Prva kragujeva~ka gimnazija

Maturski rad

Prva kragujeva~ka GIMNAZIJA

MATURSKI RAD

Tema: Predmet: Profesor:

RA[KA [KOLA
Likovna kultura
Zorica Boji}

Predmet: Likovna kultura

1

Prva kragujeva~ka gimnazija

Maturski rad

KANDIDAT

Dragana Rajkovi},
IV-6

Ra{ka {kola

U sredwem veku se naro~ito razvila monumentalna arhitektura crkvenih gra|evina. Ovaj razvoj se desio zbog vi{ka nagomilanih materijalnih sredstava koja su dala mogu}nost vladaju}em posedniku da pristupi gra|ewu skupih objekata a i zbog toga {to je u sredwem veku religiozni momenat igrao veliku ulogu pa su ba{ crkvene gra|evine ispuwavale prete`ni deo programa monumentalne arhitekture tog doba uop{te. Vladari su imali razloga da naro~ito poma`u crkvu jer je ona u feudalnom ure| ewu, bila na wihovoj strani a ~esto i wihovo direktno oru|e. Oni su sami gradili najve}i broj crkava i manastira i poklawali im zemqu sa seqacima koji su je obra|ivali a davali im i druge privilegije. Otuda je ova vrsta gra|evine u sredwem veku mogla biti i monumentalno obra|ena. Na woj su do{le do izra`aja sve materijalne i umetni~ke mogu}nosti sredine, a kako je samo gra| ewe bilo solidno i od najboqeg materijala relativno mnogo ostataka se o~uvalo do danas. Sredwovekovnu srpsku arhitekturu mo`emo podeliti u pet stilskih grupa: 1. prvu grupu obuhvata period pre po~etka Nemawinog monumentalnog gra|ewa u Ra{koj 2. drugu grupu obuhvata gra|ewe od vremena Nemawina, krajem 12. veka, pa do kraja 13. veka, uglavnom u ra{kom kraju 3. tre}u grupu obuhvata gra|ewe u vezi sa vizantijskim stilskim uticajem, na Kosovu i Metohiji u 14. veku
Predmet: Likovna kultura

2

Prva kragujeva~ka gimnazija

Maturski rad

4. ~etvrtu grupu obuhvata gra|ewe krajem 14. i u prvoj polovini 15. veka do vremena gubqewa nezavisnosti dr`ave 5. petu grupu obuhvata gra|ewe pod Turcima, od sredine 15. veka pa do kraja 18.

Op{te odlike ra{ke {kole
Grupa spomenika koja ~ini celinu, a sagra|ena je za vreme Stefana Nemawe i wegovih prvih naslednika u Ra{koj (krajem 12. veka do kraja 12. veka) od Morave do Jadranskog mora, pripada Ra{koj stilskoj grupi. Ovi objekti su nastali pod uticajem vizantijske arhitekture sa istoka i romanske arhitekture sa zapada. Oblika su jednobrodne zasvedene gra|evine sa kubetom 1 na sredini. Sa zapadne strane nalazi se priprata , sa isto~ne 2 apsida a sa bo~nih strana dodati su pevni~ki transepti. Oltarske 3 apside su i spoqa i iznutra polukru`ne osnove. Kube je ~esto cilindri~nog tambura ali ih ima spoqa i poligonalnih. Ono je bilo pokriveno olovom obi~no direktno po oblini svoda, bez drvene podloge. Crkva je svoj zapadni deo imala pregra|en u pripratu “narteke ” koja je kao neko predvorje imala svoju funkciju u vezi sa slu`bom u crkvi. Tako je ugra|ena priprata, koja je imala zajedni~ku fasadu i krov sa zajedni~kom crkvom, odlika ra{ke {kole. Bilo je spoqnih priprata, dodanih, tkz. “eksonarteksa ”. Najva`niji ni`i delovi uz crkveni brod bili su pro{irewa za pevni~ke horove uz prostor ispod kubeta , tzv. “pevni~ki 4 transepti ” i male zasebne kapelice “paraklisi ” uz zapadni deo crkvenog broda ili pripratu. Poneke crkve uop{te nisu imale ove delove, druge su imale samo pojedine od wih. Najzad, kod izvesnih crkava to su ni`a odeqwa bila pokrivena zajedni~kim ni`im krovovina, {to je celoj crkvi davalo spoqa izgled trobrodne bazilike. Ve}a pa`wa obra}a se spoqa{woj silueti gra|evine a ne prostornosti wene unutra{we {upqine koja i nije ni bila potrebna ovim crkvama. Kod prvih gra|evina unutra{wosti su srazmerno prostrane a kubeta su ni`a i {ira. Postepeno se, pak, sve vi{e te`i da gra|evina bude {to vi{a i {to vitkija, zato se kube smawuje a pewe sve vi{e i cela silueta gra|evine dobija stepenasto modelisawe spoqne siluete (naro~ito se isti~e kod De~ana). Gra| evine ove grupe, svojim masama zadr`avaju prete`no monumentalni karakter. Kod wih je te`wa za efektom i impozantnosti jo{ uvek ve}a, nego te`wa za dekorativno{}u.
1 2

priprata - ulazni zapadni deo crkve koji je odvojen od hrama zidom i vratima apsida - deo gra|evine koji se sastoji od zida iznutra polukru`ne linije iznad koga je svod u obliku ~etvrtine lopte. Oltar crkve ima obi~no takvu apsidu ali postoje i tkz. peva~ke apside 3 kube (kupola) - svod u obliku gorwe polovine lopte 4 paraklisi - kapelica postavqena uz bok crkve ili priprate Predmet: Likovna kultura

3

Kako za prozore u to doba nije bilo stakla u ve}im dimenzijama upotrebqavane su samo mawe kru`ne plo~e stakla u boji i one su utvr|ivane u gipsane table sa mnogobrojnim kru`nim otvorima. ponekad i trodelni (trifora). ^esto su o~i figura ispuwene olovom da bi se poja~ao izraz. ona je imala ulazni portal iznad ovog naj~e{}e jedan prozor. mada ~esto veoma naivno. Kod nekih je malter bio i bojen (oker `utom ili crvenom bojom). Dovratnici i doprozornici. Kod nekoliko crkava fasade su po starinskom na~inu ozidane ugla~anim. doma}im mermerom. Zidno slikarstvo ra{ke {kole ostaje uglavnom u tredicijama vizantijskog slikarstva prethodnog vremena. otuda na vi{e mesta pozadina na kompozicijama imitira zlato. To je do{lo usled ugledawa na Zapad (Dalmaciju i Italiju) odakle su dolazili graditaqi i klesari ra{kih spomenika. mirne i postavqene pribli`no u jedan plan. Figure su velike. Figure nisu “afrontirane ” tj. postavqene i wihova krila i repovi ne prelaze u ornamentalno li{}e.polukru`ni luk koji spaja dva stuba Predmet: Likovna kultura 4 . Bawske i De~ana postavqene su ~itave grupe skulptura. Kod bogatije obra|enih crkava ove grupe vrata i prozori su ukraseni romanskim dekorom isklesanim u belom mermeru. obi~no je od kamena ili opeke 7 arhivolt . @ivopis se ponekad ugleda na stare zidne mozaike. Ceo plasti~ni ukras isklesan je od mermera u tzv. Na glavnim portalima Studenice. sitnim tesancima.sve~ana vrata ili glavni ulaz sa ukrasima kroni venac . a kroz li{}e i cve}e upletene su figurice qudi. Na oltarskoj apsidi je bio ve}i prozor.profil koji ide ivicom krova i slu`i za to da odbije slivawe vode s’krova daqe od zida. Ina~e je pozadina data kao povr{ina obojena 5 6 5 i portal (vratnice) . Oblici tih figurica su prili~no realisti~ki tretirani. I konzolice krovnog venca 6 (koji se sastoji od niza arkadica na koneolama) su ukrasno isklesane. visokom reqefu tj. Zidovi crkava bili su ozidani naj~e{}e kamenom. arhivolte 7 iznad vrata i prozora i pqa ispod arhivolta. figurice jako ispadaju prema pozadini. simetri~no po dve naspramno. pa su fasade malterisane odozgo. `ivotiwa i ptica. Olovom se pune i nizovi rupica kao dekorativni pervazi. pokriveni su klasanim ornamentima u oliku stilizovanih uvojaka biqnih vre`a i lozica. ostaci takvih prozora na|eni su na Mora~i i Sopo}anima.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Zapadna fasada je bilo glavno lice. Na wemu su maslikane kockice mozaika. Najvi{e crkava ovog perioda je ozidano na primorski na~in. kao par.

koje su postale obrazac za kasnije gra|ewe crkve vladarskih zadu`bina sve do duboko u 14. Pored slikarskih scana ima i svuda na uobi~ajenim mestima slikanih ornamenata. veka ima potpuno monumentalan karakter. Natpisi nad kompozicijama i tekstovi nad svecima koje dr`e svtiteqi su }irli~ki i srpske recenzije. vek. Ostali su sa~uvani likovi srpskih svetiteqa i arhijereja i poneka istorijska scena sahrana ili oplakivawe nekoga iz ktitorovog kruga. pa je otuda razumqivo {to je slikarstvo moralo biti. karakteristi~nih za ovu epohu. Pojedine kompozicije su oivi~ene i odvojene jedna od druge crvenom trakom.kod pravoslavnih Slovena i u sredwovekovnoj Vizantiji osniva~ manastira. druge su se preme{tale relativno slobodno.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad zagasitoplavo. mo`e se re}i da zidno slikarstvo 13. Ktitori Studenice 8 ktitor . Uobi~ajen na~in ukra{avawa crkava ostavqao je mogu}nost da se steknu lokalni elementi birawem mu~enika iz svog kraja. neposrednije vezano za vladaju}e teolo{ko shvatawe i u~enost. da li } e jedan tematski ciklus biti podeqen na vi{e ili mawe pojedina~nih scena. Od raspolo`ivog prostora. na prvom mestu ktitori i wihove porodice. broja majstora i materijalnih mogu}nosti naru~ioca zavisilo je da li }e biti vi{e ili mawe kompozicija. dr`avni sabor itd. uno{ewem stare{ina u povorke arhijereja i da se predstave 8 li~nosti zaslu`ne za tu crkvu. kao govor i pouka. Bogorodi~nog). U srpskim crkvama postojali su ktitorski grupni portreti sa modelom hrama koji se prinosi i sa simbolikom u kojoj se reflektuju op{te ideje o bo`anskom poreklu vlasti a ponekad i konkretni politi~ki odnosi. nekima je ~esto bilo strogo utvr|eno. Velike teme slikanog crkvenog ukrasa ustalile su se tokom prethodnog razvoja (scene iz `ivota Hristovog. wegov za{titnik i veliki darodavac Predmet: Likovna kultura 5 . Po strogosti i impzantnosti ukupnog efekta. Slike koje pokrivaju zidove svojim osobenim jezikom govore vernicima mnogo vi{e poruka nego {to ih ima u sklopu crkvenog zdawa. Pojedina~ni manastiri Manastir Studenica Pun razvoj dostigao je ovaj stilski pravac u Bogorodi~noj crkvi u Studenici i @i~i.

ulaz u crkvu. U severnom delu je proskomidija 11 a u ju`nom |akonikon . Crkva je sagra| ena za potrebe pravoslavnog obreda. mogu}e je da su vestibili imali kultnu namenu. Iznad sredweg poqa. Delovi ove celine bili su: glavna i sporedna crkva. Bogorodi~na crkva u Studenici je druga i posledwa ra{ka crkva koja ima bo~ne vestibile. oltarki prostor i pripratu zidom odvojenu od naosa. koje se od osnova pribli`ava kvadratu stoji kupola. Na zapadnoj strani je travej koji je ne{to kra}i a na isto~noj jo{ kra}i trodelni prostor. trpezarija. Kalota kupole je kri{kasta. iznutra kru`nog oblika a spoqa je dvanaestostrana. broj i ritam svodnih segmenata u kaloti geometrijski je uskla|en sa brojem i rasporedom prozora na tamburu kupole. U toku vekova u manastiru su podizane gra|evine nove i prepravqane postoje}e gra|evine a pojedini delovi manastira su potpuno nestali. zgrada za stanovawe i ekonomiju i odbrambeni zidovi. Budu}i da su u isto~nim zidovima oba vestibila izgra|ene polukru`ne ni{e.prostor ju`no od oltara i slu`i za ~uvawe crkvenih stvari 12 vestibili .deo unutra{wosti hrama gde je stajao kip bo`anstva kome je hram posve}en proskomidija . Na sredini 9 naos . bilo u unutra{wosti bilo na spoqa{nosti gra|evine 14 pandantifi .sferni trougli ozidani iznad ~etiri ugla kvadratnog prostora da bi se dobio prelaz u kru`nu osnovu kubeta. Severno i ju`no od potkupolnog prostora crkve stoje vestibili 12 izdu`eni u pravcu sever-jug.plitak stubac ispu{ten na povr{ini zida. Manastir se sastojao od vi{e gra|evina koje su kao {to je uobi~ajeno postavqene tako da obrazuju zatvorenu celinu. Raspored isto~nog traveja odgovara koncepciji oltarskog 10 prostora u pravoslavnoj crkvi. predvorje 13 pilaster .Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad su Stefan Nemawa i wegovi sinovi. U nekoliko mahova je prepravqena ali su u posledwim radovima uklowene pojedinosti koje nisu pripadale prvobitnoj crkvi. sagra|ena je na sna`mim 13 zidovima. Oltarski deo prostora zavr{ava se trodelnom polukru`nom apsidom. ne zna se {ta im je bila namena. Bogorodi~na crkva je najve}a i najzna~ajnija gra|evina Studeni~kog manastira. Gorwa zidana konstrukcija crkve.prostor severno od oltara za ~uvawe sakralnih predmeta i izvesne obrede slu`be 11 |akonikon . Ne zna se ta~no kada je manastir sagra|en ni kojim su redom podizane gra|evine. oja~ana pilastrima iznutra i spoqa. Zbog svoje izuzetne graditeqske i umetni~ke vrednosti postala je sinonim za Studenicu. Oni dobijaju novu namenu postaju}i pevni~ki prostori. Crkva je jednobrodna gra|evina: ima naos . Kupola je na 14 pandantifima ima srazmerno nizak tambur. Studenica je sama delimi~no o~uvala svoj stari izgled. uobi~ajeno u vizantijskoj 9 arhitekturi. Po~ev{i od @i~e vestibili se zatvaraju zadr`avaju}i nasle|eni arhitektonski oblik. To je vizantijsko re{ewe koje je upotrebqeno u sredwevekovnoj Srbiji 10 Predmet: Likovna kultura 6 .

Ostali delovi gra|evine zasvo| eni su poluosmi~astim svodovima. visoka zanatska tehnika i dobro osmi{qen graditeqski postupak prilikom komponovawa celine i detaqa. Na severnom dvodelnom prozoru ispod kubeta o~uvala su se olovna “okna ” koja su u~vr{}ena na hrastov ram. Radoslavqeva priprata je jednobrodna gra| evina pravougaone osnove. Kupolu nose ~etiri sna`na luka koji su sagra|eni na pilastrima a postavqeni uz bo~ne zidove naosa. Wegova {irina je pribli`na {irini punog zida izme|u dva prozora. dva puta vi{e nego prozora. Unutra{we strane zidova i gorwa konstrukcija zidane su od bigra.gr~ki naziv za dvodelni prozor Predmet: Likovna kultura 7 . a izbu{ena su u obliku figura `ivotiwa a sa ispunom od raznobojnog stakla. Na obe strane doweg dela prozora stoje konzole u obliku sede}ih qudskih figura. Projekat kupole je gra|en na savr{enoj geometrijskoj podlozi. Na~in slagawa kamenih blokova je romanski. Bogorodi~na crkva spoqa izgleda kao jednobrodna romanska gra| evina sa dvovodnim krovom. Trifora na sredwoj apsidi predstavqa pored portala najvredniji detaq Bogorodi~ne crkve. Segmenti kalote po~iwu u visini prozora. Svojim bo~nim zidovima obuhvata crkvu te je tako spoqna {irina naosa crkve postala unutra{wa {irina priprate. a ima ih 24. kao {to je glava devojke) i romanskim pokrovnim vencem. Tako su na fasadi obele`eni unutra{wi lukovi koji nose kupolu. Gorwu konstrukciju iznad priprate ~ine dva krstasta svoda sa jakim rebrima pravougaonog preseka. Po tri bifora na svakoj strani pripadaju tipu romanskih bifora. Ispod prozora je ornamentalni venac a prozor je uokviren {irokom trakom. visine redova nisu jednake. Severna i ju`na strana potkupolnog prostora zavr{ene su velikim slepim lukovima koji se oslawaju na pilastre. Svi ovi svodovi su blago prelomqeni u temenu. Fasadne povr{ine su podeqene pilastrima koji pribli`no odgovaraju unutra{woj podeli gra|evine. Ravne fasade su zavr{ene romanskim frizom arkadica na konzolama (me|u kojima ima skulptura izvanredne vrednosti. Sve~anom izgledu crkve doprinosi materijal koji je upotrebqen za gra|ewe. pokrivenom reqefnim ukrasom.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad svake strane tambura je po jedan prozor. Ispod velikih slepih 15 lukova raspore|eni su prozori. U Studenici je prvobitno u unutra{woj priprati dodata u vreme kraqa Radoslava prostrana i visoka spoqna priprata sa dve polukru`ne kapele. . Isti~e se prefiwenom koncepcijom i lepotom rada ~etiri vitke kolonete nose tri luka iznad otvora i lunetu iznad lukova. 15 bifora . izgra|eni u pravcu du`e osovine crkve. a spoqna strana zidova i fini detaqi gra|eni su od belog mermera. Spojnice su vodoravne i uspravne. ponegde i od opeke.

Predmet: Likovna kultura 8 . apsida Bogorodi~ne crkve. oko 1196. godine Studenica.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 1.

Oni nose lisnate kapitele me|usobno spojene tako da u visini nadvratnika obrazuju vodoravni friz. Elementi doweg dela produ`eni su iznd friza tako {to su savijeni u lukove. stubi}i postavqeni na ivicama tambura. Elegantnih proporcija on ima razvijen arhitektonski okvir. Kamene grede koje zatvaraju pravougaoni otvor na ~elu su ukra{ene reqefom. visoka zanatska tehnika i dobro osmi{qen graditeqski postupak prilikom komponovawa celine i detaqa. Portal je upotpuwen figurama grifona i lavova. 16 koloneta . a spoqna strana zidova i fini detaqi gra|eni su od belog mermera. visine redova nisu jednake. Nadvratnik nosi figuru Bogorodice sa Hristom na krilu. Tako gorwi deo portala arhitektonski odvojen od doweg. slika 2. Dowi deo portala se sastoji od 16 nose}ih elemenata pilastera i koloneta . stubi}i levo i desno oko portala. Spojnice su vodoravne i uspravne. kubeta ili apsida Predmet: Likovna kultura 9 .stubi} izme|u delova dvojnih prozora. Na~in slagawa kamenih blokova je romanski. izme|u dva erhan|ela. Detaqi sa oltarskog prozora na Studenici Sve~anom izgledu crkve doprinosi materijal koji je upotrebqen za gra|ewe. Spoqni okvir lunete ~ini ukra{ena arhivolta. ponegde i od opeke.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Bogorodi~na crkva ima ~etiri portala od kojih je najbogatiji glavni portal u zapadnom zidu crkve. Dva lava su nosila slobodne kolonete a dva grifona spoqwu arhivoltu. Iznad otvora je velika polukru`na luneta. Unutra{we strane zidova i gorwa konstrukcija zidane su od bigra.

Od slikawa Studenice natpisi na freskama su na srpsko-slovenskom. sigurne a ne nametqive linije. Predmet: Likovna kultura 10 . majstori stavqaju zlatnu pozadinu od listi}a na kojima su crtane kockice mozaika. dok se u mawim sve~anim delovima slika bojom. Detaq sa sredine i sa desne strane arhivolte iznad portala u Studenici Bogorodi~na crkva imala je unutra{we zidove pokrivene `ivopisom. Kod figura mirnih portreta i sve~anih stavova sa najve}om pa`wom se izgra|uju glave svetiteqa. Neznaju}i slovensko pismo gr~ki majstori ostavqaju svitke i povr{ine za imena naslikane da bi to posle dovr{ili doma}i slikari. Ipak je i ono {to je ostalo pokazuje dobrog crta~a. kakav se mogao videti u Carigradu i Solunu. To se u Studenici radi u potkupolnom prostoru i apsidi. ose}awe za {irinu i meko}u forme. Oreoli su prevu~eni zlatom i u nekim skromnijim delovima gde nije imitiran mozaik i gde je pozadina glava. Od `ivopisa crkve nije mnogo ostalo jer 1568. godine stari pocrneli `ivopis iz ranog 13. veka pokriven novim koji je po{tovao stari raspored scena.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 3. Nastoje}i da opona{aju mozaik starih hri{}anskih crkava.

Zapadni Studenica portal Bogorodi~ne crkve u manastiru Manastir @ i ~ a Tri decenije kasnije gra|ena @i~a bila je namewena za sedi{te arhiepiskopa i to je uticalo na modifikacije plana i wegovo oboga}ivawe. dolazi do izraza u bo~nim kapelama uz Predmet: Likovna kultura 11 . a izdu`ena osnova je dobila izgled slobodnog krsta. Novinu predstavqa zatvarawe vestibila koji postaju pevni~ki prostori ~ime se dobilo ne{to kao ni`i popre~ni brod transept. Uticaj Svete Gore odakle je do{ao prvi arhiepiskop a i kasnije crkvene stare{ine.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 4.

Rekonstrukcija sredwovekovne osnove glavne crkve @i~a je naknadno dobila spoqnu pripratu sa katihumenom na spratu i zvonikom na zapadnoj strani. Kapele su podignute sa namerom da postanu grobne crkve osniva~a Svetog Save i Stefana Prvoven~ana. Kako je @i~a stradala u posledwoj deceniji 13. zidane istovremeno sa spoqnom pripratom. Slika 5. One su dobile izgled samostalnih gra|evina: iznad malog naosa nalazi se kube dok je isto~ni deo zavr{en alibarskom apsidom. veka i bila obnovqena izme|u dva svetska rata. Bo~ne kapele prihvata ve}ina ra{kih crkava ali one nemaju izgled samostalnih gra|evina. Od kule. Namena katihumane nije sasvim poznata ali se smatra da su to bile li~ne odaje Svetog Save. Predmet: Likovna kultura 12 . Ona je rekonstruisana u formama koje ne odgovaraju duhu sredwovekovnog graditeqstva. Iznad dowe prostorije priprate koja je bila prekrivena krstastim svodovima nalazila se katihumena koja je bila povezana sa crkvom i zvonikom. ostala su samo dva sprata tako da nije poznata wena nekada{wa visina.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad pripratu. prvobitni izgled spoqne priprate nije sa~uvan.

Predmet: Likovna kultura 13 . izgledu prozora i plasti~nom ukrasu koji je ovde skroman. Bo{kovi}a) @i~a predstavqa slo`enu arhitektonsku celinu koja pokazuje susret razli~itih umetni~kih uticaja. {iroke i mirne povr{ine obojene su crveno po svetogorskim uzorima. I pevnice su me|utim sa~uvale `ivopis samo na dowim povr{inama svojih zidova. u zoni gde su se po pravilu nalazile samo pojedina~ne figure naslikane su scene raspe}a i skidawa s ’ krsta. Hram je bio ukra{en freskama tek posle sticawa crkvene samostalnosti 1219. Zapadwa~ka komponenta “ra{ke {kole ” dolazi do izraza na kuli zvoniku u vidu krstastih svodova. zamewene novim slojem.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 6. Za arkadni venac na kupoli @i~e ne mo`e se re}i da li je rekonstruisan na osnovu na|enih ostataka starijeg re{ewa ili je slobodno improvizovan prilikom obnove. Prva od wih iako jednostavnija u {emi bez niza ikonografskih pojedinosti. Najstarije freske u @i~i sa~uvale su se gotovo samo u pevni~kim prostorima. godine. zbog o{te}enosti. Na isto~nim stranama. B. Fasade @i~e nemaju romani~ki ukras. naosu i staroj priprati one su kasnije. Podu`ni presek glavne crkve sa nazna~enim prvobitnim oblicima gorwih delova (snimak prof. U ostalim delovima crkve u oltarskom prostoru. svojim mirnim karakterom i uravnote`eno{}u podse}a na ~uvenu dobro o~uvanu kompoziciju iz Bogorodi~nog hrama u Studenici. Duh vizantijske arhitekture najvi{e se ose}a u planu gra|evine i karakteru wenog unutra{weg prostora.

Pri tome se za likove iz scene raspe}a slobodno mo`e re}i da svojim uzvi{enim mirom i plemenito{}u stoje uz najboqa ostvarewa monumentalnog izraza i ~ak nadma{uju u tome figure iz studeni~ke glavne crkve. rafinovanost kolorita i pre~i{}enost celine crte koje su se ispoqavale na nizu kasnijih spomenika ovog stila. negovana lepota oblika. - Predmet: Likovna kultura 14 . Ipak i preko fragmentarno o~uvanih delova jasno se naslu}uju visoke osobine umetnosti ovog doba sve~ani i mirni ritam wenih kompozicija. sigurnost proporcija i odmerenost pokreta. Sveti Petar (slika u prolazu ispod kupole) Na najstarijim freskama @i~e danas se zbog o{te}enosti ne mo`e u potpunoj meri sagledati zavr{ni slikarski postupak koji obi~no otkriva tanane vrednosti i karakter umetnikovog rada.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 7.

prvih ktitora manastira i izdava~a poveqa ~ija je sadr`ina zabele`ena na bo~nim stranama ovog prostora. a na potrbu{ima lukova nizovima svetiteqskih popreja. na ju`nom silazak Svetog Duha na apostole a na zapadnom Tajna ve~era. Luka i Jovan. ali su i one u znatnoj meri o{te}ene. 15 Predmet: Likovna kultura . Strane pilestra i mawe zidne povr{ine ukra{ene su mnogobrojnim stoje}im figurama i dopojasnim predstavama starozavetnih li~nosti i mu~enika. U najvi{im delovima naosa i oltarskog prostora prikazani su po obi~aju veliki praznici koji su ovde pro{ireni izvesnim brojem drugih predstava uglavnom vezanih za `ivot Hrista. Sveti Pavle iz predstave Uspewa Bogorodice Najve}i broj kompozicija sa~uvan je u prostoru ispod kupole. U tamburu kubeta vide se izme|u prozora dowi delovi apostolskih figura koje su sa Hristovim likom u temenu kupole obrazovale kompoziciju Vaznesewe. Na isto~nom zidu su blagovesti Bogorodici. Matej. Obi~aj da se portreti donatora slikaju pored popisa wihovih darova bio je poznat u umetnosti Vizantije i izgleda da je vrlo rano pre{ao u Srbiju.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Na stranama prolaza nalaze se figure kraqeva: Stefana prvoven~anog i Radoslava. Na pandantifima trouglastim povr{inama koje ~ine prelaz iz kubi~nog potkupolnog prostora u gorwi kru`ni oblik nalaze se jevan|elisti Marko. Slika 8.

Predmet: Likovna kultura 16 . O~igledno je ugledawe na @i~u ali grupa majstora iz primorja nije imala iskustva sa kupolom pa je weno postoqe znatno u`e i druk~ije osloweno na pilestre i spoqne zidove. koja je u kasnijim vremenima trpela znatne izmene ali je ipak o~uvala osnovna prvobitna obele`ja. godine - Manastir M i l e { e v a Glavni tok ra{kog graditeqstva nastavqa Mile{eva. zadu`bina kraqa Vladislava. Mile{eva ima najve}u visinu a najmawe kube u odnosu na druge crkve ra{ke {kole. 1309. 1316.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 9. Spasova crkva. @i~a. Uspewe Bogorodice.

Otvori su izmeweni prilikom kasnijih pregradwi. Ima tragova po kojima se vidi da je portal imao kamene lavove sa strane. sru{en je zid izme|u naosa i priprate.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad I ovde je spoqna priprata dodata naknadno kada je Vladislav bio kraq i namewena je bila ~uvawu groba Svetog Save ~ije je telo preneto iz Trnova. fasade crkve su omalterisane. Predmet: Likovna kultura 17 . Od rasko{nog portala ostali su samo fragmenti. Gra| evina je obra|ena uglavnom u romanskom stilu. Uz spoqnu pripratu dodate su sa svake strane kapele sa apsidama i kupolama.

An|eo na Hristovom Ostale figure . Sli~nom tehnikom ra|en je i portret Svetog Save. Mile{eva. kako bliski po na~inu rada otkrivaju individualne razlike naro~ito se izdvaja slikar vi{ih zona potkupolnog prostora. veka koji je dosta o{te}en.grupa `ena levo i zaspali vojnici ispod . potkupolni prostor.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 10.podre|eni su mawim dimenzijama. zadu`bina Vladislava pre 1228. mironosnice na Hristovom grobu. pogled na manastirski kompleks sa crkvom Vaznesewa. Predmet: Likovna kultura 18 . Najpoznatija freska. Glava An|ela sa trakom u kosi ima jagodice islikane crvenom bojom. godine U svojoj unutra{wosti imala je jedan od najlep{ih fresko`ivopisa iz 13. figuri an|ela. Grupa majstora koja je oslikavala Mile{evu. Svi su obuzeti obradom detaqa na glavnim figurama i vrlo uzdr`ano unose u pozadinu elemente pejza`a i arhitekture. Slika 11. grobu Mile{eva. perifernim mestom i grupisawem. ima u sredini veliku figuru an|ela u belom koji sedi na grobnom kamenu. Kada je bilo vi{e majstora nejednake ve{tine onim najboqim su poveravani va`niji i reprezentativniji delovi. a senke oko o~iju i kose su zelene.

Sopo}ani kao i @i~a imaju spoqa kapele koje su s ’pevnicama povezane poluobli~astim svodovima {to je jedinstven slu~aj u ra{koj {koli. Crkva je po planu temeqima i po obradi zidova bila prvobitno tipi~no ra{ka gra|evina.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 12. ^ak su i kapele na istim mestima uz pripratu dok se kod Studenice i Mile{eva nalaze uz spoqne priprate. Sopo}ani se su{tinski razlikuju od ranijih crkava ra{ke {kole spoqa{wim izgledom. To je jednobrodna gra|evina zavr{ena sa isto~ne strane polukru`nom apsidom. zadu`bine kraqa Uro{a 1-og uo~avaju se razlike od ranijih crkava ra{ke {kole. Sveti Sava. Sem u veli~ini nema bitne razlike izme|u plana @i~e i Sopo}ana. pre 1228. postavqeno na kubi{no postoqe kojer je povu~eno kao i u Mile{evi vi{e na krov pa nema {irinu broda kao u Studenici i @i~i. Oni imaju oblik trobrodne bazilike u kojoj je Predmet: Likovna kultura 19 . Sopo}anska crkva je sastavqena od dva dela: od starijeg naosa sa pripratom i od ne{to mla|e spoqne priprate sa kulom zvonikom koja je dogra| ena sa zapadne strane. god. Nad sredwim delom hrama uzdi`e se cilindri~no kube sa osam prozora. Manastir S o p o } a n i Kod ne{to mla|ih Sopo}ana. ima bo~ne pravougaone pevnice i jednu prostranu pripratu sa dvema bo~nim kapelama. U svetili{nom delu su dve pokrajne prostorije: severno je proskomidija a ju`no |akonikon. Mile{eva. isto~ni zid priprate. ako se posmatra samo crte` osnove vidi se da se Sopo}ani neznatno razlikuju od prototipa utvr|enog u @i~i.

Nad glavnim brodom je dvoslivni krov a nad bo~nim jednoslivni. Predmet: Likovna kultura 20 .Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad sredwi brod mnogo vi{i. Zidovi su oivi~eni plitkim ispustima. bo~ni brodovi su uz wega prisloweni a svetlost dopire u glavni brod kroz mermerne bifore. Na glavnom brodu su bifore ~iji su otvori nekad bili odvojeni osmostranim mermernim stubi}ima a na bo~nim la|ama su obi~ni prozori sa jednim otvorom. Zami{qeni kao gra| evine od sige. katikumenom. Spoqa{nost Sopo}ana izvedena je u duhu romani~kog graditeqstva. portala. Da bi se bo~ne prostorije |akonikon ili proskomidije. U potkrovqima kubeta na zapadnoj fasadi po stranama glavnog broda na apsidi i sa isto~ne strane bo~nih brodova nalaze se romani~ki frizovi arkadica u obliku potkovica koje pridr`avaju male konzole. Sad je u ru{evinama. Jasno je samo: dvanaest masivnih stubaca povezanih lukovima i raspore|eni po obimu ove prostorije i {est pilastera prislowenih uz spoqa{wu stranu unutra{we priprate. Rasko{ni ukras postojao je i uz ikonostase samo {to je i on kao i ve}ina venaca sa anti~kom ornamentikom skoro sasvim nestao. Ostaci starog fasadnog maltera sa~uvali su se u delovima skoro na svim zidovima. Nije mogla biti obnovqena kada se hram popravqao jer wen prvobitni oblik nije bio sasvim jasan. Tu su nekad bili izgra|eni dekorativni venci pod pilastrima u naosu i oko portala. Crkva je izgra|ena od isklesanih komada sige. kao i dva slobodna stuba a svi povezani lukovima nosili su svodnu konstrukciju. lezanama na uglovima i po sredini bokova glavne la|e a isto tako i na kubetu. Svi prozori izuzev kupolnih izvedeni su od belog mermera i romani~kih su oblika. Jedini bogatiji vajani ukras Sopo}ani su dobili u unutra{wosti crkve. Sopo}ani nisu mogli nositi bogatu dekorativnu plastiku koja bi samo str~ala i smetala. Predpostavqa se da je kao i kod @i~e nad centralnim delom bio sprat sa pravougaonom prostorijom tkz. prozora i izvesni konstruktivni postupci uo~qivi u unutra{wosti crkve. pevnice i kapele mogle podvesti pod jedan bo~ni brod morale su biti iste visine a kapele bez malih kubeta. Ona je sa bo~nih strana imala jednoslivne krovove koji su se nadovezivali na krovove bo~nih la|a crkve. mada izgra|eni od skupocenijeg materijala ne mogu se takmi~iti u lepoti sa prozorima i portalima Studenice i De~ana. Sopo}anima je kao i @i~i naknadno dogra|ena sa zapadne strane velika otvorena priprata sa kulom zvonikom na pro~equ. Najve}i i najlep{i su na apsidi na zapadnoj fasadi i na zidu izme|u priprate i naosa upravo na najreprezentativnijim delovima gra|evine i portali i prozori jednostavni po obliku. Tom utisku doprinosi obrada fasade. Sopo}ani su bili omalterisani sa prekre~enim fasadama i kubetom obojenim crvenom i `utom bojom.

Uspewe Bogorodice iznad ulaznih vrata tako|e ima ovu {emu ali je centralnost jo{ vi{e oja~ana gusto zbijenom pratwom an|ela u obliku ovala. vedrine i svetlosti. veku naslikano. Predmet: Likovna kultura 21 . tako da su freske u dowim zonama po na~inu rada nekad veoma sli~ne ikonama. Izvesne wihove osobenosti oblici sna`no podvu~eni linijama. [to su silazili ni`e slikari su ve}u pa`wu obra}ali na pomnu obradu. sirovije harmonije boje treba pripisati ~iwenici da su slikane na visini. ~vrstine. I{~ezla je zlatna pozadina ali je ostao utisak prostornosti scene. jake konture.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slikarstvo Sopo}anske crkve predstavqa vrhunac ra{kog slikarstva. Svojom univerzalno{}u i jakim uticajem anti~ke umetnosti i ~istim slikarskim vrednostima ono prevazilazi sve {to je u 13. ostao je dijalog sa posmatra~em. istaknuti nabori na haqinama. U gorwoj zoni potkupolnog prostora slikani su proroci u stoje}em stavu u lukovima i jevan|elisti u pandantifima izme|u kojih su medaqoni. Kompozicija ve}ine sopo}anskih slika je u obliku trougla sa nagla{enom sredi{wom vertikalom obi~no figurom krsta. Sli~nu {emu ima i freska smrt kraqeve majke Ane Dandalo u priprati. primetna je inverzna perspektiva (skra}ivawe od koga se smawuju gledaoci bli`i delovi scene). Slike Sopo}ana ostavqaju utisak stati~no-sti.

Sopo}ani. manastir zadu`bina kraqa Uro{a 1-og .Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 13. veka Predmet: Likovna kultura 22 . crkva svete Trojice. godine. oko 1260. spoqna priprata i zvonik dodati pred kraj 13.

oko 1265. crkva svete Trojice. detaq iz kompozicije Uspewe Bogorodice. zapadni zid nanosa. godine Predmet: Likovna kultura 23 .Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 14. Sopo}ani.

god. Slika 16. godine Predmet: Likovna kultura 24 . priprata. Sopo}ani. Sopo}ani. jugoisto~ni pilastar. ktitorska kompozicija kraq Uro{ 1-vi i kraqevi} Dragutin. crkva svete Trojice. 1265.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 15. neindentifikovani “praotac ” oko 1265. crkva svete Trojice.

Pod krovom je izgra|en venac od arkadica. Cela ta obrada je romanskog na~ina. I tu je na delu vrhunski 17 18 parklis . dosta skromna. Na arhitravu 18 portala urezan je dug natpis kneza Stefana. oltarska apsida. jo{ i dva gorwa prozora. oko 1265. Sveti Arsenije srpski. To je jednobrodna gra|evina sa kubetom ~ije postoqe izlazi {irinom do bo~nih fasada crkve i sa pevni~kim transeptima. crkva svete Trojice. Fasade gra|evine su spoqa omalterisane ali imaju mermerne pervaze portala i prozora. koju je podigao Vukanov sin Stefan. sem uobi~ajenog. Od prvobitnog `ivopisa Mora~e ostalo je jako malo: kompozicija sa Bogorodicom i ciklus o Svetom Iliji. Sopo}ani. sa vrlo neukim rezawem ukrasa na zapadnom portalu. Crkva ima i pripratu odvojenu od hrama portalom. Oltarska apsida ima. Na krilima vrata unutra{weg portala nalazi se izvanredno lep ukras od inkrustacija sedefa iz docnijeg vremena. Gra|evina je prili~no dobro o~uvana i do danas.kapelica postavqena uz bok crkve ili priprate arhitrav .Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 17. Uz ovu pripratu nalazi se sa severne strane jedan parklis 17 .vodoravna greda koja le`i iznad otvora na zidu ili iznad stubova Predmet: Likovna kultura 25 . godine Manastir M o r a ~ a Ugledawe na starije ra{ke uzore o~igledno je kod Mora~e.

U priprati crkve ima na zidu venaca modelisanih u gipsu.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad slikar koga odlikuje sposobnost da crtama lica i polo`ajem tela ikone da unutra{wu snagu svojih junaka. Ti se elementi vide na arhivatima parabola koje su izvedene od mermera u obliku luka izlomqenog u temenu kao i na prozorima. Kalu|er Vita je napravio kombinaciju zapadwa~kog oblika vi{ebrodne bazilike sa oblikom nemawi}ke jednobrodne gra| evine sa kubetom. 19 Manastir De~ani Me|u spomenicima ra{ke tradicije De~anski manastir odska~e dimenzijama i osobenom artikulacijom prostora. Gotski su i potporci (kontrafori) koji su spoqa prisloweni uz zidove trodelnog oltara.~eona povr{ina jednog luka ~esto dekorativno obra|ena paraklisa . Ovo je jedinstven primer da na sredwovekovnoj srpskoj crkvi pi{e ko je i za ~iji ra~un sagradio crkvu. Na Arhitravu ju`nog portala nalazi se uklesan natpis koji govori da je ovu crkvu sagradio arhitekta Kalu|er Vita iz Kotora po naruxbini kraqa Stefana Uro{a 3-eg .kapelica postavqena uz bok crkve ili priprate Predmet: Likovna kultura 26 . podigla je u gorwem toku Ibra manastir Gradac. `ena kraqa Uro{a. To je jedna od retkih crkvenih gra|evina kod nas na kojoj je primewen i gotski stil. Priprata je prevedena krstastim svodom sa rebrima a uz bokove ima paraklise 20 . Gra|evina je danas potpuno u ru{evinama. Izgra|en je u 14. {to je izuzetak i odaje i ovim motivom majstore zapadwa~ke {kole. Manastir G r a d a c Jelena. 19 20 arhivat . veku ali se zbog sli~nosti ubraja u gra|evine ra{ke {kole. Kube je spoqa i iznutra osmostrano. Fasade gra|evine su ozidane kamenim tesnacima i bile su omalterisane.

De~ani imaju jasno ispoqenu te`wu mnogih dotada{wih srpskih crkava da im masa bude stepenasto modelisana u visinu sa kubetom u vrhu kao zavr{etkom siluete. manastir zadu`bina kraqa Stefana Uro{a 3-eg . Iznad svodova je drvena krovna konstrukcija koja nosi olovni pokriva~ dvoslivnih krovova. Sa zapadne strane je trobrodna priprata a sa isto~ne trodelna apsida. 1327. godine Glavni deo gra|evine ~ini iznutra petobrodna a spoqa trobrodna bazilika sa jenim kubetom. U samoj crkvi ogra|ena su jo{ dva zasebna oltara {to se ne javqa na drugim mestima u sredwovekovnoj crkvenoj arhitekturi u Srbiji. Zidovi gra|evine sazidani su naizmeni~nim redovima kamena i opeke (radi boqe konstruktivne veze. De~ani. Svi delovi su zasvedeni krstastim svodovima sa vidnim rebrima na dijagonalama. nepregledna i slabo osvetqena.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 18. . nazvanog “de~anski ”.1335. da bi pravilni redovi opeka Predmet: Likovna kultura 27 . crkva Vaznesewa Gospodweg. Unutra{wost je zbog takvog oblika spoqne mase cele gra|evine zakr~ena osloncima.

prozori i konzole krovnog venca oboga}eni su ukrasom isklesanom u mermeru. Detaqi sa oltarskog crkve manastira De~ana prozora Tehnika klesawa mermera na svim ovim ukrasima mada izvanredna ipak je ne{to Predmet: Likovna kultura 28 . Ona na oltaru je o~evidno kopija studeni~kog oltarskog prozora. Od prozora su najukra{enije trifore.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad izravnali slegawe). Detaqi sa unutra{weg portala crkve manastira De~ani Ispred polukruga a iznad otvora je ukra{eno poqe. Tu se nalazi reqefna figura Hrista a na ju`nom portalu priprate kr{tewe na Jordanu. Slika 20. Portali. Slika 19. Ima ~etiri portala od kojih je najbogatije ukra{en zapadni ulaz. Fasade su izvedene od tesanika belog i ru`i~astog kamena postavqenih u naizmeni~ne redove. Na zapadnom portalu priprate levo i desno su iznad koloneta grifoni a ispod lavovi. Svodovi i rebra su od opeke.

Stabla tih stubova su vitka kamena osmougaonog preseka. Freske De~ana vi{e izazivaju radoznalost nego divqewe zbog likovnih kvaliteta. nazvanih tako po vizntijskom maniru svoga rada. 1327 . Samo je u De~anima ostala grupa ikona ali ne na kamenoj alibarskoj pregradi ve} kao pojedina~ne slike. malo nezgrapnih `ivotiwskih i qudkih figura. Krovni venac je izveden kao friz arkadica sa razli~ito isklesanim konzolama. Slika 21. Originalni prvobitni ikonostasi nisu se sa~uvali ni u jednoj od srpskih crkava. Dospevale su u Crkvu kao poklon bogatih darodavaca. De~ane su oslikavali slikari Grci iz primorskih gradova. Sa De~anima se na dostojan na~in zavr{ava niz spomenika ra{ke {kole.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad slabija nego ona na Studenici. U unutra{wosti crkve ima tako|e fasadnog ukrasa sem portala izme|u priprate i samog hrama. Pored toga jo{ su i ikonostasi isklesani u mermeru i bogato ukra{eni. Pod crkve je od mermernih plo~a kombinovanih u jednostavne {are. ukra{ena su po ~etiri kapitela na stubovima u priprati i u samom hramu.1335. Konzola deo kamene plastike De~ana. Predmet: Likovna kultura 29 . Kapiteli u priprati su komponovani od krupnih. Sve je ovo obra|eno na romanski na~in. Svi zidovi u unutra{wosti gra|evine pokriveni su fresko`ivopisom sa mnogobrojnim dobro o~uvanim kompozicijama. Zahvaquju}i dimenzijama ikone su pokretne pa su se mogle naru~ivati i nabavqati od majstora u dalekim umetni~kim centrima. Vrhovi pojedinih prozora su ~ak izrezani na gotski na~in.

De~ani. De~ani. ikona arhan|ela Gavrila. oko 1340. dvojna (Bitoqske) kraj 14. godine Slika 23. veka ikona Bogorodice Pelagonitise Predmet: Likovna kultura 30 .Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 22.

Sopo}ani .Gojko Suboti} 5. Studenica . @i~a .Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Literatura 1.Mirjana [akota 4.Sima ]irkovi} 3. Monumentalna i dekorativna arhitektura sredwovekovne Srbije Aleksandar De Roko 2.Vojislav \uri} Predmet: Likovna kultura 31 . Srbi u sredwem veku .

Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Predmet: Likovna kultura 32 .

.......................................................................................19 Manastir M o r a ~ a...........16 Manastir S o p o } a n i.............................................5 Manastir @ i ~ a............................................................5 Manastir S t u d e n i c a.........11 Manastir M i l e { e v a..........................................................................................................................................................................................................................................................................................................1 Ra{ka {kola......................................................26 Literatura........................................................................26 Manastir D e ~ a n i...............................................1 MATURSKI RAD....Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Sadr`aj Prva kragujeva~ka GIMNAZIJA...........................1 Predmet: Likovna kultura.......................................................................3 Pojedina~ni manastiri................................................................................................................................................................................................................................25 Manastir G r a d a c.................................................................................31 Sadr`aj..........33 Predmet: Likovna kultura 33 .......2 Op{te odlike ra{ke {kole....................................................

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful