. 2004.: Uticaj novih tehnologija na poljoprivrednu proizvodnju Grafikon prikazuje situaciju u kojoj nova tehnologija dovodi do promjena u rastu ponude poljoprivrednih proizvoda. To utiče. stvorili su evropske brendove na svjetskom tržištu poljoprivrednih proizvoda. nekada i makroekonomskog nivoa. Nastanak. Izvorno značenje moderne poljoprivrede se odnosi na homogenu privrednu djelatnost koju čine: porodične farme (sitne). skladišta i posrednika. Tome treba dodati spoljno-trgovinske. 188 189 Engleska skraćenica od Community Agrarian Policy. The McGrow-Hill Companies. Ekonomska politika se bavi i poljoprivredom (poljoprivredna politika) različitim mjerama. transport. Poljoprivreda je. veletrgovina. 2007. proizvode (farmerski sektor). bez obzira na otpore i osporavanja ostala važna koheziona snaga. Insistiranje Francuske na podršci poljoprivredi je prihvaćeno kao kompenzacija njemačkim interesima na polju industrijske politike. da pri istoj cijeni P1 proizvođači nude veće količine proizvoda za Q2Q1. 8. Evropska ekonomska integracija. Richard Baldwin&Charles Wiplosz. predstavljen šrafiranim površinama (b+c). saobraćaj. i Mike Artis&Frederick Nixson. ciljevi i uloga Zajedničke poljoprivredne politike (CAP 188) EU Zajednička poljoprivredna politika (CAP) je najstarija zajednička politika EU. trgovina na malo itd. velike korporacije.

predlaže Savjetu Prijedlog Zajedničke poljoprivredne politike (CAP). god. pogotovo oko jačanja poljoprivrednih gazdinstava i tradicionalne poljoprivredne proizvodnje. Garantni i Upravljački fond (Fond za upravljanje u poljoprivredi). Tako je njeno učešće u GDP mnogo niže od učešća u ukupnom broju zaposlenih. za podršku CAP. ova politika je i najkontroverznija u EU. Samit je zaključio da se mora stvoriti jedinstveno tržište poljoprivrednih proizvoda. Odjeljenje za garancije poslije 2000. Ciljevi koje je Unija postavljala pred sobom. Ipak. Efekti ulaganja se vide u ekonomskoj i socijalnoj sferi i jačanju kohezije u okviru šireg shvatanja evro-integracija. stabilizacija cijena i agro-tržišta. ne uvažavajući sekundarne efekte koje ona prouzrokuje. finansira preko 90% rashoda CAP EU. donesen je zaključak da se kreiranje i finansiranje razvoja poljoprivrede premješta na nivo Zajednice. Aktivnosti regionalnog i ruralnog karaktera se usmjeravaju ka posrednoj podršci seoskoj privredi. ali i mnogo niže od učešća te grane u troškovnoj strani budžeta. Oni se nisu mogli ostvariti uz postojeće barijere politike konkurencije. To je rezultiralo da se npr. god. Finansiranje se odnosi na tržišne intervencije i refundacije izdataka za izvoz poljoprivrednih proizvoda. a raspoloživa sredstva su skromna. Većina poljoprivrednih proizvoda je subvencionirana a spoljnotrgovinski promet poljoprivrednih proizvoda prelazi na kontrolisani režim 190 premiranja izvoza i visoke uvozne carine. Zato su poljoprivredne mjere bile izuzete iz ograničenja nametnutih od strane politike konkurencije. Smatra se da su na Samitu u Strezi 1958. Odredbe Ugovora iz Rima spominju zajedničku agrarnu politiku. on je u blagom padu. kako ekonomske nelogičnosti i neracionalnosti u razvijenim sistemima nisu moguće. Odjelenje je zaduženo za pružanje pomoći siromašnim zemljama. U periodu 2007-2013. tada bi se mogao izvući zaključak o nelogičnom ulaganju ogromnih sredstava u ovaj sektor. 190 Za finansijsko-tehnički dio provođenja zajedničke politike zaduženi su Evropski poljoprivredni. koja će zadovoljiti domaće potrebe i biti konkurentna na domaćem tržištu. ona je dobro inkorporirana u međunarodnu poziciju Zajednice. ako bi zajedničku politiku u poljoprivredi tretirali samo kao odnos inputa i outputa. a da pri tome nije narušen odnos sa WTO. sloboda konkurencije i slobodno tržište. fundamentalne komunitarne politike. Na skupu su potencirani aktuelni problemi razvoja evropske poljoprivrede. subvencije su premještene u razvoj "seoske privrede" i multifunkcionalne aktivnosti seoskog kompeksa. god. Evolucija podrazumijeva stalne modifikacije ciljeva i aktivnosti u poljoprivrednom sektoru. bolje snabdijevanje. ali ne govore o načinima i varijetetima njenog organizovanja. "Pogodnosti" za poljoprivrednu proizvodnju ugrožavaju drugi. na Samitu nije bilo nesuglasica.Ali. god. U Francuskoj. više farmerske standarde. Ali. mora se prihvatiti konstatacija o kontroverznosti CAP. napravljene konture zajedničke poljoprivredne politike EU. Bez obzira na sve apsurde na internom planu (visoke subvencije i visoke cijene). Holandiji i Belgiji učešće poljoprivrede u društvenoj proizvodnji je bilo nešto veće od 10%. 97 . suša u prvim poratnim godinama i zastoj za američkom poljoprivredom. Rast GDP i pad vrijednosti uvoza vremenom umanjuju ovaj izvor podrške. EU je na svjetskom tržištu afirmisana kao strateški proizvođač i trgovac poljoprivrednog sektora. Rimski Ugovor im je samo dodatno ojačao političke pozicije sa koje su kasnije insistirali na snažnoj podršci u procesima integracija. Ovo je integralni pristup razvoju evropske poljoprivrede. Podijeljen je na odjeljenje za garancije i odjeljenje za razvoj. Posljedice II svjetskog rata. a zaposlenost se približavala stopi od 20%. Analize pokazuju da se smanjenje učešća poljoprivrede u budžetskim izdacima vrši u korist aktivnosti "oko poljoprivrede". predstavljali su dovoljan motiv evropskim poljoprivrednicima (koji u poslednjem vijeku postaju homogena ekonomsko-politička grupacija) da se izbore za određene subvencije i prije stvaranja EEZ. umjesto finansiranja od strane članica. članom 33. Njemačkoj. Odjelenje za razvoj finansira troškove namjenjene strukturnoj politici. Dakle. Obzirom na usaglašene stavove šest osnivača. Ne treba zanemariti činjenicu da su tadašnje članice EEZ imale veće učešće poljoprivrede u GDP i zaposlenosti. Tako je poljoprivreda u Zajednici u svim razvojnim fazama bila pod zaštitom visokih carina i drugih barijera. osnovni principi komunitarne politike. Opredjeljenje koncept CAP je potvrđeno na globalnom nivou. Evropski fond za razvoj i garancije u poljoprivredi (EFRGP) osnovan je 1964. I više od toga. Ugovora iz Amsterdama reguliše neophodnost rasta poljoprivredne proizvodnje. odnosili su se na evoluiranje tradicionalne u modernu poljoprivredu. To je otvorilo vrata za mjere intenzivne zaštite i stimulacija domaće proizvodnje. Italiji. jer tražnja i cijene poljoprivrednih proizvoda biljže brži rast u odnosu na rast cijena drugih proizvoda i rast globalnog GDP. dajući prioritet domaćim poljoprivrednim proizvodima. Zbog zaobilaženja pravila koja nameće WTO. planirani budžet za ovu oblast je još uvijek dominantan. Komisija 1964. Najvažnije. Od tada kreće implementacija koja poljoprivredni obezbjeđuje sredstva od prikupljenih uvoznih dažbina (prelevmana).

prelevmani. određuje uvođenje Zajedničke poljoprivredne politike a član 33. Prenos većine tih ingerencija na nivo Zajednice nije bio lagan. tržište proizvoda je zajedničko i u granicama je EU. nije bila kreativnija od politika zemalja osnivača. načina podrške i zaštite. ciljeve. Zajednička politika mora povećati produktivnost u poljoprivredi. ako dođe do pada ispod garantovanih cijena. tada dolazi do fizičkog povećanja proizvodnje sa Q1 na Q2. reguliše mjere koje se mogu upotrijebiti za realizaciju zajedničkih ciljeva. I dalje se primjenjuju uvozne kvote. ▪ ▪ Ciljevi se mogu realizovati mjerama ekonomske politike i drugim instrumentima. kao buduće komunitarne politke EU (odredbe člana 37. viškovi moraju biti otkupljeni od strane nadležnih institucija EU po višim cijenama od trenutnih tržišnih cijena. ciljeve definiše Ugovor iz Rima. Član 3. 8. Ovaj pristup proizvođačima daje sigurnost. Mjere moraju uticati na stabilnost zajedničkog tržišta poljoprivrednih proizvoda i obezbediti dostupnost snabdijevanja na cijeloj teritoriji Zajednice. Čitava strategija CAP se temelji na postojanju proizvođačevog viška i njegovom kontinuiranom uvećanju (grafikon 8. racionalnost u razvoju proizvodnje i potencira uloga tehničkog progresa u poljoprivredi. Drugo.2. Unija veoma brzo postaje vodeći svjetski trgovac poljoprivrednim proizvodima.2. Ciljevi na zajedničkom tržištu garantuju proizvođačima utvrđene nivoe cijena. Ovo podrazumijeva uspostavljanje jedinstvene cjenovne politike i drugih 98 . a područje P1P2BA predstavlja proizvođačev višak. Prema Ugovoru. a mnogi je tretiraju kao najstariju izvornu i fundamentalnu politiku. Generalno. Zahtijeva se racionalna upotreba inputa. Komisija je zadužena za predlaganje i implementaciju mjera iz poljoprivredne sfere. za razliku od ranijeg sistema.: Kriva ponude i proizvođačev višak Dakle. Za uspješno funkcionisanje. Prvo. domaći proizvodi imaju prednost nad uvoznim.). Evropski seljaci su iskoristili novu šansu. nova poljoprivredna politika je projektovana kao snažna komunitarna aktivnost. nova poljoprivredna politika Unije. Ovo ukazuje na potrebu nastavka reformi i određuje pravac izgradnje moderne poljoprivrede.Ciljevi Zajedničke poljoprivredne politike. povoljniji način finansiranja itd. U izboru instrumenata. mjere u oblasti cijena poljoprivrednih proizvoda itd. Tako se mogu koristiti mjere cjenovne politike. Ovaj grafikon jednostavno objašnjava zašto u EU dolazi do enormnih viškova subvencioniranih poljoprivrednih proizvoda. Ali. Međutim. uspostavljeni su principi na tržištu poljoprivrednih proizvoda. Ciljevi zajedničke poljoprivredne politike prema Ugovoru iz Rima su: ▪ ▪ Najvažniji cilj je da se potrošačima osigura snabdijevanje poljoprivrednim proizvodima po "prihvatljivim cijenama" (nije obrazloženo šta ova formulacija podrazumjeva). Moraju se obezbjediti uslovi za povećanje životnog standarda populacije koja u EU živi od poljoprivredne djelatnosti. Član 34. kada je proizvođačeva cijena sa P1 uvećana na P2. Grafikon 8. Instrumenti i politika cijena Prije ustanovljenja zajedničke politike evropske zemlje su imale bogato iskustvo u podršci poljoprivredi.3. Za lojalnost komunitarnim procesima dobili su politiku koja ih snažno podržava.).

Politika cijena. Sanacije šteta zahtijevaju velika sredstva. "zelenih" kurseva. Kako su kursevi članica često značajno fluktuirali. do reformi agrarne politike. pored enormno visokog izvoza nije znalo šta raditi sa preostalim viškovima. Na tržištu Unije funkcionišu ciljne ili donje. U Zajednici su afirmisane i novčane kompenzacije. Zajedno sa troškovima transporta i skladištenja. koje su ugrožavale proces reprodukcije poljoprivrednog sektora. pesticida i štetnih inputa zagađuje zemlju i okolinu. Kako EU štiti svoje tržište poljoprivrednih proizvoda? Prije svega politikom cijena poljoprivrednih proizvoda. Rješenja su često 191 tražena u uništavanju ili poklanjanju poljoprivrednih proizvoda siromašnim zemljama. Granična. jer su ogromni suficiti poljoprivrednih proizvoda lančanim dejstvom prouzrokovali druge budžetske. dešavaju špekulativne valutne promjene (najčešće se provodi devalvacija koja poboljšava primarni tekući račun).standarda. garantovao otkup svih ponuđenih količina što je često stvaralo velike probleme u EU. državama sa stabilnim nacionalnim valutama). Kompenzacije. Netržišne motivacije su poljoprivrednu proizvodnju dovele do neslućenih razmjera. Jedan aspekt zajedničke poljoprivredne politike je veoma važan za stabilnost materijalnih i finansijskih bilansa. sprječavaju konkurenciju u članicama. uticalo je na međunacionalna prelijevanja dohotka i druge negativne pojave. u aprilu za kalendarsku godinu. Interventna cijena. Reformama agrarne politike takve devijacije su djelimično ili potpuno otklanjane. poljoprivreda je još uvijek imala važnu ulogu u stvaranju ukupnog društvenog outputa. političke i makroekonomske probleme. Uređenje jednistvenog tržišta poljoprivrednih proizvoda u uslovima više valuta. kako je već rečeno. koji su služili isključivo za obračune cijena i vrijednosti poljoprivrednih proizvoda radi cjenovne stabilnosti i održavanja željene ravnoteže u razmjeni na unutrašnjem tržištu. Savjet ministara je bio prinuđen utvrđivati vrijednosti tzv. veća i od prihoda od poljoprivrede. A. To je minimalna nadoknada koja se garantuje poljoprivrednim proizvođačima. Dakle. bilo je neophodno obezbjediti zajednički budžet na nivou Zajednice i druge prateće mere. kada dolazi do suficita poljoprivrednih proizvoda. Tako je na području Zajednice bilo valutnih operacija nekih članica koje su svjesnim obezvrjeđivanjem svojih nacionalnih valuta dovodili do pojeftinjenja poljoprivrednih proizvoda i činili ih konkurentnijim na Problem ne bi bio dramatičan da ga ne prati degradacija poljoprivrednog okruženja. nekada je sladištenje bilo skuplje od procesa proizvodnje. koji zbog inkorporiranosti birokratije dovode u sumnju cijeli koncept. Poznato je. On se odnosi na garantovane cijene i interventni otkup (koji dodatno narušavaju pravila konkurencije otvorenog tržišta). Za efikasno provođenje CAP. 192 granične ili prag i interventne cijene. Ova mjera štiti domaće proizvođače od nižih cijena vanjskih konkurenata i primjenjuje se na svim punktovima za uvoz roba u EU. Zato se proizvodnja nadzire i uvodi zaštita na nivou EU. pa se često. narušavaju se tržišni odnosi. Ona se koristi u periodima neusaglašene ponude i tražnje. Pogledajmo stanje u oblasti žitarica. Prekomjerna upotreba mineralnih gnojiva. One su se pokazale komplikovane jer uz pozitivne efekte. posebno pšenice. Ciljnu cijenu određuje cijena u Duisburgu. ili prag cijena. Ova podrška proizvođačima garantuje ujednačene iznose nacionalnih valuta po proizvedenoj jedinici. stvarajući tako političku i esnafsku opoziciju. je ona cijena ispod koje je zabranjen uvoz na tržište Unije. Jer. 99 191 . Jer. Ovaj model je. a sektor poljoprivrede privredni rast i tehnički progres. konkurencija je fundamentalna komunitarna vrijednost. Efekti ovih subpolitika stvaraju ogromne suficite nekiih poljoprivrednih proizvoda (posebno u nekim periodima) ili formiraju visoke cijene poljoprivrednih proizvoda na zajedničkom tržištu. području sa najvećim deficitom žitarica u Evropi. varijabilni uvozni prelevmani i subvencije za izvoz poljoprivrednih proizvoda. 192 Cijene određuje Savjet ministara. to je maksimalna moguća cijena pšenice u EU. Dakle. posebno uz aktivnosti "oko" poljoprivrede. Kompenzacije su povoljnije djelovale na ekonomsku poziciju proizvođača u bogatijim i makroekonomski stabilnijim članicama (i ranije. jaki instrumenti CAP su interventne cijene. da se u ekonomskoj uniji u kojoj se članicama omogućava da zadrže nacionalne valute. Posebno povoljne efekte za domaće proizvođače predstavljaja kombinacija interventnih cijena i mjera uvozne zaštite. Sprječavanja ulaska jefinih poljoprivrednih proizvoda na tržište EU su decenijama omogućavala da domaći proizvođači ostvare veće individualne profite.

funtama ili lirama sada jeftiniji. Procjene nezavisnih revizorskih kuća idu i do utaja koje na godišnjem 194 nivou prelaze iznose od 4 milijarde dolara. U Izvještaju ovog suda je navedeno da članice nedovoljno ažurno prijavljuju slučajeve zloupotraba fondovskih sredstava. francuski franak devalvirao u odnosu na ostale valute u zemljama Zajednice. Tako su pozitivni ekonomski efekti postizani prelijevanjem dohotka. Revizijom je obuhvaćen duži period (preko 30 godina) i konstatovano da je za to vrijeme nepravilno isplaćeno preko 3 milijarde evra. Kod većih pomjeranja deviznih kurseva. To znači da je ova članica konkurentnija u poljoprivrednim proizvodima jer su proizvodi u njemačkim markama. posebno ako bi došlo do većih fluktuacija valuta zemalja članica. 27. da neke nezavisne revizorske kuće smatraju da su zloupotrebe fondovskih sredstava za podršku poljoprivredi višestruko veće. smatrajući da je i veći od ovog iznosa. & Frost.uk/files/upld-article71pdf. kritiku njenog dominantnog uticaja na kreiranje budžeta EU.iea. U svim situacijama u kojima su postojale mogućnosti da se postigne stabilnost tržišta poljoprivrednih proizvoda pomoću deviznog ujednačavanja. Iz ovih činjenica se može zaključiti da su zloupotrebe mnogo veće. Revizorski Sud (iako nije nezavisan) ima status relevantnog organa EU za otkrivanje zloupotreba i netransparentnosti. tako i u implementaciji CAP EU dolazi do devijantnih pojava. Važna tema u EU je zloupotreba fondova namijenjenih za podršku poljoprivredi. god. Zloupotrebe CAP. Friend or foe. Ogromna budžetska sredstva i razvijena birokratska mreža su motiv za pojavu netransparentnih transakcija u ovoj oblasti. je uveden dvostruki sistem "zelenih" valuta za podršku cijenama i za direktne isplate.zajedničkom tržištu. Zato je primarni zadatak kreatora ove politike i njena kontrola i supervizija. Proizvodi ostalih članica tako posataju skuplji. god. Ovaj sistem podrške poljoprivredi Zajednice kontinuirano je mijenjan. izvršene su promjene koje su se odnosile na vezanje mehanizma isključivo za njemačku marku. Sud je tokom 2004. tada bi poljoprivredni proizvodi "bježali" od zemalja sa najnižim u zemlje sa najvišim interventnim 193 cijenama. Prilikom devalvacija nacionalnih valuta. i posebno. Ovdje je neophodno napomenuti da se Izvještaj odnosi samo na veće zloupotrebe (minimalni limit nepravilnosti je 4000 evra). What American should know about European Union. što je donijelo stabilnost u razlikama navedena dva kursa. god. strukturna) gdje su uticaji birokratije u procesu planiranja i donošenja odluka toliko snažni da mogu prouzrokovati negaciju načela jednakosti. (http://www. Ako ne bi došlo do odgovarajućeg nivoa novčanih kompenzacija. Do devedesetih godina prošlog vijeka ukida se najveći broj novčanih kompenzacija. uvođene su kompenzacije koje su bile razlika između vrijednosti srednjeg i "zelenog" kursa. bez rasta produktivnosti rada. U 1995. najmanje za iznos devalvacije. a definitivno uklanjanje pograničnih kontrola učvršćuje jedinstveno tržište. kada se "zeleni" kursevi izjednačavaju sa realnim. domaći (njemački) proizvođači su morali biti snažno štićeni mehanizmom novčanih kompenzacija. Tokom 1984. Ovaj sistem kompenzacija se potpuno napušta 1993. Ove vrste kompenzacija su se koristile za potrebe deviznog ujednačavanja. 194 Ernst & Young u članku Blundel. dostavio izveštaj o zloupotrebama fondova podrške Zajedničkoj poljoprivrednoj politici. Kao i u nekim drugim kohezionim politikama EU (regionalna. Mjere su zahtijevale složene postupke i finansijske operacije.. najmanje za iznos devalvacije. kao u slučaju revalvacija njemačke marke. Ako bi npr. tada bi francuski poljoprivredni proizvodi pojeftinili na zajedničkom tržištu. str. Ovo djelimično objašnjava i otpore prema enormnim budžetskim izdvajanjima za CAP. Treba dodati. 2004. koje su poslije uvođenja evra postale nepotrebne. Zato se kritičarima ove politike daju argumenti za njeno osporavanje. te da su u ukupan iznos zloupotreba uključeni samo dokazani slučajevi kršenja.org. što je dodatno potvrdilo prednosti uvođenja zajedničke valute. procjenjuju obim zloupotreba. G. 100 193 . dolazilo bi do intervencija koje bi bile suprotne od prethodno opisanih mjera. U okviru ovog pristupa uvedene su i novčane kompenzacije koje su imale ulogu deviznih amortizera. god.). J.

Međutim. I ocjene o uticaju CAP na socijalnu sferu su često kontroverzne. Ovim je dovedena u pitanje formulacija iz Rimskog ugovora po kome se snabdijevanje potrošača u Uniji mora odvijati po fer ili prikladnim cijenama. u sklopu mjera poljoprivredne politike posebna pažnja posvećuje adekvatnoj strukturi proizvodnje. 101 . cijene. Spoljnotrgovinska razmjena poljoprivrenih proizvoda. znanju i inovacijama. Najvažnije. U kontekstu ekonomskih posljedica CAP treba istaći da su cijene poljoprivrednih proizvoda u EU od njenog nastanka bile nerealno visoke. različitoj u odnosu na neke druge djelatnosti. Ta politka Unije ima negativan uticaj na funkcionisanje svjetskog agrarnog tržišta jer se ovakvim aktivnostim sprječava da ekonomski efikasni proizvođači prodaju svoje proizvode na svjetskom tržištu. To je jedan od razloga orijentacije prema autentičnoj razvojnoj politici. prvi put osigurava poljoprivrednu proizvodnju. posebno ukoliko se nivo tih cijena komparira sa cijenama potencijalnih uvoznih proizvoda. Stoga su i zaključci o nekim pitanjima iz domena uspješnosti implementacije poljoprivredne politike često potpuno suprostavljeni. Mjerama se drastično sputava globalna svjetska konkurencija i dugoročno nanosi šteta proizvođačima koji su opredijeljeni za 196 specijelizaciju i rast produktivnosti u poljoprivredi na globalnom nivou. uz neke modifikacije "kopira" američki razvojni model. fer ili prikladnih cijena. obzirom da se za izvoz iz EU isplaćuju izvozne naknade u subvencijama. Čak se može reći da EU. nepogodama. Analitičari bi konstatovali da su odredbe Rimskog ugovora o snabdijevanju i cijeni u potpunosti zadovoljene. Mjere u poljoprivredi su djelovale na poboljšanje socijalnog statusa poljoprivrednika poslednjih decenija. posebno preko diversifikacije privrednih aktivnosti u. 195 196 Niže cijene poljoprivrednih proizvoda utiču na rast realnih nadnica. može dobiti potpuno novu dimenziju. Učešće EU u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima je visoko. Sve ovo govori o vrlo heterogenoj i multifunkcionalnoj strukturi interesa u agrokompleksu. odnosno refundacijama. I ne samo to. Rezime komunitarne politike u poljoprivredi poslednjih 5-6 decenija jasno ukazuje da je Unija iskoristila jednu epohu u razvoju svjetske ekonomije u kojoj je mogla i imala hrabrosti primjeniti protekcionističke i ali i druge mjere u poljoprivredi i tako ovu oblast definitivno postaviti na lidersko mjesto u svijetu. kada se u analize uključe podaci o bržem rastu dohotka potrošača u odnosu na prosječan rast cijena poljoprivrednih proizvoda. konkurentnosti. To sprječava tržišne suficite i eliminiše dodatne troškove rješavanja tih problema. ali i poziciju dominantnog faktora u ukupnih svjetskih trgovinskih odnosa. Prilikom Izvoza poljoprivrednih proizvoda ona primjenjuje neku vrstu dampinga. Pristup je sličan shvatanjima SAD o razvoju velikog tržišta. Ta pozicija joj omogućava uticaj na krupne ekonomske ali i političke odluke i tokove roba u ovoj oblasti. ionako nedefinisan termin. i oko. što je dodatno ojačalo i njenu komunitanu ideju. kritičari modela podrške poljoprivrednoj proizvodnji uporno ukazuju da su cijene poljoprivrednih proizvoda u EU "nefer i neprikladne". Unija djeluje na obim.8. šest osnivača uglavnom nije bilo u moguće obezbjediti samodovoljnost u poljoprivrednom sektoru (osim proizvodnje povrća i krompira). Ali.4. Promjene traže od EU fleksibilost prema novom ekonomskom poretku i čestim šokovima. a koje se odnose na nadoknadu razlika između viših cijena na tržištu Unije i nižih izvoznih cijena. može se reći čak i dominantno. Iz ove konstatacije proizilazi da su se evropski poljoprivredni proizvođači razvijali na štetu evropskih potrošača. Limitiranost dohotka najsiromašnijih kategorija stanovništva još uvijek utiče na to da ove društvene grupacije imaju izuzetno visoko učešće 195 troškova ishrane u ukupnoj potrošnji. tada. alokaciju i standarde svjetske proizvodnje poljoprivrednih proizvoda. Zato ne iznenađuju stalna protivljenja SAD i Japana koji evropskoj politici uporno zamjeraju prekomjerni intervencionizam. Konkurentnost poljoprivrede EU je komponenta rasta i ostvarivanja liderske pozicije na globalnom planu i diferencijacije u odnosu na ostale privrede. utemeljenoj na produktivnosti. izgradnju infrastrukture itd. Tržišni višak poljoprivrednih proizvoda je Uniju učinio ključnim faktorom na globalnom planu. Zato se danas. Jer. Međutim. Rezultati i posljedice primjene CAP Jedan od najvažnijih rezultata u primjeni CAP je osiguranje samodovoljnosti u poljoprivrednoj proizvodnji. Unija je uz SAD najveći svjetski izvoznik poljoprivrednih proizvoda. krizama. Ovo intenzivira seosku ekonomiju. Nije zanemarljiva strategijska okolnost da evropski prostor poslije dužih perioda obilježenih ratovima. strukturu. poljoprivrede. tržišni viškovi su često opterećivali budžet i političke odnose među državama EU. jasno je da su evropljani u cijelom periodu primjene zajedničke politike bili u mogućnosti da uvoze jeftinije poljoprivredne proizvode u odnosu na cijene proizvodnje domaćih proizvođača. U vrijeme nastanka Zajednice. Upravo je EU sa najviše poljoprivrednih proizvoda uspjela vlastitom proizvodnjom zadovoljiti potrebe domaće tražnje.

Zemlje u razvoju bi. što se opravdava obnovom ovog sektora i činjenicom da akteri poslijeratne industrijalizacije žele obezbijediti potrebnu količinu prehrambenih proizvoda. a članstvo ove organizacije se sa 20 povećava na 150 carinskih prostora. 198 Model nije dovoljno pretpostavio krizu svjetske ekonomije koja je eskalirala 2008. Ipak. Svjetska proizvodnja bi značajno porasla. u razvijenim zemljama i na svjetskom nivou došlo do pada zaposlenosti. Po modelu. od čega bi poljoprivrede zemalja sa visokim prihodima donijele oko 70% ove zarade. god. Liberalizacija bi dovela do blažih promjena privredne strukture u poljoprivrednoj proizvodnji razvijenih zemalja. Interesantno je da bi se izvoz poljoprivrednih proizvoda iz SAD isto tako značajno povećao. zemljama u razvoju prodale dodatnih 290 milijardi dolara.). Zbog složenih problema na svjetskom nivou. Završetkom Urugvajske runde primjenjuje se Opšti ugovor o carinama i trgovini WTO (1995. pomjeranje prema slobodnoj svjetskoj trgovini utiče na rast proizvodnje. u atmosferi reformi. zapošljavajući nezaposlene kontigente nekvalifikovane radne snage. izvoza i zaposlenosti. carinske stope na poljoprivredne proizvode su više u odnosu na druge proizvode i u odnosu na svjetski prosjek (5.Narušavanje svetske trgovine poljoprivrednim proizvodima. te marginalizaciji teritorija koje zadovoljavaju uslove kao vodeći proizvođači prehrambenih proizvoda. Očigledni su negativni uticaji na razvoj ovog tržišta. dok bi ove. moguće je procijeniti efekte liberalizacije do 2015. tada je sva odgovornost isključivo vezana za vlade zemalja koje svojim politikama narušavaju pravila konkurencije na poljoprivrednim tržištima. i 2008. dok bi npr. Tada. u odnosu na baznu 2001. posebno na sputavanju specijalizacije i valorizacije uspješnih proizvođača. dok bi u EU i EFTA. kao i EU još uvijek pružaju otpor punoj liberalizaciji trgovine poljoprivrednim proizvodima. Na osnovu čega su zasnovani ovi zahtjevi? Šta donosi liberalnija politka u toj oblasti? I tu su mišljenja. Po ovim procjenama globalna liberalizacija poljoprivrednih proizvoda bi donijela 63% ukupne svjetske dobiti. Rast proizvodnje i trgovinske razmjene poljoprivrednim proizvodima bi neznatno povećali zaposlenost u zemljama u razvoju. uz klimatske faktore utiču na rast cijena hrane. Prema globalnom LINKAGE 197 modelu (koristi se za globalna predviđanja i procjene Svjetske banke). Prije dvadesetak godina jedna od glavnih studija Svjetske banke je ukazala da su poljoprivrednici u zemljama u kojima su donošene takve mjere bili diskriminisani upravo od strane tih istih vlada. zbog čega se treba zalagati za punu liberalizaciju i kakve efekte od nje možemo očekivati? Uvozne carinske stope za prehrambene proizvode su još uvijek visoke i u prosjeku se na svjetskom nivou kreću oko 16%. koji. rastu pritisci za suzbijanje protekcionizma. koje bi u ukupnoj trgovini prodale dodatnih 318 milijardi dolara tzv. podrška opada. Ipak. Koristeći povratni model globalne ekonomije LINKAGE i bazu projekta globalne trgovine vidljive su prosječne uvozne carine za poljoprivredu i neke druge proizvode. Poslije II svjetskog rata podrška poljoprivredi raste. Evidentno je da EU ima snažan uticaj na svjetsku trgovinu poljoprivrednim proizvodima. Kada je riječ o protekcionizmu u poljoprivredi. Dalje. posebno u zemljama u razvoju i početkom Urugvajske runde pregovora (1986) postepeno dolazi do liberalizacije trgovinskih odnosa. Dalje. zemljama sa visokim prihodima. opravdano se postavlja pitanje.2 milijardi dolara godišnje i ukupan stvarni rast procijenjenog prihoda od 0. god. SAD ostvarile rast. 102 197 . liberalizacija svjetske trgovine bi dovela do dobitka od čak 287 milijardi dolara na godišnjem nivou. Isto tako. Ali. za razliku od visokorazvijenih zemalja povećale neto efekte između izvoza i uvoza poljoprivrednih proizvoda.2%). tj. i pored napretka. Potpuna liberalizacija bi uticala na smanjenje izvoza i rast uvoza poljoprivrednih proizvoda u EU. posebno zbog rasta u zemljama u razvoju. EU bi u punoj liberalizaciji svjetske trgovine zabilježila dohodak od 65. cijeni se da je direktna podrška poljoprivrednim proizvođačima još uvijek visoka. Razlozi zadržavanja "ststusa quo" su donekle razumljivi. Potpuna liberalizacija bi doprinijela rastu trgovine u zemljama u razvoju. Model ne uključuje krupne političke događaje i 198 globalne makroekonomske poremećaje. Ovdje treba pretpostaviti visoke varijacije od zemlje do zemlje ili od proizvoda do proizvoda (kada je riječ o ovako sintetizovanim pokazateljima). Vidljivo je da bi liberalizacija djelovala negativno na proizvodnju u EU I EFTA. ponekad i dijametralno podjeljena. ove mjere doprinose rastu proizvodnje u zemljama u razvoju. nisu predviđeni rast cijena i energenata u 2007. otklanjajući globalne socijalne pritiske. vlade zemalja. god.6%. god. Vremenom. Ipak.

savremene teorije rasta daju veliki značaj ovim problemima. ruralne i drugih politika. Izvozne subvencije je trebalo smanjiti za 36% a subvencionisane proizvode smanjiti za 24%. Njihova eksploatacija je intenzivirana. Agroekološke mjere štite poljoprivredne površine. 203 O agroekološkim mjerama EU vidjeti u: European Commission (EC). necarinske barijere. još uvijek konzervativni stav i rezerva po pitanju radikalnije liberalizacije. kvantitativna uvozna ograničenja (kontigenti). delte. odnosno. agroekološke mjere. njeno korišćenje i potrošnja nemaju negativne posledice po trenutno opšte dobro u celini i da se obezbedi da posledice ne mogu da ugroze život i životne uslove generacija koje dolaze. Ipak. Zato 201 je održivost razvoja centralna tema u EU. Dijagram 8. Beograd. Najznačajnije mere agrarnog protekcionizma su carine. prikazuje trendove ovih mjera. mjerene učešćem u GDP. 200 Ekonomske aspekte zaštite elaborira Eban S. EU kontinuirano povećava sredstva održivog razvoja. carine i druge dažbine. Neum. posebno u zemljama u razvoju. Dobro društvo-humani redosled. Druga korist od njihove primjene je rast cijena zemlje. 2001. br. Fact Sheet of the implementation of rural development policy 2000-2006. kontrolisana politika cijena. jezera. Naklada MATE. god. diferencirani devizni kursevi. koliko bi izgubila na planu političke kohezije i strateške uloge u proizvodnji prehrambenih proizvoda. O pozitivnim eksternalijama vidjeti u: Burda Majkl. 2008. 2003. "dobrog društva". Predviđeno je i smanjenje carina za minimalno 15%. Odnos održivog razvoja i makroekonomske stabilnosti je odnos prema izdvojenom GDP za održivi 202 razvoj. U ovoj fazi razvoja one ne proizvode makroekonomske efekte. str. Makroekonomija. 27 i 72. Zbog toga. jer budžetski okvir od 2007. Iz prethodnih analiza je jasna pozicija EU u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima i njen. Jer. ona je podređena očuvanju makroekonomske ravnoteže i konkurentnosti. postepeno reducirati subvencije. Beograd. Ekonomski fakultet. od čega je polovina direktno ili indirektno usmjerena na održivost (rast kohezionih i strukturnih fondova u odnosu na CAP). U EU postoji politička volja za zaštitom životne sredine. Preovladava stav da je ona uslov tzv. a počev od 1995. prelevmani. Ekonomski aspekti agroekoloških mjera EU Razvoj je nezamisliv bez korišćenja prirodnih resursa. Acta Economica. Upravljanje životnom sredinom je važan (drugi) stub ruralnog razvoja. uz obavezu zabrane uvođenja novih protekcionističkih mjera. god. pokazuje rast sredstava. Ekonomika i okoliš. 8. 203 šume.Generalno potencijalne koristi od trgovinskih reformi su značajne. str. Dakle. Završne 199 runde pregovora GATT su se odnosile na smanjivanje intervencija u poljoprivredi . Sigurno je.). Unija provodi dugoročne mjere zaštite sredine. Ona je predmet regionalne. Banja Luka. Neke promjene CAP su rezultat pritiska GATT. 103 199 . god. a devastacija životne sredine nažalost postala realnost. dok bi u slijedećih nekoliko godina to smanjenje iznosilo 30%. 202 O konsekvencama izdvajanja GDP za održivi razvoj. Uvedena je obaveza da se na tržištu mora pojaviti minimalno 3% uvoznih proizvoda. 201 John Kenneth Galbraith smatra da je "potrebno obezbediti da proizvodnja. trgovinski dogovori itd. 2004. da liberalizacijom trgovine Unija u makroekonomskom smislu ne gubi toliko. vidjeti u: Popović Goran. PS Grmeč-Privredni pregled. te nastojati da se već postignute promjene iz ove oblasti ne vrate nazad. do 2013. koji ne ugrožava unutrašnju i spoljnu ravnotežu. izvozna ograničenja. makroekonomsko dejstvo je limitirano na pozitivne ekonomske eksternalije. direktne isplate utiču na rast tražnje na teritorijama sa nižim dohotkom i visokom nezaposlenosti. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. državni monopolizam. poboljšavajući ekonomsko-socijalnu situaciju. utičući na pojavu štetnih eksternalija. ali neke zemlje i regioni od posljedica njihove primjene osjećaju blaže makroekonomske impulse. Održivi razvoj traži veća izdvajanja GDP. Brz 200 ekonomski razvoj prouzrokuje progres u svim sferama društva. rijeke. reforme GATT i Urugvajska runda. 418-419." (John Kenneth Galbraith. Viploš Čarls. Životna sredina EU se ne štiti samo ovim mjerama. dok su direktna plaćanja farmerima izuzeta iz sporazuma GATT. močvare i sl. Sve više se akcentira kvalitativni aspekt održivosti koji postaje segment ekonomske nauke. a najveći efekti bi se postigli u poljoprivredi. Centar za liberalno-demokratske studije. Zbog toga je važno nastaviti implementaciju mjera iz Urugvajske runde i Doxe. 2003(a). 8. Goodstein.5..8. Poljoprivreda.

skr. nastaje zbog spore primjene mjera u nekim zemljama koje tradicionalno forsiraju poljoprivrednu i industrijsku proizvodnju. Ciljevi insistiraju na sredstvima (nacionalni nivo je minimalno 25% sredstava EU). Dalje. mjerama se izbjegavaju pravila WTO. Agroekološke mjere povećanja bioraznovrsnosti.: Izdvajanja iz budžeta EU za agroekološke mjere 204 Dijagram pokazuje da sredstava zaštite poljoprivrednog okruženja kontinuirano rastu. 204 205 Izvor: EAGGF-Sekcija za garancije. HNV. Premije su glavni instrument agroekoloških mjera. Water Framework Directive. d. engl. U najširem smislu. Fluktuacije prosječne premije članica ne nastaju uvijek zbog nedostatka sredstava. b) provođenje WFD u poljoprivredi i šumarstvu. Važan pokazatelj je učešće zemljišta pod ugovorima. 206 WFD. Poboljšanje kvaliteta i kvantiteta vode u zemljama EU. Agro-ekološke mjere proizilaze iz prezentiranih ciljeva i principa. sprečavanje erozije tla itd. Prate ih kompenzacije za izgubljeni dohodak. Stagnacija poslije 2000-te god.8. Različitost poljoprivrednog okruženja EU utiče na principe od kojih ističemo: a. e. izvršenje budžeta.Dijagram 8. što se vidi na dijagramu 8. skr. agroekološke mjere su usmjerene na: ▪ ▪ ▪ ▪ Zemlju. Utilised Agricultural Area 104 . prema ukupno korišćenim poljoprivrednm površinama 207 (UAA ). engl. koje dižu kvalitet i povećavaju cijenu zemlje. nego zavise i od veličine prostora. primjenu mjera redukcije tj. nivo plaćanja mora biti stimulativan. odnosno forsiranje organske obrade. c. High Nature Value. princip raznovrsnosti. c) mjere na ublažavanju posljedica klimatskih promjena protokola iz Kjota. strategija utvrđuje najvažnije ciljeve: a) utvrđivanje poljoprivrednih područja i šuma tretiranih kao 205 206 NATURA 2000 i drugih prostora visokog kvaliteta prirode (HNV ). Poljoprivredno okruženje je ključni resurs u proizvodnji i sektoru održivosti. f. ugovore iz domena agro-ekoloških mjera čini neobavezujućim. engl. princip autonomije i diskrecionog prava kreiranja politike. prag tj. Genetsku raznovrsnost radi zaštite rijetkih biljnih i životinjskih vrsta. 207 UAA. princip konstruktivne kooperacije. b. princip dugoročnosti.9. skr.

Dijagram 8. ove mjere nemaju značajnije makroekonomsko dejstvo. što utiče na njihov dalji rast. 208 Izvor: DG Agriculture. 2002. 105 . One negdje mogu dati i makroekonomske impulse u srednjem ili dugom roku (kroz rast agregatne tražnje). Od 2000-te god. očuvanje biljne i životinjske raznovrsnosti ima sve veći značaj u EU.9. već je napravljen veliki progres. Ipak. Zaštita poljoprivrednog zemljišta. šuma i okoline.: Zemljište pod agroekološkim mjerama u EU 208 Za četiri godine (osim Italije i Njemačke) raste učešće površina pod agro-ekološkim mjerama. ali među članicama i dalje postoje razlike. jer na nerazvijenim teritorijama direktne isplate utiču na ekonomsko-socijalnu sferu rastom agregatne potrošnje. Common indicators for monitoring of implementationof Rural Development Programmes 2001.

ne samo na poljoprivredu. kao dijela zajedničke ekonomske i socijalne politike (Mastriht 1992). veza sa okruženjem itd. vodoprivreda sa ribarstvom.5%. održavanje ekološke ravnoteže između čovjeka i prirode koja. Irskoj. god. Švedskoj. obrazovanje i permanentnu obuku. "Ruralna ekonomija" je relativno nov termin. Učešće poljoprivrede u GDP krajem 1980-tih iznosi 3. god. javnom zemljištu. inače kompleksnog. poljoprivrednom okruženju. 213 Kontinuirani pad učešća poljoprivrede u GDP EU se vidi iz: zaposleni u poljoprivredi krajem 1980-tih čine 8%. To je generisalo i razlike unutar birokratije Generalnog Direktorata za Poljoprivredu ali i razlike izmedju DG Agri i DG Regio. viševalentnog i. edukaciji. te brojne aktivnosti vezane za prostorno uređenje. postoje i nacionalni programi za razvoj ruralnih 211 regiona u Španiji.5%.8. Ona je međutim. socijalnom blagostanju. 106 . Tako je stvoren novi model razvoja koga neki nazivaju i “ruralna industrijalizacija. Politika ruralnog razvoja EU 8. subsidijarnost. Stvaraju ih lobiji koji poljoprivredu vide kao sektorski prioritet. lokalnoj upravi. Rio deklaracija). mjerenje efikasnosti ruralnih teritorija definiše osnovne makroekonomske pokazatelje i ruralne agregate (Ibidem. postala šire poznata tek 1987. uključuje regionalne razvojne programe strukturnih fondova sa prioritetnim regionalnim ciljevima Objectives 1 (ranije 1 i 6). koncentracija i ultra brzi razvoj urbanih i industrijskih centara pokazao je slabosti u odnosu na decentralizovani model uravnoteženog razvoja. ribarstvu. šumarstvu. šumarstvo. prije svega. 210 Mnoge članice imaju nacionalne programe teritorijalnog (regionalnog i ruralnog) razvoja. Jer. 212 Goran Popović u svome radu. Merenje makroekonomske efikasnosti ulaganja u ruralni sektor metodom kapitalnih koeficijenata i Uloga proizvodnih koeficijenata u merenju efikasnosti uloženih sredstava ruralnog kompleksa). a krajem 1990-tih svega 4. Ali.6.6. 211 Mnoge zemlje OECD vode rasprava o širem i užem modelu ruralne politike.1. posebno u kontekstu regionalnih proširenja. model industrijalizacije. savremenog modela održivog 209 razvoja. Oba su vezana za proces reformisanja agrarne politike (AP) koji je počeo u razvijenim zemljama ranih 80-tih. ruralna politika je usmjerena. god. (Tzv. Velikoj Britaniji i dr. dok je teritorijalni koncept manji (oko 5% budžeta). zanatstvo. Ruralna ekonomija. korišćenje slobodnog vremena. Politika koja ima za cilj ruralni razvoj. trgovina i druge usluge. Poljoprivreda 210 troši 100% fondova Unije. energetici itd. partnerstvo i integrisani teritorijalni razvoj reformišu strukturne findove 1988. teritorijalno zaokružena. a krajem 1990-tih oko 2%. sektorska poljoprivredna politka je najveći pojedinačni element budžeta EU (oko 40%). već i na ruralnu privredu. što je dovelo do teritorijalnog pristupa ruralnoj politici. Poljoprivreda je važan segment integralnog ruralnog razvoja. organizaciju stanovanja. Ruralnu politiku čine aktivnosti u poljoprivredi. Ipak. dok su teritorijalne razvojne politike kofinansirane od strane članica i regija. Problem "održivost razvoja" akceptiraju UN na Samitu o planeti Zemlji u Rio de Ženeiru 1992. kada je zvanično objavljena u izveštaju Brundtland (Gro Harlem Brundtland) komisije – svjetske komisije za okruženje i razvoj pod nazivom "Naša zajednička budućnost" (WCED: Our common future). Ruralni razvoj i ruralna ekonomija ekonomsko-socijalne probleme rješavaju u poljoprivrednoj djelatnosti i njoj bliskim sektorima. posebno poslije istočnih proširenja. koji nije moguće precizno definisnti. turizam. Danas su prisutne kritike CAP. zaustavljanje napuštanja sela. Dakle. Njemačkoj. relativni značaj primarne poljoprivrede u ukupnom outputu je kontinuirano opadao. rudarstvo. Slično je i sa terminom agrarna ekonomija (AE) koji je prethodio terminu ruralne ekonomije. Pored primarne poljoprivredne proizvodnje tu spada prerađivačka industrija (najčešće bazirana na sirovinama poljoprivrednog porijekla i raspoloživoj lokalnoj radnoj snazi). a poslije i razvoj ruralnih područja. U njima je agrarna politika bila sektorski orijentisana (primarna poljoprivreda) i parcijalno rješavala probleme ruralnih 213 područja. U izvještaju se "održivi razvoj" definiše kao razvoj usmjeren ka zadovoljenju potrebe sadašnje generacije na način koji ne dovodi u pitanje mogućnost budućih generacija da podmire svoje potrebe. zdravstvu. Uvod i teorijski aspekti Koncept integralnog ruralnog razvoja je relativno nov u teoriji i praksi privrednog razvoja i zbog toga se tretira kao novije poglavlje teorije razvoja. infrastrukturi. i 2 (ranije 5b). Ekonomska i socijalna kohezija. Tenzije izmedju CAP i teritorijalne politike postoje u samoj Komisiji.” 209 212 Ideja o održivom razvoju je lansirana početkom 1970-tih. Ciljevi iz Korka i Agenda 2000 vide budućnost u teritorijalnom pristupu. ali i van nje. očuvanje zdravlja ljudi. trgovini. saobraćaju. lovstvo. Ruralna ekonomija je "integralna (multisektoralna). podrazumijeva samoodrživi razvoj poljoprivrede. i lokalne razvojne programe pod LEADER+ (ranije LEADER 1 i 2). Ali." Osnovni principi po kojima se upravlja ruralnom ekonomijom su: ravnomjernost razvoja na bazi raspoloživih resursa. On je prioritet ekonomskosocijalnog razvoja. Finskoj. stanovanju. između ostalog. seoska privreda koju čini skup međusobno povezanih privrednih djelatnosti i drugih aktivnost.

Nastanak i razvoj ruralne politike u EU Istorijski. 216 Vidjeti više u: Christina Kovachazy. nezaposlenost. SAD. Ona je utkana u osnove američke spoljne politike. by R. 216 214 Michael Perelman: The Green Revolutin. Harper Colophon Books. razvoja seljačkih imanja. U Rimu 1971. Glasnik poljoprivredne proizvodnje. Švajcarska. Tako najrazvijenije zemlje počinju primjenu ovog razvojnog modela (Japan. potrebno je utvrditi ciljeve i aktivnosti poslije analize postojećeg stanja. a Francuska ima rast zaposlenosti na ruralnim područjima. Francuski model je karakterističan po tome što obrazovanje prilagođava lokalnoj privredi u cilju otvaranja lokalne berze rada i prilagođavanja školskog sistema rastućoj tražnji u ruralnom sektoru. str.(Ibidem). savremeni ruralni razvoj nije moguć bez institucionalnih pretpostavki. Jer. i konačno. Posljednjih decenija Španija ostvaruje relativno stabilan rast. koju čini skup brojnih međusobno povezanih djelatnosti i aktivnosti. 42-45. American Agriculture in the Third World. Španija i dr. N. 218 O frikcionoj i strukturnoj nezaposlenosti vidjeti u Burda i Viploš. Jer. Makroekonomija. Unapređenje je rješeno projektima ruralnog razvoja. Integralni karakter ruralnog razvoja je određen interakcijom ekonomskih. Rezultati su se ogledali u novim radnim mjestima koja su nastjala kao rezultat korišćenja prirodnih resursa i ekspanzije malih i srednjih preduzeća itd. Interesantan primjer je proizvodnja vina. Primjer Španije koja (u odnosu na najrazvijenije članice Zajednice) nije imala dovoljno kapitala za rješavanje nagomilanih problema u ruralnom sektoru. ideju razvoja slabije razvijenih regiona rađa pokret ”Životni standard” lansiran u projektu “Osnovnih potreba. Koncept omogućava korišćenje ogromnih prirodnih potencijala. 215 Vidjeti više u: Antonio Vasquez Barquero. institucionalnih. 217 U Francuskoj je još polovinom 1970-tih formiran Međuministarski odbor za razvoj sela. Zatim dolazi "Program zelene revolucije" koji ima za cilj rast proizvodnje hrane. i to onaj rast koji je kombinacija novog sjemena. raste tražnja u sektoru usluga itd. nudi vrhunske turističke usluge itd. ed.) u cilju valorizacije ruralnih područja. Vujatović -Zakić. ovim pristupom se stopa nezaposlenosti ne smanjuje. učinili su Španiju interesantnom za primjenu strategije ruralnog razvoja. p. str. zatim strateške ciljeve. Inicijative za lokalni razvoj. uglavnom pšenice i pirinča. To je olakšalo poziciju vlade i regionalnih vlasti pred domaćom javnosti i opravdalo poreska izdvajanja.2. prerade i plasmana. demografskih i ekoloških komponenti. teritorijalno zaokruženu seosku privredu. No. bilo je neophodno adaptiranje sortimenta tržišnim trendovima. prerade i plasmana broj 12/88. Ruralna ekonomija i ruralni kompleks su sinonimi za integralnu. podržavala lokalne programe i inicijative. posebno turizam. Međutim. str. samo zbog otvaranja novih radnih mjesta. uz korišćenje velikih količina mineralnih đubriva i odgovarajućeg načina upotrebe vode preko irigacionih sistema. dislokacije manje 217 prljavih industrija itd.. prva je potrbno odrediti prioritete. Postupak formulisanja seoske politike. Glasnik poljoprivredne proizvodnje. print in Radical Agriculture. Bez obzira što je Španija već bila uspješan proizvođač. 38-41.111 (u Z. afirmiše se kao uspješan izvoznik vina i drugih poljoprivrednih proizvoda.. Francuska je među prvima primjenila ruralnu politike u cilju međusektorske orijentacije razvoja ruralnih područja.6. Interesantno je 214 navesti jedan aspekt definisanja zelene revolucije : "Obično se smatra da je zelena revolucija ono što danas podrazumijeva ubrzani rast poljoprivredne proizvodnje u zemljama trećeg svijeta. god. Karakterističan geografski i geostrategijski položaj.. Ciljevi su integralni. Namara.8. spriječavanja migracija. Merril. već i zbog toga što se ponuda i tražnja radne snage na tržištu rada 218 usaglašavaju sa ponudom i tražnjom određenih kadrovskih profila. socijalnih. god. Švedska. visine nacinalnog 215 dohotka. nedostatak infrastrukture." a koncept podržava i Mc.” Prvi projekti su se odnosili na komunalni razvoj. broj 1-2/1988. ispoljavajući se tako kao integralni dio njenih poslijeratnih nastojanja da socijalne revolucije drži u određenim granicama koje bi svijet profita činile bezbjednim. koristi prirodne resurse. Sistem obrazovanja je u funkciju smanjenja frikcione i strukturne nezaposlenosti. uz marketing pristup plasmanu vina na svjetsko tržište." Realnija vizija koncepta integralnog ruralnog razvoja (IRR) se javlja početkom 1970-tih. god. Agrarna ekonomije. 48).. 107 . uredjenja prostora. mjesta poljoprivrede i dr. razvija malu privredu. FAO i Međunarodna banka za obnovu i razvoj (IBRD) organizuju simpozijum "Poljoprivredne institucije za integralni ruralni razvoj. Izvoz vina i konjaka poslednjih decenija je eksterno konkurentan. Beograd 1988. ukazuje na razlike među članicama u nekim istorijskim etapama njihovog razvoja. ekonomska kolebanja u agrarnom kompleksu.York 1976. Francuska. zelena revolucija je daleko više od razvoja jedne biljke i genetike. Vlada Španije je posebnim programima ulagala u industrijske pogone na ruralnim područjima. Tako počinju ulaganja bogatih prema siromašnim. koje treba da prate zakonske pretpostavke i rad institucija. Iskustva razvijenih zemalja zavise od veličine.

Evropski model razvoja ruralne ekonomije. Temelj politici ruralnog razvoja EEZ je postavljen 1968. god. Manšoltovim (Mansholt) planom, koji se vezuje za modernizaciju poljoprivrede strukturnim reformama proizvodnje, prerade i marketinga poljoprivrednih proizvoda, kroz tzv. "zajedničke akcije" finansirane 219 fondovima Zajednice. Plan polazi od dvije tvrdnje: prve, da "politika netržišne podrške cijenama sama po sebi ne može riješiti fundamentalne probleme poljoprivrede", i druge, da su cijene u Zajednici "previsoke da 220 bi omogućile izvoz po zadovoljavajućim rezultatima." Ciljevi Manšoltovog memoranduma su bili: brža adaptacija poljoprivrednih struktura, utvrđivanje regionalnih razlika i mjere za manje razvijena područja čime Zajednica uvodi teritorijalni pristup radi ostvarenja ekonomske, socijalne i prirodne ravnoteže u poljoprivredi i 221 drugim djelatnostima. Uspostavljena politika je izgrađivana reformisanjem Zajedničke agrarne politike (CAP). Zvanični početak snažnijeg uticaja politike ruralnog razvoja na evropskom prostoru, prezentiran je 222 dokumentom "Budućnost ruralnog društva."

8.6.3. Reforme strukturnih fondova
Reforma Strukturnih fondova ("Delors I package" and "The single Act: a new frontier for Europe, od 1987.), izvršena je 1988. god. u cilju stvaranja jedinstvenog, ujedinjenog ekonomskog područja Evrope, kome je imperativ redukcija međuregionalnih razlika. Ovaj pristup kompletiraju Mekšerijeve reforme (MacSharry 223 reforms) CAP iz 1992. god. koje su iste godine potvrđene Mastrihtskim dogovorom (Maastricht Treaty). U njemu su dodate riječi "uključujući ruralna područja." Prateći dokument Mastritskog dogovora je Delorov paket II (Delors II package) iz 1992. god. kojim se preko politike ruralnog razvoja farmerima omogućava da ostanu na posjedu, obezbjede diversifikaciju zaposlenosti, planiraju razvoj u lokalnim zajednicama i štite 224 životnu sredinu. U paketu "Dolores II" ruralni razvoj postaje ključni element ekonomsko-socijalne kohezije. Reformama CAP, EEZ je aktivnosti reorganizovanih Strukturnih fondova poslije 1988. god. usmjeravala prema ruralnom razvoju. Lansirani su ciljni programi (regional and horizontal objectives). Regulativa je proširivana da bi zadovoljila dva cilja u okviru "Ciljnog programa 5" (Objective 5): prvo, podrška ruralnom razvoju (regionalni ciljni programi 5b), te prilagođavanje i diverzifikacija poljoprivredne proizvodnje (horizontalni ciljni programi 5a). Veza između strukturne politike u poljoprivredi i šireg teritorijalnog pristupa uspostavljena je "Ciljnim programom 1 i 5b" (Objectives 1 and 5b) u okviru Strukturnih fondova. Strukturna politika Unije proističe iz reformi Strukturnih fondova uspostavljenih "Ciljnim programima" 1, 2, 5b i 6. (Objectives 1, 2, 5b and 6) primenjivim u posebno definisanim regionima. Tu su priključeni i horizontalni "Ciljni programi" pod oznakama 3, 4 i 5a (Objectives 3, 4 and 5a) primjenjivi širom Unije. Regionalni pristup omogućava alokaciju sredstava ka regionima specifičnih problema i priliku da Strukturni fondovi Zajednice kombinuju svoje resurse. "Ciljni programi" 5a služe za strukturno prilagođavanje poljoprivrede i primjenjivani su horizontalno van "Ciljnih programa" 1 i 6. U okviru programa 5a od izdvojenih 5438 mil. ECU (cijene 1994.) iz EAGGF za period 1994-1999. god. najveći dio je distribuiran na kompenzatornu podršku manje favorizovanih područja (oko 36%) što naročito dolazi do izražaja u Njemačkoj, Velikoj Britaniji i Luksemburgu. Na podršku mladim 225 farmerima odlazi 23% sredstava (Belgija, Francuska) .

Strukturni fondovi: Fond za evropski regionalni razvoj (ERDF), Evropski socijalni fond (ESF) i Garantni fond (EAGGF) sa dve sekcije ("Guarantee" and "Guidance"). 220 Rural Developments, European Commission for Agriculture (DiG VI), CAP 2000, Working Document 1997., p.2. 221 Vidjeti više: Z. Vujatović-Zakić i Ž. Stojanović: op.cit., str. 215-216. 222 European Commission COM/88, Final 28.07.1988: "The future of rural society", Brussels 1988. 223 Mekšerijeve reforme su važne za redukcije subvencija u poljoprivredi, naročito regulative o tzv. Pratećim mjerama CAP. Među njima su: ranije penzionisanje farmera, izvlačenje zemljišta iz poljoprivredne proizvodnje (set-aside) i redukcija proizvodnje hrane, podizanje manjih prirodnih parkova, agro-ekološke mjere i očuvanje seoskog ambijenta. U praksu se uvodi i organska poljoprivreda. Ovo vodi podršci ruralnoj ekonomiji direktnim novčanim stimulacijama iz FEOGA (Fond za cjenovnu podršku). O ovome vidjeti više u: Pamela M. Barnes and Ian G. Barnes, Environmental Policz in the European Union, University Press, Cambridge, 1999., p 17. 224 European Commission: From the Single Act to Maastricht and Beyond: the Means to mach our Ambitions, Com (92) 2000 final (11 Feb,), Brusselo 1992. 225 Rural Development, European Commission, p. 61.
108

219

O ekonomskoj diverzifikaciji ruralnih područja brinu regionalni "Ciljni programi," temelj savremene strukturne politike EU, odnosno politike ruralnog razvoja: Ciljni program 1 (regionima koji zaostaju ekonomski i GDP manjim od 75% prosjeka EU), ciljni program 5b (ruralna područja nižeg ekonomskosocijalnog nivoa, visokom nezaposlenosti, niskim dohotkom i demografskim problemima i ciljni program 6 (za sjeverne regione iznad 62-ge paralele i gustinom naseljenosti ispod 8 stanovnika po km²). EU u oblasti ruralnog razvoja kontinuirano provodi aktivnosti preko nadležnih institucija sa regulativom 226 Savjeta (Council Regulation). Tu su i brojne lokalne inicijative. Pored programa Liderove inicijative (The Leader Community Initiative Programme) vrijedno se osvrnuti na Kork deklaraciju i Agendu 2000, iz koje je proizašao Berlinski sporazum. Leader Initiative je program razvoja ruralnih područja EU, lansiran 1991. god. "otvarajući nove vidike za 227 Metodološki je pomogao širenje novog načina olakšica i strategije ruralni svijet i ka ruralnom svijetu." ruralnog razvoja na osnovama sedam komponenti: uvećanju lokalnih potencijala, utemeljenju teritorijalne strategije, pristupu od baze do vrha, integralnom ili multisektorskom pristupu, decentralizaciji i menadžmentu finansijskih sredstava, horizontalnom i privatno-javnom partnerstvu i umrežavanju. Princip "odozdo na gore" jača ulogu lokalnih akcionih grupa (Local Action Groups-LAGs) i organa lokalne uprave. Leader vrjednuje tri komponente za dobijanje sredstava iz Strukturnih fondova i drugih sredstava: inovativni pristup prema ruralnom razvoju, razmena know-how i međuregionalna saradnja. Tranzicija Leader I u ambiciozniji Leader II nije bila laka. Decentralizacija, kao princip Liderovih programa dovodi do povećanja birokratskih procedura, što usporava plaćanje odobrenih sredstava korisnicima. Uspjeh Leader I je učetvorostručenje sredstava alociranih Lideru II (1994-1999. god.). Najveće zemlje, Francuska, Velika Britanija i Njemačka malo koriste preporuke Leader u primjeni i modifikaciji vlastite organizacije. Slično je u Holandiji, Belgiji, Danskoj, Austriji i Švedskoj čije vlade redukuju uticaj Leader-a na ruralna područja zbog nepovjerenje koje nastaje uplitanjem Unije i činjenica da su neke od ovih zemalja već praktikovale slične metode i prije Leader-a. Suprotno, motivisane zemlje kao Španija, Portugal i Irska koriste Leader, koji inspiriše nacionalne programe ruralnog i regionalnog razvoja. Deklaracija Kork (Cork Declaration) je usvojena 1996. god. na Evropskoj konferenciji o ruralnom razvoju 228 (European Conference on Rural Development). Na skupu su utvrđeni politički pravci daljih aktivnosti u provođenju ruralne politike i razvoju ruralne ekonomije. Deklaracija potvrđuje potrebu da građani Unije treba da plate kako bi Zajednica ostvarila uravnoteženiji i održivi rast, kako bi se podigao kvalitet života i ujednačili uslovi socijalne politike, zdravstva itd. Ruralno se često povezuje sa seoskim, jer su seoske teritorije po kritrijumima Unije, najčešće ruralna područja. Zato je i Konferencija u Korku održana pod motom "živjeti na selu." Deklaracija ima devet tačaka zasnivanih na slijedećem: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Održivi ruralni razvoj je jedan od prioritetnih zadataka Unije. Ruralni razvoj mora biti multidisciplinaran i multisektorski. Podrška rastu i diversifikaciji ekonomsko-socijalnih aktivnosti održivog razvoja. Postojanje privatne i zajedničke inicijative u inves-ticijama, tehničkoj pomoći, servisima, infrastrukturi, obrazovanju, obuci, informacionim tehnologijama i dr. Razvoj se zasniva na principu subsidijarnosti regionalnih i nacionalnih nivoa. Principi jedinstvenosti, jednostavnosti, fleksibilnosti i decentralizacije. Politike treba biti koherentna, bazirana na trans-parentnim procedurama i integrisana u pojedinačne programe ruralnog razvoja.

Od početka 1990-tih zemlje članice EU preduzimaju određene inicijative usmerene na preobražaj ruralnih područja. U ovo vrijeme poznate su inicijative Zajednice: Leader, Interreg, Regis, Envireg, Pease i Posei. 227 Marjorie Jouen, The European Rural Model, Leader Magazine No 25, winter 2000/2001., p. 5. 228 Plumb H; The Cork Declaration – A Living Countryside, Rural Europe – Future perspectives, Cork 7-9. 1996.
109

226

▪ ▪

Korišćenje lokalnih izvora sredstava za finansiranje u ohrabrivanju lokalnih razvojnih projekata. Sredstva treba usmjeravati u mala i srednja preduzeća. Tehnička pomoć, obrazovanje, obuka, komunikacije, uspostavljanje poslovnih odnosa sa ruralnim područjima i praćenje provođenja mjera ruralnog razvoja EU.

Očigledno je, da je Deklaracija iz Korka dala snažne političke poruke i operativne smjernice u daljoj izgradnji koncepta ruralne politike EU. Agenda 2000. To je najvažniji dokument Komisije posle MekŠerijevih reformi (MacShary Reform 1992.) 229 koji tretira buduću CAP. Ovaj projekat otvara nove perspektive ruralne ekonomije. Prioritetno se bavi reafirmacijom političkih prioriteta ekonomske i socijalne kohezije na cjelokupnom prostoru Zajednice. ▪ ▪ ▪
230

Agenda 2000 pokriva:

osnaživanje zajedničke politike u ruralnom i ukupnom razvoju i budućim proširenjima; finansijsku podršku područjima planiranim za razvoj ekonomske i socijalne kohezije i na teritorijama sa GDP "per capita" ispod prosjeka Zajednice; sredstva Strukturnih fondova koji će pratiti ovu aktivnost. Koristiće će ih 15 zemalja članica. Za korišćenje su utvrđeni kriterijumi. Oni se odnose se na stanje GDP, zapošljavanje, produktivnost rada, infrastrukturu, strukturne probleme itd. Kriterijumi su procenat naseljenosti ispod određenog novoa, neprilagođenost sistema obrazovanja, obuke i zapošljavanja. Agenda podržava države koje će postati članice Unije, pa je ruralni razvoj važan i za zemlje kandidate. Ovo je i novi evropski pogled na budućnost. Obim sredstava pomoći za politiku ruralnog razvoja je dodatna potvrda, da u određenim okolnostima ovaj pristup ima prednost u odnosu na konvencionalne razvojne modele.

Od raspoloživih Strukturnih fondova 5% se usmjerava za zajedničke inicijative. Članice sa GDP "per capita" manjim od 90% prosjeka Unije koje su pristale na treću fazu EMU su zadržale pravo upravljanja tim fondom. Fond koji je imao godišnji budžet oko 3 mlrd. ekija kontinuirano se koristio za podršku projektima na području izgradnje transevropske mreže i transportne infrastrukture. Odnos sa evropskom poljoprivredom. Agrarni Savjet 1999. god. postiže sporazum o suštinskim 231 reformama CAP vezanim za period priključenja novih članica EU. U direktnoj vezi sa ovim sporazumom je Fišlerova reforma, koja predviđa da izdaci za poljoprivredu ne prelaze više od 74% rasta GNP. Ipak, Fišlerova 232 reforma je dobila i amandmane (Savjet u Berlinu 1999. godi.). Agendi 2000 uočava da je "osnovna razlika između evropskog i modela poljoprivrede naših glavnih konkurenata u multikulturalnoj prirodi evropske poljoprivrede i njene uloge u ekonomiji, okruženju društva i očuvanju prirodnih predjela iz čega proizilazi 233 potreba podrške održanju poljoprivredne proizvodnje širom Evrope i očuvanju farmerskih dohodaka." Agenda 2000 u Berlinskom sporazumu zahtijeva da se kao osnova uzme koncept multifunkcionalnosti evropske poljoprivrede, koji od farmera ne traži da se isključivo bave poljoprivrednom proizvodnjom, već insistira na aktivnostima ruralne ekonomije (šumarstvo, turizam, zanatstvo, zaštita ambijenta itd.) uz naknadu 234 za zaštitu poljoprivrednog okruženja agroekološkim mjerama. Ovo jača poziciju EU u pregovorima unutar WTO.

Decembra 1997. god. Savjet Evrope na prijedlog Jacquesa Santera usvaja AGENDU 2000 kao osnovu reformi CAP čime se otvaraju nove perspektive ruralne razvojne politike. Osnovni cilj ove reforme, prihvaćene u Berlinu (mart 1999. god.) je da se CAP unaprijed prilagodi proširenju na Istok kako bi se ono učinilo mogućim i bezbolnijim. 230 CEC (1997), Agenda 2000 vol 1: For Stronger and Wider Union; vol 2: Challange of Enlargement; vol 3: Opinions of the European Commission on the Applications for Accession. 231 Agricultural Council, Political agreement on CAP reform, Agricultural Newsletter, Special edition 11. 1999. 232 Vidjeti u: COM (1999), Presidency Conclusions: Berlin European Council 24 and 25 March 1999. 233 Vidjeti u: Agenda 2000, Bulletin EU, No 5/97, Brussels 1997; Explanatory Memorandum: The Future of European Agriculture, Brussels 1998; Evolution of Financial Impact of the Commission Proposals Concerning the Reform of the Common Agricultural Policy, Agenda 2000 (2000-2006), Brussels 1998. 234 Ekonomske aspekte agroekoloških mjera naći u: Popović Goran, Makroekonomski aspekti agroekoloških mjera u EU, Ekonomika poljoprivrede, Beograd, 2009. god.
110

229

Drugo. Iz prethodne tabele se uočava da učešće ukupnih sredstava za podsticanje ruralnog razvoja iznosi oko 10% ukupnih sredstava za finansiranje CAP. evra. Moglo bi se reći da je on važan konstituent Zajedničke agrarne politike. Ovo ne obezbjeđuje makroekonomsku poziciju razvojnoj ruralnoj politici na nivou Unije. Barnes.) Mjere Ukupno CAP bez R. stopu nezaposlenosti. jer slabljenje veza poljoprivredne proizvodnje i podrške cijenama poljoprivrednih proizvoda (podsticaja za intenzivnu proizvodnju koja ohrabruje farmere za maksimalno korišćenje resursa) počinje Makšerijevim reformama (1992. teški klimatski uslovi i sl. ali to može biti slučaj u regionima koji nisu razvijeni. Obzirom na dominantno učešće CAP u budžetu EU.Redukcije cijena poljoprivrednih proizvoda u Berlinskom sporazumu nisu nove u reformi CAP.R. prioritetne su njene relacije sa poljoprivrednom politikom. opstaju komune i čuva tradicionalni ambijent. Ipak. ili utiče na inflaciju preko cijena poljoprivrednih proizvoda). i prat. ruralna politika je jednim svojim dijelom i koheziona politika. cijene iz 1999. ne samo zbog visine podrške (npr. jer ova zajednička politika utiče i na budžet. kako kod tekućih. Upravo ova isprepletenost sa ostalim zajedničkim i nacionalnim politikama omogućava ekskluzivitet ruralnoj politici EU. Članice EU su u ovu kategoriju mogle uvrstiti specifična područja (brdsko-planinska područja. bilo bi pretenciozno makroekonomski značaj CAP svesti samo na ove dimenzije. Kontinuitet ovih politika ukazuje na volju EU da ih održi bar na postojećem nivou. realne zarade itd. Naravno. što se može vidjeti iz tabele 8. Ipak.) gdje se obrađuje zemljište. može se konstatovati da su izdvojena sredstva podrške ruralnom razvoju značajna i relativno stabilna. a po kriterijumima koriste sredstva znatno veća od svog outputa. Fišlerova reforma je proširila šemu manje favorizovanih područja. Tendencije i strukturni odnosi između CAP i ruralnog razvoja nisu mijenjani ni u novijem periodu. 225. nego i snažnog uticaja na stanje spoljnotrgovinskog bilansa i spoljne ravnoteže. tako i budućih plaćanja. U ovoj šemi nadoknada za životnu sredinu izostavljen je "princip zagađivač plaća" (polluter pays principle – PPP). Tabela 8. mj.14.R. smanjenje podrške poljoprivredi nije takvo da bi dovelo do većeg uvoza u odnosu na domaće proizvode. Barnes and Ian G. R.). No. 2000 40920 36620 4300 2001 42800 38480 4320 2002 43900 39570 4330 2003 43770 39430 4340 2004 42760 38410 4350 2005 41930 37570 4360 2006 41660 37290 4370 Izvor: Pamela M.14. pa zato ima i obilježja regionalne politike. što u je krajnjoj liniji EU vodilo u konflikte sa WTO. 111 . p. CAP ima makroekonomski značaj. reguliše se agregatna tražnja.: Plan trošenja budžetskih sredstava EU (mil. Iz prethodnog se može zaključiti da je ruralni razvoj snažno inkorporiran u CAP.

. te slobodno cirkulisanje kapitala integrisanog evropskog prostora su ekonomski procesi. evropski monetarni sistem je zatvoren za zemlje koje ne mogu ispuniti nametnute uslove pristupanja. Zajednica nije uspostavila ni jednu sličnu stratešku promjenu koja otvara nove društvene horizonte. Ekonomski fakultet. CID. Ekonomski razlozi su osnovni pokretači osnivanja EMU. nezamislive su bez autentičnih 235 Monetarna politika je ključna za provođenje opšte ekonomske politike. Monetarna unija je decidno determinisan sistem u kojem se odluke monetarnih vlasti moraju striktno provoditi u ekonomskom okruženju koje još uvijek nije potpuno harmonizovano.. Osnove i teorija monetarnih integracija Ekonomije unitarnih. i obaveza kojih se pridržavaju postojeće članice EMU. The Economics of the European Union. danas je ona potpuno okrenuta ka ekonomiji. Miroslav Prokopijević. Zato se u evrointegracijama javljaju dvije ekonomske substrukture: monetarni sistem (MS) i monetarna unija (MU). P. Beograd. ipak su dominatne 238 ekonomske dimenzije evropskih integracija. Oni su sublimirani u makroekonomske indikatore ekonomske uspješnosti (kriterijume konvergencije). i Mike Artis&Frederick Nixson.. 112 235 237 . god. FED. 2007. 236 O EMU vidjeti u: Vujo Vukmirica. De Grauwe. S druge strane. Oxford University Press. 2006. Oxford University Press. postoje zemlje koje mogu a neće. Oxford. centralne banke Njemačke i Francuske. EMU je endemska asocijacija koja se prvi put javlja na ekonomskoj sceni. O ekonomskim sistemima vidjeti u: Bajec Jurij. Gordana Čenić-Jotanović. god. god. Međutim.. Evrosistem kao vrhunsko dostignuće moderne epohe ima specifične pretpostavke i ciljeve funkcionisanja. Evropska monetarna unija. unutrašnje i spoljnopolitičke. European Union.1. Nije teško primjetiti da uz politiku širenja na istok. Jednostavno. Zato su pregovori o monetarnim pitanjima komplikovani i politički osjetljivi. Liberalizacija kretanja roba i usluga. Upravo zbog složenosti i političke osjetljivosti monetarne sfere. da autonomno rješavaju probleme makroekonomske stabilnosti. koje su obično plod rezistentnosti političkih struktura i želja nekih vlada članica. 1992. John Pinder. Monetarna unija je složeni oblik institucionalizacije ekonomskog prostora i jedno od najsloženijih i najznačajnijih komunitarnih dostignuća. 2005.. Kao rezultat. Građevinska knjiga. 238 U knjizi Carliberg Michael. Ekonomski fakultet u Beogradu. Ovo se posebno odnosi na noviju istorijsku epohu. EVROPSKA MONETARNA UNIJA 9. Mike Artis&Frederick Nixon. Isto tako. 2000. Banja Luka. Optimalno funkcionisanje slobode kretanja kapitala nije moguće bez harmonizovane monetarne politike. Devizni kurs i devizno tržište. Međunarodni ekonomski odnosi. CID. The McGrow-Hill Companies.9. 2008. god. kapitala. 2008. Ekonomska i monetarna integracija Evrope. sa posebnim osvrtom na ECB. Beograd. Nikola Špirić. i dr. usluga i ljudi. centralna bankarska institucija je politički samostalna (posebno u kontroli inflacije). federalnih. ali i drugi autori koji pišu o evropskim integracijama. god.. The Economic of the European Union. itd. Netherlands. Ekonomski fakultet. Razvoj zajedničkog tržišta nije moguć bez monetrane politike EU. da se inkorporiraju u evropski monetarni sistem. The Economics of European integration. 2007. zajedničke valute i održavanja trajnog poverenja prema njoj. Springer. konfederalnih ili zajednica država. Ako je ideja o evropskoj koheziji poslije Drugog svjetskog rata bila fundirana i na potrebi za mirom i bezbjednosti. Dakle. još ima tendencija zadržavanja nekih ovlašćenja od strane nacionalnih banaka. Savremeni privredni sistemi. ovi procesi dolaze poslije ustanovljenja drugih zajedničkih politika. ali još uvijek nedovoljno centralizovana i segmentirana. O monetarnim sistemima vidjeti u: Miljković Dejan. Iako ne treba zanemariti bezbjednosne. Zemlje osnivači su od EMU očekivale veliku korist na širem ekonomskom planu i jačanju komunitarnosti. 2006. Oxford. Na slobodama kretanja roba. Oxford Univrsity Press. klasifikovana u fundamentalne zajedničke politike. Monetary and Fiscal Policies in the Euro Areas. Oxford University Press. autor elaborira i odnose u oblasti konkurencije. autori pišu o interakciji monetarne i fikalne sfere u Evrozoni. The Economic of Monetary Integration. i zemlje koje ne mogu a htjele bi. 2004. socijalne i druge aspekte zajedništva. Ekonomski fakultet. pa je u EU monetarnih sistema. O tome najbolje govore uslovi prijema za nove. Banja Luka. Institucionalno konstituisanje Evropske monetarne unije (EMU) se događa u kasnom periodu njenog 236 postojanja i još nije u potpunosti završeno i prihvaćeno od nekih najvažnijih članica. 2007. 237 Ovu vezu utvrđuju Richard Baldwin&Charles Wiplosz. učvršćeni su stubovi razvoja i opstanka EU.

str. Policy Problems of a Monetary Union. MMF i OECD. The European Monetary Sistem in the 1990s.Današnja EMU ima veliki uticaj na svjetsku ekonomiju preko jedne od najvažnijih svjetskih valuta. god. Novi Sad.. Ova odricanja su kompenzovana brojnim koristima od jedinstvene valute šireg ekonomskog prostora.2. carinskih itd. Grafikon 9. Koristi i gubitci od uvođenja monetarne unije prikazani su Krugmanovim dijagramom (9.). što je motiv svih integracija. tako i trgovinskih. Osnova koju koristi Krugman je primenjiva za integracije širom svijeta.: Koristi i troškovi monetarnih integracija 239 O ovoj problematici videti više u: Krugman. P. Od stepena integracija zavise koristi i nedostaci. jedna vrsta cost-benefit analize. London. članice su izgubile mogućnost kreiranja deviznog kursa prema drugim članicama.2. Danas se javljaju ideje o novim monetarnim unijama. Uniji raste uticaj i u Svjetskoj banci.1. Prije svega. kako monetarnih. i Paul de Grauwe. in Paul de Grauwe and L. Policy Problems of a Monetary Union. The European Monetary Sistem in the 1990s. P. 62-65. poslije pristupanja Uniji. Krugman i teorija evropskih integracija. 239 Grafikonu 9. 2004.. Papademons (eds. dok je stepen integracija na apscisi predstavljen učešćem trgovinske razmene unutar unije u nacionalnom outputu. Longman.). god. 1990. što dodatno potvrđuje hipoteze na kojima je ovaj pristup fundiran. je modifikacija Krugmanovog grafikona. Grafikon 9. Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića. Teorijskom rasvjetljavanju ovog problema doprinosi i Krugmanov pristup. in Paul de Grauwe and L. koji su u konačnom. Longman.. London. 240 Izvor: Krugman.: Krugmanov dijagram koristi i gubitaka monetarne unije 240 Koristi i gubici (troškovi) monetarnih integracija su predstavljeni postotkom outputa duž ordinatne ose. On simplificirano objašnjava koristi i troškove monetarnih integracija u zavisnosti od intenziteta integracionih procesa.). Nesporno je da integracioni procesi djeluju na promjene ukupne dobiti i troškova. Ekonomija monetarne unije (prevod s engleskog). ali i izvan nje.1. 1990. 113 . Teorijska osnova EMU je zasnovana na nekim ključnim momentima specifičnim za evropske monetarne integracije. Papademons (eds.

Waltersova kritika (1986) premo kojoj se može ugroziti antiinflaciona disciplina i situacija okrenuti prema inflacionom pritisku. Dalje. Krugman determiniše fundamentalne elemete. Na neki način. Drugo. s jedne strane. Ova korist zavisi od politike deviznog kursa evra. prva korist od uvođenja zajedničke valute je pad troškova razmjene tj. Ipak. Kada između kamatnih stopa i stopa inflacije postoje disproporcije može se dogoditi da realne kamatne stope padnu. Ona postaje tržišni arbitar segmentiranja tržišta. Jak evro je i politički adut EU u globalnim ekonomskim i političkim odnosima i afirmaciji panevropskih interesa. da su gubitci manji 241 Suprotno. Nagib krive gubitka (troška) je negativan zato što rast ekonomskih integracija doprinosi većem ušešću uvezenih dobara. Jasno je. držanje rezervi u evru) što smanjuje nivo obaveznih deviznih rezervi ECB. Nesporni su pozitivni efekti koji se javljaju zbog posjedovanja evropske valute od strane zemalja van EU (npr. Ipak. Problem je u potencijalnoj razlici niže inflacije i očekivanja sa finansijskog tržišta za stabilnom razmjenoma. Tada je prelomna tačka integracija. Koristi za članice monetarne unije su veće ako je veći stepen monetarnih integracija. kriva korisnosti integracija je direktno proporcionalna sa ukoliko je integracija potpunija i šira. Stabilnost realnog deviznog kursa dovodi do nižih premija od rizika uključenih u realnu kamatnu stopu itd. stabilnost realnog deviznog kursa utiče na međunarodnu konkurentnost. veću korist od monetarnih integracija imaju zemlje sa manje produktivnim sistemom razmjene deviza. Ovo umanjuje uticaj nominalnog deviznog kursa na kretanja outputa i cijena. Ovo djeluje na nagib krive korisnosti Krugmanovog dijagrama. Ove pojave stimulišu investitore za ulaganja u EU. 242 EU je prije i poslije monetarnih integracija kvantificirala ove koristi. 242 Prvobitno. 241 114 . Slijedeće. što će pritiskati rast novčane mase. Problem koji se javlja padom monetarne autonomije i posljedične konvergencije nominalnih kamata članica ERM je u tome da konvergencija kamata ne mora uvijek odgovarati konvergenciji inflacije. jer ulaze u zon u integracija u kojoj su ž koristi veće od gubitaka (troškova). suština analize su relacije evropskih zemalja prema monetarnim integracijama. To doprinosi evropskim firmama da brzo i efikasno donose investicione odluke i eliminišu rizik promjena deviznih kurseva. javljaju se pozitivni efekti ekonomije obima koji rastu širenjem EU. Zaključak. jedinstvena valuta amortizuje fluktuacije deviznih kurseva u EU. jer ulaskom u Uniju postižu veću korisnost od razvijenijih sistema. veličinom integracije. relevantne za procese monetarnih integracija u EU. Dijagram ukazuje da rast stepena integracija smanjuje gubitke (troškove) u novoj uniji. mogu se generisati i druge ekonomske tendencije. utvđivanju činjenica koje potvrđuju validnost Krugmanovog dijagrama kao teorijske osnove EMU. pa su reakcije cijena i zarada na promjene deviznog kursa izražene. između koristi i gubitaka (troškova)İopt. Ovo stanje pretpostavlja stvaranje pritiska na cijene i rast inflacije 243 što narušava opštu makroekonomsku ravnotežu. posebno u cijenama dobara na tržištu EU je korist koja proizilazi iz upotrebe zajedničke valute kao mjerila cijene i mjerila vrijednosti. Uklanjanje trgovinskih barijera utiče na viši stepen konvergencije nominalne kamatne stope. Teorijski. Sublimacija najvažnijih faktora "cost-benefit" analize prilikom uvođenja zajedničke valute je složenija od zaključaka pojednostavljenih prethodnih teorijskih primjera i postavki.2% GDP Zajednice. EMU i evro su najveća dostignuća evropske integracije. Teorijski. Uz to. Jedna valuta omogućava investitorima alokaciju resursa prema principima ekonomije obima i optimalizacije agregatne ponude (proizvodnih kapaciteta). transakcionih troškova. dostizanjem take u č (İopt) ekonomija EU i njen monetarni sistem i dalje tee desno od nje. Već je naglašeno da Izgradnja složenog monetarnog sistema EU dolazi tek poslije integracija i uvođenja zajedničkih politika. oni su i svjetski ekonomski fenomeni.Dakle. pretpostavlja se da većim stepenom integracije raste učešće ukupne razmjene u GDP. Komisija je za tadašnju EZ kvantifikovala korist od smanjenja transakcionih troškova pri prelasku na zajedničku valutu u iznosu od 0. tačnije. ali i očekivanja agenata. 243 Ovo je tzv. s druge strane. Smanjenje tržišne diskriminacije. pa se i zbog toga evropske zemlje lakše odriču monetarnog suvereniteta.

115 . sistem centralnih banaka i harmonizovani fiskalni sistemi. Savremena monetarna politika se javlja početkom druge polovine prošlog vijeka. EPU prestaje sa radom 1958. On se održavao na konceptu teritorijalnih i ekonomskih integracija (tada poznatih evropskih i dostupnih istočnih teritorija) čiji su dometi i danas vidljivi u čvrstim istorijskim dokazima. god. a Ugovorom iz Rima 1967. Ali. Novci iz perioda vladavine Napoleona i Austrougarske monarhije. Evropska ekonomska zajednica. građevinama. Naravno. nego i u primjeni antiinflacionih mjera. nastanak i razvoj EMS i EMU Istorija monetarnih integracija na području evropskih zemalja zadire u duboku prošlost. Tada su samo evrooptimisti vjerovali da će nekad zemlje zajednice evropskih država imati jedinstvenu monetarnu politiku sa zajedničkom monetom. uspostavljen je Evropski fond za monetarnu saradnju. Implementacije zajedničkih politika. potrebno je prihvatiti učešće na integrisanom tržištu kapitala EU. Pored slobode kretanja. arheološkim nalazištima i bogatstvom kovanih rimskih novčanica u najvećem dijelu današnjih teritorija EU. Ugovorom iz Pariza iz 1951. ovi primjeri se ne mogu komparirati sa modernim monetarnim politikama. a slijedeće evropska obračunska valuta kojom se vrše izračunavanja poravnanja u EIB. Transakcije je obavljala Banka za međunarodne obračune. Tako su smanjene mogućnosti monetarnih špekulacija i stvorene pretpostavke stabilne monetarne transformacije velikog obima. dominantne svjetske valute. ali su ipak u određenoj istorijskoj fazi bili dostatni za obavljanje razmjene i funkcionisanje monetarnog procesa. Dozvoljene fluktuacije kurseva evropskih valuta se utvrđuju u granicama od +/-2.Postoje pretpostavke i uslovi koje članice moraju ispuniti da bi EMU funkcionisala. Fiksiranje kurseva prema njemačkoj marki je značilo da su članice prihvatile stope inflacije na njemačkom nivou. To su godine uspostavljanja regionalne stabilnosti i "pariranja" američkom dolaru. zašto se monetarna politika učvrstila kao posljednja od komunitarnih politika? Početak procesa evropskih integracija pedesetih godine prošlog vijeka prati osnivanje EPU (Evropske platne unije) i kliring među tadašnjim članicama. što se poslije strukturnih reformi i dogodilo. primjer ekspanzije njemačke marke kao opšteprihvaćene paralelne valute mnogih zemalja istočne i zapadne evrope. članice su mogle i redefinisati svoje paritete koristeći instrument kontrole tokova kapitala ili tzv.25% dogovorenih valutnih pariteta. Tako se dolazi i do odgovora na pitanje. 9. Evropskom fondu za razvoj itd. Članice EEZ 1973. Ideje. Sedamdesete su godine fundamentalnih promjena. Poslije uspostave konvertibilnosti za desetak evropskih valuta. EMS nije samo uspješan u stabilizaciji nominalnih deviznih kurseva. Monetarnu politiku provode centralna banka. kapitalnu kontrolu. god. god. Stari Rim nije bio samo pravno i vojno uređena država. Iste godine. sve navedeno utiče na neophodnu ravnotežu monetarnih agregata. gasi. U najkraćem. Ipak. izbjegavajući striktnost praćenja njemačkog modela. prestaje potreba za EPU i on se 1958.2. krajem osamdesetih počinje ukidanje kapitalnih kontrola i jača njemački uticaj u kreiranju EMS. Obavezna je harmonizacija ekonomskog i političkog sistema i jedinstvo pristupa međunarodnom finansijskom tržištu. nalaze se na teritorijama mnogih članica EU ili država koje joj žele pristupiti. Uspješno funkcionisanje EMS je ubrzalo aktivnosti na uspostavljanju monetrane unije (MU). najčešće strukturnog karaktera stvorile su uslove i potrebu za uspostavljanje autentične monetarne politike. Konačno. Mastriht i zajednička monetarna politika EU. se udružuju u borbi protiv američkog dolara. Ili. U EPU se "prebijanjem" deficit neke zemlje automatski pokrivao kreditom koji se mogao kretati u okviru kvota za određenu zemlju. riječ je o slijedećem: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Mora postojati jedinstvena valuta i konvertibilnost valuta zemalja članica. posljednjih decenija prošlog vijeka jeste kontinuitet istorijskih standardizacija poslovnih transakcija i tendencija ka monetarnim integracijama. god. se osniva EZUČ. god. upravo kada i dolazi do prvih operacionalizacija ideja o evropskim integracijama.

: Sadašnje članice EMU: Država Datum pristupanja EMU Austrija 1. On finalizira stavove sredinom iduće godine u Amsterdamu. Grčka 1. ako bi se članicama dozvolile povremene devalvacije. januar 1999. Izvještaj predlaže početak prve faze 1. Litvaniji. EMU je "de facto" profunkcionisala početkom 1999.125. a sve članice Unije nisu postale članice EMU. sa većinom koja ispunjava kriterijume konvergencije (ako većina ne postoji ova faza kreće najkasnije 1. koji treba da se odvija u tri faze. a Francuska za ranije predložene datume i približavanje EMU na dva nivoa. u treću fazu se ulazi 1.1. god. U pregovoroma. viši stepen kohezije traži stabilnije devizne kurseve. članice će nova zaduženja uzimati u evrima dok će njihove nacionalne valute i dalje funkcionisati na principu vezanih kurseva odabranih valuta i nulte flukutuacije.666..179 Britanija.392. sistem je stvarao velike probleme i nove kontroverze. Slovačka je pristupila EMU 1. Odluka se morala donijeti do sredine 1998. posebno u sektorima formiranja deviznih kurseva i fiskalne politike. god. Tokom 1988.140 82.866 766.316. god. uz pretpostavku da je prva faza već bila dostignuta.Alternativa tog vremena su plivajući devizni kursevi. Holandija. god. Estonija. Iako je bio jedini moguć. uključio je faze iz izvještaja. Andora i San Marino mogu slobodno participirati u 245 evrozoni. 244 Portugalija. god. Prema Ugovoru. Delorov komitet donosi izveštaj (listu) ključnih momenata koji su prenešeni u Ugovor o EU. Značaj sastanka u Madridu.906 11. Jer. januar 2008. Tako je prelazna faza određena kao što stoji u izvještaju. Njemačka se zalagala za fiskalnu disciplinu. 116 . Luksemburg. Švedske i Danske. 246 Ova zemlja je samo djelimično ispunjavala kriterijume za ulazak u Evrozonu. Irska i Finska. januar 1999. Španija. Patuljaste evropske zemlje Monako. januar 1999. Francuska 1. Pored Velike Britanije. EMU se kasnije pridružuju Grčka.6. Sve do tada. januar 1999.1. Bugarskoj i Rumuniji.1999. god. Kipar.487 10. Belgija 1.3. Malta i Slovačka. Letoniji. god. januar 1999. kada je na teritoriji te članice počela zamjena slovačke krune za evro.1.3. koja u trećoj fazi jedinstvene zajedničke valute postaje izvršna monetarna vlast. Njemačka 1.). održava se Samit u Dablinu. Druga faza podrazumijeva promjene pariteta u izuzetnim prilikama i punu primjenu procesa konvergencije.1999.1997. to bi narušilo postignutu konkurentnost između članica.1. god. dok Grčka ne ispunjava kriterijume. januar 2001. god. Kipar 1. Izveštaj se fokusira na pitanje pristupa MU. prezentira osnovne podatke o članicama EMU. Treća faza je nepovratno fiksiranje kurseva i ulazak u MU (ESCB već treba imati vlastite inicijative).400 5. Najveći problem u njenoj makroekonomiji i poslije uvođenja evra biće inflacija. 244 245 Broj stanovnika 8. Tabela 9.314. uspostavljanjem Evropskog monetarnog instituta koji će se baviti uslovima za ECB. Poljskoj.128 63.289. Promjene deviznih kurseva dovode i do problema u implementaciji Zajedničke agrarne politike. Taj model se razlikovao u odnosu na druge inovacije u monetarnoj sferi. Usposta-vljanem ESCB. koji su bili relevantni za ulazak u EMU. koji apostrofira fiskalnu disciplinu poslije osnivanja MU. Riječ je o Češkoj. Belgija. što bi u velikoj mjeri anuliralo uspjeh carinske unije i stabilnost konkurencije.. Ove zemlje su prije pristupanja donijele legitimne političke odluke referendumima ili odlukama državnih organa. Ostale članice EU (pored navedenih zemalja) nisu pristupile EMU. god. Prva faza se odnosi na fluktuiranje u odnosu na ERM. Vatikan. Dodatne probleme će izazavati i svjetska recesija. a prema podacima za period do 1997. Ugovor usvojen u Mastrihtu u decembru 1991. Finska 1. planirano je osnivanje MU do 1. januara 2009. Austrija. Francuska. Uglavnom. Italija. Slovenija. god. god. Švedska i Danska ne ulaze u EMU svojom voljom. god. U Madridu je odlučeno da se evropska valuta zove evro i procijenjeno da je novu valutu moguće fizički uvesti u opticaj 2002. Krajem 1996. Na sastanku u Madridu tokom 1995.1994. Tabela 9. dao kriterijume konvergencije i izradio ustav ECB. EMU je osnovalo 11 osnivača koji su ispunili uslove pristupanja i to: Njemačka.1990. Mađarskoj. fluktuacije se sužavaju. Druga faza započinje 1. Tako je Slovačka postala šesnaesta 246 zemlja u kojoj je evro postao zvanična valuta. god.

Rudiger. a posebno u monetarnu Uniju. DP Number 555. u Frankfurtu je stvoren Evropski monetarni institut (EMI) kao prethodnica ECB i SECB.013. i dr.715 10. god.203. U 1993.143. liberalizuje cirkulacija kapitala. Zbog toga su državni deficiti na nivou EU minimalni.Irska Italija Luksemburg Malta Holandija Portugal Slovenija Španija Slovačka EMU 1. činilo se važnim da period čekanja za ulazak u Uniju bude kratak. Mastrihtom je 1. The Effectiveness of Excange Rate Changes. god. prikazano na grafikonu 9. 1. Očigledno.848 59. u ekonomskoj.962 16. Is Europe an Optimal Currency Area? Evidence from Regional Data. i u njoj je formirano jedinstveno tržište roba. Portugalije i Irske. god. Uslovi konvergencije se odnose na obavezu limita za ukupan javni dug do 60% GDP. 1. do 1994.599. Bez obzira na sve što se preduzimalo u ovoj oblasti. Smanjuju se cjenovni dispariteti.372 Stalno su prisutne dileme o problemima zemalja koje ulaze u monetarnu uniju i onih koje ostaju van nje. nezaposlenosti. januar 2007.597 45. Španije. Dalje. januar 1999. visokim javnim deficitima. rješenje za dostizanje kriterijuma konvergencije se traži u Kohezionim fondovima. U cilju rješavanja ovih konflikata bilo je ublažavanja kriterijuma i skraćenja rokova za prijem u MU. projekat po mnogo čemu bio jedinstven. Pošto se znalo da će pristup EMU za neke zemlje biti težak. bio u unapređenju zajedničkog tržišta. godišnji deficit budžeta do 3% GDP. Proširuje se saradnja među centralnim bankama i članicama Unije. utvrđuje vrijednost ECU i definitivno 247 uspostavlja EMS. do 1998. 1.200 404. 1991. januar 1999.4. se fiksira korpa valuta. god.116. iako postoje i suficitarni periodi. pored ostalog. Ovo jača Jedinstveno evropsko tržište. god. Prva faza je trajala od 1990. naravno. 1.095 2.894 4. O tome govori dugoročno kretanje državnih bilansa Unije. kamatom na dugoročne kredite manjom od 2% prosječne kamate za tri zemlje sa najnižom kamatom i dve godine članstva u EMS bez devalvacije nacionalne valute. ili Dornbusch. Da bi se rješili ovi problemi. 26-38. usluga i kapitala. Ipak. CEPR. Krajem 1995. valutnom nestabilnosti itd. Niski državni deficiti su primarni uslov makroekonomske stabilnosti u EMU. januar 1999. 1. 1996.000 320. određen kao datum ulaska u EMU. januar 2009. Razvoj EMU. evropska monetarna jedinica tokom 2002. O ovome vidjeti u: De Grauwe. januar 1999. mijenja nacionalne valute. 1. monetarnoj i drugim politikama postoji visok nivo saradnje. članice prihvataju novu valutnu i deviznu politiku.5% prosjeka inflacije tri zemlje sa najnižom stopom inflacije. Tako se finansijskim transferima pomažu privrede Grčke. 1. Unija se sa posebnom pažnjom odnosi prema državnim deficitima svojih članica.372. inflaciju ispod 1. Evro. Paul. god. 4. uz ispunjavanje uslova konvergencije. Tokom 1994. Period je praćen nepovoljnom ekonomskom situacijom. dodatno učvršćuje EMU.131. 1. U početku formiranja je bilo različitih mišljenja o veličini prve grupe zemalja i onih koje se poslije toga trebaju pridružiti. još uvijek predstavljaju kontroverze sa kojima se i danas suočava EU. p. januar 1999. usvojen je novi naziv za evropsku valutu. Drugi period od 1994. recesijama. MU ostavlja prostor za nevjericu među članicama po pitanju mogućih špekulacija devalvacijama valuta zemalja EU koje su van sistema. januar 1999. evro. januar 2008. januar 1999.287 476. Oxford Review of Economic Policy. Početni motiv za MU je. prijem u MU i ostanak izvan nje. Nije rijetkost da zemlje izvan monetarnih integracija sumnjaju da zemlje osnivači koriste svoj status na štetu drugih članica EU.239. Ovo proističe iz uslova konvergencije koje su članice dužne ispunjavati prije i nakon ulaska u Uniju. I ERM II je bio karakterističan po limitiranosti mogućih intervencija ECB. 117 247 . Pojačani interesi za članstvo u EMU su zaoštrili uslove ulaska i iskristalisli odnos prema članicama koje ostaju izvan monetarne integracije. Ovo je vrijeme kada je EMU aktuelna tema.

27 40.20371 40.75 GRD Grčka Izvor: Evropska centralna banka. su trasirane sjmernice finansijske discipline u monetarnoj sferi i predviđene sankcije za one članice koje budu stvarale neopravdano visoke javne deficite.55957 166. već joj je dala rok za sređivanje javih finansija i mogućnost da do 2011. News release. Stalni monitoring se odnosi na deficit.: Nepovratno fiksiranje kurseva prema evru 1 1. god.Grafikon 9.3399 200. stope rasta. te direktne strane investicije (FDI) itd. Tabela 9. god. 1999. javni dug spusti ispod vrijednosti GDP. 118 248 . god. Tabela 9.94573 Evro (€) DEM ATS FRF ESP IEP ITL LUF NLG BEF PTE FIM Zemlje EU Njemačka Austrija Francuska Španija Irska Italija Luksemburg Holandija Belgija Portugal Finska 248 340.: Drzavani deficit-suficit Izvor: Izvor: EUROSTAT. Euroindicators.95583 13. Institucije EU i ECB su utvrdili da podaci Grčke o budžetskom deficitu nisu tačni.482 5.5. EU nije kaznila Grčku.5.386 0. god. 50/2009. Za zemlje koje ne mogu uspostaviti budžetsku ravnotežu i makroekonomsku stabilnost. sprječava se iznošenje nacionalne inflacije). jer se odvraćanjem od stvaranja deficita i drugih negativnih pojava sprječavaju negativna "prelijevanja" na ekonomski prostor EU (npr. inflacije i nezaposlenosti.787564 1936. april 2009. Monthly Bulletinnkfurt. Mjere su preventivne. god. ustanovljene su sankcije. Revizije 2004.4. U kontekstu velikih promjena i budžetskog skandala Grčke. treba se osvrnuti i na Dablinski skup. Treći period počinje od 1999. Odmah poslije ulaska Grčke u Evrozonu dogodio se finansijski skandal. prikazuje nepovratno fiksiranje kurseva evropskih valuta prema evru.3399 2. Sporazumom iz ovog grada 1996.7603 6. i 2005. utvrdile su da postojanje prevara od strane grčkih vlasti. U početku dolazi do nepovratnog fiksiranja deviznih kurseva prema evru i promjena eksterne valutne politike. iskazivanjem manjih budžetskih deficita.

privredni uzlet je djelovao na endogeni rast novčane mase. M. O ovome vidjeti u: R. Iako je EMU veliki 251 društveni poduhvat.3. i u R. The ECU Report (London: Pan Books).. Barro. Drugo. Gordon. Drugo. Targetiranje monetarne politike ima veliki značaj za realizaciju zadataka postavljenih pred centralne monetarne institucije. Odluka o uvođenju nove jedinstvene valute 2002. 1990. deficitarno finansiranje bi trebala odbaciti svaka moderno orijentisana centralna banka. Veoma važna uloga u finom regulisanju odnosa pripada centralnim bankama i sistemima centralnih banaka. Efekti tih aktivnosti su vrlo primamljivi. I pored toga. Centralna banka kao javna institucija ili državna banka odgovaraju za stabilnost cijena i vrijednost nacionalne valute. Brussels: European Communities. J. decembra 1998. treba imati na umu da se EU još uvijek nalazi u osjetljivoj fazi svoga razvoja. 1983. Poslije toga će se moći dati realna ocjena snage. danska kruna fluktuira u marginama +/. 250 249 252 119 . D. Obzirom.Nepovratno fiksiranje je izvršeno 31. Nezavisna je. A positive Theory of Monetary Policy in a Natural Rate Model. zadržavajući neke oblike samostalnosti. EMU pomoću ECB preuzima sve važne funkcije monetarne politike. Economic papers 330. ovo je vrijeme kada se od članica traži maksimalna monetarna disciplina. 249 Tako je ustanovljena vrijednost evra. Emisiona dobit i inflatorni porezi su samo neki od vidova trenutnih dobitaka čija se cijena mora platiti kasnije. te ECB i ESCB kao institucije i institucionalni okvir. ECB se uspostavlja u cilju očuvanja cjenovne i valutne stabilnosti. npr. upravlja monetarnom politikom. 1996. Economic Journal. B. da se većina zemalja opredeljuje O ECU vidjeti u: Emerson. Journal of Monetary Economics. bez obzira da li se radi o tržištima u uzletu ili najrazvijenijim tržištima. Prva dekada funkcionisanja EMU je uspješna.. Dalje. M. J. Početak druge polovine prošlog vijeka su obilježile stabilne i niske kamatne stope i povoljna atmosfera za investicije i privredni rast. B. Rules discretion and reputation in model of monetary policy. ECB Credibility and Transparency..15%. Alternative transitions to EMU. 251 O EMU vidjeti u radu Artis. Barro. deviznim rezervama i vrši kontrolu monetarnog sistema (u granicama komunitarnih akata). Savremeni modeli tzv. je definitivna. jer su koristi bile veće od troškova. M. MU kao sistem. Stvara se SECB za obavljanje valutnih i deviznih poslova u jedinstvenoj evropskoj valuti. Globalna finansijska kriza u velikoj mjeri raščišćava preostale dileme o dubini evropskih monetarnih integracija. Javnost rada joj je obavezna. 252 Geraats.2. Dakle. 9. logično je da se savremeni monetarni sistemi i centralne banke štite upravo političkom samostalnošću prema državnim organima.. "igre inflacije" i kultni Baro-Gordonov model. elaboriraju kratkoročnu korist od mogućih manipulacija inflatornim očekivanjima i dugoročnim gubicima kredibiliteta. god. Valutne fluktuacije su povećale stabilnost trgovine i konkurentnost. 2008. 1005-15. a postoji i niz nadležnosti koje nisu centralizovane. P. odlučuje samostalno. što je uz druge nepovoljne okolnosti tokom sedamdesetih godina prošlog vijeka dovelo visokog rasta inflacije.. vode brigu o 253 cjenovnoj stabilnosti i kao stručne državne institucije imaju zadatak da štite tržišta od špekulacija. Jer. valute EMU koja zamenjuje ECU. Mnogo argumenata ukazuje na složenost monetarne sfere i njene implikacije na ekonomiju.25% prema evru. 106 (July). god. Ove institucije imaju ekskluzivno pravo upravljanja i kontrole novčanim i kreditnim poslovima. homogenosti i stabilnosti EMU i evropskog ekonomskog prostora u cjelini. Kako je zainteresovana strana za deficitarno finansiranje obično nacionalna vlada. Realizacija ciljeva je aktivno podržavana od strane centralnog bankarstva. D. Cilj je kreiranje i provođenje jedinstvene monetarne politike prema obavezama koje proizilaze iz fundamentalnih komunitarnih dokumenata. 1983. Journal of Political Economy. prema vrijednostima kurseva iz tabele 9. Ali. koje primarno. J. čine okosnicu i krvotok evropskog ekonomskog sistema. zajednička monetarna politika kao proces. podložnoj uticajima brojnih egzogenih i endogenih faktora. uvijek postoje snage i lobiji zainteresovani za inflatorno finansiranje. C. and Huhne.5. ERM zamjenjuje ERM II 250 (članice Grčka i Danska). Gordon. Drugo. 253 Inflatorne špekulacije postaju važna istraživačka tema. mnoge članice još uvijek ne prihvataju punu integraciju. U ERM II limiti dozvoljenog fluktuiranja u odnosu na evro su +/. ECB (ECB) čije Referentna ustanova u sektoru monetarne politike je Evropska Centralna Banka konstituisanje predstavlja treću fazu stvaranja EMU. Tako. ECB kreira novčanu masu i obavlja druge poslove iz svoje nadležnosti. Ova banka funkcioniše kao ključni segment Evropskog Sistema Centralnih Banaka-ESCB. i ranije se pretpostavljalo da će monetarne kontroverze doći do izražaja upravo za vrijeme recesija i kriza. rizici i neizvjesnost su smanjeni. Zato je izvjesno da će se u drugoj dekadi MU rješavati monetarni problemi globalnog nivoa. Pri tome.

zbog čega se i rast novčane mase počinje targetirati u centralnim bankama zemalja OECD. kamatne stope padaju a novčana masa raste (uz pojavu negativnih efekata na inflaciju). monetarna politika kontrahira. inflacija se može targetirati i aktivnostima centralnih banaka. News release. došlo do enormnog pada stope inflacije. Rast i makroekonomska stabilnost 254 Vidjeti u Makroekonomiji: Burda i Viploš u tome vide šansu za rast zaposlenosti i finansijsku stabilnost. već je koncipiran na političkoj međuzavisnosti sa izvršnim monetarnim strukturama. Ovim mjerama se dokazuje da. Prvi model je anglo-francuski a drugi njemački. Tako ECB primjenjuje indikatore ili stubove monetarne politike. da bi u drugoj polovini iste godine i u prvoj polovini 2009. ne targetira se samo inflacija. Ovdje su važna dva konteksta. U funkcionalno-organizacionom smislu za anglo-francuski model je specifična politička zavisnost centralne banke od vlada. cjenovna stabilnost se održava neposrednim mjerama centralne banke. Jedan od njih je referentna vrijednost stope rasta novčane mase. Drugi se odnosi na projekcije inflacije za nekoliko godina unaprijed. dugoročne stabilizacije privrednih ciklusa. 120 . Euroindicators. njemački model se zasniva na punoj samostalnosti monetarne institucije. god.na targetiranje inflacije. No. prikazane su dugoročne stope inflacije EMU. model preferira ostvarivanje više ciljeva u čemu nijedan nema ekskluzivnost. uz sadejstvo. Dakle. 50/2009. Grafikon 9. Drugi stub je multifunkcionalan jer sadrži više indikatora kao što su: inflacija. dok se drugi razlog odnosi na funkcionalnu organizaciju centralne banke. uključujući i promjene kamatnih stopa. jaz u outputu itd. Razlike između njih su u ciljevima postavljenim od strane najviših državnih konstituenata. banka određuje autonomno. Za evropsko bankarstvo druge polovine dvadesetog vijeka indikativne su dvije koncepcije koje evoluiraju u potpuno različite modele. Štaviše. Prvi se odnosi na zakonsku i statutarnu obavezu institucije da definiše sam target. održavanja željene stope zaposlenosti i kontinuiteta opšte finansijske stabilnosti. ako postoji autonomija monetarne institucije.6. odnosno ministarstava finansija. Sve se ovo odražavalo i na monetarnu sferu EU. Ako je projekcija veća od targeta.6. S druge strane. princip samostalnosti je decidno utvrđen statutom centralne banke. samo optimalan nivo i kontrola rasta novčane mase garantuju nisku i stabilnu inflaciju. april 2009. Ukoliko target premaši projekciju. naglim porastom cijena. ili čak i dominaciju vlada i ministarstava finansija. ingerencije ministra finansija u sektoru monetarne politike dominantne jer on donosi odluke o promjenama kamatnih stopa. devizni kurs. Ali. ona je narušena u prvoj polovini 2008. god. Komparacija targeta i projekcije daje pouzdane podatke o pravcu vođenja monetarne i ekonomske politike. Tako su npr. Izbor između dva modela bankarstva. U anglo-francuskom modelu je ključno da centralna banka ima odgovornost realizacije većeg broja 254 ciljeva kao što su: cjenovne stabilnosti. kamatne stope rastu.: Stope inflacije u EMU Izvor: Izvor: EUROSTAT. Očigledno je da u dužem vremenskom periodu postoji cjenovna stabilnost. Međutim. To znači da se sve relevantne odluke. Očigledno je da ovaj pristup nema političku samostalnost. god. Pojava dezinflacije osamdesetih godina je uspjeh monetarnog targetiranja. novčana masa se usporava. obavlja i neke važne funkcije iz sektora strukturne politike. monetarna politika ima ekspanzioni karakter. Specifičnost ovog modela je u tome što centralna banka pored monetarne. Na grafikonu 9.

. stepen razvoja nacionalne ekonomije utiče na ponašanje nacionalne banke. 257 Nezavisnost centralnih bankarskih institucija se elaborira u: Cukierman. inflacije i indeksa političke nezavisnosti de Haana i Eijffingera (model za razvijene zemlje). tada se on rješava političkim mjerama na nivou Zajednice i vlada članica putem socijalne ili neke strukturne politike. U tom pogledu. visoka samostalnost (viša i u odnosu na Bundesbanku) zahtijeva adekvatan instrumentarij kontrole. Politička autonomija centralne monetarne institucije je jedan od osnovnih faktora njemačkog privrednog preporoda i vodeće pozicije u Evropi. Sve se ovo dogodilo u relativno kratkom vremenu poslije II svjetskog rata. and Eijffinger. isključivo zbog kompleksnosti istraživanja uzroka i posljedica djelovanja inflacije. Pogledajmo grafikon 9. Jedan od njih je veličina tržišta na kome funkcionišu monetarna vlast i najviša bankarska institucija. S. mogu biti presudne za potvrdu ove hipoteze. u nadležnosti rješavanja centralnih institucija EU i vlada članica. uloga centralno-bankarskih organa bude inkorporirana i u sferu političkog odlučivanja (što prakse tim zemljama i potvrđuje). ECB ima još veća ovlašćenja i viši stepen autonomije u odnosu na npr. pa sve do devedesetih godina prošlog vijeka) njemačkom konceptu centralne banke daju afirmaciju u novijoj ekonomskoj istoriji Evrope. Detaljniji "trade off" analiza ovih pojava bi nas vjerovatno doveo na sliču kritičnu ravan analize naučne utemeljenosti Filipsove krive. Globalna finansijska kriza je povećala sinergiju političkih i monetarnih vlasti. Theory and Evidence. Ako pak. Nekad uticaj može biti koristan za ukupnu stabilnost (primjer Velike Britanije). To obezbjeđuje punu kontrolu i transparentnost institucija i visoku političku nezavisnost u realizaciji ciljeva. stabilnost cijena i političku nezavisnost centralne monetarne institucije. i primjenjujući metodu regresione analize došlo se do potvrde hipoteze da manji uticaj politike u funkcionisanje centralne banke daje bolje rezultate u kontroli cijena. ali i drugi vidovi strukturnih problema. 1992. Drugo. U krajnjim rješenjima. Credibility and Independence. Mass: MIT Press. Evropska centralna banka ima manju odgovornost za stabilizaciju privrednih ciklusa i saniranje nezaposlenosti. uz poštovanje procedura i primjenu demokratskih standarda. Naime. Koristeći rezultate 257 istraživanja Cukiermana (1992). Normalno je.7. dok se u drugoj fazi procjenjuje stepen njihove realizacije. Koliko je intrigantan "trade off" inflacije i 258 nezaposlenosti. Tako ECB nezaposlenost tretira kao strukturni problem koji se ne rješava mjerama monetarne politike. Slijedeći grafikon (9. Rotterdamse Monetaire Studies. Ovaj problem su razmatrali de Haan i Eijffinger (1994. relacija između uticaja politike i autonomije centralne banke na stope inflacije je najmanje toliko intrigantna. dok se Statut ECB može mijenjati isključivo promjenama odredaba Sporazuma iz Mastrihta za što je neophodan koncensus članica. no. 256 255 121 . Kako su ovi.. Postavlja se realno pitanje odgovornosti ECB za izvršenje zadataka i načina kontinuirane provjere njene aktivnosti. Central Bank Strategy. snažniji uticaj političkog faktora utiče na rast inflacije. 1994. To se vidi iz odredaba koje se odnose na mogućnosti promjena njihovih statuta. Drugo pitanje se može odnositi na kvalitet uticaja politike u monetarnoj sferi. 2. kreatori komunitarnih politika su savršeno sublimirali dva ključna konstituenta. kada nezaposlenost padne ispod normalne stope nezaposlenosti. 2008.njemačke privrede (počev od šezdesetih. Ove aktivnosti se ostvaruju u institucijama. Detaljnija analiza ove relacije podrazumijeva uključivanje drugih faktora u razmatranje. Prva faza podrazumijeva ugovaranje ciljeva i uslova pod kojim će se ostvarivati. De politieke Economic van Centrale Bank Onafnkelijkheied. Primjenjujući njemačko iskustvo u kreiranju i implementaciji evropskog centralnog bankarstva. tj.). god. jer se najviši osnivački akt Bundesbanke može promjeniti prostom većinom njemačkog parlamenta.. Duhovito objašnjenje Nikole Jeličića u Monopolistu. razlike u veličini zemalja. čak i sporna. J. Prikazano u studiji: de Haan. Suprotno.) prikazuje međuzavisnost između prosječne godišnje stope inflacije i nivoa 256 političke nezavisnosti." Zbog toga je neophodno da se obezbjedi "dvofazna" funkcionalna veza između politike i centralnog bankarstva. da u zemljama koje još nisu dostigle viši stepen razvoja i koje imaju strukturne probleme ili još nisu dostigle kriterijume konvergencije. Organizacija centralnog bankarskog sistema EU se može posmatrati i na drugi način. Centralnoj banci se ne smije dozvoliti da se "ponaša kao barmen: kada se svi zagriju i krenu da se zabavljaju 255 on pokupi piće i odnese ga. A. To je razlog zbog koga su se u pripremnim pregovorima donošenja Sporazuma iz Mastrihta zemlje članice opredijelile za afirmaciju njemačkog pristupa u kreiranju uloge centralne banke i monetarnog sistema EU. odnosno tržišta. Ona nema isti stepen političke autonomije u ekonomski razvijenim zemljama u odnosu na zemlje u razvoju. Cambridge. studentskom časopisu Ekonomskog fakulteta u Beogradu. takav problem postoji. 258 Centralna banka može imati visoku autonomiju a da se visoka inflacija uveze.7. Bundesbanku. to je i ECB svrstana u "konzervativne" centralne banke.

postavlja se pitanje da li se može voditi efikasna ekonomska politika ako se ECB aktivno ne uključi u rješavanje šireg spektra problema? Jer. u makroekonomiji poznatu kao "nemoguće trojstvo.) prikazuje odnose odgovornosti i nezavisnosti između centralnih banaka SAD. nezavisnost ECB je još uvijek na višem nivou u odnosu na FED. Ovo je 259 posebno osjetljivo za odnose između ECB i vlada zemalja članica.Grafikon 9. kakvu npr. ekonomski nestabilnijim vremenima ili fazama recesije pitanja eventualne makroekonomske nestabilnosti biti adresirana i na autonomnu ulogu ECB. ali i nedovoljno jakih političkih institucija koje bi sa nivoa EU snažnije djelovale prema monetarnoj sferi. nemoguće je postići istovremenu sinhronizaciju pune mobilnosti kapitala.8.: Nezavisnost i odgovornost centralnih banaka Ovdje je neophodno ukazati na dilemu ili konflikt. ali i stepen nezavisnosti Njemačke centralne banke. Njemačke i EMU: Grafikon 9. a LM krivu određuje kumulativ neto priliva kapitala. sa pravom se strahuje da će u budućim. 122 259 . Odgovornost ECB je još manja u odnosu na odgovornost koju na sebe preuzima Centralna banka Njemačke. Zbog toga.? Više nego ikad. Ovo je posljedica Mandel-Flemingovog IS-LM modela koji polazi od toga. da apsolutno mobilan kapital izjednačava kamatnu stopu sa svjetskom. posebno zbog posljedice krize iz druge polovine 2008. Sa razlogom se postavljaju pitanja o mogućim promjenama uloge i pozocije ECB u evropskim integracijama. fiksnog deviznog kursa i nezavisnosti monetarne politike.: Odnos prosječne stope inflacije i indeksa političke nezavisnosti I pored rezultata ECB nema onu širinu i kvantum odgovornosti za opšti društveni i ekonomski razvoj. god." Po njoj.8.7. Slijedeći grafikon (9. ali i zbog faktora koji determinišu ovaj period razvoja i globalne ekonomske i političke odnose. Striktna obaveza cjenovne stabilnosti proističe iz suštine osnivačkih akata (koji su rezultat političke volje i koncensusa). u SAD ima FED.

Pored toga. pravila konvergencije i dr. No. U tom članu se.9. jer su u sektor monetarne politike uključene nacionalne centralne bankarske institucije. Zato se ovim pitanjima prilazi sa visokim stepenom odgovornosti. Shema 9. determinisanih ulogom monetarnih institucija EU i EMS. empirijski dokazane u procesima rješavanja problema cjenovne stabilnosti u najrazvijenijim svjetskim privredama. Prema članu 105. primarni zadatak centralne monetarne institucije je zaštita cjenovne stabilnosti evropskog ekonomskog prostora. eksplicitno su utvrđenu članom 107. navodi da "će bez predrasuda prema cjenovnoj stabilnosti ECB podržavati opštu ekonomsku politiku u Zajednici kako bi doprinjela uspješnosti Zajednice kao što je utvrđeno u članu 2. ECB ni nacionalne centralne banke. pogotovo kad se uzme u obzir da EMS pokriva samo dio EU. ECB je ključna institucija Evrosistema. Ona proizilazi iz suštine komunitarnih akata koji determinišu ulogu monetarnih institucija u EU i EMS. Ona proističe iz suštine komunitarnih akata. ali nije potpuno autonomna u zoni koju pokriva EMS.Formalno pravni aspekti ECB u Evrosistemu. na shemi je vidljivo da se sistem ne može efikasno funkcionisati bez učešća nacionalnih centralnih Shema ukazuje na kompleksnost organizacione strukture Evrosistema. Sve ovo ukazuje na složene odnose u monetarnoj sferi evropskih integracija.9. bilo koje vlade države članice ili bilo kog drugog državnog tijela." Kako su članom 2. Sporazuma iz Mastrihta u smislu da "u izvršavanju zadataka i obaveza koje su im Sporazumom dodeljeni. za ECB se implicitno nameću i sekundarni ciljevi. Sporazuma iz Mastrihta osnovni zadatak ECB je održavanje cjenovne stabilnosti. Zaštita zahtjeva makroekonomske i političke pretpostavke. 123 . niti bilo koji njihov drugi organ koji donosi odluke neće tražiti ili uzimati instrukcije od institucija Zajednice ili tijela Zajednice. Shema 9. pravila konvergencije itd. prikazuje osnovni poredak institucija u donošenju odluka između različitih institucionalnih faktora u EMS. predviđeni ciljevi koji uključuju i pitanja iz sektora zaposlenosti.: Organizaciona struktura evrosistema Prikazana shema ukazuje na kompleksnost organizacione strukture Evrosistema." Sistem centralnog bankarstva Evrozone je veoma kompleksan. Instrumenti ekonomske politike za održavanje cjenovne stabilnosti su uglavnom opšteprihvaćene mjere. Ovako postavljeni ciljevi traže visoku političku nezavisnost centralne banke. pored ostalog. Vratimo se na formalno pravne aspekte konstituisanja ECB. Iz sheme je vidljivo da sistem ne može efikasno funkcionisati bez nacionalnih centralnih banaka.

260 124 . Supplement to Bulletin II-1970 of the European Communities (Brussels: CEC). god. prekinule su svoje veze sa sistemom. ECU je "de facto" predstavljao mjernu jedinicu.5. god. god. 1986. samo jedan od tri nova člana pristupa sistemu. An Evaluation. god. i 1993. god. Zemlje koje nisu bile članovi ERM. U toku funkcionisanja postavljalo se pitanje: je li ERM zona njemačke marke i da li je kontrola kapitala neophodna za funkcionisanje sistema? Naravno. Poslije pada sistema iz Breton Vudsa. U njem do 1977. njihova ekonomska snaga i interakcija njihovih privreda su tražili originalne ideje bržeg i optimalnog protoka roba i kapitala. pa ovo ne sprečava nestabilnost evropskog valutnog tržišta. Holandija. Monetarna zmija ne funkcioniše kvalitetno u prvim godinama. Nakon proširenja EU. Neke zemlje. ). kao složena valuta je sadržavao određene iznose valuta svih država članica. sloboda kretanja međunarodnog kapitala i dominacija Njemačke često uticale na krize sistema. italijanska lira i britanska funta sterlinga su suspendovale članstvo. zatim slijedi rasprava o implementaciji od njegovog nastanka 1995. Zadnje se dogodilo 1987. pa i neke izvan ERM. god. Danska. Broj zemalja. finansijske krize evropskih tržišta stranih valuta u toku 1992. kada su lira i funta sterlinga prestale biti članice sistema i da prikaže uzroke i posledice krize iz 1993. članice EZ su pokušale limitirati stope dozvoljenih odstupanja među svojim valutama u rasponu od +/-2. The European Monetaru System. i 1993.25%. Dvije važne valute. Istaknute su ključne odredbe sistema. Funkcionisanje EMS i ERM Posledice ubrzanog privrednog rasta šezdesetih i naftni šokovi sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka su doveli do ekonomskih kolebanja u većini evropskih zemalja.9. Osim toga. Mehanizam razmjene stranih valuta (Exchange Rate Mechanism). god. za sistem je relevantno i njemačko monetarno ujedinjenje 1990. god. pa dalje. funkcionisanje i razvoj EMS. god. ECU. U cilju stabilizacije međuvalutarne razmjene postignut je dogovor o primjeni 261 efekasnijeg postupka (na Savjetu Ministara 1978. Početkom 1972. turbulencije evropskih tržišta stranih valuta iz 1992. Norveške. god. nisu stvorene same od sebe. Španskoj pezeti i portugalskom eskudu je pala vrijednost u sistemu. Norveške i Finske) da bi vežu svoje valute za ERM. osnuje MU u Zajednici. ostaju Njemačka. su inicirale ubrzanje međunarodnih inicijativa o rješavanju monetarnih pitanja u EU i stvaranju operativnih uslova za početak rada monetarne unije. Monetarna prilagođavanja su bila specifičnost u razmjenama evropskih valuta. god. M. predlaže da se do 1980. J. izgledalo je da je osnova dogovora u krizi. Bilateralna razmjena evropskih zemalja bilježila je dugoročnu stabilnost. Report to the Council and the Commission on the Realization by Stages of Economic and Monetary Union in the Community (the Werner report).) i portugalski eskudo (april 1992. U njemu su valute konstituenti evropske novčane jedinice ECU (European Currency Unit). britansku funtu sterlingu (oktobar 1990. Commission for the European Communities. 261 Artis. ili numerator ERM u iskazivanju centralnih kurseva i obračunska jedinica transakcija u Zajednici. Danske i Irske u EZ (učesnici koncepta monetarna zmija-Snake) traže efikasnija rješenja u oblasti valutne stabilnosti. Očekujuci pristup Velike Britanije. 9/1. a koje su se povezale sa njim.). Dopušteni okvir promjena centralnih stopa pariteta značajno je proširen (i do 15%). se osniva EMS.. Nastanak. Radi stvaranja zone evropske monetarne stabilnosti. Belgija i Luksemburg. oživljavaju ideje o evropskoj zoni monetarne stabilnosti. god. Norveška i Finska) ali su imale određenu vezu sa ERM. Mehanizam razmjene stranih valuta (Exchange Rate Mechanism-ERM) EMS-a je bio temelj evropske monetarne saradnje. god. i od tada je sistem uspješno apsorbovao jos tri valute: špansku pezetu (jun 1989. ili ERM koji je funkcionisao u EMS je bio okosnica evropskog monetarnog jedinstva. Posledično. Na sistem su djelovale i odluke zemalja izvan evropskog valutnog sistema (Švedska. kao Velika Britanija i Irska ubrzo po pristupanju napuštaju sistem. Journal of Policy Modeling. Vernerov izvještaj iz 1970. da istakne faktore koji su doveli do događaja iz septembra 1992. Uspostavljen je EMS. Tako su npr. Uspjeh sistema je bio i dalje naglašen unilateralnim odlukama zemalja koje nisu koristile evropsku valutu (Švedske.). Svrha ovog poglavlja je da izloži pregled dostignuća sistema. Monetarna prilagođavanja su razmenu evropskih valuta činila različitom u odnosu na druge monetarne sisteme. Do kraja perioda turbulencije. tokom 260 1979. 1970. 1995. koji počinje sa radom 1979.

Treba istaći da valutne deformacije mogu prouzrokovati konkurentske defekte. ali je kasnije. posebno za kratkoročno 265 finansiranje. Većina odstupanja je kratkoročna. Za direktne intervencije. Kreditne linije su bile neograničene i djelovale po automatizmu. 263 ERM proširen za Španiju 1989. Ako se valutni problemi ne saniraju. Mehanizam razmene stranih valuta je okosnica EMS i bilateralnih odnosa valuta razmjene članica Zajednice (kreiranjem centralne stope i stope dopuštene promjene). 1989. pa su se često koristili kratkoročni instrumenti. devalvacije bi u evropskim privredama poprimile takmičarski duh. koje bi mogle uticati na narušavanje odnosa u razmjeni i konkurentnosti ili rast špekulativnih transakcija. Nema sumnje. članicama stoje na raspolaganju krediti EMCF. Bilo je i izuzetaka. mjereći maksimalni rast i pad prema najjačim i najslabijim valutama. god. Njoj je u početku bilo dozvoljeno da koristi stopu promjena do +/-6%. stope razmjene nisu fiksirane. su za skoro sve članice odobrili fluktuacije do +/-15%. MIT Press. Nju prati niz drugih mjera u sektoru fiskalne i monetarne politike. kad bi neka valuta dostigla bilateralne limite.. da su kreatori monetarne politike koristili najznačajnija teorijska iskustva. centralne banke su imale obavezu da 262 intervenišu na tržištu stranih valuta. ovakve operacije dešavaju? Ako se valuta udalji od centralne stope. U slučaju nedostatka kontrole. tako što provode monetarnu intervenciju na valutnom tržištu. i pogotovo. 265 Za ove namjene su korišćeni instrumenti VSTF-Very Short Term Financing 266 Isto. To je tražilo potrebu i za minornim intervencijama.. informacije o budućim ekonomskim kretanjima i događajima u uslovima nestabilnih kurseva su se koristile za špekulativne dobitke. Indikator razilaženja je baziran na pragu razilaženja od 75% maksimalnog 264 Maksimalno razilaženje izračunava se u procentima. U početnim fazama funkcionisanja EMS zabilježeni su brojni slučajevi poravnanja centralnih stopa. sprječavanja upotrebe devalvacija od strane država članica. postojale su i razlike u monetarnim politikama među članicama. bila je Italija. prije nego što valuta postigne limit nasuprot bilo kojoj drugoj valuti iz ERM. Netržišna ponašanja i druge negativne konsekvence su dovele do špekulantvnih ponašanja. poremetiti stope razmjene prema drugim članicama. valute i. Iako je ERM zamišljen da obezbjedi okvir monetarne stabilnosti u Evropi. Kad neka valuta u EMS dođe do praga razilaženja. Izračunavanjem indikatora (maksimalnog) razilaženja u EMS. u prve četiri godine stepen ublažavanja inflacije preko nominalnih poravnanja u zemljama sistema ERM je prešao 100%. ali je taj 266 pad više nego prepolovljen. koje obično rezultiraju poravnanjem vlastite valute i snažnoj afirmaciji simetrije između valuta zemalja članica. O limitima ERM vidjeti u: Giavatzzi. Granice tolerancije su se kretale u rasponu od +/-2. kao +/-15 (1-wi).Mehanizam razmjene stranih valuta ERM. Svaka bilateralna stopa može inicirati intervenciju. Kada je riječ o inflaciji. i Portugal 1992. i zašto se. F. Da bi se evropske valute mogle kretati u granicama dozvoljenih limita. Kako. Sistem ERM je uspostavljen zbog očuvanja i kontrole stabilnosti valutnih pariteta članica. koji su. Artis. Ono pokazuje maksimalni procenat unutar kog tržišna ECU stopa može da se kreće. 330 str. Pošto su postojale razlike između zemalja u stepenu inkorporacije u ERM. 264 Ovim postupkom se bavio Robin Bladen-Hovell. Jer. kada bi se narušile utvrđene proporcije. Cambridge. Prva od zemalja koje su koristile izuzeće. Centralne stope nisu fiksirane u okviru EMS. On održava bilateralne stope razmjene u limitima utvrđenih promjena. u nekim slučajevima. god. Neke zemlje nisu dobile pravo primjene širih stopa (zbog nemogućnosti 263 primjene tranzicionog dogovora o proširenju limita stopa promjena). koja su se u tom trenutku mogla primjeniti u evropskoj praksi. može se doći do simetrije u adaptaciji sistema. A: Limiting Exchange Rate Flexibility: The European Monetary Sistem. 125 262 . pa su zajedničke kreditne linije centralnih banaka intervenisale uvijek. i ona prihvatila stopu od +/-2. tolerisane stopom fluktuacije u cilju stabilizacije intervenišu centralne banke najjačih i najslabijih valuta. tokom 1990. Praktična primjena EMS.25%. posebno za bilateralne limite. Ipak. gde wi izražava snagu razilaženja. centralne monetarne vlasti zemlje domicijelne valute moraju izvršiti korekcije kursa valute.25%. Valuta koja ne održava svoju centralnu stopu prelazi prag razilaženja. Ministri finansija u 1992. Izračunavanja razilaženja. and Giovannini. to stvara dugoročne negativne posljedice na alokaciju resursa i odvijanje trgovine. Primarni cilj ERM je održavanje poravnanja među valutama na minimumu. one su se mogle poravnavati poslije konsultacija zemalja sa EMS. a poravnanja centralnih pariteta su bila dozvoljena. Veliku Britaniju 1990. bili izuzetno visoki.

o. S. god. R. i 1993. osim Holandije koja zadržava ranije limite fluktuacija guldena prema njemačkoj marki od +/-2. god.5%. obilježava valutna kriza praćene dužim nestabilnim periodima. Taj period se koristi za integraciju sistema sa funtom sterlingom. god. Sve je dodatno ohrabrila odluka Velike Britanije da sa ERM kreira antiinflacionu strategiju. No. i 1993. god. Zemlje sa valutama koje su apresirale. za oko 0. doveli su do opšte nestabilnosti u svim evropskim zemljama. pezeta 8%. 272 U zemljama sa većom depresijacijom valute usporavanje rasta prati rast nominalnih kamatnih stopa i inflacije. uočava se zadovoljavajuća stabilnost valutnih kurseva. god. U periodu od 1979. Efekti ovih transakcija nisu bili veliki. 1991. god. Pezeta i portugalski eskudo devalviraju u novembru 6%.. uglavnom. Valutne špekulacije su kulminirale u septembru pa dolazi do velike valutne intervencije u cilju 269 270 pada lire ispod nivoa koji je utvrdio ERM. Soteri. su imalo snažno dejstvo na ekonomiju zajedničkog evropskog tržišta. 1-22. god. S.25% do 0. Posljedično jača njemačka marka koja vrši pritisak na funtu i liru. usporavanje rasta je prati rast nominalne kamatne stope i inflacije. Evaluating the U. god. danska kruna.. septembra devalvira za 7%. respektujući centralni paritet. naftni šokovi sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka. P. Supplement. 269 Lira 12. pritisak trpi i francuski franak. Tobin i Wyplosz (1995) predlažu da svi koji se zalažu za otvoreno tržište stranih valuta kreiraju beskamatne depozite u svojim centralnim bankama. Novi limiti fluktuacija se proširuju na +/-15%. Zato su se kolebanja valutnih tržišta i poravnanja preko ERM dešavala sa pojavom i minimalnih tržišnih špekulacija. kada je Italija prihvatila strožiji režim. Ponovo se aktueliziraju potrebe za 273 uvođenjem kontrole kapitala. pa je i ona suspendovana. Problemi EMS su kumulirali. Uz slobodu kretanja kapitala u sistemu ERM.K.5%. sprečavajući tendencije monetarnih deformacija i valutne iskrivljenosti. finansijske krize evropskih tržišta stranih valuta tokom 1992. i sistem Bretton Woodsa i koncept monetarne zmije su nastojali spriječiti bilo kakve promjene (fluktuacije) pariteta koje su. Manchester School. EMS je stalno redukovao nepostojane stope razmjena. i drugih razloga. Do 1992. 126 267 . Francuski franak i njemačka marka su neznatno promijenile vrijednosti. ove kamatne stope su bile prenešene na ostale članice i teret inflacionog pritiska je opao u većini zemalja ERM. 268 Danska odbija dogovor početkom juna. a do kraja godine vrijednost funte pada oko 15% i lire oko 16%. p.. eskudo 6. U tom periodu dogodilo se samo jedno značajno poravnanje. Članstvo funte u ERM se privremeno suspenduje. n. Krize ERM septembra 1992. Samo je holandski gulden sačuvao svoju vrijednost.5%. Posljedično. su vezane za stanje tržišta razmjene stranih valuta i finansijskog kapitala. Valutne nestabilnosti 1992. Koji su uzroci monetarne krize? Kakve je posljedice imala na razvoj monetarnog sistema Zajednice? Kriza u ERM. 273 Poznati ekonomisti Eichengreen. and Barrell. Poslije lire i funte.. vršena su poravnanja valuta u sistemu razmjene. Visoke stope rasta šezdesetih. Pritisak na ERM raste i u 271 1993. 270 U ovom slučaju se problemi anuliraju sinergičkom operacijom francuske i njemačke centralne banke. 271 Od maja do jula francuski i belgijski franak. god. 272 Kriza valuta je usporila rast u 1995. U zemljama gdje je valuta depresirala. Choice of Entry Rate into the ERM. dovelo do proširenja granica intervencije na +/-15 %. Ministri finansija i centralnih banaka su u augustu odlučili da promijene strukturu ERM. Italija ima visok javni dug i deficit budžeta. Generator krize tržišta razmjene je bila i politička situacija u vezi referenduma koji je trebao potvrditi dogovor 268 iz Mastrihta. Westaway. španskom pezetom i portugalskim eskudom. Septembarska kriza nije kraj pritiska među članicama ERM. iniciraju brže rješavanje monetarnih problema i stvaranje pretpostavki za MU. i to tehničkog karaktera. što je već 1993. iako su mnogi analitičari 267 smatrali da je on izuzetno visok.Iz tih. posebno kada se nepostojanost mogla predvidjeti. i jula-augusta 1993. usporavaju rast uz pad inflacionog pritiska. Reforma EMS je bila nužna.. jer su se samo potpunim monetarnim integracijama mogli riješiti postojeći ekonomski problemi. 59. Deformacije i Wren-Lewis. Bundesbanka je sanirala inicijalni inflacioni pritisak u Njemačkoj politikom viših kamatnih stopa. ali su njihovim akterima dali određenu konkurentsku prednost. kraj 1992. a uzroci još uvijek nisu bili determinisani. što je stvaralo velike probleme. najavljivale ekonomske šokove i krize. do 1987. Više kamatne stope ne ojačavaju liru. pezeta i eskudo padaju na kritičnu tačku prema njemačkoj marki. dok je u Britaniji recesija praćena percepcijom da funta može svakog časa devalvirati. god. Prilagođavanja stope razmjene su uzimala u obzir tržišne stope i bez špekulacija u procesu razmjene. Irska funta devalvira 10%. Ugrožene su pezeta i funta uprkos rastu kamatnih stopa. Njemačka marka poslije ujedinjenja Istočne i Zapadne Njemačke nije realno procjenjivana. Vremenom. napuštanja sistema od strane funte i lire. posebno poslije pozitivnog referendumskog rezultata. poravnanja su bila rijeđa. Konačno.

No. ne samo najveći GDP tadašnje evropske integracije. postala paralelna valuta i u zemljama tzv. stroga budžetska i monetarna disciplina njemačke centralne banke (i njemačka marka je postala stabilnija) mogli preliti i djelimično "istopiti" u drugoj zemlji. Slično je i sa holandskim guldenom. što je neminovno dovodilo do valutnih disproporcija. koja je uz sve. ERM je bio asimetričan. april 2009. Dakle.: Kretanja monetarnih agregata Izvor: Izvor: EUROSTAT. To je značilo da se njemačka monetarna politika indukuje u cijelu 274 evropsku ekonomiju. ali je moć ove valute manja zbog limitiranosti holandske privrede. pored većine članica Zajednice. što se nije moglo ostvariti bez naprezanja i troškova (koji su ipak donosili dugoročne koristi) ne samo u ekonomskoj sferi. Tako su se npr. Očigledno je. Kako je marka došla do te pozicije? Prije svega. ali i koristi koje će se valorizovati tek u budućnosti. ovo nije bio problem. članice ERM su imale veliku korist od njemačke ekonomije jer su monetarne transakcije redukovale inflaciju zahvaljujući snazi njemačke marke. došla u poziciju da joj se moraju prilagođavati druge članice Zajednice.13. što su neki političko-stručni krugovi koristili za marginalizaciju EMS. da li je ERM "de facto" monetarno područje interesa njemačke marke? Pitanje se postavljalo i u drugim zemljama nečlanicama. održavala "u životu" ostale evropske valute. a njemačka marka nominalno sidro. što je vidljivo iz grafikona 9. da je upravo jedan od važnih instrumenata monetarne politike i kreiranje monetarnih agregata. preko akcija snagu davala i Bundesbanka). Ukoliko se promjene monetarnih agregata kompariraju sa inflacijom. To utiče na njihove dugoročne varijacije. Euroindicators. News release. ona je imala neophodnu snagu za intervencije prema američkom dolaru (kojem je inače.iskrivljenost nisu bile potpune. uz negativne efekte na njemčku privredu. koja je imala znatno višu stopu inflacije. može se primjetiti da je inflacija stabilnija. 127 . Evropsku monetarnu politiku prati fleksibilno kreiranje monetarnih agregata. Sistem prelijevanja je mnoge efekte učinio apsurdnim. Zato su članice bez većih protivljenja i prihvatale njemačko vođstvo u ERM. S druge strane. koja je bila najjača antiinflaciona centrifugalna sila. 50/2009. monetarna politika s početka posljednje decenije prošlog vijeka je pod snažnim uticajem najjačih evropskih valuta. god. Ovo je omogućeno tako što je Njemačka imala. to je bila cijena koji je Njemačka željela platiti radi rasta uticaja u Zajednici. Uloga Njemačke u ERM.13. već naprotiv. ali i nekim tadašnjim evropskim zemljama socijalističkog uređenja. prihvatanje da se inflacija smanjuje mehanizmom ERM utiče da se velike transakcije prilagođavaju interesima proširene zone njemačke marke. S druge strane. Nestabilnost evropskog valutnog tržišta tokom 1992. Međutim. Dalje. što govori o uspjehu monetarnih vlasti u očuvanju cijenovne stabilnosti. i 1993. 274 Marka je. Grafikon 9. To je proizvodilo nove anomalije u vidu većeg respektovanja bilateralnih ograničenja u odnosu na valutne probleme u ERM. Uvijek se postavljalo pitanje. Slabije evropske valute nisu mogle podnijeti valutne intervencije ovog nivoa. već je bila i konkurentnija od ostalih. Istočne evrope. nego paritet prema ECU. god. Ali. šansa za afirmaciju Bundesbanke koja je imala snagu za očuvanje jake njemačke marke. Bundesbanka je čestim kupovanjem ili prodajom duga koji je imao kamatu. ipak je izdvojilo njemačku marku kao uporišnu tačku sistema. Sve ovo vodi tome da je za članice ERM važniji odnos vlastitih valuta prema njemačkoj valuti.

Sistem je dugo funkcionisao i zadovoljio tadašnje porebe za razmjenom na široj teritoriji carstva. a evro postaje značajna moneta u svjetskim razmjerama. ekonomija sazrijeva kao nauka a monetarna sfera postaje sklona usponima i padovima. Još od početka razvoja civilizovanog društva Evropa ima potrebu za kompatibilnim mjerilima cijena u procesu razmjene dobara. god. 128 . 20. ali ova država nije pristupila Uniji. U desetom vijeku i tadašnja ujedinjena Engleska uvodi jedinstvenu monetu. 10. Mnogo kasnije. Uglavnom. Evro Evro je zvanična valuta jednog od najjačih ekonomskih blokova na svijetu. dužničko-poverilački odnosi se vrtoglavo povećavaju. a 1873. a posebno ugovore. Venecija. Kasnije. No. članice EMU su zamijenile nacionalne valute za evro izvršivši operacije izravnavanju valuta. nego američki dolar. Ekspanzija ekonomskih odnosa. To je iziskuje nove ideje u plaćanju između ekonomskih aktera koje nisu vezane za opticaje ogromnih količina zlatnika ili srebrenjaka. 20. Firenca ostali napredni gradovi toga vremena kovali su vlastiti zlatni novac. najjače finansijsko tržište i najveći trgovinski partner EU. 10. 275 Novčani savez iz 1865. što je tadašnji Rim do perfekcije rješavao mnoga pravna pitanja. Bugarska i Rumunija. Dioklecijan provodi monetarne reforme i uspostavlja jedinstven rimski novac utemeljen na obliku primitivnog zlatnog standarda. Ali. posle skoro tri vijeka. treba naglasiti da je zajednička evropska valuta evro ojačala i prevazišla procjene prilikom njenog nastajanja. da je sama ideja zajedničke evropske monete veoma stara a modaliteti implementacije uvijek prilagođeni nekoj od istorijskih etapa i stepenu razvoja proizvodnih snaga. Ipak. U devetnaestom vijeku dolazi do formirajnja prvih monetarnih asocijacija (npr. dominaniraju na ekonomskoj i geopolitičkoj sceni. god. onda zbog činjenice da je SAD uz Uniju još uvijek najznačajnije svetsko tržište. 100. Inače. Banknote se emituju u apoenima od 5. zajedničko tržište i evro kao njegova najača poluga. 200 i 500 eura. za razliku od ostalih nacionalnih interesa. u osmom vijeku. Srbija. uvijek imao internacionalnu dimenziju. Poprečno postavljene linije simbolizuju stabilnost evra. Tokom 1869. rimski period su obilježila raznovrsna i veoma plodna ekonomska rješenja.6. 5. Ekonomska i politička moć Unije sve više raste. Tim povodom su kovani zlatni novci (franci i guldeni). Trinaesti vijek je poznat po tome što gradovi-države u Italiji monopolišu trgovinu i promet zlatom u širem regionu Mediteranskog mora i Sjevernoj Africi. Prelaskom na evro sve stvorene obaveze i primjenjivani instrumenti prema ECU su preuzeti. da se organizovani sistem plaćanja mogao uspostaviti i zbog toga. Razvoj ekonomije i snažna politička aktivnost u širem regionu. Ideja evropske valute nije nova. snaga američke privrede i njihove nacionalne valute se još uvijek ne može relativizovati. Srebrenjaci se koriste do kraja srednjeg vijeka i služe kao matrica za engleski peni (pojavio se kasnije). italijanski bankari počinju sa korišćenjem vučenih mjenica. Evropska valuta se obilježava na dva načina.9. Trgovina u ovom dijelu Evrope postaje dinamičnija. mora se dati odgovor na pitanje. reformiše tadašnji oblik "rimskog monetarnog sistema" uvodeći kovani novac od srebra i zlata. Skandinavska monetarna unija). Italije i Švicarske. I ostali tadašnji evropski subregioni formiraju monetarne zajednice prilagođene tadašnjim uslovima (npr. gradovi izgrađuju a luke prevoze sve više tereta. koje su u ekonomskom smislu predstavljale stratešku inovaciju toga vremena. Španija. 50. Isto tako. Prema ISO standadima (4217) "EUR" je skraćenica a "evro" je njen pun naziv. kako se na najstarijem kontinentu pojavila najmlađa novčana jedinica? Da li je evro prva zajednička valuta na tlu Evrope? Odgovore na ova pitanja daje kratki istorijski pregled iz kojeg je očigledno. U naletu. koji su "de facto" činili suštinu problema razmjene i odnosa u monetarnoj sferi toga doba. U opticaju se nalaze kovanice od 1 i 2 evra i manje kovanice od 1. Pipin Mali. Latinska monetarna unija) 275 koje koriste zlatni i srebrni novac kao zakonsko sredstvo plaćanja. ka zauzimanju dominantnog mesta među svjetskim valutama. Dakle. Ovu proceduru podrazumijeva svaki novi ulazak u Evrozonu. u srednjem vijeku se skoro u svim dijelovima današnje Evrope kovao srebrni. veći u drugim privrednim oblastima. Početak dvadesetog vijeka je vrijeme kada tržišne zakonitosti dolaze do punog zamaha. uslijed intenzivne trgovine preko mediteranskih luka traži odgovarajuće sredstvo razmjene univerzalno za širi ekonomski prostor. evru veće tečkoće stvara svjetska recesija. a često i zlatni novac. vidljivo je da je novac. su vođeni pregovori o ulasku Austrije. Imperator August u cilju proširenja ekonomskog i političkog uticaja na prostor carstva. Belgije. između Francuske. Treba naglasiti. 50 centi. Evropski novac kroz istoriju. 2. Evro se obiljležava sa grčkim slovom € (epsilon) i simbolizuje prvo slovo riječi Evropa. Godine 1867. ako ni zbog čega. otac poznatijeg Karla Velikog uvodi srebrni kovani novac (denije) na područje današnje Francuske. ne samo u monetarnoj sferi. Jedan evro ima 100 centi. Uniji pristupa Grčka. Zbog tih zahtjeva.

u kome se do 1980. tri faze ovoga plana su predložene od strane tzv. ECU je "de facto" mjerna jedinica ERM u iskazivanju centralnog kursa i obračunska jedinica transakcija u Zajednici. U cilju stabilizacije međuvalutarne razmjene Savjet ministara 1978. funta sterlinga i lira fluktuiraju u odnosu na druge evropske valute. Problemi utiču na udaljavanje od EMU.Dvadeseti vijek obilježavaju ideje o zajedničkoj evropskoj valuti moderne epohe. god. Na mikroekonomskom planu najvažnije direktne koristi od uvođenja evra su značajno 276 277 278 Njemački političar. Makroekonomske prednosti su u tome što EMU. investitorima. To je složena valuta koja sadrži određene iznose valuta članica. donosi akt o primjeni efekasnijeg postupka uspostavljanjem EMS. Konkretne prijedloge je još 276 1929. Situacija je još daleko od idealne. Danas se može konstatovati da je evro ispunio većinu uslova za status svjetske rezervne. ni funta sterlinga nekad. Delorov komitet aktuelizira pitanja monetarnih integracija. na nivou preduzeća. u EZ se pokušava limitirati dozvoljeno valutno odstupanje od +/. god. Unija kontinuirano održava ravnotežu svojih makroekonomskih bilansa. Nedostaci s kojima se susreće evro u odnosu na. Da bi se došlo do te pozicije Evropa je morala podnijeti mnoge žrtve. ponovo oživljavaju ideje o stvaranju evropske zone monetarne stabilnosti. Kao posljedica. Iste godine Haški samit donosi plan po kojem bi se do kraja 70-ih uspostavila EMU. 129 . on nije realizovan zbog problema izazvanih naftnim šokovima i "padom" Bretton-Woodsa. god. koji počinje sa radom već iduće godine. U Mastrihtu potpisuje Ugovor o EU (TEU). posebno kohezionih politika. 278 god. osniva se EMS. Danske i Irske. a kasnije i irska funta devalviraju. Evropska komisija inicira ideju 277 stvaranja MU koja je generisana potrebama koordinacije ekonomske i monetarne politike. Četrdeset godina kasnije. uključujući i neke izvan ERM. Jedinstvenom monetarnom politikom i valutom se mnogo lakše prevazilaze krize i šokovi. 1969. firmama i ekonomiji Unije u cjelini. čak i glavne valute. Na svjetskoj ekonomskoj sceni se desilo mnogo događaja sve dok nije osnovan EMS (1979. god. U cilju stvaranja zone evropske monetarne stabilnosti. na jedinstvenom ekonomskom prostoru. god. god. i 1993. Tokom 1970. bavi se ozbiljno ovim problemima. Nizozemska. Vernerov izveštaj iz 1970. god. dok pezeta. Velika Britanija i Irska ubrzo po pristupanju napuštaju ovaj sistem. Otvoreno je za trgovinu robama. traže se efikasnija rješenja u valutnoj stabilnosti. Ovo stanje traje do druge polovine 1993. tako da do 1977. Očekujući pristupanje u EZ. Monetarna zmija ne fukcioniše kvalitetno u prvih nekoliko godina pa ovaj koncept ne može sprječiti nestabilnost evropskih valutnih tržišta. koje su isto bile učesnici koncepta poznatog kao monetarna zmija (Snake). Ovi. Norveške. Koristi od uvođenja evra. god. ali i agregatno. Vernerov plan je bio samo prirodni nastavak otvorenog procesa. Ipak Ugovor prate problemi neratifikacije Danske. Sa zajedničkom valutnom politikom se lakše održava cjenovna stabilnost. Evro racionalizuje monetarni sistem. eskudo. god. tokom 1979. i globalni ekonomski problemi slamaju mehanizam deviznog kursa ERM u EMS u 1992.25%. No. mikroekonomske i globalne). te od Komisije promovisan i preporučen evro za jedinstvenu evropsku monetu. Kao što je već rečeno. u sistemu ostaju Njemačka. ni dolar u novijoj istoriji. još uvijek izraženu dominaciju dolara. ali i u vremenu recesija. predlaže stvaranje monetarne unije u Zajednici. Danska. Jer. god. tijesna francuska referendumska većina i tradicionalno britansko odgađanje. god. Kao zajednička valuta evro pruža direktne i indirektne koristi evropskoj i svjetskoj privredi (makroekonomske. ali je sasvim sigurno da evro počinje ubirati "internacionalne" plodove. To olakšava održavanje makroekonomske stabilnosti u željenim granicama i dostizanje ciljanih stopa rasta. Belgija i Luksemburg. su naslijeđeni i najčešće su vezani za strukturne probleme. Tokom 1970. tokom 1995. Takav status im je donosio velike ekonomske koristi. Krajem 1992. Sistem obuhvata valute konstituente evropske novčane jedinice ECU (European Currency Unit). Dolazi do valutne i makroekonomske nestabilnosti i stalnih valutnih špekulacija. Vijeće ministara u Madridu donosi odluku o stvaranju MU do početka 1999. utiče na smanjenje kamatnih stopa i donosi značajne beneficije finansijskim institucijama. I onda kada je ekonomija u uzletu. a kod mnogih sazrijeva svijest o potrebi ubrzanja monetarnih integracija. EMS i evro uspješnije provode valutnu politiku smanjujući rizike nestabilnosti u slučaju velikih fluktuacija kurseva članica. Vernerovog komiteta. god. kada se proširuju limiti mehanizma deviznog kursa na 15% mogućeg odstupanja. uslugama i kapitalom. Poslije pada sistema iz Bretton Woodsa. Danas je evropsko tržište snažno i stabilno u svjetskim razmjerama. dao Gustav Štreseman. početkom 1972. Velike Britanije. posebno na ekonomskom planu. god. vlastiti ekonomski problemi se dijelom mogu preliti na druge ekonomije širom svijeta. Preko monetarnog jedinstva se efikasno i bezbolno provode strukturne reforme i realizuju ciljevi zajedničkih.2. nisu bez razloga bili važeće svjetske valute.).

koja se u pravilu plaća dolarima.smanjenje direktnih troškova finansijskih transakcija (broj transakcija se mjeri desetinama i stotinama miliona. Zbog toga su. 280 279 130 . april 2009. Zato nema razlike između štednje firmi i štednje domaćinstava. Uzmimo samo primjer odnosa evra i dolara. Pored ovih. postoje i druge makroekonomske i mikroekonomske pogodnosti koje je sa sobom donijela zajednička evropska valuta. Iz navedenog se zaključuje da je finansijsko tržište EU pod evrom mnogo ozbiljnije i dinamičnije nego rascjepkana finansijska tržišta prije njegovog uvođenja. A. pozicija i ugled evra rastu. nema razlike između ulaganja sopstvene imovine ili zaduživanja. evro mnogo više od drugih valuta amortizuje negativne konsekvence na evropskom ekonomskom prostoru.14. Na globalnom planu. Grafikon 9. To je osnov Modiljani-Milerove teoreme. ili prioritet u slučaju stečaja. Kratkoročno. investitori kontinuirano očekuju stalni rast evropskog tržišta "prebukiranog" suficitima privatnog i javnog kapitala. ukrupnjava kapital i stvara uslove za veću konkurentnost finansijskih tržišta. Izolujući sve druge ekonomske elemente nameće se trivijalan zaključak da evropske kompanije kupuju jeftiniju naftu zbog snažnije evropske valute (grafikoni 9. Oni imaju pravo na sve što preostane poslije izmirenja troškova akcionarskog društva. Prema Paul De Grauwe. News release. Prema njoj. i dalje mijenja odnose konkurencije u okruženju i na svjetskom nivou. Euroindicators. god. koja se opet plasira u firme. i dužnika. evro sve više postaje optimalan izbor. firme i jesu u vlasništvu domaćinstava (preko akcija ili bankarskih zaduživanja). i ostvaruju ciljevi na planu izvoza i očuvanja stabilnosti primarnog tekućeg računa. Vlasnici akcija su rezidualni povjerioci. 2004. komercijalnih i rizičnih obveznica i HoV fizičke imovine itd. Dakle. Ekonomija Monetrane unije.: Odnos dolara i evra Izvor: Izvor: EUROSTAT. Na prvi pogled bi se moglo zaključiti da visok paritet evra prema dolaru i stabilnost u dugom roku koju forsira ECB dovode do teškoća u izvozu roba sa zajedničkog evropskog tržišta (što nije slučaj). kada je nafta bila jeftinija za kupovine u njemačkim markama. pa se na njemu 280 multipliciraju finansijske i statusne transakcije. što je siguran znak da finansijsko tržište postaje dinamičnije. u EU se sve intenzivnije odvijaju spajanja i pripajanja (merdžeri i akvizicije) preduzeća. Novi Sad. Iz predhodnog grafikona je očigledna superiornost evra u odnosu na dolar. slično kao i kod naftnih šokova sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog vjeka. danas cijene ovog proizvoda povoljnije kad se plaćanja u evrima. god. Koristeći prednosti evra. U idealnim uslovima. Tako se monetarnom politikom EMU svjesno održava cjenovna i valutna stabilnost. evro utiče na širenje i rast finansijskog tržišta. 50/2009. kompanije sa značajnijom ulogom u 279 trgovini Unije mogu koristiti mnoge pogodnosti evra. Čak i danas. Pored konkurentosti evro "tjera" na integracije aktere evropskog tržišta i zbog toga što povoljno utiče na materijalnu proizvodnju visoke dodate vrijednosti. evro je promijenio. Na primjeru evropske štednje i investicija može se objasniti i Modiljani-Milerova teorema. i povjerilaca. Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića. upravo je monetarna politika Unije zasnovana na jednakom uvažavanju. zasnovana na hipotezi o direktnom uticaju na bogatstvo domaćinstva.14. a finansijske koristi se mere desetinama milijardi evra). Ali. kada svjetska ekonomija preživljava krizne trenutke. sa aspekta zemalja koje dio svojih nacionalnih rezervi žele držati u nekoj drugoj valuti. i konsekvence tog odnosa na aktuelnu krizu izazvanu visokim troškovima energije. Kao što je rečeno. Uz ostale prednosti.).

neke članice nalaze rezerve u fiskalnim sferama i stimulišu određene segmente tražnje. dok se ukupni troškovi zamjene ne mogu u cjelosti izračunati. To je dovelo i do neracionalnih ponašanja i fiskalnih probijanja od strane nekih vlada. jer postoje zemlje u zoni evra koje nemaju fiskalne resurse za ove namjene. treba očekivati skromniji oporavak. Jačanje jena je posebno izraženo u 2009. već i globalno. One su se usmjerile na podršku likvidnosti obveznicama suočenim sa nedostatkom finansiranja i naglim padom tržišta hartija. Ovdje je karakteristično navesti napore ECB. uloga svjetske valute i prednosti koje ova pozicija donosi. jer je centralno bankarstvo više koordiniralo sa drugim nacionalnim institucijama nego ranije. U području evra se očekuju aktivnosti koje će obezbjediti minimalni rast u 2009. Ove valute su ojačale i u realnom i efektivnom smislu. Evroptimisti smatraju da je. integracija finansijskog tržišta i transparentna politika cijena. SAD i EU. Uglavnom. već mnogim 281 Integracija i standardizacija monetarnog sektora dovela je do gubitaka radnih promjenama u članicama. dometi ovih mjera su ograničeni. Evro je postao alibi za loše nacionalne poteze. god.Može se zaključiti da u ovom trenutku nema optimalnijeg makroekonomskog izbora i da EU. Glavne prednosti i nedostatci od uvođenja evra se mogu sistematizovati na slijedeći način: ▪ Prednosti od uvođenja evra su:     redukcija visokih troškova finansijskih transakcija. ▪ Nedostaci uvođenja evra.7. Važno je napomenuti da se svjetske finansijske rezerve sve više transferišu u evro. Članice su izgubile prava upravljanja monetarnom sferom. 9. eliminisanje potencijalnih rizika izazvanih valutnim nestabilnostima i neželjenim razlikama u kursevima nacionalnih valuta. Evro utiče na povoljniju makroekonomsku i društveno-političku situaciju. Striktna monetarna politika ECB rezultira jačanjem evropske valute. Slično je i sa funtom. god. Ono što je bilo važno. ne treba razdvajati monetarne i finansijske mjere. U tom kontekstu. učinak krize je odmah prepoznat. U zoni evra i dalje se očekuje nepopustljiva finansijska politika. Tek u 2010. Ove. Međutim. mjesta u monetarnim institucijama i sporednim djelatnostima. upravo zahvaljujući zajedničkoj valutu i potencijalu velikog tržišta EU27 spriječena recesija razornih razmjera. god. ne interveniše u korist dolara da bi ga kupila evrima. Najveći nedostatak evra su ogromni troškovi uvođenja. što je omogućilo da se centralne banke brzo okrenu ka smanjivanju kamatnih stopa. da ECB i onda kada je u mogućnosti. god. potrošene su milijarde maraka. monetarna politika Unije će se i u vrijeme krize temeljiti na proklamovanim principima visoke monetarne discipline i autonomije monetarnih vlasti. kontroli cijena nafte i kretanju cijena. god. ali i centralnih banaka najvećih članica. ali i ostale prednosti uvođenja zajedničke valute na najrazvijenijem ekonomskom prostoru na svijetu utiču povoljno na ekonomije evropskih zemalja. jen i evro u odnosu na ostale svjetske valute. Evro i dolar: partneri ili rivali? Odnos evra i dolara je specifičan. pa ponekad ima i političkih nesuglasica sa članicama kod kojih evro služi kao "moneta za potkusurivanje" domaćih političara. što 282 može usporiti rast tražnje i brži oporavak. najveće centralne banke su relaksirale politiku kamatnih stopa i ograničile direktne udare na ekonomije najrazvijenijih zemalja i ublažile štetno povratno dejstvo na na realni i finansijski sektor. Zajednička evropska valuta je podnijela veliki teret aktuelne finansijske krize. Samo za troškove štampanja i kovanja evra. do 2008. Međutim. jačanje cjenovne stabilnosti i dr. Nije riječ samo o tim troškovima. prateći uglavnom kretanje evra. 131 281 . Ovo je normalan efekat bijega u rezervne svjetske valute. 282 Treba naglasiti da je kriza ojačala dolar. Uglavnom. Promjena situacije dovodi i do toga. On je tako izbalansiran da u određenoj situaciji pruža najbolji rezultat za svakog trgovinskog partnera. ne samo u Evropi. bez obzira na krizu svjetske ekonomije ostvaruje dva zacrtana cilja: spoljnu konkurentnost i afirmaciju evra kao vodeće svetske valute. I britanska valuta bilježi najviše nivoe od 1992. U prevladavanju posljedica aktuelne krize ključnu ulogu imaju centralne banke. Od 1999.

No. monetarna unija zahtijeva puno političko jedinstvo. evro će veoma brzo elimimisati većinu kontroverzi. a cijene nafte i važnih svjetskih roba i sirovina se izražavaju u američkim dolarima. što se automatski povoljno odražava i na rast zaposlenosti. Amerika je. može se shvatiti sva kompleksnost pristupa monetarnoj i valutnoj politici koju vodi ECB. Objašnjenje je u tome da SAD politkom jeftinog dolara aktivno utiču na svjetske trgovinske odnose i na taj način produžavaju i održavaju svoju geopolitičku dominaciju. to nije sporno. svjetska dominacija SAD je direktno proporcionalna sa dominantnom pozicijom dolara na svjetskim tržištima. evro i dolar su već sada izjednačeni. Evropljani moraju dalje raditi na ekspanziji i afirmaciji svjetske reputacije evopske monete i monetarnoj politici koja će eliminisati još uvijek prisutne strukturne probleme. svoju političku ulogu i gradi na snažnoj ekonomiji i jakom dolaru. dok drugi autori smatraju da je ovaj scenario dio dobro isplanirane aktivnosti američke administracije.5% nacionalnih budžeta ili 1. za razliku od EU. tj.27% GDP ). u takvoj situaciji i ECB pod pritiskom jakog evra mora snižavati kamatne stope što podgrijava inflaciju. uzroci kretanja američke valute traže kompleksniju analizu. Ipak. koji je još uvijek vodeća svjetska valuta. 285 Već u ovoj fazi odnosa evro-dolar ima mnogo zemalja koje rezerve drže u odnosu 40-40-20. prednost evropske valute nad dolarom je još uvijek veoma diskutabilna. Dakle. vidljivo je. slab američki dolar je prevashodno rezultat politike američke vlade. Suprostavljanja su uglavnom u tumačenju da slabljenje američke valute svjesno jača evropski ekonomski prostor i ulogu EU u svjetskoj ekonomiji. tada se može dobiti prava slika o minornosti evropskog u odnosu na američki budžet. Komisija kao izvršni organ EU raspolaže zaista minornim budžetom u odnosu na output Unije 283 ili sredstva nacionalnih vlada (oko 2. a time i privredni rast. Jer.dolar. jednostrana objašnjenja ovog fenomena nisu relevantna. Najvažniji akteri evropskog ekonomskog prostora moraju mnogo učiniti na integraciji tržišta kapitala i finansijskog tržišta u ovom dijelu svijeta. Evidentno je da snažan evro u određenoj mjeri usporava izvoz. održavajući spoljnotrgovinsku konkurentnost. Da bi postigli spoljnu konkurentnost i zadovoljili potrebe tradicionalno fleksibilnog tržišta rada SAD uspijevaju održati neznatno brži rast u odnosu na najveće spoljnotrgovinske partnere. Evropu i Japan. Za razliku od američke administracije. Kada se dodaju ciljevi koji su evru postavljeni na planu razvoja svjetske ekonomije. što će ga i definitivno smjestiti u 285 ravnopravan položaj sa američkim dolarom. i veličina finansijskog tržišta SAD je još uvijek dominantna u odnosu na evropsko. Jer. posebno u izvoznim granama američke privrede. pa čak i dugoročno preusmjerava štednju izvan evropskog ekonomskog prostora. Dalje. ali evidentnim koristima koje evropljani ili imaoci evra ostvaruju kao turisti u zoni dolarskog pokrića i drugim evro-dobicima. lakše "preživljavaju" ekonomske krize i šokove. sigurno je da američka valuta može istrpiti snažne. Iz ovoga bi se mogao izvući nedvosmislen zaključak da bi. ali još uvijek podnošljive pritiske visokih budžetskih i spoljnogtrgovinskih deficita. Ipak. 132 . A one se sublimiraju u pravilu da rast i zaposlenost neminovno prati inflacija (vrijedi i obrnuta proporcija). Pored politike stabilizacije privrednog rasta. američka administracija se kontinuirano bori protiv inflatornih pritisaka. amerkanci su suočeni i sa drugim problemima makroekonomskog karaktera. može se primjetiti da u stručnoj javnosti postoji veći broj respektabilnih tumačenja dugogodišnje depresijacije američkog dolara. zahvaljujući centralizaciji državnih finansija i mogućnostima realizacije finansijskih megatransfera. slab dolar u uslovima svjetske recesije održava izvoznu konkurentnost američke privrede i održava stope privrednog rasta. u čemu evropski sistem još zaostaje za 284 američkim. Dakle. da uz najveće dobitke u kupovini nafte i uz pogodnosti u kupovinama nekih strateških sirovina. Treba naglasiti da SAD. 284 Još uvijek je gotovo polovina svjetskog bogatstva podređena američkom dolaru. No. stvara nezadovoljstvo evropskih štediša. I na kraju. 283 Kada se zna da se gotovo polovina budžeta EU troši na kontroverznu CAP. Jer. Prema njima. gubi oko 60% vrijednosti u odnosu na evropsku valutu i spušta se na nezabilježeno nizak nivo u odnosu na jače svjetske valute. Nema sumnje da se administarcija i FED grčevito bore da što prije stabilizuju makroekonomsku situaciju i time nesvjesno doprinose amortizovanju efekata koje donosi zakonomjernost Filipsove krive. pogrešno je apriorno prihvatiti ili odbaciti bilo koju verziju uzroka deprecijacije dolara. Dalje. prije svega veliki evropski izvoznici. koje se plaćaju američkim dolarima i manje važnim. Jer. ostvarivali mnogo veće dobitke u slučaju slabijeg evra prema dolaru.

Uvođenjem evra. Unija je aktivna u podršci tim 287 zemljama i što bezbolnijom integracijom u EMU. ispunjenje kriterijuma konvergencije je primarni. većina članica preispituje dotadašnje režime deviznih kurseva. devizni kursevi zemalja i fiskalni kriterijumi. pored ostelih. Ugovor o EU definiše kriterjume članstva u EMU. Evropske zemlje u procesu tranzicije imaju različite režime deviznih kurseva (od fiksnog aranžmana currency borda do režima fluktuacija). Kriterijumi su klasifikovani u četiri poglavlja i to: konvergencija stopa inflacije. sublimirane u visokom stepenu finansijske discipline. ne samo za zemlje koje trebaju pristupiti EMU. I mnoge zemlje nečlanice Unije koriste evro kao domaću valutu. Konačno. i jedan od najtežih zadataka koji stoji pred zemljama u tranziciji (koje žele pristupiti EU). Kriterijumima se daje veliki značaj zbog potrebe da se poveća fiskalna i monetarna odgovornost članica. Zbog visoko postavljenih zahtjeva. ali i kao mjernu jedinicu u vođenju vlastite valutne politike. koristiti zaključke sa skupova u Kopenhagenu. 287 Za razumevanje kriterijuma konvergencije. Oni se. te utvrđivanjem sankcija za one koji stvaraju štetne i neopravdane deficite. 133 286 . posebno za one koje se nalaze u fazama priključenja EU. Dablinu i Luksemburgu. Kriterijumi brane temeljne vrijednosti evropskih integracija. već i za stare članice 286 Unije. članstvo u EU se uslovljava strogim kriterijumima konvengencije (kopenhagenški kriterijumi) koji važe. uglavnom svode na potrebu uspostavljanja ulazne i jačanja dugoročne finansijske discipline. evro je značajan i za zemlje u tranziciji.Evro i tranzicione zemlje. Formalno. konvergenciju kamatnih stopa.

što usložnjava postojeće. Istina. obrazovanju. Oni se snažno reflektuju na kohezionu i multifunkcionalnu ulogu evropskog budžeta. Opšta budžetska načela izvedena iz nacionalnih su načela jedinstva. Špirić Nikola.10. Stojanoviću "Princip pripisivanja nadležnosti podrazumijeva da EU nema Kompetenz-Kompetenz. Jovanović N. važno je naglasiti da se ona kreću u granicama opštih budžetskih načela. god. Ugovora o EZ. Gordana. Npr. već i način prikupljanja i njegovu krajnju upotrebu. njeno finansiranje je izazov i predmet stalnih naučnih istraživanja. god." (citat adaptiran iz Stojanović. u kome su regulisana pitanja zaštite životne sredine. Treba podsjetiti da je uobičajeno da rane razvojne faze asocijacija finansiraju osnivači. Oni se najviše finansiraju porezima na dodatu vrijednost i prihodima po osnovu ostvarenog GDP. Čak i više od toga. Ekonomski fakultet Beograd.. Već je Pariski ugovor o EZUČ uspostavio administrativni i operativni budžet za nesmetano funkcionisanje ove asocijacije. evidentno je da ovaj vid finansiranja ima i slabosti jer nedovoljno pospješuje privredni razvoj. te načelo ravnoteže. posebno u kontekstu ostvarivanja globalnih ambicija EU. 2005. Beograd. Vukmirica Vujo. Ekonomska i monetrana integracija Evrope. Evropska ekonomska integracija. Zajedničko finansiranje je uvijek bila ključna komponenta evropske kohezije. a kasnije se. to je jedini izvor sredstava koji nije prikupljan direktno od država osnivača. prikupljenim dažbinama na proizvedene količine uglja. Banja Luka. posebno sa današnje distance. 289 Neki autori ove odnose marginalizuju. EZ. tačnosti. rashodi EZ se uglavnom finansiraju vlastitim prihodima. Kako EU nije jedinstvena država.1. Osnove i specifičnosti U komparaciji sa budžetima drugih država ili integracija. to su bili skromni prihodi. Generalno. prenošenja nadležnosti i subsidijarnosti. ne samo u odnosu na osnovno funkcionisanje.. a tzv. Međunarodni ekonomski odnosi. 2004. S. po S. Miroslav. Taj vid finansiranja prihvatili su osnivači Unije. univerzalnosti. CID. Finansiranje potreba EU je usko vezano za specifičnu državnu strukturu Zajednice i njenu kompleksnu organizaciju.) 288 134 . budžet i nije koncipiran na klasičnim budžetskim principima koji se primjenjuju u 288 unitarnim državama. BUDŽET EVROPSKE UNIJE 10. zatim načelo transparentnosti itd. god. Od nastanka Zajednice. uglavnom ograničene ekskluzivnosti. riječ je o odvojenim budžetima za finansiranje pojedinih oblasti Zajednice. ali i uvažavanja principa proporcionalnosti. Zajedničke nadležnosti su rezidualne prirode. No. njegovu unutrašnju strukturu i eksterno djelovanje. U početku. zaštiti zdravlja itd. ravnoteže. Kada je riječ o načelima budžeta EU. nego su njene nadležnosti izvedene iz nadležnosti članica i. Ovo znači da se finansiranje Unije zasniva na sredstvima prikupljenim isključivo od njenih članica. Principi su izvedeni iz suštine komunitarnih odnosa i utemeljeni na primarnoj ideji evropskih integracija. što zajedno čini oko tri četvrtine ukupnih izvora prihoda. EEZ i EUROATOM se finansiraju doprinosima država osnivača (kao i druge višenacionalne regionalne integracije). jer je u početku samo EZUČ finansirana vlastitim sredstvima. Od 1985. Budžet EU-sopstveni prihodi i opšti budžetski principi. Univerzitet u Banjoj Luci.. Ekonomski fakultet Banja Luka.. Ipak. Ugovorom iz Rima EUROATOM formira dva budžeta i to: administrativni budžet i budžet za troškove istraživanja i investicije. vremenske jednakosti (načelo izrade budžeta EU na godišnjem nivou).. ali ipak. specifikacije i jedinstvenosti (jedinstvena valuta i račun). O problematici funkcionisanja EU u kontekstu finansiranja osnovnih funkcija vidjeti u: Čenić Jotanović. nadležnosti koje služe kao podrška nadležnostima članica se obavljaju u: industriji. ono je postalo najaktuelnija politička i javna tema. 2006. u zavisnosti od dinamike i intenziteta integracija prelazi na klasične fiskalne instrumente. Na njih dodatno utiče stalno pristupanje novih članica. specijalizacici. god. već komplikovane odnose. Budžet ne odgovara ni formi koja se implementira u međunarodnim organizacijama.kao opšte pravilo utemeljeno članom 175. EU ima mnogo specifičnosti. uz dodatak specifičnosti nametnutih oblikom organizovanja Zajednice. Finanije 1-6/2006. odnosi između centralnih organa EU i institucija zemalja članica su po mnogo čemu 289 specifični. Dakle. Za sada je teško procijeniti da li će aktuelna finansijska kriza ili drugi globalni razlozi promijeniti ove okolnosti... može se konstatovati da su međudržavne relacije utemeljene na principima pripisivanja.

ali su i one dodatno proširene.4. Beograd. Prema projekciji za 2008. god.: Struktura raspodjele budžeta za 2008. 291 O ovome videti više u: Majkl Burda i Čarls Viploš. administracija EU zapošljavala 33. Evropski parlament i Evropski savjet provode redovne procedure usvajanja izveštaja o realizovanom budžetu za prethodnu i usvajaju budžet za nastupajuću godinu. 2004.3. treba imati na umu da se iz budžeta EU ne finansiraju neke druge potrebe (npr. a oko 5% budžeta zadržava za finansiranja 290 administrativnog aparata. evropski udžbenik.000 bilo zaposleno u Komisiji. god. EU daje veliki značaj stimulisanju održivog rasta i razvoja. najviše sredstava (oko 44. Pravni osnov ovih procedura je obuhvaćen članom 272. oni još nisu dovoljni za ozbiljnije makroekonomske intervencije (izuzev CAP koja koristi najveći dio evropskog budžeta). 57.13 Tako je npr. Struktura raspodjele budžetskih sredstava EU je prikazana na slijedećoj tabeli: Tabela 10. Budžet se predlaže jednom godišnje. pripremni poslovi na usvajanju budžeta počinju ranije. god. jer im je glavna funkcija preraspodjela sredstava kojima se finansiraju zajedničke politike. koje se kroz komunitarne politike vraćaju članicama. Ta situacija postoji i u EU. Dakle. Beograd. Sredstva za finansiranje administracije i broj zaposlenih odgovaraju administraciji većeg evropskog grada (pri tome ne treba zanemariti da komunitarna administracija još uvijek ne obavlja mnoge državno-administrativne poslove). decembra tekuće godine.. jula tekuće godine. 290 135 . nezadovoljavajuće efikasnosti i povlašćenog položaja. sloboda. Od toga je 22. Ali. Makroekonomija. godinu: Izvor: Održivi rast Direktna pomoć i troškovi tržišta Ruralni razvoj EU kao globalni partner Ljudska prava.eu/ Iz tabele 10. Tako se iz budžeta vrši povrat ostvarenih prihoda od oko 95% prikupljenih sredstava. Prijemom novih država. što se u ekonomskom smislu može ocijeniti veoma povoljno. god.8 6. zaposleno je još 1250 radnika. prevod.2%) usmjereno sektoru održivog razvoja. bezbjednost i Pravda Ukupni administrativni troškovi Izdaci za Bugarsku i Rumuniju http://europa. prije svega Komisija. god. NIN. tako da od 1977. u 2004.2% ukupnog budžeta. budžet EU je povećan 2% u odnosu na prethodnu godinu i iznosi 129. god. To EU pretvara u najkvalitetnije i najpoželjnije mjesto za život. Centar za liberalno-demokratske studije. Ipak. Struktura budžeta je promenjena.10. Poslije parlamentarnih rasprava i glasanja o amandmanima dolazi do usvajanja 291 pojedinačnih budžetskih stavki. za potrebe ruralnog razvoja odlazi zavidnih 13. Frankfurter Allgemeine Zeitung. Njime sve procedure usvajanja budžeta za narednu godinu počinju već 1. kako bi se mogao usvojiti do 31. O tome vidjeti više u: Rifkin Džeremi. Ugovora iz Rima. str.2.1 42.000 radnika. 292 Ovoj dimenziji EU u brojnim radovima i intervjuima najbolje opisuje američki ekonomista Rifkin Džeremi. Vidi se da je iz budžeta za 2008. vojne) koje u suverenim državama participiraju u budžetskim sredstvima. pa sredstva za stimulisanje rasta i zaposlenosti učestvuju sa čak 44.2007. Institucije Zajednice.4 0. Budžet EU za 2008. U budžetu EU su najniži troškovi komunitarne administracije. Procedura usvajanja budžeta u EU je slična kao i u svim demokratskim zemljama.4.8% sredstava sa tendencijom da ih Zajednica zadrži i u budućim planovima i programima. uočavaju se fundamentalni društveno-ekonomski momenti i tendencije u ovoj razvojnoj fazi EU. 373. Isto tako. projektovan željom da evropski privredni prostor u budućnosti postane tehnološki i održivo najnapredniji u 292 svijetu.3 7. realizujući jedan od fundamentalnih ciljeva.9 1. Iako evroskeptici kritikuju EU zbog brojnosti administracije. Budžet EU: osnovni pokazatelji Prihodi i rashodi budžeta su instrumenti savladavanja mnogih problema ekonomskog i društvenog razvoja EU.2 biliona evra.5 13. 1. ipak se može konstatovati da su broj i iznos sredstva za funkcionisanje administracije apsolutno i relativno niski u odnosu na ukupan budžet.

sloboda.7. su prikazani troškovi budžeta EU za period 2007-2008. slobode. god. To potvrđuje agregatna struktura budžeta za 2007. Tabela 10.: Tabela 10. Opis 1.: Rashodi budžeta EU za period 2006-2007. prikazani su rashodi budžeta EU za period od 2006.91 -2. bezbjednost i Pravda Poljoprivreda i obezbjeđenje kvaliteta Ruralni razvoj i zaštita okoline Drugi troškovi uključujući administraciju Izvor: http://europa.). slobode.34 4.: Troškovi budžeta EU27 za period 2007-2008.europa.5.27 % 6 38. Administracija 6. (tabela 10.39 – 53. Sloboda.25 101. god. god. bezbjednost i pravdu izdvojeno je oko 1% budžeta. god.4 6. god. U tabeli 10. a za Bugarsku i Rumuniju oko 0.eu/budget/ Komparacije budžeta Zajednice za 2007.6. za promociju ljudskih prava.6 Budžet 2008 50 324 204 626 53 177 320 053 1 241 449 006 8 112 728 400 7 284 420 235 206 636 292 120 346 758 612 Budžet 2007 43 590 118 012 54 210 425 736 1 270 114 751 7 352 746 732 6 977 764 032 444 646 152 113 845 815 415 Promjene (%) 15. do 2007. god.5. (u%) Održivi rast EU kao globalni partner Ljudska prava.71 U tabeli 10. Zaštita i upravljanje prirodnim izvorima 3. Iz nje se vidi da se najveći rashodi budžeta EU odnose na Zajedničku poljoprivrednu politiku i održivi razvoj.02 136 .: Struktura raspodjele budžeta za 2007. EU kao globalni partner 5.45 -1. i Pravda 1 176 965 652 Budžet 2006 4 35 865 973 075 54 579 470 941 1 162 155 453 Indeks 5(3/4) 125. Kad je jednom dogovorena određena struktura budžeta. budžetska struktura je prilagođena implementaciji zajedničkih politika koje predstavljaju najjači komunitarni instrumentarij koji se ne mijenja u dužim vremenskim periodima. Tabela 10. Struktura budžeta EU je veoma stabilna u dužem vremenskom periodu.9 7.26 10. zaštita. sudstvo 4. Drugo.7. bezbjedn. nju je teško radikalno mijenjati.2 43 13. Naknada UKUPNI TROŠKOVI EU27 Izvor: http://eur-lex.Konačno.3 1.eu/ 54. od kojih je najvažniji kompleksnost njegovog usvajanja. što najbolje govori o obimu i strukturi zajedničkih politika u ovoj fazi razvoja Zajednice.1% budžetskih sredstava. po osnovnoj strukturnoj podjeli. Donošenje budžeta podliježe složenim procesima usaglašavanja. i 2008. Održivi razvoj 2.38 1.84 47. Na ovo utiču brojni faktori. jasno ukazuju na kontinuitet fundamentalnih razvojnih ciljeva EU. god.53 5. (u evrima) Br Naziv Budžet 2007 1 2 3 44 862 050 1 Održiv razvoj 319 54 718 545 2 Zajednička poljopriv.6.08 100. Politka – CAP 736 3 Građanska prava.

5 mlrd. god. carinski prihodi se smanjuju. nalaze se pod kontinuiranim nadzorom WTO i trpe stalni pritisak za smanjenje. budžetska podrška Zajedničkoj poljo-privrednoj politici. Obzirom na obavezu smanjivanja carinskih stopa. I na kraju. radi se o budžetskim prihodima na uvoz poljoprivrednih proizvoda na zajedničko tržište EU. a za programe ruralnog razvoja i zaštitu životne sredine 13. mira i bezbjednosti. smanjujući tako svoje carinske prihode. ostali rashodi participiraju sa 14%. Redukcija ovih prihoda je usko vezana za procese širenja i uticaja WTO u svjetlu zaključaka Urugvajske runde.12 41. Za CAP je izdvojeno 43 mlrd. U suštini.) Rashodi budžeta EU za regionalnu pomoć u 2007. Ova sredstva su participirala u budžetu Zajednice sa 39%.).56 6." Modernu epohu strukturne politike EU obilježavaju ulaganja u kohezione i strukturne fondove. oni imaju specifičnu ulogu upravo u tome da usmjere proizvođače na fer raspodjelu u finansiranju proizvodnje i skladištenja. Kao takvi. i 2008. usmjerena za promociju održivog razvoja. evra.europa. U mnogim slučajevima dolazi do povrata finansijskih sredstava preko konkretnih projekata koji se finansiraju u skladu sa zajedničkim kohezionim i strukturnim politikama. a Unija. evra i u budžetu participiraju sa visokih 47%. najviše budžetskih sredstava (43%) bilo usmjereno na potrebe održivog razvoja.4 5 6 Evropska unija kao globalni partner Administracija Kompenzacija UKUPNO 7 352 746 732 6 942 264 030 444 646 152 115 497 218 621 8 093 291 458 6 604 078 362 1 073 500 332 107 378 469 621 90. evra. god. 137 . Kada je riječ o prelevmanima na šećer i izoglukozu. što je u okvirima budžeta prethodne godine.42 107. budžeti u 2007. Slijedeće. Poznati su stavovi WTO po pitanju sudbine preferencijalnih trgovinskih sporazuma.9 mlrd. U poslednje vrijeme ovaj budžetski prihod se usmjerava i na oblasti koje se nalaze "oko poljoprivrede.9 mlrd. EU je za WTO jedan od ključnih problema u uspostavljanju slobodne trgovine. Prihodi od prelevmana se usmjeravaju za razvoj poljoprivrednog sektora Zajednice i tako zaobilaze oštre zahtijeve WTO. evra.38 100 Izvor http://eur-lex. druge troškove godišnje izdvaja oko 7. iznose 44.eu/budget/ Iz prethodnih tabela se vidi da je u 2007. Značajna sredstva su usmjerena prema EFRD i drugim kohezionim fondovima. posebno u sektor ruralnog razvoja. god. Sredstva CAP u budžetu Unije iznose oko 55 mlrd. Slična situacija je sa prelevmanima na uvoz poljoprivrednih proizvoda. kao lider tržišnih privreda vrši postepena prilagođavanja carinskih tarifa naniže. razvijene ili manje razvijene države i sl. evra. Rečeno je da se budžetski prihodi EU prikupljaju iz nekoliko izvora i da je budžetska politika EU različita u odnosu na klasične pristupe rješavanja budžetske problematike. sloboda. Riječ je o godinama koje se nalaze u istom srednjoročnom finansijskom okviru (od 2007 do 2013. god. Sporazuma iz Dohe i drugih akata.4% na nacionalne osnovice poreza na dodatu vrijednost (ne smije prelaziti 55% nacionalnog budžeta). Ovaj izvor daje više od 60% ukupnih budžetskih sredstava i obaveza je svih članica bez obzira na njihov status u Zajednici (stare ili novoprimljene članice. Njih obračunavaju članice.01 0. Prihodi na procenat od GDP država članica najviše participiraju u budžetu EU. Štaviše. snižavanja carinskih stopa itd. jednu od fundamentalnih zajedničkih politika. Značajne prihode budžetu EU donose sredstva prikupljena oporezivanjem dodatne vrijednosti. obračunom prema jedinstvenoj poreskoj stopi u iznosu 1. Prelevmani se ne obračunavaju i ne plaćaju na carinsku osnovu. najstarijoj zajedničkoj politici govori da uprkos stalnim intervencijama od strane WTO. god. Prikupljanje budžetskih prihoda. Prethodni podaci ukazuju da se za administraciju EU i tzv. Carinski prihodi se prikupljaju prilikom uvoza roba iz država nečlanica. S druge strane. Unija još uvijek nema namjeru da izvrši radikalnu redukciju sredstava podrške u ovoj oblasti.37 6. bezbjednosti i pravde.85 105. su gotovo ujednačeni jer su sve budžetske stavke u obe godine povećane. već na količinu ili broj komada poljoprivrednog proizvoda prema odrebama Zajedničke poljoprivredne politike. Njihov rast od 25% u odnosu na prethodnu godinu govori o namjeri evrokreatora da snažno podrže regionalnu politiku. I oni su prema svojoj klasifikaciji veoma slični klasičnim carinskim prihodima. zaštitu ljudskih prava. Uočava se da su skoro identična sredstva u odnosu na 2008.

Odricanje članica od dijela poreza na dodatu vrijednost označava i odricanje od dijela vlastite suverenosti.eu/budget/ Slijedeća tabela pokazuje iznose prihoda od poreza.: Prihodi od potrošača i kazni za 2006-2008.9. do 2008.(1)(d) i članu 6. do 2008. posebno u odnosu na prosječno povećanje ukupnih budžetskih prihoda. god. iako apsolutno niski. Vidljivo je da su neto-davaoci budžetskih sredstava uglavnom stare članice i osnivači na čelu sa Njemačkom i Velikom Britanijom.europa. (evrima) Budžet 2008 Udio potrošača Novčane kazne UKUPNO 23 000 000 100 000 000 123 000 000 Budžet 2007 56 000 000 382 000 000 438 000 000 Izvršenje 2006 112 874 960. u tijelima Unije razmatraju sa posebnom pažnjom i željom da se udovolji njihovim zahtijevima. Holandija i Švedska pružaju otpor toj ideji. god. Jedan od najznačajnijih prihoda budžeta EU je porez na dodatu vrijednost (VAT). bilježe kontinuirani rast od 2006. dok su najrazvijenije zemlje kao Njemačka i Velika Britanija tradicionalni budžetski kontributori. Budžetske korekcije se odnose samo na 2006.eu/budget/ Prihodi se u peridu od 2006. najveći budžetski prihodi EU dolaze iz ličnih izvora u ukupnom nacionalnom dohotku. su izuzetno niski (tabela 10. To potvrđuje enormno smanjenje očekivanih prihoda od novčanih kazni. budžetski prihodi po osnovu poljoprivrednih dadžbina.europa. Prihodi od potrošača i novčanih kazni za period 2006-2008. rastu. što je navedeno u članu 2. U cilju rasta budžetskih prihoda. do 2008. 138 . U periodu 2006-2008.(1)(a) odluke 2000/597/EC od 2007. razlikuju po stavkama. nego i dubok komunitarni karakter.10. ovi prihodi kontinuirano rastu. god.: Prihodi od poreza i doprinosa od 2006. Zato će evrooptimisti i dalje insistirati na povećanju učešća ovog izvora u budžetskim prihodima Zajednice. god. Izuzetak su neki specifični carinski prihodi (član 2. S druge strane. poreza.97 916 269 764. Tabela 10. Tabela 10. (u evrima) Budžet 2008 Raznovrsni porezi i odbitak Doprinosi za penzione šeme Ostali doprinosi 577 986 149 438 986 057 Budžet 2007 541 546 258 397 908 509 10 877 889 950 332 656 Izvršenje 2006 472 078 428 377 345 631 8 760 699 858 184 758 11 943 418 1 028 915 UKUPNO 624 Izvor: http://eur-lex. Sasvim je logično da se intervencije ovih zemalja u bilo kom pogledu.9. odluke 2000/597/EC (Euratom). g. ali najveći kontributori Njemačka. Ipak. carina i ličnih izvora u nacionalnom dohotku i korekcije budžetskih poremećaja u periodu od 2006. doprinosa i penzionih šema koji. Ova dva budžetska prihoda se drastično smanjuju. god. god. Komisija u tekućem obračunskom periodu insistira na dodatnim sredstvima koja bi se prikupila do 2013. Francuska. Ostali prihodi se odnose na sredstva novčanih kazni ili vanrednih sredstava koja vode porijeklo od viška sredstava iz prethodnih godina. god. Austrija. god. god.).).21 Izvor: http://eur-lex. One su tražile da budžetski limiti ostanu nepromijenjeni.24 803 394 803. On nema samo budžetski. Uočava se da neki od bilježe veliki pad u odnosu na prethodni period. Velika Britanija. Slično je i sa učešćem potrošača.Mnoge države imaju beneficije od ovih komunitarnih politika. do 2008.

1% od ukupn. Estonija Irska Grčka Španija Kipar Letonija Luksemburg Malta 139 .: Odnos VAT i nacionalnog dohotka u 2007. cijene 4 1 710 086 151 285 609 697 1 196 417 12 360 076 82 769 859 977 1 087 960 5 411 203 9 615 368 7 853 667 78 673 109 361 143 228 161 921 497 880 26 640 2 872 040 Zemlje-članice 1% od limita VAT baze (u 000 evra) 1% od ukupnog nacionalnog prihoda (u 000 evra) Limit cijena (u%) 1% od limita VAT baze (000 evra) 5 1 440 965 151 285 609 697 975 620 10 407 889 82 769 859 976 1 087 960 5 411 203 9 383 695 6 175 505 78 673 109 362 132 605 161 921 404 912 26 640 2 803 480 Zemlje članice sa limitiranom VAT bazom 1 Belgija Bugarska Češka Republika Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Letonija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija 1 440 965 180 939 702 867 975 620 10 407 889 98 259 905 937 1 267 563 6 743 417 9 383 695 6 175 505 128 544 122 307 132 605 175 313 404 912 41 423 2 803 480 2 3 420 171 302 569 1 219 393 2 392 833 24 720 152 165 538 1 719 953 2 175 920 10 822 406 19 230 736 15 707 334 157 346 218 725 286 456 323 842 995 759 53 280 5 744 079 3 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 6 Bugarska Češka R.Tabela 10. prihoda (u 000 evra) uvećan za limit.12. Nac. god.

140 .Austrija Poljska Portugalija Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V. Uočava se da su članice sa limitiranim VAT bazama uglavnom slabije razvijene i manje članice Unije. ili neke od novoprimljenih država.Britanija 1 220 187 1 593 295 978 963 552 422 185 938 250 865 792 183 1 490 119 10 530 959 2 736 781 3 122 414 1 599 144 1 317 240 335 086 563 978 1 828 978 3 456 262 21 276 097 50 50 50 50 50 50 50 50 50 1 368 391 1 561 207 799 572 658 620 167 543 281 989 914 489 1 728 131 10 638 049 62 946 236 1 220 187 1 561 207 799 572 552 422 167 543 250 865 792 183 1 490 119 10 530 959 57 669 214 Slovenija Poljska Portugalija UKUPNO EU27 59 686 171 125 892 472 Izvor: http://eur-lex. Ovo su i najveći kontributori po osnovu 1% od ukupnog nacionalnog prihoda. Španija itd. Najveći kontributori VAT su Njemačka. god.europa. Zatim dolaze Italija.eu/budget/ Prethodna tabela pokazuje učešće VAT u nacionalnom dohotku EU i zemalja članica u 2007. Velika Britanija i Francuska.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful