Prva kragujeva~ka gimnazija

Maturski rad

Prva kragujeva~ka GIMNAZIJA

MATURSKI RAD

Tema: Predmet: Profesor:

RA[KA [KOLA
Likovna kultura
Zorica Boji}

Predmet: Likovna kultura

1

Prva kragujeva~ka gimnazija

Maturski rad

KANDIDAT

Dragana Rajkovi},
IV-6

Ra{ka {kola

U sredwem veku se naro~ito razvila monumentalna arhitektura crkvenih gra|evina. Ovaj razvoj se desio zbog vi{ka nagomilanih materijalnih sredstava koja su dala mogu}nost vladaju}em posedniku da pristupi gra|ewu skupih objekata a i zbog toga {to je u sredwem veku religiozni momenat igrao veliku ulogu pa su ba{ crkvene gra|evine ispuwavale prete`ni deo programa monumentalne arhitekture tog doba uop{te. Vladari su imali razloga da naro~ito poma`u crkvu jer je ona u feudalnom ure| ewu, bila na wihovoj strani a ~esto i wihovo direktno oru|e. Oni su sami gradili najve}i broj crkava i manastira i poklawali im zemqu sa seqacima koji su je obra|ivali a davali im i druge privilegije. Otuda je ova vrsta gra|evine u sredwem veku mogla biti i monumentalno obra|ena. Na woj su do{le do izra`aja sve materijalne i umetni~ke mogu}nosti sredine, a kako je samo gra| ewe bilo solidno i od najboqeg materijala relativno mnogo ostataka se o~uvalo do danas. Sredwovekovnu srpsku arhitekturu mo`emo podeliti u pet stilskih grupa: 1. prvu grupu obuhvata period pre po~etka Nemawinog monumentalnog gra|ewa u Ra{koj 2. drugu grupu obuhvata gra|ewe od vremena Nemawina, krajem 12. veka, pa do kraja 13. veka, uglavnom u ra{kom kraju 3. tre}u grupu obuhvata gra|ewe u vezi sa vizantijskim stilskim uticajem, na Kosovu i Metohiji u 14. veku
Predmet: Likovna kultura

2

Prva kragujeva~ka gimnazija

Maturski rad

4. ~etvrtu grupu obuhvata gra|ewe krajem 14. i u prvoj polovini 15. veka do vremena gubqewa nezavisnosti dr`ave 5. petu grupu obuhvata gra|ewe pod Turcima, od sredine 15. veka pa do kraja 18.

Op{te odlike ra{ke {kole
Grupa spomenika koja ~ini celinu, a sagra|ena je za vreme Stefana Nemawe i wegovih prvih naslednika u Ra{koj (krajem 12. veka do kraja 12. veka) od Morave do Jadranskog mora, pripada Ra{koj stilskoj grupi. Ovi objekti su nastali pod uticajem vizantijske arhitekture sa istoka i romanske arhitekture sa zapada. Oblika su jednobrodne zasvedene gra|evine sa kubetom 1 na sredini. Sa zapadne strane nalazi se priprata , sa isto~ne 2 apsida a sa bo~nih strana dodati su pevni~ki transepti. Oltarske 3 apside su i spoqa i iznutra polukru`ne osnove. Kube je ~esto cilindri~nog tambura ali ih ima spoqa i poligonalnih. Ono je bilo pokriveno olovom obi~no direktno po oblini svoda, bez drvene podloge. Crkva je svoj zapadni deo imala pregra|en u pripratu “narteke ” koja je kao neko predvorje imala svoju funkciju u vezi sa slu`bom u crkvi. Tako je ugra|ena priprata, koja je imala zajedni~ku fasadu i krov sa zajedni~kom crkvom, odlika ra{ke {kole. Bilo je spoqnih priprata, dodanih, tkz. “eksonarteksa ”. Najva`niji ni`i delovi uz crkveni brod bili su pro{irewa za pevni~ke horove uz prostor ispod kubeta , tzv. “pevni~ki 4 transepti ” i male zasebne kapelice “paraklisi ” uz zapadni deo crkvenog broda ili pripratu. Poneke crkve uop{te nisu imale ove delove, druge su imale samo pojedine od wih. Najzad, kod izvesnih crkava to su ni`a odeqwa bila pokrivena zajedni~kim ni`im krovovina, {to je celoj crkvi davalo spoqa izgled trobrodne bazilike. Ve}a pa`wa obra}a se spoqa{woj silueti gra|evine a ne prostornosti wene unutra{we {upqine koja i nije ni bila potrebna ovim crkvama. Kod prvih gra|evina unutra{wosti su srazmerno prostrane a kubeta su ni`a i {ira. Postepeno se, pak, sve vi{e te`i da gra|evina bude {to vi{a i {to vitkija, zato se kube smawuje a pewe sve vi{e i cela silueta gra|evine dobija stepenasto modelisawe spoqne siluete (naro~ito se isti~e kod De~ana). Gra| evine ove grupe, svojim masama zadr`avaju prete`no monumentalni karakter. Kod wih je te`wa za efektom i impozantnosti jo{ uvek ve}a, nego te`wa za dekorativno{}u.
1 2

priprata - ulazni zapadni deo crkve koji je odvojen od hrama zidom i vratima apsida - deo gra|evine koji se sastoji od zida iznutra polukru`ne linije iznad koga je svod u obliku ~etvrtine lopte. Oltar crkve ima obi~no takvu apsidu ali postoje i tkz. peva~ke apside 3 kube (kupola) - svod u obliku gorwe polovine lopte 4 paraklisi - kapelica postavqena uz bok crkve ili priprate Predmet: Likovna kultura

3

pokriveni su klasanim ornamentima u oliku stilizovanih uvojaka biqnih vre`a i lozica.sve~ana vrata ili glavni ulaz sa ukrasima kroni venac . Figure nisu “afrontirane ” tj. arhivolte 7 iznad vrata i prozora i pqa ispod arhivolta. doma}im mermerom. Olovom se pune i nizovi rupica kao dekorativni pervazi. Kako za prozore u to doba nije bilo stakla u ve}im dimenzijama upotrebqavane su samo mawe kru`ne plo~e stakla u boji i one su utvr|ivane u gipsane table sa mnogobrojnim kru`nim otvorima. ona je imala ulazni portal iznad ovog naj~e{}e jedan prozor. Kod nekih je malter bio i bojen (oker `utom ili crvenom bojom). Dovratnici i doprozornici. Kod nekoliko crkava fasade su po starinskom na~inu ozidane ugla~anim. Na wemu su maslikane kockice mozaika. Kod bogatije obra|enih crkava ove grupe vrata i prozori su ukraseni romanskim dekorom isklesanim u belom mermeru. Najvi{e crkava ovog perioda je ozidano na primorski na~in. a kroz li{}e i cve}e upletene su figurice qudi. Bawske i De~ana postavqene su ~itave grupe skulptura. Na glavnim portalima Studenice.profil koji ide ivicom krova i slu`i za to da odbije slivawe vode s’krova daqe od zida. Oblici tih figurica su prili~no realisti~ki tretirani. ^esto su o~i figura ispuwene olovom da bi se poja~ao izraz. visokom reqefu tj. ponekad i trodelni (trifora). `ivotiwa i ptica. Zidno slikarstvo ra{ke {kole ostaje uglavnom u tredicijama vizantijskog slikarstva prethodnog vremena. ostaci takvih prozora na|eni su na Mora~i i Sopo}anima. figurice jako ispadaju prema pozadini. pa su fasade malterisane odozgo. obi~no je od kamena ili opeke 7 arhivolt .Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Zapadna fasada je bilo glavno lice. otuda na vi{e mesta pozadina na kompozicijama imitira zlato. Figure su velike. simetri~no po dve naspramno.polukru`ni luk koji spaja dva stuba Predmet: Likovna kultura 4 . kao par. postavqene i wihova krila i repovi ne prelaze u ornamentalno li{}e. Ina~e je pozadina data kao povr{ina obojena 5 6 5 i portal (vratnice) . Na oltarskoj apsidi je bio ve}i prozor. mada ~esto veoma naivno. @ivopis se ponekad ugleda na stare zidne mozaike. To je do{lo usled ugledawa na Zapad (Dalmaciju i Italiju) odakle su dolazili graditaqi i klesari ra{kih spomenika. I konzolice krovnog venca 6 (koji se sastoji od niza arkadica na koneolama) su ukrasno isklesane. Zidovi crkava bili su ozidani naj~e{}e kamenom. Ceo plasti~ni ukras isklesan je od mermera u tzv. sitnim tesancima. mirne i postavqene pribli`no u jedan plan.

Natpisi nad kompozicijama i tekstovi nad svecima koje dr`e svtiteqi su }irli~ki i srpske recenzije. da li } e jedan tematski ciklus biti podeqen na vi{e ili mawe pojedina~nih scena. broja majstora i materijalnih mogu}nosti naru~ioca zavisilo je da li }e biti vi{e ili mawe kompozicija. Slike koje pokrivaju zidove svojim osobenim jezikom govore vernicima mnogo vi{e poruka nego {to ih ima u sklopu crkvenog zdawa. na prvom mestu ktitori i wihove porodice. Bogorodi~nog). pa je otuda razumqivo {to je slikarstvo moralo biti. Po strogosti i impzantnosti ukupnog efekta. Uobi~ajen na~in ukra{avawa crkava ostavqao je mogu}nost da se steknu lokalni elementi birawem mu~enika iz svog kraja. dr`avni sabor itd.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad zagasitoplavo. vek. kao govor i pouka. Ktitori Studenice 8 ktitor . veka ima potpuno monumentalan karakter. druge su se preme{tale relativno slobodno. Pored slikarskih scana ima i svuda na uobi~ajenim mestima slikanih ornamenata. mo`e se re}i da zidno slikarstvo 13. Od raspolo`ivog prostora. Pojedine kompozicije su oivi~ene i odvojene jedna od druge crvenom trakom. karakteristi~nih za ovu epohu. koje su postale obrazac za kasnije gra|ewe crkve vladarskih zadu`bina sve do duboko u 14.kod pravoslavnih Slovena i u sredwovekovnoj Vizantiji osniva~ manastira. U srpskim crkvama postojali su ktitorski grupni portreti sa modelom hrama koji se prinosi i sa simbolikom u kojoj se reflektuju op{te ideje o bo`anskom poreklu vlasti a ponekad i konkretni politi~ki odnosi. nekima je ~esto bilo strogo utvr|eno. Velike teme slikanog crkvenog ukrasa ustalile su se tokom prethodnog razvoja (scene iz `ivota Hristovog. Ostali su sa~uvani likovi srpskih svetiteqa i arhijereja i poneka istorijska scena sahrana ili oplakivawe nekoga iz ktitorovog kruga. wegov za{titnik i veliki darodavac Predmet: Likovna kultura 5 . uno{ewem stare{ina u povorke arhijereja i da se predstave 8 li~nosti zaslu`ne za tu crkvu. neposrednije vezano za vladaju}e teolo{ko shvatawe i u~enost. Pojedina~ni manastiri Manastir Studenica Pun razvoj dostigao je ovaj stilski pravac u Bogorodi~noj crkvi u Studenici i @i~i.

Budu}i da su u isto~nim zidovima oba vestibila izgra|ene polukru`ne ni{e. Oltarski deo prostora zavr{ava se trodelnom polukru`nom apsidom. U nekoliko mahova je prepravqena ali su u posledwim radovima uklowene pojedinosti koje nisu pripadale prvobitnoj crkvi.deo unutra{wosti hrama gde je stajao kip bo`anstva kome je hram posve}en proskomidija . Crkva je sagra| ena za potrebe pravoslavnog obreda.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad su Stefan Nemawa i wegovi sinovi. Manastir se sastojao od vi{e gra|evina koje su kao {to je uobi~ajeno postavqene tako da obrazuju zatvorenu celinu. Crkva je jednobrodna gra|evina: ima naos . Ne zna se ta~no kada je manastir sagra|en ni kojim su redom podizane gra|evine. zgrada za stanovawe i ekonomiju i odbrambeni zidovi. Po~ev{i od @i~e vestibili se zatvaraju zadr`avaju}i nasle|eni arhitektonski oblik. broj i ritam svodnih segmenata u kaloti geometrijski je uskla|en sa brojem i rasporedom prozora na tamburu kupole.sferni trougli ozidani iznad ~etiri ugla kvadratnog prostora da bi se dobio prelaz u kru`nu osnovu kubeta. U toku vekova u manastiru su podizane gra|evine nove i prepravqane postoje}e gra|evine a pojedini delovi manastira su potpuno nestali. Bogorodi~na crkva je najve}a i najzna~ajnija gra|evina Studeni~kog manastira. Oni dobijaju novu namenu postaju}i pevni~ki prostori. Na zapadnoj strani je travej koji je ne{to kra}i a na isto~noj jo{ kra}i trodelni prostor. ne zna se {ta im je bila namena. Raspored isto~nog traveja odgovara koncepciji oltarskog 10 prostora u pravoslavnoj crkvi.prostor ju`no od oltara i slu`i za ~uvawe crkvenih stvari 12 vestibili . bilo u unutra{wosti bilo na spoqa{nosti gra|evine 14 pandantifi .plitak stubac ispu{ten na povr{ini zida. Studenica je sama delimi~no o~uvala svoj stari izgled. predvorje 13 pilaster . Delovi ove celine bili su: glavna i sporedna crkva. sagra|ena je na sna`mim 13 zidovima. iznutra kru`nog oblika a spoqa je dvanaestostrana. To je vizantijsko re{ewe koje je upotrebqeno u sredwevekovnoj Srbiji 10 Predmet: Likovna kultura 6 . U severnom delu je proskomidija 11 a u ju`nom |akonikon . koje se od osnova pribli`ava kvadratu stoji kupola.ulaz u crkvu. trpezarija. Severno i ju`no od potkupolnog prostora crkve stoje vestibili 12 izdu`eni u pravcu sever-jug. Gorwa zidana konstrukcija crkve. oltarki prostor i pripratu zidom odvojenu od naosa. mogu}e je da su vestibili imali kultnu namenu. Zbog svoje izuzetne graditeqske i umetni~ke vrednosti postala je sinonim za Studenicu. oja~ana pilastrima iznutra i spoqa. Kupola je na 14 pandantifima ima srazmerno nizak tambur.prostor severno od oltara za ~uvawe sakralnih predmeta i izvesne obrede slu`be 11 |akonikon . Iznad sredweg poqa. Kalota kupole je kri{kasta. Bogorodi~na crkva u Studenici je druga i posledwa ra{ka crkva koja ima bo~ne vestibile. uobi~ajeno u vizantijskoj 9 arhitekturi. Na sredini 9 naos .

Ispod prozora je ornamentalni venac a prozor je uokviren {irokom trakom. Na severnom dvodelnom prozoru ispod kubeta o~uvala su se olovna “okna ” koja su u~vr{}ena na hrastov ram. pokrivenom reqefnim ukrasom. Svojim bo~nim zidovima obuhvata crkvu te je tako spoqna {irina naosa crkve postala unutra{wa {irina priprate. Na obe strane doweg dela prozora stoje konzole u obliku sede}ih qudskih figura. . visine redova nisu jednake. Fasadne povr{ine su podeqene pilastrima koji pribli`no odgovaraju unutra{woj podeli gra|evine. Radoslavqeva priprata je jednobrodna gra| evina pravougaone osnove. Bogorodi~na crkva spoqa izgleda kao jednobrodna romanska gra| evina sa dvovodnim krovom. Po tri bifora na svakoj strani pripadaju tipu romanskih bifora. a ima ih 24. Ispod velikih slepih 15 lukova raspore|eni su prozori. izgra|eni u pravcu du`e osovine crkve. ponegde i od opeke. Ostali delovi gra|evine zasvo| eni su poluosmi~astim svodovima. Tako su na fasadi obele`eni unutra{wi lukovi koji nose kupolu. Isti~e se prefiwenom koncepcijom i lepotom rada ~etiri vitke kolonete nose tri luka iznad otvora i lunetu iznad lukova. kao {to je glava devojke) i romanskim pokrovnim vencem. Trifora na sredwoj apsidi predstavqa pored portala najvredniji detaq Bogorodi~ne crkve. Segmenti kalote po~iwu u visini prozora. Severna i ju`na strana potkupolnog prostora zavr{ene su velikim slepim lukovima koji se oslawaju na pilastre. 15 bifora .gr~ki naziv za dvodelni prozor Predmet: Likovna kultura 7 . a spoqna strana zidova i fini detaqi gra|eni su od belog mermera. Wegova {irina je pribli`na {irini punog zida izme|u dva prozora. Ravne fasade su zavr{ene romanskim frizom arkadica na konzolama (me|u kojima ima skulptura izvanredne vrednosti. Spojnice su vodoravne i uspravne. U Studenici je prvobitno u unutra{woj priprati dodata u vreme kraqa Radoslava prostrana i visoka spoqna priprata sa dve polukru`ne kapele. a izbu{ena su u obliku figura `ivotiwa a sa ispunom od raznobojnog stakla. Kupolu nose ~etiri sna`na luka koji su sagra|eni na pilastrima a postavqeni uz bo~ne zidove naosa.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad svake strane tambura je po jedan prozor. Unutra{we strane zidova i gorwa konstrukcija zidane su od bigra. visoka zanatska tehnika i dobro osmi{qen graditeqski postupak prilikom komponovawa celine i detaqa. Sve~anom izgledu crkve doprinosi materijal koji je upotrebqen za gra|ewe. dva puta vi{e nego prozora. Svi ovi svodovi su blago prelomqeni u temenu. Gorwu konstrukciju iznad priprate ~ine dva krstasta svoda sa jakim rebrima pravougaonog preseka. Na~in slagawa kamenih blokova je romanski. Projekat kupole je gra|en na savr{enoj geometrijskoj podlozi.

godine Studenica. apsida Bogorodi~ne crkve. Predmet: Likovna kultura 8 .Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 1. oko 1196.

visoka zanatska tehnika i dobro osmi{qen graditeqski postupak prilikom komponovawa celine i detaqa. Unutra{we strane zidova i gorwa konstrukcija zidane su od bigra. ponegde i od opeke. izme|u dva erhan|ela. Portal je upotpuwen figurama grifona i lavova.stubi} izme|u delova dvojnih prozora. Dva lava su nosila slobodne kolonete a dva grifona spoqwu arhivoltu. Spojnice su vodoravne i uspravne. Elegantnih proporcija on ima razvijen arhitektonski okvir. Kamene grede koje zatvaraju pravougaoni otvor na ~elu su ukra{ene reqefom. Spoqni okvir lunete ~ini ukra{ena arhivolta. Dowi deo portala se sastoji od 16 nose}ih elemenata pilastera i koloneta . Elementi doweg dela produ`eni su iznd friza tako {to su savijeni u lukove. Nadvratnik nosi figuru Bogorodice sa Hristom na krilu. Detaqi sa oltarskog prozora na Studenici Sve~anom izgledu crkve doprinosi materijal koji je upotrebqen za gra|ewe. 16 koloneta . Tako gorwi deo portala arhitektonski odvojen od doweg. Oni nose lisnate kapitele me|usobno spojene tako da u visini nadvratnika obrazuju vodoravni friz. kubeta ili apsida Predmet: Likovna kultura 9 . visine redova nisu jednake. stubi}i levo i desno oko portala. Na~in slagawa kamenih blokova je romanski. Iznad otvora je velika polukru`na luneta. slika 2. stubi}i postavqeni na ivicama tambura.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Bogorodi~na crkva ima ~etiri portala od kojih je najbogatiji glavni portal u zapadnom zidu crkve. a spoqna strana zidova i fini detaqi gra|eni su od belog mermera.

Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 3. dok se u mawim sve~anim delovima slika bojom. Kod figura mirnih portreta i sve~anih stavova sa najve}om pa`wom se izgra|uju glave svetiteqa. Od `ivopisa crkve nije mnogo ostalo jer 1568. majstori stavqaju zlatnu pozadinu od listi}a na kojima su crtane kockice mozaika. veka pokriven novim koji je po{tovao stari raspored scena. Oreoli su prevu~eni zlatom i u nekim skromnijim delovima gde nije imitiran mozaik i gde je pozadina glava. Nastoje}i da opona{aju mozaik starih hri{}anskih crkava. Detaq sa sredine i sa desne strane arhivolte iznad portala u Studenici Bogorodi~na crkva imala je unutra{we zidove pokrivene `ivopisom. To se u Studenici radi u potkupolnom prostoru i apsidi. Neznaju}i slovensko pismo gr~ki majstori ostavqaju svitke i povr{ine za imena naslikane da bi to posle dovr{ili doma}i slikari. Predmet: Likovna kultura 10 . Ipak je i ono {to je ostalo pokazuje dobrog crta~a. sigurne a ne nametqive linije. godine stari pocrneli `ivopis iz ranog 13. Od slikawa Studenice natpisi na freskama su na srpsko-slovenskom. kakav se mogao videti u Carigradu i Solunu. ose}awe za {irinu i meko}u forme.

a izdu`ena osnova je dobila izgled slobodnog krsta. dolazi do izraza u bo~nim kapelama uz Predmet: Likovna kultura 11 . Zapadni Studenica portal Bogorodi~ne crkve u manastiru Manastir @ i ~ a Tri decenije kasnije gra|ena @i~a bila je namewena za sedi{te arhiepiskopa i to je uticalo na modifikacije plana i wegovo oboga}ivawe. Novinu predstavqa zatvarawe vestibila koji postaju pevni~ki prostori ~ime se dobilo ne{to kao ni`i popre~ni brod transept. Uticaj Svete Gore odakle je do{ao prvi arhiepiskop a i kasnije crkvene stare{ine.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 4.

prvobitni izgled spoqne priprate nije sa~uvan. Od kule. Ona je rekonstruisana u formama koje ne odgovaraju duhu sredwovekovnog graditeqstva. Kako je @i~a stradala u posledwoj deceniji 13. Namena katihumane nije sasvim poznata ali se smatra da su to bile li~ne odaje Svetog Save. Kapele su podignute sa namerom da postanu grobne crkve osniva~a Svetog Save i Stefana Prvoven~ana. Rekonstrukcija sredwovekovne osnove glavne crkve @i~a je naknadno dobila spoqnu pripratu sa katihumenom na spratu i zvonikom na zapadnoj strani. Slika 5. Bo~ne kapele prihvata ve}ina ra{kih crkava ali one nemaju izgled samostalnih gra|evina. Iznad dowe prostorije priprate koja je bila prekrivena krstastim svodovima nalazila se katihumena koja je bila povezana sa crkvom i zvonikom.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad pripratu. Predmet: Likovna kultura 12 . One su dobile izgled samostalnih gra|evina: iznad malog naosa nalazi se kube dok je isto~ni deo zavr{en alibarskom apsidom. ostala su samo dva sprata tako da nije poznata wena nekada{wa visina. veka i bila obnovqena izme|u dva svetska rata. zidane istovremeno sa spoqnom pripratom.

naosu i staroj priprati one su kasnije. izgledu prozora i plasti~nom ukrasu koji je ovde skroman. Predmet: Likovna kultura 13 . godine. Najstarije freske u @i~i sa~uvale su se gotovo samo u pevni~kim prostorima.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 6. U ostalim delovima crkve u oltarskom prostoru. Fasade @i~e nemaju romani~ki ukras. Duh vizantijske arhitekture najvi{e se ose}a u planu gra|evine i karakteru wenog unutra{weg prostora. {iroke i mirne povr{ine obojene su crveno po svetogorskim uzorima. Podu`ni presek glavne crkve sa nazna~enim prvobitnim oblicima gorwih delova (snimak prof. Hram je bio ukra{en freskama tek posle sticawa crkvene samostalnosti 1219. svojim mirnim karakterom i uravnote`eno{}u podse}a na ~uvenu dobro o~uvanu kompoziciju iz Bogorodi~nog hrama u Studenici. Zapadwa~ka komponenta “ra{ke {kole ” dolazi do izraza na kuli zvoniku u vidu krstastih svodova. Bo{kovi}a) @i~a predstavqa slo`enu arhitektonsku celinu koja pokazuje susret razli~itih umetni~kih uticaja. I pevnice su me|utim sa~uvale `ivopis samo na dowim povr{inama svojih zidova. zbog o{te}enosti. Za arkadni venac na kupoli @i~e ne mo`e se re}i da li je rekonstruisan na osnovu na|enih ostataka starijeg re{ewa ili je slobodno improvizovan prilikom obnove. u zoni gde su se po pravilu nalazile samo pojedina~ne figure naslikane su scene raspe}a i skidawa s ’ krsta. Na isto~nim stranama. B. Prva od wih iako jednostavnija u {emi bez niza ikonografskih pojedinosti. zamewene novim slojem.

Ipak i preko fragmentarno o~uvanih delova jasno se naslu}uju visoke osobine umetnosti ovog doba sve~ani i mirni ritam wenih kompozicija. Sveti Petar (slika u prolazu ispod kupole) Na najstarijim freskama @i~e danas se zbog o{te}enosti ne mo`e u potpunoj meri sagledati zavr{ni slikarski postupak koji obi~no otkriva tanane vrednosti i karakter umetnikovog rada. sigurnost proporcija i odmerenost pokreta.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 7. negovana lepota oblika. Pri tome se za likove iz scene raspe}a slobodno mo`e re}i da svojim uzvi{enim mirom i plemenito{}u stoje uz najboqa ostvarewa monumentalnog izraza i ~ak nadma{uju u tome figure iz studeni~ke glavne crkve. rafinovanost kolorita i pre~i{}enost celine crte koje su se ispoqavale na nizu kasnijih spomenika ovog stila. - Predmet: Likovna kultura 14 .

Obi~aj da se portreti donatora slikaju pored popisa wihovih darova bio je poznat u umetnosti Vizantije i izgleda da je vrlo rano pre{ao u Srbiju.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Na stranama prolaza nalaze se figure kraqeva: Stefana prvoven~anog i Radoslava. a na potrbu{ima lukova nizovima svetiteqskih popreja. prvih ktitora manastira i izdava~a poveqa ~ija je sadr`ina zabele`ena na bo~nim stranama ovog prostora. Strane pilestra i mawe zidne povr{ine ukra{ene su mnogobrojnim stoje}im figurama i dopojasnim predstavama starozavetnih li~nosti i mu~enika. Na isto~nom zidu su blagovesti Bogorodici. ali su i one u znatnoj meri o{te}ene. na ju`nom silazak Svetog Duha na apostole a na zapadnom Tajna ve~era. 15 Predmet: Likovna kultura . Na pandantifima trouglastim povr{inama koje ~ine prelaz iz kubi~nog potkupolnog prostora u gorwi kru`ni oblik nalaze se jevan|elisti Marko. Luka i Jovan. U tamburu kubeta vide se izme|u prozora dowi delovi apostolskih figura koje su sa Hristovim likom u temenu kupole obrazovale kompoziciju Vaznesewe. Slika 8. U najvi{im delovima naosa i oltarskog prostora prikazani su po obi~aju veliki praznici koji su ovde pro{ireni izvesnim brojem drugih predstava uglavnom vezanih za `ivot Hrista. Sveti Pavle iz predstave Uspewa Bogorodice Najve}i broj kompozicija sa~uvan je u prostoru ispod kupole. Matej.

Mile{eva ima najve}u visinu a najmawe kube u odnosu na druge crkve ra{ke {kole.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 9. Spasova crkva. @i~a. Predmet: Likovna kultura 16 . koja je u kasnijim vremenima trpela znatne izmene ali je ipak o~uvala osnovna prvobitna obele`ja. Uspewe Bogorodice. 1309. O~igledno je ugledawe na @i~u ali grupa majstora iz primorja nije imala iskustva sa kupolom pa je weno postoqe znatno u`e i druk~ije osloweno na pilestre i spoqne zidove. 1316. godine - Manastir M i l e { e v a Glavni tok ra{kog graditeqstva nastavqa Mile{eva. zadu`bina kraqa Vladislava.

Gra| evina je obra|ena uglavnom u romanskom stilu. Ima tragova po kojima se vidi da je portal imao kamene lavove sa strane. sru{en je zid izme|u naosa i priprate. Otvori su izmeweni prilikom kasnijih pregradwi. Uz spoqnu pripratu dodate su sa svake strane kapele sa apsidama i kupolama. Predmet: Likovna kultura 17 . Od rasko{nog portala ostali su samo fragmenti.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad I ovde je spoqna priprata dodata naknadno kada je Vladislav bio kraq i namewena je bila ~uvawu groba Svetog Save ~ije je telo preneto iz Trnova. fasade crkve su omalterisane.

Glava An|ela sa trakom u kosi ima jagodice islikane crvenom bojom. Slika 11.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 10. Sli~nom tehnikom ra|en je i portret Svetog Save. Najpoznatija freska. An|eo na Hristovom Ostale figure . potkupolni prostor.grupa `ena levo i zaspali vojnici ispod . veka koji je dosta o{te}en. Svi su obuzeti obradom detaqa na glavnim figurama i vrlo uzdr`ano unose u pozadinu elemente pejza`a i arhitekture. zadu`bina Vladislava pre 1228. grobu Mile{eva. ima u sredini veliku figuru an|ela u belom koji sedi na grobnom kamenu. figuri an|ela. perifernim mestom i grupisawem. pogled na manastirski kompleks sa crkvom Vaznesewa. mironosnice na Hristovom grobu. kako bliski po na~inu rada otkrivaju individualne razlike naro~ito se izdvaja slikar vi{ih zona potkupolnog prostora. godine U svojoj unutra{wosti imala je jedan od najlep{ih fresko`ivopisa iz 13. Predmet: Likovna kultura 18 . Grupa majstora koja je oslikavala Mile{evu. Mile{eva. Kada je bilo vi{e majstora nejednake ve{tine onim najboqim su poveravani va`niji i reprezentativniji delovi.podre|eni su mawim dimenzijama. a senke oko o~iju i kose su zelene.

To je jednobrodna gra|evina zavr{ena sa isto~ne strane polukru`nom apsidom. Crkva je po planu temeqima i po obradi zidova bila prvobitno tipi~no ra{ka gra|evina. Nad sredwim delom hrama uzdi`e se cilindri~no kube sa osam prozora. Sveti Sava. Sopo}ani se su{tinski razlikuju od ranijih crkava ra{ke {kole spoqa{wim izgledom. U svetili{nom delu su dve pokrajne prostorije: severno je proskomidija a ju`no |akonikon. zadu`bine kraqa Uro{a 1-og uo~avaju se razlike od ranijih crkava ra{ke {kole. ^ak su i kapele na istim mestima uz pripratu dok se kod Studenice i Mile{eva nalaze uz spoqne priprate. postavqeno na kubi{no postoqe kojer je povu~eno kao i u Mile{evi vi{e na krov pa nema {irinu broda kao u Studenici i @i~i. Sopo}anska crkva je sastavqena od dva dela: od starijeg naosa sa pripratom i od ne{to mla|e spoqne priprate sa kulom zvonikom koja je dogra| ena sa zapadne strane. god.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 12. ima bo~ne pravougaone pevnice i jednu prostranu pripratu sa dvema bo~nim kapelama. Manastir S o p o } a n i Kod ne{to mla|ih Sopo}ana. Sopo}ani kao i @i~a imaju spoqa kapele koje su s ’pevnicama povezane poluobli~astim svodovima {to je jedinstven slu~aj u ra{koj {koli. pre 1228. Sem u veli~ini nema bitne razlike izme|u plana @i~e i Sopo}ana. ako se posmatra samo crte` osnove vidi se da se Sopo}ani neznatno razlikuju od prototipa utvr|enog u @i~i. Mile{eva. Oni imaju oblik trobrodne bazilike u kojoj je Predmet: Likovna kultura 19 . isto~ni zid priprate.

lezanama na uglovima i po sredini bokova glavne la|e a isto tako i na kubetu. Sad je u ru{evinama. Ostaci starog fasadnog maltera sa~uvali su se u delovima skoro na svim zidovima. bo~ni brodovi su uz wega prisloweni a svetlost dopire u glavni brod kroz mermerne bifore. mada izgra|eni od skupocenijeg materijala ne mogu se takmi~iti u lepoti sa prozorima i portalima Studenice i De~ana. Rasko{ni ukras postojao je i uz ikonostase samo {to je i on kao i ve}ina venaca sa anti~kom ornamentikom skoro sasvim nestao. portala. Predmet: Likovna kultura 20 . Crkva je izgra|ena od isklesanih komada sige. Sopo}ani nisu mogli nositi bogatu dekorativnu plastiku koja bi samo str~ala i smetala. katikumenom. Jedini bogatiji vajani ukras Sopo}ani su dobili u unutra{wosti crkve. pevnice i kapele mogle podvesti pod jedan bo~ni brod morale su biti iste visine a kapele bez malih kubeta. U potkrovqima kubeta na zapadnoj fasadi po stranama glavnog broda na apsidi i sa isto~ne strane bo~nih brodova nalaze se romani~ki frizovi arkadica u obliku potkovica koje pridr`avaju male konzole. Na glavnom brodu su bifore ~iji su otvori nekad bili odvojeni osmostranim mermernim stubi}ima a na bo~nim la|ama su obi~ni prozori sa jednim otvorom.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad sredwi brod mnogo vi{i. Svi prozori izuzev kupolnih izvedeni su od belog mermera i romani~kih su oblika. Zami{qeni kao gra| evine od sige. Predpostavqa se da je kao i kod @i~e nad centralnim delom bio sprat sa pravougaonom prostorijom tkz. Nije mogla biti obnovqena kada se hram popravqao jer wen prvobitni oblik nije bio sasvim jasan. Sopo}ani su bili omalterisani sa prekre~enim fasadama i kubetom obojenim crvenom i `utom bojom. prozora i izvesni konstruktivni postupci uo~qivi u unutra{wosti crkve. Spoqa{nost Sopo}ana izvedena je u duhu romani~kog graditeqstva. Najve}i i najlep{i su na apsidi na zapadnoj fasadi i na zidu izme|u priprate i naosa upravo na najreprezentativnijim delovima gra|evine i portali i prozori jednostavni po obliku. Da bi se bo~ne prostorije |akonikon ili proskomidije. Nad glavnim brodom je dvoslivni krov a nad bo~nim jednoslivni. Zidovi su oivi~eni plitkim ispustima. Tu su nekad bili izgra|eni dekorativni venci pod pilastrima u naosu i oko portala. Ona je sa bo~nih strana imala jednoslivne krovove koji su se nadovezivali na krovove bo~nih la|a crkve. kao i dva slobodna stuba a svi povezani lukovima nosili su svodnu konstrukciju. Sopo}anima je kao i @i~i naknadno dogra|ena sa zapadne strane velika otvorena priprata sa kulom zvonikom na pro~equ. Jasno je samo: dvanaest masivnih stubaca povezanih lukovima i raspore|eni po obimu ove prostorije i {est pilastera prislowenih uz spoqa{wu stranu unutra{we priprate. Tom utisku doprinosi obrada fasade.

[to su silazili ni`e slikari su ve}u pa`wu obra}ali na pomnu obradu. Izvesne wihove osobenosti oblici sna`no podvu~eni linijama. ostao je dijalog sa posmatra~em. Sli~nu {emu ima i freska smrt kraqeve majke Ane Dandalo u priprati. ~vrstine. sirovije harmonije boje treba pripisati ~iwenici da su slikane na visini. veku naslikano. primetna je inverzna perspektiva (skra}ivawe od koga se smawuju gledaoci bli`i delovi scene). I{~ezla je zlatna pozadina ali je ostao utisak prostornosti scene. jake konture. tako da su freske u dowim zonama po na~inu rada nekad veoma sli~ne ikonama. vedrine i svetlosti. Svojom univerzalno{}u i jakim uticajem anti~ke umetnosti i ~istim slikarskim vrednostima ono prevazilazi sve {to je u 13. Kompozicija ve}ine sopo}anskih slika je u obliku trougla sa nagla{enom sredi{wom vertikalom obi~no figurom krsta. Predmet: Likovna kultura 21 . Uspewe Bogorodice iznad ulaznih vrata tako|e ima ovu {emu ali je centralnost jo{ vi{e oja~ana gusto zbijenom pratwom an|ela u obliku ovala. U gorwoj zoni potkupolnog prostora slikani su proroci u stoje}em stavu u lukovima i jevan|elisti u pandantifima izme|u kojih su medaqoni. istaknuti nabori na haqinama.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slikarstvo Sopo}anske crkve predstavqa vrhunac ra{kog slikarstva. Slike Sopo}ana ostavqaju utisak stati~no-sti.

godine. Sopo}ani. manastir zadu`bina kraqa Uro{a 1-og . veka Predmet: Likovna kultura 22 .Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 13. spoqna priprata i zvonik dodati pred kraj 13. oko 1260. crkva svete Trojice.

crkva svete Trojice. detaq iz kompozicije Uspewe Bogorodice. godine Predmet: Likovna kultura 23 . Sopo}ani. zapadni zid nanosa. oko 1265.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 14.

godine Predmet: Likovna kultura 24 . god. jugoisto~ni pilastar. Sopo}ani. Sopo}ani. crkva svete Trojice. 1265.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 15. priprata. Slika 16. ktitorska kompozicija kraq Uro{ 1-vi i kraqevi} Dragutin. neindentifikovani “praotac ” oko 1265. crkva svete Trojice.

Na arhitravu 18 portala urezan je dug natpis kneza Stefana. Fasade gra|evine su spoqa omalterisane ali imaju mermerne pervaze portala i prozora. Na krilima vrata unutra{weg portala nalazi se izvanredno lep ukras od inkrustacija sedefa iz docnijeg vremena. Oltarska apsida ima. oltarska apsida. Sveti Arsenije srpski. sa vrlo neukim rezawem ukrasa na zapadnom portalu. Crkva ima i pripratu odvojenu od hrama portalom. Sopo}ani. Gra|evina je prili~no dobro o~uvana i do danas.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 17. dosta skromna. oko 1265. koju je podigao Vukanov sin Stefan. crkva svete Trojice. To je jednobrodna gra|evina sa kubetom ~ije postoqe izlazi {irinom do bo~nih fasada crkve i sa pevni~kim transeptima. I tu je na delu vrhunski 17 18 parklis . Cela ta obrada je romanskog na~ina. Od prvobitnog `ivopisa Mora~e ostalo je jako malo: kompozicija sa Bogorodicom i ciklus o Svetom Iliji. Pod krovom je izgra|en venac od arkadica. godine Manastir M o r a ~ a Ugledawe na starije ra{ke uzore o~igledno je kod Mora~e. sem uobi~ajenog.kapelica postavqena uz bok crkve ili priprate arhitrav . jo{ i dva gorwa prozora.vodoravna greda koja le`i iznad otvora na zidu ili iznad stubova Predmet: Likovna kultura 25 . Uz ovu pripratu nalazi se sa severne strane jedan parklis 17 .

Izgra|en je u 14. Gotski su i potporci (kontrafori) koji su spoqa prisloweni uz zidove trodelnog oltara. Priprata je prevedena krstastim svodom sa rebrima a uz bokove ima paraklise 20 . 19 Manastir De~ani Me|u spomenicima ra{ke tradicije De~anski manastir odska~e dimenzijama i osobenom artikulacijom prostora. veku ali se zbog sli~nosti ubraja u gra|evine ra{ke {kole. {to je izuzetak i odaje i ovim motivom majstore zapadwa~ke {kole. `ena kraqa Uro{a.kapelica postavqena uz bok crkve ili priprate Predmet: Likovna kultura 26 .Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad slikar koga odlikuje sposobnost da crtama lica i polo`ajem tela ikone da unutra{wu snagu svojih junaka. 19 20 arhivat . Fasade gra|evine su ozidane kamenim tesnacima i bile su omalterisane. Gra|evina je danas potpuno u ru{evinama. U priprati crkve ima na zidu venaca modelisanih u gipsu. Ti se elementi vide na arhivatima parabola koje su izvedene od mermera u obliku luka izlomqenog u temenu kao i na prozorima. podigla je u gorwem toku Ibra manastir Gradac. Ovo je jedinstven primer da na sredwovekovnoj srpskoj crkvi pi{e ko je i za ~iji ra~un sagradio crkvu. Kalu|er Vita je napravio kombinaciju zapadwa~kog oblika vi{ebrodne bazilike sa oblikom nemawi}ke jednobrodne gra| evine sa kubetom. To je jedna od retkih crkvenih gra|evina kod nas na kojoj je primewen i gotski stil. Kube je spoqa i iznutra osmostrano.~eona povr{ina jednog luka ~esto dekorativno obra|ena paraklisa . Manastir G r a d a c Jelena. Na Arhitravu ju`nog portala nalazi se uklesan natpis koji govori da je ovu crkvu sagradio arhitekta Kalu|er Vita iz Kotora po naruxbini kraqa Stefana Uro{a 3-eg .

godine Glavni deo gra|evine ~ini iznutra petobrodna a spoqa trobrodna bazilika sa jenim kubetom. . Sa zapadne strane je trobrodna priprata a sa isto~ne trodelna apsida. nazvanog “de~anski ”. Unutra{wost je zbog takvog oblika spoqne mase cele gra|evine zakr~ena osloncima. da bi pravilni redovi opeka Predmet: Likovna kultura 27 . De~ani. De~ani imaju jasno ispoqenu te`wu mnogih dotada{wih srpskih crkava da im masa bude stepenasto modelisana u visinu sa kubetom u vrhu kao zavr{etkom siluete. 1327.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 18.1335. crkva Vaznesewa Gospodweg. Zidovi gra|evine sazidani su naizmeni~nim redovima kamena i opeke (radi boqe konstruktivne veze. Iznad svodova je drvena krovna konstrukcija koja nosi olovni pokriva~ dvoslivnih krovova. U samoj crkvi ogra|ena su jo{ dva zasebna oltara {to se ne javqa na drugim mestima u sredwovekovnoj crkvenoj arhitekturi u Srbiji. nepregledna i slabo osvetqena. manastir zadu`bina kraqa Stefana Uro{a 3-eg . Svi delovi su zasvedeni krstastim svodovima sa vidnim rebrima na dijagonalama.

Detaqi sa oltarskog crkve manastira De~ana prozora Tehnika klesawa mermera na svim ovim ukrasima mada izvanredna ipak je ne{to Predmet: Likovna kultura 28 . Detaqi sa unutra{weg portala crkve manastira De~ani Ispred polukruga a iznad otvora je ukra{eno poqe. Svodovi i rebra su od opeke. Slika 20. Slika 19. Tu se nalazi reqefna figura Hrista a na ju`nom portalu priprate kr{tewe na Jordanu. Portali. Od prozora su najukra{enije trifore. prozori i konzole krovnog venca oboga}eni su ukrasom isklesanom u mermeru. Ona na oltaru je o~evidno kopija studeni~kog oltarskog prozora. Na zapadnom portalu priprate levo i desno su iznad koloneta grifoni a ispod lavovi. Ima ~etiri portala od kojih je najbogatije ukra{en zapadni ulaz. Fasade su izvedene od tesanika belog i ru`i~astog kamena postavqenih u naizmeni~ne redove.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad izravnali slegawe).

Pod crkve je od mermernih plo~a kombinovanih u jednostavne {are. Vrhovi pojedinih prozora su ~ak izrezani na gotski na~in. Freske De~ana vi{e izazivaju radoznalost nego divqewe zbog likovnih kvaliteta. U unutra{wosti crkve ima tako|e fasadnog ukrasa sem portala izme|u priprate i samog hrama. Stabla tih stubova su vitka kamena osmougaonog preseka. Kapiteli u priprati su komponovani od krupnih. Zahvaquju}i dimenzijama ikone su pokretne pa su se mogle naru~ivati i nabavqati od majstora u dalekim umetni~kim centrima. Krovni venac je izveden kao friz arkadica sa razli~ito isklesanim konzolama. Pored toga jo{ su i ikonostasi isklesani u mermeru i bogato ukra{eni.1335. Svi zidovi u unutra{wosti gra|evine pokriveni su fresko`ivopisom sa mnogobrojnim dobro o~uvanim kompozicijama. Samo je u De~anima ostala grupa ikona ali ne na kamenoj alibarskoj pregradi ve} kao pojedina~ne slike.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad slabija nego ona na Studenici. Predmet: Likovna kultura 29 . Sve je ovo obra|eno na romanski na~in. 1327 . ukra{ena su po ~etiri kapitela na stubovima u priprati i u samom hramu. Dospevale su u Crkvu kao poklon bogatih darodavaca. malo nezgrapnih `ivotiwskih i qudkih figura. nazvanih tako po vizntijskom maniru svoga rada. Slika 21. Konzola deo kamene plastike De~ana. De~ane su oslikavali slikari Grci iz primorskih gradova. Sa De~anima se na dostojan na~in zavr{ava niz spomenika ra{ke {kole. Originalni prvobitni ikonostasi nisu se sa~uvali ni u jednoj od srpskih crkava.

godine Slika 23. dvojna (Bitoqske) kraj 14. veka ikona Bogorodice Pelagonitise Predmet: Likovna kultura 30 . ikona arhan|ela Gavrila. oko 1340. De~ani.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 22. De~ani.

Mirjana [akota 4. Sopo}ani . Srbi u sredwem veku . @i~a . Studenica . Monumentalna i dekorativna arhitektura sredwovekovne Srbije Aleksandar De Roko 2.Vojislav \uri} Predmet: Likovna kultura 31 .Sima ]irkovi} 3.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Literatura 1.Gojko Suboti} 5.

Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Predmet: Likovna kultura 32 .

.....................................................3 Pojedina~ni manastiri............................................................................................1 Ra{ka {kola....................................................................................................19 Manastir M o r a ~ a...............................................................................................................................33 Predmet: Likovna kultura 33 ..................................................................................................2 Op{te odlike ra{ke {kole................................................................................................................5 Manastir @ i ~ a...........................................26 Literatura.......................................................................................................25 Manastir G r a d a c..............................1 MATURSKI RAD.......................................................................31 Sadr`aj.......26 Manastir D e ~ a n i........................................................................................................................................................1 Predmet: Likovna kultura..............11 Manastir M i l e { e v a...........................................5 Manastir S t u d e n i c a.................................................Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Sadr`aj Prva kragujeva~ka GIMNAZIJA........................16 Manastir S o p o } a n i.........................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful