Prva kragujeva~ka gimnazija

Maturski rad

Prva kragujeva~ka GIMNAZIJA

MATURSKI RAD

Tema: Predmet: Profesor:

RA[KA [KOLA
Likovna kultura
Zorica Boji}

Predmet: Likovna kultura

1

Prva kragujeva~ka gimnazija

Maturski rad

KANDIDAT

Dragana Rajkovi},
IV-6

Ra{ka {kola

U sredwem veku se naro~ito razvila monumentalna arhitektura crkvenih gra|evina. Ovaj razvoj se desio zbog vi{ka nagomilanih materijalnih sredstava koja su dala mogu}nost vladaju}em posedniku da pristupi gra|ewu skupih objekata a i zbog toga {to je u sredwem veku religiozni momenat igrao veliku ulogu pa su ba{ crkvene gra|evine ispuwavale prete`ni deo programa monumentalne arhitekture tog doba uop{te. Vladari su imali razloga da naro~ito poma`u crkvu jer je ona u feudalnom ure| ewu, bila na wihovoj strani a ~esto i wihovo direktno oru|e. Oni su sami gradili najve}i broj crkava i manastira i poklawali im zemqu sa seqacima koji su je obra|ivali a davali im i druge privilegije. Otuda je ova vrsta gra|evine u sredwem veku mogla biti i monumentalno obra|ena. Na woj su do{le do izra`aja sve materijalne i umetni~ke mogu}nosti sredine, a kako je samo gra| ewe bilo solidno i od najboqeg materijala relativno mnogo ostataka se o~uvalo do danas. Sredwovekovnu srpsku arhitekturu mo`emo podeliti u pet stilskih grupa: 1. prvu grupu obuhvata period pre po~etka Nemawinog monumentalnog gra|ewa u Ra{koj 2. drugu grupu obuhvata gra|ewe od vremena Nemawina, krajem 12. veka, pa do kraja 13. veka, uglavnom u ra{kom kraju 3. tre}u grupu obuhvata gra|ewe u vezi sa vizantijskim stilskim uticajem, na Kosovu i Metohiji u 14. veku
Predmet: Likovna kultura

2

Prva kragujeva~ka gimnazija

Maturski rad

4. ~etvrtu grupu obuhvata gra|ewe krajem 14. i u prvoj polovini 15. veka do vremena gubqewa nezavisnosti dr`ave 5. petu grupu obuhvata gra|ewe pod Turcima, od sredine 15. veka pa do kraja 18.

Op{te odlike ra{ke {kole
Grupa spomenika koja ~ini celinu, a sagra|ena je za vreme Stefana Nemawe i wegovih prvih naslednika u Ra{koj (krajem 12. veka do kraja 12. veka) od Morave do Jadranskog mora, pripada Ra{koj stilskoj grupi. Ovi objekti su nastali pod uticajem vizantijske arhitekture sa istoka i romanske arhitekture sa zapada. Oblika su jednobrodne zasvedene gra|evine sa kubetom 1 na sredini. Sa zapadne strane nalazi se priprata , sa isto~ne 2 apsida a sa bo~nih strana dodati su pevni~ki transepti. Oltarske 3 apside su i spoqa i iznutra polukru`ne osnove. Kube je ~esto cilindri~nog tambura ali ih ima spoqa i poligonalnih. Ono je bilo pokriveno olovom obi~no direktno po oblini svoda, bez drvene podloge. Crkva je svoj zapadni deo imala pregra|en u pripratu “narteke ” koja je kao neko predvorje imala svoju funkciju u vezi sa slu`bom u crkvi. Tako je ugra|ena priprata, koja je imala zajedni~ku fasadu i krov sa zajedni~kom crkvom, odlika ra{ke {kole. Bilo je spoqnih priprata, dodanih, tkz. “eksonarteksa ”. Najva`niji ni`i delovi uz crkveni brod bili su pro{irewa za pevni~ke horove uz prostor ispod kubeta , tzv. “pevni~ki 4 transepti ” i male zasebne kapelice “paraklisi ” uz zapadni deo crkvenog broda ili pripratu. Poneke crkve uop{te nisu imale ove delove, druge su imale samo pojedine od wih. Najzad, kod izvesnih crkava to su ni`a odeqwa bila pokrivena zajedni~kim ni`im krovovina, {to je celoj crkvi davalo spoqa izgled trobrodne bazilike. Ve}a pa`wa obra}a se spoqa{woj silueti gra|evine a ne prostornosti wene unutra{we {upqine koja i nije ni bila potrebna ovim crkvama. Kod prvih gra|evina unutra{wosti su srazmerno prostrane a kubeta su ni`a i {ira. Postepeno se, pak, sve vi{e te`i da gra|evina bude {to vi{a i {to vitkija, zato se kube smawuje a pewe sve vi{e i cela silueta gra|evine dobija stepenasto modelisawe spoqne siluete (naro~ito se isti~e kod De~ana). Gra| evine ove grupe, svojim masama zadr`avaju prete`no monumentalni karakter. Kod wih je te`wa za efektom i impozantnosti jo{ uvek ve}a, nego te`wa za dekorativno{}u.
1 2

priprata - ulazni zapadni deo crkve koji je odvojen od hrama zidom i vratima apsida - deo gra|evine koji se sastoji od zida iznutra polukru`ne linije iznad koga je svod u obliku ~etvrtine lopte. Oltar crkve ima obi~no takvu apsidu ali postoje i tkz. peva~ke apside 3 kube (kupola) - svod u obliku gorwe polovine lopte 4 paraklisi - kapelica postavqena uz bok crkve ili priprate Predmet: Likovna kultura

3

ostaci takvih prozora na|eni su na Mora~i i Sopo}anima. arhivolte 7 iznad vrata i prozora i pqa ispod arhivolta. Kod bogatije obra|enih crkava ove grupe vrata i prozori su ukraseni romanskim dekorom isklesanim u belom mermeru. figurice jako ispadaju prema pozadini. Oblici tih figurica su prili~no realisti~ki tretirani. Zidno slikarstvo ra{ke {kole ostaje uglavnom u tredicijama vizantijskog slikarstva prethodnog vremena. pa su fasade malterisane odozgo. mirne i postavqene pribli`no u jedan plan. mada ~esto veoma naivno. Bawske i De~ana postavqene su ~itave grupe skulptura. Figure su velike. pokriveni su klasanim ornamentima u oliku stilizovanih uvojaka biqnih vre`a i lozica. ^esto su o~i figura ispuwene olovom da bi se poja~ao izraz. obi~no je od kamena ili opeke 7 arhivolt . Ina~e je pozadina data kao povr{ina obojena 5 6 5 i portal (vratnice) . Figure nisu “afrontirane ” tj. Zidovi crkava bili su ozidani naj~e{}e kamenom. a kroz li{}e i cve}e upletene su figurice qudi. postavqene i wihova krila i repovi ne prelaze u ornamentalno li{}e. visokom reqefu tj. doma}im mermerom. Ceo plasti~ni ukras isklesan je od mermera u tzv.polukru`ni luk koji spaja dva stuba Predmet: Likovna kultura 4 . I konzolice krovnog venca 6 (koji se sastoji od niza arkadica na koneolama) su ukrasno isklesane. ona je imala ulazni portal iznad ovog naj~e{}e jedan prozor.profil koji ide ivicom krova i slu`i za to da odbije slivawe vode s’krova daqe od zida. Na oltarskoj apsidi je bio ve}i prozor. simetri~no po dve naspramno. Na glavnim portalima Studenice. Kod nekoliko crkava fasade su po starinskom na~inu ozidane ugla~anim. To je do{lo usled ugledawa na Zapad (Dalmaciju i Italiju) odakle su dolazili graditaqi i klesari ra{kih spomenika. `ivotiwa i ptica. Dovratnici i doprozornici. @ivopis se ponekad ugleda na stare zidne mozaike.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Zapadna fasada je bilo glavno lice. kao par. Kako za prozore u to doba nije bilo stakla u ve}im dimenzijama upotrebqavane su samo mawe kru`ne plo~e stakla u boji i one su utvr|ivane u gipsane table sa mnogobrojnim kru`nim otvorima. Kod nekih je malter bio i bojen (oker `utom ili crvenom bojom). ponekad i trodelni (trifora). sitnim tesancima. Olovom se pune i nizovi rupica kao dekorativni pervazi. otuda na vi{e mesta pozadina na kompozicijama imitira zlato.sve~ana vrata ili glavni ulaz sa ukrasima kroni venac . Najvi{e crkava ovog perioda je ozidano na primorski na~in. Na wemu su maslikane kockice mozaika.

broja majstora i materijalnih mogu}nosti naru~ioca zavisilo je da li }e biti vi{e ili mawe kompozicija. wegov za{titnik i veliki darodavac Predmet: Likovna kultura 5 . karakteristi~nih za ovu epohu. Slike koje pokrivaju zidove svojim osobenim jezikom govore vernicima mnogo vi{e poruka nego {to ih ima u sklopu crkvenog zdawa. na prvom mestu ktitori i wihove porodice.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad zagasitoplavo. dr`avni sabor itd. Pojedine kompozicije su oivi~ene i odvojene jedna od druge crvenom trakom. veka ima potpuno monumentalan karakter. uno{ewem stare{ina u povorke arhijereja i da se predstave 8 li~nosti zaslu`ne za tu crkvu. da li } e jedan tematski ciklus biti podeqen na vi{e ili mawe pojedina~nih scena. Velike teme slikanog crkvenog ukrasa ustalile su se tokom prethodnog razvoja (scene iz `ivota Hristovog. pa je otuda razumqivo {to je slikarstvo moralo biti. Pored slikarskih scana ima i svuda na uobi~ajenim mestima slikanih ornamenata. Natpisi nad kompozicijama i tekstovi nad svecima koje dr`e svtiteqi su }irli~ki i srpske recenzije. neposrednije vezano za vladaju}e teolo{ko shvatawe i u~enost. Od raspolo`ivog prostora. Ktitori Studenice 8 ktitor . Pojedina~ni manastiri Manastir Studenica Pun razvoj dostigao je ovaj stilski pravac u Bogorodi~noj crkvi u Studenici i @i~i. druge su se preme{tale relativno slobodno. mo`e se re}i da zidno slikarstvo 13. koje su postale obrazac za kasnije gra|ewe crkve vladarskih zadu`bina sve do duboko u 14. Bogorodi~nog). Ostali su sa~uvani likovi srpskih svetiteqa i arhijereja i poneka istorijska scena sahrana ili oplakivawe nekoga iz ktitorovog kruga. Uobi~ajen na~in ukra{avawa crkava ostavqao je mogu}nost da se steknu lokalni elementi birawem mu~enika iz svog kraja. vek. nekima je ~esto bilo strogo utvr|eno.kod pravoslavnih Slovena i u sredwovekovnoj Vizantiji osniva~ manastira. U srpskim crkvama postojali su ktitorski grupni portreti sa modelom hrama koji se prinosi i sa simbolikom u kojoj se reflektuju op{te ideje o bo`anskom poreklu vlasti a ponekad i konkretni politi~ki odnosi. Po strogosti i impzantnosti ukupnog efekta. kao govor i pouka.

Oltarski deo prostora zavr{ava se trodelnom polukru`nom apsidom. To je vizantijsko re{ewe koje je upotrebqeno u sredwevekovnoj Srbiji 10 Predmet: Likovna kultura 6 . predvorje 13 pilaster . Crkva je sagra| ena za potrebe pravoslavnog obreda. Bogorodi~na crkva u Studenici je druga i posledwa ra{ka crkva koja ima bo~ne vestibile.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad su Stefan Nemawa i wegovi sinovi. Severno i ju`no od potkupolnog prostora crkve stoje vestibili 12 izdu`eni u pravcu sever-jug. Budu}i da su u isto~nim zidovima oba vestibila izgra|ene polukru`ne ni{e. uobi~ajeno u vizantijskoj 9 arhitekturi. broj i ritam svodnih segmenata u kaloti geometrijski je uskla|en sa brojem i rasporedom prozora na tamburu kupole. koje se od osnova pribli`ava kvadratu stoji kupola. Kalota kupole je kri{kasta. zgrada za stanovawe i ekonomiju i odbrambeni zidovi. oja~ana pilastrima iznutra i spoqa. U severnom delu je proskomidija 11 a u ju`nom |akonikon . Po~ev{i od @i~e vestibili se zatvaraju zadr`avaju}i nasle|eni arhitektonski oblik. trpezarija. bilo u unutra{wosti bilo na spoqa{nosti gra|evine 14 pandantifi . Raspored isto~nog traveja odgovara koncepciji oltarskog 10 prostora u pravoslavnoj crkvi. U toku vekova u manastiru su podizane gra|evine nove i prepravqane postoje}e gra|evine a pojedini delovi manastira su potpuno nestali. Kupola je na 14 pandantifima ima srazmerno nizak tambur. Ne zna se ta~no kada je manastir sagra|en ni kojim su redom podizane gra|evine. Oni dobijaju novu namenu postaju}i pevni~ki prostori. iznutra kru`nog oblika a spoqa je dvanaestostrana. ne zna se {ta im je bila namena.prostor severno od oltara za ~uvawe sakralnih predmeta i izvesne obrede slu`be 11 |akonikon . Na zapadnoj strani je travej koji je ne{to kra}i a na isto~noj jo{ kra}i trodelni prostor.plitak stubac ispu{ten na povr{ini zida.ulaz u crkvu.prostor ju`no od oltara i slu`i za ~uvawe crkvenih stvari 12 vestibili . Manastir se sastojao od vi{e gra|evina koje su kao {to je uobi~ajeno postavqene tako da obrazuju zatvorenu celinu. Na sredini 9 naos .deo unutra{wosti hrama gde je stajao kip bo`anstva kome je hram posve}en proskomidija . Delovi ove celine bili su: glavna i sporedna crkva. mogu}e je da su vestibili imali kultnu namenu. Zbog svoje izuzetne graditeqske i umetni~ke vrednosti postala je sinonim za Studenicu. Iznad sredweg poqa. Gorwa zidana konstrukcija crkve.sferni trougli ozidani iznad ~etiri ugla kvadratnog prostora da bi se dobio prelaz u kru`nu osnovu kubeta. oltarki prostor i pripratu zidom odvojenu od naosa. Crkva je jednobrodna gra|evina: ima naos . sagra|ena je na sna`mim 13 zidovima. U nekoliko mahova je prepravqena ali su u posledwim radovima uklowene pojedinosti koje nisu pripadale prvobitnoj crkvi. Bogorodi~na crkva je najve}a i najzna~ajnija gra|evina Studeni~kog manastira. Studenica je sama delimi~no o~uvala svoj stari izgled.

Wegova {irina je pribli`na {irini punog zida izme|u dva prozora. Spojnice su vodoravne i uspravne. Na~in slagawa kamenih blokova je romanski. dva puta vi{e nego prozora. Isti~e se prefiwenom koncepcijom i lepotom rada ~etiri vitke kolonete nose tri luka iznad otvora i lunetu iznad lukova. Ispod velikih slepih 15 lukova raspore|eni su prozori. pokrivenom reqefnim ukrasom. Na severnom dvodelnom prozoru ispod kubeta o~uvala su se olovna “okna ” koja su u~vr{}ena na hrastov ram. Ispod prozora je ornamentalni venac a prozor je uokviren {irokom trakom. Na obe strane doweg dela prozora stoje konzole u obliku sede}ih qudskih figura. Sve~anom izgledu crkve doprinosi materijal koji je upotrebqen za gra|ewe. Ostali delovi gra|evine zasvo| eni su poluosmi~astim svodovima. a spoqna strana zidova i fini detaqi gra|eni su od belog mermera. Tako su na fasadi obele`eni unutra{wi lukovi koji nose kupolu. ponegde i od opeke. visine redova nisu jednake. . a ima ih 24. Unutra{we strane zidova i gorwa konstrukcija zidane su od bigra. 15 bifora . Kupolu nose ~etiri sna`na luka koji su sagra|eni na pilastrima a postavqeni uz bo~ne zidove naosa. visoka zanatska tehnika i dobro osmi{qen graditeqski postupak prilikom komponovawa celine i detaqa. U Studenici je prvobitno u unutra{woj priprati dodata u vreme kraqa Radoslava prostrana i visoka spoqna priprata sa dve polukru`ne kapele.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad svake strane tambura je po jedan prozor. izgra|eni u pravcu du`e osovine crkve. Svi ovi svodovi su blago prelomqeni u temenu.gr~ki naziv za dvodelni prozor Predmet: Likovna kultura 7 . Segmenti kalote po~iwu u visini prozora. Radoslavqeva priprata je jednobrodna gra| evina pravougaone osnove. Fasadne povr{ine su podeqene pilastrima koji pribli`no odgovaraju unutra{woj podeli gra|evine. Ravne fasade su zavr{ene romanskim frizom arkadica na konzolama (me|u kojima ima skulptura izvanredne vrednosti. a izbu{ena su u obliku figura `ivotiwa a sa ispunom od raznobojnog stakla. kao {to je glava devojke) i romanskim pokrovnim vencem. Po tri bifora na svakoj strani pripadaju tipu romanskih bifora. Severna i ju`na strana potkupolnog prostora zavr{ene su velikim slepim lukovima koji se oslawaju na pilastre. Projekat kupole je gra|en na savr{enoj geometrijskoj podlozi. Gorwu konstrukciju iznad priprate ~ine dva krstasta svoda sa jakim rebrima pravougaonog preseka. Bogorodi~na crkva spoqa izgleda kao jednobrodna romanska gra| evina sa dvovodnim krovom. Svojim bo~nim zidovima obuhvata crkvu te je tako spoqna {irina naosa crkve postala unutra{wa {irina priprate. Trifora na sredwoj apsidi predstavqa pored portala najvredniji detaq Bogorodi~ne crkve.

godine Studenica.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 1. Predmet: Likovna kultura 8 . oko 1196. apsida Bogorodi~ne crkve.

Spojnice su vodoravne i uspravne. Elegantnih proporcija on ima razvijen arhitektonski okvir. kubeta ili apsida Predmet: Likovna kultura 9 . stubi}i postavqeni na ivicama tambura. ponegde i od opeke.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Bogorodi~na crkva ima ~etiri portala od kojih je najbogatiji glavni portal u zapadnom zidu crkve. Portal je upotpuwen figurama grifona i lavova. Kamene grede koje zatvaraju pravougaoni otvor na ~elu su ukra{ene reqefom. Tako gorwi deo portala arhitektonski odvojen od doweg. Unutra{we strane zidova i gorwa konstrukcija zidane su od bigra. Dva lava su nosila slobodne kolonete a dva grifona spoqwu arhivoltu. izme|u dva erhan|ela. 16 koloneta .stubi} izme|u delova dvojnih prozora. visine redova nisu jednake. slika 2. stubi}i levo i desno oko portala. Nadvratnik nosi figuru Bogorodice sa Hristom na krilu. Oni nose lisnate kapitele me|usobno spojene tako da u visini nadvratnika obrazuju vodoravni friz. Elementi doweg dela produ`eni su iznd friza tako {to su savijeni u lukove. Dowi deo portala se sastoji od 16 nose}ih elemenata pilastera i koloneta . visoka zanatska tehnika i dobro osmi{qen graditeqski postupak prilikom komponovawa celine i detaqa. Na~in slagawa kamenih blokova je romanski. Spoqni okvir lunete ~ini ukra{ena arhivolta. Iznad otvora je velika polukru`na luneta. a spoqna strana zidova i fini detaqi gra|eni su od belog mermera. Detaqi sa oltarskog prozora na Studenici Sve~anom izgledu crkve doprinosi materijal koji je upotrebqen za gra|ewe.

Od slikawa Studenice natpisi na freskama su na srpsko-slovenskom. Ipak je i ono {to je ostalo pokazuje dobrog crta~a. Nastoje}i da opona{aju mozaik starih hri{}anskih crkava. Oreoli su prevu~eni zlatom i u nekim skromnijim delovima gde nije imitiran mozaik i gde je pozadina glava. Detaq sa sredine i sa desne strane arhivolte iznad portala u Studenici Bogorodi~na crkva imala je unutra{we zidove pokrivene `ivopisom. Predmet: Likovna kultura 10 .Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 3. ose}awe za {irinu i meko}u forme. kakav se mogao videti u Carigradu i Solunu. sigurne a ne nametqive linije. Kod figura mirnih portreta i sve~anih stavova sa najve}om pa`wom se izgra|uju glave svetiteqa. To se u Studenici radi u potkupolnom prostoru i apsidi. Od `ivopisa crkve nije mnogo ostalo jer 1568. godine stari pocrneli `ivopis iz ranog 13. veka pokriven novim koji je po{tovao stari raspored scena. dok se u mawim sve~anim delovima slika bojom. Neznaju}i slovensko pismo gr~ki majstori ostavqaju svitke i povr{ine za imena naslikane da bi to posle dovr{ili doma}i slikari. majstori stavqaju zlatnu pozadinu od listi}a na kojima su crtane kockice mozaika.

Zapadni Studenica portal Bogorodi~ne crkve u manastiru Manastir @ i ~ a Tri decenije kasnije gra|ena @i~a bila je namewena za sedi{te arhiepiskopa i to je uticalo na modifikacije plana i wegovo oboga}ivawe.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 4. dolazi do izraza u bo~nim kapelama uz Predmet: Likovna kultura 11 . a izdu`ena osnova je dobila izgled slobodnog krsta. Novinu predstavqa zatvarawe vestibila koji postaju pevni~ki prostori ~ime se dobilo ne{to kao ni`i popre~ni brod transept. Uticaj Svete Gore odakle je do{ao prvi arhiepiskop a i kasnije crkvene stare{ine.

veka i bila obnovqena izme|u dva svetska rata. Slika 5. Iznad dowe prostorije priprate koja je bila prekrivena krstastim svodovima nalazila se katihumena koja je bila povezana sa crkvom i zvonikom. Rekonstrukcija sredwovekovne osnove glavne crkve @i~a je naknadno dobila spoqnu pripratu sa katihumenom na spratu i zvonikom na zapadnoj strani. One su dobile izgled samostalnih gra|evina: iznad malog naosa nalazi se kube dok je isto~ni deo zavr{en alibarskom apsidom. zidane istovremeno sa spoqnom pripratom. Kako je @i~a stradala u posledwoj deceniji 13. ostala su samo dva sprata tako da nije poznata wena nekada{wa visina. Od kule. Namena katihumane nije sasvim poznata ali se smatra da su to bile li~ne odaje Svetog Save. Bo~ne kapele prihvata ve}ina ra{kih crkava ali one nemaju izgled samostalnih gra|evina. prvobitni izgled spoqne priprate nije sa~uvan. Predmet: Likovna kultura 12 . Ona je rekonstruisana u formama koje ne odgovaraju duhu sredwovekovnog graditeqstva. Kapele su podignute sa namerom da postanu grobne crkve osniva~a Svetog Save i Stefana Prvoven~ana.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad pripratu.

Fasade @i~e nemaju romani~ki ukras. {iroke i mirne povr{ine obojene su crveno po svetogorskim uzorima.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 6. naosu i staroj priprati one su kasnije. Najstarije freske u @i~i sa~uvale su se gotovo samo u pevni~kim prostorima. I pevnice su me|utim sa~uvale `ivopis samo na dowim povr{inama svojih zidova. zbog o{te}enosti. godine. B. Podu`ni presek glavne crkve sa nazna~enim prvobitnim oblicima gorwih delova (snimak prof. u zoni gde su se po pravilu nalazile samo pojedina~ne figure naslikane su scene raspe}a i skidawa s ’ krsta. Bo{kovi}a) @i~a predstavqa slo`enu arhitektonsku celinu koja pokazuje susret razli~itih umetni~kih uticaja. zamewene novim slojem. Za arkadni venac na kupoli @i~e ne mo`e se re}i da li je rekonstruisan na osnovu na|enih ostataka starijeg re{ewa ili je slobodno improvizovan prilikom obnove. Na isto~nim stranama. izgledu prozora i plasti~nom ukrasu koji je ovde skroman. Hram je bio ukra{en freskama tek posle sticawa crkvene samostalnosti 1219. U ostalim delovima crkve u oltarskom prostoru. Predmet: Likovna kultura 13 . Prva od wih iako jednostavnija u {emi bez niza ikonografskih pojedinosti. svojim mirnim karakterom i uravnote`eno{}u podse}a na ~uvenu dobro o~uvanu kompoziciju iz Bogorodi~nog hrama u Studenici. Duh vizantijske arhitekture najvi{e se ose}a u planu gra|evine i karakteru wenog unutra{weg prostora. Zapadwa~ka komponenta “ra{ke {kole ” dolazi do izraza na kuli zvoniku u vidu krstastih svodova.

- Predmet: Likovna kultura 14 . Ipak i preko fragmentarno o~uvanih delova jasno se naslu}uju visoke osobine umetnosti ovog doba sve~ani i mirni ritam wenih kompozicija. rafinovanost kolorita i pre~i{}enost celine crte koje su se ispoqavale na nizu kasnijih spomenika ovog stila.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 7. negovana lepota oblika. Sveti Petar (slika u prolazu ispod kupole) Na najstarijim freskama @i~e danas se zbog o{te}enosti ne mo`e u potpunoj meri sagledati zavr{ni slikarski postupak koji obi~no otkriva tanane vrednosti i karakter umetnikovog rada. Pri tome se za likove iz scene raspe}a slobodno mo`e re}i da svojim uzvi{enim mirom i plemenito{}u stoje uz najboqa ostvarewa monumentalnog izraza i ~ak nadma{uju u tome figure iz studeni~ke glavne crkve. sigurnost proporcija i odmerenost pokreta.

Strane pilestra i mawe zidne povr{ine ukra{ene su mnogobrojnim stoje}im figurama i dopojasnim predstavama starozavetnih li~nosti i mu~enika. Matej. Na isto~nom zidu su blagovesti Bogorodici. U tamburu kubeta vide se izme|u prozora dowi delovi apostolskih figura koje su sa Hristovim likom u temenu kupole obrazovale kompoziciju Vaznesewe. Sveti Pavle iz predstave Uspewa Bogorodice Najve}i broj kompozicija sa~uvan je u prostoru ispod kupole. Luka i Jovan. na ju`nom silazak Svetog Duha na apostole a na zapadnom Tajna ve~era. ali su i one u znatnoj meri o{te}ene.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Na stranama prolaza nalaze se figure kraqeva: Stefana prvoven~anog i Radoslava. U najvi{im delovima naosa i oltarskog prostora prikazani su po obi~aju veliki praznici koji su ovde pro{ireni izvesnim brojem drugih predstava uglavnom vezanih za `ivot Hrista. a na potrbu{ima lukova nizovima svetiteqskih popreja. Na pandantifima trouglastim povr{inama koje ~ine prelaz iz kubi~nog potkupolnog prostora u gorwi kru`ni oblik nalaze se jevan|elisti Marko. Slika 8. Obi~aj da se portreti donatora slikaju pored popisa wihovih darova bio je poznat u umetnosti Vizantije i izgleda da je vrlo rano pre{ao u Srbiju. 15 Predmet: Likovna kultura . prvih ktitora manastira i izdava~a poveqa ~ija je sadr`ina zabele`ena na bo~nim stranama ovog prostora.

1316. @i~a. Uspewe Bogorodice. koja je u kasnijim vremenima trpela znatne izmene ali je ipak o~uvala osnovna prvobitna obele`ja. zadu`bina kraqa Vladislava. Spasova crkva. godine - Manastir M i l e { e v a Glavni tok ra{kog graditeqstva nastavqa Mile{eva. 1309. Predmet: Likovna kultura 16 . Mile{eva ima najve}u visinu a najmawe kube u odnosu na druge crkve ra{ke {kole. O~igledno je ugledawe na @i~u ali grupa majstora iz primorja nije imala iskustva sa kupolom pa je weno postoqe znatno u`e i druk~ije osloweno na pilestre i spoqne zidove.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 9.

sru{en je zid izme|u naosa i priprate.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad I ovde je spoqna priprata dodata naknadno kada je Vladislav bio kraq i namewena je bila ~uvawu groba Svetog Save ~ije je telo preneto iz Trnova. Otvori su izmeweni prilikom kasnijih pregradwi. Ima tragova po kojima se vidi da je portal imao kamene lavove sa strane. Gra| evina je obra|ena uglavnom u romanskom stilu. Uz spoqnu pripratu dodate su sa svake strane kapele sa apsidama i kupolama. Od rasko{nog portala ostali su samo fragmenti. fasade crkve su omalterisane. Predmet: Likovna kultura 17 .

Sli~nom tehnikom ra|en je i portret Svetog Save. potkupolni prostor. pogled na manastirski kompleks sa crkvom Vaznesewa. Glava An|ela sa trakom u kosi ima jagodice islikane crvenom bojom. Predmet: Likovna kultura 18 . godine U svojoj unutra{wosti imala je jedan od najlep{ih fresko`ivopisa iz 13. Najpoznatija freska. kako bliski po na~inu rada otkrivaju individualne razlike naro~ito se izdvaja slikar vi{ih zona potkupolnog prostora. mironosnice na Hristovom grobu. Slika 11.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 10. An|eo na Hristovom Ostale figure . Kada je bilo vi{e majstora nejednake ve{tine onim najboqim su poveravani va`niji i reprezentativniji delovi.grupa `ena levo i zaspali vojnici ispod . a senke oko o~iju i kose su zelene.podre|eni su mawim dimenzijama. zadu`bina Vladislava pre 1228. perifernim mestom i grupisawem. veka koji je dosta o{te}en. Grupa majstora koja je oslikavala Mile{evu. grobu Mile{eva. Mile{eva. ima u sredini veliku figuru an|ela u belom koji sedi na grobnom kamenu. Svi su obuzeti obradom detaqa na glavnim figurama i vrlo uzdr`ano unose u pozadinu elemente pejza`a i arhitekture. figuri an|ela.

god. ^ak su i kapele na istim mestima uz pripratu dok se kod Studenice i Mile{eva nalaze uz spoqne priprate. Sopo}ani kao i @i~a imaju spoqa kapele koje su s ’pevnicama povezane poluobli~astim svodovima {to je jedinstven slu~aj u ra{koj {koli. Oni imaju oblik trobrodne bazilike u kojoj je Predmet: Likovna kultura 19 . Crkva je po planu temeqima i po obradi zidova bila prvobitno tipi~no ra{ka gra|evina. Mile{eva. Sopo}ani se su{tinski razlikuju od ranijih crkava ra{ke {kole spoqa{wim izgledom. ima bo~ne pravougaone pevnice i jednu prostranu pripratu sa dvema bo~nim kapelama. To je jednobrodna gra|evina zavr{ena sa isto~ne strane polukru`nom apsidom. pre 1228. Nad sredwim delom hrama uzdi`e se cilindri~no kube sa osam prozora. Sem u veli~ini nema bitne razlike izme|u plana @i~e i Sopo}ana. ako se posmatra samo crte` osnove vidi se da se Sopo}ani neznatno razlikuju od prototipa utvr|enog u @i~i. postavqeno na kubi{no postoqe kojer je povu~eno kao i u Mile{evi vi{e na krov pa nema {irinu broda kao u Studenici i @i~i. U svetili{nom delu su dve pokrajne prostorije: severno je proskomidija a ju`no |akonikon. zadu`bine kraqa Uro{a 1-og uo~avaju se razlike od ranijih crkava ra{ke {kole. Sopo}anska crkva je sastavqena od dva dela: od starijeg naosa sa pripratom i od ne{to mla|e spoqne priprate sa kulom zvonikom koja je dogra| ena sa zapadne strane.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 12. Sveti Sava. isto~ni zid priprate. Manastir S o p o } a n i Kod ne{to mla|ih Sopo}ana.

lezanama na uglovima i po sredini bokova glavne la|e a isto tako i na kubetu. Tom utisku doprinosi obrada fasade. Sopo}ani nisu mogli nositi bogatu dekorativnu plastiku koja bi samo str~ala i smetala. mada izgra|eni od skupocenijeg materijala ne mogu se takmi~iti u lepoti sa prozorima i portalima Studenice i De~ana. prozora i izvesni konstruktivni postupci uo~qivi u unutra{wosti crkve. Zidovi su oivi~eni plitkim ispustima. Sopo}anima je kao i @i~i naknadno dogra|ena sa zapadne strane velika otvorena priprata sa kulom zvonikom na pro~equ. kao i dva slobodna stuba a svi povezani lukovima nosili su svodnu konstrukciju. Predpostavqa se da je kao i kod @i~e nad centralnim delom bio sprat sa pravougaonom prostorijom tkz. bo~ni brodovi su uz wega prisloweni a svetlost dopire u glavni brod kroz mermerne bifore. Rasko{ni ukras postojao je i uz ikonostase samo {to je i on kao i ve}ina venaca sa anti~kom ornamentikom skoro sasvim nestao. Najve}i i najlep{i su na apsidi na zapadnoj fasadi i na zidu izme|u priprate i naosa upravo na najreprezentativnijim delovima gra|evine i portali i prozori jednostavni po obliku. Nad glavnim brodom je dvoslivni krov a nad bo~nim jednoslivni.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad sredwi brod mnogo vi{i. Tu su nekad bili izgra|eni dekorativni venci pod pilastrima u naosu i oko portala. Na glavnom brodu su bifore ~iji su otvori nekad bili odvojeni osmostranim mermernim stubi}ima a na bo~nim la|ama su obi~ni prozori sa jednim otvorom. Jasno je samo: dvanaest masivnih stubaca povezanih lukovima i raspore|eni po obimu ove prostorije i {est pilastera prislowenih uz spoqa{wu stranu unutra{we priprate. pevnice i kapele mogle podvesti pod jedan bo~ni brod morale su biti iste visine a kapele bez malih kubeta. U potkrovqima kubeta na zapadnoj fasadi po stranama glavnog broda na apsidi i sa isto~ne strane bo~nih brodova nalaze se romani~ki frizovi arkadica u obliku potkovica koje pridr`avaju male konzole. Predmet: Likovna kultura 20 . Jedini bogatiji vajani ukras Sopo}ani su dobili u unutra{wosti crkve. katikumenom. Sopo}ani su bili omalterisani sa prekre~enim fasadama i kubetom obojenim crvenom i `utom bojom. Nije mogla biti obnovqena kada se hram popravqao jer wen prvobitni oblik nije bio sasvim jasan. Sad je u ru{evinama. Ostaci starog fasadnog maltera sa~uvali su se u delovima skoro na svim zidovima. Da bi se bo~ne prostorije |akonikon ili proskomidije. Svi prozori izuzev kupolnih izvedeni su od belog mermera i romani~kih su oblika. Spoqa{nost Sopo}ana izvedena je u duhu romani~kog graditeqstva. Crkva je izgra|ena od isklesanih komada sige. portala. Ona je sa bo~nih strana imala jednoslivne krovove koji su se nadovezivali na krovove bo~nih la|a crkve. Zami{qeni kao gra| evine od sige.

sirovije harmonije boje treba pripisati ~iwenici da su slikane na visini. vedrine i svetlosti. I{~ezla je zlatna pozadina ali je ostao utisak prostornosti scene. Kompozicija ve}ine sopo}anskih slika je u obliku trougla sa nagla{enom sredi{wom vertikalom obi~no figurom krsta. tako da su freske u dowim zonama po na~inu rada nekad veoma sli~ne ikonama. primetna je inverzna perspektiva (skra}ivawe od koga se smawuju gledaoci bli`i delovi scene). ostao je dijalog sa posmatra~em. Slike Sopo}ana ostavqaju utisak stati~no-sti. istaknuti nabori na haqinama. [to su silazili ni`e slikari su ve}u pa`wu obra}ali na pomnu obradu. Izvesne wihove osobenosti oblici sna`no podvu~eni linijama. jake konture. Predmet: Likovna kultura 21 . Uspewe Bogorodice iznad ulaznih vrata tako|e ima ovu {emu ali je centralnost jo{ vi{e oja~ana gusto zbijenom pratwom an|ela u obliku ovala. U gorwoj zoni potkupolnog prostora slikani su proroci u stoje}em stavu u lukovima i jevan|elisti u pandantifima izme|u kojih su medaqoni. ~vrstine. veku naslikano. Svojom univerzalno{}u i jakim uticajem anti~ke umetnosti i ~istim slikarskim vrednostima ono prevazilazi sve {to je u 13.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slikarstvo Sopo}anske crkve predstavqa vrhunac ra{kog slikarstva. Sli~nu {emu ima i freska smrt kraqeve majke Ane Dandalo u priprati.

manastir zadu`bina kraqa Uro{a 1-og .Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 13. oko 1260. crkva svete Trojice. godine. spoqna priprata i zvonik dodati pred kraj 13. Sopo}ani. veka Predmet: Likovna kultura 22 .

godine Predmet: Likovna kultura 23 . Sopo}ani.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 14. zapadni zid nanosa. detaq iz kompozicije Uspewe Bogorodice. oko 1265. crkva svete Trojice.

Sopo}ani. 1265. Sopo}ani. crkva svete Trojice. Slika 16.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 15. ktitorska kompozicija kraq Uro{ 1-vi i kraqevi} Dragutin. priprata. neindentifikovani “praotac ” oko 1265. crkva svete Trojice. god. godine Predmet: Likovna kultura 24 . jugoisto~ni pilastar.

Crkva ima i pripratu odvojenu od hrama portalom. Od prvobitnog `ivopisa Mora~e ostalo je jako malo: kompozicija sa Bogorodicom i ciklus o Svetom Iliji. Cela ta obrada je romanskog na~ina.vodoravna greda koja le`i iznad otvora na zidu ili iznad stubova Predmet: Likovna kultura 25 . Fasade gra|evine su spoqa omalterisane ali imaju mermerne pervaze portala i prozora. sa vrlo neukim rezawem ukrasa na zapadnom portalu. jo{ i dva gorwa prozora. sem uobi~ajenog. Na arhitravu 18 portala urezan je dug natpis kneza Stefana. I tu je na delu vrhunski 17 18 parklis . crkva svete Trojice. Gra|evina je prili~no dobro o~uvana i do danas. oltarska apsida. dosta skromna. Oltarska apsida ima.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 17. koju je podigao Vukanov sin Stefan. Sveti Arsenije srpski. oko 1265. Sopo}ani. godine Manastir M o r a ~ a Ugledawe na starije ra{ke uzore o~igledno je kod Mora~e. To je jednobrodna gra|evina sa kubetom ~ije postoqe izlazi {irinom do bo~nih fasada crkve i sa pevni~kim transeptima. Uz ovu pripratu nalazi se sa severne strane jedan parklis 17 .kapelica postavqena uz bok crkve ili priprate arhitrav . Na krilima vrata unutra{weg portala nalazi se izvanredno lep ukras od inkrustacija sedefa iz docnijeg vremena. Pod krovom je izgra|en venac od arkadica.

19 Manastir De~ani Me|u spomenicima ra{ke tradicije De~anski manastir odska~e dimenzijama i osobenom artikulacijom prostora. Ti se elementi vide na arhivatima parabola koje su izvedene od mermera u obliku luka izlomqenog u temenu kao i na prozorima. Priprata je prevedena krstastim svodom sa rebrima a uz bokove ima paraklise 20 . Kalu|er Vita je napravio kombinaciju zapadwa~kog oblika vi{ebrodne bazilike sa oblikom nemawi}ke jednobrodne gra| evine sa kubetom. Izgra|en je u 14. U priprati crkve ima na zidu venaca modelisanih u gipsu. {to je izuzetak i odaje i ovim motivom majstore zapadwa~ke {kole.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad slikar koga odlikuje sposobnost da crtama lica i polo`ajem tela ikone da unutra{wu snagu svojih junaka. Gra|evina je danas potpuno u ru{evinama. To je jedna od retkih crkvenih gra|evina kod nas na kojoj je primewen i gotski stil. veku ali se zbog sli~nosti ubraja u gra|evine ra{ke {kole. Kube je spoqa i iznutra osmostrano. Na Arhitravu ju`nog portala nalazi se uklesan natpis koji govori da je ovu crkvu sagradio arhitekta Kalu|er Vita iz Kotora po naruxbini kraqa Stefana Uro{a 3-eg .~eona povr{ina jednog luka ~esto dekorativno obra|ena paraklisa . Gotski su i potporci (kontrafori) koji su spoqa prisloweni uz zidove trodelnog oltara. Fasade gra|evine su ozidane kamenim tesnacima i bile su omalterisane. 19 20 arhivat .kapelica postavqena uz bok crkve ili priprate Predmet: Likovna kultura 26 . podigla je u gorwem toku Ibra manastir Gradac. Manastir G r a d a c Jelena. `ena kraqa Uro{a. Ovo je jedinstven primer da na sredwovekovnoj srpskoj crkvi pi{e ko je i za ~iji ra~un sagradio crkvu.

Unutra{wost je zbog takvog oblika spoqne mase cele gra|evine zakr~ena osloncima. da bi pravilni redovi opeka Predmet: Likovna kultura 27 . Iznad svodova je drvena krovna konstrukcija koja nosi olovni pokriva~ dvoslivnih krovova.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 18. Sa zapadne strane je trobrodna priprata a sa isto~ne trodelna apsida. 1327. Zidovi gra|evine sazidani su naizmeni~nim redovima kamena i opeke (radi boqe konstruktivne veze. De~ani imaju jasno ispoqenu te`wu mnogih dotada{wih srpskih crkava da im masa bude stepenasto modelisana u visinu sa kubetom u vrhu kao zavr{etkom siluete. . crkva Vaznesewa Gospodweg. nepregledna i slabo osvetqena. U samoj crkvi ogra|ena su jo{ dva zasebna oltara {to se ne javqa na drugim mestima u sredwovekovnoj crkvenoj arhitekturi u Srbiji. nazvanog “de~anski ”.1335. godine Glavni deo gra|evine ~ini iznutra petobrodna a spoqa trobrodna bazilika sa jenim kubetom. Svi delovi su zasvedeni krstastim svodovima sa vidnim rebrima na dijagonalama. manastir zadu`bina kraqa Stefana Uro{a 3-eg . De~ani.

Od prozora su najukra{enije trifore. Tu se nalazi reqefna figura Hrista a na ju`nom portalu priprate kr{tewe na Jordanu.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad izravnali slegawe). Svodovi i rebra su od opeke. prozori i konzole krovnog venca oboga}eni su ukrasom isklesanom u mermeru. Slika 20. Fasade su izvedene od tesanika belog i ru`i~astog kamena postavqenih u naizmeni~ne redove. Detaqi sa oltarskog crkve manastira De~ana prozora Tehnika klesawa mermera na svim ovim ukrasima mada izvanredna ipak je ne{to Predmet: Likovna kultura 28 . Na zapadnom portalu priprate levo i desno su iznad koloneta grifoni a ispod lavovi. Ima ~etiri portala od kojih je najbogatije ukra{en zapadni ulaz. Ona na oltaru je o~evidno kopija studeni~kog oltarskog prozora. Slika 19. Portali. Detaqi sa unutra{weg portala crkve manastira De~ani Ispred polukruga a iznad otvora je ukra{eno poqe.

Dospevale su u Crkvu kao poklon bogatih darodavaca. Samo je u De~anima ostala grupa ikona ali ne na kamenoj alibarskoj pregradi ve} kao pojedina~ne slike. Zahvaquju}i dimenzijama ikone su pokretne pa su se mogle naru~ivati i nabavqati od majstora u dalekim umetni~kim centrima. Sve je ovo obra|eno na romanski na~in. Originalni prvobitni ikonostasi nisu se sa~uvali ni u jednoj od srpskih crkava. Pored toga jo{ su i ikonostasi isklesani u mermeru i bogato ukra{eni. Svi zidovi u unutra{wosti gra|evine pokriveni su fresko`ivopisom sa mnogobrojnim dobro o~uvanim kompozicijama. Sa De~anima se na dostojan na~in zavr{ava niz spomenika ra{ke {kole. Slika 21. Kapiteli u priprati su komponovani od krupnih. Predmet: Likovna kultura 29 . malo nezgrapnih `ivotiwskih i qudkih figura. Stabla tih stubova su vitka kamena osmougaonog preseka. De~ane su oslikavali slikari Grci iz primorskih gradova. nazvanih tako po vizntijskom maniru svoga rada. Pod crkve je od mermernih plo~a kombinovanih u jednostavne {are. Konzola deo kamene plastike De~ana. ukra{ena su po ~etiri kapitela na stubovima u priprati i u samom hramu. 1327 . Vrhovi pojedinih prozora su ~ak izrezani na gotski na~in. U unutra{wosti crkve ima tako|e fasadnog ukrasa sem portala izme|u priprate i samog hrama.1335.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad slabija nego ona na Studenici. Krovni venac je izveden kao friz arkadica sa razli~ito isklesanim konzolama. Freske De~ana vi{e izazivaju radoznalost nego divqewe zbog likovnih kvaliteta.

ikona arhan|ela Gavrila. dvojna (Bitoqske) kraj 14. oko 1340.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Slika 22. De~ani. godine Slika 23. veka ikona Bogorodice Pelagonitise Predmet: Likovna kultura 30 . De~ani.

Studenica . Monumentalna i dekorativna arhitektura sredwovekovne Srbije Aleksandar De Roko 2.Gojko Suboti} 5.Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Literatura 1.Vojislav \uri} Predmet: Likovna kultura 31 . @i~a . Sopo}ani .Sima ]irkovi} 3.Mirjana [akota 4. Srbi u sredwem veku .

Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Predmet: Likovna kultura 32 .

..............................................................................................................1 Ra{ka {kola..............................................................................................................................................................................................................................................................................25 Manastir G r a d a c...........................................................................................................................................................................................5 Manastir @ i ~ a.......................................................................................1 MATURSKI RAD..............31 Sadr`aj.................Prva kragujeva~ka gimnazija Maturski rad Sadr`aj Prva kragujeva~ka GIMNAZIJA..26 Literatura.........................................3 Pojedina~ni manastiri..1 Predmet: Likovna kultura.............5 Manastir S t u d e n i c a..........................................................................................16 Manastir S o p o } a n i.....................................................................................................................................................26 Manastir D e ~ a n i...............................................33 Predmet: Likovna kultura 33 .........................................................11 Manastir M i l e { e v a..................19 Manastir M o r a ~ a...........................................2 Op{te odlike ra{ke {kole............

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful