Dr Popović Goran

EKONOMIJA EVROPSKE UNIJE
MAKROEKONOMSKI ASPEKTI I ZAJEDNIČKE POLITIKE (skraćena verzija - skripta)

Recenzenti: Prof. Dr. Rikalović Gojko Dr. Vukmirica Vujo, profesor emeritus Prof. Dr. Zakić-Vujatović Zorka

Dizajn: Trninić Milkan

2

1. INSTITUCIJE EVROPSKE UNIJE
1.1. Evropski savjet
Evropski savjet je formalno najviša institucija EU. Nastao je 1974. god. na samitu u Parizu. Potpuno je stavljen u funkciju tek 1986. god. usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta. Od tada, a u skladu sa svojim ovlašćenjima, Evropski savjet djeluje snažno na političkom planu, prije svega kao generator i kormilar svih ključnih reformi i prekretnica kroz koje je Zajednica prolazila. Iz ove institucije su pokretane strateške inicijative, koje su imale presudan značaj za evoluciju i dalju sudbinu ideje o ujedinjenoj Evropi. Poznata je harizmatičnost i inicijativnost Žaka Delora koji je kao Predsednik Evropske komisije koristio Evropski savjet kao polaznu i nezaobilaznu instancu za realizaciju svojih ideja. Od ustanovljenja do danas, Evropski savjet je postao značajan inicijator i kreator evropskih integracionih procesa. Međutim, treba naglasiti činjenicu da se njegov uticaj od 1992. god. do danas smanjuje jer je poslije potpisivanja Ugovora iz Mastrihta Zajednica konstituisala novi oblik unutrašnje društvene strukture Unije, koji je fundiran na afirmaciji novih odnosa između vlada članica Zajednice, 2 odnosno na tzv. međuvladinom pristupu. Tako je Savjet postao najuticajniji faktor saradnje između zemalja članica, odnosno njihovih vlada. No, to nikako ne umanjuje sadašnju ulogu Evropskog savjeta, kao najreferentnije institucije i snažnog pokretača novih ideja, ali i opšteprihvaćenog arbitra među ostalim institucionalnim akterima i zemljama članicama. Zbog toga Savjet nema značajniju ulogu u pravosuđu ili unutrašnjim poslovima. Važno je napomenuti da Savjet nije pod ingerencijama Suda pravde evropskih zajednica, kako zbog pozicije i načina funkcionisanja u sistemu institucionalnih aktera Unije, tako i zbog toga što u Osnivačkom ugovoru nema tretman klasične institucije. To mu, naravno, ne umanjuje vodeću ulogu koju ima u kreiranju i forsiranju strateških političkih i drugih pravaca Unije, sada, i u budućnosti. Nadležnosti Evropskog savjeta su široke i precizno definisane Ugovorom iz Mastrihta. Ovim aktom su određene obaveze Savjeta u napretku Unije i neka opšta politčka pitanja. No, ova institucija rješava i druge probleme u cilju boljeg funkcionisanja Zajednice. Karakteristični su problemi arbitraže između nekih zemalja članica, koji su rješavani od strane Evropskog savjeta u slučajevima kad druge institucije nisu mogle pronaći kompromisna i zadovoljavajuća rješenja. Evropski savjet ima ingerencije utvrđivanja i konstatovanja težih oblika povreda ili obaveza članica EU. Savjet može suspendovati neka prava, sve do oduzimanja prava glasa za zemlju koja se najteže ogriješila o politiku EU, te mijenjati propise ili kodekse Zajednice itd. Savjet ima bogatu i uspješnu praksu u implementaciji važnih procesa ekonomskog karaktera. Tako je npr. jedno od važnih pitanja iz ekonomske sfere funkcionisanja Zajednice kojim se Savjet bavio, bilo donošenje odgovarajućih odluka i stvaranje uslova za prelazak na evro kao zajedničku valutu Evrozone i sl. Pored ovoga, Savjet utvrđuje ključne smjernice, zaključke i preporuke o ekonomskim politikama zemalja članica i Unije u cjelini. Ovo jasno ukazuje na snažan uticaj Evropskog savjeta na ekonomsku komponentu evropskih integracija, posebno u svjetlu amortizovanja heterogenih pogleda na određene makroekonomske teme od strane članica Zajednice. Stoga Evropskom savjetu opravdano pripada ključna uloga u kreiranju i izboru fundamentalnih pravaca, posebno onda kada su na dnevnom redu ekonomske integracije i reforme. Aktuelnost Savjeta je izražena u nestabilnim periodima, posebno u vrijeme kriza i recesija globalnog nivoa, što potvrđuju i negativni trendovi iz druge polovine 2008. god. koji su prenešeni i dodatno eskalirali u 2009. god. U tim situacijama mora se pokazati autoritet ove institucije, jer mjere koje se donose za prevazilaženje ekonomskih kriza tog obima nerijetko imaju strateški i doktrinarni karakter. Ogromne finansijske intervencije (reda veličina desetina pa čak i stotina milijardi evra) mogu poljuljati i same osnove
1

O ulozi Evropskog savjeta vidjeti u: Wessels W, The EC Council: The Communitary's Decisionmaking Center , in R.O. Keohane and S. Hoffmann (eds.), The New European Community: Decisionmaking and Institutional Change (Boulder, CO: Westview), 1991. O ostalim institucionalnim aspektima evropskih integracija vidjeti u: Peterson, J. and M. Shackleton, The Institutions of the European Union, Oxford Univrsity Press, Oxford, 2002. i Baldwin, R., Towards an Integrated Europe, CEPR, London, 1994. 2 O međuvladinom pristupu piše Moravcsik A., Preference and Power in the European Community: A liberal Intergovermentalist Approach, in Bulmer S. and Scott A. (eds.), Economic and Political Integration in Europe: Internal Dynamics and Global Context, Blackwell, Oxford, Cambridge, 1994.
3

1

god. a da ne govorimo koliko takve transakcije mogu unijeti Ne treba zanemariti ulogu Savjeta u spoljnoj politici. Zemlje članice imaju odgovornost provođenja usvojenih zajedničkih politika a time i primjenu zakonodavstva EU u tim oblastima. Stoga je komunikacija Savjeta sa Evropskim parlamentom. ali i po jedan član Komisije u zavisnosti od tema koje se razmatraju. čak i fundamentalne odluke. Obaveze predsjedavajućeg se odnose na izvještavanje Evropskog parlamenta o svim relevantnim odlukama donešenim u prethodnom periodu. uvažavajući princip šestomjesečne rotacije. pored ostalog je:      Potvrđeno opredjeljenje Unije za provođenje dogovora o liberalizaciji svjetske trgovine u okviru Svjetske trgovinske organizacije (WTO). Potvrđeno opredjeljenje za napredak transatlanske ekonomske saradnje. Za stalnu komunikaciju na relaciji između Komisije i država članica zadužene su Komisija i njihove vlade. Iako Evropski savjet nema ingerencije u zakonodavnoj oblasti. Zbog praktičnih razloga. Formacijiski. zasjedanja Savjeta se održavaju krajem polugodišta kada dolazi do smjena predsjedavajućeg Savjeta Evropske unije (odnosno Savjeta ministara) a prema principima rotacije predsjedavajućeg ove institucije. izvještaje sa održanih zasjedanja i godišnji izveštaj o funkcionisanju Unije. inicijativa i drugih impulsa opštepolitičkog karaktera. Karakterističan je i slučaj priznanja Kosova. Velika Britanija i Njemačka nemaju u potpunosti harmonizovane stavove u odnosu na Irak i Iran. utvrđeni su prijedlozi i donešene brojne odluke i pozivi prema članicama EU od strateškog. opšteg ili drugog značaja. stanja makroekonomskih politika na nivou zemalja članica. Na tom skupu šefova vlada. Zasjedanja Savjeta su načelno određena usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta i to najmanje dva puta godišnje. Predsjedavanje Savjetom se dodjeljuje predsjedniku države članice ili njenom predsjedniku vlade. koje nerijetko mogu uticati i na donošenje zakona ili propisa sa zakonskom snagom u drugim institucijama EU. 4 . posebno prema pitanjima privrednog razvoja i trgovine. bezbjednosti i posebno u rješavanju najaktuelnijih međunarodnih problema.postojećeg kapitalističkog načina proizvodnje. pod predsjedavanjem Švedske). odbrani. nemira u ionako krhke komunitarne odnose. Pored ovih. Razmatranje smjernica ekonomskih politika država članica i utvrđivanje stepena ostvarenog razvoja. on može donijeti važne. prenoseći pri tome nadležnosti Komisiji da bi se planirana politika mogla realizovati. Usvojena strategija održivog razvoja. Savjet utvrđuje srednjoročne prioritete u sektoru zajedničkih politika i kao važno međuvladino tijelo koordinira i vrši superviziju zacrtanih zajedničkih politika EU. Ta komunikacija je veoma važna za efikasno funkcionisanje Zajednice. I na kraju. Iz navedenog primjera se mogu uočiti dimenzije i struktura ekonomskih problema koje razmatra Evropski savjet. Evropski savjet čine predsjednici država ili vlada zemalja članica a na njegovim sjednicama mogu prisustvovati i ministri inostranih poslova. Savjetom Evropske unije i drugim komunitarnim institucijama od presudnog značaja za valorizaciju ideja. u kojem nije bilo apsolutnog jedinstva svih članica EU itd. 3 Npr. načine rješavanja ekonomskih problema ili globalnih geo3 politčkih pitanja. posebno u slučajevima divergentnih pogleda njenih članica (što nije rijedak slučaj) u odnosu na neka krupna unutrašnja pitanja. u administrativno-tehničkom smislu predsjedavajućeg Savjeta servisira Generalni sekretarijat Savjeta ministara. Sljedeća simplificirana klasifikacija pokazuje kako Savjet obavlja izvršne funkcije iz svoje nadležnosti:  Kod reformi Ugovora (a to su fundamentalna pitanja) Evropski savjet utvrđuje ključne dugoročne smjernice i ciljeve zajedničkih politika EU. a u vezi sa prethodno održanim samitom EU i SAD. i posebno.   Ali. pogledajmo agendu ekonomskih pitanja koja je ova institucija razmatrala na jednom od svojih zasjedanja (krajem prve polovine 2001.

Njegova snaga proizilazi upravo iz ove dvostruke uloge. 5 4 . Najvažniji zadaci Savjeta Evropske unije su u koordinaciji ekonomskih aktivnosti na nivou Zajednice i kod njenih članica." Posebna ovlašćenja se odnose na kreiranje i kontrolu strateških pravaca u monetarnoj politici.i svojim odlukama prenosi ovlašćenja na Komisiju radi provođenja propisa koje donosi 6 Savjet. Uloga. odvijaju se bez značajnijih problema ili poteškoća. iako treba reći da Evropskom savjetu još uvijek pripada epitet najvišeg tijela u Zajednici. Uglavnom. što je bilo izraženo u konačnoj implementaciji ekonomske i monetarne Unije. bezbjednosne politike itd. Rad Savjeta Evropske unije na ovim pitanjima se intenzivira. Amsterdamskim Ugovorom generalni sekretar Savjeta Evropske unije je promovisan u Visokog predstavnika za zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. Savjet Evropske unije ima visoka ovlašćenja u pravosuđu i unutrašnjim poslovima. Obzirom na visoka ovlašćenja i posebno. posebno o ulozi EU u oblasti zajedničke spoljne i bezbjednosne politike.. 6 Ove norme su regulisane članom 202. kako preporukama i prijedlozima mjera ili konvencija. Ministri imaju ovlašćenja u preuzimanju obaveza za vlade država članica.1. problemi u zdravstvu. kako zakonodavne. Internu. obzirom da upravo ova komunitarna institucija "obezbjeđuje usklađivanje opštih ekonomskih politika država članica. mogućnost da preuzmu obaveze za države iz kojih su delegirani. tako i realizacije zajedničkih akcija.. usaglašavanje i vođenje spoljnopolitičkih poslova. značaj i rezultati koje postiže ova hibridna institucija EU opravdavaju ovo organizaciono rješenje. koja se svodi na učešće u kreiranju rješenja koja doprinose napretku Zajednice. tako i izvršne. socijalna pitanja. opšti poslovi. koja se svodi na ingerencije koje kao visoki funkcioneri Unije imaju prema vladama država članica koje predstavljaju. Ugovora o Evropskoj zajednici.. Bivši ambasador SAD u SR Jugoslaviji Wiliam Montgomeri je u jednom od svojih intervjua rekao da EU na globalnom nivou predstavlja ekonomskog džina. Kao komunitarni izvršni organ posjeduje i prava iz normativne oblasti. ali i vojno-političkog "pigmejca. potpisivanje trgovinskih ugovora i ugovora o pridruživanju. one se sve više unapređuju. kako sa aspekta zauzamanja zajedničkih pozicija. koje svoje aktivnosti formalizuju na oko stotinu sjednica u toku jedne godine. Africi itd. prijem novih članica. a na snagu stupio 1999. saobraćaj. harmonizacija u fiskalnom sektoru. ekonomska pitanja. Zato su kombinacije sastava Savjeta adaptirane konkretnim pitanjima koja se nalaze na dnevnom redu (npr.te raspolaže ovlašćenjima za donošenje odluka. EU ulaže napore da bi se kao nezaobilazni politički faktor afirmisala u mnogim kriznim situacijama. god.). u skladu sa potrebama za razmatranjem različitih pitanja formira se između 15 i 20 personalnih kombinacija Savjeta Evropske unije. finansije i budžet. Savjetu je dodjeljena izuzetno važna uloga u ekonomskoj oblasti. Pored navedenih aktivnosti. čime se jasno dalo do znanja da Unija želi 5 osnažiti vlastitu poziciju na svjetskoj političkoj sceni. normalno funkcioniše i uglavnom ostvaruje zacrtane ciljeve itd." 5 Ugovor iz Amsterdama nadograđuje odnose u Uniji poslije Mastrihta. Ipak. Dakle. Zato Savjet Evropske unije u odnosu na Evropski savjet predstavlja instituciju rastućeg autoriteta. članice su ipak postigle visok stepen saglasnosti. Bliskom istoku. nauci i kulturi itd. održivi i regionalni razvoj. već i sa tehničkog stanovišta. je najznačajniji organ odlučivanja u EU. EU se razvija harmonično. Savjet Evropske unije je sastavljen isključivo od predstavnika država članica na ministarskom nivou. ali i povratnu. ministri imaju dvostruku ulogu u ovom tijelu. Iako Unija ulaže značajne napore na afirmaciji svoje spoljnopolitičke pozicije. god. što se može veoma rijetko pronaći kao kombinacija funkcionisanja savremenih društveno ekonomskih i pravnih sistema. posebno na Balkanu. Za razliku od funkcionisanja Evropskog savjeta koji nije stalno tijelo Zajednice. Savjet je institucija Unije koja je zadužena i za donošenje strateških rješenja iz domena spoljne politike i bezbjednosti. Savjet EU Savjet Evropske unije. ne samo organizaciono. Štaviše. Komunikacije država članica prema Zajednici i obrnuto. Ugovor iz Mastrihta dodijelio je Savjetu kontrolnu funkciju evropskog sistema centralnih banaka. ili prema još korišćenim starim nazivom Savjet ministara. Neke složene tematske cjeline zahtijevaju da se rješavanjem problema bave dvije različite garniture Savjeta.2. Aktuelna kriza je pokazala da se bez aktivne uloge Unije ovi problemi ne mogu kvalitetno globalno rješavati. Iako je kod njegovog donošenja bilo nesuglasica i kontroverzi. tako i konkretnim djelovanjem na pojedinim pitanjima u koordinaciji sa državama članicama. Usvojen je i potpisan 1997. Ovdje treba napomenuti i to da se Savjet formira u skladu sa temom koja je predmet razmatranja. ministre ne mogu predstavljati drugi funkcioneri. problemi zajedničke poljoprivredne politike. ona još uvijek 4 na svjetskoj političkoj sceni ne zauzima mjesto koje odgovara njenoj ekonomskoj moći. Za razliku od Evropskog savjeta on je stalno zakonodavno tijelo Zajednice.. industrija.

dok se prosta većina koristi rijetko. te statusa članica i dodijeljenog im prava na određeni broj glasova. I/2007 Njemačka II/2007 Portugal I/2008 Slovenija II/2008 Francuska I/2009 Češka Republika II/2009 Švedska I/2010 Španija II/2010 Belgija I/2011 Mađarska II/2011 Poljska I/2012 Danska II/2012 Kipar I/2013 Irska II/2013 Litvanija Kvalifikovana većina se mijenja u zavisnosti od prijema novih članova. za kvalifikovanu većinu treba 258 od 345 glasova. god. učešće u ukupnom broju glasova EU15 raste. ali i eksterna ovlašćenja. posebno u situacijama kada EU očekuju velika iskušenja. Jedinstveni evropski akt (JEA) je afirmisao odlučivanje kvalifikovanom većinom. 8 međudržavna i ekonomska pitanja koja zadiru u vitalne interese samih članica. u zavisnosti od značaja razmatranih tema u vrijednosnoj hijerarhiji Unije. Iako je period od šest mjeseci kratak. kada je u EU6 utemeljen Savjet ministara. Oni se manifestuju u činjenici da se lakše može obezbijediti blokirajuća manjina a da se do većine dolazi teže. Francuska i Italija su imale po četiri. Poslije sporazuma iz Mastrihta kvalifikovana većina postaje ključna tehnika u donošenju većine odluka u EU. Afirmacija odlučivanja kvalifikovanom većinom ne iznenađuje. što je veoma značajno. Drugo. Ugovor iz Amsterdama proširuje polje odlučivanja kvalifikovanom većinom na oblast razvoja. u pružanju pomoći da se pronađu neke optimalne solucije u implementaciji već izglasanih odluka. Pored ovih. a blokirajuća većina je iznosila pet glasova. treba istaći da se kod glasanja kvalifikovanom većinom u Savjetu Evropske unije poslije novih proširenja javljaju novi problemi. ova pozicija ima veliki značaj za zemlju koja predsjedava Unijom u šestomesečnom mandatu. Predsjedavanje Savjetom Evropske unije podrazumijeva šestomjesečno vođenje od strane države koja predsjedava u šestomjesečnom periodu. Da bi se spriječila monopolizacija predsjedavanja. ovim modelom glasanja otvara se mogućnost izjašnjavanja o najvažnijim temama iz spoljne politike (koje su jednoglasno usvojene u Evropskom savjetu).1: Plan predsjedavanja EU u periodu 2007-2013. Njemačka. Rotacija se provodi šestomjesečno prema već utvrđenom redoslijedu i ravnopravno za svaku državu članicu. Procentualno. dok drugi djelimično napušta prvi pristup i nudi fleksibilnija alternativna rješenja. Radi poređenja. 8 Luksemburškim kompromisom (1966) i Kompromisom iz Janine (1994) determinisana su vitalna prava zemalja članica.O konkretnim problemima se može odlučivati jednoglasno (konsenzusom) ili 7 kvalifikovanom (prostom) većinom glasova. Savjet Evropske unije čini napore da se blokade u donošenju odluka eliminišu ili bar svedu na minimum. ali i mogućnosti implementacije donešenih mjera u samim članicama. U EU27. 6 7 . jer predstavlja Uniju i iznosi njene stavove po dominantnim međunarodnim pitanjima. ne samo u njoj ili u procesima širenja. stalno su otvorena pitanja o pravednoj valorizaciji snage. nego i na međunarodnom planu. Holandija i Belgija po dva i Luksemburg jedan glas. posebno za najosjetljivija politička. Predsjedavajući Savjeta ima velika interna. ali i da bi se obezbijedila ravnopravnost među zemljama članicama uveden je princip rotacije u rukovođenju Savjetom Evropske unije. što nije dobro za efikasno donošenje odluka na nivou Savjeta. dok starim članicama otvara mogućnost privilegija u donošenju odluka. indentično kao i kod drugih komunitarnih institucija. U sljedećoj tabeli je prikazan raspored predsjedavanja za članice EU: Tabela 1. kada se uzmu u obzir brojni problemi između zemalja članica nastali traženjem punog konsezusa. Glasanje konsenzusom "de facto" otvara mogućnost primjene prava na veto. Navedeni razlozi su doprinijeli da je kvalifikovana većina postala kompromisna matrica odlučivanja o raznovrsnim pitanjima vezanim za sadašnji status i budućnost Zajednice. ali i naknadno. zapošljavanja i nekih segmenata unutrašnjih poslova i. što novoprimljene članice u ovoj fazi razvoja Zajednice stavlja u podređeni položaj. predsedavajuće zemlje mogu nametnuti neke svoje inicijative ili realizovati konkretne ideje ili interese. Zbog toga se posebna pažnja posvećuje procesu usaglašavanja prije glasanja (u ovome može pomoći i Evropski savjet). Dalje. Prvi je učvrstio pravo na veto kao neotuđivo suvereno pravo svake države. Međutim. uglavnom u donošenju proceduralnih odluka. ali i nezadovoljstva nekih zemalja u slučajevima donošenja odluka putem proste većine koje one nisu bile spremne prihvatiti. što znači da blokirajuća manjina iznosi 91 glas.

Ona je izuzetno važna za funkcionisanje Unije i predstavlja njen centralni organ. 10 9 7 . 1989. igrajući ključnu ulogu u realizaciji vizije 11 i ideje o ujedinjenoj Evropi i kao takva predstavlja "srce institucionalnog sistema Evropskih zajednica. dok su preporuke i mišljenja uglavnom neobavezujući dokumenti. Odstupanja nacionalnih politika podrazumijevaju apele. upozorenja. ali i najviša ovlašćenja u sektoru spoljne i bezbjednosne politike. U njemu se pazilo na ravnomjerniju distribuciju predsjedavanja od strane velikih zemalja Unije. Isto tako. Bruxelles. Današnje ingerencije i aktivnosti koje provodi Komisija daju joj za pravo da se u "realnom životu" tretira i ponaša kao "vlada Zajednice". razvoj preduzetništva. Ipak. kao način sprovođenja politika Zajednice obavezne su za subjekte i nivoe na koje se odnose. god. što je regulisano članom 107. Poslije usvajanja takvih dokumenata Savjet.V. treba naglasiti da Komisija u ovom trenutku ima važnu misiju nadnacionalnog organa koji daje pokretačku snagu procesima evropskih integracija. Ovu instituciju servisira generalni sekretarijat u čijoj se funkciji nalaze Komitet stalnih predstavnika 9 COREPER. Od odluke da li će se EU kretati u pravcu federalizacije ili će uticaj vlada zemalja članica evropske integracije usmjeravati prema konfederalnom obliku organizovanja. fuzijom nekih izvršnih organa Zajednice i budućnost koja će Evropskoj komisiji odrediti konačne konture organizovanja i dati joj odgovarajući arsenal ingerencija. koji se donose kada nije moguće postići kosenszus. Na njenu adresu se upućuju i brojne kritike zbog nedovoljne politčke odgovornosti. te donosi uputstva koja 10 su obavezujuća za zemlje kojima su upućene. Hijerarhijski. dijelom čak i (kvazi)sudsko tijelo Unije. striktno konsenzusom. kojima su prema odredbama Ugovora o Evropskoj uniji dodijeljene ključne ingerencije u razvoju ekonomskog sistema i monetarnoj sferi. Evropski Savjet je promovisao "otvoreni metod koordinacije". Ipak. preko nje se nadgleda provođenje zakona i ustavne regulative. Evropska komisija Evropska komisija je važno zakonodavno. Louis & M. te kreira druge mjere za Savjet Evropske unije. zavisiće buduće ingerencije i reforme ove institucije. sistem kolektivne koordinacije i nadzora nad zajedničkim politikama EU. Ugovorom su regulisani odnosi Komisije i Evropskog parlamenta. Komisija. Ovakav pristup je formalizovao Evropski savjet u Lisabonu 2000.3. Ugovora).Aktuelni plan predsjedavanja je napravljen 1996. Budžetski komitet i Specijalni komitet za poljoprivredu. Universite de Bruxelles. socijalne i penzione politike. pa se u EU stvaraju i negativne percepcije o Evropskoj komisiji kao ultrabirokratskom tijelu. prema odredbama Ugovora iz Mastrihta Savjet Evropske unije odluke iz oblasti monetarne politike može donositi prema preporukama Evropske centralne banke (ECB) poslije konsultacija sa Evropskim parlamentom i Komisijom. Iako je sa aspekta osnovnih demokratskih načela. COREPER skraćeno od Committee of Permanent Representatives (Komitet stalnih predstavnika)." Evropska komisija podnosi zakonske prijedloge. La Commission au Coeur du systeme institutionnel des Communautes europeennes. Odluke. god. Ipak. izvršno. postoji autonomnost u pronalaženju modusa njihovog izvršenja. 11 O institucionalnoj ulozi Komisije u EU vidjeti u: J. Komisija participira u pripremi akata za Savjet Evropske unije. Tako npr. za period do 2020. Savjet Evropske unije u svome djelokrugu rada donosi regulative i uredbe sa obavezom svake zemlje članice da ih primjenjuje. Iako složeniji ili hibridni oblici organizovanja institucija u EU nisu rijetkost. god. Ipak. god. viši organi u odnosu na Komisiju su Evropski savjet i Savjet Evropske unije. Ugovora o Evropskoj zajednici. posebno kroz nadgledanje makroekonomske politike i zapošljavanja. Evropska komisija predstavlja respektabilnu i sa praktičnog aspekta jedinstvenu komunitarnu instituciju. Tako objašnjavamo privremenost nekih rješenja u organizaciji Evropske komisije. Waelbroeck. Nastanak 1965. ova forma organizovanja je po mnogo čemu specifična. Broj odluka i uredbi je enormno visok. 1. kao embrion buduće vlade EU ima širok manevarski prostor za djelovanje. mišljenja i preporuke često mogu biti u funkciji nagovještavanja donošenja obavezujućih regulativa i uredbi. Ona izvršava operativne zadatke u Uniji uz ovlašćenja koja prevazilaze ingerencije vlada njenih članica. ali i prema savremenim ustavnim doktrinama riječ o neobičnoj koncentraciji ingerencija u jednom funkcionalnom organu. pokreće programe i projekte. Parlament može podsticati Komisiju na izradu akata kojima se provode obaveze i zadaci iz Ugovora na nivou Unije (član 192. Na tijelima Komisije se usvajaju odluke obavezujućeg karaktera. slučaj "probijanja" budžetskih limita u Grčkoj). pa čak i primjenu sankcija od strane EU (npr. po mnogo čemu su specifični.

ali bez adekvatne finansijske kompenzacije. Ona posjeduje i opšta ovlašćenja. bez obzira da li su se one već integrisale u EU ili se nalaze u predpristupnoj ili pristupnoj fazi. obavezno prijavljivanje finansijskog stanja. Međutim. To Komisiji daje dodatne obaveze. U domenu zajedničke spoljne politke Evropska komisija može davati inicijative. Komisija upravlja i Evropskim fondom za regionalni razvoj i Evropskim fondom za poljoprivrednu orijentaciju i garancije. zajedničke poljoprivredne politike. Treba apostrofirati da su 1988. proširenja Zajednice. a ima zemalja koje još nisu imale komesara. Evropska komisija ima posebnu odgovornost za afirmaciju odnosa sa istočnim zemljama. AGENDA. Pravila utvrđuju i limite vrijednosti poklona koje komesari mogu primati. protokola. Ona upravlja i socijalnim fondom koji unapređuje socijalnu politiku Unije. i 1993. Fond za regionalni razvoj je veoma značajan instrument kojim se djeluje na ravnomjerniji razvoj pojedinih područja Unije (ima izraženu ekonomsku i socijalnu komponentu). Poslije posljednjeg proširenja na EU27 broj komesara je manji od broja država. prijedloge ili insistirati na zasjedanju Savjeta Evropske unije na rješavanju tih pitanja. ali i podigli njen uticaj. Komisija je u svom sastavu do 2004. Ova stručnoadministrativna tijela primjenjujući različite procedure razmatranja i odlučivanja utiču na specifične probleme funkcionisanja trgovinske politike. Evropska komisija upravlja strukturnim fondovima (fundamentalnim finansijskim resursima regionalne politike). PHARE. Mandat članova Komisije traje pet godina i može se obnoviti. Komesare biraju zemlje članice. EU razvija međunarodnu saradnju sa afričkim. tako da u obliku dokumenata. Komisija raspolaže određenim dijelom opštih normativnih nadležnosti sa pravom da po pojedinim pitanjima može uputiti direktive državama članicama. već odgovaraju Skupštini Evropskih zajednica i uživaju punu političku i ekonomsku samostalnost. Završetkom sjevernih ušlo se u procese južnih širenja. kumuliralo različitim vrstama problema u radu Komisije. No. dodatni poslovi često nisu bili praćeni rastom finansijskih kapaciteta za njihovu implementaciju što je. dok se ratifikacija Komisija vrši u Evropskom Parlamentu. Ova visoka funkcija se bira na mandatni period od pet godina i njen nosilac ima izuzetno visoka i značajna ovlašćenja. dodatno su opteretili rad Komisije. U određenim situacijama i Savjet može obavljati neke izvršne funkcije. ipak i ona obezbjeđuje komunikaciju sa UN i njenim specijalizovanim institucijama. uključujući i finansije bračnog druga. memoranduma ili na drugi način može davati inicijative i sugestije po različitim komunitarnim pitanjima. nekad i grandioznim programima. zatim CARDS. god. Komisija raspoređuje resore komesarima prema određenim kriterijumima. Iako je uloga Komisije na spoljnopolitičkom planu inferiorna u odnosu na značaj Savjeta Evropske unije. carinskog sistema itd. Ovo se posebno odnosi na devedesete godine prošlog vijeka kada je Evropska komisija dodatno opterećena novim zadacima. Prema ovim kodeksima oni ne mogu obavljati nijednu drugu plaćenu ili neplaćenu funkciju ili vršiti bilo kakav izborni mandat. U sljedećoj tabeli su prikazani svi dosadašnji predsjednici Evropske komisije: 8 . utiče na rast ličnog standarda građana itd. Predsjednika Evropske komisije bira Savjet Evropske unije kvalifikovanom većinom. kojima predsjedava član Komisije. komesarima su nametnuta stroga pravila ponašanja. god. S druge strane. Svjetskom trgovinska organizacijom (WTO) i drugim međunarodnim i specijalizovanim organizacijama. kakva je uloga Evropske komisije u sferi rješavanja ekonomskih problema i makroekonomske politike? Ona je zadužena za provođenje zajedničkih politika EU i kao izvršni organ implementira odluke Savjeta Evropske unije. uz deficit administrativnog osoblja. Formacijski. EU u kontinuitetu afirmiše proklamovanu politiku i ciljeve. jer su integracije uz formalnopravne poslove praćene mnogim.može usvojiti neki akt ili odluku koji mijenjaju ono što je već usvojeno. Oni se mogu birati više puta iz iste zemlje. Tacis i Meda za programe prekogranične saradnje. dok je poslije 2004. Važna je i uloga komiteta formiranih od strane predstavnika članica EU. imala dvadeset članova-komesara. udvostručeni strukturni fondovi. Prethodno se mora obezbijediti saglasnost Evropskog Parlamenta. god. Jedan od najvažnijih se odnosi na tzv. broj komesara porastao na 30. Evropska komisija je zadužena za procedure projektovanja i bilansiranja budžeta. Dalje. Poslije imenovanja komesari više ne predstavljaju države iz kojih dolaze. te utvrđuju posebna pravila sukoba interesa. Njegov nacrt i stručno mišljenje Komisija dostavlja Savjetu Evropske unije i Evropskom parlamentu participirajući tako u njegovoj kreaciji i usvajanju. uz već afirmisane programe kao npr. Novi veliki projekti i programi kao što su INTERREG za zemlje članice. stimuliše zaposlenost. karipskim i pacifičkim državama preko Evropskog fonda za razvoj itd.

dok će razliku od 170 milijardi obezbijediti članice EU. uočava se da su predsjednici Komisije uglavnom visoki funkcioneri ekonomske provenijencije.Britanija Dužnost prije Komisije Ministar spoljnih poslova Ministar ekonomije i fin. manje ili više. pad zaposlenosti i preduprijede socijalne nemire širih razmjera. Plan Evropske komisije je da se finansijska podrška kreće u nivou od oko 1. regionalni razvoj. koje imaju zadatak da njihovu realizaciju usklade sa nacionalnim planovima.2: Dosadašnji predsednici Evropske komisije Period 1958-1967 1968-1969 1970-1972 1972-1972 1973-1976 1977-1980 1981-1984 Ime iprezime Walter Hallstein Jean Rey Franco M. "Delorovi paketi" ili "Manšoltov plan" u poljoprivredi. Direktorati sarađuju i koordiniraju sa drugim institucijama bez obzira na njihovu poziciju na hijerarhijskoj ljestvici i brinu o dosljednoj primjeni donešenih mera. U drugoj polovini 2008. uključujući i moguće promjene resora. Institucije EU. Zato je organizacija direktorata-direkcija podijeljena na industriju. To samo po sebi govori o karakteru problema i pitanja kojima se bavi ova visoka komunitarna institucija. predviđeno je i smanjenje poreza na dodatu vrijednost kako bi se privredi omogućilo smanjenje troškova i pomoglo na jačanju unutrašnje i spoljne konkurentnosti.Barroso Italija Portugal Iz tabele je vidljivo da su predsjednici birani uglavnom od premijera ili ministara ekonomije i finansija zemalja članica Unije. Iz predloženog se može zaključiti da je uloga Evropske komisije u ekonomiji EU veoma značajna. Sve navedene mjere koje je predložila Evropska komisija imaju za cilj da amortizuju udare na ekonomski rast. ostavljali rezultatske tragove. To govori o značaju i profesionalnom profilu jedne od najznačajnijih i najodgovornijih funkcija u EU. posebno za finansiranje malih i srednjih preduzeća. Ugovorom iz Amsterdama uloga predsjednika je dodatno ojačana. prema planu se može odstupiti od proklamovanih "kriterijuma konvergencije". posebno kroz nadležnosti političkog odlučivanja. Dalje. Ministar ekonomije i finan. uvođenje koordinacije sa državama članicama u izboru komesara.5% GDP što su prema budžetskim izdvajanjima visoka sredstva. konkurenciju. U okviru Komisije djeluju Generalni direktorati (ili Generalne direkcije) kao važne institucije realizacije planiranih ciljeva i provođenje zajedničkih evropskih politika. Ugovor iz Nice dodatno ojačava poziciju predsjednika i on postaje istinski lider Komisije. Razvoj Unije je praćen ekspanzijom novih direktorata-direkcija. Sredstva se prema planu trebaju iskoristiti za finansiranje privrednih aktivnosti i saniranje finansijskih tržišta na kojima su blokirani krediti za privredu. Pored ovoga. energiju itd. u čemu je uloga Komisije često i presudna. 9 . Oni mogu odlučivati u domenu svojih nadležnosti. promjene u Zajednici utiču na strukturu i broj direktorata-direkcija koje vremenom postaju sve brojnije u odnosu na prethodne decenije. ali i zemlje članice rade intenzivno na otklanjanju posljedica krize i u 2009. god. 1995-1999 Predsjednik Vlade-Premijer Predsjednik Vlade-Premijer Jacques Santer Luksemburg Predsjednik Vlade-Premijer 1985-1995 Jacques Delors Francuska Luksemburg Predsjednik Vlade-Premijer 1999-2004 od 2005 Romano Prodi Jose M. poljoprivredu. Uglavnom. god. Ministar za javne radove Ministar poljoprivrede Ministar ekonomije i finan. U ovim sredstvima budžet EU će participirati sa oko 30 milijardi evra. Malfatti Sicco Mansholt François X. Jednostavno.Tabela 1. šefovi država i vlada EU su u Briselu odobrili da Zajednica izdvoji 200 milijardi evra za saniranje ekonomske krize. Ortoli Roy Jenkins Gaston Thorn Država Njemačka Belgija Italija Holandija Francuska V. posebno u kontekstu novih zajedničkih politika. tako i za Zajednicu u cjelini. saobraćaj. Ministar ekonomije i finan. Uloga Evropske komisije se može objasniti na primjeru donošenja mjera kojim se nastoje ublažiti negativni uticaju aktuelne krize na ekonomiju zajedničkog tržišta EU. Zbog neplanirane redistribucije dohotka Komisija je predložila da se privremeno dopusti i probijanje strogih limita za budžetske deficite. Svi predsjednici su na neki način. kako za zemlje članice. radi se o utvrđivanju zajedničkih smjernica za članice EU. javne dugove i inflaciju. pokretati nove ideje i predlagati nove zakonske prijedloge. Dakle. Bez pretenzija za valorizacijom njihovih rezultata (jer će se o tome detaljnije govoriti u sljedećim poglavljima ove knjige) za mnoge od njih su vezane određene reforme kao npr.

iznosio 1. fiskalni sektor. industrija.. te funkcioneri.3: Organizaciona struktura generalnih direktorata Energija i saobraćaj Administracija i osoblje Regionalna politika Mediji i komunikacije Razvojna politika Pravosuđe i unutrašnji poslovi Unutrašnje tržište Politika zapošljavanja i socijalna politika Porezi i carinska unija Istraživanje Trgovina Zajednički istraživački centar Politika konkurencije Politika zaštite životne sredine Budžetska politika Zaštita zdravlja i potrošača Finansijska kontrola Kancelarija za humanitarnu pomoć Ekonomski i finans. U generalnim direkcijama. Kako se na prvi pogled čini da je administrativno-politički aparat EU glomazan. Problem je nedovoljan kvalitet zaposlenih. službe za izdavaštvo i interne revizije itd. saradnju sa zemljama članicama. poslovi Informaciono društvo Preduzetništvo Spoljni poslovi Poljoprivredna politika Politika proširenja Politika ribarstva U okviru "ostalih službi" su organizovani Generalni sekretarijat i pravna služba. Treba istaći važnu činjenicu u vezi finansiranja komunitarne administracije.2% DBP. rashodi administracije su. Iako su budžetske stavke u toku planiranja različito tretirane. 13 12 10 . konkurencija.4. Tako je npr. budžetski limit u periodu 2000-2006. poljoprivreda. provođenje spoljne politike i realizaciju brojnih drugih zadataka. regionalna politika. Veliku odgovornost za ovakvo stanje snose i same države članice. Broj zaposlenih još uvijek ne predstavlja pretjerano finansijsko opterećenje. Direkcije obavljaju zadatke koji su indentični poslovima ministarstava jer je svaka od njih odgovorna jednom komesaru. jer na nivou EU još uvijek nije pronađeno rješenje za obezbjeđenje dovoljog broja stručnih kadrova za efikasniji rad svih tijela. Evropska služba za borbu protiv pronevjera. Dakle. Gornja granica srednjoročnih finansijskih okvira maksimalnih rashoda je strogo limitirana i nje se moraju pridržavati svi nosioci budžetkih aktivnosti. limitiran na 1. zapošljavanje. spoljni poslovi i dr. Ako se analizira struktura finansijskih okvira funkcionisanja EU i sredstva za rad administracije stave u odnos sa planiranim GDP Zajednice dolazi se do zaključka da je riječ o podnošljivim sredstvima za ovu istorijsku etapu njenog razvoja. ostalim dijelovima 13 Komisije i njenim pomoćnim organima su zaposleni administrativni i stručni radnici.27% GDP EU. Ipak. bez kompleksne analize se ne može dati realnija ocjena efikasnosti funkcionisanja komunitarnih institucija.6. budžet.). ove institucije (direktorati i ostale službe) zapošljavale 28. vidljivo je da EU ima razvijenu organizacionu strukturu koja joj omogućava efikasno provođenje strateških ciljeva. sa pravom se postavlja pitanje o troškovima potrebnim za njegovo funkcionisanje? Iako su ti troškovi prema ukupnom outputu EU relativno niski i iznose svega oko 1. god. koji su direktno ili posredno upravljali budžetom od blizu 97 milijardi evra. Nemaju pravo odlučivanja već preciznu izvrčnu ulogu. što se vidi iz tabele 1.11.1958. pored izdataka za poljoprivredu i razvoj konkurentnosti. CICE. služba za prevođenje i 12 konferencije. OLAF. unutrašnje tržište. U okviru ovih službi su organizovani i Eurostat. do 2013.Tabela 1. Ova praksa je uvedena na inicijativu Komisije iako nije predviđena osnivačkim aktima Unije (vidi u tekstu presude od 13. socijalna politika. ukupna budžetska izdvajanja na nivou Zajednice iznose oko 240 evra per kapita. Tako su tokom 2002. a neke i značajno redukovane. Meronic/Haute Autorite. ribolov.5 hiljada zaposlenih službenika.24% GDP. te Evropska grupa za etiku u nauci i novim tehnologijama i grupom savjetnika. koje u nedostatku političke volje još uvijek nisu došle do optimalnih rješenja usmjeravanja najstručnijih kadrova u institucije EU. a oni pojedinačno zaduženi za različite resore kao npr. dok je od 2007. implementaciju velikog broja zajedničkih politika. aff. stavka budžeta koja bilježi kontinuirani rast. god. str. god. 9/56. ekonomska i monetarna pitanja.

vođenju zajedničkih politika i realizaciji spoljnopolitičkih aktivnosti.050 2013 7.720 2011 7.europa. Savjeta Evropske unije i parlamenata zemalja članica EU. evra) 2007 6. Godina iznos (mlrd.Tabela 1. neophodno ih je staviti u odnos sa ukupnim rashodima budžeta EU.02 6. god.56 . neophodno je istaći da su troškovi administracije Unije (pogotovo ako se kompariraju sa ostvarenim društvenim proizvodom koji se realizuje na zajedničkom tržištu) podnošljivi.12 41.01 0. Ne bi trebalo zanemariti da je EU već sada jedan od ključnih svjetskih ekonomskih i političkih aktera što je zasluga centralnih institucija i komunitarne administracije.84 47. slobode.yu Dakle.300 Izvor: http//www. politika-CAP Građanska prava. Na prvi pogled ovaj iznos je izuzetno visok. 1 1 2 3 4 5 6 % 6 38. Ipak. evra) Godina Iznos (mlrd.37 6.4: Rashodi administracije prema finansijskom okviru 2007-2013. god. U cilju povećanja efikasnosti predlažu se različite ideje a jedna od njih je i transformacija Komisije u sekretarijat ili drugi oblik pratećeg servisa Savjeta Evropske unije. Kao u slučaju Evropskog savjeta.38 1. Takvoj slici doprinose i suprostavljeni stavovi u vezi njene uloge u realizaciji projekta stvaranja ujedinjene Evrope. posebno kada se uzmu u obzir zadaci centralnih komunitarnih institucija u izgradnji EU. ali i mišljenja da se Komisija previše birokratizovala i otuđila od realnih komunitarnih problema. da se rad takvih institucija podvrgne kontroli Evropskog parlamenta. bezbjednost i pravda EU kao globalni partner Administracija Kompenzacija UKUPNO Izvor: http://eur-lex. i ovoj instituciji postepeno opada uticaj.ekof. radikalnije promjene postojeće organizacione strukture institucija EU nisu realne. tako i prema državama članicama EU i ostatku svijeta. poljopriv. za razliku od prije nekoliko decenija. da bi se objasnila dimenzija troškova administracije EU.180 2007-2013 50. potrebno je reći da je. ukupni troškovi administracije EU u periodu 2007-2013.5: Rashodi budžeta EU u periodu 2006-2007. god. Međutim.900 2012 7.25 101. Tada se može primjetiti da su oni još uvijek na relativno niskom nivou. Ali.08 Zajedn. Traži se.27 90. treba konstatovati da je ovdje riječ samo o administraciji centralnog nivoa vlasti.5. Ipak.b. Kritičari traže njeno kontinuirano mijenjanje.450 2009 7. kako interno. (u 000 evra) Budžet Budžet Indeks Naziv 2007 2006 2 3 4 5(3/4) Održiv razvoj 44 862 050 35 865 973 125.38 100 54 718 541 1 176 966 7 352 747 6 942 264 444 646 115 497 219 54 579 471 1 162 155 8 093 291 6 604 078 1 073 500 107 378 470 100. jer u članicama još funkcionišu nacionalne administracije.85 105. Rashode budžeta agregirane po ključnim aktivnostima prikazuje tabela 1.680 2010 7.eu/budget/ Iz prethodne tabele se vidi da se troškovi administracije EU kreću u nivou od oko 6% od raspoloživog budžeta.ac. No. I na kraju. kada je uloga Komisije u stvaranju i evoluciji Unije bila veoma značajna. Tabela 1.42 107. planirani su u iznosu od oko 50 milijardi evra. ova institucija bilježila kontinuirani uspon i rast rejtinga. evropesimisti i evrokritičari u svakoj problematičnoj i kriznoj situaciji aktuelizuju rasprave o ovim troškovima.320 2008 6.bg. 11 R.

a poslije izbora provedenih 1979. god. ovo tijelo predstavlja 15 jedinstvenu međunarodnu instituciju a njegovi članovi se biraju direktnim izborima na demokratski način. Evropski parlament ima 198. posebno u fiskalnoj sferi. Tako je 1984. Međutim. god. 15 Prvi direktni izbori za Evropski parlament održani su 1979. gdje je ova institucija ostala bez nadležnosti. god. ukupno 410 poslanika. Ali. potvrđuje izbor Evropske komisije koju može čak i raspustiti odlukom dvotrećinske većine. a manje izvršnu ulogu. 14 iako hijerarhijski visoko pozicionirane. sačinjen nacrt Ugovora o osnivanju EU (poznat kao "Spinelijev plan") ali on nije usvojen iako su njegove ideje realizovane kroz druge komunitarne programe i ugovore. Slijedeće proširenje sa Austrijom. Evropski parlament je prva institucija koja je definisana Ugovorom iz Rima ali ne u današnjem obliku i pod sadašnjim nazivom. savjetodavnog tijela osnovanog 1952. god. god. Poslije proširenja 1973. Sadašnji sastav 17 Evropskog parlamenta broji 736 članova. Zakonodavne ingerencije Parlamenta su limitirane.1. imaju predominantno deklarativnu. Od ukupnog broja jedna trećina članova su žene a izborni proces se odvija po univerzalnim izbornim pravilima. Za tu svrhu se mogu koristiti privremene komisije ili drugi mehanizmi kontrole. Ova visoka institucija je Rimskim ugovorom bila definisana kao Skupština i ovaj naziv 16 je zadržan do 1962. ojačane su i proširene nadležnosti Evropskog parlamenta. Skupština je imala 78 predstavnika a promjene su izvršene rezolucijom Parlamenta 1962. U tom sistemu odlučivanja je i većinska podrška Parlamenta u nekim situacijama neobavezujuća za Savjet Evropske unije ili za Evropsku komisiju. Parlament može istraživati slučajeve korupcije većih razmjera. što ovu instituciju čini jedinstvenom u parlamentarnoj praksi. Treba naglasiti da političke aktivnosti Parlamenta. Za razliku od klasičnih parlamentarnih funkcija ovo tijelo ne bira i podržava vladu mehanizmima parlamentarne većine. Ipak. pa tako npr. god. 12 14 . Evropski parlament ima pravo imenovanja i raspuštanja. kršenje postojećih zakona i propisa ili nenamjenska trošenja sredstava. Evropski parlament participira u potvrđivanju međunarodnih sporazuma ili ugovora o proširenju koje donosi natpolovičnom većinom. ali je i tu u nekim segmentima limitirana. god. 17 Amsterdamskim ugovorom je predviđeno da Evropski parlament može imati najviše 700 poslanika bez obzira na broj članica. Ipak. u oblasti fiskalne politike Parlament posjeduje limitirane nadležnosti dok je njegova uloga u usvajanju i kontroli budžeta značajna. već većinsku podršku obezbjeđuje od pitanja do pitanja. a kasnije i Ugovorom iz Masrihta. god. Članovi Evropskog parlamenta se biraju na period od 5 godina. EU27 ima 736 poslanika. uticaj Parlamenta je ipak optimalno dimenzioniran i smješten u veoma složene i fleksibilne ustavno-pravne okvire. Ovo ukazuje na složene procedure odlučivanja Evropskog parlamenta. Grčke i Portugala u Uniju povećao na 518. Važno je naglasiti da Evropski parlament u koordinaciji sa Savjetom Evropske unije odlučuje o nekim zakonodavnim i budžetskim pitanjima. Ugovor iz Nice ovaj broj povećava na 732. Odluka o direktnim izborima donešena je na Samitu u Parizu 1974. god. Poslije 1984. mnogo važnija uloga Parlamenta je svedena na lansiranje političkih inicijativa i strategija u cilju jačanja integracionih procesa. Švedskom i Finskom povećava broj poslanika na 626. a njena primjena odložena za pet godina. kada je promijenjen naziv u Evropski parlament. 16 Evropski parlament je nasljednik Skupštine EZUČ. broj poslaničkih mjesta raste na 434 da bi se poslije ulaska Španije. god.4. Kao izabrano tijelo Evropski parlament je odmah po uspostavljanju počeo predlagati fundamentalne prijedloge. Jedinstvenim evropskim aktom. uvažavajući da je ovo specifična razvojna etapa EU i da su sile divergencija među članicama i kandidatima za prijem snažne. Dakle. Evropski parlament Evropski parlament je visoki zakonodavni organ Evropske Unije. Parlament može imenovati i ombudsmana sa istražnim nadležnostima koji može razmatrati žalbe svih institucija EU izuzev Suda pravde i Suda prve instance. posebno u demokratskoj kontroli komunitarnih aktivnosti. dok 2008. ali još uvek nije postao glavno zakonodavno tijelo. Tako npr.

To ne iznenađuje ako se zna da su političke partije koje funkcionišu na cijeloj teritoriji EU ili njenom većem dijelu snažni integracioni i kohezioni faktori 18 Na izborima pravo glasa je imalo blizu 380 milona evropljana koji su birali 736 poslanika Parlamenta.6. na kojima su 18 učvršćene konzervativne i desne političke opcije što neki analitičari tumače i kao trijumf evroskepticizma. 13 .7. ne po nacionalnoj matrici. vidi da ekonomski razvijenije zemlje i osnivači Zajednice imaju i najveći broj članova Parlamenta čime se želi sačuvati kontinuitet evropskih integracija. tako da se odlučivanje u ovom domu usložnjava.Tabela 1. 2009. U tabeli 1.) Politička grupacija Evropska narodnjačka partija-Evropske demokrate Partija evropskih socijalista Savez liberala i demokrata za Evropu Unija za Evropu nacija Evropski zeleni-Evropski slobodni savez Evropska ujedinjena ljevica-Nordijska zelena ljevica Nezavisnost i demokratija Nepriključeni članovi Izvor: Evropski parlament Br.) Zemlja članica Njemačka Francuska Italija V. prikazane su ključne političke grupacije koje egzistiraju u Evropskom parlamentu: Tabela 1. god. sa ovom raspodjelom nisu zadovoljni osnivači niti novoprimljene članice jer stalno širenje Unije dovodi do teritorijalnih disperzija glasova.6: Članovi Evropskog parlamenta po zemljama članicama (2008. Član. Irska Litvanija Letonija Slovenija Kipar Estonija Luksemburg Malta Broj članova 19 18 18 14 14 14 13 13 9 7 6 6 6 5 Iz prethodne tabele je vidljivo da su dvije vodeće političke grupacije u Evropskom parlamentu Evropska narodnjačka partija-Evropske demokrate i Partija evropskih socijalista. Situacija postaje još kompleksnija kada se članovi Parlamenta svrstaju prema političkim afinitetima.7: Političke grupacije u Evropskom parlamentu (2008. Podršku multi-nacionalnom pristupu u koncentraciji stranaka i poslaničkih mandata pružio je i Ugovor iz Mastrihta. nego prema pripadnosti političkoj opciji i transnacionalnim političkim grupama. Ali. U Evropskom parlamentu poslanici se grupišu. Ove dvije grupacije nikada nisu mogle pojedinačno imati natpolovičnu parlamentarnu većinu. Britanija Španija Poljska Rumunija Holandija Belgija Češka R. Parlamenta 284 215 103 44 42 41 24 32 Broj članova 99 78 78 78 54 54 35 27 24 24 24 24 24 Zemlja članica Švedska Austrija Bugarska Finska Danska Slovačka R. god. juna. Ovakva politička situacija se ponavlja u skoro čitavom periodu postojanja Parlamenta. god. Grčka Mađarska Portugal Izvor: Evropski parlament Iz tabele se 1. Posljednji izbori za Parlament su održani 7.

Komisija za slobode. Godišnje zasjedanje se održava svakog drugog utorka mjeseca marta. Parlament servisira generalni sekretarijat koji je lociran u Luksemburgu. obrazovanje i medije. s tim da takvu proceduru propišu Savjet Evropske Unije i Evropski parlament. 14 . Ovo je stvorilo problem funkcionisanja ovog visokog tijela. Kada je riječ o načinu izbora. Komisija za prava žena. tehnološki razvoj i energetiku Komisija za razvoj i saradnju Komisija za saobraćaj i veze Komisija za ekologiju. zbog protivljenja Velike Britanije ovaj koncept se ne realizuje. U radu Evropskog parlamenta se ispoljavaju političke razlike koje se prenose i na rad komisija i ostalih tijela. Komisija za kulturu. Rimski i Amsterdamski ugovori predviđaju jednoobrazne procedure u izborima za članove Parlamenta. čime se u procesu odlučivanja povećava transparentnost i efikasnost rada. Poslanici se biraju na pet godina i imaju političku pripadnost. Komisija za žalbe. Ove političke grupe imaju vlastite sekretarijate. ali kako je već rečeno. direktorata i predstavnika Računovod-stvenog Suda ili Suda pravde. prava građana i unutrašnje poslove. Mjesto zasjedanja Evropskog parlamenta je Strazbur. niti biti član organa upravljanja komunitarnim fondovima nastalim realizacijom Osnivačkih ugovora. poslanik ne može biti član Ekonomskog ili Socijalnog komiteta Unije. bezbjednosnu i odbrambenu politiku. Komisije prema potrebi. riječ je o širokom spektru ograničenja. u skladu sa univerzalnim izbornim pravilima. Dakle. Takođe. Komisija za određivanje. Evropski parlament posebno afirmiše rad komisija koje pripremaju prijedloge i radne materijale za plenarne i godišnju sjednicu. god. No. najmanje 25 članova Parlamenta iz sedam zemalja. komiteta. Međutim. ali su problemi riješeni Ugovorom iz Edinburga. Nerijetko se pribjegava formiranju privremenih komisija ili potkomisija zaduženih za elaboraciju specifičnih tema.Zajednice i komunitarne ideje. Oni se ne mogu pozivati na pravo imuniteta u slučajevima kada budu uhvaćeni u nekom krivičnom djelu. Da bi se formirala politička grupa neophodno je obezbijediti 20 poslanika iz 6 zemalja. a definitivna opredjeljenja potvrđena Ugovorom iz Amsterdama kojim se Strazbur inauguriše u parlamentarni centar ujedinjene Evrope. monetarna i komisija za industrijsku politiku Budžetska komisija Komisija za budžetsku kontrolu Komisija za spoljne ekonomske odnose Komisija za regionalnu politiku Komisija za poljoprivredu i razvoj sela Komisija za ribarstvo Komisija za istraživanje. omladinu. a od juna 2009. člana Administrat-ivnog savjeta itd. od kojih je najvažniji princip slobode javnog mišljenja i glasanja. U ovom gradu se održava dvanaest plenarnih sjednica a vanredne se održavaju i u Briselu. Komisija za ustavna pitanja. Poslanik ne može biti zaposlen u Evropskoj investicionoj banci ili sličnim institucijama. poslanici imaju prava na imunitet i druge privilegije. Sljedeći pregled razvrstava komisije Evropskog parlamenta prema ekonomskom i neekonomskom karakteru njihove djelatnosti. države članice slobodno određuju demokratsku proceduru po kojoj će izabrati svoje poslanike u Evropski parlament. Komisija za prava građana. Komisija za radna i socijalna pitanja. Komisije Evropskog parlamenta ekonomskog i subekonomskog karaktera: Ekonomska. Posebna pažnja je posvećena sukobu interesa i inkopatibilnosti funkcija kao što su funkcije člana vlade države članice. I Ugovor iz Masrihta predviđa mogućnost jednoobraznih izbora. Kao i u uobičajenim situacijama parlamentarne demokratije Evropski parlament može oduzeti poslanički imunitet. Ovo tijelo ima ovlašćenje da između poslanika izabere Predsjednika i predsjedništvo koje zatim bira generalnog sekretara Evropskog parlamenta (koji koordinira i usmjerava rad službi i pomoćnih tijela). zdravstvo i zaštitu potrošača Komisije Evropskog parlamenta neekonomskog karaktera: Komisija za spoljna pitanja. verifikaciju imenovanja i imuniteta. članova komisija.

god. Dakle. izazvalo veliku krizu u Zajednici. nadležnost Parlamenta u oblasti budžeta je svedena na odlučivanje o tzv. god. Parlament većinom glasova ili kvalifikovanom većinom od dvije trećine glasova može 19 odbaciti budžet. U Mastrihtu je ovaj postupak proširen na 21 određena pitanja iz domena rada Evropskog sistema centralnih banaka. izuzev kad je riječ o pristupanju novih država članica. zbog pomoći slabije razvijenim članicama. istraživanju. Postupak uspostavljen JEA omogućava Skupštini Zajednica pravo veta i dostavljanje amandmana. Ali. kohezionih fondova. članovi Evropskog parlamenta mogu postavljati pitanja Evropskoj komisiji i Savjetu Evropske unije. U obavezne troškove ulaze izdaci za finansiranje poljoprivrede i rashode koji se u budžetu javljaju kao recidivi Osnivačkih ugovora i o njima odlučuje Savjet Evropske unije. vidljivo je da većina pripada grupi koja se bavi ekonomskim ili subekonomskim temama. 21 Ustanovljena 1994. već je riječ o tome da Skupština ima ingerencije odlučivanja o prijedlogu izglasavanja nepovjerenja Evropskoj komisiji. Izvještaj je razmatran 1998. Ovo je instrumentarij demokratske kontrole i ravnoteže političkog sistema Unije. zaštiti životne sredine. profesionalnoj obuci. Fondovi imaju cilj smanjiti razlike u nivou razvijenosti zemalja EU i olakšati im pristup u EMU. Već je rečeno da se u slučaju sumnje u korupciju ili nenamjenskog trošenja mogu konstituisati privremena tijela. god. Ugovor iz Mastrihta ustanovljava i postupak zajedničkog odlučivanja koji se odvija u nekoliko faza. Parlament kontroliše Komisiju i Savjet preko različitih izvještaja o njihovom radu ili preko peticija po različitim pitanjima funkcionisanja Unije. i njegovo neprihvatanje (zbog zloupotraba i nepravilnosti) je tokom 1999. pripada pravo naknadne ocjene i kontrole prihvatanjem ili neprihvatanjem izvještaja o 20 izvršenju budžeta koji podnosi Evropska komisija. Evropski parlament je odbacio budžet 1980. one se najčešće obavljaju sa Savjetom Evropske unije onda kada je to predviđeno Osnivačkim ugovorom. Kada su u pitanju konsultacije. što obezbjeđuje kontrolu. Davanje saglasnog mišljenja omogućava Evropskom parlamentu pravo veta u slučaju kada je saglasnost uslov za odluke Savjeta Evropske unije. Tehnički. Dalje. Evropski parlament nije prihvatio izvještaj Evropske komisije o izvršenju budžeta 1996. god. i 1985. saobraćaj. zakonodavna uloga se vrši konsultacijama. životnoj sredini. što su "omogućile" odredbe Ugovora iz Mastrihta. Najčešće se primenjuje u odlučivanju u oblasti uređenja unutrašnjeg tržišta ali nije rijetka upotreba i u slobodi kretanja radne snage. što je našlo mjesta i u Ugovoru o Evropskoj uniji. zdravstvu te obrazovanju i kulturi. Parlament može formirati i interparlamentarne delegacije koje komuniciraju sa parlamentima drugih zemalja. postoji limitiranost Parlamenta u sektoru budžetskih nadležnosti. Iako nema ovlašćenje za donošenje godišnjih odluka o budžetskim prihodima i rashodima. Mastrihtom je proširen postupak saradnje na nove oblasti kao što su odluke o Evropskom socijalnom fondu. To je i razumljivo jer se najveći broj institucija EU bavi pitanjima iz ekonomske i subekonomske sfere.Iz pregleda se uočava heterogenost komisija. god. transparentnost i političku ravnotežu u cilju efikasnijeg funkcionisanja komunitarnih institucija. Ovo stanje je objašnjivo činjenicom da se evropske zemlje nalaze u procesima dominantno ekonomskih integracija. zabrani diskriminacije na nacionalnoj osnovi itd. Ugovor iz Amsterdama afirmiše upotrebu ovog postupka na socijalnu politiku. Parlament ima karakteristike medijatora ili ombudsmana. Parlamentu dakle. Ipak. Tada Savjet Evropske unije i Evropska komisija moraju predložiti novi prijedlog budžeta. Građani Unije mogu ulagati žalbe na rad zajedničkih institucija. te međunarodnim institucijama i organizacijama. uslovima rada. istraživanju i razvoju. neobaveznim troškovima. Saglasno mišljenje se donosi većinom glasova Skupštine Zajednica. transportu. Evropski parlament ima važne ingerencije nad Evropskom komisijom i Savjetom Evropske unije kada je riječ o političkoj kontroli. saradnjom. Ugovor iz Nice proširuje postupke zajedničkog odlučivanja na industrijsku politiku i neka pitanja građanskog prava. Ovdje se ne radi samo o izglasavanju članova Evropske komisije. evropsko državljanstvo. zajedničkim odlučivanjem i usaglašavanjem mišljenja. nekih međunarodnih ugovora i unifikacije izbornih pravila za Evropski parlament. 20 19 15 . Konačno. god. transevropskim mrežama. prevare i dr.

Carinska saradnja. Zdravstvena zaštita. Iz prethodnog pregleda se uočavaju ključni pravci evolucije EU. Locirana su u dva perioda. Amsterdamskim ugovorom zajedničko odlučivanje ove dvije institucije se znatno proširuje slijedećim pitanjima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Regionalni razvoj. Transparentnost. Statistika. Zapošljavanje i socijalna politika. Državljanstvo. Saobraćaj i proširenje nadležnosti u oblasti transevropskih mreža. Dinamičnost i raznovrsnost zajedničkog odlučivanja Parlamenta i Savjeta najbolje govore o ovom važnom periodu za njen opstanak i stvaranju pretpostavki za nastavak integracionih procesa. Istraživanje i razvoj. god. nastanjivanja i nostrifikacije diploma. Sloboda kretanja radne snage. 16 . sloboda nastanjivanja i zabrana nacionalne diskriminacije. kultura i zdravstvo.Evropski parlament sa Savjetom ministara zajednički odlučuje o pitanjima koja su izuzetno značajna za funkcionisanje i razvoj EU. Slobodno pružanje usluga na zajedničkom tržištu. borba protiv prevara i zaštita podataka. Transevropske mreže. poslije početka primjene Ugovora iz Mastrihta. Prvi se odnosi na zajedničko odlučivanje od 1993. gdje spadaju: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Usaglašavanje zakonodavstva za regulaciju unutrašnjeg tržišta. Pitanja iz oblasti zaštite životne sredine iz nadležnosti EU. Zaštita potrošača. Obrazovanje. Dugoročni programi istraživanja.

" odnosno ova institucija EU 22 aktivno participira u kreiranju komunitarnog pravnog sistema federalnog tipa. Sud pravde evropskih zajednica 1.: Simplificirana shema odlučivanja u EU 1. U tim situacijama nije potrebno prihvatanje nadležnosti ovog suda od strane država članica. 1993. Kao vrhovni promoter i čuvar komunitarnog prava Sud svoju poziciju afirmiše filozofijom federalizma. Les organisations internationales. Slika 1. Evropski sud pravde Sud pravde evropskih zajenica. Armand Colin. Sud ima tri osnovne nadležnosti. 22 Vidjeti više u: P. Konačno.8. ili Evropski sud pravde je vrhovna sudska institucija EU.8.5. Ova činjenica je posebno važna zbog toga što je Unija veoma složena i dinamična državno-pravna integracija čiji razvoj nije moguć bez obimnog zakonodavstva i svih oblika regulacije. Zbog toga je i dobio epitet Vrhovnog suda "potencijalne evropske federacije. 17 .Simplificirana šema načina odlučivanja prikazana je na slici 1. Sud je nadležan za pružanje pomoći nacionalnim zakonodavstvima. Moreau Defarges.5. Ovaj organ Zajednice zasjeda u Luksemburgu i nadležan je u svim slučajevima predviđenim Osnivačkim ugovorima. Drugu determiniše uloga krajnje instance u Zajednici koja se odnosi na rješavanje sudskih sporova. Prva obaveza se odnosi na zakonito provođenje Ugovora i drugih regulativa EU. On ima krucijalnu ulogu u razvoju evropskog prava.

18 . 25 Ove odredbe su regulisane članom 220. on ima petnaest članova koji se biraju na mandatni period od šest godina od strane Savjeta Evropske unije. 26 U literaturi se mogu naći i sinonimi Evropski revizorski sud ili Evropski finansijski sud. Ipak. praksa je pokazala da su sve dosadašnje sudije vodile porjeklo iz zemalja članica. Ugovora. 24 takvi slučajevi idu pred Sud pravde. Pravni sporovi između država članica ili sporovi članica sa institucijama EU se iznose pred Evropsku komisiju i ukoliko se ne mogu pronaći rješenja. Računovodstveni sud raspolaže drugim širokim ovlašćenjima. O nekim aspektima pravnog položaja ovog suda govori činjenica da njegovi akti ne mogi biti predmet tužbe za poništaj pred Sudom pravde evropskih zajednica.). tako i sudije Suda pravde evropskih zajednica uživaju zakonom propisane privilegije i imunitete. Ugovor je. Ovaj sud je ustanovljen Briselskim ugovorom 1975. ova institucija kontroliše zakonitost prihoda i rashoda Zajednice uvidom u desetine hiljada finansijskih operacija. Sudije i advokati moraju biti stručne i nezavisne ličnosti koji se uz prethodni 23 dogovor sa vladama članica imenuju na mandatni period od šest godina. Prema Ugovoru iz Amsterdama. posebno u antimonopolskoj regulativi i trgovinskom zakonodavstvu. Evropski sud pravde je krajnja instanca razrješavanja sporova. između ostalog. fizičkog ili pravnog lica koje upravlja komunitarnim fondovima može izvršiti provjeru "na licu mjesta". Evropski računovodstveni sud Ovaj sud je najmlađa i jedna od najautoritativnijih institucija EU. Sud zasjeda plenarno i u vijećima od po tri. Ako dođe do spora među članicama oko povrede Ugovora. u EU27 Sud ima 27 sudija. Kao i komesari ili poslanici. Njihov mandat može biti obnovljen. Ingerencije Prvostepenog suda su rezervisane za sporove između institucija EU i firmi.6. sadržavao reforme budžetskih procedura i proširenje nadležnosti Skupštine iz Strazbura. U suprotnom tužba se predaje sudu. Evropski sud pravde i Prvostepeni sud. tužba zbog neispunjenja obaveza i postupak (tužba) za utvrđivanje vanugovorne odgovornosti. Ugovora iz Nice. postupak (tužba) za poništenje akta. polovina sudija se bira već poslije tri godine. Preko "izjave o tačnosti računa i zakonitosti i regularnosti obavljenih poslova" Računovodstveni sud dostavlja Evropskom parlamentu i Savjetu Evropske unije na uvid regularnost poslovanja računa institucija i organa koje je osnovala EU. tužba radi izostanka. Sud participira u proceduri usvajanja izvještaja Evropske komisije o izvršenju budžeta pred Strazburškom Skupštinom i konsultuje se po relevantnim finansijskim i budžetskim pitanjima Zajednice. Evropskom sudu pravde je pridružen Prvostepeni sud sa primarnim ciljem rasterećenja Suda pravde. Pred Sudom pravde evropskih zajednica mogu se voditi sljedeće vrste sporova: prethodno (prejudicijelno) pitanje. U instituciji je zaposleno 23 24 26 Da bi se izbjegla izmjena cjelokupnog sudijskog kadra na kraju mandatskog perioda. Sud ima i opšte pravobranioce (u EU25 je bilo osam nezavisnih advokata-pravobranilaca). Računovodstveni sud ima pravo kontrole fondova Zajednice (kojima upravljaju spoljni organi) i Evropske investicione banke. trebaju osigurati tumačenje i primjenu ovog Ugovora. Kod ovog suda je veoma važna brzina odlučivanja. a stupio je na snagu 1977. 1. Dakle. zbog očuvanja svoje nadležnosti. Komisija mora dati odgovor najkasnije do tri mjeseca. Stranke koje izlaze pred Sud pravde moraju imati zastupnike a odluke koje Sud donosi mogu biti u obliku presuda ili ordonansi. jer kod svakog komunitarnog ili nacionalnog organa. Aktima EU nisu predviđene bilo kakve restrikcije u vezi nacionalne pripadnosti zaposlenih u Sudu pravde. god. pet ili jedanaest sudija (veliko vijeće). Tajnim glasanjem Sud pravde imenuje sekretara i sekretarijat na mandatni period od šest godina. u EU25 ih je bilo 25 itd. Sjedište Evropskog računovodstvenog suda je u Luksemburgu. tek po potpisivanju Ugovora iz Mastrihta. pokreće postupke za poništaj akata. što je posebno regulisano odjeljkom 5. svaki u okviru sopstvene 25 nadležnosti. Odlukom Savjeta Evropske unije iz 1988. Ugovor Računovodstvenom sudu proširuje ovlašćenja u istrazi. Pored njih. sprovođenja ugovora i implementacije regulative na cijelom području Unije. Iako nije klasični pravosudni organ. što ukazuje na kvazisudsku ingerenciju Komisije. Zadatak suda je kontrola stanja cjelokupnih prihoda i rashoda Zajednice. Čak je Ugovorom iz Amsterdama ovom sudu dozvoljeno da. Formacijski. god. jer nema nikakva pravosudna ovlašćenja (shodno tome nema pravo gonjenja).U svom sastavu Sud pravde ima po jednog sudiju iz svake zemlje članice (tako npr. Računovodstveni sud postaje institucija Evropske unije. Međutim.

Zbog svega navedenog. borba protiv nezaposlenosti i inflacije sve više zaokupljaju vlade svih zemalja. Komitet je organizovan u sekcije koje razmatraju različite teme. kako zbog širenja i ulaska novih država čija računovodstvena praksa još uvijek nije na nivou najviših evropskih standarda. iz fondova i programa predpristupne pomoći "povukla" 261 milion evra (97% odobrenih sredstava). Kao i drugi visoki funkcioneri Unije. Pored ovoga. Dakle. 1. monetarne i fiskalne politike. Dovoljno je ukazati na samo nekoliko činjenica da bi se uočio veliki značaj ekonomske komponente evropskih integracija i uloga Ekonomskog i socijalnog komiteta u integracionim procesima. Ostale institucije EU 1. 27 Hrvatska je npr. kulture. Kontrola korišćenja prepristupnih fondova je izuzetno značajna aktivnost EU. Kao i u slučaju Evropskog računovodstvenog suda nestabilnost na globalnom nivou i pogoršanje makroekonomske i socijalne situacije u EU dodatno utiču na rast autoriteta Komiteta. Uloga Suda će i u budućnosti sve više jačati. konsultuju Ekonomski i socijalni savjet. Na ta pitanja je sve teže pronaći pravovremene i efikasne odgovore. socijalnu politiku. zanatlija. drugu radnici a treću grupu čine predstavnici ostalih aktivnosti (interesne grupe). Izbor članova Ekonomskog i socijalnog komiteta se vrši na period od četiri godine uz mogućnost reizbora.7.1. Sredstva se usmjeravaju za tačno određene namjene i izvršenje tačno definisanih nacionalnih makroekonomskih ciljeva. Stagnacija privrednog rasta. Prosječna iskorišćenost fondova EU od strane ostalih tranzicionih zemalja je iznosila oko 69%. Realno je očekivati 27 njegovu dalju ekspanziju i rast uticaja. Komitet je podijeljen u tri grupe. najviši organi Unije imaju obavezu da u oblasti ekonomsko-socijalne kohezije.petnaest šefova kabineta i isto toliko atašea a ukupno je zaposleno oko 500 radnika. god. Kao jedno od najstarijih konsultativnih tijela Komitet ima epitet druge evropske skupštine. Ugovora iz Nice. ne iznenađuje spoznaja da značaj ovog konsultativnog organa. Osnovni zadatak ovog komunitarnog organa je pružanje stručne pomoći Evropskoj komisiji. Ugovor iz Mastrihta je Ekonomskom i socijalnom komitetu omogućio da zasjeda na sopstvenu inicijativu (prije Mastrihta pravo na sazivanje su imali isključivo Savjet Evropske unije i Evropska komisija). kontinuirano raste. Ukoliko se ne ispoštuje ovakva procedura Evropski sud pravde može poništiti takve odluke. Prvu čine poslodavci. Njihov zadatak je stručna analizira određenih pitanja o kojima se odlučuje na Savjetu Evropske unije ili Evropskoj komisiji.7. Računovodstveni sud je jedna od najmlađih institucija EU kojoj raste rejting i uticaj. Tako postoje sekcije za industriju. Ekonomski i socijalni komitet Ekonomski i socijalni komitet je konsultativni organ ustanovljen Rimskim ugovorom a definitivno učvršćen članom 257. 19 . To neminovno proširuje interese državnih institucija prema dodatnoj finansijskoj kontroli u čemu je uloga Evropskog računovodstvenog suda izuzetno značajna. članovi ovog suda imaju određene privilegije i pravo na imunitet. Ugovor iz Nice omogućava Sudu da formira vijeća u cilju usvajanja pojedinih izvještaja. koji najvišim komunitarnim institucijama približava razne profesionalne društvene grupe. poljoprivrednika. nove tendencije na globalnim finansijskim tržištima (apostrofira se aktuelna finansijska kriza) dodatno motivišu Sud u realizaciji aktivnosti iz njegove nadležnosti. uglavnom iz ekonomske i socijalne problematike. te da utvrdi interna pravila ponašanja pravilnikom koji odobrava Savjet Evropske unije kvalifikovanom većinom. obrazovanja. predstavnici društvenih djelatnosti i mnogi drugi. ali i zbog kontinuiranog rasta makroekonomskih agregata i pokazatelja EU. Početkom milenijuma Komitet je imao 222 člana a ukupan broj zaposlenih je iznosio oko 700. zdravstva. zapošljavanja. trgovaca. Globalna kriza vodi ka novoj ulozi moderne kapitalističke države koja interveniše ogromnim finansijkim sredstvima prema finansijskim tržištima i sektoru realne ekonomije. pa se od ovog stručnog organa očekuju najbolji prijedlozi prema institucijama EU. a po potrebi i ostalim tijelima EU. Sfera ekonomije i socijalni sektor će u bližoj budućnosti postati najosjetljiviji segment društvene strukture i društvenih odnosa. poljoprivredu itd. do polovine 2006. Rad Komiteta je nezavisan u odnosu na druge institucije Unije. Tako se povećava finanijska osnova koja je predmet kontrole ove institucije. ali podliježu strogim pravilima sukoba interesa i obavezi nepristrasnosti u obavljanju poslova. transevropskih saobraćajnica i dr. U Komitet ulaze predstavnici proizvođača.

Ekspanzija regionalne politike kao fundamentalne zajedničke politike i kontinuirani rast subvencija koje se iz različitih izvora troše na regionalni razvoj ovom Komitetu daju sve veći značaj. Amsterdamski Ugovor je proširio i neke interne nadležnosti. Tako Komitet može autonomno donositi svoj unutrašnji pravilnik bez odobrenja Savjeta Evropske unije. Belgija Mađarska Portugal Švedska Bugarska Austrija Slovačka Danska 12 12 12 12 12 12 12 9 9 Finska Litvanija Irska Slovenija Letonija Estonija Kipar Luksemburg Malta 9 9 9 7 7 7 6 6 5 Izvor: Ugovor iz Nice.7. Komitet regiona Komitet regiona je savjetodavno tijelo odgovorno za rješavanje pitanja iz domena regionalne politike i regionalnog razvoja Evropske unije. 83-84. saobraćajnu politiku i zaštitu životne sredine. str. Po odredbama tog akta Komitet regiona se obavezno konsultuje u oblastima gdje postoje ili se mogu uočiti neposredni regionalni interesi. Ugovor iz Amsterdama proširuje nadležnost Komiteta. obrazovanja. Riječ je najčešće o radu kohezionih i strukturnih fondova. zdravstva.2.Broj glasova u Ekonomsko socijalnom komitetu nije podijeljen prema stvarnoj ekonomskoj snazi zemalja članica. Broj glasova u Komitetu regiona nije podijeljen prema regionalnim parametrima (gradacija po ovom principu je kompleksna). p. Ugovor o Evropskoj uniji predviđa da se ove funkcije obavljaju samostalno i u opštem interesu Zajednice. transevropske mreže. Komitet je ustanovljen Ugovorom iz Mastrihta. Britanija Francuska Italija Španija Poljska Rumunija Holandija Grčka EU 27 24 24 24 24 21 21 15 12 12 344 Češka Rep. Imenuje ih Savjet Evropske unije a na prijedlog država članica. pitanja o kojima raspravlja Komitet posmatraju se u kontekstu unapređenja komunitarnih ideja i razvoja zajedničkog evropskog tržišta. pitanjima funkcionisanja energetskog sektora. Kao i Ekonomski i socijalni komitet i Komitet regiona predstavlja tijelo čija je uloga u evropskim integracijama i sistemu komunitarnih institucija u stalnom usponu. pa je ovo komunitarno tijelo neophodno kod usaglašavanja. (Treaty of Nice. već odgovara strukturi Ekonomsko socijalnog savjeta. 1. kulture. Obavezno konsultovanje Komiteta se proširuje i na socijalnu politiku. U tabeli 1.9: Pregled glasova članica EU u Ekonomsko socijalnom komitetu Njemačka V. Bez obzira na parcijalne interese vlada zemalja članica. Komitet će i u budućnosti imati značajnu ulogu u predlaganju ekonomskih i socijalnih mjera. telekomunikacija. profesionalno usavršavanje. zapošljavanje. Zahvaljujući afirmaciji regionalne politike Komitet regiona zauzima sve značajniju poziciju u strukturi konsultativnih komunitarnih tijela.9 je prikazan broj glasova ovog komunitarnog tijela za EU27: Tabela 1. birani na mandatni period od četiri godine. tako i rješavanjem problema proizašlih iz vanrednih kriznih situacija. U njegovom sastavu se nalaze predstavnici regionalnih i lokalnih tijela. kako redovnim servisiranjem osnovnih komunitarnih institucija. U tabeli 1.) Sastav Komiteta ukazuje na želju njegovih kreatora da se u punoj mjeri afirmiše princip koncensusa.10 prikazan je broj glasova ovog komunitarnog tijela za EU27.83-84. ruralnog razvoja i dr. Uticaj mu raste i zbog kontinuiranog širenja Zajednice. koordinacije i harmonizacije interesa "starosjedilaca" i zemalja koje ulaze u EU. 20 .

1. god. Administrativni savjet. kredita i zaključenja ugovora. "trećeg svijeta.) Sastav članova Komiteta regiona. Savjet guvernera okuplja ministre koje postavljaju države članice EU (jedan ministar iz svake države). Podrška investicijama u funkciji afirmacije unutrašnje i spoljne politike EU. Taj pristup unapređuje komunitarnu ideju. Belgija Mađarska Portugal Švedska Bugarska Austrija Slovačka Danska 12 12 12 12 12 12 12 9 9 Finska Litvanija Irska Slovenija Letonija Estonija Kipar Luksemburg Malta 9 9 9 7 7 7 6 6 5 Izvor: Ugovor iz Nice. Ciljevi Evropske investicione banke se mogu sistematizovati prema sljedećim sektorima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Podrška programima uravnoteženog razvoja zajedničkog tržišta. Savjet guvernera ima ključnu ulogu u odlučivanju. Podrška programima od zajedničkog interesa za veći broj država članica EU. (Treaty of Nice. U organizacionoj strukturi banke dominiraju Savjet guvernera." Davanje finansijskih pozajmica državama kandidatima za pristupanje EU. posebno u regionalnom razvoju.3. 83-84. Banka svoje aktivnosti usmjerava na ravnomjerni razvoj zajedničkog tržišta i daje važan doprinos jačanju ekonomske kohezije. Njeno sjedište je u Luksemburgu. osnivanjem Evropske ekonomske zajednice (EEZ). Regionalna politika i regionalni razvoj će i u budućnosti EU imati veliki značaj. tačnije. Davanje pozajmica za razvojne projekte u manje razvijenim regionima EU. Ugovorom iz Rima. protokolom koji je bio sastavni dio aneksa ovog Ugovora. odmah iza najviših tijela EU. koji ima ekskluzivnu nadležnost za finansijske operacije donosi konačne odluke o davanju garancija. Njega čini 25 članova i 13 zamjenika koji su nezavisne i kompetentne ličnosti 21 .7. Stimulisanje politike zapošljavanja pozajmicama (Amsterdamski Ugovor) i razvoj malih i srednjih preduzeća. uobičajenu za odlučivanje u bankama nacionalnog ili komercijalnog značaja. Potrebno je naglasiti da se regionalni pristup u organizaciji Zajednice razvio u specifičnu komunitarnu doktrinu (npr.83-84. Finansijske transakcije koje doprinose razvoju zajedničkog evropskog tržišta ili redukciji regionalnih razlika itd. Evropska investiciona banka (EIB) ima svojstvo pravnog lica. te Administrativni savjet i Upravni komitet. str. Obezbeđenje finansijskih sredstava za pomoć regionalnom razvoju. On donosi opšte smjernice kreditne politike i ciljeve harmonizovane sa razvojem zajedničkog evropskog tržišta. Ugovor o Evropskoj uniji daje Evropskoj investicionoj banci visoku hijerarhijsku poziciju među kumanitarnim institucijama. Garantovanje vraćanja kredita koje uzima EU. Evropska investiciona banka Evropska investiciona banka (EIB) je ustanovljena 1957. smanjenju regionalnih razvojnih disproporcija itd. kao i u slučaju Ekonomsko socijalnog komiteta ukazuje na neophodnost pune koordinacije i usklađivanja regionalnih interesa u rješavanju problema iz njegove nadležnosti.Tabela 1.10: Pregled glasovi članica EU u Komitetu regiona Njemačka V. ideje o "Evropi regija"). p. Garantovanje za isplatu pomoći zemljama tzv. Britanija Francuska Italija Španija Poljska Rumunija Holandija Grčka EU 27 24 24 24 24 21 21 15 12 12 344 Češka Rep. Ovaj organ vrši monitoring izvršenja tih ciljeva i drugih direktiva.

Forsiranjem zajedničkih politika EU. Kao preko noći. a posebno zajedničkog tržišta i regionalnog razvoja. infrastruktura. ali i srednje razvijenih i malih država. EIB je plasirala sredstva u ukupnom iznosu od 47.11. 2008. god.8 milijardi evra za projekte realizacije ciljeva zajedničkih politika. (godišnje u u 2009. daje za pravo onima koji ovu važnu komunitarnu instituciju tretiraju kao netržišnu organizaciju. klimatske promj. Prag. god. Upravni komitet je zadužen za servisiranje redovnih dnevnih poslova. (godišnje u milijardama evra) milijardama evra) Mala i srednja Preduzeća Energija. Procjena o obimu dodatnih investicija proizilazi iz činjenice da se ukupno efektuirane investicije kreću u iznosu koji je oko pet puta veći u odnosu na finansiranje od strane banke. Poslednji krizni događaji na svjetskoj ekonomskoj sceni su doprinijeli dodatnoj afirmaciji EIB. kakve li ironije. kapitalističke privrede spašavaju od 28 mogućeg privrednog sloma. investicije u energetiku. Konvergencija 3.5 36 10 28 Češki premijer Vaclav Klaus je izjavio da državna podrška bankama "sahranjuje" kapitalizam i na mala vrata vraća socijalizam.11 prikazani su podaci o planu ulaganja EIB koji je usklađen sa potrebama EU u prevazilaženju ekonomske i finansijske krize.4 milijarde evra ili 87% sredstava. Dio dodatnih kredita će se usmjeriti u podršku zemljama Centralne i istočne Evrope za rješavanje problema konvergencije i rast rezervi. postoje i druge opasnosti koje proističu iz činjenice da se prvobitna namjena EIB u izmijenjenim društveno-ekonomskim okolnostima može transformisati u amortizera postojećih problema. Ova banka se ne može smatrati komercijalnom bankom. god. god. državna intervancija više nije "bauk" već postaje realnost. karakteristični su po finansijskim intervencijama nacionalnih vlada vodećih ekonomskih sila. Evropska investiciona banka će i u budućnosti predstavljati jednu od ključnih institucija zaduženih za implementaciju komunitarnih politika. Preko njih (a to EIB jeste) vlade mogu efikasnije rješavati nagomilane ekonomske probleme alokacijama sredstava prema sektorima i akterima koji će polučiti najbolje ekonomske i socijalne efekte. Međutim. infrastrukturu. čak i neminovnost kojom se. biti povećan za oko 30% u odnosu na nivo iz 30 prethodnih godina. što svakako nije bio osnivaćki cilj ove finansijske institucije. 29 COP je skraćenica za Corporate Operational Plan. i 2010. god.). Evropska investiciona banka je već u decembru 2008. Obim kredita EIB u ove dvije godine će iznositi po 15 milijardi evra. Tako će ukupan iznos kredita u 2009. Ovo će uticati na rast dodatnih investicija na nivo od oko 72 milijarde evra u 2009. transport.: Planirani obim ulaganja i nivo investicija EIB Namjena Dodatno godišnje finansiranje Dodatno ukupno investiranje za 2009. god. god. U takvim uslovima svaka finansijska institucija državne provenijencije je više nego dobro došla. činjenica da se njenim aktivnostima stimulišu projekti koji u sebi imaju i političku komponentu. Reakcija EIB na aktuelnu krizu. a posebno početak 2009. Bord direktora EIB je napravio Operativni plan za period 2009 -2011. i 2010. Za sadašnju krizu optužuje suvišno uplitanje države i rast troškova administracije (autorski članak za list Mlada fronta. Tabela 1. 22 . iako ona nije netržišna institucija ili netržišni fond. Ipak. reagovala na 29 širenje krize ka evropskom ekonomskom prostoru. Kraj 2008. U tabeli 1. Sredstva EIB će se usmjeravati u sljedeće namjene: dodatnu podršku razvoju malih i srednjih preduzeća.koje u svom radu odgovaraju samo Evropskoj investicionoj banci. i 2010. i 2010.5 14 6 2. koji sadži način podrške i operativne mjere prevazilaženja finansijske i ekonomske krize u članicama EU. 30 U 2007. Za potrebe zemalja EU27 plasirano je 41. saobraćaj i sprječavanje klimatskih promjena.

Rezerve Ukupno 3 15 12 72 Izvor: European Investment Bank. ne samo zbog brzine kojom je banka reagovala na aktuelnu situaciju. Press Secretariat. Na prvi pogled je vidljivo da je riječ o intervencijama strukturnog karaktera. Directors approve anti-crisis measures for 2009-2010. što je i razumljivo. obzirom na ulogu EIB u finansijskom sektoru EU. Reakcija banke (iako su interventna sredstava banke su višestruko manja od gubitaka nastalih finansijskom krizom) daje jasnu poruku u ime EU da će se biti upotrijebljene sve raspoložive mjere odbrane evropskog ekonomskog i finansijskog prostora. 23 . Iz prethodne tabele se može zaključiti. već i zbog njene privrženosti temeljnim načelima finansiranja. da se kreditna sredstva kojim EIB djeluje na zajedničkom tržištu radi neutralizacije finansijske krize usmjeravaju prema tačno definisanim oblastima. Ova činjenica ohrabruje.

Pored Balase za razvoj teorije evropskih integracija najzaslužniji su Mid (Meade) i Timbergen sa radovima objavljenim 1953. European University Institute.. Dakle. dok se druge mogu odnositi na integracije radi povećanja trgovinske razmjene geografski ili politički bliskih zemalja u odnosu na ostale zemlje. Common Market Law Review 26. Suština tih i ostalih pogleda na oblike organizovanja regionalnih ekonomskih integracija se može sumirati u sljedećim strukturama: 33 31 O problemima evropskog konstitucionalizma vidjeti u Lenaerts. One se dalje mogu integrisati na državnom ili međudržavnom nivou. Dakle. primjenjuju se i mjere harmonizacije. Dalje. 1967. Razlike su u dostignutom nivou političkih. American Journal of Comparative Law 38. gdje god postoji mogućnost efikasnijeg funkcionisanja centralnog (federalnog) nivoa. Tako i politička moć prelazi sa nacionalnog na nadnacionalni nivo. nacionalista. Dž. ali i ostalih proizvodnih faktora. Balasa je 1961. razloga i motiva nastajanja velikih 34 integracija. Motivi za integracije nacionalnih privreda se nalaze u realizaciji mnogiih ciljeva. Beograd. 2002. Mc. 205.. VEGA. god. funkcionalisti se zalažu za institucije koje će biti zajednički vođene od strane zemalja i u kojima će se reforme ka snažnim integracijama dešavati "korak po korak. Novi Sad. istorijskih. 31-103. Opšti i teorijski pristup regionalnim integracijama Regionalne ekonomske integracije su različiti oblici fuzija nacionalnog. i Balassa B. Mancini. Savremene regionalne integracije su funkcionalni oblici organizacije između različitih država. konfederalista.1. 1990. New York. postoji nekoliko osnovnih oblika ekonomskih integracija. REGIONALNE INTEGRACIJE 2. 32 demokratskih ili ekonomskih odnosa." Ovaj vid integracija podrazumijeva visok stepen komunitarnosti. tolerancije i prava na veto članica integrisane zajednice. And Neyer. ekonomskih i političkih pogleda. Koleman. C. Savest Evrope. dok u odnosu na treće zemlje postoje ili se uvode nove trgovinske barijere. kao što su otklanjanje carinskih i necarinskih barijera. ali i njihovih kombinacija. str. Multi-Level Governance. S druge strane. 595 ili u Joerges. Working Paper RSC. političkih ili geografskih prostora. Strategijske ekonomske integracije su udruživanja država (obično susjednih) u cilju zaštite od nelojalnog uvoza. Mjere na planu regionalnih integracija imaju cilj eliminaciju prepreka integracijama. 1997. pa stoga u pluralnim političkim društvima često opstruišu federaliste i funkcionaliste. Funkcionalistima i federalistima su suprostavljeni nacionalisti. god. Granice slobode. Federalne oblike integracija karakteriše postojanje nadnacionalnih institucija. i dr. p. 24 . Funkcionisanje regionalnih integracija je vremenom doprinijelo stvaranju mnogih teorija. 33 Balassa je ugledni ekonomista koji se bavio izučavanjem makroekonomskih problema i efektima integracija.. F. K. Constitutionalism and the Many Faces of Federalism. i 1954. Manchester Schol of Economics and Social Studies. od 31 federalista. onda kada su integracioni procesi već u završnim fazama. političkih.. Polazna pozicija za izučavanje ovih fenomena je liberalizacija između članica integracije. 2003. i dr. Postoje i integracije koje nastaju iz vojno-bezbjednosnih. Trade liberalization among industrial countries. regionalnog i međunarodnog nivoa.2. Trade liberalization and "revaled" comparative advantage. DERETA. 1965. 34 O liberalizaciji tržišta Balassa piše šezdesetih godina prošlog vijeka u: Balassa B. ali su još uvijek aktuelne zbog izučavanja doktrinarnih. regionalne integracije su specifičan vid udruživanja različitih ekonomskih. unaprjeđenje trgovine kroz paralelne procese ograničenja i liberalizacije. Balasine faze integracija su iz sadašnje perspektive zastarjele. Oni preferiraju integracije uz zadržavanje visokog stepena suvereniteta i nacionalnog identiteta članica zajednice. Na stvaranje strategijskih ekonomskih blokova snažno utiču i globalni ekonomski procesi. Ekonomske integracije se stvaraju između država ili njihovih dijelova (regiona).. god. postavio koncept koji se sastoji od pet faza (oblika regionalnog udruživanja) kroz koje prolaze i u kojima se mogu naći regionalne integracije. Graw-Hill. suština ekonomskih integracija je uglavnom. funkcionalista itd. Teorijski. ekoloških i drugih razloga. 32 O teoriji konstitucionalnih i postkonstitucionalnih ugovora i osnovama društvenih sloboda vidjeti u Bjukenen Džejms. Integracije obezbjeđuju slobodu kretanja ljudi i kapitala.. Deliberative Politics and the Role of Law. The Making of a Constitution of the Europe.. p. 1989. eliminacija drugih ograničenja koja ograničavaju međunarodnu trgovinu itd.

skretanja trgovine (trade deflection). Grafikon 2. Naravno. pa je zbog toga formirala visok nivo carina. Poslije procedure uvoza. To joj omogućava najkonkurentniju poziciju na cijelom području zone slobodne trgovine. Ovaj oblik udruživanja podrazumijeva da svaka država zadrži carinsku tarifu i trgovinske propise prema trećim zemljama.: Zona slobodne trgovine na primjeru dvije zemlje U zoni slobodne trgovine zemlje članice ukidaju međusobne carine. Najveći nedostatak ovog oblika ekonomske integracije je pojava tzv. čak i bez rasta produktivnosti rada. Takođe. Zona slobodne trgovine uspostavlja novu situaciju u kojoj zemlja sa višim cijenama OPmax uvozi robe bez carinskog opterećenja iz zemlje partnera u slobodnoj trgovinskoj zoni. konkretni problemi su često prisutni u trgovini motornim vozilima. Svaka od njih različito formira nivo carina na uvoz poljoprivrednih proizvoda iz trećih zemalja na sljedeći način: zemlja A 5%. ali mogu zadržati zatečene carinske stope za vanjsko tržište.1. elektronskim uređajima i sl. jedan od većih problema koji se mogu desiti u zoni slobodne trgovine je elaboriran u sljedećem primjeru. Pretpostavimo da zemlja C želi zaštitu domaćih proizvođača poljoprivrednih proizvoda. Pretpostavimo da tri zemlje odluče da formiraju zonu slobodne trgovine. Pored poljoprivrede. Zato je ključni problem funkcionisanja zone slobodne trgovine način regulisanja pravila o porijeklu koja se primjenjuju na cjelokupan uvoz u zonu slobodne trgovine. Najveća mogućnost je uvoz cjelokupne proizvodnje iz zemlje partnera.1. zemlja članica zone slobodne trgovine autonomno formira cijenu robe. prikazuje funkcionisanje zone slobodne trgovine. što u savremenim trgovinskim odnosima nije dozvoljeno. Zbog toga. upravo zbog nižih uvoznih carina poljoprivrednih proizvoda. ovo je simplificirani primjer koji pretpostavlja brojna ograničenja i pretpostavke. 25 . Kako trgovinska razmjena sa članicama zone nema ograničenja takav oblik trgovine sa trećim zemljama može dovesti do povlašćenog položaja i narušiti tržišne odnose u zoni slobodne trgovine. Nakon određenog vremena zemlja C je odlučila da joj ciljno tržište za izvoz njenih poljoprivrednih proizvoda bude zemlja A. i to referentne zemlje (zemlje domaćina) i zemlje partnera koja je odlučila da sa referentnom zemljom uđe u ovu integraciju.Zona slobodne trgovine je preferencijalni sporazum između država. zemlja B 10% i zemlja C 30%. ako je partnerska zemlja relativno manja od referentne zemlje. Problem se javlja kod ponovnog uvoza ovih roba u zemlju C. Tako dolazi do stvaranja efekta "trade deflection" koji je rezultat novonastale situacije u kojoj zemlja partner obezbjeđuje tražnju u referentnoj zemlji. a istovremeno vrši uvoz sa svjetskog tržišta. Uvoz iz trećih zemalja u zonu slobodne trgovine je vođen tržišnim principima i neminovno se obavlja preko zemlje sa najmanjim carinskim opterećenjem. On se odnosi na uklanjanje svih carinskih i kvantitativnih (necarinskih) ograničenja u trgovini između članica zone. Na njemu se analizira situacija stvaranja zone slobodne trgovine između samo dvije zemlje. uvećanih za iznos carine u zemlji partneru. Cijene u referentnoj zemlji će se uspostaviti na nivou svjetskih cijena. saobraćaju. Ova situacija je značajna sa aspekta veličine zemalja. ona će moći ostvariti dodatni rast koji generiše rast izvoza u drugu (ili druge) zemlje zone. Grafikon 2. jer se sada njihova politika zaštite domaće poljoprivrede tretira kao protekcionistička. po nižoj cijeni OP.

dok će cijene u zemlji partneru porasti sa nivoa P na nivo P'. roba i usluga brže i efikasnije. zadržavajući karakteristike zone slobodne trgovine u odnosu na njihovu unutrašnju razmjenu. Prethodni primjer obuhvata zonu od samo dvije zemlje. Isto tako. 363. Poslije tog prilagođavanja proizvođači iz zemlje partnera će povećati proizvodnju sa 0Q5 na 0Q6. Kada se ova dva tržišta fuzionišu. vratimo se na formiranje cijena u zoni. u EU. Ekonomska i monetarna unija predstavlja najkompleksniju integracionu strukturu koja sa može formirati u savremenom svijetu. proizvođači iz zemlje partnera će i dalje kupovati količine roba 0Q5.). Tako će cijene u referentnoj zemlji pasti na nivo P'. članice prema nečlanicama unije formiraju zajedničku carinsku tarifu. kapitala. da eksterni rast proizvodnje djeluje na rast outputa. Ovaj oblik integracija primjenjuje jedinstvenu uvoznu tarifnu politiku. 26 . i vođenje zajedničke monetarne politike. Zajedničko tržište predstavlja veliki izazov i grandiozno društveno dostignuće moderne epohe. granične službe. Welfare Effects in Customs Unions. Šrafirani pravougaonik prikazuje efekte od carina (za zemlju partnera) od realizacije uvoza sa svjetskog tržišta. Razlika se ogleda u primjeni carinske politike. Tako npr. zbog uloge zemlje partnera u zoni dolazi do ukupnog rasta uvoza u zonu slobodne trgovine za količine 0Q5-Q2Q1. te poboljšava položaj u međunarodnoj razmjeni roba i usluga. Ovaj pristup zahtijeva visok stepen harmonizacije. bez obzira na zemlju porijekla ili mjesta gde je registrovano sjedište. komore i sl. Karakteristična je po tome što sve članice prihvataju jedinstvenu valutu. No. U ovakvim unijama centralne bankarske institucije su odgovorne za kretanja u monetarnoj sferi i kreiranje monetarne politike. Ova razlika predstavlja efekat trade creation koji se u zoni javlja zbog uticaja partnerske zemlje. One se usaglašavaju na nižim ili višim instancama odlučivanja. Svi tržišni akteri na zajedničkom tržištu imaju jednaka prava i obaveze. kao najvećoj i najkompleksnijoj ekonomskoj integraciji ima dvadesetak zajedničkih (komunitarnih) politika. Kod zona sa više zemalja problemi poslije integracija se dodatno komplikuju. rast eksterne konkurentnosti i profita. djelovanjem tržišnih zakona će neminovno doći do tzv. Carinska unija je oblik ekonomske integracije koji predstavlja složeniju varijantu zone slobodne 35 trgovine. Dokazano je da eliminacija međusobnih carinskih troškova i harmonizacija prema ostatku svijeta obezbjeđuje niže troškove. organe bezbjednosti. U tim slučajevima se događaju velike špekulativne preraspodjele između članica zone koje nisu rezultat dogovorene politike. a ne kao prije sa svjetskog tržišta. Dakle. jer sav uvoz (Q2Q1) poslije ulaska u zonu dolazi iz zemlje partnera. spillover efekata u sektoru cijena. 91. Druga prednost carinske unije je ostvarenje "velikog tržišta" i njegova konkurentnost. monetarna unija podrazumijeva saradnju zemalja članica preko raznovrsnih politika koje se implementiraju na zajedničkom tržištu. Zajedničko tržište je karakteristično po uklanjanju preostalih trgovinskih barijera koje postoje u trgovini među članicama ove integracone strukture. Međutim. carinske službe. rast akumulacije i stabilnost u sektoru cijena). Ali. isto kao i sami proizvodi kojima se trguje unutar zajedničkog tržišta. pa je kretanje ljudi. To će povoljno uticati na privredu ove članice zone i popraviti njenu makroekonomsku poziciju (osnovna makroekonomska pretpostavka je. a samim tim. U stvari. Faktori proizvodnje imaju slobodu kretanja. Pored drugih poslova. jer će ta članica zone nastaviti uvoziti robe po svjetskim cijenama uvećanim za carinu. Već na prvi pogled je vidljivo da je zona slobodne trgovine složena integraciona struktura. vol. 1981. U okviru carinske unije. 35 O efektima carinskih integracija na blagostanje vidjeti u radu: John Mc Millan and Ewen McCann.Ukupni efekti stvaranja zone slobodne trgovine između zemalja zavise od odnosa ponude i tražnje među njima. pad stope nezaposlenosti. posebno kod usaglašavanja fiskalne i kreditne politike. jer se poslije potpisivanja sporazuma nalaze u istom tržišnom sistemu. Ključna prednost carinske unije nad zonom slobodne trgovine je u tome što nema skretanja trgovine. posebno ukoliko je riječ o zemljama koje nemaju modernu i efikasnu izvršnu vlast i institucije (vlade. Neto efekti referentne zemlje su u suficitu koji izaziva efekat trade creation (zbir površna dva šrafirana trougla) i gubitak zbog pojave efekta trade diversion (površina šrafiranog pravougaonika). The Economic Journal. ujednačiće se cijene u obe zemlje. Tako se uvoznici iz carinske unije i proizvođači iz trećih zemalja sprečavaju da za uvoz koriste zemlju sa najnižim carinskim stopama. one vrše i kontinuiranu koordinaciju sa monetarnim vlastima zemalja članica unije.

kao što su: Sporazum o preferencijalnoj carinskoj tarifi. Ekonomske i političke unije kao najsloženiji oblici regionalnih integracija konstituišu zajedničke (centralne) političke i demokratske institucije. Postoji veliki teorijski i praktični fundus iz ove oblasti društvenog života. kao prelazni period do stvaranja potpune carinske unije. SAD). koji podrazumijeva niže carinske stope u međusobnoj trgovini među zemljama potpisnicama u odnosu na stope primjenjene za ostale zemlje. moguće su i modifikacije međunarodnih ekonomskih integracija. Djelimična carinska unija se javlja u ranim fazama evolucije carinske ili ekonomske unije kada zemlje članice zadržavaju postojeće stope carinskih tarifa na međusobnu trgovinu. Suverenitet zemalja članica je u ovakvom obliku organizovanja marginalizovan (uzmimo primjer uticaja države Ohajo na SAD).2.Ekonomska i monetarna unija obično nastaje kao nastavak integracionih procesa u onim zemljama i zajednicama gdje je već stvoreno zajedničko tržište pa se na njemu kroz uvođenje jedinstvene valute ostvaruju dodatni sinergički efekti. One vrše funkciju upravljanja zajednicom i rješavaju nadnacionalna pitanja. a prihvataju zajedničku tarifnu politiku u odnosu na treće zemlje. Pored osnovnih. uglavnom. Na osnovu prethodno izloženog vidljivo je da u ekonomskoj praksi postoje raznovrsne mogućnosti udruživanja među državama. Ovakav oblik carinske unije je nesavršen i služio je. Preferencijali se mogu odnositi na ukupnu robnu razmjenu ili samo na određene proizvode. bez obzira na rast produktivnosti rada. proširena verzija mogućih integracionih nivoa prema Balassi je rekapitulacija događanja u ovoj oblasti (tabela 2. država A koja predstavlja veliko svjetsko tržište ukida carine na uvoz roba koje su porijeklom iz države B zbog geopolitičkih ili ekonomskih razloga.) 27 . Tada država B stiče povoljniju poziciju na tržištu zemlje A. koje imaju volju da dio svojih ingerencija i suvereniteta prenesu na supranacionalni nivo. Ekonomska i politička unija predstavlja sveobuhvatniju integraciju federacije i njenih članica (npr. Tako npr. No.

a Lihtenštajn 1991. Portugalija. Ipak. Island i Lihtenštajn. da bi poslije carinske stope. Austrije. evropska zona slobodne trgovine je nastala potpisivanjem akta na Konferenciji u Štokholmu 1960. Prema trećim zemljama je uspostavljena zajednička tarifna politika (CET). god. potpuno je jasno da su regionalne ekonomske integracije poslije Drugog svjetskog rata postale osovina sistema međunarodne trgovine i jedan od ključnih stubova globalizacije. Norveška izjasnila protiv pridruživanja EEZ. moglo se pretpostaviti da će Zajednica imati dominantan uticaj na obim. EFTA je osnovana 1960. Zato je bilo neizbežno da. god. Značajno mjesto u evropskim integracijama ima formiranje Evropskog ekonomskog prostora koji je dodatno produbio odnose među zemljama Zajednice i EFTA. god. došlo do uspostavljanja jedinstvenog evropskog tržišta ukidanja svih necarniskih barijera i spriječavanja favorizovanja domaće proizvodnje u odnosu na druge zemlje. Ipak. zajedno sa drugim članicama Evropske zone slobodne trgovine – EFTA formira zonu slobodne 37 trgovine FTA. god. Sporazum se. jer su mnoge od njih geografski udaljene a postojale su i razlike u teritorijalnoj veličini. god. dok se Island priključuje 1970. Osnivači su Velika Britanija. Norveške.) 28 36 . Evropska zajednica 36 1973. S druge strane. god. Zadržavanje carinskih stopa od strane EFTA je bila velika prepreka punoj liberalizaciji spoljnotrgovinskih odnosa EZ i svijeta. kao carinska unija. god. Dvije evropske megaintegracije šire saradnju na infrastrukturu. projekte iz privrede. 37 Skraćenica od engleskih riječi: free trade area. god. Sedamdesetih godina prošlog vijeka sve članice EFTA sa EZ sklapaju sporazume o slobodnoj trgovini. Finske i Švedske 1995. Poslije prijema u Zajednicu Austrije. Ciljevi EFTA su bili manje ambiciozni u odnosu na EEZ. Švicarska i Lihtenštajn. Island. Na toj osnovi i radi kasnijeg usaglašavanja. članice EFTA su zadržale uvozne carinske stope prema trećim zemljama. u EFTA ostaje svega nekoliko zemalja: Norveška. Poslije njegovog potpisivanja. kvantitativna ograničenja i druge necarinske barijere među članicama fazno smanjivane i ukidane. najveće razlike su bile u tome što je sastav EEZ bio homogeniji u odnosu na članice EFTA (funkcionisala "po volji" Velike Britanije). što su budući događaji i potvrdili. pa čak i političkim uticajem EU. Obe integracije su međusobno bile najveći trgovinski partneri o čemu svjedoče brojni sporazumi o zajedničkoj ekonomskoj i trgovinskoj saradnji. 38 Dalji razvoj EFTA se nije mogao predvidjeti jer je bio pod snažnim ekonomskim. Istorija evropskih i drugih integracija Evropska zajednica je nastala 1957. 39 Sporazum je imao 129 članova i tretiran je kao akt mješovitog karaktera. razvoj novih tehnologija. Kada je 1992. tehničku i drugu standardizaciju itd. Švicarska i Lihtenštajna. Švajcarska. ljudi. Zajednica sa ostalim članicama EFTA potpiše različite trgovinske sporazume. strukturu i dinamiku odnosa sa EFTA. Norveška. Šest godina kasnije su uklonjene carine na poljoprivredne proizvode. Danas su članice ove integracije Norveška. god. zadovoljene su članice Unije koje nisu i ne žele biti članice EFTA. zajedničke politike. Sve ovo dovodi do stavljanja u prvi plan specifičnosti i različitosti među zemljama članicama. heterogenoj strukturi privrede itd. usluga i kapitala.2.4. konkurencije i dr. Ova zemlja je ostala u EFTA. kada Velika Britanija. 38 Poznato je da se 1994. god. u cilju sprečavanja uvoza roba u EZ preko zemlje sa najnižom carinskom stopom. EFTA-i kasnije pristupaju Finska i Island. On je imao devet cjelina u kojima sa razrađenim pravilima slobode kretanja roba. U njemu su elaborirana i institucionalna. Austrija. god. Praktično. Kako je vrijeme prolazilo EEZ i EFTA (ponekad i na suprostavljenim pozicijama) su sve više postajale strateški ekonomski partneri. i prihvaćena od Velike Britanije. Danska. Čak su razlike u razvijenosti i strukturi instalirane industrije bile izraženije nego među zemljama EEZ. slobodna trgovina je najviše odgovarala zemljama EFTA 39 koje nisu željele članstvo u Uniji. Inače. FTA bila primorana da trgovinsku liberalizaciju limitira na proizvode članica asocijacije. Uglavnom. Švedske. The European Free Trade Association (Evropska zona slobodne trgovine). finansijska i opšta pitanja (Agreement Establishing the European Economic Area. OJ L3/1994. Tako su svi mogli naći interese: zemlje koje su u EFTA a žele ući u Uniju i zemlje koje nisu zainteresovane za članstvo. Mnoge zemlje EZ su napustile EFTA. Ukidaju se sve trgovinske barijere za proizvode između članica ove asocijacije. Portugala. Irska i Danska zatraže prijem u EZ. Danske. Poslije godinu dana u EFTA ulazi Finska. Zato je. U stvari. Švedska i Švajcarska. uglavnom. Sljedeće godine se održavaju sastanci između članica EFTA i EEZ u Luksemburgu na kojima se raspravlja o modalitetima nastavka buduće saradnje. Ovaj sporazum je potpisalo dvanaest članica Unije i sedam članica EFTA. odnosio na robe koje su članice proizvodile i razmjenjivale. dolazi do ukidanja carina na industrijske robe u međusobnoj trgovini između EFTA i EEZ. otvoren je prostor jačanja ekonomske saradnje ovih evropskih asocijacija. što je ojačalo evropsku poljoprivredu u učvrštilo CAP. 1977. a Sporazum o evropskom ekonomskom prostoru 1992.

specijalizaciji i stvaranju komparativnih prednosti evropskih zemalja. Od kraja devetnaestog vijeka pa do Prvog svjetskog rata rađaju se razni prijedlozi o evropskim integracijama (iz Njemačke. Bez obzira na. The Rise of Napoleon Bonaparta. Snažni motivi ujedinjenja evropskih ekonomskih potencijala su postojali još u vrijeme Francuske buržoaske revolucije. 1975. godine. Može li se zato EU upoređivati sa Rimskim carstvom? Mogu li se komparirati rimski novac i evro? Da li između njih preovladavaju razlike ili sličnosti? Ove i druge dileme govore da ideje evropskih integracija nisu nove (kao što to tvrde neki političari) i da bi. Kako su tekli događaji vezani za integracije i kako ih možemo sistematično razvrstati? Ako se prihvati najopštija podjela od početnih ideja do danas. Pariza. Simon and Schuster. I prostori budućih proširenja su bogati istorijskim spomenicima iz vremena starog Rima. i Durant Will and Durant Ariel. Sve to stvara nove međunacionalna zanimanja. ako bi detaljno analizirali istoriju Evrope našli mnoštvo argumenata o postojanju milenijumske evropske ideje. perioda industrijske revolucije itd. 1903. 41 Vidi u: Julius Wolf. bar primarno nisu bili vođeni idejama ekonomske emancipacije. Moderna epoha razvoja EU i njena globalna uloga. New York. Austrija je dobila pravo aneksije Bosne i Hercegovine. ipak treba priznati činjenicu da se tadašnje ideje i rasprave o velikom tržištu. Italije. industrijalci i naučnici koji zbog početka aktivnosti na stvaranju velikog 41 evropskog ekonomskog prostora tokom 1904. godine. Period poslije Drugog svjetskog rata. okupacionu suštinu odluke. Basic Books. Napoleon. Tokom 1888. osnivaju "Srednjoevropsko privredno okruženje. bilo je i "tragičnih istorijskih primjera evropejstva" kao onaj iz vremena vladavine Napoleona koji priziva integrisani kontinentalni sistem. The Adge of Napoleon. 2000. god. god. Uglavnom. Ali. god. Ekonomska strana Napoleonovih ratova i motivi stvaranje velikog tržišta se uočavaju u slijedećoj literaturi: Asprey Robert. Iako je to istorijski period u kojem na svjetskoj i evropskoj sceni dominiraju konflikti globalno-političkog i neekonomskog karaktera. pored ekonomskih. 2007. Te društvene promjene su već tada zahtijevale zajedništvo prilikom upotrebe faktora proizvodnje na nacionalnom i kontinentalnom nivou. Pobornici su političari. Postrevolucionarne reforme donose veće slobode kretanja ljudi i proizvoda. Ova druga je dovela do epohalnih tehničkih pronalazaka. Laguna. Švicarske i dr. veoma malo razlikuju od današnjih. Tako trgovinska razmjena između Njemačke. ubrzavaju izgradnju infrastrukture itd. Beča. Ipak. ne može se zanemariti njena ekonomsko integrativna komponenta.No. afirmiše i njemačke nacionalne interese. Jer. Francuska pokušava napraviti carinsku uniju sa Njemačkom. 29 40 . Period do 1945. Velika Britanija koristi dostignuća industrijske revolucije i jača saradnju sa najrazvijenijim evropskim ekonomijama. Berlin. Beograd. Period razvoja do 1945. i drugi. Rimski novac se može naći na velikom broju arheoloških lokaliteta na području Zajednice. koliko god bi se "umotavali" u floskule o evropejstvu. god. fokusirajmo se sada na istorijski razvoj evropskih regionalnih integracija. Velike Britanije i drugih zemalja rapidno raste. dovela do prve specijalizacije rada i uticala na rast produktivnosti rada. treba naglasiti da je poslije njih na evropskom tlu došlo do uspostavljanja ekonomske stabilnosti. karakterističan po uvođenju izolacije britanske trgovine. Francuske. ili Pol Džonson. Mađarska predlaže osnivanje Centralne evropske unije. evropska istorija proširenja i integracija bogata je i drugim događajima. Veliki dio teritorije EU je prostor koji je nekada pripadao Rimskom carstvu.). kroz istoriju. na Berlinskom kongresu 1878. 40 Tokom 1860. ideje integracija su lansirane iz Rima. god. Napoleonovi ratovi. god. tendencije širenja razvijenih evropskih sila na istočne granice su uvijek bile neupitne. potpisan je Sporazum o trgovini u Evropi (Cobden-Chevalier sporazum) koji Francuskoj omogućava kupovina kvalitetnijeg čelika iz Velike Britnije po normalnim cijenama. New York. istorijski gledano. koju je pratila i valutna stabilnost najrazvijenijih evropskih privreda toga vremena. Berlina i napokon Brisela. Dalje. U decenijama između dva vijeka u Njemačkoj sazrijeva ideja o velikom ekonomskom prostoru." Ova asocijacija je usmjerena da. Francuska revolucija mijenja svijest o evropskom zajedništvu. Materialien betreffend einen mitteleuropischen Wirtchaftsverein. Ipak. ruši predrasude na putu boljeg funkcionisanja partnerskih nacionalnih ekonomija. razvoj evropskih integracija prolazi kroz nekoliko karakterističnih i istorijski homogenih perioda: ▪ ▪ ▪ ▪ Period do Prvog svjetskog rata.

Tokom 1923. participirajući u Maršalovom planu obnove Evrope. 798.1940. Jedna od njih je i inicijativa poznata kao "Brianov plan" predložen od francuskog međuratnog ministra spoljnih poslova Aristida Briana (člana Panevropskog pokreta). bez obzira na posljedice Prvog svjetskog rata. dopadalo se to nama ili ne. Memorandum o organizaciji sistema evropske federalne unije je predviđao ugovor o osnovnim principima. 2006. Međunarodno poslovno finansiranje. Mnogi poslijeratni istoričari su smatrali da je poniženje Njemačke poslije Prvog svjetskog rata doprinijelo novim krizama i zastojima u realizaciji ideja ekonomskih integracija u međuratnom periodu. Njega je podržao njemački političar Gustav Štresman. Panevropski manifest iz 1923. 2004. U mnogim zemljama se stvaraju pan-evropske političke organizacije. te događanjima u Njemačkoj koja su opredjeljivala svjetske tendencije. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1945." Dobitnik Nobelove nagrade za ekonomiju dalje kaže da "naša stremljenja moraju biti upravljena prema ponovnom pridobijanju Njemačke za one vrijednosti na kojima je sagrađena evropska 46 civilizacija. osniva Panevropski pokret u cilju uspostavljanja evropske savezne države. njemački političar i član Rajhstaga 42 pravi Program uspostavljanja srednjoevropske ekonomske zajednice (Mitteleuropa). iako po sadržini ekonomski. prvi dao ideju o zajedničkoj evropskoj valuti. 44 Opet vidi u: Reinhard Opitz. god. Bonn. osnivanje Evropske konferencije i stalni politički odbor. Česte recesije su djelovale na rast inflacije i povećanje nezaposlenosti. opet vidjeti u: Reinhard Opitz. Brian je iste godine na Skupštini Lige naroda izjavio da između naroda Evrope. PAIDEIA. i Predrag Jovanović-Gavrilović. Zato su kreatori svjetske politike poslije Drugog svjetskog rata poraženu Njemačku odmah prigrlile u zajednicu evropskih naroda. ekonomije i politike. Projekat su podržali Štresman i manje evropske države. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1845. god. 42 O evropskoj strategiji njemačkog kapitala. ili u: Friedrich Naumann. Period poslije Prvog svjetskog rata bio je opterećen svjetskim krizama. god. 43 Opet vidi u: Reinhard Opitz. iz međuratnog perioda izdvajaju se mnogi pokušaji stvaranja ekonomskih integracija. str. Mitteleuropa. str. god. postaje počasni doživotni predsjednik Njemačke banke. da bogati susjedi Njemačke imaju velike mogućnosti za izvoz svog kapitala i da se samo treba zamisliti nad izgradnjom saobraćajne infrastrukture 44 potrebne za ispunjavanje zahtjeva velikog ekonomskog prostora. Svjetska kriza je ubrzala realizaciju koncepta nacionalnih država i projekat je pao u zaborav. pao je Zlatni standard itd. Bonn. 46 Neobjavljeni članak koji je pročitan Političkom društvu na Kraljevskom koledžu Kembridž 1994. Njega ovlašćuje 27 evropskih državnika da sastavi plan. Poziciju Njemačke i moguću sudbinu zajednice evropskih naroda najbolje opisuje Fridrih fon Hajek kada kaže "da je budućnost Engleske povezana sa budućnošću Evrope. Za evropski ekonomski prostor se tokom 1940. Berlin.. bio ideološki suprostavljen britansko-francuskom savezu.Već je rečeno da tokom Prvog svjetskog rata Friedrich Naumann. memorandum za evropske vlade. On je u govoru na Njemačkom institutu za bankarstvo i nauku o bankarstvu (25. fon Kudenhov-Kalergi. Europastrategien des deutschen Kapitals 1900-1945. prije svega ekonomskim. čija je geografska situacija takva. god. p. 52-66. CLDS. god. i dodaje. Ona je odmah postala njen ravnopravan partner.. a nalazi se u ediciji Fridrih fon Hajek. 45 O funkcionisanju i padu Zlatnog standarda vidjeti u Burda Majkl i Čarls Viploš. 93-97. 1994. ovoga puta je njemačka ekonomska ideja bila podređena mračnoj ideologiji. Makroekonomija. god. god. Evrointegracije su i dalje fundamentalni cilj najjače evropske ekonomske sile. god. Štresman je 1929. kakva je. 2002. Studije iz filozofije. god. Ekonomski fakultet. god. One promovišu ideje političkog ujedinjenja Evrope. Sve je kulminiralo Velikom ekonomskom krizom 1929. budućnost Evrope će se najvećim dijelom odlučiti onim što će se dogoditi u Njemačkoj. Jedan od njih je tekst Wernera Daitza iz 1936. god. 30 . Ipak. 10. grof Ričard Nikolaus E. Bonn. 1994. god..) rekao da evropski prostor pruža velike mogućnosti za ekonomski isplative poslove. CID. Ali. proklamuje udruživanja evropskog kontinenta u jedinstveno carinsko i privredno područje. 45 Dolazilo je do eskalacija neprijateljstava između starih i novoformiranih država. god. zalagao i član uprave Njemačke banke Herman Jozef Abs." Danas je Njemačka jedna od vodećih zemalja u EU i njen najveći neto finansijski kontributor. 1915. Ovaj industrijalac i šef odjeljenja za spoljnu trgovinu u Ministarstvu spoljnih poslova nacističke Njemačke 43 eksplicitno se zalagao za osnivanje Centralnog organa za evropsku privredu velikog prostora. Velika Britanija i Italija su bile protiv inicijative. Projekat je. Beograd. god. mora postojati federalni savez. Beograd. odnosno. 1994. Između dva rata u Evropi su promovisane mnoge pan-evropske ideje i pokreti. Interesantno je da je ovaj ekonomista čak i poslije kapitulacije (iako je tokom rata za Njemačku obavljao funkcije najvišeg ranga u oblasti finansija) radi na poslovima obnove a 1976.

Beograd. koegzistenciju i stabilan međunarodni ekonomski sistem. Njemačke i 52 Italije. Iz kongresne ideje o parlamentarnoj skupštini. Ekonomski fakultet. 53 Ovoga puta nije bilo isključivanja poraženog ratnog partnera kao poslije Prvog svjetskog rata. god. Ove institucije garantuju svjerski mir. U periodu obnove zapadnoevropske zemlje su imale indirektnu korist od sređivanja monetarno-kreditnog sistema jer su realizacija Maršalovog plana i Sporazum iz Breton Vudsa dali konvertibilnost zapadnoevropskim valutama. god. Feinberg. Grenzen im Ostblock und ihre Űberwindung. god. 45.. koji je kasnije (1995) transformisan u WTO. Prije osnivanja saveza Sovjeti su željeli da se inkorporiraju u Evropu. IMF) i Međunarodna banka za obnovu i razvoj. No 3. No. 1988. 2006. rekao da je novac koji se izdvajao za program pomoći Evropi najunosniji ulog koji su SAD ikada učinile. god. Takvu situaciju je najbolje opisuje najviši američki funkcioner ERP (European Recovery Program) u Evropi. francuski ministar inostranih poslova koji je 1950. 2001. 48 Pored brojne literature vidjeti u: Predrag Jovanović Gavrilović. CID. između SAD i Evrope. kreditima Svjetske banke. vratimo se u vrijeme rađanja "novog svjetskog poretka. Njemačka je imala delegaciju od 51-og člana na čelu sa Konradom Adenauerom (koji kasnije postaje kancelar).Period poslije II svjetskog rata. Obnova se odnosi isključivo na tzv. p. Potpisivanjem Sporazuma iz Pariza 1951. S druge strane. Krajem II svjetskog rata (1944) održana je finansijska i monetarna konferencija u Breton Vudsu 49 na kojoj su osnovane globalne finansijske institucije Međunarodni monetarni fond (MMF. Beograd. Međunarodno poslovno finansiranje. MMF i sredstvima drugih institucija. te zemalja Beneluksa. i u Predrag Jovanović Gavrilović. Zajednica uspostavlja vlastite institucije i to: savjet ministara. Francuzi i ostali su u ovom 54 procesu vidjeli vlastite interese i šanse za veće tržišta za njihove industrije. Tako su stvorene neophodne pretpostavke za integrisanje evropskog privrednog prostora dok su SAD odobrile i hitno krenule u realizaciju Maršalovog plana. Uz UN i Opšti sporazum o tarifama GATT iz 1947. Međunarodno poslovno finansiranje. Integraciji je prethodio Šumanov plan kojim se i Njemačkoj pružila prva 53 poslijeratna šansa za integraciju sa onima sa kojima su donedavno bili u ratu. CID. god. 97-129. 51 Kao odgovor na ekonomske i vojnopolitičke integracije zapadnih saveznika "komunistički blok" osniva Savjet za međusobnu ekonomsku pomoć (SEV) pod kontrolom SSSR. Procesi evropskih integracija poslije rata počinju Evropskim kongresom. "globalna ekonomija" je kompletirala infrastrukturu koja je na cijeloj planeti mogla realizovati novu svjetsku politiku. kreirao plan o zajedništvu Francuske i Njemačke u cilju sprječavanja sukoba i zajedničke kontrole nad ratnom opremom. koji je mnogo kasnije. god. 2006. Summer. Njemačka je imala korektan status. ratne saveznike SAD. Kao prva uspješna evropska integracija. "zapadne zemlje". Iz današnje istorijske perspektive se može uočiti da je anglo-američki sporazum o globalnom ekonomskom poretku istorijska prekretnica na planetarnom nivou. kasnije je nastao Savjet Evrope. Dakle. god. Pol G. tražio prijem u NATO koji je ostao bez odgovora (Vidjeti u: Andrea Komlosy. Već tada. evropski narodi su bili spremni za zajednički korak 47 48 naprijed . Nakon skoro jednog vijeka nepovoljnih uslova za odvijanje integracija i dva svjetska rata koja su se dogodila u međuvremenu. i SSSR se ekonomski i vojno-politički 51 integriše sa zemljama suprostavljenog ideološkog predznaka. Uskoro EZUČ prerasta u EZ. god. poslije mnogo propalih pokušaja i nepotrebnih ratova. evropska integracija najvišeg nivoa. koja se pretvara u unosan biznis. Berlin.. str. Malo je poznato da je SSSR još 2. stvaraju carinsku uniju. Die Grenzen Österreich zu den Nachbarn im RGW. a posebno kasnije. u Hagu. ali nije uzela učešće. aprila 1949. Na pripremljenoj finansijskoj infrastrukturi započinje obnova Evrope. Dalje. 31 47 . god. kasnije Svjetska banka. u govoru pred Trgovinskom komorom u Njujorku 1969. Opšti sporazum o carinama i trgovini. Ovo je najbolja ilustracija situacije pedesetih i šezdesetih godina dvadesetog vijeka. naravno uz kontrolu SAD nad investicijama realizovanim implementacijom Maršalovog plana. Ekonomski fakultet. prije svega za SAD. Svjetska banka. The Changing Relationship Betwen the World Bank and the International Monetary Fund.). Nju su činili dijelovi privreda Francuske. 49 Pored brojne literature vidjeti u: Richard E. što je značajno opredijelilo njenu dalju sudbinu u Evropi. Države Beneluksa 1948. Bretonvudski sporazum je za SAD bio pun pogodak jer su kao druga supersila dobile moćan i efikasan 50 intervencionistički instrumentarij koji se mogao koristiti i izvan vlastitih granica. god. Formiraju se UN i IBRD. Na njemu se okupilo oko 700 predstavnika. ostvaruju se i njihovi geostrategijski i vojnopolitički interesi. koji je održan 1948. 52 Robert Šuman. osnovana je EZUČ. Evropski sud pravde i Evropsku komisiju. Unija novim ugovorima jača ekonomsku dimenziju evropskih integracija. Uticaj Breton Vudsa se osjeća i u sadašnjoj složenoj arhitekturi svjetskih odnosa. International organization. Glavni protagonist Kongresa je Vinston Čerčil. Hofman. 54 Britanija je takođe bila pozvana. 50 Kontrola se obezbeđivala kontrolom relativne većine glasova i specijalnih prava vučenja." Sredinom četrdesetih se formiraju institucije međunarodnog svjetskog poretka MMF.

kada svijet potresaju recesija i ekonomska kriza i ozbiljno prijete da ugroze globalnu makroekonomsku stabilnost. regionalne integracije predstavljaju paradigmu svjetske ekonomije u periodu poslije Drugog svjetskog rata. Srpski genealoški centar. ulazi i Meksiko. ali i političkih odnosa. dok su druge opstale. U EU postoji tehnološko i kolektivno jedinstvo članica koje vremenom prerasta u puno ekonomsko i političko jedinstvo. EU specijalizovala za proizvodnju civilnih aviona. Smisao integracija je stvaranje konkurentskih prednosti između ekonomskih aglomeracija. U tom pogledu Unija je nesporno najrazvijenija regionalna integracija koja doprinosi ukupnom. O globalnim ekonomskim i filozofskim aspektima regionalnih integracija te Zajedničkim sjeverno-američkim slobodnim tržištem CUSFTA vidjeti u: Zbornik radova. Čak bi se moglo reći da su ekonomske integracije izvan evropskog prostora izuzetno dinamične. Regionalne integracije u svijetu. Na osnovu njih su formirane početne politike EZ. U nju pored SAD i Kanade. kada je formirana zona slobodne trgovine u 56 automobilskoj industriji. Naime. SAD nisu bile zadovoljne radom GATT i WTO (nezadovoljstvo sa WTO je posebno izraženo u liberalizaciji trgovine poljoprivrednim proizvodima). god. 2007. i progresu njenih članica. Delorovim paketima mjera je vraćena vjera u evropske integracije i ideju jedinstvenog evropskog tržišta. a 1988. 1994. i od tada za EU počinju nove faze integracija koje pored teritorijalnog proširenja obuhvataju i mnoge druge segmente. Dvije osnovne oblasti sporazuma su bile poljoprivreda i transport kroz carinsku uniju. Drugo. Ova integracija je značila okretanje SAD od multilateralne politike prema regionalnom pristupu.. Postojali su i globalnopolitički razlozi jer je kontinuirano jačanje EU stvaralo probleme američkom izvozu u EU pa je NAFTA Vidjeti: Baldwin. Sjevernoamerička regionalna integracija SAD i Kanade je osnovana 1965. to dovodi do proizvodnje po konkurentnijim cijenama. Tako se npr. automobila i sl. Naknadno. dobrosusjedski odnosi i bliskost zemalja članica koje su imale ekonomsku saradnju prije integracije utiču na jačanje veza i rast blagostanja u integraciji. ako regionalnu integraciju ekonomskog karaktera čini više zemalja. svjetskih ekonomskih. Prvi zadatak regionalnih integracija je rast političke i ekonomske moći zemalja koje se 55 dobrovoljno udružuju. Konačno. Treće. Savremeni period i globalna uloga EU. Ono se definitivno uspostavlja Ugovorom iz Mastrihta 1992. Ova integracija je prethodnica formiranja Sjevernoameričke zone slobodne trgovine 1994. ako su članice regionalne integracije ekonomski moćne zemlje koje sa integracionim procesima dodatno jačaju svoju ekonomiju. R. god. Tako nastaje NAFTA. Tokom sedamdesetih. ali im se smanjila realna moć. ni EZ nije ostala ravnodušna na te događaje. boreći se protiv njih različitim mjerama. Prednosti EU kao važne regionalne integracije na globalnom nivou se vezuju i za sljedeće argumente: Prvo. Regionalne integracije su potporni stub globalizma. Beograd. Uz globalizaciju. Rast intraindustrijske razmjene utiče na rast komparativnih prednosti članica integracije. Towards an Integrated Europe. na svjetskom ekonomskom prostoru funkcioniše respektabilan broj regionalnih integracija. No. sporazum je proširen na ukupnu trgovinu formiranjem CUSFTA. 56 55 32 . pa su zbog toga neke svetske integracije formirane zbog uspostavljanja ekonomske i spoljotrgovinske ravnoteže sa Unijom. Neke od njih su trajale veoma kratko. god. formiraju carinsku uniju. Integracije se događaju i na američkom kontinentu. Međunarodne ekonomske integracije imaju svoj vijek trajanja. tada je veća vjerovatnoća da će proizvođači proizvoditi proizvode po nižim cijenama a veće su i šanse za stvaranje trgovine u odnosu na njeno skretanje. Američke regionalne integracije. god. Tako je međunarodna pozicija Njemačke kao ekonomski najjače evropske zemlje ojačala i zbog snage evropskih integracija. London. tada one dodatno jačaju već dovoljno snažan uticaj i na međunarodnoj sceni. što utiče na niže troškove transporta. Pored integracija na evropskom prostoru i u svijetu postoje različiti oblici regionalnih ekonomskih integracija. Druge prednosti se odnose na blizinu integrisanih zemalja. Razvoj EU je neodvojiv od procesa globalizacije i integracija svjetskog nivoa. CEPR.Osnovni ciljevi EZ se sublimiraju u želji članica da eliminacijom unutrašnjih carina i kvota do 1970. kao što su integracije država na što širem planu i što višem nivou. god. Antropologija postsocijalizma. iste ili slične privredne strukture zemalja utiču da industrijski profil članica doprinosi ekonomskom progresu i diferenciranju industrije u odnosu na globalni nivo. Konačno. god.

Posljedično. Jačanje ekonomskih odnosa je dovelo i do stvaranja AFTA. Zbog toga raste konkurentna sposobnost zemalja članica ASEAN i on postaje značajan faktor svjetske trgovine. 58 57 57 58 Latinoamerička zona slobodne trgovine osnovana u Montevideu 1960. god. i Vijetnam. ali i širem regionu. Sve ove zemlje su i poslije ulaska u integraciju zadržale visoka učešća spoljne trgovine u outputu. se osniva asocijacija jugoistočnih azijskih zemalja ASEAN. jer je region još uvijek opterećen nedemokratskim pojavama i tendencijama. Tokom devedesetih godina prošlog vijeka inicijative se transformišu u ozbiljniju asocijaciju AFTA koja smanjuje carinske stope na industrijske proizvode unutar ASEAN-a od 0-5% (za period od 15 godina). Zona je utemeljena na inicijativama o korišćenju povlaštenih tarifa iz 1977. Zato zemlje ASEAN rade na razvoju demokratskih načela i afirmaciji ljudskih prava i sloboda. osnovana 1992. Kako je stanje u regionu tradicionalno nestabilno. Tokom 1967. Filipini. Drugo. Asean Free Trade Association-AFTA. U 1985. Ona koja predstavlja zonu slobodne trgovine između zemalja Latinske Amerike. god. integraciji se priključuju Bruneji a 1995. Singapur. i Burma 1999.predstavljala odgovor jačanju evropskih integracija. Tajland. god. pa čak i povećale razmjenu sa inostranstvom. Međutim. kasnije su njegove članice ostvarile značajne ekonomske interese i pretpostavke za rast ekonomsko-socijalnog blagostanja. a pozitivni ekonomski trendovi su se zadržali i do danas. god. LAFTA je još jedna od ekonomskih integracija na području američkog kontinenta. Lako se može uočiti da je riječ o slabije razvijenim zemljama sa relativno visokim učešćem spoljne razmjene u DBP. Azijske zone slobodne trgovine. god. ovo područje postaje interesantno za strane investitore što je opravdanje za ovaj vid integracija. ASEAN je nastao i na geopolitičkoj platformi u pokušaju odbrane jugoistočnih azijskih zemalja od komunističke ekspanzije. U integraciju ulazi i Laos 1997. ASEAN se angažovao i na održavanju mira i jačanju koegzistencije u asocijaciji. zbog stvaranja zajedničkog tržišta. god. Malezija. 33 . Azijske regionalne integracije. Ove integracije utiču na rast razmjene sa svijetom i povećanje direktnih stranih investicija. god. Članice integracije postaju Indonezija. god.

Kao ključni. Italije. Turska i Hrvatska. u Rimu potpisani Evropski ustav 2004. Albanija i Crna Gora. već o čitavom kompleksu složenih društvenih odnosa. rastu i političke ingerencije. 81-102. god. na spoljno-političkom planu Unija predstavlja članice u STO. Unija je snažna i složena ekonomska i politička organizacija 27 evropskih zemalja čija formalno-pravna istorija počinje nekoliko godina poslije II svjetskog rata. Kasnije se odvijala kroz šest proširenja. Austrija. Rimski sporazum iz 1957. Proširenje na istok. Češka. Njemačka. god. Poljska. uz dovoljno razvijenu tržišnu ekonomiju koja može prihvatiti uslove konkurencije jedinstvenog tržišta i ispuniti uslove konvergencije (provjeru vrši Savjet Evrope). 1993. Danas postoji veliki interes za evropske integracije. Portugal. Estonija.). Tako prve dvije participiraju na jedinstvenom tržištu preko Evropskog ekonomskog područja. Nova širenja su 1995. Ovdje nije samo riječ o. poštovanje ljudskih prava. Belgija. vrata EU su danas otvorena (ili bolje rečeno poluotvorena) za sve zainteresovane zemlje koje žele postati njene punopravne članice. god. u UN i nekim drugim forumima. Litvanijom. Kiprom. Unija je krajem 2007. Ugovor iz Mastrihta. Ono što danas ovoj integraciji daje centrifugalnu silu (uz tržište od oko 500 miliona stanovnika) jeste napredujuća ekonomija koja stvara oko 30% svjetske proizvodnje. Bilateralni sporazumi i korišćenje evra donose različite oblike međusobne saradnje EU i ovih zemalja. na samitima G8. Letonija. Pristupanje Uniji je povezano sa ispunjenjem kriterijuma iz Kopenhagena (Savjet Evrope u Kopenhagenu. vladavina zakona. San Marino. mogu se izdvojiti Pariški i Rimski ugovori. ne samo od evropskih zemalja. kao što su: Norveška. koji joj prethode (Hofbauer ). sa Španijom i Portugalijom. Holandije. osnovane u osjetljivom geopolitičkom periodu. i konačno. te ugovori iz Kopenhagena. 59 34 .1. Tri zemlje su kandidati za prijem: Makedonija. Današnja integracija ima zastavu na čijoj plavoj podlozi dominira krug sa zlatnim zvjezdicama. Letonijom i Estonijom. Slovačkom.3. od sporazuma do sporazuma. sa Danskom. predstavljaju ključne kriterijume za sticanje statusa člana Zajednice. I pored velikog interesa za ulazak u EU. Amsterdama. Slovenijom. Mađarska. kapitala i ljudi. Belgije i Luksemburga. Bugarska i Rumunija . Finska. str. OSNOVNI MAKROEKONOMSKI POKAZATELJI EU 3. imala 27 članica u kojima se govorilo na 23 službena jezika. Maltom. Holandija. god. Osnovni podaci o EU Unija je najveće organizaciono-društveno dostignuće ljudske civilizacije. Zbog toga se ovom problemu prilazi temeljno i senzibilno. ali ne treba potcijeniti ni 59 političke momente. 2004. god. Malta. Poljskom. Do danas. Monako. god. dok se učešće švajcaraca na jedinstvenom tržištu reguliše bilateralnim sporazumima. god. Grčka. sa Austrijom. Irska. god. Beograd. Nice. I više od toga. tako da se teritorijalna ekspanzija EU nikako ne može dovesti u vezu sa ranijim imperijalnim osvajanjima. Luksemburg. Stabilna demokratija. Dakle. Francuska. Filip Višnjić. sa Grčkom i 1986. On u svome djelu Proširenje na istok ukazuje na ekonomske i političke motive ideja evropskih integracija. Dan EU je 9.. 2007. Unija se kontinuirano širi. EU je brojnija za Rumuniju i Bugarsku. 60 Slovenija. Mađarskom. Ekonomski razlozi osnivanja ove asocijacije su bili primarni. već i onih sa drugih kontinenata. Na kraju. Slovačka. Vidi u: Hanes Hofbauer. Jedno od suštinskih pitanja je problem širanja Zajednice. Periode prije i poslije proširenja prate usvajanja deklaracija i sporazuma itd. sa Češkom Republikom. Andora i Lihtenštajn). Jačanjem zakonodavno-pravnog okvira. Švedska. u cilju jačanja EU i širenja njenog uticaja u širem regionu i svijetu. Dalje. usluga i ljudi. od kojih je prvo bilo 1973. I tako. 60 Npr. Unija ima specifične veze sa "patuljastim" državama (Vatikan. maj. Irskom i Velikom Britanijom. Italija. postoje i neke zemlje koje ne žele ući u evropske integracije. Potencijalni kandidati su: Srbija. a 2004. Francuske. Danska. ona je najviši dostignuti stepen integracije suverenih država. Konačno. carinskih i drugih integracija. roba. Litvanija. koji članicama garantuje slobodu kretanja roba. a kasnije 1981. Finskom i Švedskom. Bosna i Hercegovina. Španija. od strane šest osnivača: Njemačke. god. stalno potenciranim slobodama mobilnosti kapitala. Island ili Švajcarska. širenje je neminovost i istorijska misija koja formalno počinje sa prvim integracijama 1951. usluga. Kipar. god. daje konture budućih ekonomskih. a himna ''Oda radosti'' (iz Devete Betovenove simfonije). dok se u NATO se nalazi 21 zemlja Unije. preko Unije za ugalj i čelik. od ugovora do ugovora. Danas EU čini 27 zemalja članica: Velika Britanija.

924.28% 1. U nekim istorijskim periodima.88% 1. Kvalitet ekonomskog prostora se ne meri samo ukupnim.000 499.) Broj stanovnika opredeljuje makroekonomsku situaciju određenog prostora.39% 1.137.673. Tako je i u okvirima EU.709. ono može biti kočnica ekonomskog razvoja.2.740.325.39% 4.235.660 148.66% 16.: Prvih 15 država/integracija prema broju stanovnika Rang 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 Država/Teritorija Kina (bez Hong Konga i Makaoa) India EU SAD Indonezija Brazil Pakistan Bangladeš Nigerija Rusija Japan Meksiko Filipini Vijetnam Njemačka Stanovništvo 1. Ovo joj omogućava korišćenje pozicija velikog tržišta. koji direktno zavisi od veličine populacije.849.170 166. S druge strane.45% 2. Tabela 3. nego i u sferi obima i strukturi raspoližive radne snage.1% 1. važna geopolitička komponenta itd.300 305.375 93.3% 2. ne samo u plasmanu proizvoda i usluga.174.765.270 229. Pored ekonomskog značaja.110 111.329.460 86.170.500 155. Tako je npr.688. god. a za Njemačku za decembar 2008.843. treba reći da je sudbina nekih budućih integracija ipak vezana i za broj stanovnika tih zemalja. Površina EU poslije zadnjeg proširenja iznosi 4.82% 2.060. koliko god to zvučalo antievropski.333 127. stanovništvo je faktor privlačenja investiija. god. jedan od motiva širenja je rast tržišta. Ovo objašnjava neke dileme i kontroverze sa kojima se Unija suočava pri donošenju odluka o budućim proširenjima. pa su makroekonomske analize vezane i za demografske promjene.19% 2.170 141.000 1. Činjenica je da se evropsko tržište kontinuirano širi. već ostvarenim dohotkom po stanovniku.1.095 82. ili koncentraciji industrijskih kapaciteta. ali je važnije od toga da evropska administracija daje sve veći 35 . Jer. god. Svi ostali podaci se odnose na mart i april 2009. Gustina naseljenosti je 115 stanovnika po kvadratnom kilometru.64% 1.631. Uz sjevernoameričko i azijsko tržište.000 % svjetske populacije 19.675 kvadratnih kilometara.355 190. EU27 je reprezent najrazvijenijeg dijela sjvetske ekonomije i najveće svjetsko tržište.53% 3. broj stanovnika već sada za oko 200 miliona veći u odnosu na SAD. Danas je tržište EU sa oko 500 miliona stanovnika i visokim dohotkom per kapita. Stanovništvo Sa oko 500 miliona stanovnika EU je treća demografska grupacija u svijetu (poslije Kine i Indije). u drugim faktor rasta a u trećem može predstavljati prepreku integracijama.145.077.21% Izvor: EUROSTAT i Wikipedija (Podaci za EU se odnose na januar 2009.94% 7.4% 2.3.

što statističke metode ne obuhvataju proizvode i usluge tzv. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. Konačno. velikim i malim državama. str. na bogate i siromašnije zemlje itd. god. Kada se izračunava vrijednost društvenog proizvoda. Uglavnom. Holandiji i dr. Velika Britanija i Njemačka. agregatno i po stanovniku za EU i njene članice (za 2007. egzaktno utvrditi. prikazuje vrijednosti GDP. Ulaskom velikog broja zemalja poslije 2004. SAD i Japan ukupno imaju manje stanovnika od EU. Oko 70% stanovnika Unije živi u 6 najvećih država. kao što su OPEC. U teoriji i praksi se pojavljuju tri načina njegovog obračuna. CLDS. god. kojih se bivše socijalističke zemlje ne mogu brzo riješiti. treba znati da ih je teško. 62 Ovo je nezaobilazno štivo iz makroekonomije. drugi predstavlja sumu dodatih vrijednosti koje su stvorene na određenom području u određeno 62 vrijeme. Ova širenja i već uspostavljeni odnosi neminovno vode saradnji sa drugim integracijama. Najnaseljenije zemlje EU su 2 Holandija. važnih za integralno sagledavanje realne vrijednosti proizvodnje na određenoj teritoriji.2. god. zbog uticaja sive ekonomije povećan za čak 12%. riječ je o problemima tranzicionog karaktera. Ne smiju se zanemariti interesi zemalja bivšeg Sovjetskog Saveza. Razlog je u tome. Velikoj Britaniji. realno je očekivati da se razlika u korist Unije još više poveća. gotovo nemoguće. Zato EU ulaže napore da zajedničkim kohezionim politikama prevlada brojne slabosti koje prate novoprimljene članice. NAFTA. "sive ekonomije" ili ekonomije domaćinstva. u Njemačkoj. problemi nisu imanentni samo novim članicama. Kako nema moratorijuma na evropska širenja. 61 3. problemima u sektoru ekologije i sl. taj omjer se smanjio. Unija se širi. Tako je 1987. Belgija. BiH. Portugalu i Španiji.3. god. god. što dodatno jača poziciju i ulogu EU na globalnom planu. Naprijed . Francuskoj. broj stanovnika raste a makroekonomska stabilnost se bitnije ne narušava. Tabela 3. Hrvatska. Beograd. Sve ovo ukazuje na kompleksnost problema izračunavanja ovog makroekonomskog agregata. Turska. Rezultati na tom polju su evidentni. Vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. dok Finska sa 17 st/km spada u nenaseljene zemlje. a posebno u Grčkoj. god. Predpristupne mjere EU daju rezultate. Izračunavanje agregata postaje sporno i zbog šteta i troškova zagađenja ili devastacije životne sredine. Zagreb. 93-160. Makedonija.. Kao država. treba ukazati i na to da je vrijednost društvenog proizvoda EU analitički uporebljiva za komparativne analize sa ostalim svjetskim blokovima ili ekonomijama velikih zemalja. koji je do prije nekoliko decenija bio zamenaren.značaj dinamici i intenzitetu procesa širenja. str. Zato će se stanovništvo EU povećati i steći prednost u odnosu na visokorazvijena tržišta SAD i Japana. Očuvanje životne sredine je važan segment valorizacije ekonomskih aktivnosti. Ima i drugih momenata. 20-22. Makroekonomija: evropski udžbenik. 2 najgušće je naseljena Malta sa oko 1280 st/km (zbog male površine ove zemlje). Od starijih autora sa prostora bivše SFRJ vidjeti u: Vinski Ivo. nacionalnog dohotka i ostalih agregata. dok treći predstavlja sumu faktorskih dohodaka zarađenih u privrednim aktivnostima. Međutim. 1967. 36 . italijanski društveni proizvod. I u ostalim zemljama ima neregistrovanog outputa. Sve do proširenja 2004. prema religijskoj odrenici. Crna Gora i Albanija očekuju prijem ili ubrzanje pregovora o pristupanju.. Društveni proizvod Društveni bruto proizvod je BDP je najvažniji makroekonomski agregat. Afrička unija i dr. 2004. Italiji i Španiji živi 80% stanovništva.). Mnoge ekonomske aktivnosti nisu zabilježene zato što ne postoje metode njihove valorizacije. Sjeverozapadne Afrike i dr. Jedan je suma svih finalnih prodaja koje se obave u određenom vremenskom periodu. Najveća gustina naseljenosti je duž teritorije između Londona i Milana. Stalna širenja zemljama koje su ekonomski slabije od prosjeka Zajednice unose probleme koji se manifestuju u neprijavljivanju svih prihoda. te Belgiji. Srbija. Situacija u EU je dodatno otežana zbog toga što ovu fazu postojanja prate izražene ekonomske i socijalne razlike samih članica. 61 Stanovništvo Unije se analitički može grupisati prema različitim faktorima: starim i novim.

887 272. No.700 9.964 2.086 21. Holandije. Velike Britanije.802.Tabela 3.252 527.800 13.2.814 51.214 163. god.800 % prosjeka GDP EU27 per capita 100% 115% 118% 108% 99% 104% 132% 60% 118% 120% 96% 124% 44% 76% 81% 117% 62% 143% 115% 70% 39% 60% 90% 55% 258% 65% 92% 78% 37 .193.185 260. Ekonomije tih zemalja su na nivou ili iznad prosjeka EU i u nivou relativne razvijenosti. Belgije i Fiske su relativno razvijenije u odnosu na prosjek EU.200 24.726.900 29.118 46. I sama Zajednica preko zajedničkih politika nastoji ubrzati rast u slabije razvijenim zemljama.200 33.277 1. Britanija 3 Francuska 4 Italija 5 Španija 6 Holandija 7 Poljska 8 Belgija 9 Švedska 10 Grčka 11 Austrija 12 Rumunija 13 Portugalija 14 Češka Republika 15 Danska 16 Mađarska 17 Irska 18 Finska 19 Slovačka 20 Bugarska 21 Litvanija 22 Slovenija 23 Latvia 24 Luxemburg 25 Estonia 26 Kipar 27 Malta Izvor: EUROSTAT U apsolutnom iznosu.400 15.501 8. Irske.181 GDP per capita 25.200 19.000 29. Švedske.506.712 241.261 153.666 1.660 18.900 16.486 160.700 27.067 155.300 11.362 76. Italije i Španije.200 16.000 20. Francuske.259 210.000 17. Na to utiču dostignuti nivo razvoja.473 32.100 29.334 95.100 29.800 15.: GDP.390.300 31.800 64. Ekonomije Austrije.3.400 29. privrede članica EU nisu jednako dinamične. prikazuje dinamiku društvenog proizvoda po karakterističnim periodima i relativnu razvijenost članica (na osnovu pps metode) za 2000.900 26.683 1.736 284. GDP 12. Bugarska i Rumunija imaju najmanji društveni proizvod po stanovniku na nivou EU27.700 30.684 313.200 22.807 553.902 201.300 23.163 1.700 35.489 31. struktura privrede i drugi faktori.300 19. agregatno i per capita (u milionima evra) i relativno (u%) Države članice EU 1 Njemačka 2 V.489.100 24. Tabela 3. prihodu EU27 najviše doprinose ekonomije Njemačke.

5 9.3 Francuska 2.7 1.3 131.1 Irska 7.2 4. 1.8 4.9 10.4 59.1 1.3 Slovenija 4.3 6. prikazuje dugoročne pokazatelje produktivnosti i stanje u 2007.2 Mađarska 4.2 6. kohezionih politika.0 Danska 2. 38 .4 Portugal 3.3 68. stope rasta manje razvijenih zemalja EU su više od prosjeka.7 2.9 2.4 1. Sve navedeno utiče i na rast produktivnosti.9 Kipar 3.1 Holandija 3.7 8.5 1. god.4 4.6 V.1 3.4.2 1.2 0.2 37.9 57.2 Poljska 4.2 3. Drugo.0 104. u posmatranim periodima EU ima veće stope rasta od SAD.8 1.9 Italija 2.7 117.8 98.4 3.2 154.4 1.9 81.1 2.7 Belgija 2. što potvrđuje uspješnu implementaciju zajedničkih.6 2.7 1.3 3. stope na nivou razvijenih zemalja su stabilne.3.2 Slovačka 2. Izvor: AMECO database (Annual Macro Economic Data) – European Commission.8 279.0 1. Generalno. Konačno. korigovanim standardom kupovne moći.5 2.0 Estonija 7.0 5.3 Napomena: GDP per capita je mjeren po cijenama 2000.0 118. DG ECFIN.8 EU27 2.8 2.6 73.1 1. Tabela 3. kako EU.4 4. tj. god.1 77.4 1.3 2.7 5.0 SAD 2.6 114.0 118.4 124.6 Njemačka 1.5 90.7 3.9 3.7 4.6 Rumunija -0.0 0.1 1.1 2.0 123.6 10.1 Švedska 3.5 100.7 6.1 3.2 9.6 9.9 0.3 0.0 127.1 Španija 3.8 101.1 6.Britanija 2.6 54.9 Bugarska 3.4 1.4 91.Tabela 3.7 2. tako i njenih članica.4 Finska 4.4 5.3 2.4 3.4 6.4 40.9 Litvanija 5.0 Grčka 3.2 Malta 2.6 Češka R. i posebno.1 145.0 2. Nivo GDP per capita u odnosu na EU (posljednja kolona) je izračunat primjenom pps (purchasing power standard).7 1.3 7.3 71.: Stope rasta i GDP per kapita Prosječni godišnji rast GDP per capita GDP per capita za 2007 (EU27=100) 1996-2001 2001-2006 2007 Austrija 2.3 Latvija 7.5 64. ali ne i najviše u Zajednici.6 1.6 110.8 Luksemburg 5.

3 0.8 0.0 6.0 3.1 1.8 1.1 3.9 1.3 54.6 6.2 4.4 100.0 3.3 51.1 129.9 6.5 180.8 1.2 1.1 1.5 1. News release.9 100.0 120.4 68.7 8.3 1.6 0. april 2009.0 1.9 5.2 3.6 112.4 49.5 113. Izvor: EUROSTAT.2 1.8 4.2 2.1 1.6 1.2 182.4 2. kalkulisani su na osnovu pps (purchasing power standard).8 135.7 1. 39 .4 1.6 0.5 76.0 107. za SAD i Rumuniju nisu raspoloživi.9 133.4 108.3 1.1 0.6 84.4 123.1 61.4 1.3 1. odnosno standarda kupovne moći. Relativni nivoi GDP po zaposlenom i po času rada.9 94.4 8.1 3.2 107.7 102.4 5.1 67.3 90.9 1.3 1.5 3.9 45.4 3. Euroindicators.6 3.6 2.4 74.Tabela 3.0 0.7 4.6 0.6 1.7 5.1 107.3 0.6 1.4 131. Britanija EU25 EU27 SAD 1.9 59.4 1.1 79.7 1.3 115.6 2. nivo GDP po zaposlenom (ppe za 2007) i nivo GDP po radnom satu (phw za 2007) Rast prosječne godišnje GDP (ppe) GDP (phw) produktivnosti rada po 2007 2007 zaposlenom (EU27=100 (EU25=100 19962001) ) 2007 2001 2006 Austrija Belgija Bugarska Kipar Češka Rep.0 142.1 113.6 2.2 35. god.2 n/r 69.2 1.8 34.5 113.1 1.4 2.7 62.6 0.4.2 0. god.0 2.3 2.0 53.2 1.5 2.0 1. Podaci iz prethodne tabele nedvosmisleno pokazuju da zemlje osnivači i najveće evropske ekonomije imaju najviši dostignuti nivo produktivnosti rada (mjereno prema dvjema prikazanim analitičkim metodama).1 1.3 99.3 77.7 1. 50/2009.7 73.1 3.8 1.8 103.5 2.0 110.5 1.0 7.0 1.1 4.: Rast realne produktivnosti po zaposlenom.5 2.6 6.4 119.6 106.2 1.7 112.7 6.8 0.0 n/r n/r Napomena: Podaci za produktivnost po radnom času u 2007.6 73.7 0.9 2.6 105.9 3.2 107.5 6.4 40.2 0.9 60.0 6. Danska Estonija Finska Francuska Njemačka Grčka Mađarska Irska Italija Latvija Litvanija Luksemburg Malta Holandija Poljska Portugal Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska V.9 1.6 60.6 1.0 2.5 4.8 85.0 130.6 85.

Poljo umanj.6. 50/2009. uslug Dru no Indus Građ na.Drugo. industrija.. što govori o industrijskoj i trgovinskoj orijentaciji evropske privrede. članice EU imaju različitu privrednu strukturu. april 2009. U tabeli 3. uvoza i izvoza za IV kvartal 2008. aktiv nik. god. posebno u sferama potrošnje i investicija. manje razvijene privrede imaju više stope produktivnosti rada. poslo uslu a narst ort. Poljoprivreda ima nisko učešće u stvaranju društvenog proizvoda EU. u EU27. god.6. Danska NJemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italia Kipar Litvanija Letonija Države članice EU 21 19 : : 8 9 16 12 114 117 1 1 8 8 10 12 54 76 114 105 80 78 1 1 1 2 2 2 . u EU27 i Evrozoni (u milijardama evra) Finan Porezi Ukup Trgovi sij. Ostvareni društveni proizvod se može posmatrati i preko agregata potrošnje. ali i pozitivnim efektima blagostanja velikog evropskog tržišta. trgovina. proizvo n. Izvor: EUROSTAT. energetika. agregatnih troškova. No.: Vrijednost GDP. Euroindicators. stanje u Evrozoni i E27 je prikazano u tabeli 3. ener P edai na ge vrijed komu vne vo gija ribar. Iz ove podjele su vidljive osnovne tendencije. prikazani su konstituenti GDP EU27 i Evrozone iz ugla ukupne potrošnje (IV kvartal 2008. transport i komunikacije dominantne u stvaranju GDP i ukupno dodatoj vrijednosti. de nosti EA 15 EU 27 2 288 3 071 36 49 392 525 133 179 427 581 594 787 471 630 2 053 2 751 235 319 Napomena: podaci u tabeli zaokruženi na prvi veći broj.5. god. Tabela 3.5. Tabela 3. pa je stanje pojedinih ekonomija heterogeno. Ali. za ge dodat transp e i trija i eviGD privr subv.). što se može objasniti povoljnim uticajem zajedničkih politika EU. News release. Evrozoni i glavnim partnerima (milijarde evra) GDP EA15 EU27 2 287 3 071 86 : 37 58 616 4 45 62 273 485 389 4 6 8 Finalna potrošnja 1 299 1 776 46 : 19 28 350 2 22 44 155 281 231 3 3 5 Javna potrošnja 476 651 Fiksni kapital 483 634 Promjene zaliha 18 9 1 : 1 4 -1 1 -1 3 Domaća tražnja 2 275 3 070 88 : 35 57 585 4 38 67 285 499 391 5 6 9 Izvoz 897 1 208 76 : 26 30 276 3 37 13 67 121 106 2 2 4 Uvoz 885 1 207 77 : 25 29 245 3 31 19 79 135 109 2 3 6 40 Belgija Bugarska Češka Rep. god. Vidljivo je da su finansijske usluge i poslovne aktivnosti. god.: GDP i sektorski doprinosi za IV kvartal 2008. kada je riječ o sektorskim doprinosima stvaranju društvenog proizvoda u 2008.

dok su uvoz i izvoz skoro ujednačeni (uz blagi suficit).). Dijeljenjem GDP sa brojem stanovnika neke zemlje dobija se GDP per kapita (grafikon 3. GDP Kine je dva puta veći od Njemačkog. Ipak.7.Luxemburg Mađarska Malta Holandija Austria Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka FIinska Švedska V. ukoliko se ovaj problem posmatra drugačije. Španija. Stanje u Japanu je slično kao i u EU27 i EA15. Britanija : : : : : : 5 5 1 25 20 19 0. Odnosno. Italija. ove analize se vrše na per kapita osnovi. Proporcije po članicama su ujednačene. Ukupna tražnja je skoro izjednačena sa GDP. prije svega Njemačka. što proizilazi iz uticaja zajedničkih politika.3 0. ali Kina ima neuporedivo veći broj stanovnika. Najčešće se koriste američki dolar i evro. Posmatrano po članicama. otvaraju se dileme: da li je Kina razvijenija od Njemačke ili Iran od Holandije (koja prema vrijednosti GDP nije među prvih 15 zemalja svijeta)? Odgovor na oba pitanja je negativan. Grafikon 3. Iz tabele se vidi da je lična potrošnja u EU27 i Evrozoni nešto veća od polovine GDP. Iz tabele je vidljivo da spoljnotrgovinski deficit SAD samo u ovom kvatralu prelazi 100 milijardi evra (dakle. Zato se uvodi pokazatelj razvijenosti zemlje u vidu GDP po glavi stanovnika ili GDP per kapita. vidljivo je da je domaća tražnja američke ekonomije veća od GDP (što je opštepoznata činjenica). Simbol (:) označava da podaci nisu dostupni. u stvaranju ukupnog proizvoda najviše učestvuju velike industrijske zemlje. Korišćenje drugih valuta te obračune čini zavisnim od kretanja valutnih kurseva.4 150 70 85 41 : 9 17 46 : 426 : 13 0. podaci u tabeli zaokruženi na prvi veći broj. Francuska.7: BDP per kapita u američkim dolarima (2007) : 25 1. Kada je riječ o SAD. Jer.9 69 38 53 28 : 5 10 24 : 279 41 . Međunarodne komparacije GDP se vrše u eminentnim svjetskim valutama. Velika Britanija. ali i sličnog pristupa u kreiranju makroekonomske politike.4 1 1 38 30 1 138 108 96 13 16 1 67 42 38 15 19 : 89 33 35 9 9 45 12 16 : : : : : : 2 3 9 6 6 3 4 1 18 13 13 11 10 -1 44 18 17 : : : : : : 97 68 -3 440 122 134 Glavni partneri SAD 2 694 1 883 455 465 -7 2 797 327 431 Japan 982 574 186 223 8 991 146 154 Osim za Maltu. preko milijardu dnevno). izlažući ih njihovim fluktuacijama.2 1.

sa snažnim uticajem na tržište rada. što je slučaj i sa stopama rasta zemalja azijskog područja ili tranzicionih zemalja.. Vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. posebno zbog enormne eksploatacije neobnovljivih proizvodnih faktora i devastacije životne sredine. Pored brojnih posljedica ovih integracija. i relativne cijene proizvoda su mnogo niže u ovim zemljama u odnosu na prosječne cijene na nivou EU. Macroeconomics. konkurenciju. dok je privredni razvoj prikazao kao drvo kultivisano ljudskom rukom. Zagreb. 1967. Širenje tržišta je važno zbog rasta stanovništva kao faktora proizvodnje. Inače. Zagreb.Iz prezentiranih podataka se vidi da zemlje osnivači imaju visoke. god. 2004. bez obzira na brigu o stabilnosti cijena (posebno ECB) postoje izraženi cjenovni dispariteti. Toga su svjesni i relevantni faktori EU. Stability with Growth. Oxford Univrsity Press. ubrzani rast nekada može biti i problematičan. Austrije ili Velike Britanije uglavnom ujednačene. Pripajanje bilo koje zemlje regionalnoj aglomeraciji nije jednostavna misija. subvencija ili konrtibucija. José Antonio Ocampo. god. a zemlje koje su tek pristupile EU niže per kapita nivoe dohotka. zemlje koje ulaze u EU "unose" niži nivo dohotka. Tako su npr. Zato je predviđena predpristupna pomoć i subvencije za lakše funkcionisanje kandidata i novoprimljenih zemalja. prije svega. Ista situacija je i kod prevladavanja prepreka ulaska u Evrozonu. Ekonomski fakultet. Naprijed . dok u drugim slučajevima predstavlja signal ozbiljnih ekonomskih problema. One su privremeno prouzrokovale nižu stopu rasta GDP per kapita EU jer su sa svojih. što se dogodilo i prilikom poslednjeg (prijem Bugarske i Rumunije). cijenu nadnica. Često se čuje da neke azijske zemlje ostvaruju natprosječne stope rasta i to govori da se te ekonomije nalaze u fazi uzleta. kao Luksemburg. tehnički progres. 1967. u EU unijele relativno mali domaći proizvod. rast je sintetički pokazatelj stanja i kondicije određene ekonomije ili šireg ekonomskog prostora. Oxford Univrsity Press. Kao važan faktor agregatne proizvodnje i potrošnje. No. Models for Dynamic Macroeconomics. Rast determinišu realne stope rasta GDP u određenom vremenskom periodu (obično godina dana). Drugo. Makroekonomska stabilnost je imperativ ekonomske politike EU. i uz energiju. ali je važno i zbog uloge konzumenta na velikom tržištu.. Osnivači su gotovo izjednačeni u nivou društvenog proizvoda per kapita. Ovo se manifestuje u periodima poslije prijema. Shari Spiegel. Evropska administracija dobro prepoznaje da je u novoprimljenim zemljama dohodak potcijenjen zbog visokog procenta sive ekonomije. što utiče na pad prosječnih pokazatelja Zajednice. Momir Jakšić. sve dok ekonomski ne ojačaju do nivoa. Francuska i Velika Britanija. Oxford. evropske zemlje koje još uvek ne žele pristupiti evropskim integracijama. 65 Ovo je česta makroekonomska problematika. ključni faktor rasta i stabilnosti. a literatura brojna i temeljna. tražnju. Naprijed. a posebno politički i ekonomski najjače države Njemačka. stope rasta Njemačke. Liberalization and Development. O nekim njenim aspektima vidjeti u: Joseph Stiglitz. CID. 2004. što ukazuje na važnost privrednog rasta. 2008. Dakle. kada im komunitarna pomoć nije potrebna. Osnovi makroekonomije. Stope rasta među zemljama sličnih društvenih i geopolitičkih karakteristika su ujednačene i ne 65 odstupaju mnogo od njihovog prosječnog trenda. koji prate dugoročne pozitivne strukturne 64 promjene. dolazi i do promjena tzv. štiteći dostignuti nivo razvoja i makroekonomsku stabilnost. situacija se tek kasnije koriguje u pozitivnom smjeru. 64 Vidjeti opet: Vinski Ivo. Ricardo Ffrench-Davis. Oxford. CLDS. Ovaj autor je privredni rast upoređivao sa drvetom koje raste. god. na zajedničkom tržištu. imaju visoke dohotke per kapita. približno 30 miliona stanovnika. inflaciju itd. Privredni rast. Makroekonomija: evropski udžbenik. Nekada se objašnjavaju niskom kupovnom moći (posebno novoprimljenih članica). 2006. Dalje. Jer. i Fabio-Cesare Bagliano and Giuseppe Bertola. Ivo Vinski je zastupao stav da rast postoji samo ako postoje dugoročni trendovi pozitivnih stopa rasta GDP. specijalizovane za usluge u bankarskom sektoru ostvaruju enormno visok društveni proizvod po stanovniku.. Beograd. poslije širenja dolazi do neznatnog pada ostvarenog društvenog proizvoda per kapita EU. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva. evroplaneri vrše programirani prijem u Zajednicu. god. Isto tako. Beograd. Ova komparacija odgovara privredama koje se razvijaju na osnovu rasta tehničkog progresa (što evropska privreda sigurno jeste). Deepak Nayyar. 42 63 . o Norveškoj i Švajcarskoj. Ipak. Poslije velikih priključenja. ili u Vinski Ivo. Riječ je. Manje zemlje. stanovništvo je važan. "pragova" mnogih internih obračuna. Ovo može izazivati i političke turbulencije u institucijama EU i narušiti 63 komunitarnu koheziju i ekonomsku stabilnost. On je smatrao da razvoj podrazumijeva rast. Uvod u analizu nacionalnog dohotka i bogatstva.

2 6.5 1. posebno Letonija sa oko 10%.5 6.7 2. Italije i Francuske.9 4.0 1.9 4.7 3.8 3. s jedne strane.9 2.5 3. U tome je posebno važna uloga Njemačke.3 3.2 11.5 6. govori podatak. Ta pozicija donosi više prihoda evropskim kompanijama i njenim građanima.9 4.1 1.7 6.8 3.5 4.4 8.4 2.0 Nove članice: stope rasta GDP Zemlje članice Bugarska Kipar Češka Estonija Mađarska Letonija Litvanija Malta Poljska Rumunija Slovačka Slovenija % rasta GDP 2004 2005 2006 2007 5.1 2.4 2. utiče na lični standard i stvara pretpostavke za stabilnu makroekonomsku situaciju i u budućnosti.3 1.3 3.5 3. Konačno. Samo takvim pristupom.2 8.6 3. Enormno visok rast ukupne proizvodnje ostvaruju baltičke zemlje.9 1.7 1.: Stope rasta GDP EU27 (u %) EU15: stope rasta GDP Zemlje članice Austrija Belgija Danska Finska Francuska Njemačka Grčka Irska Italija Luksemburg Holandija Portugal Španija Švedska % rasta GDP 2005 2006 2007 2008 2.4 3. te privući evropske i svjetske investicije. kao fenomen u visini privrednog rasta poslednje dvije decenije ostvarila privredni rast od oko 9%.7 2. Treba naglasiti da se stope rasta kreću oko trendova koje diktiraju najrazvijenije članice.7 0.8 2.5 3. Stope rasta. O kolikom rastu je reč.9 3. jakih imperijalnih država.7 6. Ukupan GDP EU kontinuirano raste.9 4.4 2. To je potpuno razumljivo kada postoje razlike dostignutog stepena razvoja zemalja osnivača. mjerene povećanjem GDP u EU su veoma heterogene. usaglašenu sa pravilima EMU i ECB.5 Velika Britanija 1.4 2. Indije i Brazila. ali se to povećanje "topi" zbog relativno malog broja stanovnika tih zemalja ili niske osnovice njihovog agregatnog GDP.3 4. vlade članica se zalažu za stabilnu monetarnu politiku.7 8. da je Kina.5 3. ali i Velike Britanije.8 2.0 1.7 3.4 7.1 5.9 0.8 Izvor: EUROSTAT i Wikipedija.8 2. Danas.0 1. ali prije svega.8 5.2 2. Ove zemlje utiču na promjene odnosa u svjetskoj globalnoj ekonomiji. Zato EU mora (ona to već i čini) da stabilizuje i poveća stope rasta.7 5. utičući tako da njihove stope rasta budu dugoročno stabilne.5 6.0 9.9 6.5 1.5 6.3 10.3 3.1 7.2 7. te većih i razvijenijih privreda novoprimljenih zemalja.0 6.4 3.3 4. konkurentniju ekonomiju koja sjedinjena dominira u svijetu.6 3.7 5. vode umjerenu i stimulativnu poresku politiku i provode strukturnu politiku koja ih u kratkom roku orijentiše prema izvozu.0 2.2 3.5 2.6 -1.5 5.4 4.1 9.1 4. Tabela 3. evrooptimisti su znali da veliko tržište omogućava političku i vojnu prednost.0 5.8.8 4. prikazane su stope rasta za EU27. Ovo je dokaz da se male zemlje ulaskom u evropske integracije relativno brzo prestrukturiraju i postižu zavidne ekonomske rezultate.0 5.8 1.9 8.8.6 1.6 3.5 5.5 4. nastanak Unije je motivisan ekonomskim koristima i njen opstanak u budućnosti će u potpunosti zavisiti upravo od njih.3 2.8 4.1 4.8 1. tranzicione zemlje mogu iskoristiti očigledne prednosti i veliku ponudu kvalitetne i jeftine radne snage.2 2.1 2.2 5.0 2. 43 . Iz tabele je vidljivo da deset novoprimljenih država ima viši prosječan rast u odnosu na većinu starih članica.0 2.0 3.6 7. U tabeli 3. Međutim.0 2.9 4.3 2.Unija kao regionalna integracija žrtvuje značajan tekući dohodak za kontinuirano i efikasno širenje i razvoj zajedničkog evropskog tržišta. učešće EU u ukupnoj svjetskoj proizvodnji je u blagom relativnom padu zbog nadiranja novih ekonomskih kolosa: Kine.0 1.6 1.1 7.0 9.9 1.5 0.0 3.6 6.3 5. i istočnoevropskih zemalja koje su tek postale punopravni članovi EU. Uz nesporne efekte velikog tržišta.1 3.6 2.6 1.8 3. i decenijama prije.3 EU Evrozona 2. Većina novih zemalja ima visoke stope rasta.

7 6. 44 .4 3. Tabela 3. koje nisu akumulirale značajnije rezerve za amortizaciju globalnih poremećaja u sektoru cijena i zato što im industrije još nisu strukturno transformisane. dakle području korišćenja evra kao zajedničke valute.4% u Letoniji. god. cijene prehrambenih proizvoda su rasle po stopi od 6%. do 17. Za početak. U razvijenim privredama inflacija ima tolerantan nivo kada se kreće u intervalu 04% na godišnjem nivou.4 3. jer preko investicija utiče na privredni rast. a time i na povećanje zaposlenosti. Ove analize se uglavnom odnose na dugoročne i 66 Vidjeti u: Vojnić Dragomir. uz strukturne promjene u različitim sektorima (privredi posebno).2 4. god.9 13. Neki ekonomisti smatraju da je niska inflacija čak i poželjna. Riječ je o heterogenoj grupi zemalja.1 4. Informator. za EU27 (u %) Država Holandija Portugal Njemačka Island Finska Francuska Italija Belgija Estonija Kipar Luksemburg Izvor: EUROSTAT Stopa inflacije 1. U normalnim makroekonomskim okolnostima inflacija je povezana sa fazama privrednih ciklusa. Zagreb. Ovako visoke stope inflacije objašnjava činjenica da se radi o siromašnijim zemljama EU. Dakle. Ne treba zanemariti da je visoka inflacija u nekim zemljama prouzrokovana bržim privrednim rastom u odnosu na prosjek EU.3 3. Uvod u analizu i planiranje investicija. na opšti rast cijena najviše su uticale cijene naftnih derivata.8%. Ova situacija bi se mogla objasniti činjenicom da se inflatorna spirala počela formirati zbog visokog rasta cijena energije i poljoprivrednih proizvoda. ne samo u zemljama EU.3 3. troškovi prevoza (čije cijene uglavnom zavise od rasta cijena nafte) rasli po stopi od 4. 1980. žitarica.10.: Inflacija u aprilu 2008. najčešće govori o inflaciji u odnosu na isti period prethodne godine. Inače. U tom periodu već je postojala zabrinutost zbog opšteg rasta cijena.3 4.4 Iz tabele se vidi da su najniži aprilski rast cijena imale Holandija 1.4 17. god. Investicije i društvena reprodukcija. tromjesečnih ili drugih perioda itd. kako po veličini. i u: Mijo Sekulić i Dragomir Vojnić. ali se njeno kretanje može izraziti i na mjesečnom nivou.6%. mogli bi se naći razlozi koji amortizuju viši rast cijena u ovim zemljama.4.7%.10. nego i na globalnom nivou. Inflacija Stopa inflacije je prosječna promjena (rast) nivoa cijena.0 3. koje ne bi pratio enorman rast cijena energije i poljoprivrednih proizvoda. dok je Njemačka vodeća industrijska zemlja.7 4. Podgrijavanjem tražnje u ovim zemljama. dok su npr. 1977.6 3. što se može ocijeniti kao visok.3 6. te zemlje bi i u normalnim okolnostima. dolazi do procesa koji djeluju na rast cijena. na bazi prosjeka godišnjih. Britanija Švedska Danska Slovačka Poljska Češka Mađarska Rumunija Litvanija Bugarska Letonija Stopa inflacije 3. U mnogim zemljama EU27 zabilježena je inflacija od 3.0 do 4. tako i po njihovoj privrednoj strukturi.3%.6 4. indekse cijena proizvođača itd. god. Sve se to odrazilo na opšti nivo cijena u EU na početku II kvartala 2008. naučna i stručna građa o inflaciji je veoma bogata. što je vidljivo iz tabele 3. imale višu unflaciju u odnosu na ciljane i ostvarene stope za nivo EU. nivou GDP i broju stanovnika. Tako se npr. prezentirana je inflacija tokom aprila 2008. Zagreb.2 3.5% i Njemačka 2. jaja i drugih prehrambenih proizvoda. god. Ako se zna da Holandija i Portugal imaju razvijenu vlastitu poljoprivrednu proizvodnju.5 2.7% u Češkoj Republici. ali još uvijek podnošljiv nivo opšteg rasta cijena. Inflacija komparira trenutni nivo cijena sa cijenama koje su bile u nekom prehodnom trenutku ili periodu.7 2. mlijeka. Informator.7 11.3. hljeba. Analitički.3 Država V. Ovu tezu (koja je u stvari izvedena iz teorije Filipsove 66 krive) zastupao je Dragomir Vojnić. U EMU. koje bilježe inflaciju od 6. Slijedeća grupa su zemlje u tranziciji. Portugal 2.8 8. Metode obračuna inflacije koriste i indekse cijena na malo.

april 2009. Euroindicators. došlo do visokog rasta cijena. god. Na to su uticale mnoge mjere. da bi se krajem 2008.11. Tursku i Island. O cjenovnoj stabilnosti zajedničkog tržišta brine i ECB. 50/2009. News release.11. cijene spustile na do sada nezabilježen nivo. Očigledno je.12. Kretanja dugoročne inflacije u EU prikazuje grafikon 3. su prikazane stope inflacije za zemlje EU. Zatim je u 2008. god. Dugoročno. god. ali je neophodno posebno izdvojiti doprinos i ulogu ECB.: Kretanja dugoročne inflacije Izvor: Izvor: EUROSTAT. Ipak. U tabeli 3. cjenovna stabilnost na nivou cijelog ekonomskog prostora je zadovoljavajuća.5%. o čemu će biti riječi u narednim poglavljima. inflacija u EU je bila stabilna i kretala se u rasponu od 2-2. i početkom 2009. da među članicama Zajednice (u posmatranom periodu) postoje razlike u dugoročnim trendovima nivoa cijena.srednjoročne stope inflacije u EU. Grafikon 3. 45 .

6 3.6 2.0 3.0 7.3 1.7 3.3 10.1 2.4 2.0 2.1 1.6 2.3 3.5 0.0 1.5 2.2 2.9 12.6 2.9 1.6 1.2 1.7 1.2 6.9 2.3 5.4 -0.9 4.3 2.3 2.5 3.5 1.5 1.1 3.7 2.1 6.3 2. 7 8.8 0.4 1.7 1.8 3.8 2.8 3.0 3.4 2.4 2.9 2.2 2.7 1.3 2.7 1.3 200 8 4.8 1.0 6. 1 5.5 4.3 0.8 2.4 1.8 10.4 2.1 2.6 7.12.0 1.8 3. god.0 2.4 4.9 2.9 3.3 3.3 4.7 8.9 0.4 3.0 3.9 2.3 47.9 5.1 2.5 4.9 2.1 6.9 5.3 2.7 2.7 7.7 1.6 Bugarska 3 Češka Rep.2 6.Tabela 3.7 7.6 1.8 10.4 15.5 1.6 2.9 3.6 10.5 2.4 3.2 4.5 11.3 1.1 2.6 4.9 6.1 3.8 0.5 3.3 0.3 9.2 2.1 2.8 2.2 2.5 3.3 6.0 2.3 3.3 4.7 1.7 1.0 6. Ovo donekle potvrđuje hipotezu o korelaciji inflacije i karaktera privrednih ciklusa.2 2.4 5.0 4. 2 2.4 34.9 4. dugoročne tendencije su se tokom III i IV kvartala 2008.7 1.1 3. Britanija Turska Island EU 2.9 5.3 3.3 2.1 9.9 1.7 2. god.2 4. 3 11.3 8.0 1.6 1.6 4.2 3. 3.4 25.6 1. 0 3.4 7.5 1.9 3. 4 12.2 10. god i I i II kvartala 2009.7 2.1 2.5 2.2 1. 1 4. 1 2.9 3.6 4.2 2.5 2.0 0.2 3.7 1.6 2.8 53.9 3.4 1.3 2.7 7.0 1.3 1.8 1.3 6.7 22.7 3.0 0.0 2.8 2.8 10.4 2.8 1.9 2.0 2.2 1.0 1.2 56.9 1.7 1. 2 4.2 Izvor: EUROSTAT Zbog poznatih događaja.6 2.2 2.6 2.8 2. O tome govore sektorska i nacionalna kratkoročna 46 .8 2.3 1.6 2.1 2. 5 7. iznenada promijenile.6 2.6 1.6 2. 5 8.9 -1.4 4. 6 3.1 2.5 5.0 2.1 5.0 4.9 1.0 2.6 1.7 3.7 3.5 2.0 Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Latvija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V.3 1. 8 3.2 2. (u%) 200 200 200 200 200 200 200 200 0 1 2 3 4 5 6 7 Belgija 2.6 2.8 4.9 1.6 2.1 1.2 1. 9 3.1 2.2 3.8 45.9 2. 8 6.1 8.4 1.4 3.8 2.9 1.7 2.3 3.5 12.0 10.: Inflacija po zemljama u periodu 2000-2008.6 3.3 2.8 4.1 4.6 1.8 3. Na kratkoročne promjene inflacije uticala je globalna finansijska kriza.0 3. 0 5.5 1.2 3. 0 6.9 2.7 2.3 1.4 9.5 4.7 2. 7.5 2.3 15.1 2. 3 5.9 3. 1 2. 3 1. koja sve više postaje deflatorna.9 3.

nema interesa za investicije i dolazi do dezinvestiranja. Tabela 3.3 29. U Tabeli 3.7 15.4 25.0 20.7 27. da investicije mogu biti veće ili manje od štednje. prikazani su podaci o učešću investicija na nivou EU (i za njene članice).3 18. 47 . a time i obim investicija.6 19.6 19.4 19. o čemu govori Tobinov 67 koeficijent q.6 25.9 18. optimalni stok kapitala bez kojeg nije moguće odrediti optimalne odnose outputa i kapitala.8 24.3 24.2 24.I) + (T .4 19.5 26.3 20.0 21.4 18. dok je za S>I privatni sektor neto štediša.0 20.9 20.5 20.6 18.5 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 2010 19.8 21.5 30. On se izračunava tako što se tržišna vrijednost instalisanog kapitala podijeli sa troškovima zamjene instalisanog kapitala.2 18.0 18. za makroekonomsko sagledavanje investicija neophodno je uključiti i realnu kamatnu stopu.6 15. Već na prvi pogled.8 23.7 29.3 17.0 19.1 27.0 23.5 2005 20.1 21.1 21.0 26.5 20.6 19.2 21.5 20.8 22.9 19. firmama se isplati investiranje. Kada je Tobinov koeficijent veći od 1.5 17.7 23. No.6 27. Sve ovo utiče na spoljnu ravnotežu.2 20.6 20.9 18.3 2002 19.8 28.0 19.1 20.2 28.8 15. princip akceleratora.7 26. tako da u slučaju ostalih nepromjenjenih okolnosti rast investicija iznad nivoa štednje može dovesti do rasta spoljnotrgovinskog deficita (X-Z).0 19. No.2 21.5.2 20.5 18.7 19.8 19. Jedan je.8 19.6 28.4 20.0 19.3 22.9 2003 19.0 21.3 21.9 22.3 17.6 21. Danska Njemačka Estonia Irska Grčka Španija Francuska Italija 67 2000 20.7 20.5 19.3 23.9 2009 19.4 20.5 23.9 27.2 33.6 18.2 21.6 21.3 20. što je za ovu fazu razvoja i nivo ekonomske razvijenosti i očekivano.2 18.0 21.5 19.8 19.3 21.4 24. kada je manji od 1.7 21.9 31. Dalje.7 32. Ona ima uticaj na cijene akcija i na ukupnu privrednu aktivnost.6 19.8 13. To ukazuje da su njene najrazvijenije nacionalne privrede već u zreloj razvojnoj fazi.4 21. Isto tako.8 19.0 22.2 20.6 Agregatna privredna aktivnost može biti ključna determinanta mikroekonomske aktivnosti.: Učešće ukupnih investicija u GDP (u%).2 23.2 28.1 : 24.0 20.7 2006 2007 20.9 20.7 20. Kada je riječ o EU. I obrnuto.0 19.0 20.3 18.5 31.5 19.3 18.5 19.2 27. oni ukazuju na stabilnost investicionog sektora evropske ekonomije.2 21. Dakle.4 30. Dalje.8 20.7 22.7 21.5 26.2 23. Makroekonomija u sklopu investicija izučava tzv.Z) iz koje se vidi da su investicije jedan od osnovnih konstituenata GDP.8 18.6 20.0 24.9 19.1 19.7 20.3 29. Investicije Makroekonomski aspekti investicija su važni za stabilnost svake privrede. za potpunu analizu investicija treba sagledati troškove kapitala i cijenu investicione opreme itd.6 20.G) = (X .2 20.6 22. Zbog toga je neophodno prikazati osnovnu makroekonomsku jednačinu izračunavanja GDP: Y= C + I + G + (X .7 33.5 31.6 29.3 22.0 18.2 18.Z) iz koje se izvodi više makroekonomskih zaključaka.6 26.14.9 24.7 22.3 22. Tobinov koeficijent sublimira makroekonomske i mikroekonomske aspekte investiranja.8 18.2 2008 21. jedna od važnih dekompozicija Y ukazuje dovodi do stvaranja važne bilansne jednačine koja ukazuje na odnose između investicija i štednje: (S .2 21. to su već složene makroekonomske analize koje uključiju nivo amortizacije i tzv.4 21.8 20. U slučaju S<I imamo situaciju da je privatni sektor neto dužnik.5 26.5 25.3.8 20.4 20.7 28.5 19.2 18.0 25. Jedan od važnih pogleda na ovu materiju je Tobinov koeficijent q.4 19.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 20.3 2001 20.6 21.4 2004 19. vratimo se elementarnim strukturnim analizama investicija i GDP.3 26. uključujući i prognoze (f) 1999 EU27 EU25 EU15 Belgija Bugarska Češka Rep.4 24.7 21. može se konstatovati da ona u dužem periodu ima ujednačeno učešće investicija u GDP.13.8 21.

3 30.5 22.2 24.5 24.7 26.8 22.1 25.1999 Kipar Latvia Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija Austria Poljska Portugal Rumunija Slovenia Slovačka Finska Švedska V.5 18.4 2000 17.8 16.2 22.5 24.2 22.2 15.6 20.8 24.2 23. 48 .7 25.3 21.4 18.9 22.6 21.4 19.9 23.4 20.7 28.8 23.4 27.0 20.9 24.0 18.3 23.1 22.8 30. Drugo.0 19.2 22.6 17.2 18.5 16.3 19.6 20.9 24.7 2009 22.2 16.1 18.5 22.7 26.6 25.7 2008 23.7 33. Britanija 17. Na takvo stanje najviše utiču investiciona kretanja u najrazvijenijim i najvećim nacionalnim ekonomijama.3 30.0 22.5 16.7 27. što je očekivano.1 23.5 22.6 22.6 21.1 22.6 24.9 18.0 25.0 23.0 21.0 21.2 22.3 16.2 17.9 20.2 21.2 16.5 21.1 2001 16.5 19.6 17.9 19.6 32. što se može smatrati za procenat koji egzistira u razvijenim i stabilnim ekonomijama.2 17.6 29.0 17.9 20.9 2006 2007 20.8 14.8 19.8 19.8 26.0 17.6 19.4 18.8 24.9 16.6 22.5 20.6 18.6 25.5 24.9 23.1 16.0 22.5 19.8 24. U ovim državama dolazi i do investiranja iz ostalih članica Unije.investment Iz tabele se vidi da su investicije na nivou EU ravnomjerne.8 20.5 26. a Rumunija čak 32%).2 22.7 25.4 22.8 31.0 19.0 18.6 23.1 20.0 19.1 18.0 17.9 16.8 20.5 24.2 20.1 20.7 24.4 21.5 18.0 16.7 21.6 23.9 20.3 22.9 21.5 23.5 18. Iz tabele ze može zaključiti da ukupne investicije iznose oko jedne petine GDP.8 18.5 20.4 17.0 16.7 28.8 18.2 18.8 2003 17.8 18.0 23.8 2002 18.6 19. obzirom na prilagođavanje privredne strukture novim tržišnim zahtjevima.1 22.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) 2010 22.3 28.4 17.4 31.3 18.7 18.7 2005 19.7 25.0 19.9 21.0 22.7 18.0 24.0 18.0 33.0 21.7 26.5 17.5 21.3 26.4 (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) (f) Napomena: f=prognoza Izvor: EUROSTAT .3 20.6 21.8 20.9 19. slabije razvijene zemlje imaju veće učešće investicija u GDP (Bugarska oko 29%.9 21.8 20.9 17.3 20.8 20.4 22.0 24.0 19.4 16.4 16.7 21.4 26.1 27.0 27.6 26.4 2004 19.5 19.7 19. posebno zbog mogućnosti angažovanja jeftinije radne snage.8 18.2 22.1 23.6 19.3 26.8 17.

5 4.1 4. Oxford University Press.9 3. segmenti socijalne 68 politike.6 7. ili u Richard Baldwin & Charles Wyplosz.4 5.1 8. stepen razvijenosti ili karakter državnog uređenja.5 7. Međutim. prikazani su podaci o nezaposlenosti u EU15 i EU27.9 5.0 8. Kanadi. The Economics of European Integration.6 4.6 7.6 3.6 6.9 9.4. bez obzira na njenu veličinu.3 7. Zato se smatra da je u stabilnim ekonomskim okolnostima stopa nezaposlenosti od 5 do 8% prihvatljiva.17. 354-374.8 8.3 7. predpristupni fondovi i druge mjere utiču na rast zaposlenosti.4 8.: Dugoročne stope nezaposlenosti u EU.3 6. Nezaposlenost 3.5 4. Za vrijeme velikih ekonomskih kriza i viših stopa nezaposlenosti.1 8.. Zbog toga je rešavanje problema zaposlenosti jedno od prvih u agendi svake ozbiljne nacionalne vlade.2 5.4 4. kako po smjeru.6 7.7 4.1 5.7 9.0 8. The Economics of the European Union. 194-197.7 9. Kretanja nezaposlenosti u EU Nezaposlenost je ozbiljan problem svake nacionalne privrede. Ona svakako zavisi od stanja u kojem se nacionalna privreda nalazi.4 10.7 7. Takva situacija je i u EU. očekuju se niže stope nezaposlenosti od uobičajenih. 2007. tako i po intenzitetu.1 5.1 4.9 6.8 7. 49 .8 9. SAD i Japan (u%) Mart Mart Mart Mart 2005 2006 2007 2008 Austrija 5.2 7.3 4.17.6 6.9 7.1 5.2 7.4 4.0 16. 2006.7 4.6 8.4 4.5 5. političke i šire društvene odnose u svakoj državi.6.8 4.1 6. Čadu ili Sjevernoj Koreji. Strukturna i regionalna politika. Neke zajedničke politike EU u svojim osnovnim funkcijama imaju komponente koje pozitivno deluju na rješavanje problema nezaposlenosti. To se posebno odnosi na složene državne strukture.3 5. u fazi uzleta globalne ekonomije.6 2. Policy and Anaiysis.2 4. Ekonomska teorija nije eksplicitna u ocjeni. str. SAD i Japanu.8 9. koja se stopa nezaposlenosti smatra prihvatljivom.8 8.9 18. ali i ekonomskih kretanja na globalnom nivou. Tabela 3. str. kakva je upravo EU.9 7.6.6 4.6 6. integralni ruralni razvoj. Kini. Stopa nezaposlenosti je osnovni pokazatelj stanja u ovoj oblasti.1 Belgija Bugarska Kipar Češka Republika Danska Estonija Finska Francuska Njemačka Grčka Mađarska Irska Italija Latvija Litvanija Luksemburg Malta Holandija Poljska 8. Faktori koji djeluju na njene promjene su različiti.7 7.7 68 O problemima nezaposlenosti vidjeti u: Mike Artis & Frederick Nixson. .9 6. moglo bi se i pronaći neko opravdanje..3 4.3 7.8 7. Ekonomsko-socijalne posljedice nezaposlenosti degradiraju ekonomske.5 9. Ona je negativna pojava i u Japanu.1 5.5 3.2 4. Ovim problemom se bave sve vlade država članica i neke komunitarne institucije.3.5 4.0 5. U tabeli 3.1 4.5 6.6 5.1 9. jer punu zaposlenost nije moguće ostvariti. McGrawHill Education.6 8.3 7.

0 10.7 4. a razvijene zemlje EU sa ostalim vidovima nezaposlenosti.1 7.2 5.6 5.7 7.1 6.6 5. jer EU15 čine razvijenije zemlje.8 13.0 : 16.7 7.8 7.9 4.6 3.9 6.7 8.4 6. 2008 2008 2008 2008 2008 EA16 7.4 Febr.7 6.7 5. što je uticalo na nestabilnost evropske ekonomije.5 6.1 5.5 3.8 9.9 4.6 7. i 2006.9 8.3 6. god.9 5.4 5.3 9.0 7.7 6.9 5.7 7.0 8. je bila dvostruko manja nego evropska.4 4.1 6.2 8.9 7. na stanje nezaposlenosti u Zajednici utiče kriza svjetskih finansijskih tržišta.4 4.7 7.3 4.3 5.1 7.6 7.18.3 11.3 4.6 13.8 8.2 9.1 7.1 7.7 8.2 7.4 16.4 7.6 14.1 7.2 7. god.8 8.5 6.3 7.3 4.7 7.3 5. Ovo potvrđuje tezu da je EU15 ekonomski razvijenija u odnosu na EU27.5 8.9 6. i u 2005.1 6.8 8.2 5.1 7.9 7.3 8.8 9.9 5.6 5.4 7. dok je u posljednjoj godini perioda pala ispod 8%.6 : 17.4 8.0 7. one su najveće Poljskoj i Slovačkoj.4 7.5 9.4 : 4.9 Japan 4.8 : 4.1 10.8 14.Portugal Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska Velika Britanija EU15 EU27 SAD 7.1 4.9 5.2 8.5 7. god.5 5.8 4.4 4.6 11.2 11.2 8.4 8.1 9.6 6. Nezaposlenost u Francuskoj i Njemačkoj je oko 9%.0 6.9 7.2 5. Oktob.7 3.unemployment Iz tabele se vidi da su stope nezaposlenosti u SAD znatno niže nego u EU.6 5. Prethodnica aktuelne finansijske krize su visoke cijene energije i poljoprivrednih proizvoda.0 6.2 8.9 16.3 7.2 6. Trenutno.1 3.7 7. Japanska stopa nezaposlenosti je još niža.1 6. i prvi kvartal 2009. Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Latvija Litvanija Luksemburg Mađarska 6.4 7.3 4.6 7.1 15.7 6. Ostale članice imaju heterogene stope nezaposlenosti.3 9. što je za EU27 i Evrozonu vidljivo iz tabele 3.4 8.2 5.8 13.2 5.9 3.9 8.6 11.4 10.6 5.4 6. Dec.1 5. Nov.4 : 15.7 6.7 4. Stopa nezaposlenosti EU27 je veća od stope u EU15. Britanija ima relativno nisku nezaposlenost od oko 5%. ali je nezaposlenost još uvijek visoka. Kumulirano stanje je prenešeno u četvrti kvartal 2008.3 Jan.4 9.6 15.2 7. Kada je riječ o stopama nezaposlenosti po članicama.9 4.1 8.9 6.4 3.1 5.2 50 .2 6.1 4.1 7.5 12. god.6 : 4.3 3.3 8.8 Mart 2009 8.0 7.9 8.3 7. stanje se popravilo u 2008.18.1 9.0 10.1 7.8 6. Istina.: Kratkoročne stope nezaposlenosti (sezonski prilagođene) Mart Sept.4 3.3 4.2 4.7 5. 2009 8.3 7.7 8.7 8. Tabela 3.6 6.3 5.2 EU27 Belgija Bugarska Češka Rep. Uzroci nezaposlenosti su veoma kompleksni i različiti od članice do članice.7 7. Nove zemlje se suočavaju sa problemima strukturne prirode. 2009 8. što je očekivano. u kojima je u prve tri godine posmatranog perioda zabilježena dvocifrena stopa nezaposlenosti.6 5.4 7.5 Izvor: Eurostat .1 8.1 4.0 4.8 7.0 5.5 8.4 13.

Zbog toga treba pronaći optimalan odnos između outputa i njegovog dijela koji je društvena zajednica spremna izdvojiti za potrebe socijalne politike.4 7.2 8.8 4..3 6.6 7. A.5 7. tada se društvo nalazi u zoni prekomjerne potrošnje.0 6.5 6. Ostali relevantni pokazatelji.8 4.8 6.7 7. bez obzira na krizu.6 : 8. oslabila poziciju Rajha i lični 70 kancelarov položaj.8 7. U Britaniji je nezaposlenost nešto veća od dugoročne stope. Tako je i predimenzionirana socijalna sfera vodila vodeću evropsku državu u ekspanzionizam i ratove. Ako su agregatni socijalni troškovi veći u odnosu na realne. Čak bi se moglo reći da makroekonomska politika značajno zavisi od obima i dinamike socijalne politike.6 4. vezana za nivo agregatne potrošnje.2 6. može se izvući zaključak da od visine socijalnih davanja zavisi makroekonomska 69 stabilnost.0 6. Španija.8 3.8 5. odliva investicija. 141.P.4 7.3 9.9 6. Ovo je poslije nekoliko decenija imalo uticaj i na političku situaciju u Njemačkoj. koja predstavlja "trade off" između dvije irazito nepovoljne makroekonomske pojave.0 8.9 2. još uvijek podnošljiva. god.5 8. cijena itd.8 7. kao npr. Nedovoljna socijalna davanja mogu dovesti do pada životnog standarda.8 4.8 5. visoko opterećenje outputa dovodi do pada profitabilnosti tržišnih aktera.0 7. 3.8 5.1 4.7. O sociajlnoj politici vidjeti u: Mueeller.6 6.3 6. nezaposlenosti i inflacije nisku stopu nezaposlenosti prati visoka inflacija.4 8.6 7. U istoriji je zabilježeno mnogo situacija kada je zbog velikih socijalnih tenzija dolazilo do sukoba. jer oba ekstrema utiču i na ekonomsku.unemployment Mjesečni podaci o nezaposlenosti ukazuju da je ona nešto niža u zemljama EU27 u odnosu na Evrozonu EA16. Problemi nezaposlenosti i socijalna politike EU Socijalna politika je neodvojiva od ekonomske politike.6 3.1 5.7 4.4 : 4.8 4.3 6.5 9. 51 69 . p.3 6.1 7.7 2.1 9. Britanija SAD 5. 1983. profesor ekonomije na University of Caxias do Sul in Southern Brazil i član Institut fűr Wirtschaftswissenschaft of the University of Erlangen-Nuremberg Germany.6 6.2 7.0 6.2 5.9 7. ali i političku nestabilnost.0 6. dok je u Francuskoj porasla na oko 8% i tendencijom rasta na oko 9%.0 6.2 9. Kako je socijalna politika.6 10. a posebno direktne i strane investicije u nove članice i strukturno prilagođavanje istočno-evropskih zemalja utiču na ove trendove.0 : 8.4 6. Ovo je očekivano.7 6. Frankfurt. čak i do granica siromaštva.3 5.7 4.0 6.7 4. posebno prije početka Prvog svjetskog rata.7 4.8 4. Ali.1 6.1 9.2 4. što dovodi do makroekonomske nestabilnosti.8 4.0 6. U Japanu je stopa nezaposlenosti.5 2.7 4.1 2.3 7. Kada se uporedi stanje EU i SAD.2 6.2 9. 70 Antony Peter Muller.0 2.9 5. Suprotno tome. revolucija i ratova.9 6.4 6.7 4. uglavnom. obzirom na vrijeme eskalacije krize u SAD.8 Izvor: Eurostat . što je iznenađujuće.6 5. uočava se da je kratkoročna stopa nezaposlenosti u SAD gotovo izjednačena sa stopom u EU27. gdje je poslije "probijanja dvocifrenog praga" nezaposlenost rasla u martu 2009. Neke zemlje EU ostvaruju iznenađujuće visoke stope nezaposlenosti.1 6.5 7.8 7. Antonypmuller@aol. da još 1883.com.2 : 4.0 5.5 7.0 5. prema Filipsovoj krivoj. Antony Miler u radu "By-by Bismarck" dokazuje da je napredna ideja kancelara Otta von Bismarcka. pada interne i spoljne konkurentnosti itd.5 : 5. S druge strane.7 8.8 2. god.7 3. U Njemačkoj je kratkoročna nezaposlenost nešto iznad 7%.2 4. Uspješna socijalna politika i politika zapošlavanja podrazumijevaju niske stope nezaposlenosti.5 : Japan 3. restriktivna socijalna politika djeluje povoljno na stabilnost tražnje.9 7.7 2. i do 17%. Prema Filipsovoj krivoj uspješnu politiku zapošljavanja prate inflacija i makroekonomska nestabilnost. uvede "državne penzije" (do tada nezabilježena u svijetu).0 10.3 2. Sozialpolitik und Wirtschaftsordnung. rasta inflacije.Malta Holandija Austrija Poljska Portugal Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V.

poslije osnivanja EU posvetila i socijalnim pitanjima. a finansiranje je sada dostupno za period nakon pristupanja.eu. usklađivanje nadnica i afirmacija malih i srednjih preduzeća i novih tehnologija. god. EU je uspostavila programe pomoći za period od 2000. ● Pravo na kolektivno ugovaranje. ● Pravo na sindikalno udruživanje. Latvija). a poslije 1993. pa se zbog toga ova politka koordinira na nacionalnom i komunitarnom nivou. zapošljavanja mladih i osoba sa invaliditetom.64 milijardi evra).int 52 . Suštinski. god. Bijela knjiga o rastu. god. Ciljevi usklađenih zajedničkih politika su rast zaposlenosti. konkurentnosti i zapošljavanju (1993). treba naglasiti da je socijalna sigurnosta u zemljama EU specifična i tradicionalna. kao važan instrument Vijeća Evrope. Evropska socijalna povelja (pod uticajem bogate socijalne tradicije evroprostora) je usvojena 1961. uz garantovanje principa i osnovnih prava zapošljavanja u EU i to: ● Zapošljavanje bez diskriminacije. Evropska strategija za zapošljavanje o novim radnim mjestima. Proširenja zemljama čiji su ouputi ispodprosječni u odnosu na EU dodatno proširuju razvojni jaz. Početkom devedesetih zapošljavanje i socijalna pitanja su prioritet evropske integracija. prioritet Evropskog socijalnog fonda je sprječavanje dugoročne nezaposlenosti i zapošljavanje mladih. poboljšanje uslova života i rada. Evropski socijalni fond je osnovan u cilju povećanja ukupne zaposlenosti na zajedničkom tržištu i rasta životnog standarda građana Unije. on počinje sa radom 1960. Ciljevi i načela politike zapošljavanja su sadržani u Glavi VIII Ugovora o EZ. god. Poslije Evropske socijalne povelje u Strasburu je 1964.92 milijardi evra. ● Prava muškaraca i žena prema principu: jednaku platu za isti rad. On posebno apostrofira harmonizaciju zakonodavstva u oblasti socijalne sigurnosti. "Lisabonske agende" koja predstavlja politički okvir EU za strategiju povećanja novih radnih mjesta. ● Zabrana prisilnog rada. god. dok je socijalna politika uređena u Glavi XI Ugovora o EU. kako za članice. Zapošljavanje i socijalna politika su glavni moto tzv. O unapređenju socijalne sigurnosti brinu tri agencije i to: Evropska agencija za zdravlje i sigurnost na radu (Bilbao). Bijela knjiga o evropskoj socijalnoj politici (1994) i Evropska strategija zapošljavanja sa Luksemburškog samita (1997) su važni u inauguraciji novih odnosa u ovoj oblasti. To su ISPA (Instrument strukturnih politika u predpristupnom periodu za projekte saobraćaja i zaštite okoline od 7. Tako DBP novih članica varira od oko 70% prosjeka EU (Kipar). obrazovanje radne snage u skladu sa promjenama tehničkog progresa i podizanje kvaliteta socijalne zaštite. EU uvažava socijalnu politiku i radi radi na poboljšanju standarda svojih građana. 71 Za ove i druge pokazatelje koristiti statističku osnovu ESF Database. god. god. god. god. Litvanija.28 milijardi eura) i Sapard (poseban pristupni program za poljoprivredu i ruralni razvoj od 3. a DBP je rastao ispod 5%. EZ se u sklopu razvoja zajedničkog tržišta usmjerila ka rješavanju makroekonomskih problema. Oni su dopuna starom programu Phare koji je u periodu od 2000.http:// europa. Tako sa proširenjem Unije za deset novih članica u 2004. područje i stanovništvo proširilo za oko 20%. Ipak. do oko 35-40% (Estonija. Od 1988. da bi se tek kasnije.I u EU postoje unutrašnje razlike u nivou ostvarenog outputa. iznosio 10. donešen Evropski zakon o socijalnoj sigurnosti. ali je važan i zbog uspostavljanja jednakosti muškaraca i žena na tržištu rada. Strategija za reformu tržišta rada i Socijalna agenda moraju obezbjediti ekonomsko i socijalno blagostanje u EU. Od osnivanja. razvoj tržišta rada. Evropski socijalni fond (ESF) uspostavlja Rimski ugovor još 1957. do 71 2006. Evropska agencija poboljšanja radnih i životnih uslova (Dablin) i Evropski nadzorni centar za rasizam i ksenofobiju (Beč). Programi iznose oko 22 milijarde evra. radi intervencija prema novim članicama. tako i za pojedine regije. u Torinu. do 2006. Samit u Esenu (1994) koji definiše pet nacionalnih prioriteta.

72 Kapital po radnom času (ili oprema po času rada) je važan makroekonomski pokazatelj. ●1% za razvoj ruralnih područja. Kratkoročni trendovi su posljedica finansijske krize generisane u SAD. Solow R. Upravo zato. Bez obzira što dugoročna stopa nezaposlenosti bilježi trend pada. William J. Makroekonomija: evropski udžbenik.. posebno u zaostalim regijama. Umjesto zaključka-stalna briga o zapošljavanju. Intermediate Theory and Policy. CLDS. koji će u velikoj meri opredijeliti bližu. Ekonomski fakultet. tj. Za ovaj period. 1956.eu 53 . Teorija privrednog rasta i razvoja. 73 Više podataka se može naći u: European Commission-Eropean Social Fund. god.. ●40% za rješavanje dugoročne nezaposlenosti i zpošljavanja mladih. roba. obuhvata ove ciljeve: Ekonomski i socijalni razvoj.. ali i dalju budućnost Zajednice. Macroeconomics. god.http://ec. Danas se Evropski socijalni fond bavi sa sljedećim pitanjima: praćenju odluka o zapošljavanju. isto tako duže trajati. South-Western Publishing Co. Dragutinović D. problemi zapošljavanja zauzimaju važno mjesto u ekonomiji EU. 2005. vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. Iako se stopa nezaposlenosti u EU još uvijek kreće u granicama "podnošljivosti" ova makroekonomska pojava i dalje prijeti ekonomskoj i političkoj stabilnosti u EU. ●4% za prekograničnu saradnju.europa. Y = f (K. a jedna od trajnih neuralgičnih tačaka EU će biti očuvanje postojećih i otvaranje novih radnih mjesta. na raspolaganju je. profesionalizacijom i aktivnostima na smanjenju nezaposlenosti. Biće intersesantno vidjeti kojim će se arsenalom ekonomskih. str. Subvencije se daju po sljedećim kriterijumima: ●50% za regije koje su zaostale u razvoju. Ohio. Komisija usmjerava sredstva na tri kategorije korisnika i to: ●79% ukupnog iznosa na smanjenje jaza među regijama. itd. Quarterly Journal of Economics. Zato je i odnos prema nezaposlenosti značajan i specifičan. 44-57. posljedice sadašnje krize će.L). naročito u kompleksnoj regionalnoj integraciji kao što je EU. Program Evropskog socijalnog fonda za period 2007-2013.Evropski socijalni fond je jedan od strukturnih fondova EU.. rast zaposlenosti. ●Rast kvalitete poslova. Ciljevi Evropskog socijalnog fonda su: ●Prevencija gubitka kontakta ljudi s tržištem rada. usluga i kapitala je pred novim izazovima. uz Kohezioni fond. 72 Fond ima dugoročne ciljeve. Boyes. socijalnih i drugih mjera institucije EU i vlade članica dalje suprostavljati recesiji. god. i Cvetanović S.. 2004. Dalja liberalizacija kretanja ljudi. 1992.. I na kraju.. Beograd. ●9% za regije pogođene padom industrijske proizvodnje. te obezbjeđenje radne snage za zajedničko tržište. "A contribution to the theory of economic growth". On je glavni finansijski instrument u oblasti zapošljavanja. Procedure korišćenja sredstava su pojednostavljene a finansiranje se usmjerava prema regionima kojima je pomoć najpotrebnija. ESF daje podršku evropskim regijama sa visokom nezaposlenosti. ●Otvaranje većeg broja radnih mjesta. unaprjeđenju mobilnosti radne snage. ●Bolja opremljenost evropske snage (K/L). Solow ga smatra važnim konstituentom rasta i inicijatorom tehničkog progresa. omogućavanju lakšeg pristupa tržištu rada i poboljšanju funkcionisanja tržišta rada. Beograd.. ●17% od iznosa za konkurentnost i nova radna mjesta slabije razvijenih regiona. oko 300 milijardi evra 73 ili 36% budžetske potrošenje EU. Kapital (K) i rad (L) su faktori agregatne proizvodne funkcije. Filipović M. ●Preventivne aktivnosti i unaprjeđenje kontakata na tržištu rada. Cincinnati. CID.

agregatnom tražnjom itd. implementiranom prema ciljevima i principima EMU snažno se djeluje i na cjenovnu stabilnost. Čini se. monetarnim agregatima. Ekonomski fakultet. Tako npr. tada će se tržišni akteri moći osigurati od potencijalnih gubitaka (uz minimalne troškove). 2004. Beograd. Cuikerman. Kratkoročne ekonomske fluktuacije su posebno poglavlje u: Gregori N. Ovo su pretpostavke ostvarivanja politike dugoročnog ekonomskog rasta. Ovo ugrožava dugoročni rast. indikatora. 2008. U EU se primjenjuju principi komunitarnosti.8. Savremena ekonomij kontinuirano usklađuje stabilnost i dugoročni rast. 77 U EU su značajna statistička istraživanja u čemu su nezaobilazni EUROSTAT i nacionalne statistike. Mankju. Ekonomski fakultet. tehnički progres itd. No. Ovo upućuje. One se. 75 Burda i Viploš. npr. agregatno i na per kapita osnovi. prouzrokovan budžetskim deficitom. rade dva puta godišnje. Ali. posebno u vezi njihovog kredibiliteta. realne prognoze (i osiguranja sa niskim troškovima) su moguće 75 samo na najrazvijenijim rastućim tržištima. kao i njihovi kumulativni efekti. Ona je senzibilna na pad zaposlenosti. Isto tako. One su važna makroekonomska tema zbog racionalnosti u ponašanju i odlučivanju tržišnih aktera. O ciklusima vidjeti u: Majkl Burda i Čarls Viploš. 76 Prognoza inflacije je veliki izazov za političare i planere. Makroekonomske prognoze u EU. uglavnom kumulativi nacionalnih ekonomskih prognoza. modeli i analitičke metodologije. ako je sa određenim stepenom sigurnosti moguće utvrditi buduću inflaciju. Dalje. sve vrste materijalnih i finansijskih bilansa itd. i obrnuto. statističkih metoda itd. 77 Prognoze proističu iz analiza i metoda dokazanih teorijskih uporišta itd. Beograd. inflaciju. savremeni model tzv. CID. da se ozbiljna makroekonomska politika ne može voditi bez pune valorizacije problema nezaposlenosti. Beograd. Monetarnom politikom. Treba naglasiti da EMU i ECB utiču na stabilnosti cijena o čemu će biti riječi u narednim poglavljima. u pravilu. citirajući druge autore ističu postojanje spoznajnog i implementacionog jaza. 3. Snaga evro-tržišta su i zajedničke politike EU. posebno u sferi troškova i 74 dobitaka. Federal Reserve Bank of St. OECD i dr. Tako se npr. rast inflacije i kamatnih stopa. Makroekonomska ravnoteža ukazuje na pozitivne trendove ekonomskih pojava i optimalnu rezultantu njihovih interakcija. na raspolaganju stoje i prognoze koje kontinuirano rade EBRD. ekonomske pojave se mogu posmatrati i potpuno drugačije. investicije i budžetsku stabilnost itd. O modelu vidjeti u: A. što u agregatnom obliku znači bolje funkcionisanje ekonomskog sistema. a zaposlenost rasti. To utiče na investiranje. CLDS. Procjenjuje se i stanje valutnog sektora. dok je prema inflaciji indiferentna. U okviru nadležnosti Komisija pravi kratkoročne makroekonomske 76 prognoze. što dovodi do odliva investicija. javnost očekuje nižu inflaciju od one koja će se dogoditi. 2008. Analize procjenjuju rast i nezaposlenost. WB. Principi ekonomije. a tržište Unije je jedno od najotvorenijih. može djelovati povoljno na pad stope nezaposlenosti itd. Rast agregatne tražnje. inflacijom. pored negativnih efekata. pa su prognoze i procjene. Prognoze ekonomskih događaja su važne zbog predviđanja događaja. ne mogu se valorizovati bez statističke osnove. prije svega društvenim proizvodom. O teorijskim aspektima ciklusa vidjeti u: Praščević Aleksandra. investicijama. U vanrednim situacijama rade se i posebne procjene kretanja ključnih makroekonomskih agregata i pokazatelja. Zato je kreiranje ekonomske politike povezano sa nezaposlenošću. Najbolja naučna dostignuća. Između "proljetnih" i "jesenjih" postoje i privremene prognoze. Tako deficiti javnog sektora mogu uticati na prekomjerni rast tražnje. da se na ovaj način maksimalno uvažavaju principi otvorenog tržišta. Central bank behaviour and credibility: some recent theoretical development.Nezaposlenost proizvodi ekonomske i socijalne posljedice koje stvaraju i političke probleme. Makroekonomske prognoze u funkciji makroekonomske stabilnosti Makroekonomska stabilnost je primarni zadatak odgovornih ekonomskih struktura. 54 74 . Prognoze Komisije elaboriraju stanje članica. Poslovni ciklusi u makroekonomskoj teoriji i politici. UN. Louis Quarterly Review. god. CID. Na ovo javnost ne reaguje jednako. 1986. god. realna nadnica će padati. inflaciju i nezaposlenost. Ovaj društveni fenomen se analizira sa najvažnijim makroekonomskim agregatima. rast. god. Tako se preko EMU optimalno alociraju ostali ekonomski resursi. Makroekonomija: evropski udžbenik. procjenjuje se ekonomska situacija kandidata i nečlanica i ostali interni i eksterni problemi. jer njegovo ignorisanje stvara probleme u svim sferama društvene zajednice. Procjene i prognoze se rade na bazi modela. "igri inflacije" odnosi na međuzavisnost aktivnosti centralne banke i javnosti. položaj evra u domaćem prometu i međunarodnu tržišnu poziciju. Ako.

Ekonomski fakultet. 1995. CID. Irwin INC. O teorijskim aspektima međunarodne trgovine vidjeti u: Bijelić Predrag. rast 79 međunarodne razmjene i rušenje carinskih barijera između zemalja članica Unije dovode do ubrzanja 80 privrednog rasta i razvoja zajedničkog tržišta. Međunarodna ekonomija. Očigledno je da je najviše sukoba između EU.1. posebno u poljoprivredi. Beograd. Grafikon 4. Ovaj grafikon jasno ukazuje da otvorena privreda donosi korist za potrošača a gubitak za proizvođača. god. 80 Vezu između trgovine i privrednog rasta vidjeti u: Baily. N.1. kojeg kasnije zamjenjuje WTO (Svjetska trgovinska organizacija). Beograd. Zbog toga Unija kontinuirano liberalizuje trgovinu i pravi razlike između trgovinskih partnera. dok domaća ponuda pada od Q1 na Qs (uz istu kupovnu snagu). Jačanje spoljnotrgovinske razmjene. Slobodna trgovinska razmjena pretpostavlja liberalizovan uvoz i izvoz proizvoda i usluga bez nametanja dodatnih troškova. Ekonomski fakultet. Brue. S. Philip. prikazan četverouglom (a). Friedman. No. McGraw-Hill INC. Pored njih. Financial Markets and the International Sector. General Agreement on Tariffs and Trade. i u Pelević Branislav. C. Spoljnotrgovinska politika EU je fundirana na principu liberalne trgovine korisne za EU. što se vidi na grafikonu 4.. : Uticaj uvoza po svjetskim cijenama na domaće tržište Grafikon pokazuje da su svjetske cijene Pw zbog uticaja konkurencije niže od domaćih P1. 1996. Osnove spoljnotrgovinske politike Spoljnotrgovinsku politiku determinišu aktivnosti u različitim periodima evropskih integracija. TRGOVINSKA POLITIKA EVROPSKE UNIJE 4. To stvara korist za potrošače (potrošačev višak) na površini (a+b+c). Dakle.. domaća tražnja raste od Q1 na Qd. preko kojih je EU postala specifičan i vodeći ekonomski prostor u svijetu. Richard D. 2007. L. Treba istaći da EU često nalazi pod uticajima snažnih lobija. Trgovinsku politika čine interni i eksterni procesi u razmjene roba i usluga. 2008. Martin. Macroeconomics: Principles. egzistiraju i brojni dogovori i dozvole nacionalnih vlada u vezi pristupa međunarodnoj konkurenciji. Ona poseže za preferencijalnim diskriminatornim trgovinskim sporazumima. Problems and Policies.. R. ili u: McConell. Sve se ovo događalo (i događa se) paralelno sa formiranjem i angažovanjem međunarodnih institucija 78 u sprovođenju globalnih trgovinskih politika kao što je GATT (Opšti sporazum o carinama i trgovini). Tada svjetske cijene utiču na stabilnost domaćeg tržišta. 79 78 55 .4. Macroeconomics.1. god. SAD i drugih zemalja vezano za sporove u razmjeni visokih tehnologija i trgovini poljoprivrednim proizvodima. CID.. Na obim i kvalitet razmjene Zajednice snažno utiču trgovinske barijere i olakšice koje su imale za cilj unapređivanje trgovine robama i uslugama. stvara se i gubitak za proizvođače. neto efekat na blagostanje domaće privrede se može predstaviti površinom šrafiranih trouglova (b+c). Otvaranjem tržišta. Međunarodna trgovina.

i na koje mjere će se odlučiti vodeća svjetska ekonomska integracija. 85 Non-tariff barriers to trade. Postoje sporazumi o posebnim vezama sa državama koje imaju jednak trgovinski tretman kao i članice EU. ali i internih okolnosti i ograničenja. politike i praksa koja ili štiti domaće proizvođače od inostrane 83 konkurencije ili vještački stimuliše izvoz određenih domaćih proizvoda. Sporazum o povezivanju neevropskih država posebnih (ekskolonijalnih) veze sa EU (član 182). Dictionary of Business English. Trgovinske barijere Spoljnotrgovinske barijere su radnje. za budžetsku politiku. Neke situacije (obično ekonomski problemi) dozvoljavaju da Komisija članicama može odobriti samostalne mjere zaštite.Koja su osnovna načela trgovinske politike EU? Preambula Ugovora iz Rima želi da preko zajedničke trgovinske politike doprinese progresivnom ukidanju ograničenja međunarodne trgovine. životinja ili biljaka. prema Ugovoru iz Rima i pravni okvir za njenu implementaciju. Preambulom Ugovora iz Rima unutrašnja trgovina u EU je oslobođena svih carinskih dažbina i kvantitativnih ograničenja. bezbjednost. Uz aktivnu politku deviznog kursa. Washington DC. Carina je posredni porez na uvoz i izvoz proizvoda i može biti aktivni ili pasivni instrument fiskalne politike. 83 Оffice of the US Trade Representative. Članom 30 je dozvoljena zabrana ili ograničenje trgovine ili tranzita roba koje ugrožava javni moral. EU je spremna za doprinos harmoničnom razvoju međunarodne trgovine i blaže trgovinske barijere (član 131). spoljnotrgovinska politika (posebno carinska politika) imaju fundamentalnu ulogu u stvaranju povoljnih kretanja spoljnotrgovinske razmjene. Carinske barijere. Donošenje odluka je kvalifikovanom većinom. političke. Ugovor reguliše načine i postupke uspostavljanja i funkcionisanja unutrašnjeg tržišta. ali i drugoj literaturi. 81 4. mjere i postupci u oblasti međunarodne trgovine za ubrzanje privrednog rasta. postojanjem Zajedničke trgovinske politike (član 3). Evropska komisija može odobriti određenoj članici (ili državama članicama) da preduzmu neophodne zaštitne mjere (član 134). 1989. grupom zemalja ili međunarodnom organizacijom (članovi 300 i 310). koji poskupljuju i tako postaju manje konkurentni. odnosno ravnoteži primarnog tekućeg računa. Isto tako. 56 81 . ili je protekcionistički zazaštititi od uticaja spoljne konkurencije. životinja ili biljaka. posebno u vezi formiranja carinskih stopa i trgovinskih sporazuma sa trećim zemljama. Prva grupa carinskih prihoda je dominantna u ukupno naplaćenim carinama. Carine povećavaju cijene uvoznih proizvoda na domaćem tržištu. Važna odredba Ugovora je jednoobraznost Zajedničke trgovinske politike. Unija ima instrumente da. One su i "Svaka mjera vlade usmjerena na ograničenje ili spriječavanje slobodnog 82 protoka robe u. H. i iz države“ ili prema Izvještaju o stranim trgovinskim barijerama Američkog trgovinskog predstavništva "Državni zakoni. onemogućavajući tako slobodu međunarodnih tokova trgovine. članice mogu zabraniti i ograničiti trgovinu roba koje ugrožavaju javni moral.. 84 Tariff barriers to trade. Longman. Adam. te sporazumi o udruživanju sa trećim zemljama i međunarodnim organizacijama. 1989. National Trade Estimate Report on Foreign Trade Barriers. dovodi u opasnost zdravlje ili život ljudi. kao i druge države može stimulisati rast spoljne trgovine. politiku ili bezbjednost i dovode u opasnost zdravlje i živote ljudi. Zajednička trgovinska politika je zasnovana na jedinstvenim principima carinskih stopa i trgovinskih sporazuma sa trećim zemljama (član 133). zavisi i od šireg spektra međunarodnih odnosa. To jasno govori o makroekonomskom značaju ove zajedničke politike EU. slobodu kretanja ljudi i zaštiti prava zaposlenih).2. EU može zaključiti sporazum o udruživanju sa trećom zemljom. zaštitu nacionalnog tržišta od spoljne konkurencije i stimulisanje izvoza. Bez obzira na prisutne tendencije u smanjivanju carina (stopa i apsolutnih iznosa) one su još uvijek važan instrumentarij ostvarivanja makroekonomske ravnoteže zajedničkog evropskog tržišta i strateški faktor spoljne politike Zajednice. propisi. Carine su instrument zaštite domaćeg tržišta od međunarodne konkurencije. One mogu biti ekonomske. kao državni prihodi dijele na vrijednosne carine gdje je carinska vrijednost utvrđena i naplaćena primjenom procenta (tarife) na vrijednost carinske osnovice ukupne vrijednosti ocarinjene robe. Kako. Ona navodi da bi Unija bila oslobođena svih carinskih ograničenja i da je istovremeno spremna doprinijeti harmoničnom razvoju međunarodne trgovine ukidanjem nekih trgovinskih barijera prema okruženju. 82 Vidjeti u: Ј. politiku. Omogućava se da EU može nametnuti jednoobrazne sankcije trećim zemljama.“ Trgovinske barijere mogu biti 84 85 carinske i necarinske. U procesu odlučivanja princip jednoglasnosti se mijenja kvalifikovanom većinom (osim. Trgovinske barijere su sve vrste prepreka slobodama kretanja roba i usluga u svjetskoj trgovini. Ovo su ključne odredbe trgovinske politike. Carine se. Udružene države bi imale isti trgovinski tretman kao i članice EU (član 183). Konačno. kulturne i dr. te specifične i kombinovane carine. Član 95 se odnosi na uspostavljanje i funkcionisanje unutrašnjeg tržišta. EU ima pravo nametnuti jednoobrazne sankcije trećim državama (članovi 301 i 60). Beirut.

razmjenu znanja i podršku kupovini opreme. Ipak. čine ekonomske štete Uniji i drugim izvozno orijentisanim zemljama. Njih implementiraju vladine. posebno one za borbu protiv međudržavnih poreskih prevara. bilo kakva separatna aktivnost na ovom polju automatski dovodi do efekata skretanja trgovine. Ostvaren je dodatni rast dohotka. Sve ovo učvršćuje aktere trgovinske politike EU u uvjerenju da se postojeći režimi trgovine u odnosu na svijet ne trebaju mijenjati. pojavljuju se drugi instrumenti zaštite. prati međudržavne transakcije i vrši superviziju kao neophodan instrumentarij sprječavanja prevara. Ovo je složen zadatak koji Zajednica relativno uspješno rješava. Da bi se spoljna trgovina EU odvijala brzo i bezbjedno. Ipak. i da bi bili zaštićeni ekonomski interesi EU. Falsifikovanje. poreskog i carinskog IT sistema doveli su do višestrukog povećanja njihovih kapaciteta. necarinske barijere mogu biti tehničke ili administrativne. Trajala je od 1963. multilateralne kontrole itd. obuku. obzirom na privrednu. u Velikoj Britaniji može biti potpuno neprihvatljivo itd. Necarinske barijere su kompleksna problematika jer su teške za dokazivanje. Postignut je sporazum o redukciji carina za 33% i usvojeno ublažavanje necarinskih i drugih barijera. Njihova uloga je naglašena jer su one decenijski kontinuitet Unije u vidu širokog spektra različitih mjera Zajednice i njenih članica. do 1978. a kao rezultat je došlo do smanjenja carinskih opterećenja od 35%. što je normalno u Bugarskoj. rastu konkurencije. Saopštenjima Evropske komisije o uticaju Programa jedinstvenog tržišta ili Izvještajima o stanju konkurencije na području EU. nešto. predviđaju razvoj.Necarinske barijere. industrijskom restrukturiranju. Kenedijeva runda je imala cilj eliminisati necarinske barijere u trgovini. Zato su barijere često predmeti sporova i rasprava u GATT a kasnije i u WTO. preko procedura i insistiranja na dokumentaciji koja otežava trgovinu. Generalno. Kako se carine smanjuju. Za to je potrebna brza razmjena informacija carinskih kontrola. a posebno nove članice i zemlje u fazi pristupanja su često bile naviknute na razne oblike zaštite i necariska ograničenja pa njihovo ukidanje traži vrijeme i strpljenje u mukotrpnim procesima usaglašavanja. To je neminovno dovelo do potrebe za ukidanjem ovog 87 oblika zaštite domaćeg tržišta. Uzmimo primjer potpune zabrane uvoza tzv. Mreža olakšava trgovinu. a nova trgovinska ograničenja se kontinuirano osmišljavaju. Eliminisanje barijera i prevođenje u carine je bila tema Kenedi rundi pregovora (antidamping) i Tokijske runde (dogovor o necarinskim mjerama). Poslednji Izvještaji o stanju konkurencije naglašavaju pozitivne rezultate u brzoj i jeftinoj prekograničnoj saradnji. piraterija i dr. god. Transevropkse kompjuterizovane mreže imaju strateški značaj za operativne poslove carina i poreskih administracija EU. Poreski organi moraju kontinuirano razvijati svoje kapacitete. upotreba novih instrumenata. Carina EU imaju ključnu ulogu u kontroli ovih trgovinskih aktivnosti. Zato Komisija stimuliše članice na međudržavnu saradnju. Tako se na zaobilazan način ograničava spoljnotrgovinsko poslovanje. carinska zaštita samo povećava cijenu uvezenog proizvoda). razmjenu informacija. Npr. god. I na kraju. radnje i postupci narušavanja slobode u tokovima svjetske trgovine. zatim niža inflacija. nude se dokazi o pozitivnim efektima na tržište EU. Tokijska runda je trajala od 1972. posebno EU. 87 86 57 . One su i danas nezaobilazan faktor trgovinskih odnosa. Necarinske barijere su mjere. Neki slučajevi mjera necarinske zaštite su čak rigidniji od carinske zaštite. Kontrolne funkcije. U Uniji je veoma kompleksno usklađivati odnose prema barijerama. 88 carinske ili inspekcijske službe. do 1967. nije usvojen sistem necarinskih ograničenja i smanjenja carina u poljoprivredi. što nije interes ni jedne članice. tekstilu i uslugama. slično kao i carinskim mjerama. etničku ili istorijsku heterogenost njenih članica. dostupnosti širokog asortimana proizvoda i usluga itd. bilo bi pretenciozno zaključiti da su barijere i protekcionizam presudno uticali na povoljne dugoročne makroekonomske tendencije u Uniji. Stare. carinske i poreske administracije kandidata za priključenje dužne su da se povežu sa sistemom EU. Novi programi poreza i carina do 2013. edukacijama i sl. U okviru GATT. neophodna je kontrola i upravljanje rizicima. obzirom da su mnoge potpisnice ovih trgovinskih sporazuma poslije smanjenja 86 carinskih stopa posezale za necarinskim barijerama. god. Jer. jer se određenim proizvodima zabranjuje uvoz (dok npr. Necarinske barijere utiču na rast troškova zbog nekonkurentne segmentacije tržišta. Rezultati CCN/CSI. SAD i Japana. visokoj mobilnosti radne snage i otvorenim novim radnim mjestima. rast konvergencije i kohezije među regionima Zajednice itd. i to prije pristupanja. 88 Arbitražu i kontrolu dijela ovih mjera ima WTO. GMO poljoprivrednih proizvoda.

Postoji mnogo necarinskih barijera koji se 89 javljaju zbog primjene tehničkih standarda. Načela predostrožnosti i prevencije se primjenjuju u mogućim izlaganjima opasnosti i riziku kod prevencija (npr. Između EU i SAD nema tipičnih preferencijalnih trgovinskih sporazuma.3. pa formiranje Evropskog ekonomskog prostora i konačno. Pravila o porijeklu i minimalno učešće lokalnog sadržaja koriste se kao necarinske barijere. Dogovor EU i EFTA je stvorio do tada najveću zonu slobodne trgovine. Slobodni trgovinski sporazumi EU i EFTA. Postoje i mnoga druga pitanja. osiguranja. One predstavljaju potencijalni prihod preduzeća i firmi iz inostranstva u EU važan potencijalni prihod preduzeća sa zajedničkog tržišta. I bankarski sistem. EFTA je isključivo ukidala carinske tarife na unutrašnju trgovinu svojih članica regulišući slobodnu trgovinu industrijskim proizvodima (poljoprivreda kao osjetljivo pitanje nije bila predmet ugovora). period kada članice EFTA ulaze u članstvo EU. Damping i antidamping se javljaju kod uvođenja antidampinških carina. harmonizacija standarda-stari pristup i određivanje minimalnih karakteristika proizvoda). SAD zastupaju liberalniji pristup. 7. Unija ima na raspolaganju brojne mogućnosti necarinskih barijera redukcije uvoza iz SAD. 6. Tako su članice EFTA postale konstituent Jedinstvenog evropskog tržišta industrijskih proizvoda i usluga. plod drugih faktora. Jer. Poznat je slučaj kada je francuska vlada propisala da se svi japanski video uređaji moraju cariniti u gradu Poatjeu (zbog upustva za upotrebu na francuskom jeziku). nedovoljna produktivnost nekih proizvodnji. zatim dolazi do smanjenja broja članica EFTA i prvo proširenje EU. Birokratija može kreirati sofisticirane vidove necarinskih barijera. komparativne prednosti i sl. To je uticalo na smanjenje uvoza ove robe. poslednjoj ekonomski opravdanoj operaciji. 91 5. Ako je tržište otvoreno za javne nabavke. Iako nije pokrivala sve sfere privredne aktivnosti EFTA je ostvarila određene ekonomske rezultate. onda je ono slobodno i za pristup stranih roba i investicija. Odnosi EU i SAD. patenti i dr. 90 89 58 . kada je šteta evidentna i kada se trebaju spriječiti nove povrede pravila i dodatne štetne konsekvence). god. još od ranih šezdesetih godina prošlog vijeka. 91 Pregled investicionih mjera u trgovini (TRIM) je sistematizovan od strane UNCTC (1991a). Ukoliko je cijena izvoznih proizvoda niža od domaćih cijena riječ je o dampingu. praćene enormnim izvoznim subvencijama. S druge strane. EU ima tri pristupa tehničkim standardima (međusobno priznavanje. iako ona ne ugrožavaju. Zajednička poljoprivredna politika uvodi subvencije u EU koje povećavaju domaću proizvodnju i smanjuju uvoz. 92 Pravila o porijeklu EU uređuje Propis 802/68 o kriterijumima utvrđivanja porijekla prema izvršenoj posljednjoj važnoj proizvodnoj operaciji. Javne nabavke su oblik necarinske zaštite. višak poljoprivrednih proizvoda stvara izvozne viškove. predstavljaju potencijalne trgovinske probleme EU i SAD. kamata itd. pa oštećena zemlja može uvesti antidampinšku carinu. javne nabavke. posebno u stopama rasta i outputu per kapita. carinske tarife i troškove distribucije. 4. standardi. 3. što je. Kontrola investicija u trgovini predstavlja trgovinsku barijeru. ali i firmi iz inostranstva. čak i u trgovini GMO i hormonski tretiranim životinjama. 8. Barijere se odnose na standarde. to neće biti Javlja se u Njemačkoj 1979. već uspostavljenu. ogromnu razmjenu dva najjača ekonomska bloka na svijetu. 25%). ako se analiza ograniči na. 90 2. Evropski ekonomski prostor. 4. zabranom uvoza francuskog likera jer je sadržavao 5% manje alkohola (od min. Uvoz japanskih automobila u EU je izložen zaštiti domaće auto-industrije. Deficiti SAD su ipak. Iako ostvaruju ogromnu trgovinsku razmjenu. opremljenosti robe za svoju namjenu i izradi novog proizvoda ili važnih faza izrade. Ekonomsku saradnju EU i EFTA (Evropske zone slobodne trgovine) karakterišu slijedeći periodi: Prvi. isključivo trgovinske odnose EU i SAD. koji se odnosi na osnivanje ovih institucija. ovi blokovi su specifični po čestim nesuglasicama u oblasti poljoprivrede. Dalje. Tehnički standardi kao klasični oblik necarinskih barijera.Necarinske barijere (ograničenja) mogu se klasifikovati na slijedeći način: 1. kao što su neadekvatna štednja. Iznos 92 spoljnjeg sadržaja je preferencijalni tretman unutrašnje trgovine EU. obzirom da se grad nalazi u srednjoj Francuskoj povećalo troškove transporta.

Sistem preferencija pokriva preko 150 zemalja (industrija. osjetljivosti). upravo se odnosila na osporavanje EU da veća količina izveženog kontigenta nije proizvedena u Srbiji. i drugo. Oni zemljama u razvoju omogućava izvoz roba u EU bez carina do određenog nivoa carinske kvote. ali su zemlje u razvoju povećale izvoz u liberalnije zemlje (SAD. Opštom šemom preferencijala carinske kvote su zamjenjene stepenovanim carinskim olakšicama. EU svake godine razmatra šemu i utvrđuje uvozne kvote proizvoda obuhvaćenih šemom. trebalo je uspostaviti protivtežu preferencijalnim sporazumima EU i grupe zemalja u razvoju (grupe Jaunde). 59 . poljoprivreda i dr. EU i Japan uvode opštu šemu preferencijala 1971. No. Razvijeni ekonomski odnosi između Unije i Japana. 95 GSP – Generalized System of Preference 96 Tzv. a SAD to čine 1976. što je doprinijelo rastu njihovih transakcija i rastu ugovora domaće ekonomije (procjena 2. šećerna afera između EU i Srbije. Japan je u početku bio veoma pogođen. trgovinska razmjena EU i Japana je zavidna (biće prezentirana u narednim tabelama ovog poglavlja). Iako je epicentar krize bio u SAD. Opšta šema preferencijala je nastala pod pokroviteljstvom UNCTAD (od 1964. Drugi kvartal 2009. Velika recesija je uticala na pad tražnje za jenom. god. Mora se konstatovati da primjena opšte šeme preferencijala ima ozbiljnih ograničenja.) i nudila je dva rješenja: prvo. uz princip da su manje razvijene zemlje povlašćenije. god. koje su prisutne u 93 EU decenijama ili uvažiti ogroman obim stranih direktnih ulaganja itd). god. Velike japanske banke su dale ogroman doprinos u saniranju krize. imala je najsnažniju zaštitu u ovoj ekonomskoj integraciji. dolara 2001. Kontinentalne evropske zemlje su izvozile tekstil. god (ove teme će biti elaborirane u slijedećim poglavljima). zavisnim od tretmana uvezenih proizvoda (tzv. treba uključiti američke TNK. Njen položaj je bio posebno značajan u Njemačkoj. u čemu postoje potencijali i za kompanije iz EU27. Japan će tako moći uticati na globalni rast. ukazuje na smirivanje ekonomske situacije u ovoj zemlji. god. 95 93 Strana direktne investicije TNK iz SAD i EU na oba tržišta iznose godišnje više hiljada milijardi dolara (npr. jer npr. do 1971. ona postaje najotvorenije tržište za pamučni tekstil. Japan se transformisao u zrelog kreditora. Japan je važan trgovinski partner i u periodu recesije koja je eskalirala 2008. god. Iako tekstilna industrija u EZ nije bila dominantna. To će. god. osim naoružanja). SAD reaguju ugovarajući posebne kvote uvoza tekstila i odjeće sa specifičnim vlaknima. pa je trebalo podsticati izvoz u razvijene zemlje. Opšte šeme preferencijala (GSP). Ipak. Između EU i Japana nema preferencijalnih trgovinskih sporazuma. dovesti do stabilizacije već u 2010. Dakle. Tokom 1971. iako se jeftinije proizvodio u zemljama u razvoju. Većina zemalja OECD daje preferencijale zemljama u razvoju. uz uslov da postoji godišnje pregovaranje o ovim preferencijama. kako govore realne prognoze. i pored LTA zemlje u razvoju povećavaju prihode od uvoza.5% u 2009. Kako god. 94 Poslije decenija ekspanzije proizvodnje i izvoza. a u nekim zemljama i 2009.). uticali su na to da je ova dalekoazijska zemlja poslije SAD postala najvažniji trgovinski partner. domaća tržišta zemalja u razvoju su mala za razvoj konkurencije. Formiranjem EZ neke članice su zadržale zabranu uvoza tekstila i odjeće iz Japana i zemalja u razvoju. što može biti dobar signal za one privredne sektore Zajedničkog tržišta koji su dugoročnim ugovorima ili promptnim poslovima povezani sa Japanom. Dansku i Veliku Britaniju) i vremenom uvele kvote. Francuskoj i Italiji. Danske i Irske u EZ (1973).800 mlrd. povećavajući izvoz roba visoke dodatne vrijednosti i tekstila koji u sastavu ima manje od 50% pamuka (nije bio pokriven LTA). GATT kontroliše zaobilaženja kvota dozvoljavajući ekspanziju LTA na druga vlakana i donosi Sporazum o tekstilu i odjeći (MFA). što je dovelo do dramatičnog pada poslovnih ulaganja i pada povjerenja japanskih potrošača u cjelokupan sistem. 8. EU i Japan. god.dovoljno za realnu ocjenu njihovih ekonomskih odnosa (npr. Država koja želi povlašćen tretman u EU mora podnijeti potvrdu o porijeklu koja garantuje da je značajan dio vrijednosti 96 dodat (proizveden) u zemlji izvoznici. Ulaskom Velike Britanije.. Tekstil i odjeća.). god. Poznato je da Japan 94 često trpio razne necarinske barijere nametnute od strane EU. To su sporazumi sa zemljama u razvoju. slične mjere primjenjuje i Japan. Radi zaustavljanja zaobilaženja kvota GATT (1961) uvodi Kratkoročni i Dugoročni sporazum za pamučni tekstil (LTA) koji ne brani bilateralne pregovore o kvotama (koje ne smiju biti niže od uvoza prethodne godine) sa godišnjim rastom od 5%. Od toga zavise carinske olakšice.

Ovim sporazum EU uspostavlja dijalog i partnerstvo u izvršavanju ugovora sa 98 AKP (afričkim. Sistem uvoza banana u EU je podložan promjenama i godišnje košta potrošače EU nekoliko milijardi evra. iako ona poslednjih decenija kontinuirano raste. Isto tako.) odnosi se na zemlje u razvoju i preferencijale na 100 97 98 Lomé Agreements. To olakšava kontrolu procedura o porijeklu izvezene robe. EU je zavisna od uvoza sirovina i izvoza svojih proizvoda. Spoljnotrgovinska politika EU Zbog uticaja necarinskih barijera na narušavanje slobodne trgovine formiraju se institucije za ovu oblast i postepeno uklanjale prepreke.ona prema njima može uvesti i trgovinska ograničenja. tako da Ugovori o pridruživanju relaksiraju postojeće trgovinske odnose. god. GATT. finansijsku pomoć i posebne olakšice. To je samo jedan od razloga zbog kojih EU pomaže zemlje u razvoju. Članice su bile obavezne prijaviti ove olakšice GATT. Učešće zemalja Srednje i Istočne Evrope u svjetskoj trgovini nije veliko. Ipak. dolazi do ekonomskih integracija čiji je primarni cilj stvaranje zone slobodne trgovine. Druga cjelina se odnosila na nacionalni tretman i necarinske prepreke u trgovini. Zemlje AKP predstavljaju za EU jedinstven ekonomski prostor. GATT ne zabranjuje državnu trgovinu. Saradnja se svodi na trgovinu. razvoj jedinstvenog tržišta ne mora nužno predstavljati stimulans za trgovinu sa zemljama u razvoju. GATT je bio privremena institucija i kasnije je prerastao u WTO. pristup i 101 istupanje iz GATT. Primjer trgovine bananama. Ovo je fundamentalni motiv nastanka EU koji je uticao na dalju institucionalizaciju spoljnotrgovinske politike. 101 Reguliše i izuzetke od klauzule najpovlašćenije nacije. Njihove preambule otvaraju mogućnosti budućeg punopravnog članstva u EU. učešće AKP u spoljnotrgovinskoj razmjeni EU je nisko.Sporazum iz Lomea. Ta činjenica predstavlja povoljnu okolnost za Sporazum iz Lomea. Najvažnije. 97 4. 99 Prije pristupanja EU. upravljanje. kao što je CEFTA. trgovina Unije sa zemljama Srednje i Istočne Evrope je relativno mala. bez carina i kvota (i bez obaveze reciprociteta). Liberalizacija ekonomskih odnosa danas se ostvaruje Ugovorima o 99 pridruživanju sa EU. Razlog je moguće pronaći u strukturama ekonomija zemalja AKP. Prva se odnosila na klauzule najvećeg povlašćenja koja je omogućavala članicama da imaju iste olakšice u trgovini i listu carinskih koncesija. Ovaj dio reguliše odobravanje subvencija (posebno poljoprivrede). Međutim. Runde trgovinskih pregovora pod pokroviteljstvom GATT su imale snažan uticaj na svjetske tokove trgovine. Poslednja cjelina (iz 1965. Česti su slučajevi političkih uticaja u dodjelama ovih trgovinskih prava pa i WTO vrši pritiske na EU. Jer. AKP je kao grupacija organizovana samo prema EU. 60 . koja kontinuirano novelira prelazne režime carinskih tarifam i kvota. On je u četiri cjeline imao 38 članova. zemlje kandidati "treniraju" slobodnu trgovinu u trgovinskim asocijacijama. koji njihove ekonomije ne posmatra kao grupaciju. Zemljama u tranziciji se pomaže trgovinskim koncesijama. a u skladu sa liberalizacijom spoljne trgovine. Gotovo svi proizvodi iz AKP imaju slobodan pristup na tržište Unije. Treće poglavlje se odnosi na organizaciju. I pored toga. Trgovina sa zemljama u razvoju. narušavajući svjetsku razmjenu i čineći tako dugoročnu štetu i onim zemljama kojima se želi pomoći. ključne pregovore vode reprezentativni pregovarači (obično SAD. Za njihov uvoz se odobravaju posebne kvote od strane Evropska komisije (zavisno od prethodnog nivoa uvoza). Opšti sporazum o carinama i trgovini se odnosi na međunarodna pravila slobodne trgovine u cilju izbjegavanja međunarodnih nesporazuma i sprječavanja dampinga. državnu trgovinu i tehničke aspekte međunarodne trgovine.4. Ipak. 100 General Agreement on Tariffs and Trade (GATT). Banane najviše učestvuje u svjetskoj razmeni voća. EU i Japan). uz uslov akceptiranja principa slobodne trgovine. prekršaje i kazne u slučaju dampinga. Trgovinsku politiku EU prema zemljama u razvoju čine dva segmenta: koncesije i razvojna pomoć. One traju godinama. Odnosi EU sa Srednjom i Istočnom Evropom. Isto tako. za razliku od Opšte šeme preferencijala zemalja u razvoju. karipskim i pacifičkim državama ). Uvozni režim banana dovodi do tržišnih problema i cjenovnih distorzija. heterogenoj proizvodnji i nedostatku ekonomije obima na vlastitim tržištima. Članicama GATT nije dozvoljeno da uvozne proizvode opterećuju dodatnim porezima ili taksama (kada su plaćene carinske dažbine proizvoda koji se tretiraju kao domaći).

tržištima razvijenih zemalja, koji se odnose na smanjenje carina i drugih ograničenja. Ovo pravilo GATT je donešeno tek poslije organizovanih diplomatskih aktivnosti zemalja u razvoju. Urugvajska runda. Urugvajska runda pregovora (multilateralni pregovori o smanjenju carina) trajala je od 1986. do 1994. god. Runda je vođena radi unapređenja svjetske trgovine, ali i zbog toga što je bilo nediscipline u poštovanju GATT. Sve više su se potpisivali bilateralni sporazumi uz regionalna zatvaranja na štetu trećih zemalja. Posebni problemi su postojali u trgovini poljoprivrednim proizvodima i tekstilu (nisu bili regulisani u okviru GATT). Zato Urugvajska runda otklanja ove probleme i nejasnoće. Članice prihvataju dogovore o trgovini uslugama i investicijama, te zaštiti prava intelektualne svojine. Rezultati Urugvajske runde sadrže: • • • • • • • • • • Carinske stope na industrijsku robu se moraju smanjiti za 38%. Necarinske barijere se pretvaraju u carinske tarife i smanjuju subvencije za poljoprivredu. Za tekstilne proizvode prosječne carinske stope se smanjuju sa 15,5% na 12,1%. WTO reguliše sistem rješavanja sporova u oblasti intelektualne svojine. WTO treba sastaviti pravila o porijeklu za sve države članice organizacije. WTO traži od trgovinskih partnera da prate i poštuju međunarodne standarde. Odobravaju se antidampinške carine ako oštećena zemlja dokaže da je nastala šteta. U slučaju evidentne ili potencijalne štete od neočekivanog rasta uvoza dozvoljavaju se privremene mjere. WTO odgovara za efikasnost rješavanja sporova preko komisije za rješavanje sporova. GATS (Opšti sporazum o trgovini i uslugama) je novi sporazum liberalizacije trgovine uslugama. Zaključenjem Urugvajske runde pregovora formirana je Svjetska trgovinska organizacija (WTO). WTO. Urugvajska runda je zaključena 1994. god. usvajanjem Finalnog akta (od strane 111 zemalja), Sporazuma o osnivanju WTO. On je potpisan od strane 104 zemlje. Sporazum je stupio na snagu 1. januara 1995. god. WTO, za razliku od GATT ima status pravnog lica i posjeduje pravni okvir i kapacitet za poslove iz oblasti međunarodne trgovine. Zbog toga su članice WTO ozbiljnije poštovale dogovorena pravila ponašanja. Ciljevi WTO su rast dohotka i ekonomskog blagostanja, povećanje zaposlenosti i proizvodnje, razvoj trgovine, optimalno korištenje proizvodnih resursa itd. Poseban akcenat u oviru WTO se daje održivom razvoju. WTO je zadužena i za pitanja poljoprivrede, Sporazumom o poljoprivredi i smanjivanje protekcionizma u trgovini ovim proizvodima. Članice WTO su se obavezale na uklanjanje necarinskih barijere, a u drugoj smanjenje carina za 36% u roku od 6 godina (zemlje u razvoju za 12% za 10 godina). Prihvaćen je i Sporazum o tekstilu i odjeći koji obavezuje WTO da do 2005. god. preuzme nadzor nad trgovinom tekstilom. Opšti sporazum o trgovini uslugama obavezuje članice da u trgovini uslugama primjenjuju klauzule najvećeg povlašćenja. Rezultati koje postiže WTO u velikoj mjeri zavise od odnosa razvijenih zemalja prema svjetskoj trgovini. WTO ima zadatak da uoči nove vidove ograničavanja međunarodne trgovine i preduzme mjere za njihovo ukidanje. Probleme donose i regionalne integracije (EU, NAFTA, APEC i drugi), pa je jasno zašto WTO još nije polučila projektovane rezultate. Ali, nova nada je Milenijumska runda pregovora koja do 2010. god. mora pronaći rješenja za slobodnu cirkulaciju svjetske trgovine u novom vijeku. Naravno, svjetska finansijska kriza će u velikoj mjeri promjeniti odnos prema nekim protekcionističkim mjerama i podići nivo zaštite vlastite privrede. Ovo se posebno odnosi na bankarski sektor, poljoprivredu i subvencije strateških kompanija. Runda iz Dohe. Runda iz Dohe je počela u Kataru 2001. god. sa oko 150 država od kojih je preko 100 zemalja u razvoju uz pregovore o slijedećim temama: • • • • • • • Trgovina poljoprivrednim proizvodima je opterećena carinskim i necarinskim barijerama još od vremena protekcionizma. Usluge daju doprinos globalnom rastu i zaposlenosti više nego drugi sektori. Još uvijek postoje problemi zaštite intelektualne svojine, korišćenje falsifikata i kopiranje robe upotreba tehnologija bez plaćanja autorskih prava (poseban interes SAD u ovoj oblasti). Pregovori o pravilima zaštite stranih direktnih ulaganja.
61

• • • • • •

Sprečavanje sukoba između nacionalnih organa i trustova. Pregovori o transparentnosti javnih nabavki. Sporazum WTO o isporuci osnovnih jeftinih ljekova za siromašne zemlje zaustavile SAD. Zemlje u razvoju optužuju SAD i njihove farmaceutske firme. Pitanja iz domena elektronske trgovine. Pitanja zaštite životne sredine.

Rast spoljne trgovine EU je ključni faktor njenog razvoja. Još u vrijeme kada su evropske integracije bile samo ideje, smatralo se da će zajedničko evropsko tržište ostvariti mnogo bolje rezultate u razmjeni sa svijetom. Danas se interesi zajedničkog tržišta ostvaruju njegovom veličinom i rastom produktivnosti i konkurentnosti, ali nažalost i nekim protekcionističkim mjerama (posebno u poljoprivredi). Zbog toga se preostale prepreke slobodnoj trgovini moraju otklanjati, unapređujući liberalizaciju trgovine ukidanjem svih vidova ekonomskog autizma i samodovoljnosti.

4.5. Spoljnotrgovinska razmjena EU
Realni sektor ekonomije vjerodostojno predstavlja proizvodnja industrijskog sektora. Ne postoji zemlja koja ima razvijen i konkurentan industrijski sektor, a da pri tome nije razvijena u cjelini. SAD, EU i Japan su tipično industrijske zemlje. Drugo, industrijska proizvodnja je u korelaciji sa veličinom industrijskih kapaciteta, a oni su najbolji reprezent agregatne ponude. Dakle, agregatna ponuda je funkcija raspoloživih industrijskih i drugih realnih kapaciteta kojima se 102 realizuje ukupan nacionalni output (Burda i Viploš ). EU je kao globalna industrijska sila i značajan konstituent svjetske ekonomije. Njena ekonomija je zavisna od tokova svjetske trgovine. Dijagram 4.2. daje dugoročne trendove svjetske trgovine (izvedene iz kratkoročnih tromjesečnih tendencija).

Dijagram 4.2.: Dugoročna kretanja u svjetskoj trgovini (stope rasta) Iz dijagrama je vidljivo da su stabilne, ponekad i visoke stope rasta, karakteristične za duži vremenski period , posebno od 2002. god. Pad stopa rasta svjetske trgovine počinje 2008. god. Izbijanjem finansijske krize u SAD. Uglavnom, najveći svjetski trgovinski blokovi determinišu odnose u međunarodnoj razmjeni, u čemu je uloga Unije nezaobilazna. Pregled svjetske ekonomije za EU25 (u Zajednicu još nisu ušle Rumunija i Bugarska) ukazuje na povezanost ekonomija Sjeverne Amerike (SAD i Kanada), Azije (Kina i Japan) i Centralne, Istočne i ostale Evrope sa Zajedničkim evropskim tržištem. Učešće ostalih zemalja u trgovini sa EU je, i pored značajnih trgovinskih preferencijala, minorno. Kretanja svjetske trgovine prema izvoznoj orijentaciji je prikazano u tabeli 4.3.

102 Vidjeti u: Burda Majkl, Viploš Čarls, Makroekonomija, Centar za liberalno demokratske studije, Beograd, 2004. god., (poglavlje o ekonomiji ponude), str. 411-435.

62

4.6. Trgovinski sporazumi i sporovi EU i SAD
Osnove i pregled sporazuma EU i SAD. SAD i zemlje EU su dva najveća svjetska ekonomska bloka. Između njih postoji razvijena bilateralna saradnja na osnovu ogromne trgovinske razmjene i međusobnih investicija. Trgovinske veze ovih blokova utiču na ekonomsku dobrobit i otvaranje novih radnih mjesta u oba atlanska bloka. Transatlanska trgovinska razmjena i tokovi investicija prelaze dnevno preko milijardu dolara i čine oko 40% ukupne svjetske trgovinske razmjene. Ovi indikatori ukazuju na ogromnu povezanost, isprepletenost i sinergiju odnosa EU i SAD. Ona je rezultat mnogobrojnih sporazuma o međusobnoj saradnji, često obojenim političkim i nacionalnim interesima. I pored toga, neriješeni trgovinski nesporazumi nerijetko prerastaju u ozbiljne sukobe i ugrožavaju ekonomsku saradnju i dobre političke odnose. Ipak, trgovinska neslaganja nisu tolika da bi mogla dovesti do prekida trgovine između najvećih svjetskih trgovinskih 103 aktera. Trgovinski odnosi snažno determinišu ukupne ekonomske odnose što se potvrdilo u mnogim istorijskim slučajevima. Velika Britanija je npr. lakše podnijela poslijeratnu krizu zbog bliskih veza sa zemljama Komonvelta, dok su SAD postale vodeće po obimu trgovinske razmjene, upravo zahvaljujući posljedicama Drugog svjetskog rata. Sve evropske zemlje u postratovskoj obnovi nastoje ubrzati ekonomski rast. Ovo je dovelo do racionalnije podjele rada i korišćenja svih resursa u ostvarenju tog cilja. SAD imaju diplomatske 104 veze sa EZ od 1947. god. kao glavni potpisnici Opšteg sporazuma o carinama i trgovini (GATT). Sporazum je kreirao međunarodni forum promocije slobodne trgovine među zemljama potpisnicama. On reguliše 105 (smanjuje) carinske i necarinske kvantitativne barijere među zemljama potpisnicama. WTO mijenja GATT u mnogim njegovim funkcijama kao institucija nadzora međunarodnog sistema trgovine i razmjene. Odnose i ugovore između EU i SAD determinišu tri ključna okvirna dokumenta transatlanskih odnosa i to: ● Transatlanska deklaracija, ● NTA - Nova transatlanska agenda (plan) i ● TEP - Transatlansko ekonomsko partnerstvo. Tokom 1990. god. je usvojena Transatlanska deklaracija, koja je postavila temeljne principe dalje saradnje EU i SAD u ekonomiji, obrazovanju, nauci i kulturi. Poslije pet godina (1995) usvaja se NTA (Nova transatlanska agenda) i Zajednički akcioni plan EU i SAD kao okosnice daljeg partnerstva utemeljenog na promociji mira, stabilnosti, demokratiji i razvoju u svijetu, te napretku i stvaranju bliskih prekookeanskih veza. TEP (Transatlansko ekonomsko partnerstvo) je usvojeno 1998. god. u cilju uklanjanja tehničkih trgovinskih barijera i stimulacije multilateralne liberalizacije. Jer, dotadašnja praksa je ukazivala na brojna necarinska tehnička ograničenja koja su sputavala slobodnu trgovine EU i SAD. TEP objedinjava tržište rada i preduzetništvo, te afirmiše zajedništvo u oblasti zaštite životne sredine, zaštiti potrošača idr. EU ima pravo regulaciju cjelokupne trgovine fizičkim proizvodima koja se odvija na njenoj teritoriji, ali je za nju potpuno odgovorna. Pridruživanjem EU, članice prihvataju da svoja trgovinska prave stave pod jurisdikciju EU. Nijedna članica ne smije sama pregovarati o pitanjima spoljne trgovine. Organ za održavanje 106 trgovinskih veza u ime EU je Evropska komisija. Prema dogovoru, Vijeće ministara i Evropski parlament daju saglasnost i odobravaju pregovore koje vrši Komisija. Vijeće ministara i Komisija regulišu tarifnu politiku 107 EU i provode ostale mjere trgovinske politike. Pojednine zemlje imaju samostalne transatlanske ugovore sa SAD, posebno u međunarodnom letenju. Neke članice su zadržale bilateralne sporazume "otvorenom nebu“ sa SAD. Sporazumi daju pravo SAD da ukrcavanja putnika iz te evropske zemlje na njenoj teritoriji, uz isto pravo te zemlje na tlu SAD. Ovi sporazumi
Bivši francuski predsjednik Jacques Chirac je jednom konstatovao da se "trgovinski sporovi i različiti pogledi EU i SAD odnose samo na 5% ukupne trgovine između njih. To nije malo, ali se mora gledati šira slika i imati osjećaj perspektive u kojoj se to događa.“
103

Globalna ekonomija raste, stvarajući nova područja trgovine. To često izaziva podjele između Komisije i članica u nekim aspektima trgovinske politike. Jer, od prvobitnih 6 zemalja Zajednice broj se povećao na 15, zatim još 10 iz srednje i istočne Evrope i na kraju za još dvije zemlje. EU je postala regionalna integracija od 27 članova gdje nije lako postići jedinstvo u donošenju odluka iz domena trgovinske politike. 107 Definisano čl. 9. Rimskih ugovora: "EZ će se zasnivati na carinskoj uniji koja će regulisati svu trgovinu među zemljama članicama ukidanjem svih trgovinskih ograničenja u uniji i usvajanjem zajedničke carinske tarife svih članica prema trećim zemljama."
63

106

U 2002. Predstavništvo trgovine SAD uočava nekoliko prekretnica ovog slučaja. Počev od 1985. bez obzira što utiču na pojedine sporazume sa kompanijama iz trećih zemalja. Posebno su dugotrajni i teški pregovori o dampingu i subvencijama poljoprivredih proizvoda. Ipak. god. Iako poljoprivreda neznatno učestvuje u ukupnom outputu EU i SAD. Glavni sukobi. Početak predstavlja zabrana upotrebe hormona kod goveda koji je uvela EU (osim za upotrebu u terapeutske svrhe). sir rokfort. Inače. U međuvremenu. god. 110 Specifična situacija je bila sa francuskim farmerima koji su posebno subvencionirani i konkurentski preferirani. već kao iskreni geopolitički 111 saveznici uspostavili kontinuitet poslovnog dogovaranja. Zato nije iznenadila preoštra izjava koju je dao francuski ministar poljoprivrede Jean Glavany da su "SAD država koja ima najgoru hranu na svijetu. ne samo kao veliki trgovinski partneri. Predsjednik SAD. 111 Tako npr. Druga pitanja kao npr." Poslije ovoga i ne čudi što je zabrana uvoza govedine bila glavni izvor tenzija u trgovinskim odnosima EU i SAD. Evropska komisija je podnijela prijave protiv 8 zemalja a Evropski sud pravde presudio da su ovi bilateralni sporazumi sa SAD nezakoniti. U međuvremenu. dolazi do zabrane uvoza mesa životinjskog porijekla sa hormonskom ishranom što je dovelo do zabrane cjelokupnog uvoza američke i kanadske govedine u EU. Evropska komisija je pripremila plan EU na polju avionske industrije 108 i pripremila sporazume o saradnji na polju međunarodnog vazdušnog saobraćaja. sporove je sve teže identifikovati a ubrzanje tehnološkog razvoja stvara širok spektar potencijalnih sporova. 109 Michael Paulson. Problemi i nesporazumi koričćenja antidampinga. premijer zemlje koja predsjedava EU i predsjednik Evropske komisije održavaju sastanke po završetku određenog perioda presjedavanja (obično maj. Za rješavanje sporova su podjednako zainteresovane i SAD i EU. dolara godišnje.su suprostavljeni stavu Evropske komisije. god. god. Državni sekretar SAD i predstavnici Privredne komore redovne godišnje posjećuju EU. Sud je potvrdio da je EU nadležna za međunarodne odnose sa drugim zemljama. 1996. Dogovori o pravima intelektualne svojine su obuhvatili zaštitu patenata. jer iako u sferi međusobne saradnje imaju vlastite strateške interese oni ipak konstruktivno i mirno rješavaju sve međusobne sporove. sušena mrkva. Američki proizvođači su smatrali da EU podržava zabranu uvoza jer nije konkurentna na tržištu pa zbog toga uvodi trgovinski 110 protekcionizam. Tako proizvedeno meso se izvozi u preko 150 zemalja. tako da članice Zajednice poslije ove presude ne mogu stvarati sporazume sa trećim zemljama na polju međunarodnog letenja. U 1989. Tokom 50 godina pregovora i stvaranja trgovinskih sporazuma u okviru GATT i WTO došlo je do neslaganja između potpisnica u slijedećim oblastima: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Pojave direktnog protekcionizma. SAD i Kanada traže savjet od WTO koja donosi odluku da zabrana uvoza ovako proizvedenog goveđeg mesa u EU nije zasnovana na naučnim činjenicama. Zato SAD uvode carine od 100% na određene proizvode EU (svježe meso. Najveće nesuglasice u trgovinskim odnosima SAD i Unije odnose se na trgovinu goveđim mesom (SAD oko 90% govedine proizvode genetski modifikovanom 109 hranom sa dodacima raznih hormona). 64 108 . životinjske iznutrice i dr. pa se ne može tvrditi da je američki model prehrane zasnovan na adekvatnim pravilima. da o ovim pitanjima ona treba da pregovara u ime EU. Tokom 1997. Oni su obavezali zemlje potpisnice na smanjenje piraterije i pronevjera. WTO procjenjuje štetu američkih proizvođača govedine od oko 117 mil. U pregovore EU i SAD često su uključene i razne etničke grupe koje smatraju da su njihovi planovi prioriteti pregovora. Dalje. Nesuglasice su trajale godinama uz interesantne situacije u međudržavnim odnosima. Narušavanje trgovinskih odnosa u subvencioniraju određenih proizvodnji. Protekcionizam je uobičajena tema neslaganja u pregovorima zemalja. god. juni ili decembar).). Seattle Post-intelligencer notes. god. oba partnera su zainteresovana da beskompromisno brane svoje pozicije. trgovina pravima intelektualne svojine su razmatrana u okviru pregovora Urugvajske runde (WTO) završene nakon sedmogodišnjeg perioda krajem 1993. Evropska komisija je pripremila plan EU na polju avionske industrije i pripremila sporazume o saradnji na polju međunarodnog vazdušnog saobraćaja. EU i SAD su. Nesporazumi u podnošenju zahtjeva (specifičnosti u slučaju usvajanja pravila i odrednica). Ovi blokovi njeguju i druge diplomatske odnose u vezi spoljnotrgovinske razmjene. Sporovi vezani za genetski modifikovanu hranu i tehnološka prava nastavljaju da se dešavaju stvarajući rizike zastoja transatlanskih veza. Indirektni protekcionizam (korišćenje domaćih standarda u diskriminaciji pri oporezivanju ili davanja konkurentskih prednosti domaćim proizvodima. luk. autorskih prava i industrijskog dizajna.

god. Uticaj dolara i evra na transatlanske odnose. Tačnije. Prije formiranja EU. a EU nije u mogućnosti da utiče na jak tržišni položaj SAD. Ipak. najviše zbog velikih investicija oba ekonomska bloka. EU i SAD moraju jačati autoritet WTO i smanjiti vrijeme rješavajna sporova od strane WTO. 2002. Danas je najveći problem tretman hormonske ishrane goveda. Međunarodni tokovi investicija su uvijek bili važan faktor globalnog rasta i progresa nacionalnih 112 ekonomija. koju je dao povodom posjete Kini. obe strane trebaju raditi na simbiozi pozitivnih dostignuća svakog bloka. 112 65 . Ta situacija je postala ozbiljan izazov za dolar. 114 Izjava Premijera Rusije Medvedeva. Sve ovo (čak i u uslovima krize) dovodi SAD u povoljan ekonomski položaj na međunarodnom tržištu. zavisnost Evrope od svjetske trgovine nije bila ugrožena. 113 How dangerous are Trade Disputes Between the EU and the US for Transatlatic Relations? Text by Romney Stewart. Slično se predviđa i u eventualnoj zamjeni dolara i evra na mjestu vodeće svjetske valute. pokazalo da dolar nije mogao zamijeniti funtu sterlingu sve dok investitori poslije II svjetskog rata nisu počeli ulagati u SAD.3 mlrd. SAD i dolar još uvijek imaju dovoljan potencijal da još određeni vremenski period obezbjede dolaru dominantnu monetarnu funkciju u svijetu. Iako finansijska kriza potresa ekonomiju SAD ona se još uvijek veličinom i značajem najvećeg svjetskog tržišta suprostavlja već izraženim stremljenjima drugih ekonomija da evro ili neka druga valuta preuzmu lidersku poziciju od dolara. dolara. biotehnologije. 115 Za fundamentalne valutne promjene potrebni su veliki istorijski događaji koji dovode do ogromnih strateških regionalnih redistribucija dohotka i bogatstva. što je oko 61% ukupnih stranih direktnih investicija u SAD. ali bi djelovala i na u trgovinske odnose između EU i SAD. I tada su mnoge evropske zemlje uvozile hranu i sirovine a izvozile kapitalna dobra. Zato su EU i SAD zainteresovani za rješavanje međusobnih nesuglasica.8 mlrd. ali to ne može ugroziti 113 strateško partnerstvo EU i SAD. dolara. Ako evro zamijeni dolar i postane primarna svjetske valute to bi mogla biti velika promjena na globalnom planu. Bez obzira na krizu. Evropa je bila centar bankarstva i tada imala oko 30 mlrd. da treba razmišljati i o drugim modalitetima međunarodnog monetarnog sistema. god. dolara prihoda od godišnjih investicija. stopa ekonomskog rasta u EU bi morala nadmašiti stopu rasta u SAD. Tako se npr. EU i SAD moraju raditi na usvajanju i razvoju socijalnog modela EU i novog visoko-tehnološkog razvoja SAD. ali treba reći da bi eventualna smjena dolara zbog izraženih slabosti uticala i na snagu evra.Trenutni odnosi i budućnost trgovine EU i SAD. Iako su trgovinske i druge nesuglasice EU i SAD česte i medijski privlačne. Osnova sporazuma je uvoz klasičnim uvoznim dozvolama. bez obzira na trenutne 115 poteškoće. god. 1914. godine jedanaest evropskih zemalja je prihvatilo evro kao zvaničnu valutu. Od šezdesetih godine prošlog vijeka tržišna privreda i carine kao protekcionistički instrumenti čine osnove ekonomija EU i SAD. Prednost SAD je i u tome što imaju otvoren. najbolje potvrđuje ovu tvrdnju. Ipak. informacione tehnologije i upotrebe ekonomskih sankcija u ostvarivanju političkih ciljeva. posebno od strane nekih nacionalnih ili interesnih lobija. veze ovih blokova su ipak korektne. Ovaj iznos je značajno pao poslije Prvog svjetskog rata. Ovo ukazuje na rast investicija i snažnu interakciju ekonomija koje sve više postaju međuzavisne. direktne investicije EU u SAD su dostigle 808. a direktne investicije SAD u EU su dostigla 640. ali se iz njih najavljuju razgovori omogućim promjenama postojeće situacije. Za nastavak saradnje i spriječavanje budućih trgovinskih nesporazuma je neophodno: ▪ ▪ ▪ Za EU i SAD nesuglasice ne smiju ugroziti saradnju i sklapanje budućih sporazuma. Dakle. ovo stanje održava tražnju za dolarom i podiže mu vrijednost. konkurentan i dinamičan privredni sistem u kome ima mnogo registrovanih preduzeća koja na tržištu hartija od vrijednosti imaju vlastite finansijske instrumente za čiju kupovinu je neophodno posjedovati dolare itd. Unija i SAD sprječavaju da trgovinski sporovi utiču na kvalitet i kvantitet ekonomije između blokova. koja mora postati vrhovni autoritet u rješavanju svjetskih trgovinskih sporova. 114 izjave nisu egzaktne. Krajem 2001. kriza će donijeti određene promjene. O tome govore slučajevi globalnih investicionih preraspodjela od kojih se jedna dogodila krajem dvadesetog i početkom dvadeset prvog vijeka u Aziji (posebno u Kini). Da bi došlo do vodeće uloge evra. god. Tada ih očekuje brže sklapanje novih sporazuma i smanjenje sporova. Ipak. Nesuglasice i sporovi se nastavljaju (vrijednosti i po nekoliko milijardi dolara). Prvog januara 1999. Komisija i Vlada SAD su napravile sporazum o tarifnom sistemu uvoza banana do 2006. Veliki spor oko uvoza banana u EU je rješen 2001.

konstituent.. god. S druge strane. s jedne strane. Ona može predstavljati plansku i koordiniranu aktivnost državnih institucija u cilju izbora onih dijelova ekonomije ili industrije. Tako su npr. industrija. mnoge mjere politike konkurencije odnose se na kompanije iz industrijskog sektora EU. i internim kontroverzama s druge strane. 1997.5. industrije tekstila. Industrijski razvoj podstiče tehničko-tehnološki razvoj. Kada se govori o polju djelovanja. Isto tako. Sve navedeno ukazuje da je industrijska politika heterogena. koristeći ih selektivno i planski (i pri tome ne narušavajući pravila konkurencije). mašina itd. neminovne su negativne konsekvence koje se najviše odražavaju na industrijsku politiku. Kapitalizam i sloboda. Beograd. Industriju u užem smislu možemo definisati kao skup preduzeća koja na određenom tržištu proizvode iste ili slične vrste proizvoda. Ekonomski fakultet. analiza Japana poslije pedesetih godina prošlog vijeka. zastupa interese koji brane slobodu konkurencije. u praksi je teško pronaći optimum između konkurencije i monopola. Tako je većina instrumenata politike konkurencije zastupljena u mjerama industrijske politike. socijalnim ili tehnološkim politikama. god. Kapitalizam i sloboda. Dakle. CID. Global book. Novi Sad. što utiče na to. U nju su svrstane telekomunikacije. industrijalizacija imaju važnu ulogu u razvoju tržišnih i netržišnih sistema. ona inicira i aktivnosti koje bi stroga primjena principa konkurencije tretirala kao protekcionističke. Često su čitave istorijske epohe dobivale nazive sa prefiksom industrijski. SAD su kao vodeća svjetska ekonomska sila razvijeno industrijsko društvo. za razliku od politike konkurencije koja se u svojoj genezi suprostavlja netržišnim ponašanjima. Koncizan pristup u analizi industrijske politike izložen je u: Savić Ljubodrag.. a s druge strane. Osnove industrijske politike Privredne strukture razvijenih svjetskih privrede se temelje na razvijenom industrijskom kompleksu. isprepletenosti sa drugim ekonomskim. Milton Friedman smatra da je glavna karakteristika američkog društva njegov industrijski karakter. Da bi ova aktivnost državnih 116 117 117 Friedman Milton. bez obzira na činjenicu što je riječ o drugom privrednom prostoru. god. industrijska politika se tretira na nivou industrije. u okviru industrije izbor se može ograničiti samo na određena preduzeća. Kao njen Moderna industrijska politika se implementira u sklopu opšte ekonomske politike. kojima će se u budućnosti omogućiti tretman koji podrazumijeva određene privilegije u odnosu na druge grane. (u trećem poglavlju je elaborirana industrijska politika EEZ-EU). Taj oblik privrednog razvoja je od industrije napravio lokomotivu ukupnog društvenog progresa. Ovdje je naravno riječ o evropskom modelu industrijske politike. ukazuje na brojne i snažne netržišne mjere industrijske politke. sektora ili preduzeća. U suprotnom. Global book. Ponekad. opšteprihvaćeni termini "industrijska revolucija" i "ubrzana industrijalizacija" prepoznatljivi u ekonomijama zapadnoevropskih država krajem devetnaestog vijeka ili ekonomijama obnove socijalističkih zemalja pedesetih godina prošlog vijeka. 1997. avionski prevoz i dr. U tom smislu definišemo npr.1. Isto tako. Analizirajući američku privredu Friedman nalazi da monopol preovlađuje mnogo više u industriji nego u drugim sektorima ekonomije i konstatuje da je teško navesti zadovoljavajuću objektivnu mjeru obima 118 monopola i konkurencije. Razvoj moderne civilizacije nije moguć bez brzih industrijskih promjena. 196-198 str. Novi Sad. INDUSTRIJSKA POLITIKA EVROPSKE UNIJE 5. da se industrijska politika "prostire" i po skoro svim dijelovima komunitarnog prava. Današnji pojam industrije je proširen i na polje najvećeg broja usluga. mogle bi se bez većih korekcija primjeniti i na evropsku ekonomiju. Skup više industrija definisanih na ovaj način daje definiciju industrije u širem smislu. 118 Friedman Milton. Slično bi se moglo reći i za Japan. ona mora biti harmonizovana sa ostalim makroekonomskim politikama. Sve ovo govori o složenoj strukturi odnosa među modalitetima industrijskih politika. ali i suprotno. što prenaglašava industrijski sektor 116 ekonomije. Ovakvo poimanje industrije se smatra širim. 198 str. Ipak. Ekonomika industrije. tj. industrijska politika nastoji stimulisati industrijski razvoj određenim netržišnim mjerama u industrijskom sektoru. Koreju ili većinu najrazvijenijih evropskih država. Ove konstatacije. ali i na opštu makroekonomsku situaciju. dok je uže shvatanje fokusirano isključivo na klasične prerađivačke industrije (manufacturing). 2007. Uglavnom. 66 . nema industrijskog razvoja bez tehničkog progresa.

pod stalnim pritiskom GATT i STO radi snižavanja carinskih stopa. Prethodno ukazuje na svu složenost aktivnosti Unije na forsiranju pružanja različitih vidova pomoći industrijskim firmama. otvaranja malih i srednjih preduzeća itd. politika deviznog kursa i druge fiskalne mjere i barijere. Poreske i spoljnotrgovinske olakšice. izgradnja infrastrukture. 67 . Instrumenti za provođenje industrijske politike se mogu sistematizovati na sledeći način: ▪ ▪ ▪ ▪ Sve vrste subvencija (izvoz. Ipak. sufinansiranje istraživačko-razvojnih projekata). izdavanje dozvola i saglasnosti. stimulacije kod zapošljavanja. donošenje tehničkih standarda. Ostali instrumenti. koji potvrđuju da će 119 implementirane mjere doneti korist opštem ekonomskom blagostanju i makroekonomsoj stabilnosti. neophodno je postojanje viših državnih interesa. ali sve češće i eksternih faktora. tada se mjerama industrijske politike na određenom prostoru privlače dodatne investicije. dok se u najtežim slučajevima ugrožavanja tržišnih interesa Unije od strane drugih zemalja ili kompanija mogu primjeniti i kontra mjere. Industrijska politika se provodi na nivou članica i na nivou EU. podrazumijeva se da su mjere usaglašene od najznačajnijih političkih aktera u određenoj državi a zatim verifikovane u parlamentarnim strukturama. Zato je pravi izbor instrumenata. Vidi se da su načini regulisanja industrijske politike brojni i raznovrsni. visinom kamatnih stopa. Naravno. Konačno. važnije od toga je izvršiti transparentnu selekciju industrija i kompanija koje će se pomagati ovim instrumentima (prema ciljevima planirane industrijske politike). investicioni itd. Kontrola cijena.institucija bila opravdana. obima i vremena njihove primjene najvažniji zadatak kreatora industrijske i ekonomske politike.). jednom od najdinamičnijih ekonomskih prostora na svijetu. Četvrto. javne nabavke. rješavanje problema zapošljavanja. subvencije. stalno se iznalaze rješenja koja ga održavaju konkurentnim u oštroj tržišnoj borbi na globalnom planu. Državne investicije. nesporno je da je većina mjera "pod lupom" politike konkurencije. Ima mnogo oblika netržišne podrške preduzećima. uglavnom iz državnih finansijskih resursa. Dalje. Komunitarna dimenzija između članica EU na polju industrijske podrške ispoljava se iz više razloga. privilegije u investicijama. racionalnost proizvodnje i istraživanja itd. Drugo. samo su neke mjere koje su u određenim vremenskim periodima koriste na zajedničkom tržištu. Na tržištu EU. Sinergičkim djelovanjem smanjuju se paralelni troškovi bilo koje vrste (istraživački. kreditna politika. Industrijska politika je često protekcionistička. Ukoliko se takva makroekonomska kretanja regulišu npr. Efektima ekonomije obima postižu se uštede. EU vrši superviziju unutrašnjeg. Prvo. održivog razvoja i dr. uz podršku EU. Treće. u okvirima industrijske politke rješavaju se pitanja priliva i odliva kapitala. proizvodnja u organizaciji države itd. forsiranje naprednih tehnologija i revitalizacija istrošenih industija je ključni motiv implemetacije industrijske politike. često zavisi od unutrašnjih. poreska politika. i stimuliše ekspanziju i rast evropskih kompanija na svjetskom tržištu. industrijskom politikom se mogu kreirati zajednički nastupi na eksternim tržištima. prekomjerna primjena mjera industrijske politike dovodi čak i do negativnih efekata. proizvodnja. 119 Naravno. mogu naći mjesto u mjerama industrijske politike. dok je istovremeno. zajednički usaglašenim djelovanjem svih nacionalnih politika se postižu veći efekti nego kada svaka država provodi vlastitu politiku. Koja će se mjera i u kom intenzitetu primjeniti.

ekologije i socijalnog sektora govori o namjeri komunitarnih organa da industrijsku politiku dodatno opterete. koji neće ugroziti procese reprodukcije u budućnosti. te stvaranja konkurentnog industrijskog kompleksa. koje se naziva strategija ekonomski održivog rasta i razvoja. a prema nekim skeptičnijim teorijama i sam opstanak civilizacije. Složenost zadatka zahtijeva multifunkcionalno djelovanje industrijske politike. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. br. Bez istraživanja i inovacija nema rasta produktivnosti rada ni konkurenosti na domaćem i eksternom tržištu. Lisabonski samita sadži strategijske dimenzije. Iako se na prvi pogled radi o protivrječnim ciljevima. zaključci iz Lisabona su naišli na podršku zemalja članica EU. kratkoročno i dugoročno sprječiti eroziju postojećih resursa i prirodne okoline. a zemlje članice donose vlastite programe. 120 O održivom razvoju vidjeti u: Popović Goran. 2009. Evropska komisija izdaje Saopštenje "Industrijska politika u proširenoj Evropi". know-how i preduzetništva. koja imaju za cilj. Ekonomske konsekvence agro-ekoloških mera u EU. ili u Popović Goran.. povećanju zaposlenosti i rastu životnog standarda. Ako je čvršće 120 logično i društveno opravdano. Tako 2002. Beograd. Ovaj dokument otvara mogućnosti snažnijeg djelovanja EU. stvorila je mnoge društvene i prirodne debalanse koji ozbiljno ugrožavaju svjetsku ekonomiju u bližoj budućnosti. a da se pri tome ne ugroze opšti društveni progres i dostignuti životni standard. "Održivi rast i razvoj su najaktuelije globalne i civilizacijske teme naše epohe. Zbog promijenjene svijesti o ulozi i značaju MSP u razvoju evropske proizvodnje i jačanju ekonomskosocijalne kohezije. god. 121 O makroekonomskim aspektima održivog razvoja vidjeti u: Popović Goran. bar sa razmišljanjem o navedenim problemima. god. Unija koristi različite komunitarne mere u ostvarivanju ciljeva industrijske politike." U Saopštenju se insistira na jačanju uloge inovacija. 2008. Njena suština se svodi na stvaranje uslova rasta 121 materijalne proizvodnje. god. Iz sopštenja se vidi da se evropska industrija i EU još uvijek suočavaju sa mnogim problemima. pa i drugih komunitarnih politika sadrže komponente podrške MSP. Ekonomski fakultet. Za razliku od ranijeg perioda kada je uloga malih i srednjih preduzeća (MSP) u industrijskoj proizvodnji bila marginalizovana.8. Banja Luka. Insistiranje na usklađivanju odnosa i interesa industrije. posebno u sferi inovacija. ili u Popović Goran. Pored stalne harmonizacije fundamentalnih shvatanja i implementacije zakonske regulative između članica. Reakcija na ovakvu situaciju. 68 . Ekonomski fakultet. Banja Luka. javlja se u vidu strategije. god. Tehnički progres je danas ključni faktor razvoja a inovacije motorna snaga tehničkog progresa. Nekontrolisana ekspanzija proizvodnih snaga u posljednjih stotinu godina.5. Jače povezivanje industrijske politike sa ekološkom i socijalnom politikom nije moguće efikasno provesti bez dodatnog ugrožavanja evropske produktivnosti. Veliki broj programa u oblasti zajedničke industrijske politike i politike regionalnog razvoja. To evoluira novu strategiju održivog rasta i razvoja. koji se ne može zamisliti bez ostvarivanja odgovarajućih stopa rasta. krajem osamdesetih i početkom devedesetih godina prošlog vijeka ona postaju važan faktor "korekcije" devijacija koje se javljaju u industriji. rješavanje socijalnih pitanja u vezivanje sa zaštitom životne sredine idustrijskom sektoru nije poželjno (osim u slučajevima programiranog otvaranja novih radnih mjesta u MSP).3. Ekonomika poljoprivrede.8. br. 2008. Acta Economica. od kojih su najvažnije pravila STO. donosi zaključke i stavove koji obavezuju sve relevantne faktore Unije na obavezu preduzimanja aktivnosti na rastu konkurentnosti. Ključna je forsiranje naprednih tehnologija koje industrijama i ekonomiji u cjelini pružaju konkurentske prednosti globalnog nivoa. Prioritet sadašnje industrijske politike EU je unutrašnje restrukturiranje koje treba dovesti do povećanja eksterne konkurentnosti evropskih kompanija. zasnovane na lisabonskim ciljevima. Ekonomske konsekvence agro-ekoloških mera u EU. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. Beograd. Novije faze industrijske politike Evropski Savjet na Samitu u Lisabonu 2000. 2009. Acta Economica. Ekonomika poljoprivrede. U novijoj fazi razvoja EU različitim aktivnostima se finaliziraju raniji ciljevi i dodaju novi koji se odnose uglavnom na harmonizacije u vezi sa politikom proširenja i preuzete eksterne obaveze. god. u podršku "maloj privredi" uključuje je se i Evropska investiciona banka i druge komunitarne institucije.

CID. Usluge. Unija ulaže u naučni i 123 tehnološki razvoj pomaganjem naučno-istraživačkih projekata. Beograd. bez obzira na pozitivne efekte ovih aktivnosti. Jedna faza se odnosi na opadajuće grane. Ovaj makroekonomski fenomen je sve prisutniji u najrazvijenijim ekonomijama a nezaposlenost postaje veliki problem ozbiljnih političkih struktura. kako bi se ideje mogle realizovati brzo i efikasno. CID. 2006. Teorijsko-metodološki pristup kreativnom kapitalu. 2004. Odlučivanje u birokratskim krugivima kao npr. To su: održivi rast. 124 Ovi motivi su vidljivi u prioritetima EU za period 2007-2013. Nadležne institucije zemalja članica i Unije provode politiku razvoja malih i srednjih preduzeća koja se prema svojim obilježjima najčešće klasifikuju u sektor industrije. Beograd. Jedna od njegovih najvažnijih karakteristika je i u tome što u odnosu na ostale privredne oblasti apsolutno i relativno povećava svoje učešće u ukupnom broju zaposlenih. Iz toga se može izvući zaključak da je kreiranje industrijskih politika nemoguće bez učešća državne birokratije. socijalni aspekt je veoma značajan i specifičan. 69 . 2008. u tematskom zborniku: Ekonomska politika i privredni razvoj. Razvoj modernih društava potvrđuje trend ekspanzije uslužnog sektora. ili u Majkl Burda i Čarls Viploš. Unija nastoji da u kontinuitetu unaprijedi poziciju administracije u ovoj i drugim oblastima. 109-120. Jedan od pravaca djelovanja 122 odnosi se na podršku industrijama koje su u fazi opadanja.. Ekonomski fakultet. Zbog toga ne iznenađuje da i u nekim kohezionim projektima implementiranim regionalnom. Za održivi rast su namenjena sredstva za jačanje konkurentnosti i kohezije (radi rasta i zaposlenosti). Makroekonomija: evropski udžbenik. pomoći industrijskim firmama je protekcionistički i obično se svodi na direktne subvencije ili davanje povlašćenog položaja u procedurama javnih nabavki i na drugi način. sredstva se koriste za: mjere CAP. uspješnije nego drugi.Ovaj pravac djelovanja industrijske politike se odnosi na jedan od strateških ciljeva Unije. Karakter brži rast tehničkog progresa. Beograd. 125 Pitanja nezaposlenosti. CLDS. O ovoj temi vidjeti u: Rikalović Gojko. ne iznenađuje komunitarna podrška razvoju uslužnih djelatnosti na jedinstvenom ekonomskom prostoru. obrazovanje i socijalnu politiku. većih šansi za prekvalifikaciju itd. baš zbog velikih mogućnosti u smanjivanju 122 Makroekonomija tretira razvojne cikluse. rezultatat su krupnih političkih dogovora i nagodbi. Strateška prednost ovog sektora je strukturna fleksibilnost i mogućnost brzih promjena lokacija za pojedine firme ili kompletnih segmenata pojedinih uslužnih sektora. CLDS. istraživanje i razvoj. Finansiranje naučno-istraživačkih projekata je važna mjera industrijske politike. Upravljanje pomoću projekata. Za razliku od ekonomsko-tehničkie diferencijacije ovog sektora. veću mogućnost zapošljavanja ženske radne snage. Centralizovanom politikom EU postižu se dodatni efekti u koncentraciji aktivnosti i otvaranju perspektiva da 124 Tako se smanjuje tehničko-tehnološki jaz prema SAD i Japanu. Dakle. god. kako je rečeno. Ekonomski fakultet. god. građanstvo EU i administracija. rast konkurentnosti i zaposlenosti u regijama EU i za evropsku teritorijalnu saradnju. 2004. Da bi se uspješno nosila sa najvećim konkurentima u proizvodnji visokih tehnologija. U mnogim od njih učešće usluga u ukupnom DBP kontinuirano raste i već sada je veoma visoko. Sektor usluga ima važnu ekonomsku ulogu u razvijenim ekonomijama. jačanje EU kao globalnog partnera. Ključne odluke i mjere u sektoru zaštite evropske industrije. Često dolazi i do "političkih ratova" sa neistomišljenicima koji zastupaju principe konkurencije. Sredstva se usmjeravaju u: jačanje konkurentnosti preduzeća. preorijentaciju preduzeća na druge poslove. ruralnom i segmentima Zajedničke poljoprivredne politke. sa posebnim akcentom na strukturnu nezaposlenost. zaštita i upravljanje prirodnim resusrima. te mogućnost rada na određeno vrijeme. ruralni razvoj. može rješavati i probleme strukturne nezaposlenosti. u gotovo svim fazama razvoja je bio pod određenom kontrolom vladinih institucija. god.. Prekoračenja gornjeg nivoa subvencija od strane članica. u slučaju Zajedničke poljoprivredne ili regionalne politike može donijeti probleme. objašnjena su u: Majkl Burda i Čarls Viploš. str. Beograd. Mogućnost brže reakcije u odnosu na promjene (uključujući i zapošljavanje). Pokretljivost pruža uslužnom sektoru komparativnu prednost nad ostalim segmentima industrije i drugim oblastima. svoje mjesto imaju i ulaganja u sektor usluga. isplate novih subvencija (uz već prihvaćene isplate) dodatno ohrabruju kritičare koncepta miješanja države u privredni život. ribarstvo i zaštitu prirodne sredine. prije svega sa SAD i Japanom. O razvojnim ciklusima vidjeti u: Đuričin Dragan. U tom smislu. nerazumijevanje i netransparentnost. god. 123 Rikalović Gojko ukazuje na moć "kreativnog kapitala" u pokretanju ekonomije zasnovane na znanju. god. samo su neke specifičnosti 125 firmi iz sektora uslužnih djelatnosti. Radi zaštite i upravljanja prirodnim resursima. Makroekonomija: evropski udžbenik. niskokvalifikovane radne snage. Zajednica želi da od svog tržišta napravi tehnološki najnapredniju tržišnu strukturu na svijetu. ovaj sektor. Razvoj industrije u svijetu. U cilju zaštite i upravljanja prirodnim resusrima sredstva se usmeravaju: konvergenciju manje razvijenih država.

Karakterističan primjer su SAD i Japan. EU će morati razvijati autentičnu politiku zasnovanu na bogatoj evropskoj istoriji i tradiciji u svim naučnim oblastima i značajnom fundusu naučnih otkrića koja su nastala na evropskom tlu. Tehnika i tehnologija. infiltrirala zajednička politika od koje Zajednica u budućnosti očekuje najviše domete. Tih godina dolazi do realizacije programa iz ove oblasti. ova oblast se na nivou EU kreira četvorogodišnjim Okvirnim programima istraživanja i razvoja. koje uz finansijsku podršku. Kada je riječ o fleksibilnosti ulaska i izlaska u određenu privrednu oblast uslužni sektor ima prednost u odnosu na industriju. oko 8 mlrd. EUREKA je program podrške razvoju visokih tehnologija u cilju smanjenja tehničko-tehnološkog zaostajanje Evrope za SAD i drugim zemljama. Izuzetak su veliki infrastrukturni i tehnološki sistemi u saobraćaju. Pri tome. Čini se da su učinjeni prvi koraci na stvaranju jedinstvenog tehničko-tehnološkog prostora i ostvarene pretpostavke da zajedničko evropsko tržište postane tehnološki najrazvijenije na svijetu. Ugovor iz Rima osnažuje potrebu jačanja konurentnosti razvijanjem vlastite tehničko-tehnološke osnove. EU ima vrhunski obrazovni sistem. Južna Koreja. pa i centralni organi Unije iskazuju veći interes za probleme tehničko-tehnološkog razvoja. ove aktivnosti su još uvijek kontroverzne jer se pobornici politike slobodne konkurencije protive prekomjernom uticaju države. a Evropska komisija kao izvršni organ. Smatra se da su ove fundamentalne tehnologije osnova daljeg razoja nauke i tehnologije a samim tim i pretpostavka tehničkog progresa. 126 70 . ali u poslednje vreme i neke druge države. ima obavezu harmonizacije državne politike. Evropska komisija radi na usaglašavanju interesa različitih stručnih institucija kako bi se bezbolno. Međutim. Bez toga nema ekspanzije brzorastućih privrednih oblasti ni ukupnog privrednog razvoja. koje se traže ne samo u sektoru usluga. objedinjavanja i efikasne upotrebe naučnih i istraživačkih resursa. projekata i programa racionalnosti. Organizaciono. a veliki broj njih se nalazi u samom svjetskom vrhu. evra godišnje i još dodatnih 4 mlrd. već i prekvalifikacijama kojima se smanjuje stopa strukturne nezaposlenosti. Sredstva na nivou Zajednice su iznosila oko 4 mlrd. telekomunikacijama ili sve razvijenijem sektoru finansija. Razvijaju se i strategijske tehnološke alijanse koje se osnivaju isključivo zbog razvoja visokih tehnologija iz oblasti informatike. Ipak.nezaposlenosti. To su važne pretpostavke. Ukupno. Kina. koji bi u nekim oblastima EU doveo na svjetsku lidersku poziciju. gdje se zapošljava visokokvalifikovana radna snaga. nego i u ostalim oblastima. EU mora usvojiti integralni dugoročni okvirni program naučnih istraživanja. MFP (Multiannal Framework Programmes) ili višegodišnji okvirni programi su instrumenti podrške istraživanjima i tehnološkom razvoju. 126 EU je već sada vodeća u mnogim tehnologijama. Nije riječ samo o novom zapošljavanju. treba imati u vidu činjenicu da se prioriteti u istraživanju novih tehnologija usmjeravaju u područja gdje evropski istraživači imaju određene prednosti u u dnosu na svjetske standarde i već izgrađene istraživačke resurse u zemljama Unije. Rusija. biotehnologije i otkrivanja novih materijala. koje su na godišnjem nivou plasirane u članicama. evropskom prostoru mogu (uz SAD i još neke zemlje) donijeti lidersku poziciju u oblasti novih tehnologija. finansiranih od strane Unije i njenih članica. U Evropi je šezdesetih i sedamdesetih godina prošlog vijeka vođena separatna nacionalna politika u ovoj oblasti. Može se konstatovati da tehničkotehnološki razvoj evropskog tržišta stalno indukuje porebe za najstručnim kvalifikacijama. Sve se više ulaže u naučna istraživanja jer se takva ulaganja višestruko vraćaju i obezbjeđuju konkurentsku prednost u dužem vremenskom periodu. u telekomunikacijama. Tehničko-tehnološki progres je najznačajniji faktor razvoja razvijenih društvenih zajednica. U budućnosti. Indija itd. evra je respektabilan finansijski resurs u podršci modernizacijama i reformama vlastite industrije. i na politički prihvatljiv način. Jedinstvenim evropskim aktom (1987) postavljeni su temelji novoj tehnološkoj politici Unije. Osamdesetih godina dolazi do promjena. usluge se razvijaju i u visokotehnoškim oblastima npr. bogatu opštu kulturu i raznovrsnu tradiciju.

2 0.3 1. -3. Tekstil i grupa proizvodnji oko ove grane bilježe negativne prosječne godišnje stope rasta (od -2.2 1.6 1.9 1.4 0. god.4.4 1.3 0. prikazuje sektorske stope rasta proizvodnje u EU. 2 medija DF2 Koks. TV i komunikacione opreme (rast 7. Tabela 5. ostvarile više sektorske stope rasta.5 0. Iz nje je vidljivo da su u periodu 20022007.5 3.1 0.2 3.1 2.7 1.5 1.9 5.3 2.1 0.2 0.7%) i dr.4%).6 3.3 6.5 0.9 5. Tabela 5. 8 krzna DC1 Štavljenje kože.6 5. izdav.5 2. koji neće biti perspektivni u budućnosti.2 5.0 0.8 0.0 2.3 5.1 3.4 2.4 4.3% za odjevni asortiman.3 2.5.3 3.5 -2.5 3. proizvodnja motornih vozila i prikolica (rast 3. proizvodnja hemijskih proizvoda (rast 2. o izvozno orijentisanim sektorima.1 0.4 2. proizvodnja radio.6 1.2 3.2 1.6 2.9% za tekstil.1.2 2.3 2.5 2.3 11. kofera 9 i torbi DD2 Drvo i proizvodi od drveta i 0 pluta DE2 Celuloza. repr.8 0.6 200 2 1.0 3. od nemetala i . da je riječ o proizvodnjama koje nisu razvojni prioriteti EU.9 4. bojenje.4 0.0 3.9 200 0 2.1 3. kao što su: proizvodnja mašina i opreme (prosječna godišnja stopa rasta 4. Rezultati industrijske politike Industrijska politika EU daje pozitivne rezultate u razvoju industrijskog sektora. Ta uloga se najbolje vidi u analizi rasta pojedinih industrijskih sektora.4 0. do -4.9 1.4 2..1: Sektorske stope rasta proizvodnje (u%) Šifra Sektor Rudarstvo i eksploatacija kamena Proizvodnja 199 6 1. Očigledno je.6%).5 1. nuklear. da kompanije koje nisu opredjeljene za poslove na svjetskom tržištu.3 za preradu kože itd. ne mogu ni na zajedničkom tržištu EU ostvariti brži rast.2 200 7 1.6 Prosjek 20022007.0 2. Granska komparacija sa spoljnotrgovinskim bilansom jasno potvrđuje hipotezu.).4 2.6 -4. pa sve do -6.4%). Riječ je dakle.9 71 C D DA1 Prehrambeni proizvodi i pića 5 DA1 Duvanski proizvodi 6 DB1 Tekstil 7 DB1 Odjevni asortiman.8 2. posebno u restrukturiranju industrije i njenom prilagođavanju novim trendovima.3 9.3 2.1 0.9 4. 3 gorivo DG2 Hemikalije i hemijski 4 proizvodi DH2 Proizvodi od gume i plastike 5 DI26 Ostali proiz.7 0.8 200 1 3. upravo one proizvodnje koje imaju suficite spoljno trgovinske razmjene. 2 7.4 0. i da su to sektori bez izvozne strategije.0 1.8 3.5 4. naftni derivati. proizv.9 4.9 -4.3 2.3 -6. štamp. papir i papirna 1 konfekcija DE2 Štampa.

1 5.9 5. precizni i optički 3 instrumenti DM 34 DM 35 Motorna vozila.7 9.9 17.3 4.7 0.5 1.7 1. 2 aparati DL3 Medic.9 16. prikolice i poluprik.8 7.1 0. strujom.9 0.5 3.7 6. komun. 4 10.4 2.4 1.7 3. 3 6.2 16.3 7.0 3.9 1.7 5.6 5.7 2.7 3.3 2. oprema. 3.5 5. 7 3.9 9. proizvodnja 6 DN3 Recikliranje 7 E F Snabdijev.9 1.1 6. 1 7.4 1.4 1.1 0..5 10.3 1.5 0.9 1. 3 4.4 2. gasom i vodom Građevinarstvo Izvor: Izvor: Commission staff working dokument on the European 72 .8 n.1 n.8 2.9 DK2 Mašine i oprema 9 DL3 Kancelarijski uređaji i računari 0 DL3 Električni uređaji i aparati 1 DL3 Radio.2 6. Ostala oprema za transport DN3 Namještaj.r.1 1.5 2.0 0.6 1. 5 7. 3.8 0. TV.9 6.6 25.7 2.2 0.6 3.2 2.minerala DJ2 7 DJ2 8 Osnovni metali Proizvodi od metala 2.7 3.1 0.5 0.1 0.4 4.7 4.7 7.4 8.8 0.2 1.6 2.7 0.2 1.1 0.0 1.0 0.1 4.2 2.r.9 3.

133-151. Međutim. posebno SAD i EU. James Buchanan. Ipak. The Economics of European integration. John Kenneth Galbraith. 2007. pa nije neobično što su teme o širenju tržišta našle svoje mjesto još u ranoj fazi njenog postojanja. PAIDEIA. Ancient Greek and Roman Martime Loans. NJ.. 129 Vidjeti više u: Mokyr Joel. Zalažu se za slobodno tržište i minimalnu ulogu države. Granice slobode. 2002. Za tržišne neusklađenosti (posebno u "laises faire") vezane su mnoge globalne krize koje su generisale i otvorene političke sukobe. Finance and Profits. Odnosi između ekonomskih subjekata na određenom prostoru bili su predmet interesa još od antičkih 129 vremena. ali i ranije. u The Journal of Economic Perspectives. Global Book. zabranama uslovljavanja trgovine itd. nedopuštenim trgovinskim sporazumima. u Debits. 2001. riječ je. 2002. naučno utemeljen tržišni pristup je privilegija samo najrazvijenijih svjetskih ekonomija. U tom kontekstu treba istaći značaj i domete Šermanovog zakona koji je još 1890. 2004. Idealno ekonomsko ponašanje tržišnih aktera bi se moglo pronaći u tržišnom stanju "savršene konkurencije"koje ne postoji. DERETA. konkurencija se sagledavala iz dva protivrječna ugla: stalne potrebe za što većim slobodama u ponašanju subjekata na određenom ekonomskom prostoru i čestih intervencija prema toj istoj slobodi. Beograd. POLITIKA KONKURENCIJE EVROPSKE UNIJE 6. U srednjem vijeku je razvijena trgovina u mnogim mediteranskim gradovima uticala na njihov razvoj. pa čak i ratove. ovaj zakon je uveo red u mnogim oblastima američke privrede (željeznica. Šermanov zakon. od strane privrednih subjekata svih zemalja članica. Politika konkurencije. na slobodnom tržištu se ostvaruje najoptimalnija alokacija raspoloživih društvenih resursa. Croix S. 1997. crpeći američka iskustva. Kada se konkurencija posmatra klasičnom matricom. On guši slobode tržišta i slobode izbora i diktira uslove ponude prema raspoloživoj tražnji. Iako je preživjeo brojne kritike.. Upravo oni su kroz vijekove uticali na ukupne društvene odnose i progres. ekonomije i politike.). The Economics of the European Union.1. 2002.6. definiše se kao proces zaštite interesa pojedinih 130 ekonomskih subjekata i stimulisanja njihovih prava i izbora ponašanja koje vodi maksimalizaciji profita. Oxford Univesity Press. bez obzira što pripada ekonomskoj istoriji predstavlja preteču antimonopolske regulative modernih kapitalističkih 128 privrednih sistema. Princeton. Politika monopola dovodi do rasta cijena 127 O politici konkurencije vidjeti u posebnim poglavljima u: Richard Baldwin&Charles Wiplosz. London. Oxford. povoljno dejstvo konkurencije u odnosima među tržišnim akterima je nesumnjivo. god. Beograd. Ovaj odnos tržišnih aktera je fundamentalni interes svake moderne društvene zajednice. One su ušle u partnersvo zbog stvaranja većeg tržišta koje bi se razvijalo na principu ekonomije obima i jednakosti u pristupu ujedinjenom tržištu. The Gifts of Athena: Historical Origins of the Knowledge Economy. saobraćaj i dr.. Osnove politike konkurencije Početni razlozi nastanka Zajednice su ekonomske prirode. kao je jedna od najstarijih zajedničkih politika EU. Dakle. Ovim intervencijama su se bavile vlade mnogih zemalja u različitim etapama njihovog razvoja. spajanjima. javlja se već osnivanjem EZUČ. vijeku da bi ekonomija 20-og vijeka u potpunosti egzistirala od slobodnog do relativno kontrolisanog tržišnog mehanizma. 128 128 O slobodama i tržištu vidjeti u: Fridrih fon Hajek. donešen u SAD. Dobro društvo-humani redosled. Sweet and Maxwell. winter 2006. god. seriozan i kompleksan. Danas. Novi Sad. 130 U makroekonomiji je poznata teorija o "realnim očekivanjima. Studije iz filozofije. Gradovi koji su se nalazili na raskršćima trgovinskih puteva brže su se razvijali od drugih. 1974.M. jer su sve zemlje koje su pristupile ovoj asocijaciji imale jake interese da pomognu svojim proizvođačima. Beograd. konkurencije na evropskom tržištu evoluira. And Geoffrey E. The McGrow-Hill Companies. Tek poslednjih decenija institucije EU nude originalnije inicijative i rješenja prilagođena specifičnoj dinamičnoj strukturi Unije. Te pojave se manifestuju u zloupotrebi dominantnog položaja. Teoretski. Konkurencija uzima zamaha u 19. Grmeč-Privredni pregled.. Oxford Univrsity Press. Milton Friedman." Na osnovu nje se zasniva i ponašanje aktera na modernom tržištu. i u: Mike Artis&Frederick Nixson. 73 . The Economy of the Early Roman Empire. Temin Peter. pripajanjima (merdžerima i akvizicijama) i nedozvoljenim oblicima državne pomoći preduzećima. sprječavanja nelojalnih dogovora o cijenama i (ili) drugim tržišnim kondicijama. uglavnom o mjerama sprečavanja ograničavanja tržišnih sloboda ostalih tržišnih učesnika. str. U međuvremenu. Antipod tom obliku organizacije tržišta je monopol. Politika konkurencije EU je fokusirana na pojave koje (kad nisu pod nadzorom) mogu prouzrokovati nepotrebne gubitke na zajedničkom tržištu. Kapitalizam i sloboda. ugroziti dalji razvoj evropske 127 ekonomije. i uopšte.

EU je kaznila Majkrosoft sa blizu 900 miliona evra. s jedne strane. Evropski sud pravde ima formalnu nadležnost za rješavanje sporova između institucionalnih aktera Unije (to mogu biti firme. ograničiti ili narušiti konkurenciju zajedničkog tržišta. Ipak. Tržišne strukture i mjerenje koncentracije na tržištu Tržišne strukture. zabranu ili djelimično ograničavanje sporazuma između preduzeća. koja pored izvršnih funkcija ima dio sudskih ovlašćenja. Tako politika konkurencije uspostavlja ravnotežu između izvornog svojstva i potrebe za koncentracijom. 6. kao zajednička politika na nivou EU sa mehanizmom regulacije (naravno u određenoj mjeri) ograničava slobodu ponašanja tržišnih subjekata. U EU ovo je zadatak centralnih organa i administracije. onda iz grupe oblika organizacije tržišta. U njemu se posredno i neposredno reguliše ova problematika (najznačajniji članovi 3. Dakle. tretiraju pitanja koja regulišu konkurencijsko pravo. Primjenu nejednakih uslova za iste poslove kod različitih poslovnih partnera. ne možemo isključiti ni duopol i oligopol. Iznosi izrečenih kazni su u stotinama 131 miliona evra. spajanja i pripajanja kompanija koje posluju na tržištu EU. nego i drugim komunitarnim regulacijama. vlade država članica ili centralne institucije Zajednice). preporukama. politika konkurencije štiti učesnike na tržištu od njih samih. I na kraju. do 89. Riječ je o pravnim aktima koji se nalaze. 6. Ovo se posebno odnosi na: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Neposredno ili posredno utvrđivanje kupovnih ili prodajnih cijena ili drugih uslova razmjene. Ograničenje ili kontrolu proizvodnje. Sankcije se uglavnom izriču za zloupotrebu dominantnog položaja. Ukoliko je riječ o tržištu proizvoda monopol podrazumijeva prisustvo samo jednog proizvođača i visoke barijere ulaska za druge tržišne aktere. Tako članovi 81. Inače. Saglasno tome. Ovo je najveća kazna izrečena jednoj kompaniji. Neke preporuke i pravilnici nisu obavezujući. koji mogu uticati na trgovinu među članicama i spriječiti. 24. U Ugovoru o osnivanju Evropske zajednice decidno je precizirana problematika zaštite konkurencije zajedničkog tržišta. Ugovora smatra nespojivim sa zajedničkim tržištem sve sporazume i odluke između preduzeća i udruženja preduzeća ili dogovovorene prakse među njima. kojima se narušava funkcionisanje zajedničkog evropskog tržišta. Kada je riječ o direktivama. i potrebe da se ta ista konkurencija zaštiti od monopola.) firmama koje razvijaju softver i žele svoje proizvode učiniti kompatibilnim sa operatvnim sistemom. i prva koju je EU izrekla zbog antimonopolskog ponašanja.3. Već je naglašena hibridna uloga Komisije.2. koji ugrožavaju slobodnu konkurenciju. Regulatori EU su ocijenili da je Majkrosoft naplaćivao nerazumne cijene (do oktobra 2007. ova institucija izriče kazne prekršiocima politike konkurencije i onima koji narušavaju funkcionisanje zajedničkog tržišta. jer novčani kazneni iznosi mogu ići i do 10% godišnjih prihoda. a troškovi proizvodnje što niži u odnosu na tržišne. monopol teži ostvarivanju ekstraprofita tako što redukuje nivo proizvodnje u U februaru 2008. direktivama. tehničkog razvoja ili investicija. plasmana. Međutim. njih donose Savjet i Evropska komisija. god. stvaranja monopolskih ekstraprofita i "gušenja" drugih tržišnih aktera. Osnovu zakonodavstva čini Ugovor o osnivanju EU.proizvoda i usluga. ne samo u tekstovima Ugovora o osnivanju. kaznene mjere se mogu izreći i u nekim nedozvoljenim slučajevima pružanja državne pomoći. iako ukazuju na stavove najviših institucija Unije prema narušavanju politike konkurencije. Razlog je činjenica da je ova američka korporacija od rivala naplaćivala previše za informacije o softveru. Kada kažemo monopol. Sudari ovih ekstremnih koncepcija u poslednjem vijeku su bili najizraženiji na najrazvijenijim tržištima SAD i Evrope. Ona stvara i druge ekonomske deformacije. Tendencija monopola je da monopolska cijena bude što veća. Podjelu tržišta ili lanaca snabdijevanja. to je želja svakog ekonomskog subjekta na slobodnom tržištu. koje tužene firme ostvare u cijelom svijetu. Monopol ostvaruje ekstraprofit kroz razliku monopolske cijene i monopolskih troškova. Monopol je oblik tržišne strukture u kome na strani ponude postoji samo jedan ekonomski akter. god. 77-82 i 83-85. racionalizacijom i rastom tržišnog učešća u cilju maksimizacije profita. Komisija je najznačajnija ustanova implementacije ove politike. 74 131 . Opšti zakonodavni okvir Zakonodavstvo EU iz oblasti politike konkurencije je sveobuhvatno i specifično. Zato politika konkurencije. pravilnicima itd. Uslovljavanje sklapanja ugovora prihvatanjem dodatnih obaveza koje nisu vezane za predmetne ugovore. Član 81.

Indeks reciprociteta uzima u obzir broj preduzeća u grani kao osnovu utvrđivanja stepena koncentracije: IR = 1 / n gdje je n: broj preduzeća na tržištu Postoji i teorija monopolističke konkurencije koju su afirmisali Čembrlen i Robinson (1933) u: E. čak i neskrivene tendencije eliminacije što više konkurenata i želju da takva tržišta dugoročno transformiše u duopolska. Duopol je tržišna struktura. ali su još uvijek značajne. dolazi do visokog stepena koncentracije privrednih aktivnosti. Ovi oblici organizovanja tržišta su predmet kontrole politike konkurencije. Antimonopolski zakoni sprječavaju ambicije kartela. Stepen diferenciranosti ulaznim barijerama je sličan oligopolu. ali i monopolu. Kriva koncentracije ili Gini koeficijent. The Economics of Imperfect Competition. trustova i multinacionalnih korporacija u narušavanju osnovnih principa konkurencije. Tržišna koncentracija. Oligopol je tržišna struktura u kojoj se na strani ponude nalazi manji broj konkurenata koji imaju značajno učešće u tržišnom potencijalu. Koncentracija tržišta je najvažnije mjerilo određivanja tržišne strukture. na globalnoj sceni su prisutne pojave diversifikacije privrednih i finansijskih aktivnosti. i to: ▪ ▪ ▪ ▪ Indeks reciprociteta. Niko od konkurenata nema bitan uticaj na formiranje cijena i količinu prodatih proizvoda. 1933. iako se u praksi rijetko sreću u čistom obliku. Generalno. Sličan je oligopolu je koncentracija tržišta veća. 133 Npr.. Zato Unija prati nivo koncentacije određenog tržišta i nivoe učešća pojedinih tržišnih aktera. suprotno diversifikaciji. sa barijerama ulaska na tržište.zavisnosti od svojih interesa i "ucjenjivački" djeluje prema tražnji. Ipak. Do osamdesetih godina prošlog stoljeća. tržište obuće u EU je izuzetno fragmentirano i konkurentno. Na taj način. Herfindal Hiršmanov indeks (HHI). realne tržišne strukture najčešće gravitiraju u osnovnim teorijskim modelima. Trendovi kretanja od stanja perfektne konkurencije ka monopolu daju negativne efekte. To se posebno odnosi na oligopol manjeg broja učesnika koji na razvijenim tržištima ima stalne. Na njemu egzistiraju hiljade preduzeća (blizu 20. Već je rečeno da monopol karakteriše prisustvo samo jednog proizvođača. pa čak i monopolska. prije svega u rastu cijena i redukciji proizvodnje. Oligopol odražava stanje manjeg broja konkurenata značajnog tržišnog učešća. Ovo govori o potrebi ozbiljnog pristupa EU u oblasti antimonopolske politike. I ovdje postoji identifikacija prema tržišnim strukturama: Perfektna konkurancija je struktura velikog broja konkurenata koji proizvode homogen proizvod. veoma slična monopolu. većina tržišnih subjekata teži ka većoj koncentraciji. Za mjerenje koncentacije tržišta postoje različite metode. I. Chambrlen. Tržišna koncentracija je funkcija broja preduzeća koja konkurišu na nekom tržištu i njihovih pojedinačnih tržišnih učešća. 75 132 . Barijere ulaska i izlaska na tržište su manje nego kod monopola i oligopola. Tendencije prema monopolima su pojačane u toku poslednjih decenija. 1933 i Robinson. Nema barijera ulaska i 133 izlaska.000) sa prosjekom od oko 20 zaposlenih po jednom preduzeću. Razlika je samo u tome što na strani ponude postoje dva tržišna subjekta. Već je rečeno da su duopol i oligopol tržišne strukture bliske monopolu. Racio koncentacije za 4 ili 8 vodećih konkurenata. posebno kada je riječ o tržištu na kome je prisutan veći broj jakih proizvođača. Stepen koncentacije je manji nego kod monopola. ali je nešto veći u odnosu na oligopol. ali trend pod pritiskom globalne konkurencije ide prema pripajanjima i spajanjima firmi u cilju kontrole što većeg procenta tržišta. što se konačno negativno reflektuje na 132 ukupan output i društveno blagostanje. Duopol je tržišna struktura od dva učesnika. The Theory of Monopolistic Competition.

Tada Gini koeficijent ima maksimalnu vrijednost 1. a za vrijednost HHI>2. Tako se dobije krivulja koja se upoređuje sa krivom (pravom linijom od 45 stepeni) jednakih tržišnih učešća. Libreria Eredi Virgilio Veschi. prave se poklapaju). HHI koristi i Antimonopolska komisija SAD u postupcima 137 donošenja odluka o odobravanju ili odbacivanju ugovora u spajanjima i pripajanjima. 124-126. u: "Variability and Mutability". Jer. Dakle. Odmah na početku treba naglasiti da HHI koristi za utvrđivanje stepena tržišne koncentracije u EU i SAD. U stanju monopola. god. Measurement of Inequality and Incomes. Kriva koncentracije ili Gini koeficijent je pokazatelj izračunavanja koncentracije tržišta. od najmanjeg do najvećeg.: Gini koeficijet 135 Herfindal-Hiršmanov indeks (HHI) je najpouzdaniji pokazatelj za izračunavanje koncentracije tržišta.. koje se vrše za institucije Unije. Model rangira učešća učesnika. Racio koncentracije za 4 ili 8 vodećih konkurenata (CR4 / CR8) je prosti zbir procentualno izraženih 134 tržišnih učešća 4 najveća tržišna aktera. ali i drugim zemljama. t =1 N 2 gdje je: Si-tržišno učešće i-tog konkurenta U SAD četiri najveća proizvođača proizvode preko 90% automobila. Razvio ga je italijanski statističar Corrado Gini 1912.000 tržište je koncentrisano. 31. 1955.Problem u primjeni ovog pokazatelja je u tome što je moguće poći od pogrešne pretpostavke da veći broj preduzeća na tržištu automatski oslikava manji stepen koncentracije. Rome. tj. Dijagram 6. On je analitički instrument u zvaničnim analizama koncentracije. Uobičajeno je da. predstavlja grafički prikaz Gini keficijenta. Kriva koncentracije je osnova za izračunavanje ovog koeficijenta koji prikazuje nejednakost u tržišnoj snazi svih aktera. The Economic Journal. Ako je Gini koeficijent odnos između idealne krive koncentracije. pa i u sporovima iz oblasti politike konkurencije HHI pojavljuje kao službeni parametar. Uz to. Pizetti E. Perfektna konkurencija podrazumijeva da svi akteri imaju jednaku tržišnu snagu i predstavljena je linijom od 45 stepeni.000 tržište je umjereno koncentrisano. Isto tako. 136 HHI indeks je dobio ime po ekonomistima Oris C. za 1. Dijagram 6.000 tržište je nekoncentrisano. reprintovano u Memorie di metodologica statistica. 135 134 76 . to je prekomjerna (neželjena) koncentracija. I CR8 ima ozbiljnih nedostataka. p. za HHI<1. nije jasno zašto su za njega uzeti reperi od 4 i 8 najvećih tržišnih aktera a ne neki drugi. Herfindalu koji je prvi pristupio njegovom korišćenju u analizama koncentracije u industriji i Albert O. HHI zavisi od ukupnog broja tržišnih aktera. Tako npr. ova metoda ne razlikuje pojedinačna tržišna učešća svakog aktera. i u: Gini Corrado. tada za stanje slobodne konkurencije Gini koeficijent iznosi 0 (krive. a suma CR8 veća od 70%. Gini koeficijent koncentracije tržišnog učešća se kreće u rasponu od 0 do 1. proizašao iz Lorencove krive distribucije. i dobijene krive. Za razliku od CR4 ili CR8. Hiršmanu koji je indeks pronašao ranije. koja označava stanje slobodne konkurencije. To znači da se prilikim davanja saglasnosti. To je visok stepen koncentracije. ukoliko je CR4 kao suma procentualno izraženih tržišnih učešća za 4 firme sa najvećim učešćem veća od 50%. ed. kriva koncentracije se poklapa sa donjom horizontalnom i desnom vertikalnom osom. Ovaj pokazatelj se izračunava pomoću slijedeće formule: 136 HHI = ∑ ( Si ) . a zatim se vrši njihovo kumuliranje.1. 137 Prema njoj su utvrđeni limiti za ocjenu tržišne moći. Salvemini T.1. 1921.000<HHI<2.

U ovom primjeru.1 i 0.18 (ili iznad 1800) koncentracija tržišta visoka. dok mu vrijednost raste povećanjem diferencijacije u veličini tržišne moći. preostalih 10% tržišta može biti podjeljeno tako da ih pokriva 10 firmi sa po 1% tržišnog učešća.Iz formule je vidljivo da je maksimalna vrijednost ovog indeksa 10. a u drugoj će HHI biti 3910. uzmu dva slučaja u kojima četiri vodeće firme imaju jednako tržišno učešće 90% i to: prvi slučaj da četiri vodeće firme imaju jednako tržišno učešće od po 22. HHI možemo uporediti sa raciom koncentracije četiri vodeća konkurenta. Ovo je posljedica kvadriranih tržišnih učešća kompanija veće veličine.18 (ili između 1000 i 1800) tržište je umjereno koncentrisano. a izračunava se: HHI * = HHI − 1− 1 N 1 N gdje je: N broj preduzeća na tržištu. Pored opšte formule HHI se izražava i na slijedeći način: HHI = 1 + nV . Što je vrijednost HHI bliža vrijednosti 10. Vrijednost HHI pada rastom broja konkurenata na tržištu. 138 Na ovom primjeru.5% svaka. U prvom slučaju postoji tendencija ka perfektnoj konkurenciji. Za prvu varijantu HHI će iznositi 2035.2 (tj. Granica umjerenog i visokog tržišnog koncentrisanja može biti i 0. U oba slučaja CR4 je 90. Iako imaju istu vrijednost CR4.000). Ako je HHI* između 0. ispod 1000) onda nema koncentracije. Ako je npr. dobiće se precizan HHI. ova dva tržišta su kao tržišne strukture potpuno različite. 77 . dobićemo različite nivoe koncentracije. da samo ukoliko je poznata vrijednost tržišnih učešća velikih preduzeća. a V je statistička varijansa. I ovdje manja vrijednost indeksa upućuje na nižu konkurenciju.000 tržište se nalazi u stanju oligopola ili duopola. 2000). bez obzira na eventualni nedostatak podataka o manjim akterima. Dakle. ostatak od 10% tržišta odnosi se na dvije firme sa po 5% učešća). Kako do toga dolazi? Ako se npr.1 (tj. Glavna prednost HHI je to što daje veću težinu većim kompanijama. Vrijednost HHI se smanjuje povećanjem broja konkurenata. dok je za HHI* veći od 0. HHI ukazuje na nedostatak konkurencije u drugoj tržišnoj strukturi. Problem u izračunavanju stepena koncentracije po ovoj metodi je u tome što je veoma teško obezbjediti relevantne pokazatelje za sve tržišne aktere na nekom tržištu (za ona sa većom disperzijom riječ je o hiljadama preduzeća). HHI* ispod 0. HHI je prvom slučaju 2075. Komparacija prezentiranih verzija ukazuje na činjenicu da manji tržišni akteri ne utiču značajnijje na promjene HHI. Statistička varijansa V se izračunava pomoću slijedeće formule: V= ∑ (Si − n ) i =1 n 1 2 n U praksi se često koristi normalizovan HHI čija se vrijednost kreće u rasponu od 0 do 1. a drugi slučaj da vodeća firma ima 60%. n gdje je: n-broj preduzeća. dok je u drugom slučaju veći. i iznosi 3950. Očigledno je.000 i da je to vrijednost koja odražava stanje monopola (monopol podrazumijeva učešće samo jednog učesnika od 100%. dok u drugom slučaju tržište ide u 138 pravcu monopola. a slijedeće tri po 10% učešća (u oba primjera. a kvadrat od 100 iznosi 10. a HHI običan Herfindal-Hiršmanov indeks.

ili na bilo koji drugi način) direktne ili indirektne kontrole nad cijelim ili dijelom jednog ili više drugih 140 preduzeća (kontrola podrazumijeva odlučujući uticaj). ili za više od 50 na visoko koncentrisanom tržištu (delta-∆). ona bi sa aspekta zakonodavstva koje reguliše spajanje firmi u EU bila relevantna (jer je promjena ∆ veća od 0. i dolaze do sličnih rezultata. akteri niskog tržišnog učešća imaju mali uticaj na rezultat HHI. 140 Član 3. 6.025 (razlika između dva stanja.025). Ministarstvo pravosuđa SAD.1.U postupku spajanja povećava se opasnost od ugrožavanja konkurentnosti ako HHI poraste za više od 100 na umjereno koncentrisanom tržištu. Komisija je izdala Upustvo kojim su utvrđene granične vrijednosti ocjenjivanja uticaja spajanja i pripajanja na strukturu tržišta SAD. Od 1982.14 kompanija x kupi akcije firme y i napravi novu tržišnu koncentraciju čiji je indeks 0. Ovdje se postavlja pitanje. u situaciji kada je indeks već dostigao koncentraciju od 0. posebno kada se preduzeća odluče da uđu u procese fuzije sa namjerom da u budućnosti ostvare efekte eksternog rasta. Vijeće EU je 2004. tada se vrši naknadna procjena promjene na strukturu tržišta. Ali. Postoje tržišta koja su značajno monopolizovana. a kompanije visokog učešća mnogo veći ponder u izračunavanju HHI. kupovinom hartija od vrijednosti ili imovine. god. Korišćenje HHI od strane Evropske komisije.2 ECMR 141 Član 3 ECMR 78 . i matematička promjena pri ovoj operaciji je vrlo uočljiva. tada se ne posmatra marginalno povećanje indeksa. rast kvaliteta i drugih pozitivnih ekonomskih pokazatelja. Ako je poslije spajanja HHI manji od 1000. Ipak. ako je HHI nakon spajanja veći od 1800 i ako je njegov rast veći od 100 tada postoji izraženo koncentrisanje tržišta. Herfindal-Hiršmanov indeks (HHI) kao metodu koriste institucije EU i SAD. koncentracija prije spajanja i drugi. Primjena HHI u ocjeni spajanja i pripajanja (EU i SAD) Upotreba HHI u SAD. dok je u EU zabrinjavajući nivo promjena od 0. kao npr. Npr. sve zavisi od karakteristika industrijske grane. Dakle.18). Istu metodu primjenjuju i antomonopolska tijela EU ili SAD. Tako npr. Jer. Ako je HHI iznad određenog praga. Prije spajanja učešće se zajedno predstavlja kao zbir kvadrata dva preduzeća. ali sada HHI iznosi 16. tržište putničkih aviona na kojem nema potrebe za demonopolizovanjem i razbijanjem dostignutog stepena koncentracije. Ovaj prag kod SAD najčešće iznosi 0. ako imamo integraciju 2 tržišna subjekta koji prije integracije imaju tržišno učešće od po 2%. Kada bi se takav presedan zaista i dogodio. No. rast tržišne koncentracije poslije spajanja. Savezna komisija za trgovinu i glavni državni zastupnici koriste HHI za mjerenje koncentracije tržišta i uočavanje promjena i ocjenjivanja njegove konkurentnosti.4. O ovim pitanjima brinu i antimonopolske komisije kada donose odluke iz svoje nadležnosti. 139 dok se poslije spajanja njihov doprinos HHI predstavlja kvadratom binoma. Tada preduzeća mogu i sama izračunati svoja tržišna učešća prije i poslije spajanja ili pripajanja i tako izbjeći nepotrebne troškove. Poslije integracije oni imaju tržišno učešće od 4%. HHI je značajan pokazatelj za utvrđivanje stepena koncentracije. Ipak. Problem u određivanju vrijednosti HHI je dostupnost informacija o vrijednosti tržišnih učešća svakog tržišnog aktera. ako pri koncentraciji 0. Koncentracija se javlja spajanjem dva ili više preduzeća i sticanjem (od onih koji već kontrolišu najmanje jedno ili više preduzeća. 139 Npr. ili ∆). u konkretnom slučaju raste koncentracija i dolazi do promjena na tržištu.17. Zbog toga treba imati na umu da su pokazatelji koncentracije tržišta različiti od grane do grane i nikako se ne mogu generalizovati. statusna promjena ne bi bila značajna u smislu poštovanja zakonodsavstva o spajanju u SAD (jer je ispod 0. šta se događa sa vrijednostima HHI u situacijama kada se preduzeća spajaju ili pripajaju? Pored toga što dolazi do faktičkog rasta koncentracije na tržištu.18. Vodič je koristan za preduzeća koja namjeravaju da ostvare eksterni rast. jer ih upozorava na eventualna kršenja antimonopolskih propisa. ali i gubitak vremena. njihov HHI iznosi 8. smatra se da je tržište visoko koncentrisano. kao rezultat tog spajanja. Ako je poslije spajanja HHI od 1000 do 2000 i ako spajanje doprinosi rastu HHI većem od 100. HHI koristi i antimonopolska komisija SAD radi procjenjivanja promjena strukture tržišne moći poslije spajanja i pripajanja. to ne bi djelovalo na smanjenje cijena. Koncentracija se javlja i u slučajevima zajedničkih 141 ulaganja na dugoročnoj osnovi koja imaju funkcije autonomnog ekonomskog subjekta. za procjenu uticaja spajanja imamo dva momenta: prvi.

neusklađena sa principima zajedničkog tržišta mogla uskladiti. U tom kontekstu. U vezi perimetara specifičnih tržišnih učešća.. tj. Veliko tržišno učešće od 50% i više itd. ali i onda kada oni ne postoje. god. objavljuje Analizu o pravnim lijekovima pri spajanju firmi. Isto tako. Jer. trenutno tržišno učešće kao osnova uočavanja budućih promjena (prošlo učešće zbog izračunavanja trendova).J. predviđa. kao npr. (L 24) 1 (Zakon o spajanju ili skraćeno ECMR). Fazi I (u roku od 20 radnih dana nakon prijave) ili u Fazi II 143 (u roku od 65 radnih dana poslije početka te faze). Komisija je zabranila spajanja koja bi dovela do učešća većeg od 40%. dominantna firma kupi relativno malu firmu. 143 Prema čl. koji mijenja Zakon o spajanju br. Dakle. da „Koncentracija koja ne bi značajno narušila efektivnu konkurenciju na zajedničkom tržištu ili njegovom bitnom dijelu. No. HHI. 25% i 50% Komisija prihvata ukazivanje na opasnost od strane Evropskog suda pravde. a za provođenje je zadužena Komisija. U tom smislu postoje dvije grupe slučajeva. O. npr. god. HHI se prije i nakon spajanja razlikuje za ∆. Dakle. pored HHI relevantni i: tržišno učešće kao indikator tržišne moći... npr. Kod prvih. 8. Da bi dobila cjelovit uvid u spajanja. Zbog toga je veoma važno postaviti realne limite procjenjivanja indikatora tržišne koncentracije. efikasnosti aktera koji amortizuju negativne posljedice na konkurenciju i opadajuće poslovanje. U Vodiču se ukazuje na specifična tržišna stanja. Komisija rijetko uočava narušavanje konkurencije kada se HHI poslije spajanja kreće od 1000 do 2000 i ukoliko je ∆ ispod 250. Spajanja učesnika sa učešćem od 20-25%. obračunava se HHI i ∆. Ona može identifikovala i probleme konkurentnosti koji marginalizuju HHI u slučajevima koji imaju tzv. Prijedlozi za modifikacije prijavljenog spajanja se podnose u tzv.god. Dakle. Član 2. 2. Potencijalni rizici narušavanja konkurencije u EU. Narušavanje se rijetko konstatuje i kad je HHI poslije spajanja veći od 2000. dok kod drugih prihvata prijedloge aktera. Za EU dominantnost je centralna tema kontrole spajanja. pa i ispod 40%.. ovi pokazatelji služe za određivanje učešća i stepena koncentracije. neki merdžeri i akvizicije ne narušavaju konkurenciju. uz ∆ manje od 150. Što se tiče tržišnog učešća kao pokazatelja i HHI postoje razlike i između njih. kako bi se spajanja. ukoliko bi bilo značajnog narušavanja.2 ECMR definiše standarde ocjene. Čl.3 ECMR ovo definiše u suprotnom značenju. veličina učešća i nivo koncentracije su samo indikativni parametri dominantnog položaja. Za razliku od tržišnog učešća..2 ECMR. god. koja pomaže u analizi efikasnosti 96 pravna lijeka podnesena u 40 slučajeva spajanja od 1996 do 2000 god. a posebno ako nije nastala kao rezultat stvaranja ili jačanja dominantnog položaja će se proglasiti kompatibilnom sa principima zajedničkog tržišta. Zato je komisija izabrala određeni prag HHI ispod kojeg je sigurna da problem koncentracije ne postoji. Tako HHI u kombinaciji sa ∆ efikasno identifikuje probleme koncentracije proizašle iz spajanja. Ti slučajevi se mogu odnositi na spajanja potencijalnih učesnika na tržištu malog udjela. Komisija 2005. posebnih okolnosti HHI i ∆ se mogu marginalizovati. Komisija uočava postojanje dominacije. Ovo se ne odnosi na situacije kada spajanja mogu proizvesti kolateralne efekte i koordinirano djelovanje spojenih kompanija.“. Apsolutni prag od preko 50% može biti dokaz dominantnog položaja. Vodič ima slijedeće kriterijume za procjenu: tržišno učešće i nivoi koncentracija. antikonkurencijski efekti na tržištu. Ipak. HHI može svaki put prikazati novo ugrožavanje konkurencije jer ne pruža uvijek iste zaključke. posebne okolnosti.“ Svrha Vodiča je da horizontalna spajanja i nove koncentracije učini transparentnijim u skladu sa iskustvima Komisije i sudske prakse Evropskog suda pravde.1 ECMR definiše faktore ocjene predmentne koncentracije. a ukazi od strane sudova i dalje relevantni. Član 2.“ Dalje. spajanjem inovativnih 142 142 2004. Komisija smatra da je teško naći bilo koji nivo HHI i ∆ koji jasno selektuje slučajeve koji narušavaju ili ne narušavaju konkurenciju. Komisija 2004. kada npr. Tržišno učešće i koncentracija ipak daju preliminarne informacije. 79 . Zakon se primjenjuje na sve koncentracije u Zajednici determinisane godišnjim prometom preduzeća.proglašavanje nespojivog. to ne mora biti decidna ocjena novonastale tržišne situacije. U tom smislu su. objavljuje „Vodič za procjenu horizontalnih spajanja na osnovu Zakona o kontroli koncentracija između preduzeća. Komisija razmatra tržišna učešća oko. HHI i "delta-∆" otkrivaju indicije promjena na tržištu (uglavnom poslije spajanja). Na osnovu njih. što zavisi od konkretne situacije. Komisija obično analizira veliki broj svojih posljednjih odluka i informacija sa tržišta EU. ukupni nivo koncentracije tržišta itd. u postojanju tzv. 4064/89 iz 1989. kada Komisija uočava probleme. usvojilo Zakon (EC) br 139/2004 o Kontroli koncentracija između preduzeća. Po Vodiču za horizontalna spajanja Komisija ne brine za stanje kada je HHI poslije spajanja manji od 1000. Postoje i faze raščišćavanja slučajeva iz pethodnih godina. jer na nju mogu djelovati i drugi faktori. tj.

god. usvajanjem Gramm-Leach akta. Vidljivo je da je forma čl. god. Dominantan položaj i zloupotreba dominantnog položaja Zaštita konkurencije od prekomjerne tržišne koncentracije je usko vezana za sprječavanje dominantnog položaja. To je način poslovanja razvijenijih svjetskih tržišta. zatim slučaj 28/76. Europemballage and Continental Can v Commission iz 1973. Uslovljavanja pri zaključivanju ugovora sa prihvatanjem dodatnih obaveza. podgrijavanja agregatne tražnje. prodajne cijene ili ostalih uslova razmene. Banke postaju nelikvidne. prisustvo supstituta itd. cijene nekretnina i vrijednost HoV su drastično pale a finansijske kompanije pretrpile gubitke. Ipak. koncentracija tržišta je marker u odobravanju krupnih merdžera i akvizicija. god. Bez obzira na globalne finansijske probleme. Ekonomski gledano.) Ugovora o osnivanju EU se odnosi na sprječavanje zloupotreba položaja preko dominantnog položaja na zajedničkom evropskom tržištu. ne samo u ekonomskom. učešće neke mljekare u godišnjoj prodaji mlijeka u nekoj zemlji). Jer. Određivanje dominantnog položaja u EU se veže za slučaj 5/72. slična sa prethodnim čl. 80 144 . (ECR 215). i od banaka traži stalni rast kredita. Kao prvo. Pravni sistemi razvijenijih država ne dozvoljavaju takve transakcije ako iste stvaraju mega-kompanije i koncentrišu tržišna učešća iznad dozvoljenih granica. ona se stvara učešćem na tržištu visokih procentualnih iznosa. iz 1978. a pri tome ne uvažavaju interese drugih tržišnih ili društvenih subjekata. 6. već strategijskom i pravnom smislu. Pod ovim pojmom se podrazumijeva dio ekonomskog prostora na kome egzistira konkurencija između najmanje dva proizvoda što upućuje na relevantnost svakog tržišta. Prema njemu. uz visoke prinosa u dužem periodu. god. sirovinske osnove i kapitala. to im daje priliku da zbog ostvarenja sopstvenih interesa ugroze principe slobodne konkurencije. (ECR 3461). a u pojedinim fazama su zloupotrebljeni merdžeri i akvizicije. postojanju relevantnog unakrsnog vlasništva. u slučaju tržišne agresivnosti i kod očigledne koordinacije i usklađivanja praksi itd. Na očekivanim prilivima se izdaju HoV i prodaju na berzama. Član 82. 82. pa nije bilo ni prinosa kupcima HoV. Uzroci krize u SAD datiraju od 1977. (koji ukida Glass Steagalov akt koji brani istovremeno bavljenje komercijalnim i investicionim bankarstvom). Subprajm krediti eskaliraju 1999. god. Banke se konsoliduju uz nova merdžovanja i dalje odobravanje subprajm kredita. Ako žele dobiti nove dozvole za merdžovanje zakonodavstvo ih primorava da daju nove subprajm kredite. u kojim jedno ili nekoliko preduzeća samostalno određuju cijene. Stoga je praćenje koncentracije značajno. Bankama su omogućeni (nametnuti) tzv.firmi. dominaciju čini kombinacija tržišnog učešća i tehničko-tehnološkog faktora. koji u koegzistenciji 144 tržišnom subjektu mogu omogućiti kontrolu proizvodnje i distribuciju određenog proizvoda ili uluge. (ECR207) ili za slučaj 322/81. koji je dopunjen 1995. Kupovina HoV se širi po cijelom svijetu. Već je konstatovano da se neželjen stepen koncentracije na tržištu javlja prilikom spajanja i preuzimanja preduzeća. United Brands Company v Commission. Primjene različitih uslova za iste poslove ili stavljanje poslovnih partnera u nepovoljniji konkurentski položaj. Glad za merdžerima i akvizicijama banaka u SAD. plasmana ili tehničko-tehnološkog napretka koji prouzokuju štetu potrošačima. god. uslove prodaje i dr. subprajm krediti. važnije tržišne kategorije su njegova geografska rasprostranjenost. Ne treba zanemariti ni relevantnost tržišta. usvajanjem Community Reinvestment Act (CRA) koji omogućava stambene kredite nedovoljno sposobnim komitentima. Problemi su nastali kada dužnici nisu ispunili obaveze bankama. dominacija na tržištu se dešava u slučaju monopolskih ili oligopolskih struktura. 145 Merdžeri i akvizicije su imali ulogu u aktuelnoj finansijskoj krizi. zloupotreba se dešava kod: ▪ ▪ ▪ ▪ Neposrednog ili posrednog nametanja neodgovarajuće kupovine. Pretpostavka dominacije je osvajanje tržišta ubrzanim rastom. dominacija je vezana za veličinu tržišnog učešća koje neko preduzeće ima u odnosu na tržišni potencijal (npr. Ugovora o osnivanju EU. Drugo. pothranjivala je aktuelnu finansijsku krizu. (86. spajanjima ili pripajanjima. na krizu je uticala politika. 145 merdžeri i akvizicije su i dalje prisutni u američkim i ostalim nacionalnim investicijama. Uglavnom. Mischelin v Commission.5. Ograničavanja proizvodnje. važnu ekonomsko-pravnu kategoriju. komplementarnost proizvoda. iz 1983. Pravno. Akt. Dakle.

gotovih proizvoda i plasmana). Rigorozni režimi zaštite politike konkurencije ne mogu se implementirati bez komunitarne administracije. Primarni cilj donošenja Uredbe je kontrola koncentracije tržišta pri realizaciji merdžera. posebno Komisije i Suda. određivanja cijena. ali i u tehničko-tehnološkom razvoju. tj. 2006. 146 Narušavanje konkurencije preko dominantnog položaja reguliše Ugovor o osnivanju a odrebama člana 81. Jer. Pravni fakultet u Banja Luci i Centar za pravo EU Pravnog fakulteta u Kragujevcu. Svjetska trgovina ide "na ruku" velikim kompanijama koje žele biti još veće. 81 146 . i stvaranjem evropskih ili multinacionalnih kompanija koje funkcionišu na svjetskom tržištu. Očigledna je namjera EU da štititi svoje tržište. Ova činjenica je dobro poznata evroplanerima koji imaju dugoročni cilj da privreda EU postane dominantna u svjetskoj trgovini. na str. Trgovinska liberalizacija WTO i druge aktivnosti idu u prilog ovoj tvrdnji. ECR 3461. Oni konstatuju da u industriji EU nastaje veliki broj merdžera. konkurentne na globalnom tržištu. kontroli i zaštiti sloboda na zajedničkom tržištu. I ovdje se mogu dogoditi merdžeri ili akvizicije. Zbog izloženog. 2006. Neki od njih su već afirmisani u svjetskim razmjerama (već je navedena proizvodnja aviona). Unija mora u kontinuitetu kontrolisati tržište. Po njima. preko hartija od vrijednosti) preko ugovora dođu u posjed ili kontrolu nekih drugih preduzeća. ograniči i kontroliše ukrupnjavanje kapitala. potreba je da se van EU stvore moćne multinacionalne kompanije. McGraw-Hill Education. str. determinisati njegovu relevantnost. ne uzimajući u obzir interese konkurenata. što može dovesti do povećanja finalnih cijena. s jedne strane. firme se nalaze u dominantnom položaju kada imaju snagu koja im omogućava poziciju nezavisnog ponašanja. zajedničkim poduhvatima ili prekomjernom rastu velikih kompanija. 147 Vidi: Slučaj 322/81. Pravo Evropske Unije. 264. Neželjena koncentracije nastaje i onda kada neka lica koja već imaju kontrolu nad nekim preduzećima (npr. Radovan. Mischelin v Commission. te stvoriti nove velike kompanije. Ništa manje nisu opasna vertikalna spajanja u kojima se udružuju preduzeća iz istog lanca reprodukcije (npr. spajanju dva ili više preduzeća. Ipak. kupaca ili dobavljača. U nekim slučajevima se može postaviti pitanje njihove opravdanosti kao instrumenta opšteg blagostanja. Zato EU kontroliše tržišno učešće privrednih subjekata u procesima potpunog spajanja. O merdžerima i akvizicijama pišu Richard Baldwin i Charles Wyplosz u: The Economics of European Integration. Oba člana su u funkciji sprovođenja komunitarne politike Unije na njenom cjelokupnom prostoru. Globalna ekonomija sužava tržišne slobode i ne brine o egzistenciji manjih preduzeća. merdžeri su loši za potrošače jer mogu dovesti do gubitka tzv. S druge strane. potrošačevog viška i prouzrokovati druge negativne ekonomske pojave. 1983. Anti-konkurentska ponašanja nastaju upavo zbog tržišne dominacije ili interakcije dominacije i 147 tehničkih prednosti u sirovinama ili kapitalu. spajanje preduzeća iz proizvodnje sirovina. Spajanja u kojima dolazi do fuzije preduzeća iste vrste proizvodnje (npr.Spajanja mogu biti horizontalna i vertikalna. to predstavlja stratešku komunitarnu komponentu. Sankcije po osnovu utvrđivanja dominantnog položaja i kaznene mjere u Zajednici su rigorozne. 3503. dva proizvođača mobilnih telefona) mogu dovesti do toga da nova kompanija ima dominatan položaj na tržištu. stepen koncentracije i tržišni potencijal. ima i suprotnih trendova.. ali stalno forsirati rast evropskih kompanija van granica Unije. kontrole proizvodnje i distribucije. koje će biti u prilici da naruše tržišne slobode. legislativa EU je snažno okrenuta prevenciji. Ovo ukazuje na kontroverze u poštovanju pravila konkurencije. pa je u tom kontekstu EU i donijela Uredbu o koncentracijama koja se kontinuirano preispituje i dopunjava. Dakle. Suština zloupotrebe dominantnog položaja je u činjenici da dominacija na zajedničkom evropskom tržištu (ili jednom njegovom dijelu) od strane jedne ili više firmi narušava pravila konkurencije i nepovoljno djeluje na trgovinu među zemljama članicama. Banja Luka-Kragujevac. koji prije operacije oba preduzeće nisu mogla ostvariti. Vidjeti u: Vukadinović D. Ovi ambiciozni ciljevi se mogu ostvariti uspostavljanjem velikog vlastitog tržišta. No. god. kupovini. za potpuno razumijevanje dominantnog položaja je najmeritornija ocjena Suda. regulisano je proglašenje ništavnosti akata za koje se utvrdi da su svojim dejstvom mogli ili prouzrokovali zloupotrebe u korišćenju dominantnog položaja na tržištu. Prema njemu.

odluke udruženja preduzeća i praksa između članica kojom se sprječava. Nerealnosti u formiranju cijena se manifestuju u visokim monopolskim cijenama na cijelom (ili dijelu zajedničkog tržišta). Dalje. Prema njoj. Nedozvoljena ponašanja na zajedničkom tržištu Netržišne pojave su predmet sankcija nadležnih institucija EU. Oni omogućavaju potrošačima učešće u ekonomskim efektima tih ugovora. Evropska Komisija (Vukadinović D. Komisija se ne bavi ocjenama dogovora ukoliko firma ima učešće na tržištu Unije ispod 5% (u slučaju firmi koje bi bile konkurenti u grani – tzv. Iz pregleda je vidljivo da je većina odredbi indentična zabranama u slučaju dominantnog položaja. god. unapređenju raspodjele. tako i u slučajevima ocjenjivanja sklapanja sporazuma postoje izuzeci kad se sporazumima obezbjeđuje korist za preduzeća i potrošače. Ovo se može dokazati preko tržišnog učešća koju neka firma ima na jedinstvenom tržištu. 82 . ona su podložna procedurama dokazivanja. Dodatnom klauzulom koja je usvojena 1986. ili različitim cijenama na tržištima pojedinih zemalja EU. U ovu grupu sporazuma spadaju sporazumi koji doprinose poboljšanju proizvodnje. postoji limit u apsolutnom iznosu od 300 miliona evra ispod kojeg Komisija ne vrši pravnu kontrolu valjanosti sporazuma. Kao i kod dominantnog položaja.) 149 ECR. ograničava ili remeti konkurencija na zajedničkom tržištu. Relevantnost tržišta.6. Metodološki je veoma važno utvrditi tzv. proizvođače). Tako se akterima omogućava brz ekonomski razvoj i ravnomjernost beneficija i pogodnosti. Najznačajnije zloupotrebe se svode na nametanje cijena ili drugih uslova razmjene i zaključivanje dodatnih obaveza koje nisu vezane za osnovne ugovore. horizontalna saradnja). raspodjelu i tehničko-tehnološki razvoj. jer se "dominantnost" odnosi na čitavo tržište Zajednice (ili njegov najveći dio). kakvo je tržište Zajednice. Relevantno geografsko tržište je područje u kome su objektivni uslovi konkurencije primjenjeni na određeni proizvod i moraju biti jednaki za sve učesnike (trgovce. str. proizvodnja i trgovina (tzv. Pored pojma relevantnog tržišta postoji i tzv. Prvo. Izuzeća su moguća kada ugovori ne ugrožavaju konkurenciju "u značajnoj mjeri. dodjela izuzeća je vremenski ograničena. god. ponašanje firme mora biti takvo da nedvosmisleno ukazuje da ponašanje negativno utiče na trgovinu između država članica. (i koja je zbog neophodne fleksibilnosti mijenjana više puta) regulisan je prag koji determiniše dovoljno veliku firmu čiji sporazumi imaju relevantnost u regulativi nedopuštenih trgovinskih sporazuma. Dalje. Prema članu 81. kao npr. 44. uz mogućnost njegovog opoziva. Pravni fakultet u Banja Luci i Centar za pravo EU Pravnog fakulteta u Kragujevcu. Primjena klauzule o zloupotrebi dominantnog položaja mora ispuniti određene pretpostavke. U tom smislu Komisija smatra da je relevantno tržište ono koje pored posmatranog proizvoda obuhvata identične i slične proizvode 148 koji mogu biti zamjenjivi. Radovan. relevantnost tržišta ili determinisati relevantno tržište. mora postojati i biti dokaziv dominantan položaj. 1978. navod br. vertikalna saradnja) prag je 10% učešća tržišta EU." Kako izuzeća mogu prouzrokovati štetne posljedice kod tržišnih aktera i u ponašanju administracije. kako bi se tretirani proizvod izolovao od sličnih proizvoda na tržištu. postoje izuzeci od potencijalnog proglašenja ništavnosti i oni se odnose na: sporazume između preduzeća.. 491. Pravo Evropske Unije. Ugovora o EU. Navedene zabrane se pravnom procedurom mogu proglasiti ništavnim. ne mogu postojati zabrane i kontrola nedozvoljenih sporazuma za sve firme. Kod sporazuma koje donose firme iz različitih oblasti. Banja Luka-Kragujevac. Zabranjeni-nedopušteni trgovinski sporazumi. Logično je da na tako velikom tržištu. 2006. zabranjeni su sporazumi između preduzeća. 148 Vidi u tačka 11. tehničko-tehnoloških aspekata i opšteg blagostanja. Saopštenja o sporazumima manjeg značaja. i konačno usaglašenu i dogovorenu praksu između preduzeća koja unapređuje proizvodnju. relevantno geografsko tržište koje je određeno geografskim granicama. Ipak. sporazume i odluke grupa preduzeća. Zaštita evropskog tržišta od zloupotrebe dominantnog položaja se najčešće odnosi na monopolska i oligopolska ponašanja. a uslovi na tržištu moraju biti homogeni do mjere koja omogućava da se 149 ekonomska snaga preduzeća može pravilno procijeniti.6. Isto tako. Posebno je zabranjeno ograničavanje plasmana i proizvodnje koji mogu ugroziti interese potrošača. Ova klauzula ima naziv "de minimis". Na njemu kompanije poštuju zakonodavstvo politike konkurencije. Tako se kod utvrđivanja nerealnosti u cijenama koriste metode izračunavanja razlike prodajnih cijena i troškova proizvodnje. 207.

U ovoj grupi projekata odobravaju se i sredstva za razvoj nauke (postoji interes većeg broja članica). Navedimo primjere regionalne i ruralne politike ili stimulacije Zajedničke agrarne politike. Zato je kontrola nad merdžerima na nivou Zajednice neminovnost. spajanja i pripajanja. Treba istaći da je. pored momenta preventivnosti. Oblici državne pomoći imaju najviše izuzetaka od zabrana u odnosu na ostale vidove tržišnih ograničenja. postoji niz drugih aktivnosti koje stimulišu ili direktno subvencioniraju planske aktivnosti Zajednice. postupak efikasan i po tome što se rješava relativno brzo i isključivo u okviru organizacione strukture Komisije. ispitivanja i donošenja odluka u ovoj oblasti. a na osnovu utvrđenih kriterija. Državna pomoć je direktno ili posredno locirana u mnogim komunitarnim politikama Unije. Spajanje i pripajanje firmi (merdžeri i akvizicije). koja ima ekskluzivno pravo notifikacije. što je dobro za članice koje nemaju vlastite izvore za rješavanje ovih problema. Ekonomski fakultet u Beogradu. ukrupnjavaju kapital velikih korporacija. Logično objašnjenje je u činjenici da se EU nalazi evolutivnim fazama koje zahtijevaju aktivniju ulogu državnih institucija. Upravljanje pomoću projekata. ukupna vrijednost spajanja i pripajanja u svijetu iznosi 2000 milijardi USD. Preventivno djelovanje je korisno zbog činjenice da se procedura odobravanja odvija prije transakcija. održivog razvoja. Globalizacija društvenih odnosa ima reperkusije na nacionalne ekonomije koje pod pritiskom ekonomskih zakona i stvaranja većih profita moraju obezbjediti uslove za realizaciju statusnih promjena privrednih aktera. Takva tržišna situacija dovodi do apsurdnih pojava u kojima npr. 150 Đuričin Dragan. god. Ubrzani rast. da se za razliku od drugih vidova antimonopolske regulacije jedinstvenog evropskog tržišta ova zaštita realizuje preventivno. Subvencije i drugi vidovi trgovinske zaštite nisu imanentni savršenoj konkurenciji. Neki autori ove pojave nazivaju "merdžer manijom.). dok istovremeno. Takva situacija je i u EU. Tržišna koncentracija u EU Osnovno mjerilo za nivo koncentracije je veličina firme. koncentracija kapitala donosi eksterne pogodnosti i državi (zbog ekonomije obima proizvodi postaju konkurentniji). ne ugrožavaju pravila i interese jedinstvenog evropskog tržišta. procesi proširenja prouzrokuju negativne kratkoročne posljedica za zemlje koje su pristupile Zajednici i utiču na negativne refleksije na nivou EU. 182. Isto tako. saobraćaja. Konačno. savremeni intervencionizam je još uvijek neizbježan. Ovo je samo jedan slučaj gdje država ima interes za stanje na tržištu. pa se tako smanjuju visoki troškovi vraćanja na pređašnje stanje. domaći proizvođači zaštićeni carinskim barijerama podižu cijene na domaćem tržištu i tako ugrožavaju rast ekonomije. Poštovanje pravila konkurencije se odnosi na registrovane (pisane) sporazume. No. kao skup mjera i postupaka kojim državne administacije alociraju resurse. Rast fuzija i akvizicija raste.7. dok su samo godinu kasnije ove operacije iznosile čak 150 3300 milijardi USD. Komisija ima pravo i obavezu da prije statusnih operacija većeg obima. Posljedice tih statusnih promjena se mogu eliminisati upravo pružanjem državne pomoći. razvoj malih i srednjih preduzeća itd. Tržište Zajednice pretenduje da u budućnosti postane vodeće tehnološko tržište na svijetu i jedno od najvećih prema obimu ukupnog outputa. Procesi spajanja i akvizicija u EU su značajni u ostvarenju strateških ciljeva EU. Zato je koncentracija sve veća. Ova ulaganja ujednačavaju ekonomske i socijalne disproporcije koje su u Uniji još uvijek izražene. Vidljivo je. Drugo. agroekoloških mjera. Unija uglavnom interveniše u ekonomskom i infrastrukturnom sektoru. 6. takvo nekontrolisano ponašanje na domaćem tržištu ugrožava druge aktere i konkurenciju. Ovi oblici pomoći su poželjni u procesima jačanja ekonomske i socijalne kohezije EU. zaštite poljoprivrednog okruženja. Zato je kod fuzija ili akvizicija u EU uvedena obaveza podnošenja zahtijeva Komisiji. 2003. ali i one iza kojih ne postoje formalni tragovi (nepisana praksa. Beograd. str. Zato ne iznenađuje veliki interes za participacijom u sredstvima državne pomoći. Zato se kritičari protive subvencijama i drugim vidovima državne pomoći. 83 . prećutni dogovori i sl. jačaju komunitarne politike. ekološke politike. Treće." Samo u 1998.Državna pomoć. koja odobrava ili odbacuje transakcije stvaranja jedinstvene vlasničke kontole. ocijeni da li takva spajanja ili pripajanja mogu nanijeti štetu konkurenciji na tržištu EU. Statusne promjene donose koristi za njihove učesnike.

Kontrola merdžera i akvizicija podliježe određenim proceduralnim fazama kako bi se izbjegli propusti u donošenju odluka. U pitanju su faze diskusije i notifikacije, zatim ispitivanja, pregovora, donošenja odluke, političke procjene i konačno, sudske kontrole. Diskusija prije notifikacije za učesnike koji bi međusobnim sporazumima mogli ugroziti konkurenciju na jedinstvenom tržištu obavezuje njihovo prijavljivanje Komisiji, pa se takvim načinom mnogi problemi i nedoumice mogu riješiti i prije konačnnog donošenja odluke. Nomenklatura aktivnosti prije izdavanja dozvola upućuje na složenost ovog problema. Pored ekonomskih, postoje pravne, kontrolne i političke faze ocjene podobnosti zahtjeva za fuzijama ili akvizicijama. Proceduralno, Komisija može riješiti ovaj problem na tri načina. Prvi je donošenje odluke o spajanju ili pripajanju. Drugi, ja da ako sporazum utiče na narušavanje pravila konkurencije, Komisija neodobravanjem sprječava takve statusne promjene. U trećem slučaju Komisija može dati primjedbe i postaviti dodatne uslove i, ako isti budu ispunjeni, to predstavlja osnov za odobravanje sporazuma. Kontrola koncentracije nakon "velikog proširenja." Poslije napornih i kompleksnih pregovora Savjet ministara EU 1. januara 2004. god. usvaja novu Uredbu o kontroli spajanja preduzeće. Usvajanje je nastavak 151 tzv. "Zelenog dokumenta " koji je usvojila Evropska komisija krajem 2001. god. Kuriozitet ovog akta, pored njegovog sadržaja, je i u tome da je donešen na dan kada je najveći broj sadašnjih članica ušao u EU. "Poklapanje" datuma nije slučajnost, već potreba da se na principu koncensusa istovremeno rješi više strateških tema u EU. Pored pravne regulative, promijenjena je i administrativna i tehnička infrastruktura kako bi se povećala efikasnost mjera na polju kontrole tržišne koncentracije. U tom smislu osnažen je Generalni direktorat za konkurenciju. Direktorat je ustanovio mjesto Glavnog ekonomiste (izbor na tri godine bez prava reizbora) i njegovih savjetnika (10 savjetnika, doktora ekonomskih nauka). Uloga im je savjetovanje Generalnog direktorata i Komisije, stručnom pomoći iz oblasti konkurencije, tržišta, koncentracije i sl. Najznačajnije izmjene Uredbe o kontroli spajanja preduzeća se mogu svesti na slijedeće: ▪ ▪ ▪ Procjena, da li će se neka koncentracija odobriti? Nadležnosti Evropske komisije. Rokovi u postupcima kontrole koncentracije.

Kada je riječ o predmetu postupka kontrole, Komisija je nadležna u slučajevima kad spajanja imaju tzv. komunitarnu dimenziju. Tada sva preduzeća na teritoriji EU, koja žele spajanje ili pripajanje imaju obavezu koja je pod prijetnjom kazne, da o takvim transakcijama obavijeste Komisiju. Komunitarna dimenzija se ostvaruje u slijedećim slučajevima: ▪ ▪ Ako je ukupan promet preduzeća u svijetu veći od 5 milijardi evra. Ako je ukupan promet u EU bilo kog od najmanje dva preduzeća veći od 250 miliona evra. Izuzetak su slučajevi u kojima svako od preduzeća ostvaruje više od dvije trećine prihoda u jednoj članici Unije. Ili, ako je u svakoj od najmanje tri članice iz ove tačke, zbirni promet svakog od najmanje dva preduzeća veći od 25 miliona evra. Ako je ukupan promet svih preduzeća veći od 2,5 milijardi evra. Ako je u svakoj od najmanje tri zemlje članice ukupan promet veći od 100 miliona evra Ako je zbirni promet unutar EU svakog od najmanje dva preduzeća veći od 100 miliona evra.

▪ ▪ ▪

Očigledno je da limiti iz prethodne uredbe nisu promijenjeni, iako je u momentu donošenja nove regulative u EU pristupilo deset novih članica, što je povećalo šanse za rast koncentracije novim merdžerima i akvizicijama. I na kraju, Uredba je donijela važnu promjenu, da se Komisiji mogu obratiti i preduzeća koja nemaju komunitarnu koncentracionu dimenziju, u slučaju da je takva transakcija pod nadležnosti najmanje tri zemlje članice, a da joj se ni jedna od njih ne protivi. Tako preduzeća može uštediti vrijeme i finansijska sredstva. Nova uredba je prilagodila rokove vođenja procedura potrebama preduzeća, ali i EU, i učinila ih fleksibilnijim i transparentnijim.

151

Nova uredba o koncentraciji je donešena neposredno poslije poraza Evropske komisije pred Sudom prve instance u tri velika slučaja: Earturs protiv Komisije, Šnajder Elektrik protiv Komisije i Tetra Laval (ranije Tetra pak i Alfa Laval) protiv Komisije.
84

7. REGIONALNA POLITIKA EVROPSKE UNIJE
7.1. Osnove regionalne politike EU
Cilj regionalne politike je jačanje ekonomske i socijalne kohezije članica EU. Širina, intenzitet i dubina djelovanja regionalne politike govore o dugoročnoj strategiji kojom se želi implementirati integralni koncept regionalnog razvoja. Bez obzira na mnoge otpore, regionalni razvoj je prvorazredno ekonomsko, socijalno i 152 političko pitanje EU. Njegova ekskluzivnost je u interakciji različitih faktora, kao što su supstitucije razvojne komponente i socijalne politike, snažna podrška širenju Unije na istok, uravnoteženje razvijenosti, prilagođavanje EMU itd. Iako su regionalna politika i razvoj dominantno ekonomske teme, njihov značaj u komunitarnim politikama je izraženo socijalni i politički. Krupne političke odluke u Zajednici su usko vezane sa određivanje obima i strukture sredstava uloženih u oblast regionalnog razvoja. Regionalna politika je intervencija države kojom se optimalnom alokacijom sredstava i redistribucijom privrednih aktivnosti smanjuju razlike ekonomske, socijalne, demografske i druge prirode. Njom se anuliraju postojeće i sprječavaju nove 153 ekonomske i socijalne neusklađenosti. Makroekonomska dimenzija regionalne politike. Regionalni ekonomski dispariteti djeluju na stabilnost nacionalnih ekonomija. Regionalne ekonomske disparitete prate visoka nezaposlenost i neracionalnost korišćenja ekonomske infrastrukture. Pored toga, i rast inflacije konvergira sa regionalnim ekonomskim 154 disparitetima. Regionalne disproporcije mogu biti generator neravnoteže ponude i tražnje za radnom snagom. Ponuda radne snage je, u pravilu, neusklađena po kvantitetu i strukturi, dok tražnja za njom obično nije strukturno usaglašena (o ovome je bilo riječi u poglavlju 3). Smanjenje regionalnih dispariteta uspostavlja ravnotežu ponude i tražnje za radnom snagom. Isto tako, u uslovima neusaglašenih regionalnih razlika dolazi do prelijevanja kapitala koja mogu snažno djelovati na promjene nacionalnog outputa. Kada se tome dodaju i prelijevanja u sferi troškova, nije teško objasniti zašto regionalni ekonomski dispariteti utiču i na inflaciju. Jasno je da regionalna politika dodatno ojačava funkcije i stabilnost zajedničkog tržišta. Smanjenje regionalnih razlika djeluje dugoročno na usaglašavanje odnosa ponude i tražnje radne snage. Ono utiče na povoljnu distribuciju proizvodnje i outputa, racionalno korišćenje resursa, smanjenje rizika od visoke inflacije itd. Dakle, regionalna politika pozitivno utiče na makroekonomsku stabilnost, i stvaranje kompaktnog i efikasnog zajedničkog tržišta. Regionalna politika EU je u periodu ekspanzije prema nacionalnim regionalnim politikama. I suprotno, mnoge zemlje koje imaju bogatu tradiciju u podršci razvoju manje razvijenih teritorija iskazuju interes za saradnju i integraciju sa Zajednicom po različitim pitanjima regionalnog razvoja. Odnosi u sektorima proizvodnje i usluga, zapošljavanja i strukturnih promjena, međunarodna trgovina i dr., važne su komponente regionalne politike. No, treba naglasiti da su efekti regionalne politike u ovoj razvojnoj fazi EU limitirani. To ne znači, da se u budućnosti ne mogu očekivati rezultati koji će valorizovati napore na rješavanju ovih problema. Institucije. Ekonomske i socijalne nejednakosti postoje od osnivanja Zajednice. Radi njihovog ublažavanja i otklanjanja, osnovana je Evropska investiciona banka (EIB), finansijska institucija pod jurisdikcijom komunitarnih organa. Ona je zadužena da, pored ostalog, pruža finansijsku podršku siromašnijim regionima plasiranjem kredita sa povoljnim uslovima vraćanja (prvenstveno niže kamatne stope).

Evropska regionalna politika se jezgrovito obrađuje u: Richard Baldwin&Charles Wiplosz, The Economics of European integration, The McGrow-Hill Companies, 2004., p. 241-246. 153 Velike razvojne disproporcije među članicama mogu ugroziti cjelokupnu strukturu Zajednice. Zato, čak i kod razvijenih zemalja postoji interes za brži razvoj slabije razvijenih članica, zbog efekta prelijevanja ili tzv. "spillover" efekta. Slobodnim kretanjem kapitala efekti se vraćaju i prema zemljama kontributorima. 154 O regionalnoj politici vidjeti u: Taylor Jim, Reviving the Regions, Fabian Society Pamphlet, No. 551, London, 1991, ili u Martin R, Reviving the Case for Regional Policy, in Hart M. and Harrison R. Spatial Policy in a Divided Nation, Jessica Kingsley, London, 1992.
85

152

U cilju provođenja strukturnih reformi osnovani su Evropski fond za upravljanje i garancije u poljoprivredi i Evropski socijalni fond. U početku, od 1958. do 1968. god. članice su u vrijeme ekonomskog rasta i uzleta 60-ih godina prošlog vijeka koristile dodatna sredstva za smanjenje regionalnih razlika. Ekspanzija ekonomije se odrazila na smanjenje regionalnih razlika tadašnjih članica, pa i intervencije EIB i strukturnih fondova nisu bile neophodne. Inače, Evropski fond za upravljanje i garancije u poljoprivredi je uspostavljen radi nadoknada prihoda poljoprivrednicima koji djelatnost obavljaju u ekonomski zaostalim regionima u odnosu na prosjek Zajednice. Evropski socijalni fond podržava smanjenje nezaposlenosti i aktivno participira u edukaciji, prekvalifikaciji i drugim aktivnostima na stabilizaciji evropskog tržišta rada. Pored finansijskih, postoje i drugi problemi koji su prouzrokuju mjere regionalne politike. Prije svega, može doći do ugrožavanja slobodne konkurencije. Time se narušava temeljno načelo otvorenosti tržišta, osnovnog moralnog principa na kome je utemeljena Zajednica. Dakle, regionalne finansijske alokacije osnažuju koheziju Zajednice, ali i ugrožavaju temelje jedinstvenog tržišta, pa je regionalna politika jedna od najvećih komunitarnih kontroverzi. Drugo, uvijek su bile prisutne kritike u vezi visine troškova i endogene efikasnosti regionalne politike. Neki kritičari idu toliko daleko, tvrdeći da enormno utrošeni iznosi sredstava za regionalni razvoj ne opravdavaju očekivanja, pa je regionalna politika često predmet kritika usmjerenih na visinu izdvojenih sredstava, ali i na efikasnost njihovog trošenja. Protivrječnosti i kontroverze po brojnim pitanjima uz isprepletenost i sukobe sa strukturnom politikom, CAP, politikom konkurencije i dr. su česte pojave u EU. Sve to, ali i drugi razlozi dovode do nesuglasica između zemalja kontributora i primaoca budžetske pomoći, što dovodi i do sporova prouzrokovanih odbijanjima kontributora da prekomjerno finansiraju troškove širenja.

7.3. Razvoj regionalne politike EU
Najveći iskorak ka institucionalizaciji regionalne politike desio se u posljednjoj deceniji prošlog vijeka. Integracioni procesi su ubrzani već u šezdesetim, dok je u sedamdesetim "evroskleroza" usporila integracije. Evropske države je zadesila ekonomska kriza prouzrokovana naftnim šokovima, što im je dodatno ugrozilo ekonomije, koje su ionako bile inferiorne u odnosu na SAD i Japan. U to vrijeme evropske države su u odnosu na sadašnje stanje posjedovale visok stepen samostalnosti najvažnijih ekonomskh funkcija. Negativne ekonomske tendencije su dovele do spoljnotrgovinskih deficita, rasta inflacije i nezaposlenosti i generalno, uticale na recesiju. Makroekonomska situacija se manifestovala se u najgoroj modifikaciji: kapital je počeo napuštati evropsku ekonomiju. Individualne aktivnosti članica usmjerene na ekonomske probleme i uspostavljanje makroekonomske stabilnosti dale su polovične rezultate. To je učvrstilo evropske zemlje u uvjerenju da se samo jedinstveno i jačanjem zajedničkog evropskog tržišta mogu 155 uspješno prevazići nagomilani ekonomski problemi. Jer, samo sa jedinstvenim tržištem Evropa je mogla ući ravnopravno u trku sa vodećim ekonomijama. MekDugalov izvještaj. Ovaj izveštaj je sastavljen 1977. god. On konstatuje da u EU postoje regionalne nejednakosti. Podržava zahtjeve za ublažavanjem ekonomskih nejednakosti i sugeriše da se za njihovo rješavanje obezbijede sredstva i jasna politička volja. Jer, ubrzani razvoj slabije razvijenih teritorija traži ogromna finansijska sredstva koja nije moguće obezbijediti bez velikih finansijskih naprezanja kontributora. Ipak, trebalo je proći desetak godina da se smjernice Mek Dugalovog izveštaja počnu provoditi. Novim članicama, Grčkoj, Španiji i Portugaliji nedostajala su sredstva za mjere smanjenja regionalnih razlika. Zato osamdesete godine prošlog vijeka obilježava rast sredstava za provođenje strukturnih reformi i izgradnju infrastrukture u cilju ublažavanja regionalnih razlika. U ovim procesima djeluje i Evropska investiciona banka finansijskom podrškom preduzećima u oblasti tzv."male" privrede.

155 O jedinstvenom evropskom tržištu i evropskim integracijama opet vidjeti više u: Jovanović Miroslav, Evropska ekonomska integracija, CID, Ekonomski fakultet Beograd, 2006.

86

u Fontenblou 1984. 177-182. god. Dakle. Komisija je utvrdila četiri načela za dodjelu sredstava iz strukturnih fondova: programiranje. Siromašnije zemlje EU snažno podržavaju promjene. kojom počinje predsjedavati Žak Delor suštinske ekonomske reforme i stvaranje jedinstvenog tržišnog prostora.. te koordinacijom ekonomskih politika država članica. 2007. partnerstvo i dopuna. 87 156 157 . odnosile su se na druge dvije važne komponente: utvrđivanje načela u vođenju strukturne politike i utvrđivanje ciljeva i standarda koje evropski regioni treba da ispune. Francuska je obilato koristila ovaj strukturni fond. Poslije usvajanja Jedinstvenog evropskog akta mnoga važna pitanja su prešla u režim odlučivanja kvalifikovanom većinom. pa su tako i sve izraženiji regionalni problemi dobili na važnosti. Ona za prihvatanje budžeta 1987. Britanija je imala određene bilansne suficite sa ovim fondom. koje su uz enorman rast budžetskih sredstava za finansiranje strukturnih fondova. 1975. Za razliku od Velike Britanije. Frederick Nixson. The Economics of the European Union. Ona je nezadovoljna pozicijom finansijskog kontributora. god. Načela i ciljevi dodjele sredstava strukturnih fondova.). bile dio Delorovog paketa. ali je to bilo malo za definitivno rješavanje budžetskog problema. ESF i EFUGP-odelenja za usmeravanje). uvodeći na velika vrata instrumente regionalne politike. dok je poljoprivredni sektor povlačio relativno skromna sredstva iz Evropskog fonda za upravljanje i garancije u poljoprivredi. Postavlja se pitanje. Dodajući već tradicionalne interese za smanjivanje razlika u razvijenosti evropskih zemalja i regiona (uslov normalnog funkcionisanja zajedničkog tržišta). god. Velika Britanija postavlja pitanje učešća u budžetu EZ zbog neslaganja sa visokim izdacima za poljoprivredu. da bi stekli uslove za korišćenje sredstava iz fondova Zajednice. britansko budžetsko pitanje). 261263. Promjene. str. U okviru rješavanja Britanskog budžetskog pitanja i ustupaka koji su Velikoj Britaniji trebali biti učinjeni. Irska i Danska. god. nacionalnih. Oxford University press. ili u Mike Artis. Beograd 2005. Reforme predviđaju provođenje regionalne politike učešćem Evropske investicione banke. U to vrijeme se vode intenzivne aktivnosti na konsolidaciji zajedničkog tržišta. Žak Delor daje obećanje da će do 1992.Britansko budžetsko pitanje." Prvi "Delorov paket" (budžetski period 1989 do 1993. iznose 25% budžeta Unije (u 160 odnosu na 9. uravnoteženog i održivog razvoja" EU.. te situaciju oko prijema zemalja sa Iberijskog poluostrva. Njemačka i Francuska podržavaju novu strukturnu politiku. Ni snažne političke turbulencije (posebno među ekonomski najjačim zemljama Unije) nisu spriječile da na vanrednom samitu u Briselu ne dođe do sporazuma o dvostrukom povećanju strukturnih fondova. Ovo pitanje je riješeno na Samitu u Fontenblou 1984. Prvi Delorov paket je udvostručio strukturne fondove. Ekonomska kriza sedamdesetih i njeni negativni uticaji na Evropu postaju katalizator sveobuhvatnih ekonomskih reformi i integracionih procesa. traži ustupke u zajedničkoj poljoprivrednoj politici. Oko tog pitanja se vode polemike. god). je osnovan Evropski fond za regionalni razvoj. 161 Od 1988. Evropska Unija-Uvod. 157 U inauguracionom govoru pred Evropskim parlamentom 1985. kada su dogovorene mjere redukcije nekih cijena i kvota u poljoprivredi i smanjenje neto-obaveza Velike Britanije prema budžetu Zajednice. p. EZ upravlja regionalnim razvojem preko srednjoročnih programa. Načelo programiranja obuhvata obavezu izrade višegodišnjih planova razvoja i partnerstva članica. god. regionalnih i lokalnih vlasti. god. 160 Prvi Delorov paket prate politička neslaganja i opstrukcije. posebno Velike Britanije. "skladnog. Evropski savjet rješava probleme budžeta sa Velikom Britanijom (tzv. god. ali većina država širi pozitivnu atmosferu i realan entuzijazam. koji inicira Sve je to kasnije uticalo i na sastav Komisije. tj. je potvrđeno snažno političko opredjeljenje Evropskog savjeta za 156 ubrzanjem evropskih integracija. 158 Novi naslov "Ekonomska i socijalna kohezija" se nastavlja na ciljeve člana 2. koncentracija. Njena poljoprivreda je u to vrijeme u ukupnom outputu imala relativno mali značaj. god. JP Službeni Glasnik. Osnova ovog fonda su podsticaji za finansiranje regionalnog razvoja dodatnim sredstvima koja koriste vlade zemalja članica u redukciji regionalnih disproporcija. Krajem godine pregovori vlada članica su završeni usvajanjem Jedinstvenog evropskog akta koji potencira zajedništvo provođenja zacrtanih reformi. kakve su konsekvence ovih događaja na produbljavanje i učvršćivanje regionalne politike kao važne kohezione politike? Neke odgovore možemo dobiti uvidom u "Delorove pakete. Poslije naftne krize sedamdesetih godina prošlog vijeka dolazi do širenja Zajednice kojoj pristupaju Velika Britanija. završiti stvaranje jedinstvenog evropskog tržišta. ali bez izmjena u zajedničkoj poljoprivrednoj politici. pojava 158 regionalne politike u Jedinstvenom evropskom aktu pod samostalnim naslovom nije nikakvo iznenađenje. koji od 1993. god. god. 159 O Strukturnim fondovima vidjeti više u: Miroslav Prokopijević.1% učešća u 1987. strukturnih 159 fondova (EFRR. 161 obaveze izvršnih institucija.

Kriterijumima ovog cilja se pokrilo oko 16% populacije Zajednice. 167 Čl. Drugi se odnosio na regione sa nerazvijenom industrijom i znatno višom stopom nezaposlenosti od 164 prosjeka EU. Republike Irske. Jačanje ekonomske i socijalne kohezije postaje važan. nenaseljenih i rubnih teritorija. Integracije traže promjene i reforme unutrašnje strukture Zajednice. te Korzika i francuske prekomorske zemlje. Ovaj pristup se uklapa u ideju o EU kao "Evropi regiona" i omogućava legitimno pravo regionalnim i lokalnim vlastima da u Briselu autonomno lobiraju za interese svoje zemlje. 164 Obuhvata regione u Velikoj Britaniji.Načelo koncentracije nameće egzaktnu ekonomsko-geografsku klasifikacije kao osnovu sticanja prava na pomoć u procesima strukturnih reformi. Agendom 2000. ESF i EIB. Ideja da se politika regionalnog razvoja provodi i sa lokalnog. političke i ekonomske reforme predviđena je puna ekonomska i monetarna integracija. Ovo načelo je uvedeno zbog tendencija vlada zemalja članica da zamjene nacionalne fondove komunitarnim. obuhvaćeno je i pet istočnonjemačkih pokrajina. ali i međusobno. umanjivanjem procenta stanovništva u regionima koji imaju pravo na pomoć i redukcijom ciljeva finansiranih iz strukturnih fondova. On se u praksi manifestovalo preko obaveza vlada da pri podnošenju programskih dokumenata iskažu volju prema načelu dodavanja i tako uvaže dopunski karakter strukturne politike. Evropska iskustva u primjeni koncepta ruralnog razvoja. 165 Drugi Delorov paket je u javnosti poznat kao budžetski paket kojeg je predsednik Komisije Žak Delor predložio u cilju pokrića troškova implementacije Ugovora o EU. EFUGP-odeljenje za usmjeravanje i EIB. pa se u Jedinstvenom evropskom aktu apostrofira "jačanje ekonomske i socijalne kohezije. u okviru mjera strukturne politike su: Prvi. Osnovi institucija EU. Od 1999. nedostatak potrebnog kvantuma kohezije mogao je ugroziti cjelokupnu ideju i mehanizam pune integracije. i regionalnog nivoa daje Komisiji snažne impulse i odgovorne partnere. 2002. Predviđeno je da se aktivnosti odvijaju diversifikacijom poljoprivredne proizvodnje. god. Načelo dodatne pomoći je plod činjenice da strukturni fondovi nisu uspostavljeni zbog supstitucije nacionalnih fondova i subvencija. odlučivanju i korišćenju strukturnih fondova. Ruralni razvoj EU je u ekspanziji i važna je poluga razvoja manje razvijenih. Gualino Editeur. Peti program se odnosi na unapređenje seoskog (ruralnog) razvoja. god. finansira se iz EFRR. str. Severne Irske. Osnovni izvor finansiranja je EFUGP-odeljenje za usmjeravanje. Francuskoj. pa su one podržavale regionalnu. Rezultat je bio Protokol o O Agendi 2000 vidjeti više u: Popović Goran. već radi podrške njihovom integrisanju. gotovo nužan uslov izgradnje i funkcionisanja ekonomske i monetarne unije. Načelo se dodatno 162 reformiše 1999. socijalnu i druge politike. Kriterijumom su obuhvaćene kompletne teritorije Grčke. Ovim kriterijumima je bilo obuhvaćeno 21. Ovo načelo se usavršava 1994. Španiji i Njemačkoj. Beograd. Kroz institucionalne. ESF. Ekonomika poljoprivrede br. Načelo partnerstva utvrđuje obaveze lokalnih i regionalnih vlasti u planiranju. Početni ciljevi. 2004.). god. god. Danas članice EU razvijaju mreže komunikacija sa institucijama Zajednice. Beograd. prevod Institut G17 plus. Ovaj fond uglavnom podržava razvoj malih i srednjih preduzeća. Četvrti je predviđen za stimulaciju profesionalne integracije mladih do 25 godina starosti (finansira ga ESF). god. uvođenjem Kohezionog fonda koji se usmjerava na samo četiri zemlje (Španiju. god.7% stanovnika Unije. Paris. 162 163 163 165 166 88 . god. Ciljni programi Delorovog paketa 1. U Mastrihtu je potpisan Ugovor o EU koji stupa na snagu 1993. 2 Jedinstvenog evropskog akta. Neke države (očekujući rast strukturnih fondova) su već u Mastrihtu tražile čvršće garancije u vezi rješavanja finansijskih pitanja i poboljšanja ekonomsko-socijalne kohezije (prema njihovim očekivanjima i interesima). Izvori finansiranja su obezbjeđeni iz EFRR. 166 O ovom Ugovoru. Projekat jedinstvenog tržišta je dizajniran 1986. Portugalije. nastanku i evoluciji Unije videti više u: Jean-Claude Zarka. 45-59. Funkcija trećeg je smanjenje dugoročne nezaposlenosti radnika starijih od 25 godina (finansira se iz ESF). Grčku i Irsku). kao instrumenta 167 dostizanja cilja uravnoteženog razvoja. 1-2. god." Integracija se pokazala kao težak proces za manje razvijene zemlje. i bio je gotovo završen do kraja 1991. Drugi Delorov paket (budžetski period 1993 do 1999. južna Španija i južna Italija. generisani od strane najrazvijenijih evropskih zemalja dostižu krajnje limite. Jer. 2004. Portugaliju. napuštenih. koji obuhvata slabije razvijene regione sa DBP "per capita" manjim od 75% od prosjeka EU.

(prema cijenama iz 1992. U protokolu se traže dvostruko veća sredstva za regionalni razvoj u periodu 1988-1993. Prva se odnosi na izmjene strukturnih fondova a druga na osnivanje Kohezionog fonda. zabilježene su manje izmjene u odnosu na ciljeve utvrđene 1988. posebno za zemlje sa nižim GDP.12 4. god.08 Italija 17. god. Portugalija i Irska.05 168 1993-1999 1.64 Finska Francuska 9. podržano je osnivanje novog Kohezionog fonda. Švedsku i Finsku. Za budžetski period 1993-1997. koji stupa na snagu 1993. god. Ovdje je došlo do promjena u vidu povećanja fondova.06 1. god. koji čini aneks Jedinstvenog evropskog akta. god.59 10.26 Od 1993.12 10. god.6 mlrd. evra poveća na 30 mlrd.1.07 14.18 Švedska Velika Britanija 7. 89 168 . do 1999. redefinisanja ciljeva koji determinišu korisnike sredstava.85 8. ali su povećani za 40% čime je iskazana politička volja za unapređenjem regionalne i socijalne politike.31 0.: Raspodjela strukturnih fondova Država članica 1988-1992 Austrija Belgija 1.). izgradnju saobraćajne infrastrukture i zaštitu životne sredine.09 9. Kohezioni fond je namijenjen zemljama sa GDP manjim od 90% prosjeka Zajednice.54 1. ali i fleksibilnija raspodjela strukturnih fondova.91 0. Samit u Edinburgu. Novo proširenje zemljama EFTA uključilo je tri nove članice: Austriju.09 Holandija 1.15 Portugalija 13. Ova situacija je dovela do rasta rejtinga vlada zemalja članica.29 0. Komitet regiona i strukturni fond za finansiranje i smjernice u ribarstvu. prikazuje raspodjelu strukturnih fondova između članicama EU za dva referentna perioda: Tabela 7.04 1. tj. oslobađanje ograničenja. sredstva iznose 177 mlrd.1. kreiranja novog strukturnog fonda i osnivanja Komiteta regiona.ekonomskoj i socijalnoj koheziji. Promjene u strukturnim fondovima su najznačajniji događaj u razvoju regionalne politike Unije. Na samitu je dogovoreno da se iznos strukturnih fondova sa 18. posebno onih nametnutih reformama iz 1988. donosi dvije promjene. Samit u Edinburgu 1992. god.02 Luksemburg 0. usvojen je Protokol o ekonomskoj i socijalnoj koheziji na Samita u Edinburgu. Planirana su značajna sredstva. eura u 1999. Uslove za korišćenje sredstava su stekle Španija.18 Danska 0.38 Nemačka 9. Na njemu dolazi do suštinskih izmjena u organizaciji i funkcionisanju strukturne politike i strukturnih fondova. Fondovi nisu udvostručeni (kako je dogovoreno u Mastrihtu).96 Irska 7. Tabela 7. na teret uticaja Komisije i centralnih organa Unije.12 22. Potpisivanjem Ugovora iz Mastrihta 1991. evra.56 Grčka 11. U zamjenu za uticaj načela dodavanja kod finansiranja razvojnih projekata. Uloga Kohezionog fonda je pružanje pomoći za prevazilaženje problema u kojima se zemlje članice mogu naći prije pristupanja ekonomskoj i monetarnoj integraciji.65 14. Grčka.42 Španija 20. 36% ukupnih budžetskih sredstava. god. Sredstva pomoći se odnose na podršku u rješavanju budžetskih problema. Osniva se novi Kohezioni fond.

Španija i Grčka. Danas se ovaj dio svijeta ubrzano valorizuje kao najperspektivnije područje. Tako je npr. kao malo koji region u svijetu. 6. 170 Peter Temin dao konkretne pokazatelje o trgovini maslinovim uljem. godine Grčka pokreće pitanje pomoći integrisanom razvoju mediteranskih zemalja članica Unije. Integrisani program je novi pristup problemima regionalnog razvoja. osnivanje ove asocijacije se čini opravdanim. 170 Temin Peter. str. Alžir. Evropska iskustva u primeni koncepta ruralnog razvoja. 133-151. god. Finska). Saradnja u mnogim oblastima je prisutna još od antičkih vremena. nezaposlenim preko 12 mjeseci) i integrisanje mladih i ostalih društvenih grupa na tržištu rada. Ciljni program 3 je namijenjen sprječavanju dugoročne nezaposlenosti (pomoć radnicima starijim od 25 godina. ipak se ne smije zanemariti da je Mediteran milenijumima region zajedničke istorije. u novi: Mediteransku uniju.9%. poljoprivredu i mala i srednja preduzeća.1% strukturnih fondova). Banja Luka. Ima mnogo istorijskih dokaza i ekonomskih istraživanja o vjekovnoj intenzivnosti I kompaktnosti ovog tržišta. Ekonomski fakultet. Mediteranske zemlje imaju bogatu tradiciju i dugu istoriju. Acta Economica. ljudi ove regije bili su čvrsto povezani i zavisili jedni od drugih. ▪ ▪ ▪ ▪ Mediteranski programi. 1-2. Neke članice EU smatraju da u ovom trenutku nisu potrebne paralelne regionalne strukture. Ciljni program 4 se odnosi na prilagođavanje radnika industrijskim promjenama i zajedno sa ciljnim programom 3 participirao u strukturim fondovima sa 10. Makroekonomski aspekti regionalne politike Evropske Unije. Njegovo učešće u strukturnim fondovima je iznosilo oko 0. 2006. Ciljni program 5a ima funkciju prilagođavanja sektora poljoprivrede i ribarstva. ali i aktuelnih globalnih izazova. zajedno sa reformama zajedničke poljoprivredne politike (CAP). Ciljni program 6 je rezervisan za strukturno prilagođavanje regiona sa izuzetno niskom stopom 169 naseljenosti (Švedska. Ciljni program 5b je usmjeren na ekonomsku diversifikaciju osjetljivih seoskih područja i u strukturnim fondovima participira sa 4. Predviđeno je usmjeravanje pomoći u turizam. zbog rješavanja strukturnih problema. 2009. 45-59. tradicije i ekonomije. kulture. Italija (južni dijelovi). zatim Maroko. iz čega se može zaključiti da u EU još ima rivaliteta političke i geopolitičke dimenzije. na mediteranskom području za vrijeme Rimskog carstva. god. U početku. objavljeno u Journal of Economic Perspectives.9%. Mediteranska unija će imati 39 članica i to: sve zemlje EU.5%. Njemu se očekivano. Turska itd. i u Popović Goran. Korisnici pomoći su Francuska. 169 O ciljevima vidjeti u: Popović Goran. Od vremena ranog Rima pa sve do danas. Sirija. Iako bi se na prvi pogled moglo zaključiti da je ovo neracionalno "gomilanje" regionalnih integracija. složili sa prijedlogom Francuske o osnivanju Mediteranske unije koji predviđa saradnju EU i zemalja Mediterana od Turske do država Magreba. Kasnije će koncept razvoja mediteranskih zemalja postati matrica za rješavanje drugih komunitarnih i kohezionih problema. Izrael. Odluka transformiše proces započet u Barceloni. Mediteranska unija ima redovne samite zemalja EU i ostalih mediteranskih država. suprostavila Njemačka. odnos prema klimatskim promjenama itd. Egipat. Na Samitu u Briselu 1985. American Economic Association Publications.Nerazvijeni sjeverni regioni skandinavskih zemalja inicirali su uvođenje novog ciljnog programa br. The Economy of the Early Roman Empire. još od vremena ranog Rima. Ekonomika poljoprivrede br. U periodu 1993-1999. Ovaj program učestvuje u strukturnim fondovima 5%. prevencija od požara. Šefovi država i vlada zemalja članica EU su se 2008. kretanju cijena pšenice itd. str. 2004. god. god. Upravo zbog toga. ciljevi i dodjela sredstava se može prikazati na slijedeći način: ▪ ▪ ▪ Ciljni program 1 se odnosi na pomoć slabije razvijenim regionima sa GDP per kapita manjim od 75% od prosjeka EU (koristio je 67. Osnovni cilj je zaštita Sredozemlja. Ciljni program 2 je pružao pomoć regionima sa niskim stepenom industrijske proizvodnje i stopom nezaposlenosti iznad prosjeka Unije (ova sredstva su činila 11.6% strukturnih fondova). 90 . Beograd. Plan je u suštini prijedlog francuskog predsjednika Sarkozija.

Jedinstvenog evropskog akta (prethodni 130 g). evra. god. 174 Ugovor iz Mastrihta postavlja kriterijume konvergencije za države koje žele postati članice EMU. Agenda 2000. Oni se odnose na finansiranje zaštite životne sredine i 173 izgradnju transevropske mreže i druge saobraćajne infrastrukture.46% GDP EU.4. 175 Evropski Savjet na samitu u Edinburgu 1992.2. 1999. Privremena raspodjela sredstava je izvršena prema sljedećem učešću: Španija 52-58%. Kohezioni fond daje impulse regionalnim ekonomijama i rješava probleme dugoročne zaposlenosti. 172 171 91 . Projekti finansirani iz Kohezionog fonda nisu koristili sredstva drugih fondova i mogli 175 su biti jednokratno prekinuti u slučaju kršenja pravila konvergencije. socijalnu i demografsku situaciju na nenaseljenim.9 29 71 Portugalija 18. Za razliku od strukturnih fondova Kohezioni fond pruža pomoć manjem broju zemalja 172 u finansiranju značajnih pojedinačnih projekata. Maksimalno učešće Kohezionog fonda i strukturnih fondova u finansiranju projekata članica EU može iznositi do 4% njihovog GDP. Planiranje. Akt o osnivanju Kohezionog fonda ukazuje na neophodnost održivosti u finansiranju saobraćajne infrastrukture i projekata zaštite životne sredine.9 62 38 Irska 9. i implementacijom Drugog Delorovog paketa. god. Protokol o ekonomskoj i socijalnoj koheziji. Ostali značajniji uslovi Uredbe koja reguliše pravo i obim finansiranja projekata su navedene obaveze održive ravnoteže u projektima zaštite životne sredine i izgradnje saobraćajne infrastrukture. ali se može primjetiti da se vremenom njihov broj povećava a uslovi pristupanja postaju rigorozniji. Edvard Elgar Publishing Limited. kao aneks Jedinstvenog evropskog akta utvrđuje obaveznu pomoć od strane EU članicama čiji je GDP per capita manji od 90% prosjeka Zajednice. Tokom 1994. određena su sredstva od 176 0. Ona dovodi do bržeg ekonomsko-socijalnog razvoja i 171 utiče na ekonomsku stabilnost EU. Iz prethodne tabele su vidljive razlike u učešću pojedinih zemalja u korišćenju sredstava Kohezionog fonda.0 38. Grčka i Irska su polagale pravo na pomoć iz Kohezionog fonda (za 63 miliona stanovnika ili oko 25% stanovništva EU). god. 41. Reformama iz 1993. zaposlenost. tehnički su sublimirane u uslovima koje potencijalne članice trebaju ispuniti u procesu pristupanja. Ti uslovi su se vremenom mijenjali.1 39 61 Tehnička pomoć 0. To su temeljna pitanja budućnosti Zajednice. p. se vide razlike u pristupu određivanja strukture sredstava (posebno npr. Portugalija. između Španije i Grčke). uspostavlja se konačna raspodjela sredstava među zemljama koje su stekle uslove za finansijsku podršku iz potencijala Kohezionog fonda. udaljenim i devastiranim teritorijama. Vrijednosti na kojima se temelje evropske integracije. Oni su odraz istorijskog nasljeđa i nivoa razvijenosti.2. U tabeli 7. 176 U Agendi 2000. je stavlja na raspolaganje Kohezionom fondu 15 mlrd. dok evaluaciju projekata vrši Komisija i EIB. 174 bez većih problema. Predložen je limit od 0. Posebno afirmativan primjer je ubrzani ekonomski razvoj Irske. Prema JEA ukupna vrijednost projekata treba biti iznad 10 mil. 173 Član 161. Tako je osnažena uloga regionalne politike kao ključnog instrumentarija širenja.1 43 57 Grčka 17. Ova institucija je trebala postati operativna 1994. Cheltenham. god.3 Izvor: Button K&Pentecost E. Širenje EU generiše fundamentalno političko naslijeđe i evropske vrijednosti. prikazano je učešće pomoći iz Kohezionog fonda po zemljama: Država Članica Ukupno Životna sredina Saobraćaj Španija 54. da bi pomogla članicama Zajednice da što prije uđu u završnu fazu monetarne unije. procesi širenja su vrhunsko društveno-ekonomsko i političko pitanje.Regionalna politika djeluje na proizvodnju. Kohezioni fond i Agenda 2000 Kohezioni fond. 7. korišćenje i struktura zavise od uslova konačne raspodjele među državama primaocima.46% za strukturnu potrošnju do 2006. Jedan od njih je kontrola javnih finansija uz javni dug do 60% GDP i budžetski deficit do 3%. Portugalija i Grčka po 16-20% i Irska 7-10%.02 UKUPNO 100. Regional Economic Performance within the European Union. Prema tom pragu Španija. god. Evra. Komisija utvrđuje da "ekonomska i socijalna kohezija moraju ostati politički prioritet" za proširenu EU. Iz tabele 7. Za države koje žele pristupiti EU.7 61.

koji se odnosi na regione koje očekuje ekonomsko i socijalno restrukturiranje i Ciljni program 3 koji se odnosi na pomoć državama članicama u razvoju ljudskih resursa u cilju suzbijanja nezaposlenosti. Portugal i Irska). Holandija i dr. dok se strukturna pomoć usmjerava 180 kroz program ISPA. ovo nije prošlo bez tenzija. Beograd. Beograd. Program predviđa investicije u seosku privredu i infrastrukturu i ulaganja u upravljanje vodama. Zbog podrške integracionim procesima i širenja EU. ulaganja u poljoprivredu i proizvodnju koja ne narušava ravnotežu životne sredine. Ciljni program 2 (bivši 2 i 5b). kao osnovice za pomoć. ali do 4% njihovog GDP. "tranzicione pomoći" i tako amortizovati negativne efekte reformi i širenja. 2005. god.Reforme regionalne politike su opterećene problemima i protivrječnostima. Tako je izvršena redukcija sa sedam. EU kompletira instrumente pomoći. Agenda 2000 modifikuje funkcije ovog programa sa dodatnim mogućnostima pomoći za izgradnju novih institucija ili adaptaciju postojećih administrativnih i zakonodavnih sistema država kandidata. Tadić Bojana. Fond podržava pripreme za pristup i obezbjeđuje edukaciju procedura primjenjenih u EU. 178 O pomoći i procesima širenja vidjeti više u: Miščević Tanja. Beograd.Institut za Evropske studije. 181 U cilju izbjegavanja veze između reformi i proširenja Komisija apostrofira reformisanje politika i bez proširenja. 182 O ovom programu vidjeti više u: Joković Slavica.. To obezbjeđuje da se otpor prema političkoj reformi ne transformiše u otpor prema proširenju. Ova reforma je prouzrokovala pad udjela stanovništva Zajednice (sa 51% na 35-40%) koje je primalo pomoć u okviru ciljeva 1 i 2. Regioni koji su izgubili pravo na pomoć strukturnih fondova mogli su koristiti 178 sredstva tzv. statistički 177 smanjuje pa mnogi regioni gube pravo korišćenja povoljnih sredstava. "statističke efekte" jer se prag od 75% prosječnog GDP EU. Ona je podrazumijevala oštrije kriterijume za korišćenje pomoći pa su uspostavljeni novi ciljni programi: ▪ ▪ ▪ Ciljni program 1 (bivši 1 i 6).) i korisnicima (Španija. Grčka. 1997. Assistence a la Restructuration Economique. istraživanju. Pridruživanje Evropskoj uniji. On 182 pruža pomoć u obrazovanju. SAPARD podržava održivi razvoj poljoprivrednih teritorija u srednje i istočne Evrope i implementira propise i standarde Zajedničke poljoprivredne politike. god. posebno u saobraćaju i životnoj sredini. PHARE obezbjeđuje finansijsku pomoć za infrastrukturu. tzv. razvoj privatnog sektora i preduzetništva. koji se odnosi na pomoć najsiromašnijim regionima koji imaju GDP manji od 75% prosjeka EU. 180 Instrument for Structural Policy for Pre-Accession. IES . Ugovori o pridruživanju EU. na tri cilja. Protiv nekih standarda nametnutih reformama regionalne politike bile su one članice koje su već koristile finansijske beneficije (posebno ako su promjene smanjile postojeć nivo pomoći). Ali. Program pomoći EU za zemlje centralne i istočne Evrope. 92 177 . ESPI Institut za ekonomska i socijalna istraživanja. Hongrie. Proširenje državama srednje i istočne Evrope proizvodi negativne. ISPA pomaže adaptaciju na standarde EU u oblasti zaštite životne sredine i obezbjeđuje sredstva za unaprjeđenje i spajanje postojeće saobraćajne mreže u zemljama srednje i istočne Evrope sa Transevropskim mrežama. PHARE. Komisija je ustanovila dva nova pristupna 179 instrumenta. 1995. zaštiti prirodne okoline i rekonstrukciji poljoprivrede. Prometej. 179 Support for Agriculture and Rural Development. Program je fokusiran na razvoj i diversifikaciju privrednih aktivnosti. 181 Pologne. i druga literatura. Članicama koje pristupaju Uz postojeći program PHARE integracionim procesima se obezbjeđuje pomoć u uspostavljanju evropskih standarda u raznm oblastima. ISPA pruža finansijsku pomoć u oblasti ekonomske i socijalne kohezije. U tom kontekstu može se navesti jedan primjer. posebno među budžetskim kontributorima (Njemačka. Komisija je konsolidovala regionalnu politiku zbog optimalne sinhronizacije utvrđenih ciljeva pomoći. Program SAPARD koji se odnosi na pomoć poljoprivredi. Pomoć namjenjena novim članicama je trebala rasti postepeno.

što ne znači da se ne mogu očekivati bolji rezultati. Jer. a danas su aktuelna istočna (jugoistočna) proširenja. 185 Prerađeno iz rada: Popović Goran. Zato su krupne političke odluke na nivou Zajednice usko vezane za određivanje volumena i optimalnu alokaciju sredstava EU.CARDS nije predpristupni fond. oplemenjivanje prirodne sredine i subvencijama. Beograd. Aktivan odnos prema agregatnoj ponudi ukazuje na antikejnzijanski karakter ove politike. Ona snažno i u kontinuitetu širi uticaj ka nacionalnim i regionalnim nivoima. Inicirane strukturne promjene povoljno djeluju na dinamiku privrednog rasta i razvoja. Namijenjen je za pomoć zemljama Zapadnog Balkana koje još nisu kandidati za prijem u EU. Kako su ove zemlje slabije razvijene u odnosu na prosjek EU. Development and Stabilisation. No. god. netransparentnost ipak nije potpuno isključena. i pored rezultata. širinu. 185 Community Assistance for Reconstruction. Ugrožavanje slobode konkurencije je kontroverza regionalne politike. Zato postoji opasnost da se regionalni problemi pretvore u politička neslaganja. Ako se stabilnost narušava razvijenije zemlje insistiraju na redukcijama "netržišnih" transfera i "rezanju" budžetskih ili drugi deficita. Ali. pravilom spojenih posuda utiču na deficite i rast fiskalnih davanja poreskih obveznika. Usmjeren je na reforme i pripreme institucija za izvršenje obaveza prema Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. regionalne razlike u nivou razvijenosti su u nekim slučajevima povećane. Banja Luka. Oni se suprostavljaju jačanju regionalne politike. Rezultati regionalne politike važna zajednička politika čiji su ciljevi rast ekonomskoVeć je rečeno da je regionalna politika EU socijalne kohezije i ujednačena regionalna razvijenost. 183 7. Ekonomski fakultet. To zahtijeva velike budžetske transfere koji preraspodjeljuju dohodak i narušavaju osnovnu evropsku ideju. Makroekonomski aspekti regionalne politike Evropske Unije. demokratske procese. To narušava ciljanu makroekonomsku stabilnost. Sve su prisutnije kritike endogene efikasnosti mjera regionalne politike. slabije razvijene članice traže veću ekonomsku pomoć. rješavanje socijalnih pitanja i podrška ulasku zemalja u EMU i proširenjima itd. tempo i strukturu razvoja. regionalna politika je ostvarila mnoge ciljeve. Regionalna politika EU je nastala zbog potrebe jačanja ekonomske i socijalne kohezije. Jugoistočna evropa 2000-pogled iz Srbije. pa čak i smisao postojanja ove politike. Videti u: Grupa autora. To traži prilagođavanje članica koje ekonomski i socijalno zaostaju u odnosu na prosjek EU. Kritičari su motivisani opštim i individualnim interesima. Bez obzira na to što je administracija podvrgnuta demokratskim kontrolama. Ako je makroekonomska situacija EU zadovoljavajuća. od kojih su najznačajniji: smanjivanje ekonomskih razlika. Regionalna politika je u ekspanziji. 2009. Acta economica. Budžetskim transferima u saobraćajnu infrastrukturu. modernizaciju državne uprave. unaprjeđenje regionalne saradnje i pruža pomoć za povratak izbjeglih i 184 raseljenih lica. Zbog toga su planiranje i raspodjela sredstava regionalnog razvoja pod stalnom supervizijom javnosti. Ne smiju se zanemariti kritike upućene na efikasnost. 184 183 93 . efekti regionalne politike su još uvijek limitirani. god. Stubovi kulture. veći transferi za regionalni razvoj. Ekskluzivnost regionalnog razvoja je plod više faktora. bržeg savladavanja prepreka pri ulasku u EMU i evoluirala u politiku ravnomjernog razvoja. Regionalni razvoj je za članice i zemlje koje pristupaju EU prvorazredno društveno pitanje. Evropski model regionalnog razvoja preferira dugoročne ciljeve i jačanje agregatne ponude manje razvijenih regiona. a nekad i utvrđene targete i nominalna sidra. kao strukturi zasnovanoj na razvoju slobodnog tržišta i minimalnoj ulozi države. mala i srednja preduzeća. neophodno je sanirati postojeće ekonomske i socijalne razlike. posebno zbog narušavanja drugih komunitarnih politika. diversifikaciju. CARDS podržava ekonomsku rekonstrukciju i obnovu. 2000. Dosadašnje istorijske etape su obuhvatale sjeverna proširenja. komunikacije. Jer. Koordinirana redistribucija utiče na obim. Malo je komunitarnih politika koje imaju tako ekstremne ocjene svoje uspješnosti. Umjesto rezimea. ona se često osporava. Antiregionalni lobiji u ovim i drugim subvencijama vide opasnost za evoluciju EU.5. transport.

Subvencije rast. Visoko budžetsko učešće i rast sredstava. Konačno. 2008. god. participiraju u budžetu EU sa više od trećine sredstava (po redosledu druga zajednička politika). jer regionalna politika ima visoko mjesto i u budućnosti EU. HNB. Ipak. Zato. što neće biti problem. Dubrovnik. The 14 Economic Conference. na manje razvijenim teritorijama EU. pozitivna konsekvenca rasta agregatne ponude je rast cena imovine. To je dobro poznato evroplanerima. integracijama između dva velika regiona. Ekonomskoj konferenciji u Dubrovniku i Majkl Burda. ali će za to trebati još nekoliko decenija. regionalna politika je (bez obzira na brojne kontroverze i kritike) opravdala postojanje. TFP Growth in Old and New Europe. Vidjeti u: Michael C. posebno zemlje. ne samo za članice. istočne i zapadne. daju regionalnoj politici prestižnu razvojnu poziciju u budućnosti. ili stare i nove Evrope. O ovim problemima. govorio je 2008. kao što ono nije funkcionalno uz velike 186 razlike u ekonomsko-socijalnom razvoju. 94 186 . na 14.Evropske integracije su nezamislive bez jedinstvenog tržišta. Evrooptimisti od nje traže više. već i u procesu širenja. i pored kritika. rashodi po osnovu izdataka za regionalni razvoj. Burda and Battista Severgnini.

posebno kada je u pitanju odbrana njihovih prava ili zahtijevi prema institucijama članica i EU. Ekonomski fakultet. SAD koncentrišu proizvodnju specijalizacijom pred-farmerske. Ipak. 95 . strateška grana. Zaposleni u poljoprivredi su oni koji žive od nje. Ono je npr. farmerske i post-farmerske proizvodnje. jer protekcionizmom mogu popraviti vlastiti ekonomski položaj. Za vrijeme ekonomskih kriza i ratova seoska populacija fleksibilnije podnosi teškoće. Ekonomski ċ fakultet. unapređenje proizvodnje na porodičnim farmama i dr.8. Procesi se ne odvijaju brzo ni bezbolno. Na selu se negativni efekti kriza i ratova se amortizuju i ne djeluju krajnje razarajuće na ekonomski sistem i blagostanje. 2001. pri čemu je opovrgnuta tradicionalna ideja o rješavanju agrarnog problema samo na farmi. Poljoprivrednici sa prostora EU prihvataju evropske integracije. Zorka Zakić-Vujatović. Kada se tome dodaju strateški razlozi. O modernoj poljoprivredi vidjeti u: Zorka Vujatovi -Zakiċ. a naročito od sredinom 1950-tih. proizašli iz potrebe za većom autonomijom u prehrani stanovništva ili kontinuirani rast cijena hrane zbog visokih cijena energije i klimatskih promjena. sektor primarne poljoprivrede prolazi kroz strukturne i organizacione procese. uređenje ili geostrategijski položaj. Evropska poljoprivreda. što stvara probleme evropskim farmerima. to ne govori o ulozi i mjestu poljoprivrede u ekonomiji EU. One su najprije počele u SAD. Postoje i drugi primjeri i razlozi diferenciranog tretmana ove oblasti u odnosu na druge grane privrede. Ova društvena grupa je i kompaktan politički faktor. ZAJEDNIČKA POLJOPRIVREDNA POLITIKA I RURALNI RAZVOJ 8. u EU oko 2%. One su bile razorne i za američku poljoprivredu. Termin moderna poljoprivreda 187 ukazuje na reformisanu privrednu oblast. ali i "oko" nje. Evropska poljoprivreda zaostaje za američkom najmanje deceniju-dvije. za razliku od stanovništva urbanih i industrijskih centara ne zahtijeva visoke troškove infrastrukture. Poljoprivredno stanovništvo je važan demografski resurs. Beograd. Najbolji primjer je velika ekonomska kriza tridesetih godina prošlog vijeka. Uticaj tehnologije na ponudu poljoprivrednih proizvoda prikazan je na grafikonu 8. koja je tada mnogo zaostajala za američkom. i u Zakić Zorka i Stojanović Žaklina. Zemlje razvijene tržišne ekonomije su se transformisale od tradicionalne u modernu agrarnu privredu. Dalje. Agrarna ekonomija. dok je učešće u zaposlenosti veće i iznosi oko 4%.1. Osnove moderne poljoprivrede Poljoprivreda je važan sektor svakog društva.1. god. Zato se proizvodnja i zaposlenost u poljoprivredi ne posmatraju jednostrano. Prema učešću u GDP poljoprivreda u razvijenim ekonomijama ima marginalnu ulogu. Beograd. CID. usljed djelovanja tehničkog progresa.. bez obzira na njegovu ekonomsku snagu. SAD i tada imaju efikasniji poljoprivredni sektor u odnosu na evropske zemlje (izuzetak su Velika Britanije i donekle Francuska). Poljoprivreda je oblast koja se kontinuirano nalazi u procesima reformi. Ekonomika agrara. 2008. god. transformišu ovu privrednu oblast ka modernoj poljoprivredi. posebno zbog toga što je ona za razliku od drugih oblasti. slika o ulozi moderne CAP je kompletirana. ali je američko selo ipak ublažilo teške posljedice koje je ekonomija SAD osjećala još dugi niz godina. osjetila je katastrofalne posljedice velike ekonomske krize. Već poslije drugog svjetskog rata. 187 Izraz koristi Dr. Tehnički progres i tehnološki razvoj velikih kompanija. poljoprivredna populacija.

saobraćaj. transport. skladišta i posrednika.. To utiče. Izvorno značenje moderne poljoprivrede se odnosi na homogenu privrednu djelatnost koju čine: porodične farme (sitne). 2007. petrohemija. U EU. kao važna obilježja evropske poljoprivredne politike. CAP je uz zajedničku 189 trgovinsku politiku i carinsku uniju. 96 . Ekonomski fakultet. ciljevi i uloga Zajedničke poljoprivredne politike (CAP 188) EU Zajednička poljoprivredna politika (CAP) je najstarija zajednička politika EU. Evropska poljoprivreda je autohtona i tradicionalna. prva fundamentalna i istinska državna politika. da pri istoj cijeni P1 proizvođači nude veće količine proizvoda za Q2Q1. proizvođači poljoprivrednih mašina. i Mike Artis&Frederick Nixson. velike korporacije. god. Rast produktivnosti. The Economics of European integration.Grafikon 8. stvorili su evropske brendove na svjetskom tržištu poljoprivrednih proizvoda. Oxford Univrsity Press. Insistiranje Francuske na podršci poljoprivredi je prihvaćeno kao kompenzacija njemačkim interesima na polju industrijske politike. Pod pretpostavkom prodaje svih proizvedenih količina stvara se proizvođačev višak. Tome treba dodati spoljno-trgovinske.. 2004. Vijekovna iskustva i vezanost populacije za ovaj oblik privređivanja. 2006. kao posljedica primjene novih tehnologija pomjera krivu ponude desno-dole u stanje S'. Farmeri su ostvarili svoje početne ciljeve a pobornici evropskih integracija u seoskoj populaciji dobili pouzdanog partnera. CID. The McGrow-Hill Companies. bez obzira na otpore i osporavanja ostala važna koheziona snaga. Ekonomska politika se bavi i poljoprivredom (poljoprivredna politika) različitim mjerama. mjere su obično subvencije. trgovina na malo itd. nekada i makroekonomskog nivoa. bankarski sistem itd. zaštita i drugi instrumenti podrške. prerađuju sirovine agroporijekla i prodaju proizvode (postfarmerski sektor). socijalne i strategijske efekte. To su firme koje poljoprivrednike snabdijevaju inputima (predfarmerski sektor). 188 189 Engleska skraćenica od Community Agrarian Policy. Moderan farmerski sektor je neodvojiv od niza poslovnih firmi koje rade za proizvodnju i promet poljoprivrednih proizvoda. U početku stvaranja Unije. 8. Nastanak. Beograd. proizvode (farmerski sektor). Poljoprivreda je. Iz ovoga slijedi da poljoprivreda nije samo oblast fizičke i biološke proizvodnje.1. Shvatanje moderne agrarne privrede je daleko veće od zbira farmi. kreditne institucije i drugi snabdjevači. veletrgovina. U nju spadaju prerađivači. Obim i struktura mjera zavise od makroekonomske situacije. The Economics of the European Union. Richard Baldwin&Charles Wiplosz. Oxford. postavljeno je pitanje podrške poljoprivredi. Ovo mjesto joj daju i autori: Miroslav Jovanović. Tada se može opravdati njena dominacija na troškovnoj strani budžetu.2. Evropska ekonomska integracija. marketing i prerađivačke firme. predstavljen šrafiranim površinama (b+c). ugostiteljstvo. Standardna američka definicija agrobiznisa je zbir aktivnosti vezanih za proizvodnju i distribuciju poljoprivrednih proizvoda.: Uticaj novih tehnologija na poljoprivrednu proizvodnju Grafikon prikazuje situaciju u kojoj nova tehnologija dovodi do promjena u rastu ponude poljoprivrednih proizvoda.

ali ne govore o načinima i varijetetima njenog organizovanja. Opredjeljenje koncept CAP je potvrđeno na globalnom nivou. on je u blagom padu. Dakle. suša u prvim poratnim godinama i zastoj za američkom poljoprivredom. Evolucija podrazumijeva stalne modifikacije ciljeva i aktivnosti u poljoprivrednom sektoru. god. EU je na svjetskom tržištu afirmisana kao strateški proizvođač i trgovac poljoprivrednog sektora. odnosili su se na evoluiranje tradicionalne u modernu poljoprivredu. Obzirom na usaglašene stavove šest osnivača. Holandiji i Belgiji učešće poljoprivrede u društvenoj proizvodnji je bilo nešto veće od 10%. Zato su poljoprivredne mjere bile izuzete iz ograničenja nametnutih od strane politike konkurencije. predlaže Savjetu Prijedlog Zajedničke poljoprivredne politike (CAP). donesen je zaključak da se kreiranje i finansiranje razvoja poljoprivrede premješta na nivo Zajednice. Ugovora iz Amsterdama reguliše neophodnost rasta poljoprivredne proizvodnje. Najvažnije. Posljedice II svjetskog rata. Oni se nisu mogli ostvariti uz postojeće barijere politike konkurencije. umjesto finansiranja od strane članica. pogotovo oko jačanja poljoprivrednih gazdinstava i tradicionalne poljoprivredne proizvodnje. a raspoloživa sredstva su skromna. Odjelenje za razvoj finansira troškove namjenjene strukturnoj politici. kako ekonomske nelogičnosti i neracionalnosti u razvijenim sistemima nisu moguće. To je otvorilo vrata za mjere intenzivne zaštite i stimulacija domaće proizvodnje. ona je dobro inkorporirana u međunarodnu poziciju Zajednice. U periodu 2007-2013. Zbog zaobilaženja pravila koja nameće WTO. ali i mnogo niže od učešća te grane u troškovnoj strani budžeta. Na skupu su potencirani aktuelni problemi razvoja evropske poljoprivrede. Rimski Ugovor im je samo dodatno ojačao političke pozicije sa koje su kasnije insistirali na snažnoj podršci u procesima integracija. Odjelenje je zaduženo za pružanje pomoći siromašnim zemljama. god. Bez obzira na sve apsurde na internom planu (visoke subvencije i visoke cijene). a zaposlenost se približavala stopi od 20%. fundamentalne komunitarne politike. "Pogodnosti" za poljoprivrednu proizvodnju ugrožavaju drugi. mora se prihvatiti konstatacija o kontroverznosti CAP. Italiji. subvencije su premještene u razvoj "seoske privrede" i multifunkcionalne aktivnosti seoskog kompeksa. Komisija 1964. Evropski fond za razvoj i garancije u poljoprivredi (EFRGP) osnovan je 1964. koja će zadovoljiti domaće potrebe i biti konkurentna na domaćem tržištu. Rast GDP i pad vrijednosti uvoza vremenom umanjuju ovaj izvor podrške. stabilizacija cijena i agro-tržišta. Većina poljoprivrednih proizvoda je subvencionirana a spoljnotrgovinski promet poljoprivrednih proizvoda prelazi na kontrolisani režim 190 premiranja izvoza i visoke uvozne carine. Analize pokazuju da se smanjenje učešća poljoprivrede u budžetskim izdacima vrši u korist aktivnosti "oko poljoprivrede". Odjeljenje za garancije poslije 2000. ne uvažavajući sekundarne efekte koje ona prouzrokuje. Tako je poljoprivreda u Zajednici u svim razvojnim fazama bila pod zaštitom visokih carina i drugih barijera. Podijeljen je na odjeljenje za garancije i odjeljenje za razvoj. Njemačkoj. Ne treba zanemariti činjenicu da su tadašnje članice EEZ imale veće učešće poljoprivrede u GDP i zaposlenosti. Garantni i Upravljački fond (Fond za upravljanje u poljoprivredi). Samit je zaključio da se mora stvoriti jedinstveno tržište poljoprivrednih proizvoda. na Samitu nije bilo nesuglasica. Finansiranje se odnosi na tržišne intervencije i refundacije izdataka za izvoz poljoprivrednih proizvoda.Ali. Smatra se da su na Samitu u Strezi 1958. planirani budžet za ovu oblast je još uvijek dominantan. Efekti ulaganja se vide u ekonomskoj i socijalnoj sferi i jačanju kohezije u okviru šireg shvatanja evro-integracija. Aktivnosti regionalnog i ruralnog karaktera se usmjeravaju ka posrednoj podršci seoskoj privredi. Od tada kreće implementacija koja poljoprivredni obezbjeđuje sredstva od prikupljenih uvoznih dažbina (prelevmana). god. ova politika je i najkontroverznija u EU. napravljene konture zajedničke poljoprivredne politike EU. za podršku CAP. Ciljevi koje je Unija postavljala pred sobom. Odredbe Ugovora iz Rima spominju zajedničku agrarnu politiku. bolje snabdijevanje. a da pri tome nije narušen odnos sa WTO. predstavljali su dovoljan motiv evropskim poljoprivrednicima (koji u poslednjem vijeku postaju homogena ekonomsko-politička grupacija) da se izbore za određene subvencije i prije stvaranja EEZ. To je rezultiralo da se npr. finansira preko 90% rashoda CAP EU. dajući prioritet domaćim poljoprivrednim proizvodima. više farmerske standarde. Tako je njeno učešće u GDP mnogo niže od učešća u ukupnom broju zaposlenih. članom 33. 190 Za finansijsko-tehnički dio provođenja zajedničke politike zaduženi su Evropski poljoprivredni. god. Ovo je integralni pristup razvoju evropske poljoprivrede. tada bi se mogao izvući zaključak o nelogičnom ulaganju ogromnih sredstava u ovaj sektor. Ipak. I više od toga. Ali. osnovni principi komunitarne politike. jer tražnja i cijene poljoprivrednih proizvoda biljže brži rast u odnosu na rast cijena drugih proizvoda i rast globalnog GDP. sloboda konkurencije i slobodno tržište. 97 . ako bi zajedničku politiku u poljoprivredi tretirali samo kao odnos inputa i outputa. U Francuskoj.

Ciljevi na zajedničkom tržištu garantuju proizvođačima utvrđene nivoe cijena.2. nije bila kreativnija od politika zemalja osnivača. I dalje se primjenjuju uvozne kvote. 8. domaći proizvodi imaju prednost nad uvoznim. viškovi moraju biti otkupljeni od strane nadležnih institucija EU po višim cijenama od trenutnih tržišnih cijena. ciljeve definiše Ugovor iz Rima. Komisija je zadužena za predlaganje i implementaciju mjera iz poljoprivredne sfere. Instrumenti i politika cijena Prije ustanovljenja zajedničke politike evropske zemlje su imale bogato iskustvo u podršci poljoprivredi.). Čitava strategija CAP se temelji na postojanju proizvođačevog viška i njegovom kontinuiranom uvećanju (grafikon 8. Grafikon 8. Ovaj grafikon jednostavno objašnjava zašto u EU dolazi do enormnih viškova subvencioniranih poljoprivrednih proizvoda. tada dolazi do fizičkog povećanja proizvodnje sa Q1 na Q2. racionalnost u razvoju proizvodnje i potencira uloga tehničkog progresa u poljoprivredi. Unija veoma brzo postaje vodeći svjetski trgovac poljoprivrednim proizvodima. ako dođe do pada ispod garantovanih cijena. reguliše mjere koje se mogu upotrijebiti za realizaciju zajedničkih ciljeva. Član 34. kao buduće komunitarne politke EU (odredbe člana 37. tržište proizvoda je zajedničko i u granicama je EU. Ovaj pristup proizvođačima daje sigurnost.: Kriva ponude i proizvođačev višak Dakle. Drugo. a mnogi je tretiraju kao najstariju izvornu i fundamentalnu politiku. Tako se mogu koristiti mjere cjenovne politike. Za lojalnost komunitarnim procesima dobili su politiku koja ih snažno podržava. U izboru instrumenata. određuje uvođenje Zajedničke poljoprivredne politike a član 33. Prenos većine tih ingerencija na nivo Zajednice nije bio lagan.3. uspostavljeni su principi na tržištu poljoprivrednih proizvoda. Prema Ugovoru. Međutim. Generalno. Prvo. mjere u oblasti cijena poljoprivrednih proizvoda itd. kada je proizvođačeva cijena sa P1 uvećana na P2. Zahtijeva se racionalna upotreba inputa. prelevmani. Ovo podrazumijeva uspostavljanje jedinstvene cjenovne politike i drugih 98 . Mjere moraju uticati na stabilnost zajedničkog tržišta poljoprivrednih proizvoda i obezbediti dostupnost snabdijevanja na cijeloj teritoriji Zajednice. ▪ ▪ Ciljevi se mogu realizovati mjerama ekonomske politike i drugim instrumentima. nova poljoprivredna politika je projektovana kao snažna komunitarna aktivnost.). načina podrške i zaštite.2. Član 3. Ovo ukazuje na potrebu nastavka reformi i određuje pravac izgradnje moderne poljoprivrede. nova poljoprivredna politika Unije. Zajednička politika mora povećati produktivnost u poljoprivredi. Ali. a područje P1P2BA predstavlja proizvođačev višak. Za uspješno funkcionisanje. Evropski seljaci su iskoristili novu šansu. za razliku od ranijeg sistema. Moraju se obezbjediti uslovi za povećanje životnog standarda populacije koja u EU živi od poljoprivredne djelatnosti. Ciljevi zajedničke poljoprivredne politike prema Ugovoru iz Rima su: ▪ ▪ Najvažniji cilj je da se potrošačima osigura snabdijevanje poljoprivrednim proizvodima po "prihvatljivim cijenama" (nije obrazloženo šta ova formulacija podrazumjeva). povoljniji način finansiranja itd.Ciljevi Zajedničke poljoprivredne politike. ciljeve.

političke i makroekonomske probleme. A. je ona cijena ispod koje je zabranjen uvoz na tržište Unije. Ona se koristi u periodima neusaglašene ponude i tražnje. uticalo je na međunacionalna prelijevanja dohotka i druge negativne pojave. Ovaj model je. kako je već rečeno. narušavaju se tržišni odnosi. pa se često. sprječavaju konkurenciju u članicama. Zajedno sa troškovima transporta i skladištenja. poljoprivreda je još uvijek imala važnu ulogu u stvaranju ukupnog društvenog outputa. Granična. to je maksimalna moguća cijena pšenice u EU. Sanacije šteta zahtijevaju velika sredstva. U Zajednici su afirmisane i novčane kompenzacije. Savjet ministara je bio prinuđen utvrđivati vrijednosti tzv. koji zbog inkorporiranosti birokratije dovode u sumnju cijeli koncept. Interventna cijena. Efekti ovih subpolitika stvaraju ogromne suficite nekiih poljoprivrednih proizvoda (posebno u nekim periodima) ili formiraju visoke cijene poljoprivrednih proizvoda na zajedničkom tržištu. To je minimalna nadoknada koja se garantuje poljoprivrednim proizvođačima. Ciljnu cijenu određuje cijena u Duisburgu. 192 Cijene određuje Savjet ministara. 99 191 . garantovao otkup svih ponuđenih količina što je često stvaralo velike probleme u EU. stvarajući tako političku i esnafsku opoziciju. On se odnosi na garantovane cijene i interventni otkup (koji dodatno narušavaju pravila konkurencije otvorenog tržišta). Jedan aspekt zajedničke poljoprivredne politike je veoma važan za stabilnost materijalnih i finansijskih bilansa. a sektor poljoprivrede privredni rast i tehnički progres. Jer. državama sa stabilnim nacionalnim valutama). Ova podrška proizvođačima garantuje ujednačene iznose nacionalnih valuta po proizvedenoj jedinici. dešavaju špekulativne valutne promjene (najčešće se provodi devalvacija koja poboljšava primarni tekući račun). u aprilu za kalendarsku godinu. kada dolazi do suficita poljoprivrednih proizvoda. pesticida i štetnih inputa zagađuje zemlju i okolinu. posebno uz aktivnosti "oko" poljoprivrede. Posebno povoljne efekte za domaće proizvođače predstavljaja kombinacija interventnih cijena i mjera uvozne zaštite. Kompenzacije su povoljnije djelovale na ekonomsku poziciju proizvođača u bogatijim i makroekonomski stabilnijim članicama (i ranije. koji su služili isključivo za obračune cijena i vrijednosti poljoprivrednih proizvoda radi cjenovne stabilnosti i održavanja željene ravnoteže u razmjeni na unutrašnjem tržištu. Kompenzacije. Kako EU štiti svoje tržište poljoprivrednih proizvoda? Prije svega politikom cijena poljoprivrednih proizvoda. "zelenih" kurseva. Dakle. bilo je neophodno obezbjediti zajednički budžet na nivou Zajednice i druge prateće mere. koje su ugrožavale proces reprodukcije poljoprivrednog sektora. do reformi agrarne politike. Uređenje jednistvenog tržišta poljoprivrednih proizvoda u uslovima više valuta. području sa najvećim deficitom žitarica u Evropi. Kako su kursevi članica često značajno fluktuirali. nekada je sladištenje bilo skuplje od procesa proizvodnje. Sprječavanja ulaska jefinih poljoprivrednih proizvoda na tržište EU su decenijama omogućavala da domaći proizvođači ostvare veće individualne profite. varijabilni uvozni prelevmani i subvencije za izvoz poljoprivrednih proizvoda. Netržišne motivacije su poljoprivrednu proizvodnju dovele do neslućenih razmjera. Jer. pored enormno visokog izvoza nije znalo šta raditi sa preostalim viškovima. One su se pokazale komplikovane jer uz pozitivne efekte. Ova mjera štiti domaće proizvođače od nižih cijena vanjskih konkurenata i primjenjuje se na svim punktovima za uvoz roba u EU. posebno pšenice. jer su ogromni suficiti poljoprivrednih proizvoda lančanim dejstvom prouzrokovali druge budžetske. Rješenja su često 191 tražena u uništavanju ili poklanjanju poljoprivrednih proizvoda siromašnim zemljama. Za efikasno provođenje CAP. jaki instrumenti CAP su interventne cijene. Na tržištu Unije funkcionišu ciljne ili donje. konkurencija je fundamentalna komunitarna vrijednost. Prekomjerna upotreba mineralnih gnojiva. Reformama agrarne politike takve devijacije su djelimično ili potpuno otklanjane. 192 granične ili prag i interventne cijene.standarda. Politika cijena. ili prag cijena. veća i od prihoda od poljoprivrede. Pogledajmo stanje u oblasti žitarica. Dakle. Tako je na području Zajednice bilo valutnih operacija nekih članica koje su svjesnim obezvrjeđivanjem svojih nacionalnih valuta dovodili do pojeftinjenja poljoprivrednih proizvoda i činili ih konkurentnijim na Problem ne bi bio dramatičan da ga ne prati degradacija poljoprivrednog okruženja. Poznato je. Zato se proizvodnja nadzire i uvodi zaštita na nivou EU. da se u ekonomskoj uniji u kojoj se članicama omogućava da zadrže nacionalne valute.

J. Sud je tokom 2004. tada bi poljoprivredni proizvodi "bježali" od zemalja sa najnižim u zemlje sa najvišim interventnim 193 cijenama. procjenjuju obim zloupotreba. kada se "zeleni" kursevi izjednačavaju sa realnim. tada bi francuski poljoprivredni proizvodi pojeftinili na zajedničkom tržištu. & Frost. U okviru ovog pristupa uvedene su i novčane kompenzacije koje su imale ulogu deviznih amortizera. strukturna) gdje su uticaji birokratije u procesu planiranja i donošenja odluka toliko snažni da mogu prouzrokovati negaciju načela jednakosti. dostavio izveštaj o zloupotrebama fondova podrške Zajedničkoj poljoprivrednoj politici. najmanje za iznos devalvacije. dolazilo bi do intervencija koje bi bile suprotne od prethodno opisanih mjera. 27. smatrajući da je i veći od ovog iznosa. francuski franak devalvirao u odnosu na ostale valute u zemljama Zajednice. Kod većih pomjeranja deviznih kurseva. a definitivno uklanjanje pograničnih kontrola učvršćuje jedinstveno tržište. Proizvodi ostalih članica tako posataju skuplji. tako i u implementaciji CAP EU dolazi do devijantnih pojava.uk/files/upld-article71pdf. Treba dodati. god. Friend or foe.zajedničkom tržištu. 100 193 . Revizijom je obuhvaćen duži period (preko 30 godina) i konstatovano da je za to vrijeme nepravilno isplaćeno preko 3 milijarde evra. te da su u ukupan iznos zloupotreba uključeni samo dokazani slučajevi kršenja. Procjene nezavisnih revizorskih kuća idu i do utaja koje na godišnjem 194 nivou prelaze iznose od 4 milijarde dolara. Ako bi npr. Tokom 1984. Ogromna budžetska sredstva i razvijena birokratska mreža su motiv za pojavu netransparentnih transakcija u ovoj oblasti. Prilikom devalvacija nacionalnih valuta. Kao i u nekim drugim kohezionim politikama EU (regionalna. Ako ne bi došlo do odgovarajućeg nivoa novčanih kompenzacija. (http://www. funtama ili lirama sada jeftiniji.org. 2004. bez rasta produktivnosti rada. Tako su pozitivni ekonomski efekti postizani prelijevanjem dohotka. uvođene su kompenzacije koje su bile razlika između vrijednosti srednjeg i "zelenog" kursa. U 1995. domaći (njemački) proizvođači su morali biti snažno štićeni mehanizmom novčanih kompenzacija. kao u slučaju revalvacija njemačke marke. kritiku njenog dominantnog uticaja na kreiranje budžeta EU. najmanje za iznos devalvacije.. Važna tema u EU je zloupotreba fondova namijenjenih za podršku poljoprivredi. i posebno. Ovdje je neophodno napomenuti da se Izvještaj odnosi samo na veće zloupotrebe (minimalni limit nepravilnosti je 4000 evra). To znači da je ova članica konkurentnija u poljoprivrednim proizvodima jer su proizvodi u njemačkim markama. str. What American should know about European Union. U Izvještaju ovog suda je navedeno da članice nedovoljno ažurno prijavljuju slučajeve zloupotraba fondovskih sredstava. što je donijelo stabilnost u razlikama navedena dva kursa. Ove vrste kompenzacija su se koristile za potrebe deviznog ujednačavanja. Revizorski Sud (iako nije nezavisan) ima status relevantnog organa EU za otkrivanje zloupotreba i netransparentnosti. 194 Ernst & Young u članku Blundel. G.). što je dodatno potvrdilo prednosti uvođenja zajedničke valute. Mjere su zahtijevale složene postupke i finansijske operacije. posebno ako bi došlo do većih fluktuacija valuta zemalja članica. izvršene su promjene koje su se odnosile na vezanje mehanizma isključivo za njemačku marku. da neke nezavisne revizorske kuće smatraju da su zloupotrebe fondovskih sredstava za podršku poljoprivredi višestruko veće. god. koje su poslije uvođenja evra postale nepotrebne. Ovaj sistem kompenzacija se potpuno napušta 1993. Ovo djelimično objašnjava i otpore prema enormnim budžetskim izdvajanjima za CAP. Iz ovih činjenica se može zaključiti da su zloupotrebe mnogo veće. Zloupotrebe CAP. Ovaj sistem podrške poljoprivredi Zajednice kontinuirano je mijenjan. god. je uveden dvostruki sistem "zelenih" valuta za podršku cijenama i za direktne isplate. Zato je primarni zadatak kreatora ove politike i njena kontrola i supervizija. god. Do devedesetih godina prošlog vijeka ukida se najveći broj novčanih kompenzacija.iea. U svim situacijama u kojima su postojale mogućnosti da se postigne stabilnost tržišta poljoprivrednih proizvoda pomoću deviznog ujednačavanja. Zato se kritičarima ove politike daju argumenti za njeno osporavanje.

Zato se danas. ali i poziciju dominantnog faktora u ukupnih svjetskih trgovinskih odnosa. To sprječava tržišne suficite i eliminiše dodatne troškove rješavanja tih problema. Učešće EU u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima je visoko. I ocjene o uticaju CAP na socijalnu sferu su često kontroverzne. Spoljnotrgovinska razmjena poljoprivrenih proizvoda. što je dodatno ojačalo i njenu komunitanu ideju. Najvažnije. Limitiranost dohotka najsiromašnijih kategorija stanovništva još uvijek utiče na to da ove društvene grupacije imaju izuzetno visoko učešće 195 troškova ishrane u ukupnoj potrošnji.4. Rezultati i posljedice primjene CAP Jedan od najvažnijih rezultata u primjeni CAP je osiguranje samodovoljnosti u poljoprivrednoj proizvodnji. U kontekstu ekonomskih posljedica CAP treba istaći da su cijene poljoprivrednih proizvoda u EU od njenog nastanka bile nerealno visoke. krizama. U vrijeme nastanka Zajednice. Mjerama se drastično sputava globalna svjetska konkurencija i dugoročno nanosi šteta proizvođačima koji su opredijeljeni za 196 specijelizaciju i rast produktivnosti u poljoprivredi na globalnom nivou. Mjere u poljoprivredi su djelovale na poboljšanje socijalnog statusa poljoprivrednika poslednjih decenija. 101 . znanju i inovacijama. Međutim. Sve ovo govori o vrlo heterogenoj i multifunkcionalnoj strukturi interesa u agrokompleksu. cijene. Rezime komunitarne politike u poljoprivredi poslednjih 5-6 decenija jasno ukazuje da je Unija iskoristila jednu epohu u razvoju svjetske ekonomije u kojoj je mogla i imala hrabrosti primjeniti protekcionističke i ali i druge mjere u poljoprivredi i tako ovu oblast definitivno postaviti na lidersko mjesto u svijetu. ionako nedefinisan termin. tada. alokaciju i standarde svjetske proizvodnje poljoprivrednih proizvoda. šest osnivača uglavnom nije bilo u moguće obezbjediti samodovoljnost u poljoprivrednom sektoru (osim proizvodnje povrća i krompira). Stoga su i zaključci o nekim pitanjima iz domena uspješnosti implementacije poljoprivredne politike često potpuno suprostavljeni. 195 196 Niže cijene poljoprivrednih proizvoda utiču na rast realnih nadnica. To je jedan od razloga orijentacije prema autentičnoj razvojnoj politici. utemeljenoj na produktivnosti.8. Tržišni višak poljoprivrednih proizvoda je Uniju učinio ključnim faktorom na globalnom planu. Ta politka Unije ima negativan uticaj na funkcionisanje svjetskog agrarnog tržišta jer se ovakvim aktivnostim sprječava da ekonomski efikasni proizvođači prodaju svoje proizvode na svjetskom tržištu. posebno ukoliko se nivo tih cijena komparira sa cijenama potencijalnih uvoznih proizvoda. poljoprivrede. strukturu. u sklopu mjera poljoprivredne politike posebna pažnja posvećuje adekvatnoj strukturi proizvodnje. kada se u analize uključe podaci o bržem rastu dohotka potrošača u odnosu na prosječan rast cijena poljoprivrednih proizvoda. Čak se može reći da EU. različitoj u odnosu na neke druge djelatnosti. Pristup je sličan shvatanjima SAD o razvoju velikog tržišta. može se reći čak i dominantno. Promjene traže od EU fleksibilost prema novom ekonomskom poretku i čestim šokovima. Analitičari bi konstatovali da su odredbe Rimskog ugovora o snabdijevanju i cijeni u potpunosti zadovoljene. jasno je da su evropljani u cijelom periodu primjene zajedničke politike bili u mogućnosti da uvoze jeftinije poljoprivredne proizvode u odnosu na cijene proizvodnje domaćih proizvođača. odnosno refundacijama. a koje se odnose na nadoknadu razlika između viših cijena na tržištu Unije i nižih izvoznih cijena. konkurentnosti. Unija djeluje na obim. Iz ove konstatacije proizilazi da su se evropski poljoprivredni proizvođači razvijali na štetu evropskih potrošača. uz neke modifikacije "kopira" američki razvojni model. izgradnju infrastrukture itd. Jer. tržišni viškovi su često opterećivali budžet i političke odnose među državama EU. Konkurentnost poljoprivrede EU je komponenta rasta i ostvarivanja liderske pozicije na globalnom planu i diferencijacije u odnosu na ostale privrede. Prilikom Izvoza poljoprivrednih proizvoda ona primjenjuje neku vrstu dampinga. Ta pozicija joj omogućava uticaj na krupne ekonomske ali i političke odluke i tokove roba u ovoj oblasti. prvi put osigurava poljoprivrednu proizvodnju. Ovim je dovedena u pitanje formulacija iz Rimskog ugovora po kome se snabdijevanje potrošača u Uniji mora odvijati po fer ili prikladnim cijenama. Unija je uz SAD najveći svjetski izvoznik poljoprivrednih proizvoda. posebno preko diversifikacije privrednih aktivnosti u. I ne samo to. Zato ne iznenađuju stalna protivljenja SAD i Japana koji evropskoj politici uporno zamjeraju prekomjerni intervencionizam. i oko. nepogodama. Upravo je EU sa najviše poljoprivrednih proizvoda uspjela vlastitom proizvodnjom zadovoljiti potrebe domaće tražnje. Nije zanemarljiva strategijska okolnost da evropski prostor poslije dužih perioda obilježenih ratovima. obzirom da se za izvoz iz EU isplaćuju izvozne naknade u subvencijama. Međutim. kritičari modela podrške poljoprivrednoj proizvodnji uporno ukazuju da su cijene poljoprivrednih proizvoda u EU "nefer i neprikladne". Ali. fer ili prikladnih cijena. može dobiti potpuno novu dimenziju. Ovo intenzivira seosku ekonomiju.

i pored napretka. zbog čega se treba zalagati za punu liberalizaciju i kakve efekte od nje možemo očekivati? Uvozne carinske stope za prehrambene proizvode su još uvijek visoke i u prosjeku se na svjetskom nivou kreću oko 16%. Po modelu. Poslije II svjetskog rata podrška poljoprivredi raste. Potpuna liberalizacija bi doprinijela rastu trgovine u zemljama u razvoju. Koristeći povratni model globalne ekonomije LINKAGE i bazu projekta globalne trgovine vidljive su prosječne uvozne carine za poljoprivredu i neke druge proizvode. ove mjere doprinose rastu proizvodnje u zemljama u razvoju. Zbog složenih problema na svjetskom nivou. koje bi u ukupnoj trgovini prodale dodatnih 318 milijardi dolara tzv. dok bi u EU i EFTA. zapošljavajući nezaposlene kontigente nekvalifikovane radne snage. liberalizacija svjetske trgovine bi dovela do dobitka od čak 287 milijardi dolara na godišnjem nivou. EU bi u punoj liberalizaciji svjetske trgovine zabilježila dohodak od 65. opravdano se postavlja pitanje. pomjeranje prema slobodnoj svjetskoj trgovini utiče na rast proizvodnje. Ipak. Očigledni su negativni uticaji na razvoj ovog tržišta. dok bi npr. izvoza i zaposlenosti.2%). vlade zemalja. Liberalizacija bi dovela do blažih promjena privredne strukture u poljoprivrednoj proizvodnji razvijenih zemalja. posebno na sputavanju specijalizacije i valorizacije uspješnih proizvođača. SAD ostvarile rast. 102 197 . i 2008. Zemlje u razvoju bi. zemljama sa visokim prihodima. za razliku od visokorazvijenih zemalja povećale neto efekte između izvoza i uvoza poljoprivrednih proizvoda. Dalje. Vremenom. carinske stope na poljoprivredne proizvode su više u odnosu na druge proizvode i u odnosu na svjetski prosjek (5. u razvijenim zemljama i na svjetskom nivou došlo do pada zaposlenosti. Ipak. otklanjajući globalne socijalne pritiske. posebno u zemljama u razvoju i početkom Urugvajske runde pregovora (1986) postepeno dolazi do liberalizacije trgovinskih odnosa. Potpuna liberalizacija bi uticala na smanjenje izvoza i rast uvoza poljoprivrednih proizvoda u EU. zemljama u razvoju prodale dodatnih 290 milijardi dolara.2 milijardi dolara godišnje i ukupan stvarni rast procijenjenog prihoda od 0. Vidljivo je da bi liberalizacija djelovala negativno na proizvodnju u EU I EFTA. cijeni se da je direktna podrška poljoprivrednim proizvođačima još uvijek visoka. 198 Model nije dovoljno pretpostavio krizu svjetske ekonomije koja je eskalirala 2008.Narušavanje svetske trgovine poljoprivrednim proizvodima. tada je sva odgovornost isključivo vezana za vlade zemalja koje svojim politikama narušavaju pravila konkurencije na poljoprivrednim tržištima. Rast proizvodnje i trgovinske razmjene poljoprivrednim proizvodima bi neznatno povećali zaposlenost u zemljama u razvoju. kao i EU još uvijek pružaju otpor punoj liberalizaciji trgovine poljoprivrednim proizvodima. moguće je procijeniti efekte liberalizacije do 2015. posebno zbog rasta u zemljama u razvoju. dok bi ove. koji. što se opravdava obnovom ovog sektora i činjenicom da akteri poslijeratne industrijalizacije žele obezbijediti potrebnu količinu prehrambenih proizvoda.6%. tj. god. god. god. Po ovim procjenama globalna liberalizacija poljoprivrednih proizvoda bi donijela 63% ukupne svjetske dobiti. uz klimatske faktore utiču na rast cijena hrane. Isto tako. ponekad i dijametralno podjeljena. Evidentno je da EU ima snažan uticaj na svjetsku trgovinu poljoprivrednim proizvodima. podrška opada. rastu pritisci za suzbijanje protekcionizma. Interesantno je da bi se izvoz poljoprivrednih proizvoda iz SAD isto tako značajno povećao. god. Model ne uključuje krupne političke događaje i 198 globalne makroekonomske poremećaje. Na osnovu čega su zasnovani ovi zahtjevi? Šta donosi liberalnija politka u toj oblasti? I tu su mišljenja. a članstvo ove organizacije se sa 20 povećava na 150 carinskih prostora. nisu predviđeni rast cijena i energenata u 2007. Razlozi zadržavanja "ststusa quo" su donekle razumljivi. Završetkom Urugvajske runde primjenjuje se Opšti ugovor o carinama i trgovini WTO (1995. Dalje. u odnosu na baznu 2001. Prije dvadesetak godina jedna od glavnih studija Svjetske banke je ukazala da su poljoprivrednici u zemljama u kojima su donošene takve mjere bili diskriminisani upravo od strane tih istih vlada. Tada. Svjetska proizvodnja bi značajno porasla. u atmosferi reformi. Ovdje treba pretpostaviti visoke varijacije od zemlje do zemlje ili od proizvoda do proizvoda (kada je riječ o ovako sintetizovanim pokazateljima). Kada je riječ o protekcionizmu u poljoprivredi. Prema globalnom LINKAGE 197 modelu (koristi se za globalna predviđanja i procjene Svjetske banke). te marginalizaciji teritorija koje zadovoljavaju uslove kao vodeći proizvođači prehrambenih proizvoda. Ipak.). Ali. od čega bi poljoprivrede zemalja sa visokim prihodima donijele oko 70% ove zarade.

" (John Kenneth Galbraith. 2003(a). Upravljanje životnom sredinom je važan (drugi) stub ruralnog razvoja. a najveći efekti bi se postigli u poljoprivredi. Centar za liberalno-demokratske studije. Ipak. "dobrog društva". diferencirani devizni kursevi.. Neum. PS Grmeč-Privredni pregled. delte. carine i druge dažbine. Agroekološke mjere štite poljoprivredne površine. utičući na pojavu štetnih eksternalija. njeno korišćenje i potrošnja nemaju negativne posledice po trenutno opšte dobro u celini i da se obezbedi da posledice ne mogu da ugroze život i životne uslove generacija koje dolaze. ona je podređena očuvanju makroekonomske ravnoteže i konkurentnosti. 8. Neke promjene CAP su rezultat pritiska GATT. vidjeti u: Popović Goran. Najznačajnije mere agrarnog protekcionizma su carine. Viploš Čarls. Druga korist od njihove primjene je rast cijena zemlje. 202 O konsekvencama izdvajanja GDP za održivi razvoj. dok su direktna plaćanja farmerima izuzeta iz sporazuma GATT. Makroekonomija. trgovinski dogovori itd. jezera. Banja Luka. Jer. 2003. Predviđeno je i smanjenje carina za minimalno 15%. U EU postoji politička volja za zaštitom životne sredine. prelevmani. koliko bi izgubila na planu političke kohezije i strateške uloge u proizvodnji prehrambenih proizvoda. Poljoprivreda. Beograd.). Ekonomika i okoliš. Goodstein. još uvijek konzervativni stav i rezerva po pitanju radikalnije liberalizacije. kontrolisana politika cijena. Održivi razvoj traži veća izdvajanja GDP. a devastacija životne sredine nažalost postala realnost. 418-419. Naklada MATE. Zbog toga je važno nastaviti implementaciju mjera iz Urugvajske runde i Doxe. Životna sredina EU se ne štiti samo ovim mjerama. Unija provodi dugoročne mjere zaštite sredine. od čega je polovina direktno ili indirektno usmjerena na održivost (rast kohezionih i strukturnih fondova u odnosu na CAP). Ekonomski fakultet. savremene teorije rasta daju veliki značaj ovim problemima. Beograd. reforme GATT i Urugvajska runda. močvare i sl. 103 199 . Odnos održivog razvoja i makroekonomske stabilnosti je odnos prema izdvojenom GDP za održivi 202 razvoj. prikazuje trendove ovih mjera.8. da liberalizacijom trgovine Unija u makroekonomskom smislu ne gubi toliko. poboljšavajući ekonomsko-socijalnu situaciju. necarinske barijere. pokazuje rast sredstava. EU kontinuirano povećava sredstva održivog razvoja. Zbog toga. Zato 201 je održivost razvoja centralna tema u EU.Generalno potencijalne koristi od trgovinskih reformi su značajne. odnosno. 201 John Kenneth Galbraith smatra da je "potrebno obezbediti da proizvodnja. Završne 199 runde pregovora GATT su se odnosile na smanjivanje intervencija u poljoprivredi . Dijagram 8. Njihova eksploatacija je intenzivirana. agroekološke mjere. koji ne ugrožava unutrašnju i spoljnu ravnotežu. ruralne i drugih politika. Ona je predmet regionalne. 2004. jer budžetski okvir od 2007. 8.5. Ekonomski aspekti agroekoloških mjera EU Razvoj je nezamisliv bez korišćenja prirodnih resursa. Dakle. 2001. Acta Economica. 200 Ekonomske aspekte zaštite elaborira Eban S. ali neke zemlje i regioni od posljedica njihove primjene osjećaju blaže makroekonomske impulse. god. a počev od 1995. direktne isplate utiču na rast tražnje na teritorijama sa nižim dohotkom i visokom nezaposlenosti. br. Makroekonomski aspekti CSD indikatora. str. izvozna ograničenja. Sve više se akcentira kvalitativni aspekt održivosti koji postaje segment ekonomske nauke. dok bi u slijedećih nekoliko godina to smanjenje iznosilo 30%. 203 šume. Sigurno je. Iz prethodnih analiza je jasna pozicija EU u svjetskoj trgovini poljoprivrednim proizvodima i njen. 203 O agroekološkim mjerama EU vidjeti u: European Commission (EC). posebno u zemljama u razvoju. Fact Sheet of the implementation of rural development policy 2000-2006. 2008. rijeke. te nastojati da se već postignute promjene iz ove oblasti ne vrate nazad. kvantitativna uvozna ograničenja (kontigenti). Uvedena je obaveza da se na tržištu mora pojaviti minimalno 3% uvoznih proizvoda. do 2013. makroekonomsko dejstvo je limitirano na pozitivne ekonomske eksternalije. mjerene učešćem u GDP. god. 27 i 72. postepeno reducirati subvencije. Preovladava stav da je ona uslov tzv. državni monopolizam. str. Brz 200 ekonomski razvoj prouzrokuje progres u svim sferama društva. U ovoj fazi razvoja one ne proizvode makroekonomske efekte. Izvozne subvencije je trebalo smanjiti za 36% a subvencionisane proizvode smanjiti za 24%. Dobro društvo-humani redosled. uz obavezu zabrane uvođenja novih protekcionističkih mjera. god. O pozitivnim eksternalijama vidjeti u: Burda Majkl.

princip dugoročnosti. b) provođenje WFD u poljoprivredi i šumarstvu. engl. engl. nastaje zbog spore primjene mjera u nekim zemljama koje tradicionalno forsiraju poljoprivrednu i industrijsku proizvodnju. c. 207 UAA. e. skr. Važan pokazatelj je učešće zemljišta pod ugovorima. Genetsku raznovrsnost radi zaštite rijetkih biljnih i životinjskih vrsta. Stagnacija poslije 2000-te god. sprečavanje erozije tla itd. Ciljevi insistiraju na sredstvima (nacionalni nivo je minimalno 25% sredstava EU). prag tj. princip autonomije i diskrecionog prava kreiranja politike. odnosno forsiranje organske obrade.8. Dalje. skr. primjenu mjera redukcije tj. nego zavise i od veličine prostora. princip konstruktivne kooperacije. f. što se vidi na dijagramu 8. Agroekološke mjere povećanja bioraznovrsnosti. Različitost poljoprivrednog okruženja EU utiče na principe od kojih ističemo: a. engl. Prate ih kompenzacije za izgubljeni dohodak. b. 206 WFD. High Nature Value. Agro-ekološke mjere proizilaze iz prezentiranih ciljeva i principa. U najširem smislu. d. Poboljšanje kvaliteta i kvantiteta vode u zemljama EU. ugovore iz domena agro-ekoloških mjera čini neobavezujućim. Fluktuacije prosječne premije članica ne nastaju uvijek zbog nedostatka sredstava. Water Framework Directive. izvršenje budžeta. skr.Dijagram 8.9. koje dižu kvalitet i povećavaju cijenu zemlje. mjerama se izbjegavaju pravila WTO.: Izdvajanja iz budžeta EU za agroekološke mjere 204 Dijagram pokazuje da sredstava zaštite poljoprivrednog okruženja kontinuirano rastu. c) mjere na ublažavanju posljedica klimatskih promjena protokola iz Kjota. HNV. agroekološke mjere su usmjerene na: ▪ ▪ ▪ ▪ Zemlju. Utilised Agricultural Area 104 . prema ukupno korišćenim poljoprivrednm površinama 207 (UAA ). nivo plaćanja mora biti stimulativan. Premije su glavni instrument agroekoloških mjera. 204 205 Izvor: EAGGF-Sekcija za garancije. strategija utvrđuje najvažnije ciljeve: a) utvrđivanje poljoprivrednih područja i šuma tretiranih kao 205 206 NATURA 2000 i drugih prostora visokog kvaliteta prirode (HNV ). Poljoprivredno okruženje je ključni resurs u proizvodnji i sektoru održivosti. princip raznovrsnosti.

Common indicators for monitoring of implementationof Rural Development Programmes 2001. 208 Izvor: DG Agriculture. ali među članicama i dalje postoje razlike. već je napravljen veliki progres. 2002.Dijagram 8. što utiče na njihov dalji rast. 105 . Ipak. jer na nerazvijenim teritorijama direktne isplate utiču na ekonomsko-socijalnu sferu rastom agregatne potrošnje. ove mjere nemaju značajnije makroekonomsko dejstvo. Zaštita poljoprivrednog zemljišta.: Zemljište pod agroekološkim mjerama u EU 208 Za četiri godine (osim Italije i Njemačke) raste učešće površina pod agro-ekološkim mjerama. šuma i okoline. One negdje mogu dati i makroekonomske impulse u srednjem ili dugom roku (kroz rast agregatne tražnje).9. Od 2000-te god. očuvanje biljne i životinjske raznovrsnosti ima sve veći značaj u EU.

što je dovelo do teritorijalnog pristupa ruralnoj politici. ali i van nje. 213 Kontinuirani pad učešća poljoprivrede u GDP EU se vidi iz: zaposleni u poljoprivredi krajem 1980-tih čine 8%. šumarstvo. podrazumijeva samoodrživi razvoj poljoprivrede. 211 Mnoge zemlje OECD vode rasprava o širem i užem modelu ruralne politike. prije svega. Ruralnu politiku čine aktivnosti u poljoprivredi. viševalentnog i. energetici itd. ribarstvu. Ipak. Irskoj. zaustavljanje napuštanja sela. lovstvo. a krajem 1990-tih oko 2%. Rio deklaracija). postoje i nacionalni programi za razvoj ruralnih 211 regiona u Španiji. rudarstvo. očuvanje zdravlja ljudi. šumarstvu. turizam. (Tzv. infrastrukturi. održavanje ekološke ravnoteže između čovjeka i prirode koja." Osnovni principi po kojima se upravlja ruralnom ekonomijom su: ravnomjernost razvoja na bazi raspoloživih resursa. zanatstvo. i 2 (ranije 5b). koji nije moguće precizno definisnti. partnerstvo i integrisani teritorijalni razvoj reformišu strukturne findove 1988. dok su teritorijalne razvojne politike kofinansirane od strane članica i regija. trgovini. Velikoj Britaniji i dr. teritorijalno zaokružena. Pored primarne poljoprivredne proizvodnje tu spada prerađivačka industrija (najčešće bazirana na sirovinama poljoprivrednog porijekla i raspoloživoj lokalnoj radnoj snazi). posebno poslije istočnih proširenja. Problem "održivost razvoja" akceptiraju UN na Samitu o planeti Zemlji u Rio de Ženeiru 1992. Ruralna ekonomija. sektorska poljoprivredna politka je najveći pojedinačni element budžeta EU (oko 40%). poljoprivrednom okruženju. U izvještaju se "održivi razvoj" definiše kao razvoj usmjeren ka zadovoljenju potrebe sadašnje generacije na način koji ne dovodi u pitanje mogućnost budućih generacija da podmire svoje potrebe. i lokalne razvojne programe pod LEADER+ (ranije LEADER 1 i 2). Poljoprivreda 210 troši 100% fondova Unije. te brojne aktivnosti vezane za prostorno uređenje. god. On je prioritet ekonomskosocijalnog razvoja. Tenzije izmedju CAP i teritorijalne politike postoje u samoj Komisiji. Uvod i teorijski aspekti Koncept integralnog ruralnog razvoja je relativno nov u teoriji i praksi privrednog razvoja i zbog toga se tretira kao novije poglavlje teorije razvoja. "Ruralna ekonomija" je relativno nov termin. Stvaraju ih lobiji koji poljoprivredu vide kao sektorski prioritet. vodoprivreda sa ribarstvom.8. a krajem 1990-tih svega 4. zdravstvu. Politika koja ima za cilj ruralni razvoj. Učešće poljoprivrede u GDP krajem 1980-tih iznosi 3. Oba su vezana za proces reformisanja agrarne politike (AP) koji je počeo u razvijenim zemljama ranih 80-tih. dok je teritorijalni koncept manji (oko 5% budžeta). Finskoj. 106 . obrazovanje i permanentnu obuku. kao dijela zajedničke ekonomske i socijalne politike (Mastriht 1992). stanovanju. posebno u kontekstu regionalnih proširenja. god. Jer. Ciljevi iz Korka i Agenda 2000 vide budućnost u teritorijalnom pristupu.” 209 212 Ideja o održivom razvoju je lansirana početkom 1970-tih. Ali. Danas su prisutne kritike CAP. organizaciju stanovanja. To je generisalo i razlike unutar birokratije Generalnog Direktorata za Poljoprivredu ali i razlike izmedju DG Agri i DG Regio.1. Švedskoj. uključuje regionalne razvojne programe strukturnih fondova sa prioritetnim regionalnim ciljevima Objectives 1 (ranije 1 i 6). Slično je i sa terminom agrarna ekonomija (AE) koji je prethodio terminu ruralne ekonomije. 210 Mnoge članice imaju nacionalne programe teritorijalnog (regionalnog i ruralnog) razvoja.6. Merenje makroekonomske efikasnosti ulaganja u ruralni sektor metodom kapitalnih koeficijenata i Uloga proizvodnih koeficijenata u merenju efikasnosti uloženih sredstava ruralnog kompleksa). Ruralni razvoj i ruralna ekonomija ekonomsko-socijalne probleme rješavaju u poljoprivrednoj djelatnosti i njoj bliskim sektorima. ruralna politika je usmjerena. Ona je međutim. edukaciji. trgovina i druge usluge. Njemačkoj. koncentracija i ultra brzi razvoj urbanih i industrijskih centara pokazao je slabosti u odnosu na decentralizovani model uravnoteženog razvoja. Politika ruralnog razvoja EU 8. 212 Goran Popović u svome radu. relativni značaj primarne poljoprivrede u ukupnom outputu je kontinuirano opadao. model industrijalizacije. kada je zvanično objavljena u izveštaju Brundtland (Gro Harlem Brundtland) komisije – svjetske komisije za okruženje i razvoj pod nazivom "Naša zajednička budućnost" (WCED: Our common future). veza sa okruženjem itd. Ali. inače kompleksnog. god. Ruralna ekonomija je "integralna (multisektoralna). lokalnoj upravi.6.5%. javnom zemljištu. a poslije i razvoj ruralnih područja. Ekonomska i socijalna kohezija. Poljoprivreda je važan segment integralnog ruralnog razvoja. savremenog modela održivog 209 razvoja. subsidijarnost. korišćenje slobodnog vremena. Dakle. već i na ruralnu privredu. saobraćaju. mjerenje efikasnosti ruralnih teritorija definiše osnovne makroekonomske pokazatelje i ruralne agregate (Ibidem. U njima je agrarna politika bila sektorski orijentisana (primarna poljoprivreda) i parcijalno rješavala probleme ruralnih 213 područja. seoska privreda koju čini skup međusobno povezanih privrednih djelatnosti i drugih aktivnost. ne samo na poljoprivredu. između ostalog. postala šire poznata tek 1987.5%. Tako je stvoren novi model razvoja koga neki nazivaju i “ruralna industrijalizacija. socijalnom blagostanju.

Bez obzira što je Španija već bila uspješan proizvođač. spriječavanja migracija. Unapređenje je rješeno projektima ruralnog razvoja. str. Beograd 1988.8. uz marketing pristup plasmanu vina na svjetsko tržište.(Ibidem). American Agriculture in the Third World. Rezultati su se ogledali u novim radnim mjestima koja su nastjala kao rezultat korišćenja prirodnih resursa i ekspanzije malih i srednjih preduzeća itd. socijalnih. Primjer Španije koja (u odnosu na najrazvijenije članice Zajednice) nije imala dovoljno kapitala za rješavanje nagomilanih problema u ruralnom sektoru. mjesta poljoprivrede i dr. Ruralna ekonomija i ruralni kompleks su sinonimi za integralnu. nudi vrhunske turističke usluge itd. i konačno. Nastanak i razvoj ruralne politike u EU Istorijski. Harper Colophon Books. Vlada Španije je posebnim programima ulagala u industrijske pogone na ruralnim područjima.York 1976. Tako počinju ulaganja bogatih prema siromašnim.6. str. Inicijative za lokalni razvoj. str. Karakterističan geografski i geostrategijski položaj. dislokacije manje 217 prljavih industrija itd. već i zbog toga što se ponuda i tražnja radne snage na tržištu rada 218 usaglašavaju sa ponudom i tražnjom određenih kadrovskih profila. Postupak formulisanja seoske politike. 216 214 Michael Perelman: The Green Revolutin. by R. Francuski model je karakterističan po tome što obrazovanje prilagođava lokalnoj privredi u cilju otvaranja lokalne berze rada i prilagođavanja školskog sistema rastućoj tražnji u ruralnom sektoru. Ona je utkana u osnove američke spoljne politike. samo zbog otvaranja novih radnih mjesta. raste tražnja u sektoru usluga itd. god. god. Tako najrazvijenije zemlje počinju primjenu ovog razvojnog modela (Japan. ed." Realnija vizija koncepta integralnog ruralnog razvoja (IRR) se javlja početkom 1970-tih. 42-45. ispoljavajući se tako kao integralni dio njenih poslijeratnih nastojanja da socijalne revolucije drži u određenim granicama koje bi svijet profita činile bezbjednim.” Prvi projekti su se odnosili na komunalni razvoj. prva je potrbno odrediti prioritete.. No. Švedska. Izvoz vina i konjaka poslednjih decenija je eksterno konkurentan. Vujatović -Zakić. Integralni karakter ruralnog razvoja je određen interakcijom ekonomskih. 216 Vidjeti više u: Christina Kovachazy. 48). SAD. 38-41. Glasnik poljoprivredne proizvodnje. N. Sistem obrazovanja je u funkciju smanjenja frikcione i strukturne nezaposlenosti. Jer. posebno turizam. 107 . Španija i dr. teritorijalno zaokruženu seosku privredu.111 (u Z. koje treba da prate zakonske pretpostavke i rad institucija. i to onaj rast koji je kombinacija novog sjemena. Međutim. 215 Vidjeti više u: Antonio Vasquez Barquero. FAO i Međunarodna banka za obnovu i razvoj (IBRD) organizuju simpozijum "Poljoprivredne institucije za integralni ruralni razvoj.2.. god. Interesantan primjer je proizvodnja vina. p. uredjenja prostora. ekonomska kolebanja u agrarnom kompleksu. Interesantno je 214 navesti jedan aspekt definisanja zelene revolucije : "Obično se smatra da je zelena revolucija ono što danas podrazumijeva ubrzani rast poljoprivredne proizvodnje u zemljama trećeg svijeta. Merril.. Glasnik poljoprivredne proizvodnje. 217 U Francuskoj je još polovinom 1970-tih formiran Međuministarski odbor za razvoj sela. savremeni ruralni razvoj nije moguć bez institucionalnih pretpostavki. print in Radical Agriculture. Francuska. nezaposlenost. uglavnom pšenice i pirinča. demografskih i ekoloških komponenti.) u cilju valorizacije ruralnih područja.. Koncept omogućava korišćenje ogromnih prirodnih potencijala. ukazuje na razlike među članicama u nekim istorijskim etapama njihovog razvoja. Posljednjih decenija Španija ostvaruje relativno stabilan rast. zatim strateške ciljeve. potrebno je utvrditi ciljeve i aktivnosti poslije analize postojećeg stanja. institucionalnih. koristi prirodne resurse. uz korišćenje velikih količina mineralnih đubriva i odgovarajućeg načina upotrebe vode preko irigacionih sistema. 218 O frikcionoj i strukturnoj nezaposlenosti vidjeti u Burda i Viploš. Švajcarska. Agrarna ekonomije. To je olakšalo poziciju vlade i regionalnih vlasti pred domaćom javnosti i opravdalo poreska izdvajanja. Iskustva razvijenih zemalja zavise od veličine. učinili su Španiju interesantnom za primjenu strategije ruralnog razvoja." a koncept podržava i Mc. Jer. U Rimu 1971. koju čini skup brojnih međusobno povezanih djelatnosti i aktivnosti. Namara. bilo je neophodno adaptiranje sortimenta tržišnim trendovima. ideju razvoja slabije razvijenih regiona rađa pokret ”Životni standard” lansiran u projektu “Osnovnih potreba. Francuska je među prvima primjenila ruralnu politike u cilju međusektorske orijentacije razvoja ruralnih područja. prerade i plasmana. Makroekonomija. zelena revolucija je daleko više od razvoja jedne biljke i genetike. nedostatak infrastrukture. razvija malu privredu. afirmiše se kao uspješan izvoznik vina i drugih poljoprivrednih proizvoda. visine nacinalnog 215 dohotka. broj 1-2/1988. Ciljevi su integralni. prerade i plasmana broj 12/88. Zatim dolazi "Program zelene revolucije" koji ima za cilj rast proizvodnje hrane. podržavala lokalne programe i inicijative. razvoja seljačkih imanja. ovim pristupom se stopa nezaposlenosti ne smanjuje. a Francuska ima rast zaposlenosti na ruralnim područjima.

Evropski model razvoja ruralne ekonomije. Temelj politici ruralnog razvoja EEZ je postavljen 1968. god. Manšoltovim (Mansholt) planom, koji se vezuje za modernizaciju poljoprivrede strukturnim reformama proizvodnje, prerade i marketinga poljoprivrednih proizvoda, kroz tzv. "zajedničke akcije" finansirane 219 fondovima Zajednice. Plan polazi od dvije tvrdnje: prve, da "politika netržišne podrške cijenama sama po sebi ne može riješiti fundamentalne probleme poljoprivrede", i druge, da su cijene u Zajednici "previsoke da 220 bi omogućile izvoz po zadovoljavajućim rezultatima." Ciljevi Manšoltovog memoranduma su bili: brža adaptacija poljoprivrednih struktura, utvrđivanje regionalnih razlika i mjere za manje razvijena područja čime Zajednica uvodi teritorijalni pristup radi ostvarenja ekonomske, socijalne i prirodne ravnoteže u poljoprivredi i 221 drugim djelatnostima. Uspostavljena politika je izgrađivana reformisanjem Zajedničke agrarne politike (CAP). Zvanični početak snažnijeg uticaja politike ruralnog razvoja na evropskom prostoru, prezentiran je 222 dokumentom "Budućnost ruralnog društva."

8.6.3. Reforme strukturnih fondova
Reforma Strukturnih fondova ("Delors I package" and "The single Act: a new frontier for Europe, od 1987.), izvršena je 1988. god. u cilju stvaranja jedinstvenog, ujedinjenog ekonomskog područja Evrope, kome je imperativ redukcija međuregionalnih razlika. Ovaj pristup kompletiraju Mekšerijeve reforme (MacSharry 223 reforms) CAP iz 1992. god. koje su iste godine potvrđene Mastrihtskim dogovorom (Maastricht Treaty). U njemu su dodate riječi "uključujući ruralna područja." Prateći dokument Mastritskog dogovora je Delorov paket II (Delors II package) iz 1992. god. kojim se preko politike ruralnog razvoja farmerima omogućava da ostanu na posjedu, obezbjede diversifikaciju zaposlenosti, planiraju razvoj u lokalnim zajednicama i štite 224 životnu sredinu. U paketu "Dolores II" ruralni razvoj postaje ključni element ekonomsko-socijalne kohezije. Reformama CAP, EEZ je aktivnosti reorganizovanih Strukturnih fondova poslije 1988. god. usmjeravala prema ruralnom razvoju. Lansirani su ciljni programi (regional and horizontal objectives). Regulativa je proširivana da bi zadovoljila dva cilja u okviru "Ciljnog programa 5" (Objective 5): prvo, podrška ruralnom razvoju (regionalni ciljni programi 5b), te prilagođavanje i diverzifikacija poljoprivredne proizvodnje (horizontalni ciljni programi 5a). Veza između strukturne politike u poljoprivredi i šireg teritorijalnog pristupa uspostavljena je "Ciljnim programom 1 i 5b" (Objectives 1 and 5b) u okviru Strukturnih fondova. Strukturna politika Unije proističe iz reformi Strukturnih fondova uspostavljenih "Ciljnim programima" 1, 2, 5b i 6. (Objectives 1, 2, 5b and 6) primenjivim u posebno definisanim regionima. Tu su priključeni i horizontalni "Ciljni programi" pod oznakama 3, 4 i 5a (Objectives 3, 4 and 5a) primjenjivi širom Unije. Regionalni pristup omogućava alokaciju sredstava ka regionima specifičnih problema i priliku da Strukturni fondovi Zajednice kombinuju svoje resurse. "Ciljni programi" 5a služe za strukturno prilagođavanje poljoprivrede i primjenjivani su horizontalno van "Ciljnih programa" 1 i 6. U okviru programa 5a od izdvojenih 5438 mil. ECU (cijene 1994.) iz EAGGF za period 1994-1999. god. najveći dio je distribuiran na kompenzatornu podršku manje favorizovanih područja (oko 36%) što naročito dolazi do izražaja u Njemačkoj, Velikoj Britaniji i Luksemburgu. Na podršku mladim 225 farmerima odlazi 23% sredstava (Belgija, Francuska) .

Strukturni fondovi: Fond za evropski regionalni razvoj (ERDF), Evropski socijalni fond (ESF) i Garantni fond (EAGGF) sa dve sekcije ("Guarantee" and "Guidance"). 220 Rural Developments, European Commission for Agriculture (DiG VI), CAP 2000, Working Document 1997., p.2. 221 Vidjeti više: Z. Vujatović-Zakić i Ž. Stojanović: op.cit., str. 215-216. 222 European Commission COM/88, Final 28.07.1988: "The future of rural society", Brussels 1988. 223 Mekšerijeve reforme su važne za redukcije subvencija u poljoprivredi, naročito regulative o tzv. Pratećim mjerama CAP. Među njima su: ranije penzionisanje farmera, izvlačenje zemljišta iz poljoprivredne proizvodnje (set-aside) i redukcija proizvodnje hrane, podizanje manjih prirodnih parkova, agro-ekološke mjere i očuvanje seoskog ambijenta. U praksu se uvodi i organska poljoprivreda. Ovo vodi podršci ruralnoj ekonomiji direktnim novčanim stimulacijama iz FEOGA (Fond za cjenovnu podršku). O ovome vidjeti više u: Pamela M. Barnes and Ian G. Barnes, Environmental Policz in the European Union, University Press, Cambridge, 1999., p 17. 224 European Commission: From the Single Act to Maastricht and Beyond: the Means to mach our Ambitions, Com (92) 2000 final (11 Feb,), Brusselo 1992. 225 Rural Development, European Commission, p. 61.
108

219

O ekonomskoj diverzifikaciji ruralnih područja brinu regionalni "Ciljni programi," temelj savremene strukturne politike EU, odnosno politike ruralnog razvoja: Ciljni program 1 (regionima koji zaostaju ekonomski i GDP manjim od 75% prosjeka EU), ciljni program 5b (ruralna područja nižeg ekonomskosocijalnog nivoa, visokom nezaposlenosti, niskim dohotkom i demografskim problemima i ciljni program 6 (za sjeverne regione iznad 62-ge paralele i gustinom naseljenosti ispod 8 stanovnika po km²). EU u oblasti ruralnog razvoja kontinuirano provodi aktivnosti preko nadležnih institucija sa regulativom 226 Savjeta (Council Regulation). Tu su i brojne lokalne inicijative. Pored programa Liderove inicijative (The Leader Community Initiative Programme) vrijedno se osvrnuti na Kork deklaraciju i Agendu 2000, iz koje je proizašao Berlinski sporazum. Leader Initiative je program razvoja ruralnih područja EU, lansiran 1991. god. "otvarajući nove vidike za 227 Metodološki je pomogao širenje novog načina olakšica i strategije ruralni svijet i ka ruralnom svijetu." ruralnog razvoja na osnovama sedam komponenti: uvećanju lokalnih potencijala, utemeljenju teritorijalne strategije, pristupu od baze do vrha, integralnom ili multisektorskom pristupu, decentralizaciji i menadžmentu finansijskih sredstava, horizontalnom i privatno-javnom partnerstvu i umrežavanju. Princip "odozdo na gore" jača ulogu lokalnih akcionih grupa (Local Action Groups-LAGs) i organa lokalne uprave. Leader vrjednuje tri komponente za dobijanje sredstava iz Strukturnih fondova i drugih sredstava: inovativni pristup prema ruralnom razvoju, razmena know-how i međuregionalna saradnja. Tranzicija Leader I u ambiciozniji Leader II nije bila laka. Decentralizacija, kao princip Liderovih programa dovodi do povećanja birokratskih procedura, što usporava plaćanje odobrenih sredstava korisnicima. Uspjeh Leader I je učetvorostručenje sredstava alociranih Lideru II (1994-1999. god.). Najveće zemlje, Francuska, Velika Britanija i Njemačka malo koriste preporuke Leader u primjeni i modifikaciji vlastite organizacije. Slično je u Holandiji, Belgiji, Danskoj, Austriji i Švedskoj čije vlade redukuju uticaj Leader-a na ruralna područja zbog nepovjerenje koje nastaje uplitanjem Unije i činjenica da su neke od ovih zemalja već praktikovale slične metode i prije Leader-a. Suprotno, motivisane zemlje kao Španija, Portugal i Irska koriste Leader, koji inspiriše nacionalne programe ruralnog i regionalnog razvoja. Deklaracija Kork (Cork Declaration) je usvojena 1996. god. na Evropskoj konferenciji o ruralnom razvoju 228 (European Conference on Rural Development). Na skupu su utvrđeni politički pravci daljih aktivnosti u provođenju ruralne politike i razvoju ruralne ekonomije. Deklaracija potvrđuje potrebu da građani Unije treba da plate kako bi Zajednica ostvarila uravnoteženiji i održivi rast, kako bi se podigao kvalitet života i ujednačili uslovi socijalne politike, zdravstva itd. Ruralno se često povezuje sa seoskim, jer su seoske teritorije po kritrijumima Unije, najčešće ruralna područja. Zato je i Konferencija u Korku održana pod motom "živjeti na selu." Deklaracija ima devet tačaka zasnivanih na slijedećem: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Održivi ruralni razvoj je jedan od prioritetnih zadataka Unije. Ruralni razvoj mora biti multidisciplinaran i multisektorski. Podrška rastu i diversifikaciji ekonomsko-socijalnih aktivnosti održivog razvoja. Postojanje privatne i zajedničke inicijative u inves-ticijama, tehničkoj pomoći, servisima, infrastrukturi, obrazovanju, obuci, informacionim tehnologijama i dr. Razvoj se zasniva na principu subsidijarnosti regionalnih i nacionalnih nivoa. Principi jedinstvenosti, jednostavnosti, fleksibilnosti i decentralizacije. Politike treba biti koherentna, bazirana na trans-parentnim procedurama i integrisana u pojedinačne programe ruralnog razvoja.

Od početka 1990-tih zemlje članice EU preduzimaju određene inicijative usmerene na preobražaj ruralnih područja. U ovo vrijeme poznate su inicijative Zajednice: Leader, Interreg, Regis, Envireg, Pease i Posei. 227 Marjorie Jouen, The European Rural Model, Leader Magazine No 25, winter 2000/2001., p. 5. 228 Plumb H; The Cork Declaration – A Living Countryside, Rural Europe – Future perspectives, Cork 7-9. 1996.
109

226

▪ ▪

Korišćenje lokalnih izvora sredstava za finansiranje u ohrabrivanju lokalnih razvojnih projekata. Sredstva treba usmjeravati u mala i srednja preduzeća. Tehnička pomoć, obrazovanje, obuka, komunikacije, uspostavljanje poslovnih odnosa sa ruralnim područjima i praćenje provođenja mjera ruralnog razvoja EU.

Očigledno je, da je Deklaracija iz Korka dala snažne političke poruke i operativne smjernice u daljoj izgradnji koncepta ruralne politike EU. Agenda 2000. To je najvažniji dokument Komisije posle MekŠerijevih reformi (MacShary Reform 1992.) 229 koji tretira buduću CAP. Ovaj projekat otvara nove perspektive ruralne ekonomije. Prioritetno se bavi reafirmacijom političkih prioriteta ekonomske i socijalne kohezije na cjelokupnom prostoru Zajednice. ▪ ▪ ▪
230

Agenda 2000 pokriva:

osnaživanje zajedničke politike u ruralnom i ukupnom razvoju i budućim proširenjima; finansijsku podršku područjima planiranim za razvoj ekonomske i socijalne kohezije i na teritorijama sa GDP "per capita" ispod prosjeka Zajednice; sredstva Strukturnih fondova koji će pratiti ovu aktivnost. Koristiće će ih 15 zemalja članica. Za korišćenje su utvrđeni kriterijumi. Oni se odnose se na stanje GDP, zapošljavanje, produktivnost rada, infrastrukturu, strukturne probleme itd. Kriterijumi su procenat naseljenosti ispod određenog novoa, neprilagođenost sistema obrazovanja, obuke i zapošljavanja. Agenda podržava države koje će postati članice Unije, pa je ruralni razvoj važan i za zemlje kandidate. Ovo je i novi evropski pogled na budućnost. Obim sredstava pomoći za politiku ruralnog razvoja je dodatna potvrda, da u određenim okolnostima ovaj pristup ima prednost u odnosu na konvencionalne razvojne modele.

Od raspoloživih Strukturnih fondova 5% se usmjerava za zajedničke inicijative. Članice sa GDP "per capita" manjim od 90% prosjeka Unije koje su pristale na treću fazu EMU su zadržale pravo upravljanja tim fondom. Fond koji je imao godišnji budžet oko 3 mlrd. ekija kontinuirano se koristio za podršku projektima na području izgradnje transevropske mreže i transportne infrastrukture. Odnos sa evropskom poljoprivredom. Agrarni Savjet 1999. god. postiže sporazum o suštinskim 231 reformama CAP vezanim za period priključenja novih članica EU. U direktnoj vezi sa ovim sporazumom je Fišlerova reforma, koja predviđa da izdaci za poljoprivredu ne prelaze više od 74% rasta GNP. Ipak, Fišlerova 232 reforma je dobila i amandmane (Savjet u Berlinu 1999. godi.). Agendi 2000 uočava da je "osnovna razlika između evropskog i modela poljoprivrede naših glavnih konkurenata u multikulturalnoj prirodi evropske poljoprivrede i njene uloge u ekonomiji, okruženju društva i očuvanju prirodnih predjela iz čega proizilazi 233 potreba podrške održanju poljoprivredne proizvodnje širom Evrope i očuvanju farmerskih dohodaka." Agenda 2000 u Berlinskom sporazumu zahtijeva da se kao osnova uzme koncept multifunkcionalnosti evropske poljoprivrede, koji od farmera ne traži da se isključivo bave poljoprivrednom proizvodnjom, već insistira na aktivnostima ruralne ekonomije (šumarstvo, turizam, zanatstvo, zaštita ambijenta itd.) uz naknadu 234 za zaštitu poljoprivrednog okruženja agroekološkim mjerama. Ovo jača poziciju EU u pregovorima unutar WTO.

Decembra 1997. god. Savjet Evrope na prijedlog Jacquesa Santera usvaja AGENDU 2000 kao osnovu reformi CAP čime se otvaraju nove perspektive ruralne razvojne politike. Osnovni cilj ove reforme, prihvaćene u Berlinu (mart 1999. god.) je da se CAP unaprijed prilagodi proširenju na Istok kako bi se ono učinilo mogućim i bezbolnijim. 230 CEC (1997), Agenda 2000 vol 1: For Stronger and Wider Union; vol 2: Challange of Enlargement; vol 3: Opinions of the European Commission on the Applications for Accession. 231 Agricultural Council, Political agreement on CAP reform, Agricultural Newsletter, Special edition 11. 1999. 232 Vidjeti u: COM (1999), Presidency Conclusions: Berlin European Council 24 and 25 March 1999. 233 Vidjeti u: Agenda 2000, Bulletin EU, No 5/97, Brussels 1997; Explanatory Memorandum: The Future of European Agriculture, Brussels 1998; Evolution of Financial Impact of the Commission Proposals Concerning the Reform of the Common Agricultural Policy, Agenda 2000 (2000-2006), Brussels 1998. 234 Ekonomske aspekte agroekoloških mjera naći u: Popović Goran, Makroekonomski aspekti agroekoloških mjera u EU, Ekonomika poljoprivrede, Beograd, 2009. god.
110

229

nego i snažnog uticaja na stanje spoljnotrgovinskog bilansa i spoljne ravnoteže. Tendencije i strukturni odnosi između CAP i ruralnog razvoja nisu mijenjani ni u novijem periodu. Ipak.: Plan trošenja budžetskih sredstava EU (mil. može se konstatovati da su izdvojena sredstva podrške ruralnom razvoju značajna i relativno stabilna. jer slabljenje veza poljoprivredne proizvodnje i podrške cijenama poljoprivrednih proizvoda (podsticaja za intenzivnu proizvodnju koja ohrabruje farmere za maksimalno korišćenje resursa) počinje Makšerijevim reformama (1992. ne samo zbog visine podrške (npr. ali to može biti slučaj u regionima koji nisu razvijeni. Naravno. Barnes and Ian G. Obzirom na dominantno učešće CAP u budžetu EU. stopu nezaposlenosti. teški klimatski uslovi i sl. No. i prat. p. Iz prethodne tabele se uočava da učešće ukupnih sredstava za podsticanje ruralnog razvoja iznosi oko 10% ukupnih sredstava za finansiranje CAP. ili utiče na inflaciju preko cijena poljoprivrednih proizvoda). evra. Upravo ova isprepletenost sa ostalim zajedničkim i nacionalnim politikama omogućava ekskluzivitet ruralnoj politici EU. 2000 40920 36620 4300 2001 42800 38480 4320 2002 43900 39570 4330 2003 43770 39430 4340 2004 42760 38410 4350 2005 41930 37570 4360 2006 41660 37290 4370 Izvor: Pamela M. Kontinuitet ovih politika ukazuje na volju EU da ih održi bar na postojećem nivou. opstaju komune i čuva tradicionalni ambijent.R.) Mjere Ukupno CAP bez R. što u je krajnjoj liniji EU vodilo u konflikte sa WTO. a po kriterijumima koriste sredstva znatno veća od svog outputa. Tabela 8. mj. bilo bi pretenciozno makroekonomski značaj CAP svesti samo na ove dimenzije. prioritetne su njene relacije sa poljoprivrednom politikom. Iz prethodnog se može zaključiti da je ruralni razvoj snažno inkorporiran u CAP. pa zato ima i obilježja regionalne politike. Ovo ne obezbjeđuje makroekonomsku poziciju razvojnoj ruralnoj politici na nivou Unije. smanjenje podrške poljoprivredi nije takvo da bi dovelo do većeg uvoza u odnosu na domaće proizvode. realne zarade itd. reguliše se agregatna tražnja. cijene iz 1999. Drugo. 111 . R. ruralna politika je jednim svojim dijelom i koheziona politika. Moglo bi se reći da je on važan konstituent Zajedničke agrarne politike. U ovoj šemi nadoknada za životnu sredinu izostavljen je "princip zagađivač plaća" (polluter pays principle – PPP). Barnes. tako i budućih plaćanja. jer ova zajednička politika utiče i na budžet. Ipak. CAP ima makroekonomski značaj. Fišlerova reforma je proširila šemu manje favorizovanih područja.Redukcije cijena poljoprivrednih proizvoda u Berlinskom sporazumu nisu nove u reformi CAP. što se može vidjeti iz tabele 8.).R. kako kod tekućih.) gdje se obrađuje zemljište. Članice EU su u ovu kategoriju mogle uvrstiti specifična područja (brdsko-planinska područja. 225.14.14.

Jednostavno. The Economic of Monetary Integration. Mike Artis&Frederick Nixon. centralne banke Njemačke i Francuske. O tome najbolje govore uslovi prijema za nove. danas je ona potpuno okrenuta ka ekonomiji. pa je u EU monetarnih sistema. da autonomno rješavaju probleme makroekonomske stabilnosti. Upravo zbog složenosti i političke osjetljivosti monetarne sfere. god. Oxford. CID. i zemlje koje ne mogu a htjele bi. Oxford University Press. 2007. Savremeni privredni sistemi. The McGrow-Hill Companies. FED. Ekonomski fakultet. Monetarna unija je decidno determinisan sistem u kojem se odluke monetarnih vlasti moraju striktno provoditi u ekonomskom okruženju koje još uvijek nije potpuno harmonizovano. Ekonomski fakultet u Beogradu. Na slobodama kretanja roba. Zato se u evrointegracijama javljaju dvije ekonomske substrukture: monetarni sistem (MS) i monetarna unija (MU). 237 Ovu vezu utvrđuju Richard Baldwin&Charles Wiplosz. O monetarnim sistemima vidjeti u: Miljković Dejan. De Grauwe. Miroslav Prokopijević. unutrašnje i spoljnopolitičke. socijalne i druge aspekte zajedništva.. Banja Luka. autori pišu o interakciji monetarne i fikalne sfere u Evrozoni. i dr. 2007.1. S druge strane. 236 O EMU vidjeti u: Vujo Vukmirica. Evrosistem kao vrhunsko dostignuće moderne epohe ima specifične pretpostavke i ciljeve funkcionisanja. da se inkorporiraju u evropski monetarni sistem. Oxford. Zemlje osnivači su od EMU očekivale veliku korist na širem ekonomskom planu i jačanju komunitarnosti. ipak su dominatne 238 ekonomske dimenzije evropskih integracija. 2006. P.. Monetary and Fiscal Policies in the Euro Areas. Međunarodni ekonomski odnosi. Monetarna unija je složeni oblik institucionalizacije ekonomskog prostora i jedno od najsloženijih i najznačajnijih komunitarnih dostignuća. te slobodno cirkulisanje kapitala integrisanog evropskog prostora su ekonomski procesi. Oxford University Press. Ekonomska i monetarna integracija Evrope. ali još uvijek nedovoljno centralizovana i segmentirana. 1992. Zajednica nije uspostavila ni jednu sličnu stratešku promjenu koja otvara nove društvene horizonte. Nije teško primjetiti da uz politiku širenja na istok. god. Banja Luka. itd. kapitala. John Pinder. The Economics of the European Union. i obaveza kojih se pridržavaju postojeće članice EMU. Iako ne treba zanemariti bezbjednosne. CID.. Ekonomski razlozi su osnovni pokretači osnivanja EMU. Institucionalno konstituisanje Evropske monetarne unije (EMU) se događa u kasnom periodu njenog 236 postojanja i još nije u potpunosti završeno i prihvaćeno od nekih najvažnijih članica. O ekonomskim sistemima vidjeti u: Bajec Jurij. evropski monetarni sistem je zatvoren za zemlje koje ne mogu ispuniti nametnute uslove pristupanja. Evropska monetarna unija. 2007. Liberalizacija kretanja roba i usluga. Netherlands. 2008. Beograd. 2006. Ako je ideja o evropskoj koheziji poslije Drugog svjetskog rata bila fundirana i na potrebi za mirom i bezbjednosti. autor elaborira i odnose u oblasti konkurencije. 2000. Isto tako. Oni su sublimirani u makroekonomske indikatore ekonomske uspješnosti (kriterijume konvergencije).. 238 U knjizi Carliberg Michael. postoje zemlje koje mogu a neće. konfederalnih ili zajednica država. Ekonomski fakultet. Gordana Čenić-Jotanović. Ovo se posebno odnosi na noviju istorijsku epohu. Međutim. The Economic of the European Union. Nikola Špirić. ovi procesi dolaze poslije ustanovljenja drugih zajedničkih politika. Oxford University Press. Beograd. učvršćeni su stubovi razvoja i opstanka EU. EMU je endemska asocijacija koja se prvi put javlja na ekonomskoj sceni. Osnove i teorija monetarnih integracija Ekonomije unitarnih.9. 112 235 237 . Dakle. Zato su pregovori o monetarnim pitanjima komplikovani i politički osjetljivi. Devizni kurs i devizno tržište. federalnih. usluga i ljudi. The Economics of European integration. klasifikovana u fundamentalne zajedničke politike. centralna bankarska institucija je politički samostalna (posebno u kontroli inflacije). 2004. EVROPSKA MONETARNA UNIJA 9. Kao rezultat. Ekonomski fakultet. 2005. nezamislive su bez autentičnih 235 Monetarna politika je ključna za provođenje opšte ekonomske politike. i Mike Artis&Frederick Nixson. Građevinska knjiga. ali i drugi autori koji pišu o evropskim integracijama. god. zajedničke valute i održavanja trajnog poverenja prema njoj.. Springer. Optimalno funkcionisanje slobode kretanja kapitala nije moguće bez harmonizovane monetarne politike. European Union. Oxford Univrsity Press. koje su obično plod rezistentnosti političkih struktura i želja nekih vlada članica. Razvoj zajedničkog tržišta nije moguć bez monetrane politike EU.. god. god. 2008. sa posebnim osvrtom na ECB. još ima tendencija zadržavanja nekih ovlašćenja od strane nacionalnih banaka.

Koristi i gubitci od uvođenja monetarne unije prikazani su Krugmanovim dijagramom (9. Policy Problems of a Monetary Union. Novi Sad.. dok je stepen integracija na apscisi predstavljen učešćem trgovinske razmene unutar unije u nacionalnom outputu. tako i trgovinskih. Prije svega. 62-65. P. Papademons (eds. Danas se javljaju ideje o novim monetarnim unijama.)..Današnja EMU ima veliki uticaj na svjetsku ekonomiju preko jedne od najvažnijih svjetskih valuta. Osnova koju koristi Krugman je primenjiva za integracije širom svijeta. i Paul de Grauwe. Grafikon 9.2. Uniji raste uticaj i u Svjetskoj banci. kako monetarnih.: Koristi i troškovi monetarnih integracija 239 O ovoj problematici videti više u: Krugman. poslije pristupanja Uniji. Grafikon 9. P. Longman. god. članice su izgubile mogućnost kreiranja deviznog kursa prema drugim članicama. Teorijskom rasvjetljavanju ovog problema doprinosi i Krugmanov pristup. 240 Izvor: Krugman. MMF i OECD. koji su u konačnom. Policy Problems of a Monetary Union. Krugman i teorija evropskih integracija. 239 Grafikonu 9. The European Monetary Sistem in the 1990s. jedna vrsta cost-benefit analize. 2004. On simplificirano objašnjava koristi i troškove monetarnih integracija u zavisnosti od intenziteta integracionih procesa.1. Papademons (eds. Ekonomija monetarne unije (prevod s engleskog). Teorijska osnova EMU je zasnovana na nekim ključnim momentima specifičnim za evropske monetarne integracije.1. Od stepena integracija zavise koristi i nedostaci. The European Monetary Sistem in the 1990s. Ova odricanja su kompenzovana brojnim koristima od jedinstvene valute šireg ekonomskog prostora. Longman.). 1990..: Krugmanov dijagram koristi i gubitaka monetarne unije 240 Koristi i gubici (troškovi) monetarnih integracija su predstavljeni postotkom outputa duž ordinatne ose. str. što dodatno potvrđuje hipoteze na kojima je ovaj pristup fundiran. in Paul de Grauwe and L.2. London. 113 . London.). ali i izvan nje. što je motiv svih integracija. Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića. je modifikacija Krugmanovog grafikona. carinskih itd. Nesporno je da integracioni procesi djeluju na promjene ukupne dobiti i troškova. 1990. god. in Paul de Grauwe and L.

Jasno je. držanje rezervi u evru) što smanjuje nivo obaveznih deviznih rezervi ECB. pa se i zbog toga evropske zemlje lakše odriču monetarnog suvereniteta. kriva korisnosti integracija je direktno proporcionalna sa ukoliko je integracija potpunija i šira. tačnije. jer ulaskom u Uniju postižu veću korisnost od razvijenijih sistema. što će pritiskati rast novčane mase. Ovo umanjuje uticaj nominalnog deviznog kursa na kretanja outputa i cijena. posebno u cijenama dobara na tržištu EU je korist koja proizilazi iz upotrebe zajedničke valute kao mjerila cijene i mjerila vrijednosti. Teorijski. utvđivanju činjenica koje potvrđuju validnost Krugmanovog dijagrama kao teorijske osnove EMU. Zaključak.Dakle. Stabilnost realnog deviznog kursa dovodi do nižih premija od rizika uključenih u realnu kamatnu stopu itd. Drugo. jedinstvena valuta amortizuje fluktuacije deviznih kurseva u EU. ali i očekivanja agenata. Smanjenje tržišne diskriminacije. mogu se generisati i druge ekonomske tendencije. pretpostavlja se da većim stepenom integracije raste učešće ukupne razmjene u GDP. 242 EU je prije i poslije monetarnih integracija kvantificirala ove koristi. Ona postaje tržišni arbitar segmentiranja tržišta. To doprinosi evropskim firmama da brzo i efikasno donose investicione odluke i eliminišu rizik promjena deviznih kurseva. Ovo djeluje na nagib krive korisnosti Krugmanovog dijagrama. pa su reakcije cijena i zarada na promjene deviznog kursa izražene. Ove pojave stimulišu investitore za ulaganja u EU. Dalje. Već je naglašeno da Izgradnja složenog monetarnog sistema EU dolazi tek poslije integracija i uvođenja zajedničkih politika. da su gubitci manji 241 Suprotno. Sublimacija najvažnijih faktora "cost-benefit" analize prilikom uvođenja zajedničke valute je složenija od zaključaka pojednostavljenih prethodnih teorijskih primjera i postavki. Uz to. javljaju se pozitivni efekti ekonomije obima koji rastu širenjem EU. EMU i evro su najveća dostignuća evropske integracije. s jedne strane. 242 Prvobitno. veličinom integracije. Ipak. Nagib krive gubitka (troška) je negativan zato što rast ekonomskih integracija doprinosi većem ušešću uvezenih dobara. Ovo stanje pretpostavlja stvaranje pritiska na cijene i rast inflacije 243 što narušava opštu makroekonomsku ravnotežu. Krugman determiniše fundamentalne elemete. suština analize su relacije evropskih zemalja prema monetarnim integracijama. Ipak. prva korist od uvođenja zajedničke valute je pad troškova razmjene tj. oni su i svjetski ekonomski fenomeni. Slijedeće. Komisija je za tadašnju EZ kvantifikovala korist od smanjenja transakcionih troškova pri prelasku na zajedničku valutu u iznosu od 0. između koristi i gubitaka (troškova)İopt. Dijagram ukazuje da rast stepena integracija smanjuje gubitke (troškove) u novoj uniji. transakcionih troškova. Tada je prelomna tačka integracija. Jedna valuta omogućava investitorima alokaciju resursa prema principima ekonomije obima i optimalizacije agregatne ponude (proizvodnih kapaciteta). Problem koji se javlja padom monetarne autonomije i posljedične konvergencije nominalnih kamata članica ERM je u tome da konvergencija kamata ne mora uvijek odgovarati konvergenciji inflacije. Waltersova kritika (1986) premo kojoj se može ugroziti antiinflaciona disciplina i situacija okrenuti prema inflacionom pritisku. Problem je u potencijalnoj razlici niže inflacije i očekivanja sa finansijskog tržišta za stabilnom razmjenoma. dostizanjem take u č (İopt) ekonomija EU i njen monetarni sistem i dalje tee desno od nje.2% GDP Zajednice. Kada između kamatnih stopa i stopa inflacije postoje disproporcije može se dogoditi da realne kamatne stope padnu. s druge strane. 241 114 . stabilnost realnog deviznog kursa utiče na međunarodnu konkurentnost. jer ulaze u zon u integracija u kojoj su ž koristi veće od gubitaka (troškova). Ova korist zavisi od politike deviznog kursa evra. relevantne za procese monetarnih integracija u EU. Uklanjanje trgovinskih barijera utiče na viši stepen konvergencije nominalne kamatne stope. Na neki način. 243 Ovo je tzv. Teorijski. Jak evro je i politički adut EU u globalnim ekonomskim i političkim odnosima i afirmaciji panevropskih interesa. veću korist od monetarnih integracija imaju zemlje sa manje produktivnim sistemom razmjene deviza. Koristi za članice monetarne unije su veće ako je veći stepen monetarnih integracija. Nesporni su pozitivni efekti koji se javljaju zbog posjedovanja evropske valute od strane zemalja van EU (npr.

god. Ideje. najčešće strukturnog karaktera stvorile su uslove i potrebu za uspostavljanje autentične monetarne politike. Stari Rim nije bio samo pravno i vojno uređena država. Transakcije je obavljala Banka za međunarodne obračune. nego i u primjeni antiinflacionih mjera. nastanak i razvoj EMS i EMU Istorija monetarnih integracija na području evropskih zemalja zadire u duboku prošlost. god. nalaze se na teritorijama mnogih članica EU ili država koje joj žele pristupiti. članice su mogle i redefinisati svoje paritete koristeći instrument kontrole tokova kapitala ili tzv. Tako su smanjene mogućnosti monetarnih špekulacija i stvorene pretpostavke stabilne monetarne transformacije velikog obima. On se održavao na konceptu teritorijalnih i ekonomskih integracija (tada poznatih evropskih i dostupnih istočnih teritorija) čiji su dometi i danas vidljivi u čvrstim istorijskim dokazima. god.Postoje pretpostavke i uslovi koje članice moraju ispuniti da bi EMU funkcionisala. Mastriht i zajednička monetarna politika EU. Obavezna je harmonizacija ekonomskog i političkog sistema i jedinstvo pristupa međunarodnom finansijskom tržištu. što se poslije strukturnih reformi i dogodilo. a Ugovorom iz Rima 1967.25% dogovorenih valutnih pariteta. god. Tada su samo evrooptimisti vjerovali da će nekad zemlje zajednice evropskih država imati jedinstvenu monetarnu politiku sa zajedničkom monetom. god. Dozvoljene fluktuacije kurseva evropskih valuta se utvrđuju u granicama od +/-2. zašto se monetarna politika učvrstila kao posljednja od komunitarnih politika? Početak procesa evropskih integracija pedesetih godine prošlog vijeka prati osnivanje EPU (Evropske platne unije) i kliring među tadašnjim članicama. primjer ekspanzije njemačke marke kao opšteprihvaćene paralelne valute mnogih zemalja istočne i zapadne evrope. gasi. Ali. ali su ipak u određenoj istorijskoj fazi bili dostatni za obavljanje razmjene i funkcionisanje monetarnog procesa. Ugovorom iz Pariza iz 1951. izbjegavajući striktnost praćenja njemačkog modela. kapitalnu kontrolu. Poslije uspostave konvertibilnosti za desetak evropskih valuta. U najkraćem. To su godine uspostavljanja regionalne stabilnosti i "pariranja" američkom dolaru. Novci iz perioda vladavine Napoleona i Austrougarske monarhije. uspostavljen je Evropski fond za monetarnu saradnju. Ipak. Članice EEZ 1973. arheološkim nalazištima i bogatstvom kovanih rimskih novčanica u najvećem dijelu današnjih teritorija EU. Naravno. Savremena monetarna politika se javlja početkom druge polovine prošlog vijeka. riječ je o slijedećem: ▪ ▪ ▪ ▪ ▪ Mora postojati jedinstvena valuta i konvertibilnost valuta zemalja članica. Tako se dolazi i do odgovora na pitanje. Evropskom fondu za razvoj itd. ovi primjeri se ne mogu komparirati sa modernim monetarnim politikama. Sedamdesete su godine fundamentalnih promjena. Fiksiranje kurseva prema njemačkoj marki je značilo da su članice prihvatile stope inflacije na njemačkom nivou. građevinama. Implementacije zajedničkih politika. Pored slobode kretanja. EPU prestaje sa radom 1958. upravo kada i dolazi do prvih operacionalizacija ideja o evropskim integracijama. 9. sistem centralnih banaka i harmonizovani fiskalni sistemi. Ili. Evropska ekonomska zajednica. krajem osamdesetih počinje ukidanje kapitalnih kontrola i jača njemački uticaj u kreiranju EMS. posljednjih decenija prošlog vijeka jeste kontinuitet istorijskih standardizacija poslovnih transakcija i tendencija ka monetarnim integracijama. potrebno je prihvatiti učešće na integrisanom tržištu kapitala EU. se osniva EZUČ. dominantne svjetske valute. Uspješno funkcionisanje EMS je ubrzalo aktivnosti na uspostavljanju monetrane unije (MU). Iste godine. EMS nije samo uspješan u stabilizaciji nominalnih deviznih kurseva. prestaje potreba za EPU i on se 1958. sve navedeno utiče na neophodnu ravnotežu monetarnih agregata. se udružuju u borbi protiv američkog dolara. Monetarnu politiku provode centralna banka. a slijedeće evropska obračunska valuta kojom se vrše izračunavanja poravnanja u EIB. 115 .2. Konačno. U EPU se "prebijanjem" deficit neke zemlje automatski pokrivao kreditom koji se mogao kretati u okviru kvota za određenu zemlju.

posebno u sektorima formiranja deviznih kurseva i fiskalne politike. Finska 1.866 766. januar 2001.666. god.1. Luksemburg. planirano je osnivanje MU do 1. god. Slovenija. Iako je bio jedini moguć. koji treba da se odvija u tri faze. Litvaniji. dok Grčka ne ispunjava kriterijume. dao kriterijume konvergencije i izradio ustav ECB. Irska i Finska. sistem je stvarao velike probleme i nove kontroverze. Treća faza je nepovratno fiksiranje kurseva i ulazak u MU (ESCB već treba imati vlastite inicijative).906 11.1999. Taj model se razlikovao u odnosu na druge inovacije u monetarnoj sferi. uključio je faze iz izvještaja.3. god. Riječ je o Češkoj. Kipar. uspostavljanjem Evropskog monetarnog instituta koji će se baviti uslovima za ECB. god. U pregovoroma. Krajem 1996. Ugovor usvojen u Mastrihtu u decembru 1991. uz pretpostavku da je prva faza već bila dostignuta. Izveštaj se fokusira na pitanje pristupa MU. Druga faza započinje 1. EMU je "de facto" profunkcionisala početkom 1999. EMU je osnovalo 11 osnivača koji su ispunili uslove pristupanja i to: Njemačka. Tabela 9. Ove zemlje su prije pristupanja donijele legitimne političke odluke referendumima ili odlukama državnih organa. održava se Samit u Dablinu.6.3. Tako je prelazna faza određena kao što stoji u izvještaju. god. U Madridu je odlučeno da se evropska valuta zove evro i procijenjeno da je novu valutu moguće fizički uvesti u opticaj 2002. god. Prema Ugovoru. januar 1999. god. Italija. Estonija. Jer.1. Francuska 1. Letoniji. Tako je Slovačka postala šesnaesta 246 zemlja u kojoj je evro postao zvanična valuta. 116 . Usposta-vljanem ESCB. ako bi se članicama dozvolile povremene devalvacije. Odluka se morala donijeti do sredine 1998. Na sastanku u Madridu tokom 1995. 244 245 Broj stanovnika 8. 244 Portugalija. Španija.1999. Mađarskoj. god.1997. god. Malta i Slovačka. januar 2008. članice će nova zaduženja uzimati u evrima dok će njihove nacionalne valute i dalje funkcionisati na principu vezanih kurseva odabranih valuta i nulte flukutuacije. Pored Velike Britanije. Bugarskoj i Rumuniji. Prva faza se odnosi na fluktuiranje u odnosu na ERM. Poljskoj. Belgija 1.140 82. Njemačka se zalagala za fiskalnu disciplinu. januar 1999.1. On finalizira stavove sredinom iduće godine u Amsterdamu. Njemačka 1. Tokom 1988. Grčka 1. a Francuska za ranije predložene datume i približavanje EMU na dva nivoa.128 63.400 5. koji su bili relevantni za ulazak u EMU. Druga faza podrazumijeva promjene pariteta u izuzetnim prilikama i punu primjenu procesa konvergencije. Belgija.125. što bi u velikoj mjeri anuliralo uspjeh carinske unije i stabilnost konkurencije. Švedske i Danske. januara 2009.314. Dodatne probleme će izazavati i svjetska recesija. januar 1999.. god. Švedska i Danska ne ulaze u EMU svojom voljom. god.316.).1990. Andora i San Marino mogu slobodno participirati u 245 evrozoni.: Sadašnje članice EMU: Država Datum pristupanja EMU Austrija 1. Francuska. Promjene deviznih kurseva dovode i do problema u implementaciji Zajedničke agrarne politike. a sve članice Unije nisu postale članice EMU.487 10. koja u trećoj fazi jedinstvene zajedničke valute postaje izvršna monetarna vlast. god. Najveći problem u njenoj makroekonomiji i poslije uvođenja evra biće inflacija. Tabela 9. Značaj sastanka u Madridu. januar 1999. EMU se kasnije pridružuju Grčka. Izvještaj predlaže početak prve faze 1. sa većinom koja ispunjava kriterijume konvergencije (ako većina ne postoji ova faza kreće najkasnije 1.1. Delorov komitet donosi izveštaj (listu) ključnih momenata koji su prenešeni u Ugovor o EU. januar 1999. to bi narušilo postignutu konkurentnost između članica.. fluktuacije se sužavaju. god.1994. koji apostrofira fiskalnu disciplinu poslije osnivanja MU. Ostale članice EU (pored navedenih zemalja) nisu pristupile EMU. u treću fazu se ulazi 1. Holandija. god.392. Sve do tada. kada je na teritoriji te članice počela zamjena slovačke krune za evro. Kipar 1.289. a prema podacima za period do 1997. Vatikan. Slovačka je pristupila EMU 1. Patuljaste evropske zemlje Monako. Austrija. 246 Ova zemlja je samo djelimično ispunjavala kriterijume za ulazak u Evrozonu. viši stepen kohezije traži stabilnije devizne kurseve. prezentira osnovne podatke o članicama EMU. Uglavnom.179 Britanija.Alternativa tog vremena su plivajući devizni kursevi.

Oxford Review of Economic Policy. uz ispunjavanje uslova konvergencije.372 Stalno su prisutne dileme o problemima zemalja koje ulaze u monetarnu uniju i onih koje ostaju van nje. monetarnoj i drugim politikama postoji visok nivo saradnje. januar 1999. januar 2007.894 4. Niski državni deficiti su primarni uslov makroekonomske stabilnosti u EMU.715 10. Portugalije i Irske. bio u unapređenju zajedničkog tržišta. Unija se sa posebnom pažnjom odnosi prema državnim deficitima svojih članica. još uvijek predstavljaju kontroverze sa kojima se i danas suočava EU. 117 247 .013. se fiksira korpa valuta. Početni motiv za MU je. Evro. Drugi period od 1994. 1. prijem u MU i ostanak izvan nje. dodatno učvršćuje EMU. 1. Da bi se rješili ovi problemi. godišnji deficit budžeta do 3% GDP. Uslovi konvergencije se odnose na obavezu limita za ukupan javni dug do 60% GDP. januar 1999. januar 1999. nezaposlenosti. U početku formiranja je bilo različitih mišljenja o veličini prve grupe zemalja i onih koje se poslije toga trebaju pridružiti. Zbog toga su državni deficiti na nivou EU minimalni. usluga i kapitala. ili Dornbusch. projekat po mnogo čemu bio jedinstven. p. DP Number 555. Ovo proističe iz uslova konvergencije koje su članice dužne ispunjavati prije i nakon ulaska u Uniju.200 404. 1996. određen kao datum ulaska u EMU. O tome govori dugoročno kretanje državnih bilansa Unije. a posebno u monetarnu Uniju. Tako se finansijskim transferima pomažu privrede Grčke. januar 1999. činilo se važnim da period čekanja za ulazak u Uniju bude kratak. Ovo jača Jedinstveno evropsko tržište. god. recesijama. Dalje. evropska monetarna jedinica tokom 2002.Irska Italija Luksemburg Malta Holandija Portugal Slovenija Španija Slovačka EMU 1. prikazano na grafikonu 9. mijenja nacionalne valute. valutnom nestabilnosti itd. Španije. januar 1999.597 45. 1. usvojen je novi naziv za evropsku valutu. Rudiger. Razvoj EMU. 1991. Pojačani interesi za članstvo u EMU su zaoštrili uslove ulaska i iskristalisli odnos prema članicama koje ostaju izvan monetarne integracije. u ekonomskoj. MU ostavlja prostor za nevjericu među članicama po pitanju mogućih špekulacija devalvacijama valuta zemalja EU koje su van sistema. Mastrihtom je 1. O ovome vidjeti u: De Grauwe. Prva faza je trajala od 1990. januar 2008. Krajem 1995. Bez obzira na sve što se preduzimalo u ovoj oblasti. U 1993. god.143. evro. Is Europe an Optimal Currency Area? Evidence from Regional Data. Nije rijetkost da zemlje izvan monetarnih integracija sumnjaju da zemlje osnivači koriste svoj status na štetu drugih članica EU. utvrđuje vrijednost ECU i definitivno 247 uspostavlja EMS. U cilju rješavanja ovih konflikata bilo je ublažavanja kriterijuma i skraćenja rokova za prijem u MU. januar 2009. rješenje za dostizanje kriterijuma konvergencije se traži u Kohezionim fondovima. The Effectiveness of Excange Rate Changes. i u njoj je formirano jedinstveno tržište roba. Smanjuju se cjenovni dispariteti. Tokom 1994.239. 1. do 1994. januar 1999.962 16.4.095 2. kamatom na dugoročne kredite manjom od 2% prosječne kamate za tri zemlje sa najnižom kamatom i dve godine članstva u EMS bez devalvacije nacionalne valute. inflaciju ispod 1. Pošto se znalo da će pristup EMU za neke zemlje biti težak. 1.000 320.203. god.372. Ovo je vrijeme kada je EMU aktuelna tema. Ipak. pored ostalog. 26-38. i dr. god. Paul. iako postoje i suficitarni periodi.848 59.599. 1. članice prihvataju novu valutnu i deviznu politiku.287 476. CEPR.131.5% prosjeka inflacije tri zemlje sa najnižom stopom inflacije. liberalizuje cirkulacija kapitala. 1.116. Period je praćen nepovoljnom ekonomskom situacijom. god. visokim javnim deficitima. naravno. do 1998. god. I ERM II je bio karakterističan po limitiranosti mogućih intervencija ECB. 4. januar 1999. Očigledno. 1. Proširuje se saradnja među centralnim bankama i članicama Unije. u Frankfurtu je stvoren Evropski monetarni institut (EMI) kao prethodnica ECB i SECB.

U početku dolazi do nepovratnog fiksiranja deviznih kurseva prema evru i promjena eksterne valutne politike. Monthly Bulletinnkfurt. Tabela 9. EU nije kaznila Grčku.5. april 2009. Treći period počinje od 1999.94573 Evro (€) DEM ATS FRF ESP IEP ITL LUF NLG BEF PTE FIM Zemlje EU Njemačka Austrija Francuska Španija Irska Italija Luksemburg Holandija Belgija Portugal Finska 248 340.787564 1936. su trasirane sjmernice finansijske discipline u monetarnoj sferi i predviđene sankcije za one članice koje budu stvarale neopravdano visoke javne deficite.4. jer se odvraćanjem od stvaranja deficita i drugih negativnih pojava sprječavaju negativna "prelijevanja" na ekonomski prostor EU (npr.3399 200.7603 6. iskazivanjem manjih budžetskih deficita.75 GRD Grčka Izvor: Evropska centralna banka. Stalni monitoring se odnosi na deficit. stope rasta. prikazuje nepovratno fiksiranje kurseva evropskih valuta prema evru. U kontekstu velikih promjena i budžetskog skandala Grčke. Za zemlje koje ne mogu uspostaviti budžetsku ravnotežu i makroekonomsku stabilnost. Institucije EU i ECB su utvrdili da podaci Grčke o budžetskom deficitu nisu tačni. Tabela 9.482 5.20371 40. ustanovljene su sankcije. god. Mjere su preventivne. News release. treba se osvrnuti i na Dablinski skup.386 0. god.5.55957 166. god. Sporazumom iz ovog grada 1996. 118 248 . javni dug spusti ispod vrijednosti GDP.27 40. te direktne strane investicije (FDI) itd. sprječava se iznošenje nacionalne inflacije).3399 2.Grafikon 9. god.: Drzavani deficit-suficit Izvor: Izvor: EUROSTAT. Euroindicators. Revizije 2004. utvrdile su da postojanje prevara od strane grčkih vlasti.95583 13. 1999. već joj je dala rok za sređivanje javih finansija i mogućnost da do 2011. god. Odmah poslije ulaska Grčke u Evrozonu dogodio se finansijski skandal. inflacije i nezaposlenosti. i 2005.: Nepovratno fiksiranje kurseva prema evru 1 1. 50/2009.

5. prema vrijednostima kurseva iz tabele 9. Drugo. Stvara se SECB za obavljanje valutnih i deviznih poslova u jedinstvenoj evropskoj valuti. 9. 250 249 252 119 . i ranije se pretpostavljalo da će monetarne kontroverze doći do izražaja upravo za vrijeme recesija i kriza. god. logično je da se savremeni monetarni sistemi i centralne banke štite upravo političkom samostalnošću prema državnim organima.15%. deficitarno finansiranje bi trebala odbaciti svaka moderno orijentisana centralna banka. 1983. ECB Credibility and Transparency. Početak druge polovine prošlog vijeka su obilježile stabilne i niske kamatne stope i povoljna atmosfera za investicije i privredni rast. 249 Tako je ustanovljena vrijednost evra. je definitivna. Zato je izvjesno da će se u drugoj dekadi MU rješavati monetarni problemi globalnog nivoa. Rules discretion and reputation in model of monetary policy. D. te ECB i ESCB kao institucije i institucionalni okvir. ECB (ECB) čije Referentna ustanova u sektoru monetarne politike je Evropska Centralna Banka konstituisanje predstavlja treću fazu stvaranja EMU. odlučuje samostalno. Drugo.3. 1983. B. podložnoj uticajima brojnih egzogenih i endogenih faktora. J. 252 Geraats. vode brigu o 253 cjenovnoj stabilnosti i kao stručne državne institucije imaju zadatak da štite tržišta od špekulacija. M. a postoji i niz nadležnosti koje nisu centralizovane.. zajednička monetarna politika kao proces. B.. ERM zamjenjuje ERM II 250 (članice Grčka i Danska). upravlja monetarnom politikom. što je uz druge nepovoljne okolnosti tokom sedamdesetih godina prošlog vijeka dovelo visokog rasta inflacije.2. 1990. MU kao sistem. Centralna banka kao javna institucija ili državna banka odgovaraju za stabilnost cijena i vrijednost nacionalne valute. J. Targetiranje monetarne politike ima veliki značaj za realizaciju zadataka postavljenih pred centralne monetarne institucije. valute EMU koja zamenjuje ECU. decembra 1998. C. rizici i neizvjesnost su smanjeni. npr. treba imati na umu da se EU još uvijek nalazi u osjetljivoj fazi svoga razvoja. Alternative transitions to EMU. Ove institucije imaju ekskluzivno pravo upravljanja i kontrole novčanim i kreditnim poslovima. danska kruna fluktuira u marginama +/. Dalje. Jer. Kako je zainteresovana strana za deficitarno finansiranje obično nacionalna vlada. Ali. M. 2008. Iako je EMU veliki 251 društveni poduhvat. homogenosti i stabilnosti EMU i evropskog ekonomskog prostora u cjelini. Pri tome. Savremeni modeli tzv. Economic papers 330. M. god. Poslije toga će se moći dati realna ocjena snage. P. Javnost rada joj je obavezna. da se većina zemalja opredeljuje O ECU vidjeti u: Emerson. ovo je vrijeme kada se od članica traži maksimalna monetarna disciplina. zadržavajući neke oblike samostalnosti. Ova banka funkcioniše kao ključni segment Evropskog Sistema Centralnih Banaka-ESCB. Drugo.Nepovratno fiksiranje je izvršeno 31. Gordon. Economic Journal. privredni uzlet je djelovao na endogeni rast novčane mase. ECB kreira novčanu masu i obavlja druge poslove iz svoje nadležnosti.. čine okosnicu i krvotok evropskog ekonomskog sistema. Efekti tih aktivnosti su vrlo primamljivi. Tako. Journal of Political Economy. A positive Theory of Monetary Policy in a Natural Rate Model. deviznim rezervama i vrši kontrolu monetarnog sistema (u granicama komunitarnih akata). U ERM II limiti dozvoljenog fluktuiranja u odnosu na evro su +/. 251 O EMU vidjeti u radu Artis. I pored toga. bez obzira da li se radi o tržištima u uzletu ili najrazvijenijim tržištima. Journal of Monetary Economics. mnoge članice još uvijek ne prihvataju punu integraciju. jer su koristi bile veće od troškova. Prva dekada funkcionisanja EMU je uspješna. Dakle. Cilj je kreiranje i provođenje jedinstvene monetarne politike prema obavezama koje proizilaze iz fundamentalnih komunitarnih dokumenata. elaboriraju kratkoročnu korist od mogućih manipulacija inflatornim očekivanjima i dugoročnim gubicima kredibiliteta. Barro. 253 Inflatorne špekulacije postaju važna istraživačka tema. Gordon. Globalna finansijska kriza u velikoj mjeri raščišćava preostale dileme o dubini evropskih monetarnih integracija. Veoma važna uloga u finom regulisanju odnosa pripada centralnim bankama i sistemima centralnih banaka. Nezavisna je. and Huhne. Brussels: European Communities. Obzirom... "igre inflacije" i kultni Baro-Gordonov model. Realizacija ciljeva je aktivno podržavana od strane centralnog bankarstva. J. 1005-15. D. 106 (July). O ovome vidjeti u: R. i u R. 1996.25% prema evru. koje primarno. Emisiona dobit i inflatorni porezi su samo neki od vidova trenutnih dobitaka čija se cijena mora platiti kasnije. uvijek postoje snage i lobiji zainteresovani za inflatorno finansiranje. Barro. Odluka o uvođenju nove jedinstvene valute 2002. The ECU Report (London: Pan Books). Valutne fluktuacije su povećale stabilnost trgovine i konkurentnost. Mnogo argumenata ukazuje na složenost monetarne sfere i njene implikacije na ekonomiju. EMU pomoću ECB preuzima sve važne funkcije monetarne politike. ECB se uspostavlja u cilju očuvanja cjenovne i valutne stabilnosti.

ingerencije ministra finansija u sektoru monetarne politike dominantne jer on donosi odluke o promjenama kamatnih stopa. Rast i makroekonomska stabilnost 254 Vidjeti u Makroekonomiji: Burda i Viploš u tome vide šansu za rast zaposlenosti i finansijsku stabilnost. Pojava dezinflacije osamdesetih godina je uspjeh monetarnog targetiranja. Dakle. Ovdje su važna dva konteksta. Ako je projekcija veća od targeta. Na grafikonu 9. god. Sve se ovo odražavalo i na monetarnu sferu EU. cjenovna stabilnost se održava neposrednim mjerama centralne banke. Jedan od njih je referentna vrijednost stope rasta novčane mase. jaz u outputu itd. Prvi model je anglo-francuski a drugi njemački. monetarna politika ima ekspanzioni karakter. S druge strane. njemački model se zasniva na punoj samostalnosti monetarne institucije. monetarna politika kontrahira. princip samostalnosti je decidno utvrđen statutom centralne banke. god. Drugi stub je multifunkcionalan jer sadrži više indikatora kao što su: inflacija. Euroindicators. Za evropsko bankarstvo druge polovine dvadesetog vijeka indikativne su dvije koncepcije koje evoluiraju u potpuno različite modele. Izbor između dva modela bankarstva. Drugi se odnosi na projekcije inflacije za nekoliko godina unaprijed. To znači da se sve relevantne odluke. god.6. Prvi se odnosi na zakonsku i statutarnu obavezu institucije da definiše sam target. uključujući i promjene kamatnih stopa. No. održavanja željene stope zaposlenosti i kontinuiteta opšte finansijske stabilnosti. U anglo-francuskom modelu je ključno da centralna banka ima odgovornost realizacije većeg broja 254 ciljeva kao što su: cjenovne stabilnosti. već je koncipiran na političkoj međuzavisnosti sa izvršnim monetarnim strukturama. obavlja i neke važne funkcije iz sektora strukturne politike. Međutim. prikazane su dugoročne stope inflacije EMU. Očigledno je da ovaj pristup nema političku samostalnost. Očigledno je da u dužem vremenskom periodu postoji cjenovna stabilnost. banka određuje autonomno. 50/2009. Ali. Ukoliko target premaši projekciju. ako postoji autonomija monetarne institucije. dugoročne stabilizacije privrednih ciklusa. ne targetira se samo inflacija. dok se drugi razlog odnosi na funkcionalnu organizaciju centralne banke. samo optimalan nivo i kontrola rasta novčane mase garantuju nisku i stabilnu inflaciju. Specifičnost ovog modela je u tome što centralna banka pored monetarne. Tako ECB primjenjuje indikatore ili stubove monetarne politike.6. uz sadejstvo. kamatne stope padaju a novčana masa raste (uz pojavu negativnih efekata na inflaciju). Grafikon 9. U funkcionalno-organizacionom smislu za anglo-francuski model je specifična politička zavisnost centralne banke od vlada.na targetiranje inflacije. Ovim mjerama se dokazuje da. zbog čega se i rast novčane mase počinje targetirati u centralnim bankama zemalja OECD. Tako su npr.: Stope inflacije u EMU Izvor: Izvor: EUROSTAT. ili čak i dominaciju vlada i ministarstava finansija. 120 . Komparacija targeta i projekcije daje pouzdane podatke o pravcu vođenja monetarne i ekonomske politike. ona je narušena u prvoj polovini 2008. Štaviše. april 2009. kamatne stope rastu. naglim porastom cijena. inflacija se može targetirati i aktivnostima centralnih banaka. model preferira ostvarivanje više ciljeva u čemu nijedan nema ekskluzivnost. odnosno ministarstava finansija. devizni kurs. novčana masa se usporava. da bi u drugoj polovini iste godine i u prvoj polovini 2009. došlo do enormnog pada stope inflacije. News release. Razlike između njih su u ciljevima postavljenim od strane najviših državnih konstituenata.

kreatori komunitarnih politika su savršeno sublimirali dva ključna konstituenta. mogu biti presudne za potvrdu ove hipoteze. Evropska centralna banka ima manju odgovornost za stabilizaciju privrednih ciklusa i saniranje nezaposlenosti. To je razlog zbog koga su se u pripremnim pregovorima donošenja Sporazuma iz Mastrihta zemlje članice opredijelile za afirmaciju njemačkog pristupa u kreiranju uloge centralne banke i monetarnog sistema EU. i primjenjujući metodu regresione analize došlo se do potvrde hipoteze da manji uticaj politike u funkcionisanje centralne banke daje bolje rezultate u kontroli cijena. Mass: MIT Press. Primjenjujući njemačko iskustvo u kreiranju i implementaciji evropskog centralnog bankarstva. uz poštovanje procedura i primjenu demokratskih standarda. U krajnjim rješenjima. takav problem postoji. da u zemljama koje još nisu dostigle viši stepen razvoja i koje imaju strukturne probleme ili još nisu dostigle kriterijume konvergencije. dok se u drugoj fazi procjenjuje stepen njihove realizacije. u nadležnosti rješavanja centralnih institucija EU i vlada članica. isključivo zbog kompleksnosti istraživanja uzroka i posljedica djelovanja inflacije. Slijedeći grafikon (9. Koristeći rezultate 257 istraživanja Cukiermana (1992). kada nezaposlenost padne ispod normalne stope nezaposlenosti. relacija između uticaja politike i autonomije centralne banke na stope inflacije je najmanje toliko intrigantna. To se vidi iz odredaba koje se odnose na mogućnosti promjena njihovih statuta. Centralnoj banci se ne smije dozvoliti da se "ponaša kao barmen: kada se svi zagriju i krenu da se zabavljaju 255 on pokupi piće i odnese ga. Detaljnija analiza ove relacije podrazumijeva uključivanje drugih faktora u razmatranje. Kako su ovi. Suprotno. Normalno je. tada se on rješava političkim mjerama na nivou Zajednice i vlada članica putem socijalne ili neke strukturne politike.. pa sve do devedesetih godina prošlog vijeka) njemačkom konceptu centralne banke daju afirmaciju u novijoj ekonomskoj istoriji Evrope. Ove aktivnosti se ostvaruju u institucijama. De politieke Economic van Centrale Bank Onafnkelijkheied. Tako ECB nezaposlenost tretira kao strukturni problem koji se ne rješava mjerama monetarne politike. Ako pak. Prva faza podrazumijeva ugovaranje ciljeva i uslova pod kojim će se ostvarivati. Organizacija centralnog bankarskog sistema EU se može posmatrati i na drugi način. Detaljniji "trade off" analiza ovih pojava bi nas vjerovatno doveo na sliču kritičnu ravan analize naučne utemeljenosti Filipsove krive. inflacije i indeksa političke nezavisnosti de Haana i Eijffingera (model za razvijene zemlje).7. Nekad uticaj može biti koristan za ukupnu stabilnost (primjer Velike Britanije). stepen razvoja nacionalne ekonomije utiče na ponašanje nacionalne banke. god..).) prikazuje međuzavisnost između prosječne godišnje stope inflacije i nivoa 256 političke nezavisnosti. 1994. 256 255 121 . Central Bank Strategy. Theory and Evidence. Drugo pitanje se može odnositi na kvalitet uticaja politike u monetarnoj sferi. Duhovito objašnjenje Nikole Jeličića u Monopolistu. U tom pogledu. Pogledajmo grafikon 9. Drugo. stabilnost cijena i političku nezavisnost centralne monetarne institucije. 1992. Jedan od njih je veličina tržišta na kome funkcionišu monetarna vlast i najviša bankarska institucija. S. and Eijffinger. Globalna finansijska kriza je povećala sinergiju političkih i monetarnih vlasti. razlike u veličini zemalja. Rotterdamse Monetaire Studies. dok se Statut ECB može mijenjati isključivo promjenama odredaba Sporazuma iz Mastrihta za što je neophodan koncensus članica. to je i ECB svrstana u "konzervativne" centralne banke. A. Bundesbanku.njemačke privrede (počev od šezdesetih. Sve se ovo dogodilo u relativno kratkom vremenu poslije II svjetskog rata. Postavlja se realno pitanje odgovornosti ECB za izvršenje zadataka i načina kontinuirane provjere njene aktivnosti. Ona nema isti stepen političke autonomije u ekonomski razvijenim zemljama u odnosu na zemlje u razvoju. Credibility and Independence. Politička autonomija centralne monetarne institucije je jedan od osnovnih faktora njemačkog privrednog preporoda i vodeće pozicije u Evropi." Zbog toga je neophodno da se obezbjedi "dvofazna" funkcionalna veza između politike i centralnog bankarstva. Koliko je intrigantan "trade off" inflacije i 258 nezaposlenosti. jer se najviši osnivački akt Bundesbanke može promjeniti prostom većinom njemačkog parlamenta. 2008. 257 Nezavisnost centralnih bankarskih institucija se elaborira u: Cukierman.. To obezbjeđuje punu kontrolu i transparentnost institucija i visoku političku nezavisnost u realizaciji ciljeva. Ovaj problem su razmatrali de Haan i Eijffinger (1994. ali i drugi vidovi strukturnih problema. uloga centralno-bankarskih organa bude inkorporirana i u sferu političkog odlučivanja (što prakse tim zemljama i potvrđuje). Naime. J. tj. visoka samostalnost (viša i u odnosu na Bundesbanku) zahtijeva adekvatan instrumentarij kontrole. čak i sporna.7. ECB ima još veća ovlašćenja i viši stepen autonomije u odnosu na npr. odnosno tržišta. no. studentskom časopisu Ekonomskog fakulteta u Beogradu. Prikazano u studiji: de Haan. 258 Centralna banka može imati visoku autonomiju a da se visoka inflacija uveze. snažniji uticaj političkog faktora utiče na rast inflacije. 2. Cambridge.

sa pravom se strahuje da će u budućim. Ovo je posljedica Mandel-Flemingovog IS-LM modela koji polazi od toga. ekonomski nestabilnijim vremenima ili fazama recesije pitanja eventualne makroekonomske nestabilnosti biti adresirana i na autonomnu ulogu ECB. Sa razlogom se postavljaju pitanja o mogućim promjenama uloge i pozocije ECB u evropskim integracijama. Zbog toga.Grafikon 9. a LM krivu određuje kumulativ neto priliva kapitala.) prikazuje odnose odgovornosti i nezavisnosti između centralnih banaka SAD. nezavisnost ECB je još uvijek na višem nivou u odnosu na FED.? Više nego ikad. ali i stepen nezavisnosti Njemačke centralne banke. god. fiksnog deviznog kursa i nezavisnosti monetarne politike.: Odnos prosječne stope inflacije i indeksa političke nezavisnosti I pored rezultata ECB nema onu širinu i kvantum odgovornosti za opšti društveni i ekonomski razvoj. da apsolutno mobilan kapital izjednačava kamatnu stopu sa svjetskom. Njemačke i EMU: Grafikon 9.8. u makroekonomiji poznatu kao "nemoguće trojstvo.8. ali i nedovoljno jakih političkih institucija koje bi sa nivoa EU snažnije djelovale prema monetarnoj sferi. ali i zbog faktora koji determinišu ovaj period razvoja i globalne ekonomske i političke odnose. Slijedeći grafikon (9." Po njoj. postavlja se pitanje da li se može voditi efikasna ekonomska politika ako se ECB aktivno ne uključi u rješavanje šireg spektra problema? Jer. u SAD ima FED. Ovo je 259 posebno osjetljivo za odnose između ECB i vlada zemalja članica.: Nezavisnost i odgovornost centralnih banaka Ovdje je neophodno ukazati na dilemu ili konflikt. nemoguće je postići istovremenu sinhronizaciju pune mobilnosti kapitala. Striktna obaveza cjenovne stabilnosti proističe iz suštine osnivačkih akata (koji su rezultat političke volje i koncensusa).7. Odgovornost ECB je još manja u odnosu na odgovornost koju na sebe preuzima Centralna banka Njemačke. kakvu npr. 122 259 . posebno zbog posljedice krize iz druge polovine 2008.

Pored toga." Kako su članom 2." Sistem centralnog bankarstva Evrozone je veoma kompleksan. pored ostalog. pravila konvergencije itd. pogotovo kad se uzme u obzir da EMS pokriva samo dio EU. navodi da "će bez predrasuda prema cjenovnoj stabilnosti ECB podržavati opštu ekonomsku politiku u Zajednici kako bi doprinjela uspješnosti Zajednice kao što je utvrđeno u članu 2. 123 .: Organizaciona struktura evrosistema Prikazana shema ukazuje na kompleksnost organizacione strukture Evrosistema. na shemi je vidljivo da se sistem ne može efikasno funkcionisati bez učešća nacionalnih centralnih Shema ukazuje na kompleksnost organizacione strukture Evrosistema. Zaštita zahtjeva makroekonomske i političke pretpostavke. determinisanih ulogom monetarnih institucija EU i EMS. Prema članu 105. ECB ni nacionalne centralne banke. Vratimo se na formalno pravne aspekte konstituisanja ECB. Zato se ovim pitanjima prilazi sa visokim stepenom odgovornosti.Formalno pravni aspekti ECB u Evrosistemu. za ECB se implicitno nameću i sekundarni ciljevi. bilo koje vlade države članice ili bilo kog drugog državnog tijela. eksplicitno su utvrđenu članom 107. U tom članu se. ECB je ključna institucija Evrosistema. Sporazuma iz Mastrihta u smislu da "u izvršavanju zadataka i obaveza koje su im Sporazumom dodeljeni. Iz sheme je vidljivo da sistem ne može efikasno funkcionisati bez nacionalnih centralnih banaka. Instrumenti ekonomske politike za održavanje cjenovne stabilnosti su uglavnom opšteprihvaćene mjere. No. niti bilo koji njihov drugi organ koji donosi odluke neće tražiti ili uzimati instrukcije od institucija Zajednice ili tijela Zajednice. Ovako postavljeni ciljevi traže visoku političku nezavisnost centralne banke. prikazuje osnovni poredak institucija u donošenju odluka između različitih institucionalnih faktora u EMS. predviđeni ciljevi koji uključuju i pitanja iz sektora zaposlenosti. Sve ovo ukazuje na složene odnose u monetarnoj sferi evropskih integracija.9.9. primarni zadatak centralne monetarne institucije je zaštita cjenovne stabilnosti evropskog ekonomskog prostora. pravila konvergencije i dr. jer su u sektor monetarne politike uključene nacionalne centralne bankarske institucije. Shema 9. ali nije potpuno autonomna u zoni koju pokriva EMS. Sporazuma iz Mastrihta osnovni zadatak ECB je održavanje cjenovne stabilnosti. Shema 9. Ona proističe iz suštine komunitarnih akata. Ona proizilazi iz suštine komunitarnih akata koji determinišu ulogu monetarnih institucija u EU i EMS. empirijski dokazane u procesima rješavanja problema cjenovne stabilnosti u najrazvijenijim svjetskim privredama.

Dopušteni okvir promjena centralnih stopa pariteta značajno je proširen (i do 15%). nisu stvorene same od sebe. Norveške. Poslije pada sistema iz Breton Vudsa. Nakon proširenja EU. Report to the Council and the Commission on the Realization by Stages of Economic and Monetary Union in the Community (the Werner report). kada su lira i funta sterlinga prestale biti članice sistema i da prikaže uzroke i posledice krize iz 1993. oživljavaju ideje o evropskoj zoni monetarne stabilnosti. U cilju stabilizacije međuvalutarne razmjene postignut je dogovor o primjeni 261 efekasnijeg postupka (na Savjetu Ministara 1978. ili ERM koji je funkcionisao u EMS je bio okosnica evropskog monetarnog jedinstva. za sistem je relevantno i njemačko monetarno ujedinjenje 1990. ostaju Njemačka. Norveške i Finske) da bi vežu svoje valute za ERM.9. 9/1. Do kraja perioda turbulencije. Supplement to Bulletin II-1970 of the European Communities (Brussels: CEC).5. An Evaluation. Osim toga. Neke zemlje. The European Monetaru System. 1970. su inicirale ubrzanje međunarodnih inicijativa o rješavanju monetarnih pitanja u EU i stvaranju operativnih uslova za početak rada monetarne unije. god.) i portugalski eskudo (april 1992. 1986. god. predlaže da se do 1980. ili numerator ERM u iskazivanju centralnih kurseva i obračunska jedinica transakcija u Zajednici. pa ovo ne sprečava nestabilnost evropskog valutnog tržišta. funkcionisanje i razvoj EMS. god. ECU je "de facto" predstavljao mjernu jedinicu. god. Svrha ovog poglavlja je da izloži pregled dostignuća sistema. Na sistem su djelovale i odluke zemalja izvan evropskog valutnog sistema (Švedska. god. Španskoj pezeti i portugalskom eskudu je pala vrijednost u sistemu.). finansijske krize evropskih tržišta stranih valuta u toku 1992. Zadnje se dogodilo 1987. Mehanizam razmjene stranih valuta (Exchange Rate Mechanism-ERM) EMS-a je bio temelj evropske monetarne saradnje. italijanska lira i britanska funta sterlinga su suspendovale članstvo. god. U toku funkcionisanja postavljalo se pitanje: je li ERM zona njemačke marke i da li je kontrola kapitala neophodna za funkcionisanje sistema? Naravno. Broj zemalja. samo jedan od tri nova člana pristupa sistemu. Početkom 1972. god. god. sloboda kretanja međunarodnog kapitala i dominacija Njemačke često uticale na krize sistema. ). Norveška i Finska) ali su imale određenu vezu sa ERM. pa dalje. 261 Artis. kao složena valuta je sadržavao određene iznose valuta svih država članica. Uspjeh sistema je bio i dalje naglašen unilateralnim odlukama zemalja koje nisu koristile evropsku valutu (Švedske. pa i neke izvan ERM. Dvije važne valute. god. god. Uspostavljen je EMS. god. 260 124 . Tako su npr. osnuje MU u Zajednici. god. Danska. i 1993. tokom 260 1979. koji počinje sa radom 1979. 1995. se osniva EMS.). Belgija i Luksemburg. a koje su se povezale sa njim. U njemu su valute konstituenti evropske novčane jedinice ECU (European Currency Unit). Monetarna prilagođavanja su bila specifičnost u razmjenama evropskih valuta. kao Velika Britanija i Irska ubrzo po pristupanju napuštaju sistem. Bilateralna razmjena evropskih zemalja bilježila je dugoročnu stabilnost. Holandija. britansku funtu sterlingu (oktobar 1990. Očekujuci pristup Velike Britanije. prekinule su svoje veze sa sistemom. Zemlje koje nisu bile članovi ERM. Monetarna prilagođavanja su razmenu evropskih valuta činila različitom u odnosu na druge monetarne sisteme. Monetarna zmija ne funkcioniše kvalitetno u prvim godinama. Danske i Irske u EZ (učesnici koncepta monetarna zmija-Snake) traže efikasnija rješenja u oblasti valutne stabilnosti. i 1993. i od tada je sistem uspješno apsorbovao jos tri valute: špansku pezetu (jun 1989. Funkcionisanje EMS i ERM Posledice ubrzanog privrednog rasta šezdesetih i naftni šokovi sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka su doveli do ekonomskih kolebanja u većini evropskih zemalja. Radi stvaranja zone evropske monetarne stabilnosti. M.. Istaknute su ključne odredbe sistema. ECU. da istakne faktore koji su doveli do događaja iz septembra 1992. njihova ekonomska snaga i interakcija njihovih privreda su tražili originalne ideje bržeg i optimalnog protoka roba i kapitala. Nastanak. izgledalo je da je osnova dogovora u krizi. zatim slijedi rasprava o implementaciji od njegovog nastanka 1995. Commission for the European Communities. U njem do 1977. J. Posledično. god.25%. Mehanizam razmjene stranih valuta (Exchange Rate Mechanism). članice EZ su pokušale limitirati stope dozvoljenih odstupanja među svojim valutama u rasponu od +/-2. Journal of Policy Modeling. turbulencije evropskih tržišta stranih valuta iz 1992. Vernerov izvještaj iz 1970.

u nekim slučajevima. Prva od zemalja koje su koristile izuzeće. stope razmjene nisu fiksirane. i zašto se. Ako se valutni problemi ne saniraju. Ono pokazuje maksimalni procenat unutar kog tržišna ECU stopa može da se kreće. kao +/-15 (1-wi). Primarni cilj ERM je održavanje poravnanja među valutama na minimumu. Artis. bili izuzetno visoki. devalvacije bi u evropskim privredama poprimile takmičarski duh. Praktična primjena EMS. 265 Za ove namjene su korišćeni instrumenti VSTF-Very Short Term Financing 266 Isto. one su se mogle poravnavati poslije konsultacija zemalja sa EMS. i pogotovo. ali je taj 266 pad više nego prepolovljen. koje bi mogle uticati na narušavanje odnosa u razmjeni i konkurentnosti ili rast špekulativnih transakcija. Kreditne linije su bile neograničene i djelovale po automatizmu. informacije o budućim ekonomskim kretanjima i događajima u uslovima nestabilnih kurseva su se koristile za špekulativne dobitke.Mehanizam razmjene stranih valuta ERM. i Portugal 1992. kada bi se narušile utvrđene proporcije.. Kako. tolerisane stopom fluktuacije u cilju stabilizacije intervenišu centralne banke najjačih i najslabijih valuta. Njoj je u početku bilo dozvoljeno da koristi stopu promjena do +/-6%. gde wi izražava snagu razilaženja. i ona prihvatila stopu od +/-2. Izračunavanjem indikatora (maksimalnog) razilaženja u EMS. ali je kasnije. Veliku Britaniju 1990. članicama stoje na raspolaganju krediti EMCF. posebno za bilateralne limite. god. Sistem ERM je uspostavljen zbog očuvanja i kontrole stabilnosti valutnih pariteta članica. and Giovannini. centralne banke su imale obavezu da 262 intervenišu na tržištu stranih valuta. poremetiti stope razmjene prema drugim članicama. Granice tolerancije su se kretale u rasponu od +/-2. postojale su i razlike u monetarnim politikama među članicama. pa su zajedničke kreditne linije centralnih banaka intervenisale uvijek. F. Valuta koja ne održava svoju centralnu stopu prelazi prag razilaženja. Pošto su postojale razlike između zemalja u stepenu inkorporacije u ERM. Jer. Mehanizam razmene stranih valuta je okosnica EMS i bilateralnih odnosa valuta razmjene članica Zajednice (kreiranjem centralne stope i stope dopuštene promjene). 330 str. Kad neka valuta u EMS dođe do praga razilaženja. Centralne stope nisu fiksirane u okviru EMS. valute i. Za direktne intervencije. A: Limiting Exchange Rate Flexibility: The European Monetary Sistem. 263 ERM proširen za Španiju 1989. 125 262 . Da bi se evropske valute mogle kretati u granicama dozvoljenih limita. koji su. O limitima ERM vidjeti u: Giavatzzi.25%. Netržišna ponašanja i druge negativne konsekvence su dovele do špekulantvnih ponašanja. U početnim fazama funkcionisanja EMS zabilježeni su brojni slučajevi poravnanja centralnih stopa. može se doći do simetrije u adaptaciji sistema. MIT Press. U slučaju nedostatka kontrole. a poravnanja centralnih pariteta su bila dozvoljena. u prve četiri godine stepen ublažavanja inflacije preko nominalnih poravnanja u zemljama sistema ERM je prešao 100%. Nema sumnje. da su kreatori monetarne politike koristili najznačajnija teorijska iskustva. Kada je riječ o inflaciji. koje obično rezultiraju poravnanjem vlastite valute i snažnoj afirmaciji simetrije između valuta zemalja članica. god. Svaka bilateralna stopa može inicirati intervenciju. 1989. tokom 1990. to stvara dugoročne negativne posljedice na alokaciju resursa i odvijanje trgovine. To je tražilo potrebu i za minornim intervencijama. Cambridge. Ministri finansija u 1992. Treba istaći da valutne deformacije mogu prouzrokovati konkurentske defekte. Izračunavanja razilaženja. 264 Ovim postupkom se bavio Robin Bladen-Hovell. ovakve operacije dešavaju? Ako se valuta udalji od centralne stope. sprječavanja upotrebe devalvacija od strane država članica. prije nego što valuta postigne limit nasuprot bilo kojoj drugoj valuti iz ERM. mjereći maksimalni rast i pad prema najjačim i najslabijim valutama. su za skoro sve članice odobrili fluktuacije do +/-15%. koja su se u tom trenutku mogla primjeniti u evropskoj praksi. bila je Italija.. Indikator razilaženja je baziran na pragu razilaženja od 75% maksimalnog 264 Maksimalno razilaženje izračunava se u procentima. pa su se često koristili kratkoročni instrumenti. Iako je ERM zamišljen da obezbjedi okvir monetarne stabilnosti u Evropi. Nju prati niz drugih mjera u sektoru fiskalne i monetarne politike. centralne monetarne vlasti zemlje domicijelne valute moraju izvršiti korekcije kursa valute. Bilo je i izuzetaka. tako što provode monetarnu intervenciju na valutnom tržištu.25%. Ipak. Neke zemlje nisu dobile pravo primjene širih stopa (zbog nemogućnosti 263 primjene tranzicionog dogovora o proširenju limita stopa promjena). posebno za kratkoročno 265 finansiranje. On održava bilateralne stope razmjene u limitima utvrđenih promjena. Većina odstupanja je kratkoročna. kad bi neka valuta dostigla bilateralne limite.

268 Danska odbija dogovor početkom juna.5%. osim Holandije koja zadržava ranije limite fluktuacija guldena prema njemačkoj marki od +/-2. 272 U zemljama sa većom depresijacijom valute usporavanje rasta prati rast nominalnih kamatnih stopa i inflacije. Deformacije i Wren-Lewis. kada je Italija prihvatila strožiji režim. i to tehničkog karaktera. pezeta i eskudo padaju na kritičnu tačku prema njemačkoj marki. god. Koji su uzroci monetarne krize? Kakve je posljedice imala na razvoj monetarnog sistema Zajednice? Kriza u ERM. Soteri. danska kruna. god. Posljedično. ove kamatne stope su bile prenešene na ostale članice i teret inflacionog pritiska je opao u većini zemalja ERM. Visoke stope rasta šezdesetih. and Barrell. 1-22. Italija ima visok javni dug i deficit budžeta. Članstvo funte u ERM se privremeno suspenduje. Zemlje sa valutama koje su apresirale. i 1993. finansijske krize evropskih tržišta stranih valuta tokom 1992. i sistem Bretton Woodsa i koncept monetarne zmije su nastojali spriječiti bilo kakve promjene (fluktuacije) pariteta koje su. god. No. uglavnom. 269 Lira 12. naftni šokovi sedamdesetih i osamdesetih godina dvadesetog vijeka. posebno poslije pozitivnog referendumskog rezultata. 271 Od maja do jula francuski i belgijski franak.5%. poravnanja su bila rijeđa. Njemačka marka poslije ujedinjenja Istočne i Zapadne Njemačke nije realno procjenjivana. 273 Poznati ekonomisti Eichengreen. do 1987. jer su se samo potpunim monetarnim integracijama mogli riješiti postojeći ekonomski problemi. U tom periodu dogodilo se samo jedno značajno poravnanje. Generator krize tržišta razmjene je bila i politička situacija u vezi referenduma koji je trebao potvrditi dogovor 268 iz Mastrihta. Tobin i Wyplosz (1995) predlažu da svi koji se zalažu za otvoreno tržište stranih valuta kreiraju beskamatne depozite u svojim centralnim bankama. pa je i ona suspendovana.. pezeta 8%. što je stvaralo velike probleme. Reforma EMS je bila nužna. Irska funta devalvira 10%. 1991. pritisak trpi i francuski franak. p.K. i 1993. Zato su se kolebanja valutnih tržišta i poravnanja preko ERM dešavala sa pojavom i minimalnih tržišnih špekulacija. su imalo snažno dejstvo na ekonomiju zajedničkog evropskog tržišta. španskom pezetom i portugalskim eskudom. 126 267 . septembra devalvira za 7%. iniciraju brže rješavanje monetarnih problema i stvaranje pretpostavki za MU. Francuski franak i njemačka marka su neznatno promijenile vrijednosti. P.o. su vezane za stanje tržišta razmjene stranih valuta i finansijskog kapitala. Više kamatne stope ne ojačavaju liru. vršena su poravnanja valuta u sistemu razmjene.. Prilagođavanja stope razmjene su uzimala u obzir tržišne stope i bez špekulacija u procesu razmjene. Taj period se koristi za integraciju sistema sa funtom sterlingom. Supplement. eskudo 6. Samo je holandski gulden sačuvao svoju vrijednost. usporavaju rast uz pad inflacionog pritiska. U zemljama gdje je valuta depresirala. dovelo do proširenja granica intervencije na +/-15 %. 59. Bundesbanka je sanirala inicijalni inflacioni pritisak u Njemačkoj politikom viših kamatnih stopa. EMS je stalno redukovao nepostojane stope razmjena. sprečavajući tendencije monetarnih deformacija i valutne iskrivljenosti. najavljivale ekonomske šokove i krize. S. Pritisak na ERM raste i u 271 1993. respektujući centralni paritet. ali su njihovim akterima dali određenu konkurentsku prednost. dok je u Britaniji recesija praćena percepcijom da funta može svakog časa devalvirati. Problemi EMS su kumulirali. Novi limiti fluktuacija se proširuju na +/-15%. n. i jula-augusta 1993. uočava se zadovoljavajuća stabilnost valutnih kurseva. god. 270 U ovom slučaju se problemi anuliraju sinergičkom operacijom francuske i njemačke centralne banke. Posljedično jača njemačka marka koja vrši pritisak na funtu i liru. Vremenom. obilježava valutna kriza praćene dužim nestabilnim periodima.5%. Manchester School. Efekti ovih transakcija nisu bili veliki.. Krize ERM septembra 1992. Uz slobodu kretanja kapitala u sistemu ERM. Konačno.. napuštanja sistema od strane funte i lire. U periodu od 1979. doveli su do opšte nestabilnosti u svim evropskim zemljama. god. Septembarska kriza nije kraj pritiska među članicama ERM. Evaluating the U. kraj 1992. god. Choice of Entry Rate into the ERM. god. i drugih razloga. što je već 1993. 272 Kriza valuta je usporila rast u 1995. Ministri finansija i centralnih banaka su u augustu odlučili da promijene strukturu ERM. Valutne nestabilnosti 1992. iako su mnogi analitičari 267 smatrali da je on izuzetno visok. posebno kada se nepostojanost mogla predvidjeti.25% do 0. Valutne špekulacije su kulminirale u septembru pa dolazi do velike valutne intervencije u cilju 269 270 pada lire ispod nivoa koji je utvrdio ERM. a do kraja godine vrijednost funte pada oko 15% i lire oko 16%. Poslije lire i funte.Iz tih. S. Do 1992. Ugrožene su pezeta i funta uprkos rastu kamatnih stopa. Westaway. Ponovo se aktueliziraju potrebe za 273 uvođenjem kontrole kapitala. Sve je dodatno ohrabrila odluka Velike Britanije da sa ERM kreira antiinflacionu strategiju. usporavanje rasta je prati rast nominalne kamatne stope i inflacije.. god. god. R. god. za oko 0. Pezeta i portugalski eskudo devalviraju u novembru 6%. a uzroci još uvijek nisu bili determinisani.

Istočne evrope. Sistem prelijevanja je mnoge efekte učinio apsurdnim. april 2009. Dakle. Nestabilnost evropskog valutnog tržišta tokom 1992. ali i koristi koje će se valorizovati tek u budućnosti. nego paritet prema ECU.13. Kako je marka došla do te pozicije? Prije svega. pored većine članica Zajednice. održavala "u životu" ostale evropske valute. već je bila i konkurentnija od ostalih. uz negativne efekte na njemčku privredu. što je neminovno dovodilo do valutnih disproporcija. ovo nije bio problem.iskrivljenost nisu bile potpune. preko akcija snagu davala i Bundesbanka). koja je uz sve. Dalje. Ali. Sve ovo vodi tome da je za članice ERM važniji odnos vlastitih valuta prema njemačkoj valuti. da li je ERM "de facto" monetarno područje interesa njemačke marke? Pitanje se postavljalo i u drugim zemljama nečlanicama. što su neki političko-stručni krugovi koristili za marginalizaciju EMS. što se nije moglo ostvariti bez naprezanja i troškova (koji su ipak donosili dugoročne koristi) ne samo u ekonomskoj sferi. Zato su članice bez većih protivljenja i prihvatale njemačko vođstvo u ERM. Međutim. To je proizvodilo nove anomalije u vidu većeg respektovanja bilateralnih ograničenja u odnosu na valutne probleme u ERM. News release. Euroindicators. S druge strane. Evropsku monetarnu politiku prati fleksibilno kreiranje monetarnih agregata. 274 Marka je. Slično je i sa holandskim guldenom. to je bila cijena koji je Njemačka željela platiti radi rasta uticaja u Zajednici. da je upravo jedan od važnih instrumenata monetarne politike i kreiranje monetarnih agregata. No. 50/2009. što je vidljivo iz grafikona 9. članice ERM su imale veliku korist od njemačke ekonomije jer su monetarne transakcije redukovale inflaciju zahvaljujući snazi njemačke marke. može se primjetiti da je inflacija stabilnija. ERM je bio asimetričan. To je značilo da se njemačka monetarna politika indukuje u cijelu 274 evropsku ekonomiju. a njemačka marka nominalno sidro. šansa za afirmaciju Bundesbanke koja je imala snagu za očuvanje jake njemačke marke. ne samo najveći GDP tadašnje evropske integracije. Ukoliko se promjene monetarnih agregata kompariraju sa inflacijom. S druge strane. 127 . ona je imala neophodnu snagu za intervencije prema američkom dolaru (kojem je inače. već naprotiv. To utiče na njihove dugoročne varijacije. stroga budžetska i monetarna disciplina njemačke centralne banke (i njemačka marka je postala stabilnija) mogli preliti i djelimično "istopiti" u drugoj zemlji. prihvatanje da se inflacija smanjuje mehanizmom ERM utiče da se velike transakcije prilagođavaju interesima proširene zone njemačke marke. i 1993. Ovo je omogućeno tako što je Njemačka imala. postala paralelna valuta i u zemljama tzv. Uvijek se postavljalo pitanje. Grafikon 9. Očigledno je. Slabije evropske valute nisu mogle podnijeti valutne intervencije ovog nivoa. Bundesbanka je čestim kupovanjem ili prodajom duga koji je imao kamatu. monetarna politika s početka posljednje decenije prošlog vijeka je pod snažnim uticajem najjačih evropskih valuta.: Kretanja monetarnih agregata Izvor: Izvor: EUROSTAT. ali i nekim tadašnjim evropskim zemljama socijalističkog uređenja. ali je moć ove valute manja zbog limitiranosti holandske privrede. koja je bila najjača antiinflaciona centrifugalna sila. što govori o uspjehu monetarnih vlasti u očuvanju cijenovne stabilnosti. došla u poziciju da joj se moraju prilagođavati druge članice Zajednice. god.13. Uloga Njemačke u ERM. ipak je izdvojilo njemačku marku kao uporišnu tačku sistema. Tako su se npr. koja je imala znatno višu stopu inflacije. god.

5. Dioklecijan provodi monetarne reforme i uspostavlja jedinstven rimski novac utemeljen na obliku primitivnog zlatnog standarda. rimski period su obilježila raznovrsna i veoma plodna ekonomska rješenja. Godine 1867. za razliku od ostalih nacionalnih interesa. Skandinavska monetarna unija). Ali. To je iziskuje nove ideje u plaćanju između ekonomskih aktera koje nisu vezane za opticaje ogromnih količina zlatnika ili srebrenjaka. 10. uslijed intenzivne trgovine preko mediteranskih luka traži odgovarajuće sredstvo razmjene univerzalno za širi ekonomski prostor. Treba naglasiti. Banknote se emituju u apoenima od 5. Ipak. koji su "de facto" činili suštinu problema razmjene i odnosa u monetarnoj sferi toga doba. nego američki dolar. najjače finansijsko tržište i najveći trgovinski partner EU. dominaniraju na ekonomskoj i geopolitičkoj sceni. reformiše tadašnji oblik "rimskog monetarnog sistema" uvodeći kovani novac od srebra i zlata.6. Jedan evro ima 100 centi. Italije i Švicarske. Tim povodom su kovani zlatni novci (franci i guldeni). Uglavnom. Prelaskom na evro sve stvorene obaveze i primjenjivani instrumenti prema ECU su preuzeti. a evro postaje značajna moneta u svjetskim razmjerama. kako se na najstarijem kontinentu pojavila najmlađa novčana jedinica? Da li je evro prva zajednička valuta na tlu Evrope? Odgovore na ova pitanja daje kratki istorijski pregled iz kojeg je očigledno. Tokom 1869. Poprečno postavljene linije simbolizuju stabilnost evra. U devetnaestom vijeku dolazi do formirajnja prvih monetarnih asocijacija (npr. Srebrenjaci se koriste do kraja srednjeg vijeka i služe kao matrica za engleski peni (pojavio se kasnije). Dakle. Evro Evro je zvanična valuta jednog od najjačih ekonomskih blokova na svijetu. gradovi izgrađuju a luke prevoze sve više tereta. Mnogo kasnije. Španija. Venecija. Latinska monetarna unija) 275 koje koriste zlatni i srebrni novac kao zakonsko sredstvo plaćanja. što je tadašnji Rim do perfekcije rješavao mnoga pravna pitanja. I ostali tadašnji evropski subregioni formiraju monetarne zajednice prilagođene tadašnjim uslovima (npr. uvijek imao internacionalnu dimenziju. ako ni zbog čega. 50 centi. italijanski bankari počinju sa korišćenjem vučenih mjenica. Ideja evropske valute nije nova. članice EMU su zamijenile nacionalne valute za evro izvršivši operacije izravnavanju valuta. Firenca ostali napredni gradovi toga vremena kovali su vlastiti zlatni novac. U naletu. onda zbog činjenice da je SAD uz Uniju još uvijek najznačajnije svetsko tržište. a često i zlatni novac. 2. su vođeni pregovori o ulasku Austrije. 200 i 500 eura. Evropski novac kroz istoriju. 20. U desetom vijeku i tadašnja ujedinjena Engleska uvodi jedinstvenu monetu. Ekonomska i politička moć Unije sve više raste. 275 Novčani savez iz 1865. u osmom vijeku. zajedničko tržište i evro kao njegova najača poluga. koje su u ekonomskom smislu predstavljale stratešku inovaciju toga vremena. posle skoro tri vijeka. Isto tako. evru veće tečkoće stvara svjetska recesija. otac poznatijeg Karla Velikog uvodi srebrni kovani novac (denije) na područje današnje Francuske. da je sama ideja zajedničke evropske monete veoma stara a modaliteti implementacije uvijek prilagođeni nekoj od istorijskih etapa i stepenu razvoja proizvodnih snaga. 10. ka zauzimanju dominantnog mesta među svjetskim valutama. Razvoj ekonomije i snažna politička aktivnost u širem regionu. Ekspanzija ekonomskih odnosa. Početak dvadesetog vijeka je vrijeme kada tržišne zakonitosti dolaze do punog zamaha. Još od početka razvoja civilizovanog društva Evropa ima potrebu za kompatibilnim mjerilima cijena u procesu razmjene dobara. ekonomija sazrijeva kao nauka a monetarna sfera postaje sklona usponima i padovima. a 1873. Kasnije. Sistem je dugo funkcionisao i zadovoljio tadašnje porebe za razmjenom na široj teritoriji carstva. Imperator August u cilju proširenja ekonomskog i političkog uticaja na prostor carstva. Trinaesti vijek je poznat po tome što gradovi-države u Italiji monopolišu trgovinu i promet zlatom u širem regionu Mediteranskog mora i Sjevernoj Africi. ne samo u monetarnoj sferi. Uniji pristupa Grčka. No. Pipin Mali. snaga američke privrede i njihove nacionalne valute se još uvijek ne može relativizovati. Zbog tih zahtjeva. dužničko-poverilački odnosi se vrtoglavo povećavaju. god. Inače. treba naglasiti da je zajednička evropska valuta evro ojačala i prevazišla procjene prilikom njenog nastajanja. veći u drugim privrednim oblastima. Prema ISO standadima (4217) "EUR" je skraćenica a "evro" je njen pun naziv. U opticaju se nalaze kovanice od 1 i 2 evra i manje kovanice od 1. Bugarska i Rumunija. ali ova država nije pristupila Uniji. da se organizovani sistem plaćanja mogao uspostaviti i zbog toga. Srbija. Ovu proceduru podrazumijeva svaki novi ulazak u Evrozonu. mora se dati odgovor na pitanje. Evropska valuta se obilježava na dva načina.9. 128 . u srednjem vijeku se skoro u svim dijelovima današnje Evrope kovao srebrni. Evro se obiljležava sa grčkim slovom € (epsilon) i simbolizuje prvo slovo riječi Evropa. 50. a posebno ugovore. vidljivo je da je novac. između Francuske. 100. Belgije. 20. god. Trgovina u ovom dijelu Evrope postaje dinamičnija.

U Mastrihtu potpisuje Ugovor o EU (TEU). bavi se ozbiljno ovim problemima. Da bi se došlo do te pozicije Evropa je morala podnijeti mnoge žrtve. Belgija i Luksemburg. traže se efikasnija rješenja u valutnoj stabilnosti. god. dok pezeta. Monetarna zmija ne fukcioniše kvalitetno u prvih nekoliko godina pa ovaj koncept ne može sprječiti nestabilnost evropskih valutnih tržišta. Danske i Irske. Jedinstvenom monetarnom politikom i valutom se mnogo lakše prevazilaze krize i šokovi. Očekujući pristupanje u EZ. god. Unija kontinuirano održava ravnotežu svojih makroekonomskih bilansa. su naslijeđeni i najčešće su vezani za strukturne probleme. Tokom 1970. god. dao Gustav Štreseman. Ovo stanje traje do druge polovine 1993. te od Komisije promovisan i preporučen evro za jedinstvenu evropsku monetu. ponovo oživljavaju ideje o stvaranju evropske zone monetarne stabilnosti. Kao što je već rečeno. on nije realizovan zbog problema izazvanih naftnim šokovima i "padom" Bretton-Woodsa. Evropska komisija inicira ideju 277 stvaranja MU koja je generisana potrebama koordinacije ekonomske i monetarne politike. Takav status im je donosio velike ekonomske koristi. još uvijek izraženu dominaciju dolara. nisu bez razloga bili važeće svjetske valute. EMS i evro uspješnije provode valutnu politiku smanjujući rizike nestabilnosti u slučaju velikih fluktuacija kurseva članica. Na svjetskoj ekonomskoj sceni se desilo mnogo događaja sve dok nije osnovan EMS (1979. i globalni ekonomski problemi slamaju mehanizam deviznog kursa ERM u EMS u 1992. god. Kao posljedica. tokom 1995. čak i glavne valute. Vernerovog komiteta. Danas se može konstatovati da je evro ispunio većinu uslova za status svjetske rezervne. na jedinstvenom ekonomskom prostoru. Dolazi do valutne i makroekonomske nestabilnosti i stalnih valutnih špekulacija. predlaže stvaranje monetarne unije u Zajednici. Vernerov plan je bio samo prirodni nastavak otvorenog procesa. u kome se do 1980. Jer. ECU je "de facto" mjerna jedinica ERM u iskazivanju centralnog kursa i obračunska jedinica transakcija u Zajednici. god. u sistemu ostaju Njemačka. Velika Britanija i Irska ubrzo po pristupanju napuštaju ovaj sistem. Danska. Krajem 1992. U cilju stvaranja zone evropske monetarne stabilnosti. god. Vijeće ministara u Madridu donosi odluku o stvaranju MU do početka 1999. Situacija je još daleko od idealne. Velike Britanije. posebno na ekonomskom planu. Otvoreno je za trgovinu robama.Dvadeseti vijek obilježavaju ideje o zajedničkoj evropskoj valuti moderne epohe. Poslije pada sistema iz Bretton Woodsa. a kasnije i irska funta devalviraju. a kod mnogih sazrijeva svijest o potrebi ubrzanja monetarnih integracija. U cilju stabilizacije međuvalutarne razmjene Savjet ministara 1978. Iste godine Haški samit donosi plan po kojem bi se do kraja 70-ih uspostavila EMU. Koristi od uvođenja evra. Nedostaci s kojima se susreće evro u odnosu na.25%. 129 . ali i agregatno. god. eskudo. firmama i ekonomiji Unije u cjelini. 1969. Ipak Ugovor prate problemi neratifikacije Danske. Makroekonomske prednosti su u tome što EMU. god. Sistem obuhvata valute konstituente evropske novčane jedinice ECU (European Currency Unit). Nizozemska. Danas je evropsko tržište snažno i stabilno u svjetskim razmjerama. Ovi.2. To olakšava održavanje makroekonomske stabilnosti u željenim granicama i dostizanje ciljanih stopa rasta. ni funta sterlinga nekad. Delorov komitet aktuelizira pitanja monetarnih integracija. god. investitorima. 278 god. utiče na smanjenje kamatnih stopa i donosi značajne beneficije finansijskim institucijama. Preko monetarnog jedinstva se efikasno i bezbolno provode strukturne reforme i realizuju ciljevi zajedničkih. Problemi utiču na udaljavanje od EMU. Vernerov izveštaj iz 1970. Četrdeset godina kasnije. posebno kohezionih politika. koje su isto bile učesnici koncepta poznatog kao monetarna zmija (Snake). god. donosi akt o primjeni efekasnijeg postupka uspostavljanjem EMS. Tokom 1970. na nivou preduzeća. uslugama i kapitalom. tri faze ovoga plana su predložene od strane tzv. u EZ se pokušava limitirati dozvoljeno valutno odstupanje od +/. tako da do 1977. ali i u vremenu recesija. god. osniva se EMS.). god. Kao zajednička valuta evro pruža direktne i indirektne koristi evropskoj i svjetskoj privredi (makroekonomske. funta sterlinga i lira fluktuiraju u odnosu na druge evropske valute. god. početkom 1972. tokom 1979. uključujući i neke izvan ERM. ni dolar u novijoj istoriji. To je složena valuta koja sadrži određene iznose valuta članica. Sa zajedničkom valutnom politikom se lakše održava cjenovna stabilnost. Norveške. mikroekonomske i globalne). I onda kada je ekonomija u uzletu. koji počinje sa radom već iduće godine. Na mikroekonomskom planu najvažnije direktne koristi od uvođenja evra su značajno 276 277 278 Njemački političar. tijesna francuska referendumska većina i tradicionalno britansko odgađanje. Evro racionalizuje monetarni sistem. No. i 1993. kada se proširuju limiti mehanizma deviznog kursa na 15% mogućeg odstupanja. Konkretne prijedloge je još 276 1929. ali je sasvim sigurno da evro počinje ubirati "internacionalne" plodove. vlastiti ekonomski problemi se dijelom mogu preliti na druge ekonomije širom svijeta.

zasnovana na hipotezi o direktnom uticaju na bogatstvo domaćinstva. postoje i druge makroekonomske i mikroekonomske pogodnosti koje je sa sobom donijela zajednička evropska valuta. ili prioritet u slučaju stečaja. Vlasnici akcija su rezidualni povjerioci. Dakle. Zato nema razlike između štednje firmi i štednje domaćinstava.14. god. Grafikon 9. i dalje mijenja odnose konkurencije u okruženju i na svjetskom nivou. kada svjetska ekonomija preživljava krizne trenutke. Izolujući sve druge ekonomske elemente nameće se trivijalan zaključak da evropske kompanije kupuju jeftiniju naftu zbog snažnije evropske valute (grafikoni 9. Izdavačka knjižarnica Zorana Stojanovića.14.: Odnos dolara i evra Izvor: Izvor: EUROSTAT. Novi Sad. Na prvi pogled bi se moglo zaključiti da visok paritet evra prema dolaru i stabilnost u dugom roku koju forsira ECB dovode do teškoća u izvozu roba sa zajedničkog evropskog tržišta (što nije slučaj). evro je promijenio. Kratkoročno. A. Pored konkurentosti evro "tjera" na integracije aktere evropskog tržišta i zbog toga što povoljno utiče na materijalnu proizvodnju visoke dodate vrijednosti. Uz ostale prednosti. koja se u pravilu plaća dolarima. danas cijene ovog proizvoda povoljnije kad se plaćanja u evrima. Tako se monetarnom politikom EMU svjesno održava cjenovna i valutna stabilnost. sa aspekta zemalja koje dio svojih nacionalnih rezervi žele držati u nekoj drugoj valuti. Ali. Na globalnom planu. komercijalnih i rizičnih obveznica i HoV fizičke imovine itd. evro mnogo više od drugih valuta amortizuje negativne konsekvence na evropskom ekonomskom prostoru. što je siguran znak da finansijsko tržište postaje dinamičnije. 280 279 130 . To je osnov Modiljani-Milerove teoreme. i konsekvence tog odnosa na aktuelnu krizu izazvanu visokim troškovima energije. god. nema razlike između ulaganja sopstvene imovine ili zaduživanja. april 2009. i ostvaruju ciljevi na planu izvoza i očuvanja stabilnosti primarnog tekućeg računa. 2004. slično kao i kod naftnih šokova sedamdesetih i osamdesetih godina prošlog vjeka. a finansijske koristi se mere desetinama milijardi evra). upravo je monetarna politika Unije zasnovana na jednakom uvažavanju. Kao što je rečeno. i dužnika. evro utiče na širenje i rast finansijskog tržišta. Euroindicators. investitori kontinuirano očekuju stalni rast evropskog tržišta "prebukiranog" suficitima privatnog i javnog kapitala.). 50/2009. i povjerilaca. firme i jesu u vlasništvu domaćinstava (preko akcija ili bankarskih zaduživanja). Prema njoj. u EU se sve intenzivnije odvijaju spajanja i pripajanja (merdžeri i akvizicije) preduzeća. pozicija i ugled evra rastu. Čak i danas. U idealnim uslovima. News release. Zbog toga su. kompanije sa značajnijom ulogom u 279 trgovini Unije mogu koristiti mnoge pogodnosti evra. Ekonomija Monetrane unije. Uzmimo samo primjer odnosa evra i dolara. Oni imaju pravo na sve što preostane poslije izmirenja troškova akcionarskog društva. ukrupnjava kapital i stvara uslove za veću konkurentnost finansijskih tržišta. Pored ovih. Prema Paul De Grauwe. Koristeći prednosti evra. evro sve više postaje optimalan izbor. pa se na njemu 280 multipliciraju finansijske i statusne transakcije. Iz predhodnog grafikona je očigledna superiornost evra u odnosu na dolar. Na primjeru evropske štednje i investicija može se objasniti i Modiljani-Milerova teorema. Iz navedenog se zaključuje da je finansijsko tržište EU pod evrom mnogo ozbiljnije i dinamičnije nego rascjepkana finansijska tržišta prije njegovog uvođenja. kada je nafta bila jeftinija za kupovine u njemačkim markama. koja se opet plasira u firme.smanjenje direktnih troškova finansijskih transakcija (broj transakcija se mjeri desetinama i stotinama miliona.

jer postoje zemlje u zoni evra koje nemaju fiskalne resurse za ove namjene. SAD i EU. Uglavnom.Može se zaključiti da u ovom trenutku nema optimalnijeg makroekonomskog izbora i da EU. Nije riječ samo o tim troškovima. dometi ovih mjera su ograničeni. god. I britanska valuta bilježi najviše nivoe od 1992. god. 131 281 . Članice su izgubile prava upravljanja monetarnom sferom. U zoni evra i dalje se očekuje nepopustljiva finansijska politika. kontroli cijena nafte i kretanju cijena. jačanje cjenovne stabilnosti i dr. dok se ukupni troškovi zamjene ne mogu u cjelosti izračunati. Međutim. god. pa ponekad ima i političkih nesuglasica sa članicama kod kojih evro služi kao "moneta za potkusurivanje" domaćih političara. god. jen i evro u odnosu na ostale svjetske valute. uloga svjetske valute i prednosti koje ova pozicija donosi. ▪ Nedostaci uvođenja evra. jer je centralno bankarstvo više koordiniralo sa drugim nacionalnim institucijama nego ranije. ne treba razdvajati monetarne i finansijske mjere. U području evra se očekuju aktivnosti koje će obezbjediti minimalni rast u 2009. ali i centralnih banaka najvećih članica. Od 1999. prateći uglavnom kretanje evra. Evro utiče na povoljniju makroekonomsku i društveno-političku situaciju. monetarna politika Unije će se i u vrijeme krize temeljiti na proklamovanim principima visoke monetarne discipline i autonomije monetarnih vlasti. Glavne prednosti i nedostatci od uvođenja evra se mogu sistematizovati na slijedeći način: ▪ Prednosti od uvođenja evra su:     redukcija visokih troškova finansijskih transakcija. god. neke članice nalaze rezerve u fiskalnim sferama i stimulišu određene segmente tražnje. Ovo je normalan efekat bijega u rezervne svjetske valute. što je omogućilo da se centralne banke brzo okrenu ka smanjivanju kamatnih stopa. što 282 može usporiti rast tražnje i brži oporavak. ne samo u Evropi. Evro i dolar: partneri ili rivali? Odnos evra i dolara je specifičan. da ECB i onda kada je u mogućnosti. ali i ostale prednosti uvođenja zajedničke valute na najrazvijenijem ekonomskom prostoru na svijetu utiču povoljno na ekonomije evropskih zemalja. Ove. Međutim. Uglavnom. Samo za troškove štampanja i kovanja evra. bez obzira na krizu svjetske ekonomije ostvaruje dva zacrtana cilja: spoljnu konkurentnost i afirmaciju evra kao vodeće svetske valute. treba očekivati skromniji oporavak. Evro je postao alibi za loše nacionalne poteze. Tek u 2010. već mnogim 281 Integracija i standardizacija monetarnog sektora dovela je do gubitaka radnih promjenama u članicama. do 2008.7. mjesta u monetarnim institucijama i sporednim djelatnostima. Najveći nedostatak evra su ogromni troškovi uvođenja. Jačanje jena je posebno izraženo u 2009. upravo zahvaljujući zajedničkoj valutu i potencijalu velikog tržišta EU27 spriječena recesija razornih razmjera. eliminisanje potencijalnih rizika izazvanih valutnim nestabilnostima i neželjenim razlikama u kursevima nacionalnih valuta. integracija finansijskog tržišta i transparentna politika cijena. U prevladavanju posljedica aktuelne krize ključnu ulogu imaju centralne banke. 282 Treba naglasiti da je kriza ojačala dolar. Zajednička evropska valuta je podnijela veliki teret aktuelne finansijske krize. To je dovelo i do neracionalnih ponašanja i fiskalnih probijanja od strane nekih vlada. Ovdje je karakteristično navesti napore ECB. 9. Striktna monetarna politika ECB rezultira jačanjem evropske valute. On je tako izbalansiran da u određenoj situaciji pruža najbolji rezultat za svakog trgovinskog partnera. Ono što je bilo važno. Ove valute su ojačale i u realnom i efektivnom smislu. ne interveniše u korist dolara da bi ga kupila evrima. potrošene su milijarde maraka. Slično je i sa funtom. učinak krize je odmah prepoznat. Evroptimisti smatraju da je. One su se usmjerile na podršku likvidnosti obveznicama suočenim sa nedostatkom finansiranja i naglim padom tržišta hartija. već i globalno. Važno je napomenuti da se svjetske finansijske rezerve sve više transferišu u evro. najveće centralne banke su relaksirale politiku kamatnih stopa i ograničile direktne udare na ekonomije najrazvijenijih zemalja i ublažile štetno povratno dejstvo na na realni i finansijski sektor. U tom kontekstu. Promjena situacije dovodi i do toga.

da uz najveće dobitke u kupovini nafte i uz pogodnosti u kupovinama nekih strateških sirovina. gubi oko 60% vrijednosti u odnosu na evropsku valutu i spušta se na nezabilježeno nizak nivo u odnosu na jače svjetske valute. može se shvatiti sva kompleksnost pristupa monetarnoj i valutnoj politici koju vodi ECB.27% GDP ). Nema sumnje da se administarcija i FED grčevito bore da što prije stabilizuju makroekonomsku situaciju i time nesvjesno doprinose amortizovanju efekata koje donosi zakonomjernost Filipsove krive. što se automatski povoljno odražava i na rast zaposlenosti. tj.5% nacionalnih budžeta ili 1. posebno u izvoznim granama američke privrede. Jer. održavajući spoljnotrgovinsku konkurentnost. Objašnjenje je u tome da SAD politkom jeftinog dolara aktivno utiču na svjetske trgovinske odnose i na taj način produžavaju i održavaju svoju geopolitičku dominaciju. tada se može dobiti prava slika o minornosti evropskog u odnosu na američki budžet. 285 Već u ovoj fazi odnosa evro-dolar ima mnogo zemalja koje rezerve drže u odnosu 40-40-20. No. i veličina finansijskog tržišta SAD je još uvijek dominantna u odnosu na evropsko. Jer. stvara nezadovoljstvo evropskih štediša. sigurno je da američka valuta može istrpiti snažne. Dalje. za razliku od EU. Evidentno je da snažan evro u određenoj mjeri usporava izvoz. vidljivo je. Najvažniji akteri evropskog ekonomskog prostora moraju mnogo učiniti na integraciji tržišta kapitala i finansijskog tržišta u ovom dijelu svijeta. Ipak. 284 Još uvijek je gotovo polovina svjetskog bogatstva podređena američkom dolaru. amerkanci su suočeni i sa drugim problemima makroekonomskog karaktera. Dakle. što će ga i definitivno smjestiti u 285 ravnopravan položaj sa američkim dolarom. jednostrana objašnjenja ovog fenomena nisu relevantna. evro i dolar su već sada izjednačeni. slab američki dolar je prevashodno rezultat politike američke vlade. to nije sporno. I na kraju. koji je još uvijek vodeća svjetska valuta. Amerika je. američka administracija se kontinuirano bori protiv inflatornih pritisaka. u takvoj situaciji i ECB pod pritiskom jakog evra mora snižavati kamatne stope što podgrijava inflaciju. ali još uvijek podnošljive pritiske visokih budžetskih i spoljnogtrgovinskih deficita. uzroci kretanja američke valute traže kompleksniju analizu. svoju političku ulogu i gradi na snažnoj ekonomiji i jakom dolaru. u čemu evropski sistem još zaostaje za 284 američkim. 132 . prednost evropske valute nad dolarom je još uvijek veoma diskutabilna. No. može se primjetiti da u stručnoj javnosti postoji veći broj respektabilnih tumačenja dugogodišnje depresijacije američkog dolara. a cijene nafte i važnih svjetskih roba i sirovina se izražavaju u američkim dolarima. Suprostavljanja su uglavnom u tumačenju da slabljenje američke valute svjesno jača evropski ekonomski prostor i ulogu EU u svjetskoj ekonomiji. lakše "preživljavaju" ekonomske krize i šokove. A one se sublimiraju u pravilu da rast i zaposlenost neminovno prati inflacija (vrijedi i obrnuta proporcija). Dakle. svjetska dominacija SAD je direktno proporcionalna sa dominantnom pozicijom dolara na svjetskim tržištima. pa čak i dugoročno preusmjerava štednju izvan evropskog ekonomskog prostora. Ipak. ostvarivali mnogo veće dobitke u slučaju slabijeg evra prema dolaru. ali evidentnim koristima koje evropljani ili imaoci evra ostvaruju kao turisti u zoni dolarskog pokrića i drugim evro-dobicima. Treba naglasiti da SAD. Jer. Evropljani moraju dalje raditi na ekspanziji i afirmaciji svjetske reputacije evopske monete i monetarnoj politici koja će eliminisati još uvijek prisutne strukturne probleme. Komisija kao izvršni organ EU raspolaže zaista minornim budžetom u odnosu na output Unije 283 ili sredstva nacionalnih vlada (oko 2. Da bi postigli spoljnu konkurentnost i zadovoljili potrebe tradicionalno fleksibilnog tržišta rada SAD uspijevaju održati neznatno brži rast u odnosu na najveće spoljnotrgovinske partnere. evro će veoma brzo elimimisati većinu kontroverzi. zahvaljujući centralizaciji državnih finansija i mogućnostima realizacije finansijskih megatransfera. Dalje. Jer. Prema njima. 283 Kada se zna da se gotovo polovina budžeta EU troši na kontroverznu CAP. a time i privredni rast.dolar. Pored politike stabilizacije privrednog rasta. Iz ovoga bi se mogao izvući nedvosmislen zaključak da bi. slab dolar u uslovima svjetske recesije održava izvoznu konkurentnost američke privrede i održava stope privrednog rasta. dok drugi autori smatraju da je ovaj scenario dio dobro isplanirane aktivnosti američke administracije. Evropu i Japan. prije svega veliki evropski izvoznici. pogrešno je apriorno prihvatiti ili odbaciti bilo koju verziju uzroka deprecijacije dolara. monetarna unija zahtijeva puno političko jedinstvo. Za razliku od američke administracije. Kada se dodaju ciljevi koji su evru postavljeni na planu razvoja svjetske ekonomije. koje se plaćaju američkim dolarima i manje važnim.

ne samo za zemlje koje trebaju pristupiti EMU. Unija je aktivna u podršci tim 287 zemljama i što bezbolnijom integracijom u EMU. i jedan od najtežih zadataka koji stoji pred zemljama u tranziciji (koje žele pristupiti EU). Konačno. Kriterijumima se daje veliki značaj zbog potrebe da se poveća fiskalna i monetarna odgovornost članica. sublimirane u visokom stepenu finansijske discipline. konvergenciju kamatnih stopa. Evropske zemlje u procesu tranzicije imaju različite režime deviznih kurseva (od fiksnog aranžmana currency borda do režima fluktuacija). većina članica preispituje dotadašnje režime deviznih kurseva. Kriterijumi brane temeljne vrijednosti evropskih integracija. već i za stare članice 286 Unije. pored ostelih. Ugovor o EU definiše kriterjume članstva u EMU. ispunjenje kriterijuma konvergencije je primarni. posebno za one koje se nalaze u fazama priključenja EU. 133 286 . Formalno. članstvo u EU se uslovljava strogim kriterijumima konvengencije (kopenhagenški kriterijumi) koji važe. devizni kursevi zemalja i fiskalni kriterijumi. I mnoge zemlje nečlanice Unije koriste evro kao domaću valutu. uglavnom svode na potrebu uspostavljanja ulazne i jačanja dugoročne finansijske discipline. 287 Za razumevanje kriterijuma konvergencije. Uvođenjem evra. Dablinu i Luksemburgu. Oni se. koristiti zaključke sa skupova u Kopenhagenu. evro je značajan i za zemlje u tranziciji. Kriterijumi su klasifikovani u četiri poglavlja i to: konvergencija stopa inflacije. Zbog visoko postavljenih zahtjeva. ali i kao mjernu jedinicu u vođenju vlastite valutne politike. te utvrđivanjem sankcija za one koji stvaraju štetne i neopravdane deficite.Evro i tranzicione zemlje.

Oni se najviše finansiraju porezima na dodatu vrijednost i prihodima po osnovu ostvarenog GDP. Budžet EU-sopstveni prihodi i opšti budžetski principi. EZ. Budžet ne odgovara ni formi koja se implementira u međunarodnim organizacijama. ali ipak. Špirić Nikola. U početku. No. Kako EU nije jedinstvena država. god. evidentno je da ovaj vid finansiranja ima i slabosti jer nedovoljno pospješuje privredni razvoj. 2005. Ovo znači da se finansiranje Unije zasniva na sredstvima prikupljenim isključivo od njenih članica. zatim načelo transparentnosti itd. EEZ i EUROATOM se finansiraju doprinosima država osnivača (kao i druge višenacionalne regionalne integracije). Ekonomski fakultet Banja Luka. nego su njene nadležnosti izvedene iz nadležnosti članica i. Jovanović N. što zajedno čini oko tri četvrtine ukupnih izvora prihoda. Generalno.. jer je u početku samo EZUČ finansirana vlastitim sredstvima. Istina. tačnosti. prikupljenim dažbinama na proizvedene količine uglja. Ugovorom iz Rima EUROATOM formira dva budžeta i to: administrativni budžet i budžet za troškove istraživanja i investicije. Stojanoviću "Princip pripisivanja nadležnosti podrazumijeva da EU nema Kompetenz-Kompetenz. BUDŽET EVROPSKE UNIJE 10.. uz dodatak specifičnosti nametnutih oblikom organizovanja Zajednice. Ugovora o EZ.. univerzalnosti. Miroslav.10. specijalizacici. rashodi EZ se uglavnom finansiraju vlastitim prihodima. važno je naglasiti da se ona kreću u granicama opštih budžetskih načela. a tzv.1. Opšta budžetska načela izvedena iz nacionalnih su načela jedinstva.kao opšte pravilo utemeljeno članom 175.. ono je postalo najaktuelnija politička i javna tema. god.. posebno sa današnje distance. vremenske jednakosti (načelo izrade budžeta EU na godišnjem nivou). zaštiti zdravlja itd. ne samo u odnosu na osnovno funkcionisanje.) 288 134 . god. po S. Na njih dodatno utiče stalno pristupanje novih članica. Ekonomski fakultet Beograd. posebno u kontekstu ostvarivanja globalnih ambicija EU. već komplikovane odnose. Od 1985. te načelo ravnoteže. ali i uvažavanja principa proporcionalnosti. Taj vid finansiranja prihvatili su osnivači Unije.. Međunarodni ekonomski odnosi. nadležnosti koje služe kao podrška nadležnostima članica se obavljaju u: industriji. Univerzitet u Banjoj Luci. Osnove i specifičnosti U komparaciji sa budžetima drugih država ili integracija. Zajedničke nadležnosti su rezidualne prirode. uglavnom ograničene ekskluzivnosti. ravnoteže. S. riječ je o odvojenim budžetima za finansiranje pojedinih oblasti Zajednice." (citat adaptiran iz Stojanović. njegovu unutrašnju strukturu i eksterno djelovanje. Kada je riječ o načelima budžeta EU. Treba podsjetiti da je uobičajeno da rane razvojne faze asocijacija finansiraju osnivači. Oni se snažno reflektuju na kohezionu i multifunkcionalnu ulogu evropskog budžeta. 2006. već i način prikupljanja i njegovu krajnju upotrebu. Zajedničko finansiranje je uvijek bila ključna komponenta evropske kohezije. Principi su izvedeni iz suštine komunitarnih odnosa i utemeljeni na primarnoj ideji evropskih integracija. Vukmirica Vujo. prenošenja nadležnosti i subsidijarnosti. 2004. CID. Npr. Ekonomska i monetrana integracija Evrope. O problematici funkcionisanja EU u kontekstu finansiranja osnovnih funkcija vidjeti u: Čenić Jotanović. Dakle. obrazovanju. Ipak. to su bili skromni prihodi. Za sada je teško procijeniti da li će aktuelna finansijska kriza ili drugi globalni razlozi promijeniti ove okolnosti. u kome su regulisana pitanja zaštite životne sredine. Čak i više od toga. Već je Pariski ugovor o EZUČ uspostavio administrativni i operativni budžet za nesmetano funkcionisanje ove asocijacije. to je jedini izvor sredstava koji nije prikupljan direktno od država osnivača. god. EU ima mnogo specifičnosti. 289 Neki autori ove odnose marginalizuju. može se konstatovati da su međudržavne relacije utemeljene na principima pripisivanja. odnosi između centralnih organa EU i institucija zemalja članica su po mnogo čemu 289 specifični. Beograd. Finansiranje potreba EU je usko vezano za specifičnu državnu strukturu Zajednice i njenu kompleksnu organizaciju. što usložnjava postojeće. specifikacije i jedinstvenosti (jedinstvena valuta i račun). Banja Luka. Gordana.. budžet i nije koncipiran na klasičnim budžetskim principima koji se primjenjuju u 288 unitarnim državama. Finanije 1-6/2006. u zavisnosti od dinamike i intenziteta integracija prelazi na klasične fiskalne instrumente. Od nastanka Zajednice. a kasnije se. Evropska ekonomska integracija. njeno finansiranje je izazov i predmet stalnih naučnih istraživanja.

jer im je glavna funkcija preraspodjela sredstava kojima se finansiraju zajedničke politike. Dakle.2 biliona evra. Centar za liberalno-demokratske studije. Tako se iz budžeta vrši povrat ostvarenih prihoda od oko 95% prikupljenih sredstava. Njime sve procedure usvajanja budžeta za narednu godinu počinju već 1.2% ukupnog budžeta. 290 135 . god. god. god. ipak se može konstatovati da su broj i iznos sredstva za funkcionisanje administracije apsolutno i relativno niski u odnosu na ukupan budžet. Poslije parlamentarnih rasprava i glasanja o amandmanima dolazi do usvajanja 291 pojedinačnih budžetskih stavki. u 2004. god. prevod. str. tako da od 1977.1 42. nezadovoljavajuće efikasnosti i povlašćenog položaja.2%) usmjereno sektoru održivog razvoja. NIN. Od toga je 22. Ipak. evropski udžbenik.3 7. jula tekuće godine. decembra tekuće godine. vojne) koje u suverenim državama participiraju u budžetskim sredstvima. bezbjednost i Pravda Ukupni administrativni troškovi Izdaci za Bugarsku i Rumuniju http://europa. budžet EU je povećan 2% u odnosu na prethodnu godinu i iznosi 129. Struktura budžeta je promenjena. oni još nisu dovoljni za ozbiljnije makroekonomske intervencije (izuzev CAP koja koristi najveći dio evropskog budžeta). Sredstva za finansiranje administracije i broj zaposlenih odgovaraju administraciji većeg evropskog grada (pri tome ne treba zanemariti da komunitarna administracija još uvijek ne obavlja mnoge državno-administrativne poslove). 57.000 radnika. 373. Budžet se predlaže jednom godišnje. realizujući jedan od fundamentalnih ciljeva.4 0. Prijemom novih država. Struktura raspodjele budžetskih sredstava EU je prikazana na slijedećoj tabeli: Tabela 10. godinu: Izvor: Održivi rast Direktna pomoć i troškovi tržišta Ruralni razvoj EU kao globalni partner Ljudska prava. To EU pretvara u najkvalitetnije i najpoželjnije mjesto za život. projektovan željom da evropski privredni prostor u budućnosti postane tehnološki i održivo najnapredniji u 292 svijetu.4. Budžet EU za 2008. Ta situacija postoji i u EU. prije svega Komisija. Beograd. god. EU daje veliki značaj stimulisanju održivog rasta i razvoja.10.8 6. a oko 5% budžeta zadržava za finansiranja 290 administrativnog aparata. Pravni osnov ovih procedura je obuhvaćen članom 272. 2004.13 Tako je npr. Ugovora iz Rima.2007. za potrebe ruralnog razvoja odlazi zavidnih 13. pa sredstva za stimulisanje rasta i zaposlenosti učestvuju sa čak 44.5 13. kako bi se mogao usvojiti do 31.9 1. Budžet EU: osnovni pokazatelji Prihodi i rashodi budžeta su instrumenti savladavanja mnogih problema ekonomskog i društvenog razvoja EU. Isto tako.eu/ Iz tabele 10. Vidi se da je iz budžeta za 2008. god.4. sloboda. Institucije Zajednice. uočavaju se fundamentalni društveno-ekonomski momenti i tendencije u ovoj razvojnoj fazi EU. Prema projekciji za 2008.000 bilo zaposleno u Komisiji.3. zaposleno je još 1250 radnika. Ali. 292 Ovoj dimenziji EU u brojnim radovima i intervjuima najbolje opisuje američki ekonomista Rifkin Džeremi. U budžetu EU su najniži troškovi komunitarne administracije. koje se kroz komunitarne politike vraćaju članicama.2. 291 O ovome videti više u: Majkl Burda i Čarls Viploš. O tome vidjeti više u: Rifkin Džeremi.8% sredstava sa tendencijom da ih Zajednica zadrži i u budućim planovima i programima. najviše sredstava (oko 44.: Struktura raspodjele budžeta za 2008. Frankfurter Allgemeine Zeitung. Iako evroskeptici kritikuju EU zbog brojnosti administracije. Evropski parlament i Evropski savjet provode redovne procedure usvajanja izveštaja o realizovanom budžetu za prethodnu i usvajaju budžet za nastupajuću godinu. administracija EU zapošljavala 33. Beograd. treba imati na umu da se iz budžeta EU ne finansiraju neke druge potrebe (npr. ali su i one dodatno proširene. Makroekonomija. što se u ekonomskom smislu može ocijeniti veoma povoljno. Procedura usvajanja budžeta u EU je slična kao i u svim demokratskim zemljama. 1. pripremni poslovi na usvajanju budžeta počinju ranije..

U tabeli 10.2 43 13. od kojih je najvažniji kompleksnost njegovog usvajanja. To potvrđuje agregatna struktura budžeta za 2007.08 100.7.eu/ 54. EU kao globalni partner 5. (u%) Održivi rast EU kao globalni partner Ljudska prava. (u evrima) Br Naziv Budžet 2007 1 2 3 44 862 050 1 Održiv razvoj 319 54 718 545 2 Zajednička poljopriv.84 47. po osnovnoj strukturnoj podjeli.6 Budžet 2008 50 324 204 626 53 177 320 053 1 241 449 006 8 112 728 400 7 284 420 235 206 636 292 120 346 758 612 Budžet 2007 43 590 118 012 54 210 425 736 1 270 114 751 7 352 746 732 6 977 764 032 444 646 152 113 845 815 415 Promjene (%) 15. Kad je jednom dogovorena određena struktura budžeta. Struktura budžeta EU je veoma stabilna u dužem vremenskom periodu. slobode.71 U tabeli 10. god. Opis 1. Naknada UKUPNI TROŠKOVI EU27 Izvor: http://eur-lex. god. Donošenje budžeta podliježe složenim procesima usaglašavanja.6.25 101.5.7.6.26 10. Održivi razvoj 2. prikazani su rashodi budžeta EU za period od 2006. slobode. Politka – CAP 736 3 Građanska prava.27 % 6 38.5.9 7. su prikazani troškovi budžeta EU za period 2007-2008.45 -1.91 -2. bezbjedn. god.4 6. što najbolje govori o obimu i strukturi zajedničkih politika u ovoj fazi razvoja Zajednice.: Struktura raspodjele budžeta za 2007. god. god. Sloboda. Tabela 10.).: Troškovi budžeta EU27 za period 2007-2008. do 2007.: Tabela 10. sloboda. i Pravda 1 176 965 652 Budžet 2006 4 35 865 973 075 54 579 470 941 1 162 155 453 Indeks 5(3/4) 125. za promociju ljudskih prava. sudstvo 4.europa. budžetska struktura je prilagođena implementaciji zajedničkih politika koje predstavljaju najjači komunitarni instrumentarij koji se ne mijenja u dužim vremenskim periodima.: Rashodi budžeta EU za period 2006-2007. god. a za Bugarsku i Rumuniju oko 0.3 1. nju je teško radikalno mijenjati. Na ovo utiču brojni faktori. Iz nje se vidi da se najveći rashodi budžeta EU odnose na Zajedničku poljoprivrednu politiku i održivi razvoj. zaštita.02 136 .38 1.34 4. god. (tabela 10. Zaštita i upravljanje prirodnim izvorima 3. bezbjednost i pravdu izdvojeno je oko 1% budžeta.53 5.Konačno. bezbjednost i Pravda Poljoprivreda i obezbjeđenje kvaliteta Ruralni razvoj i zaštita okoline Drugi troškovi uključujući administraciju Izvor: http://europa. Tabela 10. Administracija 6.1% budžetskih sredstava.39 – 53.eu/budget/ Komparacije budžeta Zajednice za 2007. jasno ukazuju na kontinuitet fundamentalnih razvojnih ciljeva EU. i 2008. Drugo.

I na kraju. Carinski prihodi se prikupljaju prilikom uvoza roba iz država nečlanica. Značajna sredstva su usmjerena prema EFRD i drugim kohezionim fondovima. Sporazuma iz Dohe i drugih akata. već na količinu ili broj komada poljoprivrednog proizvoda prema odrebama Zajedničke poljoprivredne politike. obračunom prema jedinstvenoj poreskoj stopi u iznosu 1. Značajne prihode budžetu EU donose sredstva prikupljena oporezivanjem dodatne vrijednosti. Ovaj izvor daje više od 60% ukupnih budžetskih sredstava i obaveza je svih članica bez obzira na njihov status u Zajednici (stare ili novoprimljene članice. a Unija. Redukcija ovih prihoda je usko vezana za procese širenja i uticaja WTO u svjetlu zaključaka Urugvajske runde.85 105. god. EU je za WTO jedan od ključnih problema u uspostavljanju slobodne trgovine. evra i u budžetu participiraju sa visokih 47%. radi se o budžetskim prihodima na uvoz poljoprivrednih proizvoda na zajedničko tržište EU.38 100 Izvor http://eur-lex. su gotovo ujednačeni jer su sve budžetske stavke u obe godine povećane. Prethodni podaci ukazuju da se za administraciju EU i tzv. usmjerena za promociju održivog razvoja. Za CAP je izdvojeno 43 mlrd. razvijene ili manje razvijene države i sl. Prelevmani se ne obračunavaju i ne plaćaju na carinsku osnovu.42 107. carinski prihodi se smanjuju. iznose 44. Kao takvi.9 mlrd. Njih obračunavaju članice. U suštini. najviše budžetskih sredstava (43%) bilo usmjereno na potrebe održivog razvoja. Poznati su stavovi WTO po pitanju sudbine preferencijalnih trgovinskih sporazuma. druge troškove godišnje izdvaja oko 7. U poslednje vrijeme ovaj budžetski prihod se usmjerava i na oblasti koje se nalaze "oko poljoprivrede. Sredstva CAP u budžetu Unije iznose oko 55 mlrd. nalaze se pod kontinuiranim nadzorom WTO i trpe stalni pritisak za smanjenje. što je u okvirima budžeta prethodne godine.eu/budget/ Iz prethodnih tabela se vidi da je u 2007. evra. Rečeno je da se budžetski prihodi EU prikupljaju iz nekoliko izvora i da je budžetska politika EU različita u odnosu na klasične pristupe rješavanja budžetske problematike. 137 . mira i bezbjednosti. evra. Prihodi od prelevmana se usmjeravaju za razvoj poljoprivrednog sektora Zajednice i tako zaobilaze oštre zahtijeve WTO.4% na nacionalne osnovice poreza na dodatu vrijednost (ne smije prelaziti 55% nacionalnog budžeta). oni imaju specifičnu ulogu upravo u tome da usmjere proizvođače na fer raspodjelu u finansiranju proizvodnje i skladištenja. posebno u sektor ruralnog razvoja. bezbjednosti i pravde.5 mlrd.56 6. kao lider tržišnih privreda vrši postepena prilagođavanja carinskih tarifa naniže. najstarijoj zajedničkoj politici govori da uprkos stalnim intervencijama od strane WTO. ostali rashodi participiraju sa 14%.europa. evra." Modernu epohu strukturne politike EU obilježavaju ulaganja u kohezione i strukturne fondove. sloboda. Prikupljanje budžetskih prihoda. budžetska podrška Zajedničkoj poljo-privrednoj politici. zaštitu ljudskih prava. god. Njihov rast od 25% u odnosu na prethodnu godinu govori o namjeri evrokreatora da snažno podrže regionalnu politiku. Unija još uvijek nema namjeru da izvrši radikalnu redukciju sredstava podrške u ovoj oblasti. I oni su prema svojoj klasifikaciji veoma slični klasičnim carinskim prihodima. god. Prihodi na procenat od GDP država članica najviše participiraju u budžetu EU.9 mlrd. snižavanja carinskih stopa itd. Ova sredstva su participirala u budžetu Zajednice sa 39%. Uočava se da su skoro identična sredstva u odnosu na 2008. Slijedeće. i 2008.). god. smanjujući tako svoje carinske prihode. a za programe ruralnog razvoja i zaštitu životne sredine 13.) Rashodi budžeta EU za regionalnu pomoć u 2007. Slična situacija je sa prelevmanima na uvoz poljoprivrednih proizvoda.01 0.37 6. budžeti u 2007. evra. S druge strane. Štaviše. Riječ je o godinama koje se nalaze u istom srednjoročnom finansijskom okviru (od 2007 do 2013.4 5 6 Evropska unija kao globalni partner Administracija Kompenzacija UKUPNO 7 352 746 732 6 942 264 030 444 646 152 115 497 218 621 8 093 291 458 6 604 078 362 1 073 500 332 107 378 469 621 90. U mnogim slučajevima dolazi do povrata finansijskih sredstava preko konkretnih projekata koji se finansiraju u skladu sa zajedničkim kohezionim i strukturnim politikama. Obzirom na obavezu smanjivanja carinskih stopa. god. Kada je riječ o prelevmanima na šećer i izoglukozu.12 41. jednu od fundamentalnih zajedničkih politika.

U cilju rasta budžetskih prihoda. Ova dva budžetska prihoda se drastično smanjuju. carina i ličnih izvora u nacionalnom dohotku i korekcije budžetskih poremećaja u periodu od 2006. U periodu 2006-2008.europa.Mnoge države imaju beneficije od ovih komunitarnih politika. Prihodi od potrošača i novčanih kazni za period 2006-2008. ovi prihodi kontinuirano rastu. god.(1)(d) i članu 6. budžetski prihodi po osnovu poljoprivrednih dadžbina.: Prihodi od poreza i doprinosa od 2006. (evrima) Budžet 2008 Udio potrošača Novčane kazne UKUPNO 23 000 000 100 000 000 123 000 000 Budžet 2007 56 000 000 382 000 000 438 000 000 Izvršenje 2006 112 874 960. Uočava se da neki od bilježe veliki pad u odnosu na prethodni period. razlikuju po stavkama. Vidljivo je da su neto-davaoci budžetskih sredstava uglavnom stare članice i osnivači na čelu sa Njemačkom i Velikom Britanijom. u tijelima Unije razmatraju sa posebnom pažnjom i željom da se udovolji njihovim zahtijevima. Budžetske korekcije se odnose samo na 2006.24 803 394 803.). Ipak.9. rastu. Ostali prihodi se odnose na sredstva novčanih kazni ili vanrednih sredstava koja vode porijeklo od viška sredstava iz prethodnih godina. Zato će evrooptimisti i dalje insistirati na povećanju učešća ovog izvora u budžetskim prihodima Zajednice.9.).eu/budget/ Slijedeća tabela pokazuje iznose prihoda od poreza. poreza. Sasvim je logično da se intervencije ovih zemalja u bilo kom pogledu. iako apsolutno niski. Izuzetak su neki specifični carinski prihodi (član 2. do 2008. god. Jedan od najznačajnijih prihoda budžeta EU je porez na dodatu vrijednost (VAT). Austrija.21 Izvor: http://eur-lex.: Prihodi od potrošača i kazni za 2006-2008. One su tražile da budžetski limiti ostanu nepromijenjeni. do 2008.eu/budget/ Prihodi se u peridu od 2006. posebno u odnosu na prosječno povećanje ukupnih budžetskih prihoda. god. god.europa.97 916 269 764. Tabela 10. što je navedeno u članu 2. su izuzetno niski (tabela 10. Francuska. Velika Britanija. god. do 2008. doprinosa i penzionih šema koji. god. god. Odricanje članica od dijela poreza na dodatu vrijednost označava i odricanje od dijela vlastite suverenosti. Slično je i sa učešćem potrošača. bilježe kontinuirani rast od 2006. dok su najrazvijenije zemlje kao Njemačka i Velika Britanija tradicionalni budžetski kontributori. g. To potvrđuje enormno smanjenje očekivanih prihoda od novčanih kazni.10. god. 138 . ali najveći kontributori Njemačka. nego i dubok komunitarni karakter. odluke 2000/597/EC (Euratom). Komisija u tekućem obračunskom periodu insistira na dodatnim sredstvima koja bi se prikupila do 2013. Tabela 10. On nema samo budžetski.(1)(a) odluke 2000/597/EC od 2007. (u evrima) Budžet 2008 Raznovrsni porezi i odbitak Doprinosi za penzione šeme Ostali doprinosi 577 986 149 438 986 057 Budžet 2007 541 546 258 397 908 509 10 877 889 950 332 656 Izvršenje 2006 472 078 428 377 345 631 8 760 699 858 184 758 11 943 418 1 028 915 UKUPNO 624 Izvor: http://eur-lex. najveći budžetski prihodi EU dolaze iz ličnih izvora u ukupnom nacionalnom dohotku. god. S druge strane. Holandija i Švedska pružaju otpor toj ideji. do 2008.

Estonija Irska Grčka Španija Kipar Letonija Luksemburg Malta 139 . prihoda (u 000 evra) uvećan za limit. Nac. 1% od ukupn.: Odnos VAT i nacionalnog dohotka u 2007.Tabela 10. god. cijene 4 1 710 086 151 285 609 697 1 196 417 12 360 076 82 769 859 977 1 087 960 5 411 203 9 615 368 7 853 667 78 673 109 361 143 228 161 921 497 880 26 640 2 872 040 Zemlje-članice 1% od limita VAT baze (u 000 evra) 1% od ukupnog nacionalnog prihoda (u 000 evra) Limit cijena (u%) 1% od limita VAT baze (000 evra) 5 1 440 965 151 285 609 697 975 620 10 407 889 82 769 859 976 1 087 960 5 411 203 9 383 695 6 175 505 78 673 109 362 132 605 161 921 404 912 26 640 2 803 480 Zemlje članice sa limitiranom VAT bazom 1 Belgija Bugarska Češka Republika Danska Njemačka Estonija Irska Grčka Španija Francuska Italija Kipar Letonija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Holandija 1 440 965 180 939 702 867 975 620 10 407 889 98 259 905 937 1 267 563 6 743 417 9 383 695 6 175 505 128 544 122 307 132 605 175 313 404 912 41 423 2 803 480 2 3 420 171 302 569 1 219 393 2 392 833 24 720 152 165 538 1 719 953 2 175 920 10 822 406 19 230 736 15 707 334 157 346 218 725 286 456 323 842 995 759 53 280 5 744 079 3 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 50 6 Bugarska Češka R.12.

Ovo su i najveći kontributori po osnovu 1% od ukupnog nacionalnog prihoda. ili neke od novoprimljenih država. god. Najveći kontributori VAT su Njemačka.Austrija Poljska Portugalija Rumunija Slovenija Slovačka Finska Švedska V. Uočava se da su članice sa limitiranim VAT bazama uglavnom slabije razvijene i manje članice Unije.eu/budget/ Prethodna tabela pokazuje učešće VAT u nacionalnom dohotku EU i zemalja članica u 2007. 140 .europa. Zatim dolaze Italija.Britanija 1 220 187 1 593 295 978 963 552 422 185 938 250 865 792 183 1 490 119 10 530 959 2 736 781 3 122 414 1 599 144 1 317 240 335 086 563 978 1 828 978 3 456 262 21 276 097 50 50 50 50 50 50 50 50 50 1 368 391 1 561 207 799 572 658 620 167 543 281 989 914 489 1 728 131 10 638 049 62 946 236 1 220 187 1 561 207 799 572 552 422 167 543 250 865 792 183 1 490 119 10 530 959 57 669 214 Slovenija Poljska Portugalija UKUPNO EU27 59 686 171 125 892 472 Izvor: http://eur-lex. Velika Britanija i Francuska. Španija itd.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful