P. 1
1260204409

1260204409

|Views: 467|Likes:
Published by Mihailo Bogdanović

More info:

Published by: Mihailo Bogdanović on Nov 13, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

10/12/2013

pdf

text

original

UNIVERZITET CRNE GORE EKONOMSKI FAKULTET

Prof dr Gordana Đurović

CRNA GORA:
OD SPOLJNOTRGOVINSKE KA EVROPSKOJ INTEGRACIJI

Podgorica, Decembar 2008

UVOD
Pripremljeni materijal, koji čini sadržaj ove skripte, namijenjen je prvenstveno studentima ekonomskog i fakulteta političkih nauka, kao dopuna osnovnoj literaturi za predmete Privredni razvoj i Medjunarodni ekonomski odnosi, kao i za potpuno novu grupu predmeta koji su posvećeni procesu evropskih integracija Crne Gore - predmeta koji se poslednjih godina profilišu na dodiplomskom i postdiplomskom studiju na Ekonomskom fakultetu u Podgorici. Materijal predstavlja sistematizovan prikaz postupnog kreiranja nove spoljnotrgovinske politike Crne Gore i politike pridruživanja EU, u skladu sa razvojem savremenih medjunarodnih ekonomskih odnosa i sa aktuelnim procesom evropskih integracija koji su strateški prioritet svih zemalja Zapadnog Balkana. Prvi dio skripte posvećen je analizi savremenih spoljnotrgovinskih tokova, Svjetskoj trgovinskoj organizaciji, odnosno reintegraciji Crne Gore u sistem savremenih medjunarodnih ekonomskih odnosa. Drugi dio skripte posvećen je analizi do sada ostvarenog procesa evropskih integracija Crne Gore, koji se kreće postepeno od evropske ekonomske integracije ka potpunom prihvatanju „evropskog modela“ organizacije države, tj. ka sveobuhvatnom prihvatanju evropskog zakonodavnog okvira i izgradnji savremene države prava, koja će omogućiti punopravno članstvo Crne Gore u velikoj evropskoj porodici. Prethodno, dat je kraći pregled razvojnog koncepta Crne Gore tokom cijelog prethodnog stoljeća, do obnove crnogorske državnosti. Do punopravnog članstva u EU, pred Crnom Gorom je dug put. Podrazumijva punu implementaciju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju potpisanog 15. oktobra 2007.godine u Luksemburgu, sticanje statusa zemlje kandidata i složen proces pregovora o punopravnom članstvu. Ovaj proces prati i proces jačanja regionalne saradnje, ali i čitav set aktivnosti koji podrazumijevaju ispunjavanje tzv. Kriterijuma iz Kopenhagena, bez čega nema punopravnog članstva. Stoga je sveobuhvatan proces realizacije evropske agende Crne Gore - proces uskladjivanja zakonodavstva i implementacije novih propisa, kao i proces izgradnje snažnih institucija koje će biti sposobne da sprovode zajedničke evropske politike, bilo potrebno staviti u jedan jedinstven okvirni razvojni dokument, a to je Nacionalni program za integraciju Crne Gore u EU. On je definisan za period 2008-12.godina Imajući u vidu ove važne momente koji stoje pred Crnom Gorom, na strateškom putu pridruživanja, pa potom pristupanja EU, priprema novih učila za studente Univerziteta Crne Gore je, u ovom vremenu dinamičnih promjena, poseban izazov za nastavni kadar na našim društvenim fakultetima, koja treba da doprinesu boljem razumijevanju procesa integracija, analizi i projekciji evropskih perspektiva Crne Gore. To je osnovni motiv pripreme i ove skripte. Podgorica, 15.decembar 2008.g. Prof. dr Gordana Djurović

2

CRNA GORA: Od spoljnotrgovinske ka evropskoj integraciji SADRŽAJ
Uvod 2 5 6 6 10 10 12 16 17 18 20 21 25 28 35 36 37 38 40 45 46 48 48 52 54 56 59 59 61 62 63 65 69 70 71

DIO PRVI: REINTEGRACIJA CRNE GORE U SISTEM MEDJUNARODNE TRGOVINE...... I
GLOBALNI SPOLJNOTRGOVINSKI TOKOVI I ULOGA WTO..............................................
1. Rastući značaj spoljne trgovine u svijetu............................................................................................. 2. Svjetska trgovinska organizacija (WTO) ............................................................................................ 2.1. Od GATT-a do WTO ................................................................................................................... 2.2. WTO kao subjekt savremenog multilateralnog sistema .............................................................. 2.3. Pravni osnov WTO ...................................................................................................................... 2.4. Organizaciona struktura i proces donošenja odluka u WTO ...................................................... 2.5. Prednosti trgovinskog sistema WTO .......................................................................................... 2.6. WTO podrška za zemlje u razvoju .............................................................................................. 2.7. Rješavanje sporova u okviru WTO sistema ............................................................................... 2.8. Pristupanje WTO......................................................................................................................... 2.9. Pristupanje Crne Gore Svjetskoj trgovinskoj organizaciji …………………………………………. 2.10. Aktuelni trendovi u procesu pristupanja I WTO plus ................................................................. 3. Regionalna integracija u svjetskoj privredi ........................................................................................

II

PAKT STABILNOSTI I PODSTICANJE SARADNJE U REGIONU JIE.................................

II

SPORAZUMI O SLOBODNOJ TRGOVINI U REGIONU I POZICIJA CRNE GORE ..............
1. Nastanak mreže bilateralnih trgovinskih sporazuma u regionu JIE .................................................... 2. Sporazumi o slobodnoj trgovini izmedju SCG i zemalja JIE................................................................ 3. Robna razmjena u regionu JIE............................................................................................................ 4. Jedinstveni sporazum o slobodnoj trgovini u regionu - „CEFTA 2006“ .............................................

1. Osnivanje Pakta stabilnosti ............................................................................................................... 2. Radni stolovi Pakta stabilnosti ............................................................................................................ 3. Ostvareni rezultati i perspektive ........................................................................................................ 4. Crna Gora i Pakt stabilnosti ................................................................................................................

III

ANALIZA SPOLJNOTRGOVINSKIH TOKOVA CRNE GORE................................................

1. Spoljnotrgovinski tokovi u periodu 1989-2004.g. ............................................................................... 1.1. Izvoz ostvaren po zemljama i grupacijama zemalja .................................................................. 1.2. Uvoz ostvaren po zemljama i grupacijama zemalja .................................................................. 1.3. Struktura uvoza i izvoza po grupama proizvoda ....................................................................... 2. Robna razmjena u 2005-06.godini ................................................................................................... 3. Jačanje ekonomske razmjene sa EU ................................................................................................ 4. Trgovinski režim i instrumenti spoljnotrgovinske politike ....................................................................

DIO DRUGI: CRNA GORA i PROCES EVROPSKIH INTEGRACIJA...................................
I

KRATAK OSVRT NA PROFIL PRIVREDNE RAZVIJENOSTI I RAZVOJNU POLITIKU CRNE GORE ………………………………………………………………………………………...
1. Okvir privredne razvijenosti Crne Gore u prvoj polovini XX vijeka .................................................... 2. Profil privredne razvijenosti Crne Gore u poslijeratnom razvojnom periodu Jugoslavije do disolucije SFRJ (1991) ........................................................................................................................................... 2.1. Osvrt na razvojni koncept, modele planiranja i strukturne promjene u privredi ..........................

72 72 74

3

................................ Profil privredne razvijenosti Crne Gore i ograničenja upravljanja razvojem u SRJ (1992-2002) .......................................... 7..................... Deklaracija o pridruživanju EU (2005) ..................................................................................................... Evropska ekonomska zajednica i Euroatom ……………………………………………………………........................................................................... Peto proširenje (2004.................. ANEKS – Skupštinske deklaracije i rezolucije............. Finansijska pomoć kroz program CARDS ................................. 4 ................................................refleksije na politiku proširenja ……...................................... Ostvarivanje evropskog partnerstva .......... 8............................................................... Proces pristupanja EU ..IPA ....................... Evropska zajednica za ugalj i čelik ………………………………………………………………………… 2............................. 1......................... 10......... Prvi program obuke državne administracije za proces evropskih integracija (2005) .................................. 2.. 4.......................... Razvoj i primjena modela „dvostrukog kolosjeka“.......................................................................................................... 5. 3.......................................................... 3...................................... 8..................... Nacionalni program za integraciju Crne Gore u Eu za period 2008-12............................................................................................. Prikaz Komunikacione strategije za informisanje javnosti o procesu pridruživanja Crne Gore EU............................................................ Proces stabilizacije i pridruživanja .... 2............. Prvo proširenje (1973) ............................... Drugo proširenje (1981) .................... 11................ Rezolucija o neophodnosti ubrzanja procesa integracije Crne Gore u evropske i evroatlantske strukture (2008) ................................................................................................ 82 90 93 93 93 95 95 98 99 100 101 103 103 104 105 106 108 108 111 112 114 115 121 126 127 138 142 145 147 154 164 167 167 169 171 III POLITIKA PROŠIRENJA EU I ZEMLJE ZAPADNOG BALKANA ........................................................................................ 13................................................................................ Upravljanje razvojem............................................................................................ 12............... 1..................... strateško planiranje i makroekonomska politika u Crnoj Gori u savremenim uslovima .................................................... Evropske perspektive zemalja Zapadnog Balkana:stabilizacija regiona kroz proces pridruživanja EU ....................................... Treće proširenje (1986) .... Ostale aktivnosti vezane za proces stabilizacije i pridruživanja tokom prethodnog perioda ......................................II NASTANAK EU I POLITIKA PROŠIRENJA .............................. 9...................................................................................... Pregovori o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju (2005-06) .................. Potreba unutrašnje konsolidacije i institucionalne reforme ... Četvrto proširenje (1995) ................... 4....... 7.............. 5...................................................................................................................... Rezolucija o ispunjavanju obaveza Crne Gore u okviru SSP (2007) ................................................................. 6.......................................... II CRNA GORA U PROCESU EVROPSKIH INTEGRACIJA .......................................................................... 3................................................................................................................................................................................................ 14........................................ 6................... 4... 2007) ................ Unapredjenje institucionalnog okvira za proces evropskih integracija (2003)............... Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju ................................godina ..... Proces jačanja administrativnih kapaciteta za evrpske integracije ................................... 4......................... 3............ 1................ Novi okvir politike pridruživanja Evropske unije ......... Programi Zajednice ........................................................................... Trasiranje evropskog puta................. Novi instrument predpristupne pomoći ......

PRVI DIO: REINTEGRACIJA CRNE GORE U SISTEM MEDJUNARODNE TRGOVINE 5 .

najmasovniji i najrazvijeniji oblik ekonomske saradnje jedne zemlje sa inostranstvom. sve više dobija na značaju u ukupnoj razvojnoj politici zemlje. Imajući u vidu dugoročne trendove u medjunarodnoj trgovini. Ne može se ni voditi adekvatna politika privrednog razvoja na bazi modela zatvorene privrede. privredni razvoj postaje sve neravnomerniji proces i pored okolnosti što svjetska privreda tokom poslednjih decenija poprima oblike globalizacije i transnacionalizacije privređivanja. Ekonomika međunarodnih odnosa.5%. može se konstatovati da se svjetska trgovina dugoročno brže povećava nego proizvodnja u svijetu (mjerana rastom GDP). a svakako i najmasovniji i najrazvijeniji oblik ekonomske saradnje jedne zemlje sa inostranstvom. str.I GLOBALJNI SPOLJNOTRGOVINSKI TOKOVI I ULOGA SVJETSKE TRGOVINSKE ORGANIZACIJE Privredni razvoj neke države ne se može analizirati nezavisno od međunarodnog okruženja i međunarodne podjele rada. do 2007.7 6 . u funkciji vremena. Grafik 1 – Prosječne stope rasta svjetske proizvodnje i trgovine (izvoza) u periodu 1997-2007. 2003. Beograd..godine. 2008. 1 Bjelić dr Predrag. što je bio trend u čitavom poslijeratnom periodu. Na slijedećem grafiku vidi se da je taj trend karakterističan i za period od 1996. 1. Činjenica je takođe da u međunarodnim relacijama. pri čemu je prosječna stopa rasta izvoza za cijeli period bila oko 5. Izvor: WTO Report.1 Ujedno. RASTUĆI ZNAČAJ SPOLJNE TRGOVINE U SVIJETU Spoljna trgovina je hronološki najstariji. več spoljnoekonomska politika. dok je stopa rasta GDP bila ispod 3%. usluga i proizvoda ljudskog duha (intelektualne svojine) koja se obavlja između preduzeća iz različitih država. Prometej. to je najstariji. Spoljna trgovina je privredna aktivnost koja podrazumijeva razmjenu roba.

9 6. 2008.1 Novoindustrijalizov ane ekonomije* 6. stopa rasta izvoza usluga 2000-07 U V O Z USLUGA udio pojedinih grupa i zemalja u svjetskom uvozu usluga (%) Prosj.Amerika Brazil 3.4 2.7 51.0 4. kao i veza između savremenih ekonomskih sistema.4 2.4 4.9 3.4 22.1 2.5 0.7 2.1 3.8 4.0 13.4 11.940 mlrd $ 19. Izvor: World Trade Report. Sjeverna Amerika SAD Kanada Meksiko B.9 7.0 46.2 9.9 1.4 39. globalan je.260 mlrd $ 16.Tajvan.1 2. Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije.7 1.7 11 7 7 7 7 12 12 12 12 11 9 9 24 26 15 17 16 13 23 7 23 9 100 3.6 4.9 0.3 13.5 12 7 7 7 4 10 14 13 13 14 7 12 20 22 15 15 13 13 9 100 3.1 0.0 5.0 3.0 9.3 25.2 3.9 43.5 1.5 4.570 mlrd $ 13.5 11 2 „Strategija podsticanja izvoza“. Podgorica 2006. Juzna i cen.5 2.7 1.3 2.2 Tabela 1 – Svjetski izvoz roba i usluga po regionima i izabranim zemljama .0 2.4 6.3 12 6 6 6 7 15 17 12 12 13 8 6 20 19 16 13 15 13 25 6 19 10 100. 11 7. veći od stope rasta proizvodnje. stopa rasta izvoza roba 2000-07 UVOZ ROBA udio pojedinih grupa i zemalja u svjetskom uvozu roba (%) Prosj.6 0.2 2. stopa rasta uvoza roba 2000-07 I Z V O Z USLUGA udio pojedinih grupa i zemalja u svjetskom izvozu usluga (%) Prosj.6 3.Singapur.5 11 7 7 9 5 8 12 12 12 9 11 10 21 20 15 16 14 11 5 Indija 1.8 2.4 14.9 1.7 8.0 1.2007 IZVOZ ROBA REGIONI I IZABRANE ZEMLJE udio pojedinih grupa i zemalja u svjetskom izvozu roba (%) Prosj.7 3.9 43. Evropa EU 27 Njemacka Francuska Vel.Britanija 4.1 46.5 5.6 3.9 4.1 25.060 mlrd $ 14.2 3.6 0.1 4. 7 .2 0.3 28.2 2.9 *Hong-Kong.3 0.6 7.6 2. Bliski Istok 7. Koreja.9 2. stopa rasta uvoza usluga 2000-07 Svijet A.5 39.2 1.8 3.6 6.1 3. rastući trend.Drugim riječima.0 3. WTO.4 5.9 4. ZND Rusija 5.2 42. snaženje spoljne trgovine.7 8.3 6.0 13.0 8. Azija sa Okeanijom Kina Japan 100.5 2.8 0. Afrika Juzna Afrika 6.

Ukupno kretanje trgovine izmedju svih zemalja u svijetu. do 1975. tj. Promet proizvoda rudarstva se za period 1950-2002 povećao za devet puta.Tajvan).5 puta.Singapur. za zemljeBliskog Istoga – izvoznice nafte 5.5%). T2 . Azije 13. Time se moguća potrošnja u zemlji povećava. godine udesetostručila. Daleko najbrže je rasla razmjena industrijskih proizvoda.1%. Kanada itd. a zatim je do 2002. Japan 5.1%).8% u 2003. Najbrži rast ukupne svjetske robne razmjene bio je u periodu 1950-1973.8 30 28 II. velikog obima za svjetsko tržište.3%)3. odnosno 3. WTO. prvenstveno u proizvodne mreže automobilske i elektronske industrije sa EU-15. Južne i Centralne Amerike 3.6%. EU je. podstiču i rast ukupne proizvodnje u nacionalnoj ekonomiji . godini i kod uvoza (27%) i kod izvoza (28%). iako ne sa istim efektom. Rast otvorenosti nacionalnih ekonomija i rastući trend medjunarodne razmjene.Najveći svjetski trgovac je EU sa gotovo 40% učešća u svjetskom izvozu roba i preko 46% u izvozu usluga.2 8 9 ‘00 3. Dinamičke koristi nastaju iz neprekidnog poboljšanja upotrebe faktora proizvodnje (alokacije resursa) napuštanjem neefikasnih proizvodnji i ulaganjem resursa u najefikasniju upotrebu. Trend rasta spoljne trgovine ima i svoju specifičnu regionalnu dimenziju.3 4 12 ‘03 7. ZND i Afrike 3. koju država može podsticati i odredjenim setom instrumenata ukupne spoljnoekonomske politike. Specijalizovana proizvodnja. godine još povećana za 7.org Tranzicione zemlje su zabilježile ubjedljivo najveći rast GDP-ja od 5. Razmjena usluga je porasla za vise od 15%. što se vezuje za intenziviranje procesa ekonomskih integracija. u 2007. smanjenje jediničnih troškova i porast konkurentnosti. ostvarila najveću ekspanziju izvoza. Tada se izvozom mogu platiti jeftiniji uvozni proizvodi koji zamjenjuju neefikasno proizvođena domaća dobra. RUSKA FEDERACIJA ‘95-00 1. Ona se od 1950. Tempo rasta fizičkog obima svjetske robne razmene nije bio ujednačen po kategorijama proizvoda. Trgovinska razmjena industrijskih proizvoda je porasla za četvrtinu. do danas.. ali i uvoza.Kretanje GDP i trgovine za tranzicione ekonomije 1995-20034 (stope rasta) TRANZICIONE EKONOMIJE BDP ‘95-00 2. Rast prihoda od turizma i putovanja je zabilježio najveći rast. 2004 8 .7 10 11 ‘03 5.6% (SAD 8.8 28 27 I. pa Japan. Sveukupnost odnosa na jedinstvenom svjetskom tržištu predstavlja medjunarodnu trgovinu. Evrope 6%.8 14 13 ‘01 2. a poljoprivrednih proizvoda za osam puta. CENTRALNA I ISTOČNA EVROPA ‘95-00 3. Tranzicione zemlje su zabilježile dvocifren rast u 2003. dok spoljna trgovina podrazumijeva trgovinu jedne zemlje sa svijetom.”Internal trade statistics”. Slijede SAD i Kina. Ako posmatramo 2003. Afrike 2.3% i zemlje Azije i Okeanije 28% (Kina 9%. tzv. naviša stopa rasta izvoza.3 25 23 Izvoz 7 Uvoz 4 Izvor: www. Rast razmjene poljoprivrednih dobara i proizvoda rudarstva se daleko sporije povećavao. donosi ekonomiju obima. kao i porast produktivnosti rada u pojedinim nacionalnim ekonomijama.g bio je 27. Latinske Amerike 12.godini .6% (Brazil 1.7 12 9 ‘02 2.3%. učešće u vrijednosti ukupnog svjetskog robnog izvoza bilo za region Sjeverne Amerike 13.dozvoljava podjelu rada i specijalizaciju u proizvodnji. čak od 16%.4%. Kasnije usporavanje rasta je rezultat skromnijeg rasta prometa proizvoda rudarstva i poljoprivrede.5% (EU 39. Koreja.g.wto. Tako je.1%). zatim Azija. u godini koja prethodi njihovom punom pridruživanju EU.7%.5 5 11 ‘02 3.3 ‘00 7 26 14 ‘01 4. koji već četvrtu godinu zaredom premašuje rast svjetskog GDP-ja ( 3% u 2003).5 15 11 ‘03 3.6 5 -6 ‘00 10 40 13 ‘01 5 -2 20 ‘02 4. Od takvog uključivanja u svjetsko tržište nastaju statičke i dinamičke koristi. Kao posljedica stvaranja različitih 3 4 Udio SAD je u svjetskom izvozu 1948. Evrope 42. i zajedno sa uslugama čini najznačajniju stavku u razmjeni usluga u zemljama tranzicione ekonomije. Statička korist nastaje pri otvaranju do tada zatvorene privrede koja je (dijelom neefikasno) proizvodila sve za svoje potrebe.7%. baziran na komparativnim prednostima odredjenje zemlje. zabilježena je u grupaciji zemalja Centralne i Istočne Evrope. novoindustrijalizovane azijske ekonomije (Hong-Kong. kao i grupacija zemalja izvoznica-nafte sa Bliskog istoka.

Albanija – Grčka. u smislu da se zemlje JIE neće međusobno ekonomski povezati. popeo se na nivo od 66% ukupne razmjene.5 1.644 (1. sajamske kompenzacione poslove. usluge trgovine (posredništvo. sa stanovišta medjunarodne trgovine. kreiranjem zone slobodne trgovine. Crna Gora – Italija. slobodne carinske prodavnice).najčešći oblisi su: medjunarodni transport robe. reeksportne i tranzitne poslove.3 6. naučno-istraživačke i razvojne usluge.273 1. doveli su do porasta sive ekonomije u regionu kao cjelini.079 4. ukidanjem carinskih barijera i smanjenjem ostalih transakcionih troškova. godine. jer je međusobna trgovina u ovom periodu bila mnogo niža od one koja se mogla očekivati od zemalja koje su geografski upućena jedna na drugu. navedeni preduslovi. informativne i štamparske usluge.oblika sporazuma o slobodnoj trgovini. lizing. Zemlje JIE.2 1. izvoz.189 6.090) 1. Ostali oblici međunarodnog poslovanja obuhvataju: b) medjunarodno kretanje usluga . Sa druge strane.166 4.332 4.5 U navedenim trendovima može se zapaziti direktna veza između procesa pridruživanja zemalja Centralne i Istočne Evrope ka EU. izvodjenje gradjevinskih radova u inostranstvu. računarski softver. uslge iz oblasti zdravstva.7 39 Oblici medjunarodnih ekonomskih transakcija Struktura savremenih medjunarodnih ekonomskih transakcija postala je veoma kompleksna i znatno šira od medjunarodnog kretanja roba. Tako nizak nivo međusobne trgovinske razmjene doveo je do stvaranja pogrešne slike.472 (4. 5 6 9 .231 2.249 4. medjutim.421 3.8 200 BUL 17.600 (2. turističke usluge.499 1.914 5 2.569 (3. posljednje dekade proteklog vijeka.065 2.org. revizorske i advokatske usluge.467 12. kada. samo je jedan od mnogih oblika međunarodnih ekonomskih odnosa danas. očekuje se dalji porast trgovine u ovom regionu od 6.614 19.) 6 T3 – Izabrani makroekonomski indikatori zemalja Regiona7 (2003) Mil € ALB GDP (Eur milion) GDP/pc Stopa rasta GDP (%) Ivoz (u mil ) Uvoz Trgovinski bilans Inflacija(%) SDI ( million) 5. podaci za Crnu Goru i Srbiju dati su odvojeno.8 1. obrazovanja.341 (3. može se konstatovati da je. identičan nivou koji imaju i zemlje EU između sebe. malogranični i susjedni prekomorski promet i dugoročnu proizvodnu kooperaciju. 7 Izvor podataka za region www.700 9. poslove dorade.254 CRO 25. Obim trgovinske razmjene novih članica EU neposredno prije priključenja. u periodu od 1991 – 1999. komision.3 5.175) 1.557 (7. Na bazi iskustava razvoja bilateralnih ekonomskih odnosa u regionu jugistočne Evrope.2004.”Internal Trade Statistics”. pa se može reći da obuhvata slijedeće oblike: a) svjetska trgovina koja u fokusu ima medjunarodno kretanje roba. medjunarodno osiguranje. usluge marketinga.600 2. putnika i prenos pošte i vijesti.2 177 ROM 2. zastupništvo. Nov.267 1.047 3. Zapadnog Balkana. medjunarodna špedicija (posrednički i pomoćni poslovi u medjunarodnom prometu). posebno među zemljama tzv.900) 5.5 1.316 2.710 6 396 1. sa trgovinskim vezama na nivou tradicionalne ekonomske saradnje (Hrvatska – Njemačka. obrade i prerade.202 CRNA GORA 1.060) 14.326 1.6 1.2 15.8%. sa prilivom investicija u taj region. Obrada MEOIEI. nijesu imale karakter regiona. zbog kriznih političkih (i ratnih) događanja koji su duži period negativno uticali na privredni razvoj regiona u cjelini.405 SRBIJA 16. kao i dodatnim prilivima SDI koji treba da dovrše proces prtivatizacije u tranzicionim ekonomijama.766 MAK 4.stabilitypact. kulture i WTO.375 2. medjunarodne bankarske usluge. dolazi do rasta spoljnotrgovinske razmjene sa EU. 2004 Izvor: WIIW.944 672 1. usluge kontrole kvaliteta i kvantiteta robe. u širem kontekstu obuhvata: uvoz.283) 7.5 305 713 (408) 6. Ona. već da će egzistirati kao male periferne ekonomije. kompenzacione poslove. došlo do gotovo potpunog prekida regularne ekonomske saradnje u regionu.5 1.248) 4 157 BiH 5. Trade Flows in South-East Europe.460 5. smanjivanjem tržišnih barijera u regionu.oktobar 2005.

) i ostale usluge. osnivanjem GATTa. vize. 2004. komercijalne banke i organizacije za finansiranje izvoznih poslova. ukratko.1. proizvodne kooperacije. symbol koji potrošaću prenosi poruku o proizvodu koji želi da kupi (može biti riječ. SVJETSKA TRGOVINSKA ORGANIZACIJA 2. trebao je biti privremeni Sporazum. lizing i franšizing8. 10 . LIzing sadrži i tehnologiju upotrebe i primjene iznajmljene opreme. I f) medjunarodnu migraciju radne snage (zapošljavanje gradjana jedne zemlje u nekoj drugoj zemlji). str. “know-how”-a kroz konsaltnig.Od 1947. Kooperacija predstavlja zajedničku saradnju na proizvodnji komponenti koje se ugradjuju u isti proizvod. boja. najčešći oblici transfera tehnologije. Poznati žigovi (brendovi) sun pr. koja obuhvataju autorska prava u oblasti tzv. različite usluge državnih institucija (sudovi. Nokia. teče proces intenzivne trgovinske liberalizacije. Logo. tzv. koje direktno utiču na razvojnu performansu privrede jedne nacionalne ekonomije. c) medjunarodno kretanje kapitala (zajmovi i krediti koje daju medjunarodne finansijske institucije. 2. pored prodaje. Žig je tradicionalni oblik industrijske svojine. Mali patent je samo tehnolška inovacija. putne isprave. Jedan od najvažnijih razloga za pristupanje GATT-u. kao i na bazi lizinga i franšizinga. koji bi bio na snazi do osnivanja organizacije kojom bi se na međunarodnom nivo regulisala trgovina. Franšizing se zasniva na posebnom sistemu poslovne saradnje. b) srodna prava. odnosno topografije zvuka i podataka i c) industrijsku svojinu. Kroz direktne strane investicije (Opširnije: Unković Milorad. fonografske industrije. znaka pod tačno propisanim uslovima. Naše vino Vranac. trgovinsko ime. kompjuterski softver. kao i ulaganje kapitala stranih lica u postojeća preduzeća). licenci. Rezultat te liberalizacije prvenstveno je navedeni dinamičan rast međunarodne razmjene u posljednjih 50-ak godina (proces ekonomske globalizacije. Najčešće je predmet prenosta i naplate tehnologije žig kao zaštićeno ime vlasnika franšize. uz plaćanje adekvatne naknade. su: ustupanje patenta. Beogradska knjiga. bilo je sprečavanje ponavljanje velike krize 30-ih9 godina XX vijeka. Microsoft isl. Lizing se najčešće ugovara kroz zakup odredjene opreme.sporta. Za ekonomske transakcije važni su različiti oblici industrijske svojine. u daljem dijelu ovog poglavlja. nakon neuspjelog pokušaja osnivanja Međunarodne trgovinske organizacije (ITO). Joint venture. arhitektonska djela. da intelektualna svojina.Za razumijevanje osnovnih oblika medjunarodnog transfera tehnologije podsjetimo se. i direktne strane investicije kroz – spajanje i akviziciju. Savremena medjunarodna trgovina. a montaža se vrši u jednoj ili drugoj zemlji partneru kooperacije. tj. više pažnje posvetićemo slobodnom protoku roba. dok se transfer tehnologije se ostvaruje i kroz različite oblike zajedničkih ulaganja. ali važio je više od pet decenija. pravo da u svom poslovanju koristi njegovu robu (usluge). trendovima liberalizacije u ovoj oblast i institucionalizaciji medjunarodne trgovine danas kroz sistem Svjetske trgovinske organizacije. po kojima je taj proizvod prepoznatljiv (npr. npr. promet tzv. izvodjenje investicionih radova. GATT iz 1947. francuska vina. Žigovi se mogu prodavati klasično. prijave i odjave boravka itd. po kome davalac franšize ustupa primaocu.godine. Patent je pravo koje se priznaje za pronalazak iz bilo koje oblasti nauke – novog proizvoda ili novog postupka. Konsalting-om se najčešće prenose tehnološka iskustva proizašla iz poslovne tajne. portfolio investicije. švajcarski sirevi…). na 3% u 2000 ). portfolio plasmana. slogan. zajedničko ulaganje sa domaćom firomom. Ne potcjenjujući potrebu detaljnijeg izučavanja svih navedenih oblika medjunarodnih ekonomskih transakcija. kao dijela intelektualne svojine. Coca-Cola. preko kojih se pretežno ostvaruje medjunarodni transfer tehnologije.Geografska oznaka porijekla je potvrda da je proizvod proizvedene na odredjenom području i da ima specifična svojstva. kvalitet i identitet proizvoda. d) medjunarodni transfer tehnologije . 74-127) 8 9 Smatralo se da je ova kriza dovela do ograničenja trgovine i do produbljenja ekonomske i političke nestabilnosti kao i da je jedan od uzročnika Drugog svjetskog rata. obuhvata prvenstveno slijedeće oblike nematerijalnih prava: a) autorska prava – književna i naučna djela. Od GATT-a do WTO Liberalizacija svjetske trgovine ostvaruje se kroz proces carinske erozije i ukidanje mjera necarinske zaštite. miris ili kombinacija boja i zvukova) Njime se štiti originalnost. grafična likovna i skulptorska djela. gdje se ista moće i prodati nakon isteka ugovora. akcija i obveznica na tržištu kapitala. tako se prosječna carinska tarifa za industrijski sektor u razvijenim zemljama se smanjila sa 40% u 1947. djela primijenjene umjetnosti.

bez kvalitetno riješenog pitanja kontinuiranog 10 Pod rundama pregovora. bilo je snižavanje carina. potpisivanja različitih bilateralnih sporazuma i formiranje regionalnih integracija kojima su se kršili principi liberalizacije i otežavan pristup tržištima. čime je stvaran snažan multilateralni trgovinski sistem. Ženeva . Takođe.5 mlrd $ 1960-1961. pravila. subencijama i protivmjerama. WTO Publications. javnim nabavkama.ugovorne strane razmjenjuju oko 5. Geneva 2005. “Understanding the WTO”. tekstil. 2002. 11 World Trade Organization.carine. koje čine 75% svjetske trgovine (Kennedy . postupcima licenciranja uvoza. str. Do osnivanja WTO. To je imalo za posljedicu određene probleme jer su promjene zahtijevale saglasnost zemalja ugovornica. tekstil i odjeća nijesu bili obuhvaćeni i regulisani pravilima GATT-a. Ženeva . Anesi .000 carinskih ustupaka i preuzete obaveze za buduće “runde” pregovora (o carinama) 1949. trgovini govedjim mesom. Na dnevnom redu našle su se necarinske barijere i druga sistemska pitanja. rješavanje sporova. rasta broja ograničenja u trgovini. Činjenica da je GATT.razgovori o carinama i antidampinškim mjerama. poznatija kao Urugvajska (UR).članstvo u GATTU raste na 50 država potpisnica. u periodu funkcionisanja samo GATT-a. čime je postignuta ukupna redukcija carina od 25% u odnosnu (Torquay) na nivo iz 1947. “Trading into the Future”. Preostale dvije runde.dogovoren jedinstveni raspored ustupaka novonastaloj EEZ.teme: carine. intelektualna svojina. razmatrana i antidampiška procedura11. takođe je uslovila pokretanje ove runde pregovora.uspostavljena je WTO (sa pojačanim Mehanizmom za mirno rješavanje sporova) Izvor: World Trade Organization. Posljednja (okončana) runda pregovora. Opšti sporazum o carinama i trgovini/ se razvijao kroz runde pregovora10. 12 Obradović mr Biljana. Ženeva . 11 . usvojen Antidampinški kodeks 1973-1979. odredjivanju carinske vrijednsoti.12-13. civilnim vazduhoplovima.g. kao i česti sukobi i trgovinske nesuglasica jer poljoprivredni proizvodi.000 carinskih ustupaka. godine do 1994. Ženeva 23 države potpisnice – osnivači WTO (Geneva) . Torki . Podgorica.dogovoreno 45. beziran na zajedničkoj spoljnj carini (Dillon EEZ Round) 1964-1967.prosječna carinska stopa na industrijske proizvode smanjena sa 7% na 4. Tek je Kenedijevom rundom (1964-1967) uz sniženje carina. Predmet pregovora. godine. usluge. podrazumijevaju se pregovori između država ugovornica GATT-a. zaključeni posebni ugovori o žitaricama i Round) hemijskim proizvodima. Pregled ključnih postignuća u okviru GATT-a.7% Round) . 1956.investciona politika povezana sa trgoivinom.GATT /General Agreement of Tariffs and Trade. 2003 p. trgoivini mliječn im proizvodima. “Svjetska trgovinska organizacija i strane direktne investicije”. započeta je u Urugvaju-Punta del Esteu i trajala je od 1986. Institut računovođa i revizora Crne Gore. u cilju snižavanja carina i regulisanja pitanja vezanih za povoljnije uslove trgovine između strana ugovornica.dogovoreni dalji carinski ustupci. WTO Publications. trgovina uslugama i pravo intelektualne svojine po prvi put p ostaju predmet pregovaranja i postignutih specifičnih sporazuma . (Uruguay poljoprivreda – učestvuje 125 država Round) . Neophodnost pregovora javila se kao posljedica12: sve većeg odstupanja od pravila propisanih GATT-om koja su prijetila da uruše sistem. Geneva. Ženeva .8. prvih pet. Sporazum je obezbjeđivao samo djelimičnu regulativu pravila ponašanja. a izmijenjen je i Kodeks o antidampingu 1986-1994. do osnivanja WTO. bile su mnogo ambicioznije.dogovoreni dalji carinski ustupci u vrijednosti od 2. a odobreno je članstvo za 10 novih (Annecy) država 1951. funkcionisao kao međunarodni sporazum a ne kao institucija. necarinske mjere. dat je u slijedećoj tabeli: Tabela 4 – Pregled rundi pregovora GATT-a Period Lokacija Predmet pregovora / naziv 1947. Ženeva .postignuti sporazumi o tehničkim preprekama trgoivni. nacarinske mjere i okvirni sporazumi (Tokyo . organizovano je osam rundi pregovora.

što je trgovinu poljoprivrednim proizvodima. Glavni i najočigledniji rezultati pregovora su13: stimulisanje primjene carinskih stopa kao jedinog legitimnog instrumenta zaštite. bilo je u oblasti liberalizacije trgovine poljoprivrednih proizvoda i usluga. za rezultat je imala seriju novih plurilateralnih sporazuma koji su imali dejstvo samo na one države koje su te sporazume potpisale. kao i da je najznačajni rezultat pregovora. Beograd. “Međunarodne organizacije”. fiksnim rokovima i unaprijed definisanim procesom sprovođenja i rješavanja sporova. izvršile liberalizaciju svojih nacionalnih politika i na taj način pokazale spremnost i dobru volju za uspješnim okončanjem pregovora. U pregovorima UR učestvovale su 123 države. Tokijska runda pregovora. inkorporiran je u pravni sistem WTO kao Aneks 1A uz Sporazum o osnivanju Svjetske trgovinske organizacije. dok sporazumi WTO obuhvataju šire područje djelovanja. uslugama i intelektualnu svojinu po prvi put uvelo u okvire unaprijed definisanih pravila. Zasnovan je na jednostavnim i detaljnijim pravilima. Sistem rješavanja sporova u okviru WTO uvodi stalno Apelaciono tijelo. posebno ako se zna da WTO ima veći broja članice nego što je GATT imao ugovornica. prihvatanje i potpisivanje Finalnog akt i Sporazuma o osnivanju Svjetske trgovinske organizacije. p. Na taj način u značajnoj mjeri je omogućeno regulisanje međunarodne trgovine. može reći da su to bili najobimniji pregovori do tada vođeni iz domena međunarodnih trgovinskih odnosa.3% pala na 3. Geneva 2005. godine). blagovremenog reagovanja ili eventualnog sankcionisanja u slučaju kršenja pravila. WTO Publications. koje i danas primjenjuju značajane subvencije u poljoprivredi. Nasuprot tome. Sa druge strane. Takođe. U poređenju sa GATT-om. “Understanding the WTO”. su neposredno po otpočetom pregovaračkom procesu. Najviše nesuglasica i sporova tokom pregovora. može se bez prejudiciranja reći da je dovela do najozbiljnije reforme sistema svjetske trgovine od vremena GATT-a. godine. GATT kao međunarodni ugovor zaključen 1947. S druge strane. za Urugvajsku rundu trgovinskih pregovora. između Evrope unije i Sjedinjenih Američkih Država. 14 Prema opštoj teriji međunarodnih organizacija. tako da se po broju zemalja učesnica i sveobuhvatnosti materije koja je pregovarna. status pravnog lica i međunarodno pravni subjektivitet). TRIPS-a i drugih WTO sporazuma. bitno je napomenuti da su pravilima GATT-a regulisana samo međunarodna trgovina robama. (dopunjen dogovorima i tumačenjima 1994. smanjenje broja proizvoda koji su opterećeni visokim carinskim stopama kao i definisanje Lista koncesija. WTO je međunarodna organizacija14 sa svim konstiutivnim elementima međunarodne organizacije (države kao osnivači ili tipične članice. Savremena administracija. čime su pregovori i okončani. sporazumi u okviru WTO su multilateralni (svi osim dva) pa se kao takvi odnose na sve članice. rast broja industrijskih proizvoda koji se uvoze bez naplate carine (duty-free režim).8%. 1988. str. WTO ima osnivački akt i stalne organe organizacije. Glavne razlike između Opšteg sporazuma o carinama i trgovini i Svjetske trgovinske organizacije mogu se najkraće prikazati na sljedeći način. sniženje od oko 40% u domenu carinske zaštite na industrijske proizvode tako da je prosječna carinska stopa sa 6.15-29. Takođe. Svjetska trgovinska organizacija obezbjeđuje lakše rješavanje trgovinskih sporova između zemalja članica. kao jedna od rundi pregovora GATT-a. Pregovori su za rezultat imali i zaključenje Sporazuma o poljoprivredi.18-21. GATS-a. precizno određene oblasti djelovanja-funkcije. 12 .praćenja svih aspekata međunarodne trgovine. Pogledati: Račić dr Obrad i Dimitrijević dr Vojin. · · · 13 World Trade Organization. · Opšti sporazum o carinama i trgovini kao što se iz naziva može vidjeti je međunarodni sporazum (ugovor). mnoge zemlje u razvoju.

usvajanjem i potpisivanjem Finalnog akta Urugvajske runde multilateralnih trgovinskih pregovora i donošenjem odluke o prihvatanju i pristupanju Sporazumu o osnivanju svjetske trgovinske organizacije16. izradjujući brojne stručne analize i studije. usluge. WTO kao subjekt savremenog multilateralnog sistema Svjetska trgovinska organizacija (The World Trade Organization . koji je nastao poslije Drugog svjetskog rata i jedna je od najmlađih međunarodnih organizacija. i kroz četiri runde pregovora. investicije).g. 2003. godine prerastao u Svjetsku trgovinsku organizaciju (STO). u odnosu na GATT. Podsjetimo se pokušaja stvaranja Međunarodne trgovinske organizacije (ITO) 1948. pružajući im istovremeno pomoć i saradnju u obuci kadrova 17. Tokom 47 godina. GATT-om je stvaran snažan i prosperitetan multilateralni trgovinski sistem. 259-260 15 13 . Marrakesh.g. dobrovoljna ograničenja izvoza). u Marakešu /Maroko/. uvodi se tretman nediskriminacije (klauzula najpovlašćenije nacije – Most favourable nation. potpisalo 76 zemalja učesnica Ministarske konferencije. Pigmalion. WTO. nivo agrarnog protekcionizma.g. str. Sekretarijat WTO pomaže manje razvijenim zemljama u tumačenju i primjeni rezultata trgovinskih pregovora. a manje konfrontacije u medjunarodnim ekonomskim odnosima uopšte. jer danas. godine. WTO je nasljednik Opšteg sporazuma o carinama i trgovini (GATT). zatim Opšteg sporazuma o trgovni uslugama i Sporazuma o trgovinskim aspektima prava na intelektualnu svojinu. WTO okuplja znatno veći broj zemalja. 23 države su potpisale GATT i pokrenule postepenu trgovinsku liberalizaciju i uklanjanje protekcionističkih mjera u trgovini robom. Kompletirana je trijada svjetskog ekonomskog poretka. Sa radom je počela 1. Ekonomski i pravni stručnjaci Sekretarijata WTO prate dogadjaje i promjene u svjetskoj globalnjoj ekonomiji. 16 Sama Urugvajska runda multilateralnih trgovinskih pregovora trajala je 1986-93. Istakli smo već da. eliminiše politiku zaštite u izvjesnim „osjetljiim“ područjima (postepeni dogovori za tekstil. Od inicijalno 50 država čija je namjera bila osnivanje specijalizovane agencije UN (Međunarodne trgovinske organizacije). MFN) i jednaki tretman uvoznih i domaćih proizvoda na domaćem tržištu (nacionalni tretman – National treatment.aprila 1994. a sjedište Organizacije je u Ženevi. Novi Sad. godine. WTO postaje generalni konsultant za problematiku svjetske trgovine. uslugama i trgovinskim aspekatima intelektualne svojine.1994. Multilateral Trade Negotiations: The Uruguay Round – Trade Negotiations Committee: “Final Act Embodying the Resulst of the Urugay Round of Multilateral Trade Negotiations“.2. i što je veoma bitno posledjih godina. Opšti sporazum o carinama i trgovini/. koji treba da omogući više konkurencije. Osnivanjem WTO kao otvorenog multilateralnog sistema postavljeni su temelji za novo razdoblje globalne trgovinske (i ekonomske) saradnje u svijetu. Odluka o osnivanju postala je pravosnažna nakon što je Sporazum o prihvatanju i pristupanju WTO do 30. (GATT 1994). čini tri najvažnija stuba savremenog multilateralnog sistema 15. koja je održana 12-15.decembra 1994. 17 Dr Djurica Acin. Ujedinjavanjem Opšteg sporazuma o carinama i trgovni (GATT 1947) i svih sporazuma i dogovora zaključenih pod njegovim nadzorom do 1994. NT). u WTO je zaokružen treći glavni oslonac poslijeratnog ekonomskog poretka. WTO je formalno osnovana na Ministarskoj konferenciji zemalja ugovornica GATT-a /General Agreement of Tariffs and Trade. godine. ima šire područje dejstva (trgovina robom. Medjunarodni ekonomski odnosi. intelektualna svojina.WTO) predstavlja institucionalni pravni okvir multilateralnog trgovinskog sistema u područjima carina i trgovine robama. kao jedne od Bretton Woodskih institucija.2. januara 1995.g. predstavlja medjunarodnu organizaciju sa svim pravima i obavezama koje iz tog statusa proizilaze. koji je 1995. i medjunarodnoj trgovini posebno. koji nije uspio i rezultirao je pristupanjem 23 države Opštem sporazumu o carinama i trgovini (GATT) u Ženevi. sve do 1994. zajedno sa Svjetskom bankom (WB) i Međunarodnim monetarnim fondom(IMF).

i predstavlja mehanizam ispitivanja trgovinske politike članica. Periodična revizija22 trgovinskih politika ima za cilj dosljednu primjenu pravila. 20 Posebno MMF i Međunarodnom bankom za obnovu i razvoj i njihovim podružnim agencijama. 19 World Trade Organization. između ostalog omogućava smanjenje transakcionih troškova i na taj način doprinosi privrednom rastu i lakšem sprovođenju zakona i podzakonskih akata. trgovina bez diskriminacije. i ekonomski razvoj članica usklađen sa potrebama i interesima zemalja na različitim nivoima razvijenosti. uslugama i trgovinskim aspektima prava intelektualne svojine. Sporazumom o osnivanju WTO u članu III. 22 Trgovinska politika Sjedinjenih Američkih Država. garantuje se primjena različitih odredaba obuhvaćenih multilateralnim sporazimima o trgovini robom. 1996. stabilan rast realnih prihoda i efektivne tražnje. S druge strane.Liberalizacije trgovine podrazumjeva smanjenje barijera u trgovini. Kao ciljevi koji su definisani Sporazumom o osnivanju WTO18 mogu se još navesti: povećanje životnog standarda. 18 Zubić-Petrović Snežana. Objavljivanje ne podrazumijeva samo oglašavanje u nacionalnim glasilima (npr. kako bi se postigla veća koherentnost u kreiranju globalne ekonomske politike. University Press. a ostalih članica svakih šest. Danica “Svetska trgovinska organizacija: četiri principa. već i obavezu zvanične notifikacije u WTO.ac. 23 Popović prof. str.yu 14 . Milivojević Radmila. potrošači ili posrednici u prometu.WTO je osnovana sa ciljem da obezbijedi da se međunarodna trgovina odvija na slobodan i predvidiv način i u tom smislu nudi solidnu pravnu osnovu. Geneva 2005 p. Evropske unije. administriranje. Stalna primjena istih ili dobro poznatih pravila. trgovina bez diskriminacije . U necarinske barijere spadaju uvozne kvote (količinska ograničenja uvoza bilo da se radi o obimu ili vrijednosti). povećanje proizvodnje i spoljnotrgovinske razmjene roba i usluga. Čine ga klauzula najpovlašćenije nacije i princip nacionalnog tretmana. Ova regulativa je predmet ispitivanja i revizije. a) Prvi dio podrazumijeva uklanjanje necarinskih trgovinskih barijera. To je složen proces koji se sastoji iz dva dijela23. p.5. Ovaj princip omogućava i predvidivost međunarodne trgovine. 7. Japana i Kanade je predmet revizije svake dvije godine. Beograd.ekof. Cambridge 2004. jer sve članice WTO imaju obavezu javnog objavljivanja zakonske i druge regulative koja ima veze sa trgovinom. WTO Publications. bili oni proizvođači. “Rezultati Urugvajske runde multilateralnih trgovinskih pregovora”. osiguranje veće zaposlenosti. a ne samo jedan” . Todorović Bojana. liberalizacija trgovine i promovisanje konkurencije .bg. jasne i nedvosmislene procedure i pravila znače da svi učesnici na tržištu. Službeni list).Transparentne tj.popovic. 2. Kvalitetna saradnja sa drugim20 međunarodnim organizacijama. djelovanje i unapređenje ciljeva svih WTO sporazuma.Ekonomski fakultet i Centar za liberalnodemokratske studije. 10-13. “Understanding the WTO”. principa i obaveza pruzetih učlanjenjem u WTO. http://danica. definisane su sljedeće funkcije19 Svjetske trgovinske organizacije : · · · · Omogućavanje primjene. znaju šta se od njih očekuje. Kako bi se obezbijedila nesmetana aktivnost Organizacije i postizanje pobrojanih ciljeva. “The Legal Texts-The Results of the Uruguay Round of Multilateral Trade Negations”. 3. Institut ekonomskih nauka.prvim i najvažnijim principom. Administriranje Dogovora o pravilima i procedurama za rješavanje sporova i Mehanizma ispitivanja trgovinskih politika. prelevmani (uvozne dažbine koje se određuju u odnosu na pojedinačne isporuke da bi vrijednost robe koja se uvozi dostigla određenu ciljnu vrijednost). 21 World Trade Organization. određivanje minimalnih uvoznih cijena (onemogućavanje uvoza robe po cijeni koja je ispod određene granice). transparentnost . obezbjeđivanje održivog razvoja i zaštite životne sredine uz optimalno korišćenje svjetskih rezervi. revizija trgovinske politike zemalja sa velikim učećem u svjetskoj trgovini vrši se svake četri godine. Osnovni principi21 na kojima funkcioniše WTO su: 1. Obezbjeđenje foruma za pregovore kao i okvir za primjenu rezultata takvih pregovora.

jedan od osnovnih principa sadržan u sporazumima WTO jeste i smanjenje svih formalnosti vezanih za spoljnotrgovinske aktivnosti. 4. tj. kroz uvođenje jednostavnijih carinskih procedura. ako čla nica WTO daje veće povlastice jednoj članici 24 Smanjenje nivoa carineske zaštite kao jedanog od preduslova liberalizacije trgovine. PRIKAZ OSNOVNIH OBAVEZA/PRINCIPA WTO (GATT-A. sadrže odredbe koje predviđaju poseban i različit tretman zemalja u razvoju. a diskriminišu svu ostalu robu. Pa tako. diskriminatorne necarinske mjere koje se sprovode preko državnih trgovinskih preduzeća i druge zaštitne mjere na granici osim carina. Drugim riječima. WTO Publications.diskreciono izdavanje dozvola (uskraćivanje/ne izdavanje dozvola za uvoz kako bi se postigao ili pospješio neki ekonomski cilj). zatim kada kada razvijene države daju preferencijalni pristup robi iz nerazvijenih država i sl. tarifikacija. postoje i izuzeci. Geneva 2004. stvar je pregovora između zemlje kandidata i članica Svjetske trgovinske organizacije.30. smanjenje broja proizvoda na uvoznim i izvoznim dozvolama. obaveze i posebne odredbe o zajedničkom djelovanju članica u cilju razvoja privreda članicazemalja u razvoju. Načela funkcionisanja WTO-a mogu se sistematizovati i na slijedeći način: · Klauzula najpovlašćenije nacije (Most-favoured nation–MFN) – primjena MFN tretmana. naplatu naknade za kontrolu i rad carinske službe u nivou stvarne cijene koštanja usluge i dr.aprila 1994. četvrti dio GATT-a (trgovina i razvoj) sadrži principe. b) Pod liberalizacijom međunarodne trgovine podrazumijeva se ne samo ukidanje necarinskih barijera već i snižavanje carina i carinskog ekvivalenta necarinskih barijera tj. biće detaljnije objašnjeni kasnije u radu. GATS-A I TRIPS-A) Obaveze/principi Klauzula najpovlašćenije nacije MFN Nacionalni tretman Transparentnost Opšte ukidanje kvantitativnoig ograničenja (QRs) GATT I III X XI GATS II XVII III XVI:2 XX TRIPS 4 3 63 - Liste koncesije/obaveza II Izvor: WTO “WTO Introduction”. godine. kao što su na primjer odredbe o dužim tranzicionim periodima za implementaciju sporazuma i preuzetih obaveza. Koliko će to smanjenje biti ili/i koliki će biti nivo obavezujuće carinske zaštite. Deklaracijom iz Marakeša posebno se naglašava aktivna uloga koju su zemlje u razvoju imale tokom Urugvajske runde pregovora. Obavezujuće carinske stope članica definisane su u Listama koncesija.24Svjetska trgovinska organizacija ima značajnu ulogu ne samo na polju liberalizacije trgovine već i u dijelu promovisanja korektne konkurencije između zemalja članica i to kroz sistem pravila. Međutim. principa i različitih WTO sporazuma na kojima se zasniva funkcionisanje ove Organizacije. kao npr. kada države koje potpišu sporazum o slobodnoj trgovini i primjenjuju ga na robu porijeklom iz te grupe država.preko tri četvrtine članica WTO su zemlje u razvoju ili nerazvijene zemlje.25 Kao rezultat takvog stava. I drugi sporazumi. gdje se između ostalog napominje da je osnivanjem WTO obilježena istorijska etapa na putu ka uravnoteženom i integrisanom globalnom trgovinskom partnerstvu. p. Takodje. podsticanje razvoja i ekonomskih reformi . T-5. 25 Deklaracija iz Marakeša od 15. da se sve prednosti i povlastice dogovorene između jedne ili više država moraju automatski priznati i svim drugim članicama WTO-a. interesi zemalja u razvoju su na razne načine uzeti u obzir u sporazumima Svjetske trgovinske organizacije. 15 .

27 Zubić-Petrović S. ona mora dati istovjetne povlastice svim drugim članicama WTO26. Raković A. Beograd.ili više njih. Sporazum. žigove i dr. Podsticanje razvoja i ekonomskih reformi – multilateralni sistem WTO-a doprinosi ukupnom razvoju. preferiraju pregovore i kroz udruživanje u regionalne integracije · · · · 2. nakon ulaska na tržište zemlje članice WTO. 16 . Osnovna pravila po kojima ona funkcioniše utvrđena su odgovarajućim sporazumima. ista stopa za taj proizvod mora biti odobrena i svim drugim članicama WTO.promovisanje fer konkurencije: MFN i nacionalni tretman kreirani su u svrhu osiguranja fer uslova trgovanja. međutim nedovoljno razvijene i najmanje razvijene ekonomije trebaju više fleksibilnosti u implementaciji sporazuma. dok se od 1980.). godine sve veća pažnja pridaje uslugama i intelektualnom vlasništvu.) mora imati isti tretman. Ministarstvo za međunarodne ekonomse odnose Srbije i Crne Gore. da uvezena i domaća roba (uključujući usluge. Pravni osnov WTO Svjetska trgovinska organizacija je jedina međunarodna institucija koja se bavi pravilima međunarodne trgovine. tj. i u tom smislu. str. Prve su runde pregovora uglavnom bile fokusirane na snižavanje carina. Ovaj princip podrazumijeva. kojim je osnovana WTO i kojim se reguliše njen institucionalni rad je Sporazum o osnivanju Svjetske trgovinske organizacije (Sporazum o WTO) sa aneksima27: ANEKS 1 ANEKS 1A: Multilateralni sporazum o trgovini robama · Opšti sporazum o carinama i trgovini (GATT 1994) · Sporazum o poljoprivredi · Sporazum o primjeni sanitarnih i fitosanitarnih mjera · Sporazum o tekstilu i odjeći · Sporazum o tehničkim preprekama trgovini · Sporazum o uslovima za strana ulaganja koji utiču na trgovinu 26 Npr. usluge i nosioca prava intelektualne svojine. zapošljavanje iomogućuju potrošačima punu korist od povećanja konkurencije. “Svjetska trgovinska organizacija .Pravni istrumenti i savremene tendencije”. širi izbor robe i pristupačnije/niže cijene. Oni su najvidljiviji u slučaju carinskih unija i zona slobodne trgovine (GATT) i u listama izuzeća članica (GATS) .3. kao jedne od ključnih pretpostavki stvaranja konkurentnog privrednog ambijenta. Od stvaranja GATT-a bilo je osam rundi pregovora . Pravila nediskriminacije . odnosno uživati ista prava.33. · Nacionalni tretman – Princip “nacionalnog tretmana” podrazumijeva da nema diskriminacije između domaće i strane robe. a deveta (Doha Development Agenda DDA) je još u toku. a zatim i potpisala većina svjetskih trgovinskih nacija. 2005. ako se jednoj zemlji članici odobre niže carinske stope za uvoz nekog proizvoda. Nacionalni tretman ima i šire značenje. Sporazumi Svjetske trgovinske organizacije dozvoljavaju određene izuzetke od ovog principa. u zaivsnosti od oblasti primjene (nacionalni tretman kod stranih ulaganja. Postupna implementacija slobodne trgovine vrši se kroz pregovore: snižavanje trgovinskih barijera je jedna od najznačajnijih mjera za podsticanje trgovine. Predvidljivost i transparentnost – stabilnost i predvidljivost podstiču investicije. koje je dogovorila. kod prava osnivanja preduzeća itd.

djeluje u njeno ime i odgovara joj za svoj rad. obuhvatajući spisak usluga u kojima pojedine članice neće primjenjivati princip “najpovlašćenije nacije” (izuzeća). pravnu podlogu WTO čine: osnovni pravni tekst tzv. Ministarske deklaracije koje je donijela Ministarska konferencija kao najveći organ WTO i detaljne liste koncesija (obaveza/ustupaka) za svaku članicu pojedinačno.· · · · · · · · · · · Sporazum o primjeni Člana VI Opšteg sporazuma o carinama i trgovini iz 1994. Generalni savjet30 je sastavljen od predstavnika svih zemalja članica. Generalni savjet može zasijedati u svojstvu Tijela za rješavanje sporova31 i Tijela nadležnog za ispitivanje trgovinske politike i u tom svojstvu ispitivati trgovinske mjere članica u skladu sa Mehanizmom ispitivanja trgovinskih politika. str. Listom obaveza u trgovini robom. Prometej. 28 Engl. Sastaje se redovno. predviđena je gornja granica obavezujućih carinskih stopa za trgovinu robama za sve stavke carinske tarife. Ministerial Conference. 17 . definišu način pristupa domaćem tržištu za inostrane proizvode i pružaoce usluga. dok se u GATS-u Listom specifičnih obaveza u oblasti usluga definiše u kolikoj je mjeri pristup tržištu dozvoljen inostranim pružaocima usluga u konkretnim sektorima. Organizaciona struktura i proces donošenja odluka u WTO Ministarska konferencija28 je najviši organ WTO i predstavlja “diplomatsku konferenciju”29. 2002. koja je sastavni dio GATT-a.4. Liste koncesija (obaveza-ustupaka koje su definisane za svaku zemlju. 29 Bjelić mr Predrag. održavaju se najmanje jednom u dvije godine. 2. “Svetska trgovinska organizacija”. a za EU jedinstveno za 27 zemalja). General Council.TRIPS ANEKS 2: Dogovor o pravilima i procedurama za rješavanje sporova ANEKS 3: Mehanizam ispitivanja trgovinskih politika ANEKS 4: Plurilateralni trgovinski sporazumi Sporazum o trgovini civilnim vazduhoplovima Sporazum o javnim nabavkama Međunarodni sporazum o mlijeku i mliječnim proizvodima (prestao da važi 1997) Međunarodni sporazum o goveđem mesu (prestao da važi 1997) Pored pobrojanog. Sjednice Ministarske konferencije. Ovlašćena je da obavlja i preduzima sve mjere neophodne za funkcionisanje WTO. Inicijator donošenja odluka može biti bilo koja članica WTO. Zadužen je za funkcionisanje WTO u periodima između dva sastanaka Ministarske konferencije. i donosi odluke o svim pitanjima koja su regulisana multilateralnim trgovinskim sporazumima. “Finalni akt” koji uobličava rezultate Urugvajske runde pregovora (čini ga oko 60 sporazuma. 31 Kada preuzima nadležnosti Tijela za rješavanje sporova i obavlja funkcije za koje je u skladu sa Dogovorom o rješavanju sporova nadležno to tijelo. Beograd. obično jednom u dva mjeseca. Sporazum o primjeni Člana VII Opšteg sporazuma o carinama i trgovini iz 1994. Sastoji se od predstavnika svih zemalja članica. dogovora i tumačenja). Sporazum o kontroli robe prije isporuke Sporazum o pravilima o porijeklu robe Sporazum o procedurama izdavanja uvoznih dozvola Sporazum o subvencijama i kompenzatornim mjerama Sporazum o zaštitnom sistemu ANEKS 1B: Opšti sporazum o trgovini uslugama (GATS) i aneksi ANEKS 1C: Sporazum o trgovinskim aspektima prava intelektualne svojine. Pa tako. 30 Engl.111. On rukovodi radom WTO i donosi odluke značajne za njeno funkcionisanje u okviru smjernica koje odredi Ministarska konferencija.

Takođe. kad se ni jedna članica prisutna na sastanku na kome se odlučuje. doprinoseći na taj način liberalizaciji trgovine. Članovi komiteta mogu biti predstavnici svih zemalja članica WTO. da se zaključiti da je organizaciona struktura postavljena tako da postoji jasno definisana uloga i način rada organa WTO35. WIPO (World Intelectual Property Rights Organisations – svjetska organizacija za zaštitu prava intelektualne svojine). Prednosti trgovinskog sistema WTO 32 Engl. objavljuje studije i drugu stručnu literaturu iz oblasti svog djelovanja. Na Ministarskoj konferenciji Svjetske trgovinske organizacije održanoj u Ženevi 1998. Mehanizam između ostalog omogućava i da se članice dosljedno pridržavaju pravila i preuzetih obaveza čime se ujedno postiže i olakšano funkcionisanje čitavog multilaternog sistema. Svjetska banka. obezbjeđivanje foruma za multilateralne trgovinske pregovore i sprovođenje rezultata pregovora. kao odgovor na savremeni razvoj tehnologije i njenu sve veću i široku primjenu u međunarodnoj trgovini. osnovan je i Komitet za elektronsku trgovinu. Smatra se međutim. značajno mjesto u organizacionoj strukturi Svjetske trgovinske organizacije zauzimaju tri glavna komiteta: Komitet za trgovinu i razvoj.Pod okriljem Generalnog savjeta djeluju Savjet za trgovinu robom32. Council for Trade-Related Aspects of Intellectual Property Rights. Iz prethodno rečenog.Svjetska trgovinska organizacija nastavlja praksu odlučivanja konsenzusom koja je bila prihvaćena GATT-om iz 1947. 35 Sve članice mogu učestvovati u radu svih WTO organa. 5. formalno ne suprtostavlja predloženoj odluci. osim ukoliko nije drugačije predviđeno Sporazumom o osnivanju WTO i Multilateralnim trgovinskim sporazumima36. usmjerene su i na olakšavanje primjene i sprovođenja svih WTO sporazuma. Ovakav način odlučivanja je demokratski jer uvažava princip jedna zemlja jedan glas. administrativna i finansijska pitanja. Generalni savjet formirao je još dva komiteta koji mu podnose izvještaje: Komitet za trgovinu i prirodnu sredinu i Komitet za regionalne trgovinske sporazume (WTO prati regionalne sporazume o slobodnoj trgovini. 33 Engl. koji je orgainizovan u direkcije. kao što je IMF. obavljaju poslove iz nadležnosti utvrđenih odgovarajućim sporazumima. Odluke se donose na sastancima Ministarske konferencije i Generalnog savjeta i svaka članica ima jedan glas. U skladu sa odredbama Sporazuma o WTO. Konsenzus je takav način donošenja odluke. Sekretarijat Svjetske trgovinske organizacije je administrativni organ i nije ovlašćen za donošenje odluka. Njegov osnovni zadatak je da pruža tehničku pomoć. kojih danas ima preko 250 u svijetu). ostvaruje kontakte sa medijima. 18 . kroz veću dosljednost u pravilima različitih međunarodnih institucija i stvaranju globalne ekonomske politike. Council for Trade in Services. Komitet za platno-bilansne restrikcije i Komitet za budžetska. Sastaju se prema potrebi i otvoreni su za predstavnike svih članica. Mehanizam za ispitivanje trgovinskih politika ima za posljedicu postizanje višeg nivoa transparentnosti i razumijevanja trgovinskih politika i mjera zemalja članica. kada se primjenjuju principi odlučivanja o prijedlogu dvotrećinskom većinom. Council for Trade in Goods. Aktivnosti Sekretarijata. Proces donošenja odluka . Svetska trgovinska organizacija ima kvalitetnu saradnju sa međunarodnim institucijama. gdje se težina glasa određuje procentom finansjskog udjela u članarini. kao i da omogućava postizanje proklamovanih ciljeva i funkcija. prihvatljivom i situacija u kojoj se ne može postići konsenzus. 36 Odluke koje Generalni Savjet bude donosio kada djeluje kao Organ za rješavanje sporova. godine. Tako na primjer. 34 Engl. biće donošene isključivo u saglasnosti sa odredbom iz stava 4 Člana 2 Dogovora o pravilima i procedurama koje rukovode rješavanjem sporova. kao i one poslove koje odredi Generalni savjet. vrši analizu kretanja međunarodne trgovine. Ova tri savjeta. 2. jedana od funkcije WTO. za razliku od Svjetske banke i MMF-a. Savjet za trgovinu uslugama33 i Savjet za trgovinske aspekte prava intelektualne svojine34 (Savjet za TRIPS).

a trgovinske barijere širom svijeta su niže više nego ikada u istoriji moderne spoljnotrgovinske razmjene. 3.godine. WTO je imala 153 članice. Osnovne prednosti članstva u WTO su sljedeće: 1. sačinjen je Opšti sporazum o carinama i trgovini (GATT). One nastavljaju da opadaju. Međutim. i na kraju. nižim troškovima života. za razliku od ostalih međunarodnih institucija gdje odluke donose samo članovi odbora direktora. gdje je potrebna saglasnost svih 149 članica. godine. 19 . u sistemu WTO rješavaju na miran i konstruktivan način. a na globalnom nivou. kada je nastala WTO države su se skoro 200 puta obratile organizaciji za rješenje svojih sporova. pristupanje WTO predstavlja važan element razvojne strategije kako zemalja u tranziciji tako i zemalja u razvoju.Članstvo u WTO jedan je od ključnih koraka integracije zemlje u moderne međunarodne ekonomske odnose i istovremeno važan element podrške procesu unutrašnjih ekonomskih reformi. Male zemlje mogu biti efikasnije ako iskoriste priliku da stvore saveznike i ujedine resurse. Sistem zasnovan na pravilima. širenju WTO članstva i činjenici da zemlje imaju povjerenja u ovaj sistem koji treba da riješi razlike među njima. Smanjeni troškovi života Globalni sistem WTO uz pomoć pregovora i primjenom principa nediskriminacije. neposredno poslije II svjetskog rata. Za manje zemlje rezultat ovakvog odlučivanja je povećana pregovaračka moć. a jedan od najupečatljivijih je trgovinski rat 30-tih godina XX vijeka koji je doveo do pogoršanja Velike depresije. Sistem koji je sada povjeren WTO. 2. koji su kasnije prerasli u Evropsku Uniju i Svjetsku trgovinsku organizaciju . Kako bi se izbjegle ponovne tenzije. smanjuje trgovinske barijere. država i kompanija koje učestvuju u spoljnoj trgovini neprestano raste. moćnije zemlje bi mogle lakše i unilateralno da nametnu volju svom manjem trgovinskom partneru. a svi od toga profitiraju. u Evropi je razvijena međunarodna saradnja u industriji uglja. WTO ovim putem smanjuje neke neravnopravnosti. U suprotnom. logično. Održavanje mira Puno je primjera iz prošlosti u kojima su trgovinske nesuglasice prerasle u rat. velike su mogućnosti za pojavu trgovinskih nesuglasica koje se putem precizno definisanih pravila spoljno trgovinske razmjene. Rješavanje sporova na konstrukivan i miran način Obzirom da broj proizvoda. a ne na moći U okviru WTO odluke se donose konsenzusom. Ovakav način postizanja dogovora. Takođe je i neophodan korak u procesu pridruživanja i pristupanja Evropskoj Uniji. gvožđa i čelika. dok bi manje zemlje morale da se bore sa svakom od velikih ekonomskih sila pojedinačno. što govori o jačanju ekonomskih veza u svijetu. 4. funkcioniše preko 60 godina. dajući manjim zemljama veće pravo glasa. tj. smanjenjem cijena finalnog proizvoda i usluga. što rezultira smanjenjem troškova proizvodnje (uvezena roba koja se koristi za proizvodnju je jeftinija). Za to vrijeme je održano 8 velikih rundi trgovinskih pregovora. može biti veoma otežan. dok u isto vrijeme najveće ekonomske sile oslobađa obaveze da utvrđuju trgovinske sporazume sa svakim od svojih brojnih trgovinskih partnera. U julu 2008. Od 1995.

ovim putem se umanjuje značaj drugih sektora. uloga WTO kao promotera mira i bržeg ekonomskog razvoja evidentna je u Avganistanu i Iraku. jedna interesna grupa insistira da ih njihova vlada smatra posebnim slučajem kome je potrebna zaštita. Na primjer. 8. Primjer su Makedonija i Hrvatska na Balkanu.1-1. Litvanije i Letonije. a kako se uvoze i materijali. od 1994. uspjeh uvezenog proizvoda ili usluge na domaćem tržištu može podstaći nove domaće proizvođače na takmičenje.-te. Međutim. dok je početak procesa pristupanja značio prestanak izolacije za Libiju i Iran. Osnovni cilj Svjetske trgovinske organizacije je da obezbijedi da se međunarodna trgovina odvija na slobodan i predvidiv način. smanjuju mogućnost prevara i proizvoljnog donošenja odluka. kao i izbor tehnologija koje koriste. vlada može odbiti protekcionistički pritisak. Takođe. Doprinos WTO ekonomskoj i političkoj stabilnosti u regionu se naročito ističe u posljednje vrijeme . 7. A Evropska komisija (EU) izračunala je da je u periodu između 1989. pošto druge zemlje na prepreke odgovaraju podizanjem sopstvenih trgovinskih barijera. Svjetska trgovinska organizacija utiče kako na unutrašnje tako i spoljne odnose jedne zemlje što pokazuju primjeri novoprimljenih članica. Takođe. To je doprinjelo i pozitivnim pomacima na planu drugih integracija. povećava se izbor finalnog proizvoda i usluga koje nude domaći proizvođači. preuzela obavezu da značajno otvori svoje tržište i liberalizuje ekonomski i trgovinski režim. svi ostali moraju odjeću da plate skuplje. Ukoliko tokom trgovinskih pregovora GATT/WTO. obrazlažući svoju odluku da joj je potreban sporazum širokog spektra od kojeg će koristi imati svi sektori ekonomije. što utiče na dohotke u svim sektorima. Iz ovih primjera je jasno trgovina povećava prihode. ograničavanje uvoza izgleda kao efikasan način podržavanja pojedinih ekonomskih sektora. Borba protiv korupcije Mnoge oblasti sporazuma WTO. mnoge zemlje u tranziciji su preduzele reforme orijentisane na transformaciju unutrašnjeg tržišta u efikasnu tržišnu privredu. doveo je. 6. jasniji kriterijumi propisa koji se odnose na sigurnost i standarde proizvoda. povećavajući izbor modela dostupnih potrošaču kao i spektar roba i usluga koje se proizvode odnosno pružaju na lokalnom nivou. Veći izbor i bolji kvalitet roba i usluga Uvoz omogućava veći izbor i kvalitet roba i usluga koje se nude potrošaču. po proračunima STO-a. ostali aspekti "trgovinskih olakšica". do povećanja svjetskih prihoda u rasponu od 109 do 510 milijardi $ (tačna suma zavisi od procjena u kalkulaciji i dozvoljenih granica greške). Čak se i kvalitet domaćih proizvoda može popraviti usljed konkurencije nastale zbog uvoza. ka Evropskoj uniji. komponente i oprema za potrebe domaće proizvodnje.5% više nego što bi iznosio da Unija nije imala jedinstveno tržište. i to stvaranjem operativnog i efikasnog multilateralnog trgovinskog 20 . Sistem štiti vlade od uskih interesa Na prvi pogled. kao i nediskriminacija. dohodak EU iznosio 1. Spoljno trgovinska razmjena povećava prihode Uticaj Urugvajske runde trgovinskih pregovora.5. Transparentnost (poput davanja na uvid svih informacija vezanih za trgovinske propise).-1993. ako država štiti svoju industriju odjeće. kao sto je slučaj Estonije. Protekcionizam se takođe može proširiti van granica jedne zemlje. pomažu smanjivanju korupcije i boljem upravljanju. godine. Tokom 15-godišnjeg procesa pristupanja Kina je postala jedna od zemalja sa najbržim privrednim rastom.

preko tri četvrtine članica WTO su zemlje u razvoju ili nerazvijene zemlje. Za razliku od GATT-a. tržišna ekonomija. Tehnička pomoć i obuka . posebno obraćaju pažnju na specijalne potrebe zemalja u razvoju. Understanding on Rules and Procedures Governing the Settlement of Disputes. i sl. rješavanje sporova. Rješavanje sporova u okviru WTO sistema Jedna od funkcija WTO. ali pokazalo se da je imao značajne nedostatke. ona mora svoju zaštitnu mjeru da promijeni ili ukine. Geneva p. mirno rješavanje sporova.WTO organizuje oko 100 misija godišnje za tehničku saradnju za zemlje u razvoju. 2. tehnička pomoć i povećanje učešća zemalja u razvoju u trgovinskom sistemu. je administriranje Dogovora o pravilima i procedurama koje rukovode rješavanjem sporova37. Dogovor o rješavanju sporova (Dispute Settlement Procedures) u okviru WTO. kao i specijalizovani kursevi u Ženevi za zemlje u razvoju na teme. WTO Publications.. Ujedno se organizuju regionalni seminari iz različitih oblasti. mjere koje će uticati na povećavaje mogućnosti trgovine. Saglasile su se da bi prvi i najvažniji cilj trebalo da bude poboljšanje životnog standarda i postizanje pune zaposlenosti. podrška za izgradnju njihove infrastrukture. koji je praktično potvrđen u praksi bio je da je teret dokazivanja na tuženoj strani i na njega su se pozivale većina tužilačkih strana40.43. uz pomoć podkomiteta za nerazvijene zemlje.sistema. WTO Komitet za trgovinu i razvoj.6. koje uključuju duži vremenski period za implementaciju sporazuma i preuzetih obaveza. GATT nije predviđao fiksne rokove za rješavanje sporova. podrazumijeva sveobuhvatan sistem za rješavanje sporova između zemalja članica. WTO podrška za zemlje u razvoju Razvoj i trgovina . U tom smislu. Godišnje se u prosjeku organizuju tri kursa u Ženevi za različite vladine zvaničnike. 2. 40 Johan H.7. 39 World Trade Organization. kao što su centralizovano planiranje. Članice su stoga usmjerile svoje snage ka liberalizaciji i olakšanju međunarodne trgovine da bi obezbijedile održiv privredni rast. 21 .43. 37 Dogovor o rješavanju sporova ili DSU. godine je postavila pred članice WTO neke zadatke koji uključuju pregovore o velikom broju pitanja prije svega vezanih za zemlje u razvoju. p. Jedan od principa. a postojala je i mogućnost blokade procesa što je dovodilo do odugovlačenja u rješavanju sporova39. primjena tehničkih standarda. sadržanog u Aneksu 238 ovog sporazum. Ovaj pristup je podrazumijevao da ukoliko tužena strana ne uspije da dokaže da njena trgovinska mjera ne ugrožava drugu stranu. obezbjeđuje jasnu i jednostavnu proceduru sa unaprijed definisanim rokovima i velikim stepenom automatizma u funkcionisanju. Mehanizam za rješavanje sporova postojao je i u GATT-u iz 1947. odredbe kojima se štite trgovinski interesi zemalja u razvoju i nerazvijenih zemalja. STO nudi solidnu pravnu osnovu zasnovanu na saglasnosti svojih članica koje su pravila i discipline ove organizacije uvele u svoj domaći pravni sistem. prema Sporazumu iz Marakeša.Jackson “The WTO Dispute Settlement Procedures: A Preliminary Appraisal” 1998. U njihovoj nadležnosti je praćenje primjene sporazuma. Ministarska konferencija u Dohi 2001. definisana članom III stav 3. Tako na primjer. Ti novi pregovori nazvani su – Doha razvojna runda. Za ove zemlje u okviru WTO sporazuma postoje specijalne odredbe. 38 Engl. “Trading into the future”.

3. a na zahtjev podnosioca zahtjeva postupak se može ubrzati. U slučaju da strana u sporu notifikuju kod DSB svoju odluku da se žali na finalni izveštaj panela. Članica kojoj je upućen zahtjev za konsultacije. U slučajevima koji nalažu hitno postupanje43. dužna je da odgovori u roku od 10 dana od prijema zahtjeva i da pristupi konsultacijama najkasnije 30 dana od dana prijema zahtjeva. osim ako se strane u sporu ne dogovore u roku od 10 dana od osnivanja panela da panel sačinjava pet panelista. Bilo koja članica koja ima znatan interes u sporu. 4. podnosilac zahtjeva može da traži formiranje panela. Svaki panel ima pravo da traži informacije i tehničke savjete od bilo kog lica iz organa ili institucije koje smatra odgovarajućom. Naredna faza u postupku rješavanja spora je ispitivanje slučaja u okviru panela. odgovarajućih kvalifikacija i iskustava. i koja je notifikovala svoj interes kod 41 World Trade Organization. U slučaju da spor ne bude riješen. generalni direktor će u konsultacijama sa predsjednikom DSB i predsjednikom odgovarajućeg Savjeta ili Komiteta. i njegov rad je povjerljive prirode. mirenje. smatra da druga članica krši neki od WTO sporazuma i/ili preuzetu obavezu. Postupak rješavanje trgovinskih sporova između članica se sastoji iz sljedećih osnovnih faza: 1. Paneli imaju funkciju da pomognu Organu za rješavanje sporova u vršenju njegovih obaveza. može da podnese zahtjev za konsultacije. DSB obavještava nadležne savjete i komitete o sporovima i sastaje se kad god je to neophodno. Konsultacije su prva faza u postupku rješavanja spora42. Donošenje privremenog izvještaja panela. U toku cijelog postupka pred panelom vodi se računa o interesima strana u sporu. 6. “A Handbook on the WTO Dispute Settlement System “. u roku od 60 dana od dana podnošenja zahtjeva za konsultacije. 2. Donošenje finalnog izvještaja panela. Ispitivanje slučaja u okviru panela. utvrditi sastav panela. Strane u sporu mogu dobrovoljno da pristanu na primjenu alternativnih metoda za rješavanje sporova. kao i za druge obaveze propisane Dogovorom. Sekretarijat WTO raspolaže sa listama osoba koji mogu biti članovi panela. Konsultacije. Usvajanje finalnog izvještaja. posredovanje i arbitraža.DSB). broja faza u postupku rješavanja spora je nešto veći (vidi Grafik 1: Postupak odlučivanja u sporu). p. 22 . 43 Npr. Sekretarijat će predložiti stranama u sporu lica za izbor paneliste.Za sprovođenje pravila i procedura iz Dogovora. davanje preporuka za suspenziju koncesija. u slučaju lako kvarljive robe. na zahtjev bilo koje strane. Zahtjev za osnivanje panela daje se u pismenoj formi i panel se formira/osniva na prvom narednom sastanku DSB (osim ako se na stanku konsenzusom ne odluči da se panel ne formira).43-98. Ako strane u sporu ne postignu dogovor o panelistima u roku od 20 dana od osnivanja panela. kao što su dobre usluge. Kao panelisti ne mogu se javiti predstavnici zemalja u sporu. Ovaj organ nadležan je za: formiranje panela. osnovan je poseban Organ za rješavanje sporova (Dispute Settlement Body . 7. Članovi panela44 (panelisti) su visokokvalifikovani vladini i nevladini službenici. Osnivanje panela. na osnovu analiza iznijetih činjenica i njihove saglasnosti sa relevantnim WTO sporazumima. uključujući identifikovanu nedozvoljenu mjeru sa naznakom pravne osnove tužbe. Primjena odluke i preporuka. Članica koja traži konsultacije svoj zahtjev mora notifikovati i podnijeti u pismenoj formi sa obrazloženjem. vršenje nadzora nad primjenom odluka i preporuka. tako što će da procjeni slučaj i donese objektivan sud. Svaka članica WTO koja smatra da je oštećena nekim aktivnostima druge članice. 44 Panel se sastoji od tri panelista. 5. 42 Konsultacije su povjerljivog karaktera i ne štete pravima bilo koje članice u daljem postupku. Postupak rješavanja sporova41 Spor nastaje u slučaju kada jedna članica. Cambridge 2004. University Press. usvajanje izvještaja panela i Apelacionog tijela.

i kako se proces ne bi odugovlačio bez razloga. kao i da podnese pismene predstavke. Ovi podnesci se daju stranama u sporu i moraju imati odraz na izveštaj panela.DSB (tzv. POSTUPAK ODLUČIVANJA U SPORU 23 . "treća strana") ima mogućnost da se njena gledišta i činjenično stanje čuju pred panelom. Grafik 2. Postupak pred panelom treba da bude dovoljno fleksibilan kako bi se obazbijedio visok kvalitet izveštaja panela.

University Press. “A Handbook on the WTO Dispute Settlement System “.44. 24 . p.Izvor: World Trade Organization. Cambridge 2004.

45 Kada panel smatra da ne može da sačini izvještaj u predviđenom roku o tome će pismeno obavijestiti DSB sa obrazloženjem. preporučiće članici na koju se odnose preporuke da uskladi mjeru sa pravilima. panel dostavlja privremeni izvještaj. žalbeni postupak ne traje duže od 60 dana48 od dana kad je strana formalno notifikovala svoju odluku da se žali. koje se sastavlja od sedam lica. panel dostavlja nacrt izvještaja stranama u sporu. osim ako neka strana u sporu formalno ne izjavi žalbu ili DSB konsenzusom odluči da se izvještaj ne usvoji. Ako je strana u sporu notifikovala kod DSB. a ne i treća lica. U slučaju da sporazum nije postignut. Izvještaj 49 apelacionog tijela usvaja DSB i strane u sporu ga moraju bezuslovno prihvatiti. Strane u sporu mogu ponovo da zahtijevaju (pismenim putem) da panel revidira pojedine aspekte privremenog izvještaja. ukoliko Apelaciono tijelo smatra da nije u mogućnosti da donese odluku u roku od 60 dana. mirenje ili posredovanje. Po isteku ovog roka. U roku od 60 dana od dostavljanja konačnog izvještaja. suspenzija se može dozvoliti i u drugom sektoru istog sporazuma. Alternativni načini rješavanja sporova (dobre usluge. nalaz i zaključke panela. ali i u oblasti regulisanoj drugim sporazumom ukoliko ozbiljnost razloga govori tome u prilog. o tome i o razlozima zbog kojih ne može da se donese odluku u predviđenom roku mora obavijestiti DSB pismenim putem. Apelaciono tijelo može potvrditi. 49 Kada panel ili drugostepeni organ zaključe da mjera nije u skladu sa obuhvaćenim sporazumom. 47 Lica koja učestvuju u drugostepenom organu se rotiraju. propisuje pravila i postupke po kojima je predviđeno da panel treba da završi svoj rad u roku od šest mjeseci45. svoju odluku da se žali. od kojih su tri stalna člana47. Hitnost sprovođenja odluka je neophodna kako bi se obezbijedila efkasnost rješavanja sporova u korist svih članica. Pravo na žalbu imaju samo strane u sporu. panel ili Drugostepeni organ mogu sugerisati načine kako da članica sprovede preporuku. U svakom slučaju. ali ne duže od 12 mjeseci. privremeni izvještaj postaje finalni izvještaj i dostavlja se članicama na razmatranje. Po ispitivanju priloženih dokaza i usmenih izjava. ponuditi dobre usluge. Drugostepenom organu podnosi se žalba u vezi spora pred panelom. postupak ne može trajati duže od 90 dana. Organ za rješavanje sporova prati primjenu odluka i preporuka u cilju efikasnog rješavanja sporova. U predviđenim rokovima strane mogu pregovarati i saglasiti se o međusobno prihvatljivoj kompenzaciji. strana u sporu može zahtijevati da joj DSB odobri suspenziju koncesija ili drugih obaveza u odnosu na tuženu stranu. predviđa i druge alternativne načine za rješavanje sporova. ili. jer negativan konsenzus sprečava blokiranje usvajanja izvještaja panela od strane tužene strane. u slučaju hitnosti. Ovakav pristup predstavlja jednu od najznačajnijih novina u sistemu rješavanja sporova. Predmet žalbe mogu biti samo pravna pitanja i pravna tumačenja sadržana u izvještaju panela. pri čemu podnošenje izvještaja ne može biti duže od 9 mjeseci. saziva stalno Apelaciono tijelo kao drugostepeni organ u postupku. U principu. izveštaj panela se neće razmatrati od strane DSB u cilju usvajanja. u roku od tri mjeseca. podnijeta žalba ne osporava pravo članica da izraze svoja mišljenja u vezi sa izvještajem panela. na koji one mogu da dostave svoje komentare u pismenoj formi. uz procjenu roka potrebnog za podnošenje izvještaja. kao i održavanje sastanaka panela vezano za pitanja identifikovana u pismenim komentarima na privremeni izvještaj. DSB u cilju rješavanja spora. u roku koji panel unaprijed utvrdi. 48 Međutim. koji uključuje opisni dio. Ova rotacija se utvrđuje u radnoj proceduri Apelacionog tijela. Panel može da obustavi svoj rad na zahtjev strane koja je podnijela žalbu. 46 Koncept žalbenog postupka je jedna od bitnih karakteristika Dogovor o rješavanju sporova. mirenje ili posredovanje) Svjetska trgovinska organizacija pored prethodno opisane procedure za rješavanje sporova. koncesije se suspenduju u istom sektoru za koji je vezan nastanak spora. sve dok se žalbeni postupak46 ne okonča. izmijeniti ili ukinuti nalaz panela.Dogovor o pravilima i proceduri za rješavanje sporova. procedurama i sporazumima. 25 . Ukoliko ni jedna od strana u sporu ne dostavi komentare u predviđenom roku. Ukoliko to nije moguće ili efikasno. Međutim. DSB daje takvo odobrenje 30 dana po isteku roka za primjenu odluke ili preporuke. Šta više. izvještaj se usvaja. Po pravilu. Generalni direktor može u cilju pomoći članicama da riješe spor i ukoliko se strane u sporu saglase postupajući po službenoj dužnosti.

strana koja se smatra oštećenom može podnijeti zahtjev za formiranje panela. (Istom izjavom se može aplicirati i za status posmatrača. Druge članice WTO mogu učestvovati u arbitražnom postupku uz saglasnost strana koje su rješavanje međusobnog spora prepustile arbitraži. slijedi formiranje Radne grupe51 (RG) i biranje predsjedavajućeg u konsultacijama sa članicama Radne grupe i zemljom kandidatom. U slučaju kada je postupak vezan za dobre usluge. SAD.52 Nakon formiranja Radne grupe. Arbitraža . 2. a posebno iznijeti stavovi strana u sporu. mirenjem i posredovanjem nije doveo do rješenja spora. Strana. UN i UNCTAD. 52 Broj članova Radne grupe varira. 12-24 51 Engl. su tajni.Svaka strana u sporu ima prava da traži alternativna sredstva rješavanja sporova. primjenjuju se i na arbitražne odluke. Podgorica. i nemaju uticaja na prava bilo koje od strana u eventualno budućem postupku. 50 26 . kompenzacija i suspenzije koncesija (članovi 21 i 22). strana koja je podnijela zahtjev može zahtijevati formiranje panela tek po isteku 60 dana od dana podnošenja zahtjeva za konsultacije. Odredbe Dogovora. Strane u sporu moraju blagovremeno obavijestiti članice o rješavanju spora putem arbitraže. Kanada. mirenjem ili posredovanjem. Working Party. Može se koristiti u skladu sa međusobnim dogovorom strana u sporu. Status posmatrača u Radnoj grupi na osnovu sporazuma sa WTO imaju MMF. koje se odnose na praćenje primjene preporuka i odluka. Značaj lista koncesija u oblasti roba u procesu pristupanja STO. može zahtijevati formiranje panela i prije isteka roka od 60 dana. ali samo pod uslovom da je predmet spora jasno definisan i da su strane saglasne da priznaju arbitražnu odluku.8. koji se na sljedećem sastanku razmatra. i to prije početka arbitražnog postuka. 2007. Najveća RG je formirana prilikom pristupanja Rusije-65 članova. zatim Saudiske Arabije-52 člana. ukoliko strane u sporu zajednički konstatuju da postupak u vezi sa dobrim uslugama. Generalnom direktoru WTO. podnosilac zahtjeva. na osnovu kojih se stiče jasna slika o svim aspektima spoljnotrgovinske i ekonomske Detaljnije: Mr Aida Salagić-Cekovic. O arbitražnim odlukama mora biti obaviješten Organ za rješavanje sporova i Savjet ili Komitet nadležan za odgovarajući sporazum. Postupci sprovedeni u vezi sa dobrim uslugama. Japan.Arbitraža u okviru WTO. Svjetska banka. U slučaju prihvatanja zatjeva. susjedne države zemlje kandidata i glavni trgovinski partneri. Ekonomski fakultet. kao i da od njih odustane u bilo kom trenutku. mirenje i posredovanje započet unutar roka od 60 dana od dana prijema zahtjeva za konsultacije. str. Ukoliko je postupak okončan prije nego što je spor riješen. zemlja u procesu pristupanja ima obavezu da dostavi niz informacija.) Generalni direktor verifikuje zahtjev i dostavlja ga Generalnom savjetu (Ministarskoj konferenciji). Zahtjev treba da sadrži nedvosmislenu izjavu da zemlja želi da pristupi Organizaciji u skladu sa članom XII Sporazuma o osnivanju WTO. Pristupanje Svjetskoj trgovinskoj organizaciji Procedura50 Država proces učlanjenja započinje podnošenjem Zahtjeva za prijem. takođe je alternativno sredstvo rješavanja sporova. Članstvo u Radnoj grupi je otvoreno za sve članice WTO i najčešće je čine: EU. izvještaja i podataka.

Trgovinski aspekt režima intelektualne svojine. moraju biti onoliko detaljni koliko to zemlje članice zahtijevaju i oni imaju pravo na slanje dodatnih pitanja dok god odgovori ne budu u potpunosti konkretni i jasni. distribuira se članicama preko Sekretarijata. Institucionalni okvira za trgovinu i ekonomske odnose sa trećim zemljama. odgovori na pitanja zemalja članica (Q/A). ekonomska politika i spoljna trgovina. 2. Privreda. Ove informacije i podaci treba da budu dostavljeni u standardizovanoj formi dokumenta. Na kraju svakog sastanka.wto. Sadržaj Memoranduma o spoljnotrgovinskom režimu 1. Sve članice. Aneks 8: Spisak međunarodnih i dvostranih trgovinskih ugovora.53 Dokumenta koje treba dostaviti su: · · · · · · Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu-WT/ACC/1. bez obzira na to da li imaju ili ne spoljnotrgovinskog ili bilo kog drugog interesa imaju pravo na postavljanje pitanja. 3. 4. Politika spoljne trgovine roboma. Trgovinski aspekt Sporazuma o intelektualnoj svojini –WT/ACC/9. Zakonodavni okvir za trgovinu robama i uslugama.politike zemlje kandidata. plan privatizacije. Odgovori zemalje kandidata. Pored već pobrojanog dostavljaju se i tekstovi važećih propisa i zakona. 27 . Aneks 4: Informacije o primjeni i nadzoru nad sporazumom o carinskom vrednovanju. 6. Memorandum kao i ostala dokumenta. odgovora na pitanja zemalja članica i drugih potrebnih i traženih dokumenta54 tj. Aneks 7: Klasifikacija sektora usluga. 53 Zvanični dokumenti koje ispituje RG tokom procesa pristupanja smatraju se tajnim sve do završetka postupka. podaci o carinskim stopama i carinska tarifa. 7. Uvod. Aneks 2: Spisak zakona i propisa. WT/ACC/5 i dr. kada je stvorena odgovarajuća “dokumentaciona osnova” za pregovore. Aneks 6: Informacije o trgovanju državnih preduzeća. Podaci o uslugama-WT/ACC/5. Aneks 5: Informacije o tehničkim preprekama u trgovini. Aneks 3: Informacije o proceduri dodijele dozvola. Na prvom sastanku. kao i druga tražena dokumenta i informacije. Aneksi: Aneks 1: Statistika i publikacije. kojim se daje kompletan presjek ukupnog ekonomskog stanja. Aspekt koji se odnose na režim trgovine uslugama. 5. kao sveobuhvatan dokument. Izvještaj o subvencijama pri izvozu i Izvještaj o domaćoj podršci poljoprivrede-WT/ACC/4. ovi dokumenti su javni i mogu se naći na vebsajtu WTO (www. Članicama se prvo dostavlja Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu sa pratećim aneksima. traže objašnjenja i pojašnjenja na tekst Memoranduma. WT/ACC/4. komentariše se tekst Memoranduma i dodatno pojašnjavaju pitanja koja su ostala nerazjašnjena (ukoliko takvih ima). Nakon dostavljanja Memoranduma. Poslije toga.org) 54 Neka dokumenta mogu se i naknadno dostaviti tokom procesa pristupanja npr. Matrica usaglašenosti sa sanitarnim i fitosanitarnim mjerama i Sporazumom o tehničkim preprekama u trgovini -WT/ACC/8. slijedi sazivanje i održavanje prvog sastanka Radne grupe. Mora biti napisan na jednom od radnih jezika Organizacije (engleski/francuski/španski) i sastoji se iz sedam djelova i osam aneksa.

Ovaj paket dokumenata. Pregovori su na multilateralnom nivou i traju sve do momenta dok se ne utvrdi da je zemlja kandidat uskladila režim spoljne trgovine sa pravilima WTO. preduzimaju se konkretni koraci u cilju izrade traženih dokumenta. jer članice žele da se osiguraju da će ustupci koje odobrava Vlada zemlje kandidata biti uporedivi sa prednostima koje proističu iz članstva u WTO. a koje treba ispuniti do narednog sastanka. Pristup tržištu (roba i usluga) predstavlja najkritičniji element procesa pristupanja. Na osnovu ovih zahtjeva. Po završetku pregovora. Naredni korak. bilateralni pregovori najčešće se iniciranju kad je faza ispitivanja trgovinskog režima dovoljno odmakla. Različite faze pregovora mogu da se preklapaju i teku paralelno.Report of the Working Party on Accession 28 . odnosi se na pristup tržištu i pregovori se vode o carinskim stopama. 56 Engl. vode se samo sa članicama koje za to iskažu interes jer se spoljnotrgovinski interesi zemalja članica nekada znatno razlikuju. pregovori se vode i na plulateralnom nivou. (za robe) i GATS-a (za usluge). i sadrže uslove pristupanja koji su dogovoreni sa zemljom kandidatom. Radna grupa usvaja: · · · Izvještaj56 koji predstavlja rezime diskusija sa sastanaka Radne grupe. trideset dana nakon potpisivanja Protokola ili deponovanjem instrumenta ratifikacije. Država kandidat pristupa Svjetskoj trgovinskoj orgnizacij. nacrt Odluke o pristupanju i nacrt Protokola o pristupanju. Pregovori bilateralnog karaktera. Ova faza procesa pristupanja. Ova faza pregovora završava se sačinjavanjem Liste koncesija u oblasti roba (za industrijske i poljoprivredne proizvode) i Lista specifičnih obaveza u oblasti usluga. Navedene liste prilažu se kao aneksi i predstavljaju sastavni dio nacrta Protokola o pristupanju. u procesu pristupanja su bilateralni pregovori. Odluka o pristupanju donosi se dvotrećinskom većinom glasova članica i time Protokol stupa na snagu. kad je u pitanju podrška poljoprivredi i izvoznim subvenicijama. . a Liste koncesija sastavni djelovi GATT-a iz 1994. Kako je u praksi često veći broj članica WTO zaintresovan za iste koncesije. Sastancima Radne grupe može da prisustvuje bilo koja članica WTO. međutim. Protokol postaje sastavni dio Sporazuma o WTO. Radna grupa dostavlja Generalnom savjetu (Ministarskoj konferenciji) na odobrenje i predlaže pristupanje zemlje kandidata.predsjedavajući iznosi glavne zaključke i daje zadatke predstavnicima zemlje koja je u procesu pristupa. 55 Između sastanaka RG ne prekidaju se konsultacija zemlje kandidata sa članicama. usaglašavanja zakonske regulative. pripreme i zakazivanja narednog sastanka Radne grupe na kome se evoluira postignuto55. poljoprivredi i uslugama.

Poslije dugih 29 . Bosna i Hercegovina i Crna Gora nisu članice WTO. ali zbog razlika u ekonomskim sistemima. i jedine u Evropi. posebno u uslovima ekonomskih sankcija koje su uslijedile 1992. 2006.9. 2. koja je članica WTO od njenog osnivanja.godine. proces pristupanja SCG u WTO bio je zamrznut. U 2008.g. a zajedno sa Rusijom i Bjelorusijom. odnosno Državna zajednica SCG aplicirala je za prijem u WTO 2003. i nije morala posebno aplicirati.godine. Kontinuitet članstva.g. u regionu Jugoistočne Evrope.Grafik 3. odnosno 2003. već je potpisala marakeški sporazum u grupaciji 128 zemalja. bilo je teško harmonizovati različite spoljnotrgovinske i carinske politike. pokazali su svu našu različitost i na odredjeni način.. PROCES PRISTUPANJA SVJETSKOJ TRGOVINSKOJ ORGANIZACIJI Izvor: Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. Hrvatska i Makedonija aplicirale su za punopravno članstvo u WTO i to su uspješno završile 2000. SRJ. Poslati odgovori na pitanja članica WTO vezani za naše trgovnske režime.godini. da bi se omogućilo dinamično pristupanje. (interna dokumenta). Ukrajina je postala članica WTO maja 2008. ostvarila je jedino Slovenija. čijom disolucijom je novonastala SRJ izgubila taj status. kroz participaciju u kreiranju WTO. Pristupanje Crne Gore Svjetskoj trgovinskoj organizaciji Bivša Jugoslavija (SFRJ) bila je potpisnica GATT-a. jedino Srbija.

pregovora, i paralelno za uvodjenjem modela dvostrukog kolosjeka57, a u skladu sa Statutom WTO, ova situacija je prevazidjena i omogućeno je odvojeno apliciranje za punopravno članstvo u WTO posebno za Crnu Goru, posebno za Srbiju. Predlog odluke izmedju država članica SCG usaglašen je na bazi jasno definisanih ekonomskih interesa i nije prejudicirao budući državnopravni status Crne Gore. Shodno odredbama člana XII GATT-a58, Republika Crna Gora I Republika Srbija decembra 2004. godine dogovorile su se da, u skladu sa modelom dvostrukog kolosjeka, pokrenu proceduru za odvojeno, tj. samostalno pristupanje Svjetskoj trgovinskoj organizaciji. Odluka o pristupanju Crne Gore u Svjetsku trgovnsku organizaciju, koja je pridruženi član Organizacije UN, donijeta je na sastanku Generalnog savjeta WTO u Ženevi 15.februara 2005.godine. Formiranja je Radna grupa za pristupanje WTO, koju predvodi Ambasador Slovenije pri stalnoj misiji Slovenije pri UN u Ženevi, a Vlada RCG je svojom Odlukom formirala medjuresorsku Radnu grupu za pristupanje Crne Gore u sto, na čijem čelu je Ministar za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije RCG. Za Crnu Goru, članstvo u WTO predstavlja jedan od ključnih koraka integracije u moderne međunarodne ekonomske odnose i ključnu polugu spoljnotrgovinske i ukupne ekonomske (re)integracije Crne Gore u medjunarodnu ekonomiju. To je istovremeno i važan element podrške procesu unutrašnjih ekonomskih reformi, kao i neophodan korak u procesu pridruživanja i pristupanja Evropskoj uniji. Definisan je Akcioni plan za pristupanje Crne Gore u WTO, nosioci ključnih aktivnosti, kao i rokovi za realizaciju planiranih zadataka na putu pristupanja. Pristupanje WTO postalo je na taj način integralni dio i procesa evropskih integracija, strateškog proriteta Crne Gore. Sa stvaranjem unutrašnjih preduslova, u Crnoj Gori predano je rađeno na postizanju sljedećeg: - političke podrške procesu pristupanja, odnosno pune podrške Vlade – resornih ministarstava i povezanih institucija, kao i biznis asocijacija, kako bi se, pored ostalog, omogućilo da pregovarački tim ima mogućnost direktnog i efikasnog učešća u reformi propisa važnih za pristupanje STO, - realizacije efektivnih reformi na planu spoljnotrgovinskog i carinskog sistema, kao i reformskog zakonodavstva u cjelini, u cilju stvaranja tržišne privrede i pravnog sistema koji je uporediv sa sistemima razvijenih tržišnih privreda, - informisanja cjelokupne javnosti u zemlji – poslovnih i naučnih krugova, asocijacije potrošača, članova parlamenta, medija, kako bi se obezbijedio nacionalni konsenzus o važnosti što skorijeg pristupanja ovoj organizaciji, - finansijsko-materijalnog i kadrovskog jačanja institucija koje nose proces pripreme i pregovora za pristupanje, kao i ispunjavanja preuzetih obaveza.

11.oktobra 2004.g. Savjet ministara EU donio je odluku o uvodjenju modela dvostrukog kolosjeka u procesu pridruživanja SCG prema EU, dajući mnogo veću autonomiju državama članicama. Da se dalje približavanje EU sprovodi samostalno u oblasti spoljnotrgovinske i carinske politike, sektorskih politika i ostalih povezanih ekonomskih tema. 58 “Svaka država ili posebna carinska teritorija, koja ima punu autonomiju u primjeni trgovinske politike može pristupiti STO pod uslovima koji su dogovoreni između te zemlje i članica STO” / www.wto.org /

57

30

Hronologija aktivnosti u procesu pristupanja Crne Gore u WTO Aktivnosti na pristupanju Crne Gore Svjetskoj trgovinskoj organizaciji odvijale su se sljedeći redosljedom:
· · · · 23.12.2004. zahtjev za samostalno pristupanje Crne Gore STO-u dostavljen je Generalnom direktoru WTO, gdinu Supachai Panitchpakdi-u, Istog dana povučen je zahtjev za pristupanje SCG u WTO; 03.02.2005. Vlada RCG usvojila je Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu Crne Gore i odredila Glavnog pregovarača a zamjenika šefa Misije SCG u Ženevi za stalnog predstavnika Crne Gore u WTO 15.02.2005. na Generalnom savjetu WTO usvojen je zahtjev Republike Crne Gore za samostalno članstvo u WTO i data saglasnost za formiranje Radne grupe za pristup Crne Gore STO-u. Istom prilikom predat je Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu Crne Gore 04.03.2005. poslat je set zakona vezanih za zaštitu prava intelektualne svojine: o Zakon o žigovima, Sl list SCG, 61/04. o Zakon o patentima, Sl list SCG,15/04 o Zakon o zaštiti topografske šeme integrisanih kola, Sl list SCG, 61/04. o Zakon o zaštiti dizajna, Sl list SCG, 61/04. o Zakon o autorskim i srodnim pravima, Sl list SCG, 61/04. o Zakon SRJ o geografskim oznakama, Sl list SRJ, 15/95. 24.03.2005. upućena je ponuda Republici Sloveniji da presjedava Radnom grupom za pristup Crne Gore 11.04.2005. Sekretarijatu WTO poslat dokument ACC/4 koji predstavlja izvještaj o agrobudžetu, i izvještaj o sektoru usluga tzv. ACC/5 14.04.2005. g-din dr Dimitrij Rupel, Ministar inostranih poslova Republike Slovenije izrazio je spremnost Republike Slovenije da predsjedava Radnom grupom 25.04.2005. primljena prva gupra pitanja EU vezana za Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu RCG 25.04.2005. sastanak Komisije za koordinaciju procesa pristupanja STO-u povodom Ponude za usluge 25.05.2005. primljena prva grupa pitanja pitanja SAD-a vezana za Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu RCG 25.05.2005. na Generalnom savjetu STO-a jednoglasno je odlučeno da na čelu Radne grupe za pristupanje Crne Gore STO-u bude g-din Aljaž Gosnar, Ambasador i stalni predstavnik Republike Slovenije pri UN i STO u Ženevi 25.05.2005. održan II sastanak Komisije za koordinaciju procesa pristupanja STO-u povodom Ponude za usluge 01.06.2005. Sekretarijatu STO-a dostavljeni o Zakon o spoljnoj trgovini, Sl list RCG, 28/04, o Uredba o implementaciji zakona o spoljnoj trgovini, Sl list RCG, 52/04, 03.06.2005. dostavljeni su: o Carinski zakon usvojen Sl list RCG, 31/03, o Uredba za sprovođenje carinskog zakona (djelovi koji se odnose na carinsko vrednovanje i porijeklo robe), Sl list RCG, 15/03, o Zakon o porezu na dodatu vrijednost, Sl list RCG, 21/03, o Zakon o akcizama, Sl list RCG, 12/02, o Zakon o stranim ulaganjima, Sl list RCG, 52/00, o Zakon o slobodnim zonama, Sl list RCG, 42/04, o Uredba o postupanju carinskog organa sa robom za koju postoji osnovana sumnja da se njome povređuju prava intelektualne svojine, Sl list RCG, 25/05 23.06.2005. usvojeni su na Vladi i dostavljeni Sekretarijatu STO-a: o Lista specifičnih obaveza za usluge –inicijalni prijedlog (Initial Service Offer59) i

· · · · · · · · · ·

·

Sekretarijatu WTO prethodno je već dostavljen dokument ACC5 , koji daje prikaz pravne regulative u oblasti usluga u Crnoj Gori, kao I set najvažnijih zakona u oblasti usluga. Kada je u pitanju pristup tržištu u dijelu specifičnih obaveza u oblasti trgovine uslugama, do sada su Sekretarijatu WTO dostavljeni ACC/5 (dokument koji prikazuje pravnu regulativu u oblasti usluga), inicijalna verzija Ponude za usluge (juna 2005. godine), revidirane Ponude za usluge (juna 2006. i jula 2007. godine i januara 2008. godine) kao i set najvažnijih zakona u oblasti usluga. Na osnovu predatih dokumenata, od članica WTO se očekuje, na tokom procesa pregovaranja o prustupanju, u

59

31

· · · · · · · · · · ·

· · · · · · · · · · · · · ·

o Odgovori na pitanja Evropske Unije 11.07.2005. primljena I runda pitanja SAD na zakone RCG 18.07.2005. primljena II runda pitanja SAD na zakone RCG 22.07.2005. usvojeni na Vladi odgovori na pitanja SAD-a na Memorandum o spoljnotrgovinskom režimu RCG 27.07.2005. Sekretarijatu STO-a dostavljeni su: o odgovori na pitanja SAD-a o HS 96 i HS 2002 (stara i nova carinska tarifa) 02.08.2005. primljeno pismo Peter Carl-a, Generalnog Direktora DG Trade, EC, Brisel, vezano za Ponudu za usluge 01.09.2005. Vlada usvojila odgovore na pitanja SAD-a o pojedinim zakonima RCG 02.09.2005. poslat odgovor na pismo EC (Peter Carl) 02.09.2005. poslati Sekretarijatu STO-a odgovori na pitanja SAD-a o pojedinim zakonima RCG 26.09.2005. Okrugli sto na temu “Crna Gora i WTO -početak pregovora za pristupanje“ i posjeta Arifa Hussain-a Crnoj Gori, direktora Direktorata za pristupanje WTO 27.09.2005. sastanak Komisije za koordinaciju procesa pristupanja WTO i g-dina Arifa Hussaina 27.09.2005. Sekretarijatu WTO dostavljeni su slijedeći dokumenti: o Nacrt Zakona o carinskoj tarifi o Zakon o tekućim i kapitalnim poslovima sa inostranstvom, Sl. List RCG 45/05 o Zakon o genetički modifikovanim organizmima, Sl. List SRJ 21/01 o Zakon o kinematografiji, Sl. List RCG 45/05 o Zakon o veterinarstvu, Sl. List RCG 80/04 o Zakon o duvanu, Sl. list RCG 80/04, 5/05 o Naredba o preduzimanju mjera za sprečavanje unošenja zarazne bolesti životinja spongiformne encefalopatije goveda (BSE) u Republiku Crnu Goru, Sl. list 23/05 o Odluka o Kontrolnoj listi za izvoz i uvoz robe, Sl. list RCG 44/04 04.10.2005. Prva Radna Grupa za pristup CG STO-u u Ženevi 05.10.2005. Sastanak delegacije CG sa predstavnicima DG Trade u Briselu 06.10.2005. sugestije Evropske komisije na Ponudu za usluge 13.10.2005. pitanja Australije 14.11.2005. komentari Japana na početnu verziju Ponude za usluge 15.11.2005. usvojeni su na Vladi: · Revidirana Ponuda za usluge · Informacija o statusu procesa pregovaranja za pristupanje RCG Svjetskoj trgovinskoj organizaciji 25.11.2005. dodatne sugestije EC na početnu verziju Ponude za usluge /intenzivna komunikacija sa Direktoratom za trgovinu oko definisanja ključnih elemenata u ponudi za usluge/ 13.-18.2005. u Hong Kongu održana Ministarska konferencija WTO Januar 2006. Andrej Logar, novi Ambasador i stalni predstavnik Republike Slovenije pri UN i STO u Ženevi, zamjenjuje Aljaž Gosnara na čelu Radne grupe za pristupanje Crne Gore STO-u 14.03.2006. poslata Evropskoj komisiji incijalna verzija Ponude za robe (Initial Goods Offer) 19.04.2006. - treća runda komentara EC na Ponudu za usluge; 25-26.04.2006. - radna posjeta Evropskoj komisiji; 11.05.2006.- komentari USA na inicijalnu Ponudu za usluge; 12.05.2006. – proslijedjeni u Sekretarijat STO

okviru pojedinih sektora usluga, postavljaju čitav niz pitanja koja se odnose na tretman stranih lica kao pružalaca usluga, i pristup tržištu u pojedinim sektorima. Poteškoće u pregovorima predstavlja činjenica da je Crna Gora bila prinuđena da u većini sektora, kao buduća članica EU, prihvati obaveze koje su usklađene sa zakonodavstvom i praksom EU, tj. Crna Gora je u svoju pregovaračku platfomu morala istovremeno da ugradi i sopstvene interese, ali i da predvidi i štiti interese EU, čijem članstvu teži. Time pregovori postaju znatno komplikovaniji, jer se simulira i pregovaranje sa EU, a ne samo sa najmanjom zemljom iz našeg Regiona sa kojima sve članice WTO, osim EU i susjeda, imaju veoma mali obim trgovinske razmjene i prisustva na našem tržištu. Takodje, crnogorski sektor usluga, već u samom startu, bio je veoma liberalan (najliberalniji u regionu), što je trebalo da olakša finalizaciju pregovora. Medjutim, pregovori su bili veoma detaljni i složeni, i zahtjevali su dodatnu liberalizaciju, posebno u horizontalnim pitanjima, sektoru javnih servisa i komunalnih usluga, bankarskom i sektoru osiguranja.

32

poslata Revidirana ponuda za robe na komentar EU. 12. 07/02. o 14. Svaka država ima pravo da »pokuša da ostvari dodatni nivo liberalizacije« koji se tiču prvenstveno njenog ličnog ekonomskog interesa i globalnog dijaloga o liberalizaciji trgovine koji se kontinuirano vodi u WTO. Februara 2007. 28/06.2006 . · Zakon o sadnom materijalu Sl.ACC/8 . Nacrt Ustava . Februara 2007.2006.09. – Sekretarijatu dostavljeno u cilju zakazivanja treće Radne grupe: · Odgovori na pitanja SAD.. predsjedavajućim Radne grupe i odeljenjem za pristupanje Sekretarijata. Februara 2007.2006.2006. o o o o 60 Bilateralni pregovori se otvaraju na zahtjev države članice WTO. Zakon o zaštiti bilja .2006. 07. · Carinski zakon sa amandmanima Sl.01.2006. 29/05. – poslata u Sekretarija WTO Inicijalna ponuda za robe.Subsidies notifications for 2004 and 2005. draft Law on Geographical Indications. list RCG. WIPO.2006. Zakon o opštem upravnom postupku.Criteria for Establishment of Health Status of Plant Shipments o 30.druga Radna grupa za pristup RCG STO. Plan privatizacije i Akcioni plan zakonodavstva . izvoz i transit roba .ACC9.06. Military Equipment and Goods of Dual Use. tehnicke prepreke trgovini (TBT) 33 . ustupcima) u slobodi pristupa tržištu roba i slobodi pristupa tržištu usluga u Crnoj Gori. vojnom opremom i robom dvostruke namjene the Law on Foreign Trade in Weapons. 08.2006. 5.Q&A. Australia . o Annex IV.01.07. list RCG.12. distribuirana je revidirana Ponuda za robe. 23.. III sastanak Radne grupe.05. postaje dostupno svim zemljama članicama WTO. Izmjene carinskog zakona .Plant Protection Law. the Law on Administrative Dispute. br. · Zakon o prestanku važenja Zakona o društvenoj kontroli cijena Sl. EU · Revidirani akcioni plan zakonodavstva. list RCG.2006. br.07. 21-23. Februara 2007.Q&A60.2006.07.Customs Tariff Law.Privatization report and Legislation Action Plan o Annex III. 31/03.08. i za robe i za usluge.. ono što se da kao »ustupak« jednoj zemlji. Medjutim.the Law on Topographies of Integrated Circuits. Izvještaj o subvenicijama . 27/06 i · Zakon o geografskim oznakama porijekla 08.07. konsoliduju se u jedinstveni završni predlog – drugim riječima. dostavljen je Akcioni plan zakonodavstva. – poslata Revidirana ponuda za usluge. 6. poslati komentari na revidiranu Ponudu na usluge na zahtjev SAD. 26.2007. 72/02.. 18. Kanada) .. 04. Decision on Veterinary inspection fees. Februara 2007. list RCG. ACC4 for 2005. 18.2007. 24.Usaglašena Revidirana ponuda za robe sa EU. a tiču se prvenstveno dodatnih zahtjeva za koncesijama (tj. – Kanada dostavila pitanja vezano za Ponudu za usluge. 62 61 Q&A – pitanja I odgovori Sanitarne I fitosanitarne mjere (SPS).Decision on Control List. na kraju procesa. the Law on General Administrative Procedure.Constitution of Montenegro.Inovirana Odluka o kontrolnoj listi za uvoz.Economic Reform Agenda (Agenda ekonomski reformi) Annex II.bilateralni sastanci/pregovori61 (EU. svi potpisani bilaterealni pregovori.. – pitanja SAD. br. SCG zakon o spoljnoj trgovini naoružanjem. 66/06. 38/02. – U vladinu proceduru upućene su: Revidirana ponuda za robe i Informacija o procesu pristupanja Januara 2007. SAD.11. Annex I.. Februara 2007.2006. 28/06. set zakona iz oblasti intelektualne svojine koji je usvojen na nivou SCG . br.· · · · · · · · · · · · · · · · · · · Odgovori na pitanja US . 21/03.Sastanci u Ženevi sa SAD-om.12.EU pitanja.komentari SAD na Ponudu za robe. održani su plurilateralni pregovori o poljoprivredi i agrobudžetu. distriburan je dokumet koji se odnosi na SPS i TBT62. održani su bilateralni sastanci sa SAD i Kanadom.komentari SAD na Ponudu za usluge. · Zakon o sjemenskom materijalu poljoprivrednog bilja Sl. na kraju procesa pristupanja.2006.07.

Uredba o kontroli cijene ljekova. Švajcarskom. Izvještaj o subvencijama i Izvještaj o domaćoj podršci poljoprivredi za prethodnu godinu (agrobudžet). u okviru pripreme slijedećeg sastanka Radne grupe. na marginama Radne grupe. uvoz i tranziit robe (A). Zakon o zaštiti biljnih sorti. distribuiran je revidirani Akcioni plan zakonodavstva.. analizirana je usklađenost spoljotrgovinskog režima Crne Gore sa relevantninm sporazumina WTO. Nacrt Zakona o pesticidima. Predlog Zakona o izmjenama i dopunama Zakona o lijekovima. Japana i Švajcarske tokom (već) trogodisnjeg procesa pristupanja od februara 2005. Zakon o sredstvima za zaštitu bilja. Nacrt Zakona o zapošljavanju i radu stranaca. Zakon o standardizaciji.. Zakon o spoljnoj trgovini . održan prvi bilateralni sastanak o pristupanju CG. Zakon o patentima (A). Zakon o izmjenama zakona o duvanu (A). Na zahtjev Kine.godine.. zaključkom sjednice Radne grupe definisano je da će Sekretarijat prići izradi Nacrta završnog izvještaja o pristupanju Crne Gore WTO (tzv. Zakon o stranim ulaganjima (A).12. dostavljene su druga revidirana Ponuda za robe i druga revidirana Ponuda za usluge. 19. dostavljeni su odgovori na pitanja EU. Factual Summary Report pripremljen od strane Sekretarijata WTO. 28. Norveške. Jula 2007. Zakon o privrednim društvima (A) . Predlog Zakona o elektronskim komunikacijama. februara 2008. Zakon o genetički modifikovanim organizmima. Za slijedeći. Juna 2007. Zakon o bezbjednosti hrane. godinu i Izvještaj o subvencijama za 2006. po prvi put. Novembar 2008 34 . četvrti sastanak Radne grupe za pristupanje RCG WTO63. dopuniti ga sa obrazloženjem svih novih zakonskih rijšenja(dati za svaki Zakon . 64 Interna dokumentacija Ministarstva za ekonomski razvoj. Zakon o o geografskim oznakama porijekla (A). Carinski zakon (A). samo u oblasti ponude za robe. Na temelju tog dokumenta. Intenzivirati okončanje bilateralnih pregovora. Jula 2007. Protokol izmedju Crne Gore i Evropske Komsije (ispred 27 država članica EU) o pristupanju CG u WTO. Zakon o sredstvima za ishranu bilja . Nacrt Zakona o trgovini. Uredba za sprovođenje Zakona o spoljnoj trgovini (A) . Osnov za potpisivanje Protokola bila je TREĆA revidirana Ponuda za robe i TREĆA revidirana ponuda za usluge · 63 Na IV Radnoj grupi razmatrani su slijedeci zakoni: Zakon o carinskoj tarifi HS 2007. održane su nove runde bilateralnih sastanaka sa SAD.2007. Jula 2007. Septembra/oktobra 2007 godine primljena su dodatna pitanja SAD. distribuirani su odgovori na pitanja SAD. EU. u saradnji sa Vladom. otvaranje bilateralnih pregovora najavila i Norveška. na kom je prvi put prezentiran Rezime o dosadašnjim pregovorima (tzv. Zakon o standardizaciji. Peti sastanak Radne grupe za pristupanje Crne Gore u WTO. pripremiti novu verziju stepena realizacije Akocionog plana zakonodavstva. Nacrt Zakona o svojinsko-pravnim odnosima (dio o svojinskim pravima stranaca). Zakon o tehničkim zahtjevima za proizvode i ocjenjivanju usaglašenosti proizvoda s propisanim zahtjevima. Brisel – potpisan prvi bilateralni sporarazum . prezentiran je dokument: Nacrt Izvještaja o pristupanju Crne Gore. sa obrazloženjem kada počinje da se primjenjuje i koj su efekti). godinu. Evropskom komisijom. Zakon o tehničkim zahtjevima za proizvode. dostavljeni su Izvještaj o domaćoj podršci u poljoprivredi za 2006. šesti sastanak radne grupe potrebno je do prečistiti tekst Izvještaja. Predmet razmatranja bio je i sadržaj odgovora na pitanja članica.datum usvajanja u Parlamentu i dan stupanja na snagu. Odluka o procedurama notifikacije za SPS i Odluka o procedurama notifikacije za TBT. Kanade. Nacrt Zakona o sredstvima za ishranu bilja .tzv. godine. Odluka o kontrolnoj listi za izvoz. Draft Final Report ) koji predstavlja osnov za zavrsetak procesa pregovora. koji je pripremljen u Sekretarijatu za pristupanje. dostavljen novi set zakona. aprila 2008. Zakon o zaštiti povjerljivih podataka (neobjavljenih informacija).· · · · · · Maja 2007. Kanadom i Japanom. kao i zahtjevi Norveške. kao i izmjene postojećih zakona (A – amandmani) . Brisel – konsultacije sa EK u Generalnom direktoratu za trgovinu oko revidiranja ponude za robe i ponude za usluge Januara 2008. na bazi zahtjeva država članica WTO: Predlog Zakona o bankama. Predlog Zakona o izmjenama i dopunama Carinskog zakona. Evropska komisija najavila da je bilateralne pregovore uspješno okončala i da će uskoro potpisati Bilateralni protokol EK-CG o pristupanju CG u WTO. 15. Zakon o slobodnim zonama (A). · · · · · · CG održala na marginama Ragne grupe novu rundu bilateralnih sastanaka i odgovarala na sva postavljena pitanja predstavnika SAD. Kako je stepen crnogorske legistative u velikoj mjeri usklađen sa STO sporazumina. Sad i Japana vezana za revidirane ponude za robei usluge64 4. Zakon o administrativnim taksama (A). Maja 2007. Maja 2007.

Zakon o slobodnim zonama (A).godine. Zakon o akcizama (A). kao i odgovori na pitanja u vezi sa trgovinskim pravima. Održan konsultativni sastanak sa EK. Zakon o administrativnim taksama (A). Bez obzira na stavarni ili formalni nivo liberalizacije u svojoj zemlji. uz uključenje stalnih misija obje zemlje iz Ženeve). Zakon o ratifikaciji konvencije o zaštiti bilja. Japan. Brazilom i Švajcarskom. a svaka naredna Ponuda ne smije da bude manje liberalna u odnosu na prethodnu (princip “standstill” – liberalizacija koja je ponudjena od strane zemlje. Ako ne bude prigovora na tekst Izvještaja. tehnički zaključeni sa US. Kanadom. i on se usvoji.godine. I pored toga što se pregovori vode samo sa zainteresovanim članicama. uslijedila je veoma Intenzivna komunikacija sa svim zemljama sa kojima je Crna Gora otvorila bilateralne pregovore – frekventna korespondencija sa svim zemljama (US. 7. Dostavljeni novi propisi: Zakon o patentima. agrobudžetom. bilateralni pregovori postali su sve detaljniji I teži za pregovaranje I zaključivanje.Šesti sastanak radne grupe za pristupanje CG u WTO i nove runde bilateralnih pregovora sa sedam zemalja. 28. novembar 2008 – sastanci sa predstavnicima US i EK oko finalizacije multilateralnog. juna 2008 – nova runda bilateralnih pregovora65 u Ženevi sa Norveškom. kako bi se cijeli proces okončao do kraja 2008. novi pregovarač Brazil) posjete pojedinim zemljama.. Zakon o upravljanju otpadom (A). povlastice i privilegije date jednoj članici ili više njih. Naknadno dostavljeno pojašnjenje u vezi stepena uskladjenosti Zakon o autorskim i srodnim pravima i Zakona o žigovima sa TRIPS-om i Bernskom konvencijom. Zakon o neotkrivenim informacijama (A). novembar 2008 – potpisivanje bilateralnog sporazuma sa Kanadom i Japanom. ne može se tokom procesa pregovaranja povlačiti. . vlasničkom strukturom preduzeća. nalazi se u znatno nepovoljnijem položaju i sa smanjenim pregovaračkim kapacitetom. januar 2009. Primljen zahtjev za bilateralne pregovore sa Švajcarskom. 24. već pokušava da to samostalno završi. a završni sastanak radne grupe za 21. s obzirom da želi (konačno) da završi pregovore. S obzirom da se postepeno ulazilo u finalizaciju procesa pristupanja. Švajcarska. automatski se primjenjuju i na sve ostale članice. Zakon o sredstvima za ishranu bilja (A). Kanadom i Japanom. decembar 2008 – Sekretarijat za pristupanje WTO pripremio. mnoge države članice WTO. učešću preduzeća sa pretežnim državnim vlasništvom u uvozu i izvozu i ostali zahtjevi. potpisani Protokoli o pristupanju sa Brazilom i Švajcarskom. održana nova runda bilateralnih pregovora sa US. carinskim vrednovanjem. Nakon toga. Vlada priprema predlog Zakona o ratifikaciji Sporazuma o pristupanju WTO. parafirani sa Norveškom. Primljena dodatna pitanja US vezano za finalizaciju multilateralnih pregovora i dodatne neophodne zakonodavne reforme u Akcionom planu zakonodavstva. ponekad i dodatnim koncesijama. Pregovori se završavaju sačinjavanjem Liste koncesija u oblasti roba. Jul – Novembar 2008. Japanom. formalno berem. završnog Izvještaja o pristupanju. 8. zaštiti od ovakvih situacija). u skladu sa Klauzulom najpovlašćenije nacije (MFN-Most Favoured Nation). – potpisan bilateralni Protokol o pristupanju CG u WTO sa NR Kinom. To je jedna od najosjetljivijih i najslabijih karika u procesu pristupanja.sve dok se nisu okončali i preostali bilateralni pregovori. Kanada. septembar 2008. Zakon o duvanu (A). opšta ocjena – multilateralni pregovori gotovo okončani. Sekretarijatu WTO podnosi se instrument o ratifikaciji u kom se navodi datum stupanja na snagu istog. kada bi se mogla donijeti odluka o pristupanju Crne Gore u WTO. prezentacija progresa ostvarenog u reformi zakonodavstva i drugo čitanje Nacrta izvještaja o pristupanju. Iako to formalno može. sa Sekretarijatom za pristupanje WTO. februar 2009. avgust 2008 – „call conference“ pregovori sa delegacijom Kanade (učesnici iz Podgorice i Otave. Norveška. – Sedmi sastanak radne grupe za pristupanje CG u WTO – treće čitanje Nacrta izvještaja o pristupanju.· · · · · · · · · · 20-21. uz kontinuiranu koordinaciju sa EU. ili previsoke zahtjeve koje pokušavaju da ostvare kroz bilateralu. Na sastanku radne grupe saopšteno da su svi bilateralni pregovori uspješno završeni. koriste povoljniju poziciju „onoga koji traži“ i pokušavaju da ostvare znatno viši nivo liberalizacije u zemlji koja pristupa. jer zemlja koja pristupa. Neformalni sastanak radne grupe zakazan za sredinu januara 2009. novembar 2008. koji je distribuiran državama članicama na saglasnost. zemlja u procesu pristupanja često o tome ne obavještava Sekretarijat (koji bi trebao da je.godine. 65 35 . dok i sam u toj oblasti imaju višu zaštitu. 18. Njom se definišu carinske dažbine i carinske stope iznad kojih zemlja u budućnosti neće povećavati svoju carinsku zaštitu. jer članice WTO imaju ponekad i suprotstavljene interese. i konačno. konačni predlog Izvještaja o pristupanju Crne Gore u WTO. uključivanje bilateralnih sastanaka i od strane Stalne misije CG pri UN u Ženevi u proces direktnih konsultacija. Kina. proslijediće se na odlučivanja Generalnom savjetu WTO. Kanadom. Lista koncesija u oblasti roba je obavezujući dokument. Odluka o sadržini elaborata o osnivanju slobodnih zona (A). čiji sastanak je zakazan za 3. odnosno smanjivati). u toj situaciji. USTR.Odluka o kontrolnoj listi (A). i Japanom. razgovori sa njihovim ambasadorima u CG. omogućavajući na taj način jednak tretman svima. Pregovori podrazumijevaju revidiranje dokumenta po više puta. 8. jul 2008 . stepenom privatizacije. što treba da usvoji Parlament CG. što znači da se treba fokusirati na završetak bilateralnih pregovora. Norveškom. u saradnji sa Vladom CG. 19.

nivo carina prema svim članicama ne smije biti viši od obavezujućeg koji je ispregovaran. periodičnog ispitivanja njene trgovinske politike. već se insistira i na pristupanju nekim plurilateralnim trgovinskim sporazumima (civilni vazduhoplovi. Da se tokom procesa pristupanja detaljno ispita ne samo spoljnotrgovinski režim zemlje kandidata već i proces privatizacije. u slučaju otvaranja mehanizma za rješavanje sporova. Pa otuda. zemlja može do nivoa obavezujuće stope da podigne svoju carinu.. uslugama i zaštita prava intelekualne svojine. kojim je regulisana međunarodna trgovina robama. konkurencija i dr. Prihvatanje sporazuma koji imaju plurilateralni karakter kao npr. mora preuzeti obavezu notifikacije i podnošenja izvještaja za određeni period u cilju povremenog. a može ugovoriti i postepeno spuštanje carinskih stopa za odredjene periode u tranzicionom periodu. sve više koriste svoju značajnu pregovaračku moć dovodeći na taj način u neravnopravan položaj zemlju u procesu pristupanja. Veći nivo liberalizacije pojedinih privrednih sektora i generalno viši nivo otvorenosti pristupu tržita roba i usluga. · Takođe. tzv. Konačno. članice WTO. · mora početi sa primjenom uslova na koje se obavezala. Tako npr. nižeg niova carina. “Stara” lista carina može još jedino važiti za zemlje koje nisu članice STO. tokom samih pregovora. odnosno znala da dalje pregovara i štiti svoja prava.10. a takvih je danas veoma malo. principima i sporazumima prije pristupanja. politika cijena. Od novih kandidata očekuje se: · · · Da svoj ekonomski i spoljnotrgovinski režim. usaglasi sa WTO pravilima. Sporazum o vladinim nabavkama i/ili Sporazum o trgovini civilnim vazduhoplovima. ne samo da su pooštreni kriterijumi koje zemlja kandidat mora da ispuni kako bi postala članica WTO. tj. Crna Gora. 36 . fiskalna politika. npr. · · · Šta nakon pristupa? Nakon pristupanja. razlike izmedju primjenjene carinske stope i ugovorenog niova obavezujuće stope. informacione tehnologije i druge sektorske inicijative za smanjenje carinskih stopa za pojedine grupe proizvoda). koji se obično kreće od 4 do 7 godina. zemlja može ispregovarati da dodje odmah nakon pristupanja WTO. Do tog. kao i sve druge članice. ukoliko to nije već uradila. tj.2. uvodjenja fer uslova trgovanja i eliminasanja barijera trgovini. obuku kadrova u potrebnim oblastima kako bi iz spoljnotrgovinskih odnosa i članstva u WTO izvukla što veću korist. Da unaprijed preuzme većinu dogovorenih obaveze bez tranzicionih perioda. kao “svoj” doprinos daljoj liberalizaciji trgovine u svijetu. Aktuelni trendovi u procesu pristupanja I WTO plus Novim pravilima. · To nadalje podrazumijeva i aktivno učešće u komitetima i tijelima WTO gdje se pregovara o budućem procesu podsticanja medjunarodne trgovine. ako ima prostora. “WTO plus”. nije dovoljno usklađivanje samo zakonske legislative koja reguliše režim spoljne trgovine već se traži i stvaranje adekvatnog zakonodavnog ambijenta neophodnog za funkcionisanje i domaćih i stranih privrednih subjekata. Češći slučaj je naravno da zemlja ima ispregovarano odredjeno smanjenje carinskih stopa. · Posebno je bitno da zemlja ozbiljno shvati organizaciju čiji član postaje i počne. Drugim riječima.

državnu pomoć. nediskriminatorne multilateralne primjene međusobno odobrenih povlastica. a države žele bržu.FTA) koji se zaključuju između dvije ili više zemalja imaju za cilj uklanjanje carinskih i necarinskih barijera u međusobnoj trgovini. regionalnom i međuregionalnom. Ugovorima o slobodnoj trgovini dozvoljena je primjena samozaštitnih mjera u opravdanim slučajevima. Drugo. da zemlje ne stvaraju RTA sa međusobnim povlasticama koje ne bi bile spremne da odobre i drugim zemljama. državne monopole. kao i veću transparentnost u trgovinskim politikama i poslovnim predviđanjima. 2. povećanje međusobnih ulaganja. odnosno: a. 3. 4. Regionalni trgovinski sporazumi ponekad služe za spriječavanje marginalizacije zemalja ili za povećanje njihove pregovaračke moći u svjetskim trgovinskim odnosima. Preklapanje velikog broja RTA može da pravila razmjene učini nepreglednijim i time ugrozi osnovne principe WTO. zemlje pristupnice zoni slobodne trgovine zadržavaju vlastitu carinsku tarifu prema trećim zemljama. Regionalni trgovinski sporazumi se stvaraju i u cilju zaštite privreda zemalja članica. kao i na globalnom nivou. da postojeći RTA postave vremenski plan postepene. Stvaranje zona slobodne trgovine mora biti potpuno u skladu sa članom XXIV GATT-a. RTA mogu da povećaju regionalnu bezbjednost i pouzdanost ispunjenja obaveza država nego u multilateralnom kontekstu. dolazi do povećanja njihove međusobne razmjene. na multilateralnoj osnovi. 37 . Zone slobodne trgovine moraju po pravilu biti recipročne. Zonu slobodne trgovine čine dva ili više carinskih područja unutar kojih su ukinute sve carine i druga trgovinska ograničenja na gotovu svu robu porijeklom iz tih područja koja se međusobno razmjenjuje. To se odnosi na slučaje platnobilansnih teškoća.RTA). zaštitu intelektualnog vlasništva. Kako bi ovaj princip bio ispoštovan sastavni dio ugovora o slobodnoj trgovini je Protokol o pravilima o porijeklu. Međutim.Sekretarijat WTO prikuplja podatke o svim RTA u cilju da se ima snimak mreže međusobnih odnosa regionalnih trgovinskih sporazuma na podregionalnom. Principi koji se moraju poštovati prilikom formiranja zone slobodne trgovine su: 1. Odobravanjem carinskih povlastica ili bescarinskog tretmana proizvodima iz zemalja članica. b. REGIONALNA INTEGRACIJA U SVJETSKOJ PRIVREDI Ugovori o stvaranju zone slobodne trgovine (Free Trade Area Agreements . Ovim principom je omogućena svim ugovornim stranama jednaka korist. Mnoštvo RTA će neizbježno izazvati izvjesnu mjeru "skretanja" trgovine (smanjenje razmjene sa trećim zemljama). Regionalizam bi mogao da bude prolazna faza ka daljoj liberalizaciji trgovine na multilateralnom nivou. nakon stvaranja zone slobodne trgovine politika zemlje pristupnice nemaju pravo da primjenjuju veće carine i restriktivnije trgovinske mjere prema trećim zemljama u odnosu na uslove koji su važili prije formiranja ove zone. Međusobne olakšice se odobravaju samo za proizvode porijeklom iz zemalja koje sačinjavaju zonu slobodne trgovine. Za razliku od carinske unije. WTO za prevazilaženje tog stanja predlaže primjenu dva principa. efikasniju i. Prvo. jeftiniju saradnju nego što je moguće u multilateralnim odnosima. prekomjernog uvoza nekog proizvoda koji može izazvati poremećaj na domaćem tržištu i sl. Mogućnosti multilaterane saradnje mogu biti otežane. Uzroci regionalizma su različiti.3. 5. liberalizacijom trgovine unutar zone samo najosjetljiviji proizvodi mogu biti izuzeti. rastući broj RTA takođe može da bude prepreka tome. pravila konkurencije. antidampinške mjere. U svjetskom trgovinskom sistemu sve je veći udio regionalnih trgovinskih sporazuma (Regional Trade Agreement . a što se najvećoj mjeri odnosi na poljoprivredne proizvode. Ugovori o slobodnoj trgovini uređuju i druga pitanja koja se odnose na unutrašnje oporezivanje. po troškovima. rast trgovine među ugovornim stranama.

usluge. sporazum sklopljen između Evropske unije i Evro-mediteranskih zemalja) ili slobodno-trgovinsih zona (npr. carinskih unija (CU) ili sporazuma koji vode stvaranju jednog od ova dva. Većina obezbeđuje eliminaciju i redukciju već postojećih carina. Ne samo da se regionalni trgovinski sporazumi značajno razlikuju po obimu. 66 Za Carinske unije ili slobodno-trgovinske zone se pretpostavlja da stupaju na snagu onda kada je sporazum potpisan i ovjeren. 2.Uključeni su sledeći tipovi regionalnih sporazuma66. Istočna Evropa i Centralna Azija (koje uključuju i zemlje bivšeg Sovjetskog Saveza izuzev tri Baltičke zemlje). sjevernu Afriku i srednji Istok). U njihovoj najjednostavnijoj formi. centralnoevropsku i tri Baltičke zemlje. WTO prati stanje regionalnih trgovinskih sporazuma u pet geografskih grupa: 1. izuzev u Africi. 4. 2. 38 .jula 2000. bilo da su na snazi ili su u planu: 1. koje dozvoljavaju jednoj ili više strana (obično onim manje razvijenim ili ekonomijama u tranziciji) duži preiod tranzicije kako bi izvršile redukcije carinskih stopa. slična mreža sporazuma potpisana od strane Evropske asocijacije slobodne trgovine (EFTA). obezbjeđuju razmjenu preferencijala na ograničeni broj proizvoda između dvije ili više strana sporazuma. Pod-saharska Afrika. Evro-mediteranska (podijeljena na zapadnoevropsku. 3. Pregled regionalnih trgovinskih sporazuma67 Regionalni trgovinski sporazumi se međusobno razlikuju po obuhvatu. Ovo se može desiti bilo u slučaju carinske unije (npr. One čine gotovo 90% svih regionalnih trgovinskih sporazuma. Najjednostavija konfiguracija je bilateralni sporazum formiran između dvije strane. 67 World Trade Organization. Sekretarijat WTO prikuplja podatke o svim RTA u cilju da se ima snimak mreže međusobnih odnosa regionalnih trgovinskih sporazuma na podregionalnom. tj. tj. definisane kao regionalni trgovinski sporazumi sa zajedničkom eksternom carinskom tarifom. zatim. plurilateralni sporazum koji ujedinjuje tri ili više strana. Sjeverna i Južna Amerika. Slobodne trgovinske zone i carinske unije koje su po prirodi asimetrične. Mapping of Regional Trade Agreements. regionalnom i međuregionalnom. smanjenje carine). kao i na globalnom nivou. sa varirajućim stepenom izuzetaka. u kojima se razmjenjuju recipročni carinski preferencijali (povlastice. oni mogu da liberalizuju suštinski cijelu trgovinu i sadrže trgovinske mjere koje će se proširiti daleko izvan tradicionalne eliminacije carina na oblasti kao što su standardi. Azija i Pacifik. Zone slobodne trgovine generalno. koji su poznati Sekretarijatu WTO a koji imaju oblik slobodnotrgovinskih zona (FTA). Sa druge strane. mnogo više su zastupljene nego carinske unije.godine ili su u pregovorima. 2000. nego je i njihova konfiguracija različita. Carinske unije. Kompleksniji su oni sporazumi u kojima jedna ili više strana sporazuma čini regionalnu trgovinsku oblast (RTS). Slobodne trgovinske zone. Treba imati na umu da ovo ne znači obavezno da su sve odredbe sporazuma u potpunosti izvršene. kao sporazumi između dvije ili više strana. Malo zona slobodne trgovine obezbeđuje kompletnu eliminaciju svih carina i necarinskih mera između svojih članica. Podaci se odnose na sve regionalne sporazume. intelektualna svojina i konkurencija. bilo da su na snazi od 31. 5. Carinske unije generalno obezbjeđuju postepeno uvođenje zajedničkih spoljnih carina u velikom broju faza koje će se ostvariti tokom vremena.

koja je osnovana 13. što je oko 70%. EU će. koji je bio prva inicijativa Evropske unije. od kojih je 172. i 2007. koje su devedesetih godina bile raskinule sve međusobne veze. kao predsjedavajućeg u tom periodu Evropskom unijom.godine između EU i Evropske slobodno-trgovinske asocijacije (EFTA) sa drugim zemljama Evromediteranskog regiona definisan je čitav niz dodatnih trgovinskih aranžmana i dodatnih koncesija u okviru njih. to je ujedno i test koji Evropska unija stavlja pred ovaj region kako bi sagledala stvarne mogućnosti ovih zemalja u pogledu harmonizacija njihovih tržišita. olakša tranzicioni period i doprinese cjelokupnoj integraciji regiona u političke i ekonomske strukture razvijenog sveta. godine. formiran je Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu. Stvaranje jedinstvenog tržišnog prostora treba da doprinese procesu pridruživanja.skgo. Nakon toga. koja je nastala sa ciljem da ubrza obnovu ratom zahvaćenih područja. koji ima velike zasluge u potpisivanju bilateralnih sporazuma i ponovnom povezivanje regiona jugoistočne Evrope u jednu cjelinu. demokratiju. Tom prilikom više od 40 zemalja i organizacija je dalo podršku zemljama regiona u njihovim naporima da unaprijede mir. Stvaranje zone slobodne trgovine i jedinstvenog tržišta u regionu Jugoistočne Evrope pokazuje čvrstu opredijeljenost ovih zemalja za jačanje međusobne ekonomske saradnje na putu pridruživanja EU.Ukupan broj regionalnih trgovinskih sporazuma (2005) identifikovanih u STO je 240. formiranje Pakta stabilnosti se definiše i kao politička platforma za rekonstrukciju regiona Balkana. Jordanom. sa ciljem uspostavljanja opšte stabilnosti. da podrška ponovnom uspostavljanju mira i međusobne saradnje. godine prihvaćen je regionalni pristup. Formiranje Pakta stabilnosti predstavlja prvi ozbiljan pokušaj međunarodne zajednice da krizu u području zapadnog Balkana. Osnivanje Pakta stabilnosti za JIE Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu nastao je na inicijativu SR Nemačke. U tom cilju. ali i sve druge zemlje koje izlaze na Mediteran. sa ciljem smirivanja konflikata na području bivše SFRJ. Egipat i Siriju. koji podrazumijeva stvaranje političkih i ekonomskih uslova za razvoj bilateralnih odnosa zemalja Jugoistočne Evrope (JIE). 1997. kao i politiku intervenisanja.org.68 Takođe. kroz Uniju za Mediteran. proširiti svoju mrežu na Alžir. ekonomskih propisa. Posmatrano u cjelini.Euro-mediteranska zona slobodne trgovine Do 2005. Preostalih 68 definisani su kao oni koji su u pregovorima.godine. kao i međusobne saradnje. od 2004. su automatski postale članice postojeće mreže trgovinnskih sporazuma EU. Egiptom. www. poštovanje ljudskih prava i ekonomski prosperitet. kao i poboljšanju položaja i uloge ovih država na polju međunarodnih ekonomskih odnosa. Poces se bazirao na promociji regionalnih projekata u oblasti civilnog društva. u junu 1999. EFTA planira da zaključi posebne regionalne trgovinski sporazum sa Tunisom.godine. godine u Kolonju (Njemačka). na snazi od jula 2000. 68 “Pakt za stabilnost Jugoistočne Evrope“. kulture i ljudskih prava. Mapa regionalnih trgovinskih sporazuma .godine. tako što su suspendovale bilateralne regionalne trgovinske sporazume. Ideja je bila da se zemljama Jugoistočne Evrope. jula 2008. Albanijom i Makedonijom. 10. II PAKT STABILNOSTI I PODSTICANJE SARADNJE U REGIONU JIE Složen proces političke stabilizacije i ekonomske reintegracije zemalja našeg regiona započeo je Rojamontskim procesom. 39 . 1. Sve nove članice EU. Libanom. Liban. u Kelnu. juna 1999. zamijene konstruktivnom preventivnom strategijom. ali i sve zemlje kandidate i potencijalne konadidate za članstvo u EU. uključujući i one sa azijskog kontinenta.

Radni sto II: Ekonomska rekonstrukcija. sa kojima donose odluke o budućnosti regiona i definišu prioritete koji se tiču sadržaja sva tri radna stola. Evropska banka za obnovu i razvoj . predstavnici zemalja Jugoistočne Evrope. OECD. neke od članica G-8 grupe . po prvi put su na istoj ravni sa predstavnicima međunarodnih organizacija i finansijskih institucija.Proces saradnje u Jugoistočnoj Evropi .CES. Pored Regionalnog stola Pakt sačinjavaju i tri radna stola: Radni sto I: Demokratizacija i ljudska prava. 40 . kao i podsticanjem ekonomskog razvoja i društvenog blagostanja.WB.SEECP. Austrija. Centralnoevropska inicijativa . Ideja je bila da se putem izgradnje regionalne infrastrukture i suzbijanjem organizovanog kriminala dođe do privredog rasta. podsticanje regionalne saradnje i stvaranje zone slobodne trgovine ima za cilj povećanje evropske sposobnosti zemalja ovog regiona. Od 1999. Pakt stabilnosti je politička izjava o posvećenosti i okvirni sporazum o međunarodnoj saradnji koji treba da dovede do stabilnosti i privrednog razvoja regiona Jugoistočne Evrope.IMF. Radni sto III: Bezbjednosna pitanja: bezbjednost i odbrana. Specijalni koordinator69 zajedno sa timom od trideset saradnika predsjedava Paktom stabilnosti. Crnomorska ekonomska saradnja . koja ne posjeduje svoja finansijska sredstva. 69 U ovom mandatu Erhard Busek. Savet ministara odbrane JIE. Organizaciono posmatrano. OEBS.Ruska Federacija. pravosuđe i unutrašnji poslovi. čime se dolazi do zaključka da Pakt dopunjava Proces stabilizacije i pridruživanja u području regionalne saradnje. već ih pribavlja na bazi donacija država i organizacija koje su učestvovale u njegovom formiranju.SEKI. UN. Evropska investiciona banka . Najznačajniji donatori su: zemlje članice i institucije Evropske unije.EIB. Japan. Inicijativa za saradnju u jugoistočnoj Evropi . međunarodne finansijske organizacije – Međunarodni monetarni fond . Njegova najznačajnija obaveza je da usaglasi političke strategije svih članica. koja svoja sredstva pribavlja putem donacija. Posle ratnih sukoba na prostoru bivše Jugoslavije uspostavljanje trgovinskih veza predstavljalo je prvi veliki uspjeh Pakta. Banka za razvoj Saveta Evrope. Visoki komesarijat UN za izbeglice (UNHCR). Švajcarska. Kancelarija specijalnog koordinatora nalazi se u Briselu i predsjedava najznačajnijim političkim instrumentom Pakta stabilnosti . Norveška. SAD. godine zemlje u regijon su primile više od 25 milijardi eura pomoći. Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu je baziran na iskustvima i lekcijama međunarodnog kriznog menadžmenta. Svetska banka .CEI. Pakt stabilnosti predstavlja neprofitnu međunarodnu organizaciju. što je ujedno i najvitalniji pokretač ekonomskih aktivnosti.EBRD. regionalne inicijative . saradnja i razvoj. kao i da koordiniše postojeće i buduće inicijative u regionu. a od toga je samo za infrastrukturne mjere odobreno 6 milijardi eura. a koji jedino mogu biti uspješni istovremenim razvojem uslova opšte bezbjednosti i održivih demokratskih sistema. Time je dat i prvi veliki dokaz o važnosti i opravdanosti postojanja ove organizacije. Kanada. Takođe. U okviru Regionalnog i radnih stolova. Savet Evrope.Pakt stabilnosti je neprofitna organizacija. Osnovni postulat na kome počiva poslovanje ove organizacije je prevencija konflikata i izgradnja mira.sprečavanje i okončavanje napetosti i kriza.Regionalnim stolom. Osnovni ciljevi definisani prilikom osnivanja Pakta stabilnosti za jugoistočnu Evropu su: . Ponovno povezivanje Zapadnog Balkana predstavljalo je jedan od najbitnijih koraka u cilju stabilizacije čitavog regiona. NATO.

Lokalna demokratija i međugranična saradnja. veći pristup javnim informacijama u borbi protiv korupcije i reforme zakona kako bi se ograničio senzacionalizam i neetičko izvještavanje. progonom i patnjom. promocija nesmetanih kontakata izmedu građana. djelotvornih i transparentnih carinskih komercijalnih/regulatornih režima. str. Mediji – Jedan od šest osnovnih ciljeva koji su definisani prilikom osnivanja Pakta stabilnosti je razvoj nezavisnih i profesionalnih medija.Mediji. očuvanje multinacionalne i multietničke različitosti zemalja u regionu i zaštita manjina. 70 Vidi: dr Vesna Bojičić-Dželilović i dr. Na ovaj način težilo se obezbjeđenju zajedničkog pristupa koji definiše referentne tačke za reformu medija i razvoj u zemljama regiona. tržišta otvorenih ka obimnijoj spoljnoj trgovini i investiranju u privatni sektor. 41 . čiji rezultati mogu biti postignuti jedino kroz dugoročni proces i jaku uključenost civilnog društva. godine 35 projekata je dobilo sredstva kao direktan rezultat kooperacije u okviru ove inicijative. 2. Od 1999.Parlamentarna saradnja i . potpunom poštovanju ljudskih prava i temeljnih sloboda. Oblasti obuhvaćene ovim radnim stolom su: .70 Imajući u vidu sve navedeno. kao i profesionalnih centara za razvijanje programa za strukturalnu obuku novinara. razvoj demokratije. Radni stolovi Pakta stabilnosti a) Radni sto I: Demokratizacija i ljudska prava Radni sto I pokrivao je najkompleksnije područje u okviru Pakta stabilnosti. . jačanje nezavisnosti javne radio–difuzne kompanije i regulatornih agencija..Jednakost polova. stvaranje miroljubivih dobrosusjedskih odnosa u regionu. da se zaključiti da su globalni ciljevi Pakta stabilnosti uspostavljanje mira. .. Politike međunarodne podrške zemljama jugoistočne Evrope – (ne)naučene lekcije u Bosni i Hercegovini. zasnovanih na slobodnim i fer izborima. sprečavanje prisilnog raseljavanja stanovništva izazvanog ratom. osiguranje slobodnog i nesmetanog povratka svih izbjeglica i raseljenih lica svojim domovima.34. korupcije i terorizma i svih kriminalnih i protivzakonitih aktivnosti.- ostvarivanje stvarnih demokratskih političkih procesa. poštovanje ljudskih prava i ekonomski prosperitet zemalja regiona zapadnog Balkana. stvaranje uslova za punu integraciju zemalja Jugoistočne Evrope u političke. vladavini prava. borba protiv organizovanog kriminala. kao i migracija izazvanih siromaštvom. gradnjom povjerenja i mehanizama pomirenja. uključujući i slobodne trgovinske zone. 2001. ekonomske i bezbjedonosne strukture po svom izboru. Osnovni ciljevi Radne grupe za medije su bili: približavanje zakonske legislative evropskim standardima. stvaranje naprednih tržišnih privreda zasnovanih na zdravim makropolitikama. Kroz ovu oblast dolazi se do povezivanja svih ključnih učesnika u demokratizaciji medijskih sistema JIE. osnivanje samo-regulativnih tijela za medije. Sarajevo. .Obrazovanje i mladi. razvoj privredne saradnje u regionu i saradnja regiona sa Evropskom unijom. Time su se stekli uslovi da dođe do konačne tranzicije ka punom regionalnom vlasništvu. Fond otvoreno društvo Bosne i Hercegovine.

Poslovno savjetodavno tijelo. jačanje demokratije u parlamentima zemalja JIE. olakšanje trgovine energijom ili promovisanje integrisanja telekomunikacionih sistema). 2. s obzirom da je saradnja parlamenta od izuzetne važnosti prilikom predlaganja zakona koji se tiču zaštite ljudskih prava i prava manjina. Učešće u radu radne grupe imale su međunarodne parlamentarne institucije. Istovremeno. a i definisanja pravnog okvira za razvoj ekonomije. Osnovne oblasti koje su pokrivene Radnim stolom II su: Regionalna infrastruktura. Jednakost polova je postala dio osnovne političke agende u zemljama JIE. saradnja i razvoj Osnovni ciljevi Radnoga stola II bili su stimulisanje ekonomskog rasta i zaposlenosti u Jugoistočnoj Evropi. Po prvi put je mehanizam jednakosti polova uspostavljen u Bosni i Hercegovini. Zapravo. dalju demokratizaciju i stabilizaciju regiona JIE. kao i nevladine organizacije. sa direktnim uticajem na kvalitet života stanovnika. trgovine i investicija. b) Radni sto II: Ekonomska rekonstrukcija. gdje je došlo do povezivanja vlada i građanskih grupa za zaštitu ženskih prava. čiji ciljevi su: 1. kroz razvoj i implementaciju regionalnih strategija u oblasti infrastukture. To je razlog zbog čega se smatraju ključnim činiocem u stvaranju preduslova za evropske integracije. Inicijativa za socijalnu koheziju. 4. što u krajnjem slučaju utiče na dalji razvoj trgovine. Nerazvijenost komunikacionih sredstava građanima različitih zemalja otežava međusoban kontakt. Regionalno tržište energetike. a da se u proces direktno ne uključe lokalne vlasti. promovisanje bilateralne i multilateralne saradnje među parlamentima Jugoistočne Evrope. Elektronska Jugoistočna Evropa. bliska koordinacija aktivnosti sa „parlamentarnom trojkom“ (Parlament Evropske unije. telekomunikacija i vodosnadbijevanja. Bugarskoj i Srbiji. Trgovinska liberalizacija i olakšice. Evropski savjet i OEBS). zbližavanje zemalja u regionu. Očuvanje okoline. Važan elemenat ovako definisanog cilja je da se omoguće ekonomske reforme potpomognute adekvatnom socijalnom politikom. kao i procenat koji se odnosi na broj žena koje su postavljene na najviše rukovodeće položaje. za zemlje Jugoistične Evrope održiva rešenja mogu biti ostvarena samo kroz unaprijeđeno lokalno vlasništvo. Razvoj u privatnom sektoru. Procenat žena koje se nalaze u državnim parlamentima je povećan. 3. Prekogranična saradnja kao sredstvo usaglašavanja i regionalnog razvoja primjenjuje se prema pisanim dokumentima od 50-ih godina prošlog vijeka i pokazala se kao važno oruđe u integracionim procesima poslije II svjetskog rata. Naseljavanje i urbani menadžment i Razvoj preduzeća i stvaranje novih radnih mjesta Regionalna infrastruktura – Stepen ekonomskog razvoja jedne zemlje posmatra se i kroz nivo razvijenosti infrastrukture u oblasti transporta. energetike. parlamentarnim strukturama Evropske unije. koje još nisu kandidati za priključenje. Investicioni sporazum. 42 . Osnovni cilj Pakta stabilnosti je poboljšanje kvaliteta infrastrukturnih usluga u Jugoistočnoj Evropi. Tako je Evropska investiciona banka zajedno sa ostalim međunarodnim finansijskim institucijama i Evropskom komisijom razvila kompletan program za unapređenje regionalne infrastrukture. Lokalna demokratija i prekogranična saradnja – Lokalna demokratija i prekogranična saradnja su oblasti koje treba posmatrati zajedno i kao takve ih razvijati. Lokalne vlasti su uvijek imale veliki doprinos u razvoju i prosperitetu Evrope. nacionalni parlamenti. Pored investicija u regionalnu infrastrukturu vrlo je važno sprovesti poboljšanje regulative (kroz poboljšanje kontrole leta. Nije moguće ostvariti stvaran socijalni i ekonomski razvoj.Obrazovanje i mladi – Osnovi cilj u okviru ove oblasti bilo je jačanje postojeće obrazovne infrastrukture i uvođenje zemalja JIE u širu organizaciju Evropsku oblast obrazovanja. Parlamentarna saradnja – Radna grupa za saradnju među parlamentima promovisala je demokratiju jačanjem uloga parlamenata u regionu. bez adekvatnih sistema transporta ne može doći do razvoja trgovine. Inicijativa basena Save.

a u skladu sa politikom Evropske unije. Investicioni sporazum – Cilj ovog sporazuma bio je da položi temelje ekonomske i strukturne politike za stalan rast i razvoj JIE. Srbija) nakon raspada bivše Jugoslavije privukle su interesovanje Pakta stabilnosti koji je obezbijedio pomoć u kooridnaciji napora za definisanje i organizovanje najboljeg korišćenja voda basena rijeke Save i njenih pritoka Drine i Une. Sporazumom su obuhvaćeni zahtjevi za reformu politike koje zemlje regiona moraju da sprovedu sa ciljem da kreiraju zdrave i održive tržišne ekonomije i da ohrabre povećanje domaćih i stranih investicija. Tom inicijativom Pakta stabilnosti ponovo je dat prioritet ovom basenu. sastavila kompletan program u kojem se navode inicijative koje su već kao prioritetne bile usaglašene u međunarodnim finansijskim institucijama. U cilju realizacije ovih kretanja neophodno je stvarati jak privatni sektor koji razmjenjuje dobra i investira slobodno. neophodno je bilo pratiti i rješavati mnoge probleme vezane za ovu problematiku. ne samo u okviru regije već i šire. Trgovinska liberalizacija i olakšice – Trgovinska inicijativa Pakta stabilnosti fokusirala je svoje napore na liberalizaciji i olakšavanju trgovine kroz regionalni pristup smanjivanju i eliminisanju tarifnih i netarifnih barijera trgovini u regionu Jugoistočne Evrope. razvojem tržišta i efikasnije javne i privatne infrastrukture. razvoj civilnog društva i podrška nacionalnim prioritetnim projekima. Takođe. Inicijativa za socijalnu koheziju – Glavni cilj ove inicijative bio je rješavanje problema vezanih za socijalna pitanja sa kojima se svakodnevno susreću građani JIE u oblasti zdravlja. Očuvanje okoline – Imajući u vidu značaj očuvanja životne sredine i njegov uticaj na živi svijet JIE. ne samo unutar granica regiona. već i šire. Takođe je veoma značajno bilo unaprijediti upravljanje očuvanjem životne sredine u regionu. Paktu stabilnosti u ostvarivanju ovog cilja pomaže projekt pod nazivom Informatičko društvo. Naime. oktobra 2002. Slovenija. a naročito sa EU. kao i jačanje uloge lokalne vlasti i civilnog društva. model definisan za druge međunarodne rijeke je uspješno primijenjen. Ovo je bio korak naprijed ka punoj integraciji energetskog tržišta zemalja Jugoistočne Evrope u energetsko tržište Evropske unije. Razvoj u privatnom sektoru – Nakon dužeg perioda stagnacije. nizak životni standard i siromašna socijalna infrastruktura su zajednički problemi većine ovih zemalja. Visoka nezaposlenost. u Beogradu. kao što je to predstavljeno od strane Evropske banke za obnovu i razvoj. promovišući kreiranje odgovarajućeg institucionalnog okvira u regionu. kao vodeća agencija na ovom polju. Hrvatska. Inicijativa basena Save – Velike političke i ekonomske promjene koje su se desile u zemljama basena Save (Bosna i Hercegovina. Prioritetna područja u Regionalnom programu rekonsturkcije životne sredine bila su infrastrukturni razvoj. Evropska banka za obnovu i razvoj je. godine) počinje da egzistira energetska zajednica na ovom području. Ovim se željela podstaknuti trgovina na raznim nivoima. socijalnog dijaloga i stanovanja. godine potpisana je Zajednička izjava o daljem razvoju informacionog društva eSEE. program ima za cilj ispravke ratnih šteta u području bivše Jugoslavije. čime se ponovo uspostavlja i razvija međunarodno prepoznatljivo partnerstvo između četiri zemlje. nakon čega je potpisana Agenda za razvoj informacionog društva. otvaranjem novih malih i srednjih preduzeća. godine. Polazeći od već postojećih aktivnosti koje sprovode vlade i međunarodne organizacije na planu socijalne politike. oktobra 2005. regionalna kooperacija. godine. ozvaničena je inicijativa Pakta stabilnosti za elektronsku Jugoistočnu Evropu (eSEE). Elektronska Jugoistočna Evropa – Potpisivanjem zajedničke izjave u Ljubljani. može se podijeliti na dva tipa programa: promocija prekogranične trgovine investicija i regionalna podrška razvoju malih i srednjih preduzeća. kojom se postiže bolja integracija zemalja JIE.Regionalno tržište energetike – Potpisivanjem Ugovora o energetici između Evropske unije i Jugoistočne Evrope (25. politike zapošljavanja i volontiranja. juna 2002. Regionalna inicijativa za privatni sektor. socijalne zaštite. cilj inicijative je veće uključivanju 43 . Na Ministarskoj konferenciji u Budimpešti februara 2004. Ekonomska integracija država potpisnica sporazuma treba da dovede do ekonomskog prosperiteta i ekonomske stabilnosti regiona u cjelini. intenziviraće se privredni rast i stvoriti uslovi za nove investicije.

godine. Anti korupcija.Postkonfliktno stanje i kompletno izmijenjeno socio-ekonomsko okruženje traži i novi pristup stambenoj politici. „Evropska povelja o malim preduzećima“ i „Inicijativa za socijalno jedinstvo“. Tema „Razvoj preduzeća i stvaranje radnih mjesta“ je usvojena u decembru 2003. 44 . konverzija vojnih baza i postrojenja. Poslovno savjetodavno tijelo . Na osnovu cilljeva definisanih na Radnom stolu II. Regionalna inicijativa za migraciju. prodaja ili uništenje viška vojne opreme i oružja. gdje su se razmjenjivala iskustva i donosile smjernice za buduće kooridinirane akcije vezane za problematiku razvoja preduzeća i stvaranja novih radnih mjesta. kao i inicijative (OECD. Tijelo se sastojalo od oko 40 biznismena iz 20 različitih zemalja (donatora i zemalja regiona). koji su predstavljali različite međunarodne finansijske institucije. međunarodne organizacije. c) Radni sto III: Bezbjednosna pitanja: bezbjednost i odbrana. Policija. Podsto za pravo i unutrašnje poslove Organizovani kriminal. Centar za pomoć i implementaciju regionalne kontrole naoružanja. kao i pridruženih članova. CEI). a sve u cilju uspostavljanja stabilnosti i sigurnosti u regionu. njenom finansiranju. da se unaprijedi ekonomska rekonstrukcija. Poseban akcenat je dat na politiku zapošljavanja i socijalni dijalog. Pitanja koja se tiču i jednog i drugog stola Upravljanje graničnim službama i sigurnost na granicama. dorade i unapređenja postojeće inicijative u oblastima kao što su „Ugovori o investicijama“ koje vodi OECD. Stambena politika i urbani menadžment . razvoj i saradnja u JIE ova inicijativa promovisala je održivi razvoj urbanih sredina i stambene politike. Takođe se na radnom stolu promovisala i regionalna saradnja u borbi protiv organizovanog kriminala i korupcije. Inače Radni sto III bio je podijeljen na dva podstola i to: Podsto za odbranu i reforme sektora sigurnosti Promjena sistema odbrane. Promjene sistema odbrane – Jedan od glavnih izazova sa kojima se sreće sektor odbrane u Jugoistočnoj Evropi je rekonstrukcija i smanjenje vojne snage. Zemljama Jugoistočne Evrope da prevaziđu prepreke u ovoj oblasti i da se ohrabri razmjenu informacija o svim relevantnim stvarima koje se tiču ove problematike među zemljama regiona Razvoj preduzeća i stvaranje novih radnih mjesta – Jedna od aktivnosti u okviru Pakta stabilnosti bila je formiranje foruma koji su okupljali stručnjake iz društvenih i ekonomskih oblasti. Lako naoružanje. pravosuđe i unutrašnji poslovi Radni sto III bavio se pitanjima unutrašnje i spoljnje bezbjednosti. a što je jedan od preduslova za buduće evropske integracije.Uloga savjetodavnog tijela ogledala se u davanju savjeta privatnom poslovnom sektoru za projekte Pakta stabilnosti. prestruktuiranje/smanjivanje vojne industrije.socijalnih standarda u ekonomski razvoj u regionu. Socijalna kohezija i razvoj predstavljaju osnovne faktore koji dovode do političke i socijalne stabilnosti. BSEC. sa ciljem razrade. uz istovremeno prilagođavanje novonastaloj situaciji iz oblasti sigurnosti i ekonomskoj realnosti u regionu. kao i preusmjeravanje vojnog istraživanja i razvoja. a predstavljaju i osnovu mnogo šireg procesa reformi. Promjene u okviru sistema odbrane koje su realizovane su: doobuka prekobrojnog vojnog personala. azile i izbjeglice. kao i ekonomskog razvoja. planiranju i urbanom menadžmentu. Navedene reforme ostaju ključne komponente za približavanje Evropskoj uniji i NATOu. uz poštovanje principa finansijske rekonstrukcije. kao i saradnja u migracionim kretanjima. Pripremljenost na elementarne nepogode i njihova prevencija.

što se negativno odražava na ukupan ekonomski razvoj i socijalnu stabilnost. Centar za pomoć i implementaciju regionalne kontrole naoružanja (RACVIAC) osnovan je 2000. Inače. obavezale da razvijaju i implementiraju nacionalne antikorupcijske planove i antikorupcijske zakone. Naime. Spremnost za eliminisanje elementarnih nepogoda i njihova prevencija je pravi primjer regionalnog vlasništva. promovisanje dobrih vlada i pouzdane javne administracije. da se 45 . Zbog svega toga. zemlje JIE su potpisale Londonsku izjavu kojom su se. Istraživanja koja je sproveo Pakt stabilnosti pokazala su da je međunarodni organizovani kriminal jedan od najozbiljnijih problema unutar regiona. Takođe je iniciran dijalog između predstavnika međunarodnih i regionalnih pravnih. a koji ima podršku međunarodnih organizacija i agencija (UNDP. novembra 2002. Nedostatak koordinirane akcije je uzrokovao da organizovani kriminal dostigne razarajući nivo. podrivajući demokratizaciju. U ovu organizaciju uključile su se 23 države. nedozvoljena trgovina lakim naoružanjem i organizovani kriminal doprinose povećanju rizika od terorizma. Antikorupcijska inicijativa (SPAI) – Negativno djelovanje korupcije na vladavinu zakona. obeshrabrujući domaće i strane investitore za ulaganja. Pripremljenost na elementarne nepogode i njihova prevencija (DPPI) – Region JIE je sklon elementarnim nepogodama koje prelaze kako granice pojedine zemlje tako i njene mogućnosti da sanira posljedice. uključujući i medije. Zajednički projekat UNDP i Pakta stabilnosti Centra za kontrolu lakog i malokalibarskog naoružanja u Jugoistočnoj i Istočnoj Evropi (SEESAC) je bio vodeći program u borbi protiv opasnosti koju čine nekontrolisano i prekobrojno lako naoružanje u regionu. sve ovo se negativno odrazilo na uslove poslovanja. usmjerava svoje djelatnosti na monitoring programa koji se tiču penzionisanja prekobrojnog vojnog personala i konverziju vojnih objekata u zemljama Jugoistočne Evrope. Inicijativa za borbu protiv organizovanog kriminala (SPOC) –Cilj osnivanja ove inicijative 2002. ojačavanje legislative i unapređenje vladavine zakona. poznato je da ova borba ne može biti uspješna bez jakog angažovanja civilnog društva i nevladinih organizacija. između ostalog. ljudska prava i poštovanje zakona. Članice NATOa takođe rade sa partnerima u regionu na unapređenju njihove mogućnosti da sarađuju sa savezom. sa Inicijativom za borbu protiv organizovanog kriminala i Policijskim forumom za Jugoistočnu Evropu. agenda Pakta stabilnosti o lakom naoružanju blisko je povezana. Nekoliko članica NATOa su pokrenule bilateralne programe u regionu koji naglašavaju probleme kao što su: penzionisanje osoblja iz sektora odbrane i uništavanje municije i lakog naoružanja. Stoga je jedan od glavnih prioriteta Pakta stabilnosti bila borba protiv korupcije. Ova inicijativa Pakta stabilnosti imala je za cilj identifikaciju svih aktivnosti koje će dovesti do povećanja efikasnosti nacionalnih sistema za upravljanje prilikom elementarnih nepogoda. koji se infiltrirao u pojedine državne strukture zemalja JIE tokom 80-ih i 90-ih godina i zadržao do današnjih dana. Lako naoružanje – Jedan od prioritetnih zadataka Radnog stola III bio je i poboljšanje ljudske sigurnosti samanjivanjem nekontrolisanog širenja i cirkulacije lakog naoružanja. u skladu sa međunarodnim standardima i standardima EU. što je uticalo na uzaludno trošenje ekonomskih resursa i sprečavanje ekonomskog razvoja. SRSA Sweden). Inicijativom za upravljanje i sigurnost granica (poznata kao Ohridski granični proces). u koji su uključene sve zemlje regiona.NATO. IFRC. dovelo je do ugrožavanja osnovnih ljudskih prava i slobode i gubljenja povjerenja građana u pošten i nezavisan rad javne administracije. a samim tim stvoriti uslove za međunarodnu saradnju u regionu. Nivo spremnosti i prevencije u slučaju prirodnih nepogoda ili onih koje je izazvao čovjek varira od zemlje do zemlje. Regionalnim centrom za pomoć u verifikaciji i implementaciji kontrole naoružanja. NATO. Međutim. Definisane smjernice u toj borbi su: implementacija evropskih i međunarodnih antikorupcijskih instrumenata. godine. Naime. unapređenje transparentnosti i integriteta u poslovnim operacijama i borba protiv podmićivanja javnih službenika. promovisanje aktivnog civilnog društva. između ostalog. kao vodeća snaga inicijative za promjenu sistema odbrane. akademskih i donatorskih krugova. godine sa ciljem da postane mjesto regionalnog dijaloga i kooperacije u primjeni raznih mjera u kontroli naoružanja i izgradnju međusobnog povjerenja i sigurnosti u regionu.godine bio je jačanje kapaciteta zemalja regiona za borbu protiv organizovanog kriminala. što je izazvalo veliku štetu u zemljama JIE.

Migracije. U okviru ove oblasti formiran je Policijski forum koji je uspješno doprinosio ukupnim ciljevima Pakta stabilnosti. 71 72 46 . Bosna i Hercegovina. Pakt stabilnosti i dalje pomaže raseljenim licima da se vrate u svoje domove. Paktom stabilnosti se podržava razvoj regionalnog partnerstva uz insistiranje na poštovanju standarda prihvaćenih u EU. od njegovog osnivanja. Takođe su se promovisala trajna rješenja za izbjeglice i raseljene osobe u zemljama zapadnog Balkana.org. U svom radu SPAI je nastojao da promoviše prevenciju i kontrolu korupcije kao sredstva kojim će se ojačati demokratija. uz poštovanje međunarodnih standarda. a u cilju suzbijanja korupcije. obuke kadrova i razmjene informacija bili su ključni za postizanje ovih ciljeva. Potpisivanjem sporazuma bilo je stvoreno tržište od oko 60 miliona stanovnika. te sada tržište koje obuhvaćeno ovim sporazumom čini oko 30 miliona stanovnika. a koji se odnose na pravdu i unutrašnje poslove i koji promovišu nacionalne reforme među zemljama Jugoistočne Evrope kroz regionalnu saradnju i bliže međunarodne veze. kao i procedura za određivanje statusa i prijem onih koji traže azil. Makedonija i Srbija i Crna Gora). obezbjeđujući obnovu njihove uništene imovine uz istovremeno pomaganje onima koji su se odlučili za nastavak življenja u novoj sredini. Pakt stabilnosti je doprinio povećanju sigurnosne situacije u cjelokupnoj regiji. suzbijanju organizovanog kriminala.. jedan od glavnih činilaca u borbi protiv neregularne migracije. Ohridski poces u vezi sa sigurnošću i upravljanjem na granicama je zajednički pokušaj pet zemalja zapadnog Balkana(Albanija. Rumunija i Bugarska su ulaskom u Evropsku uniju istupile iz sporazuma. Srbije i Crne Gore i Bosne i Hercegovine o povrataku hiljada izbjeglica. povećanju demokratizacije. Pakt stabilnosti se takodje zalagao za slobodan protok ljudi sa ciljem ukidanja viznog režima za građane koji putuju između zemalja zapadnog Balkana. Kroz projekte uništavanja mina i kontrole naoružanja i oružja omogućen je normalan život ljudi u područjima koja su bila zahvaćena ratom. a u procesu razvoja je zona slobodne trgovine. slobodi štampe. Evropske unije. Ovakve tendencije predstavljaju važan signal investitorima da što veće iznose kapitala usmjeravaju na tržište Jugoistočne Evrope. slobodnim izborima. U okviru azila. bilo da se radi o osobama koje odluče da se vrate u ranija mjesta boravka ili se pak opredijele da se integrišu u neku drugu zajednicu u Zapadnom Balkanu. podržan je razvoj i harmonizacija pravne regulative. Radna grupa za policiju – Policijska obuka i regionalna saradnja policije i pograničnih policijskih snaga uživa veliku podršku partnera Pakta stabilnosti. ljudska prava.stabilitypact. Imajući u vidu značaj i složenost migracionih procesa. Hrvatska. Zaslugom Pakta ponovo je zaživjela prekogranična saradnja.71 3. Više vidi na www. što je uticalo da Pakt stabilnosti definiše dalje smjernice za rješavanje ovih problema. trgovine ljudima. oružjem i švercovanja dobara. suzbijanju korupcije i sl. Ovaj proces predstavljao je jedan od osnovnih ciljeva Pakta stabilnosti koji se tiče upravljanja i stabilizacije kretanja stanovništva. NATOa i Pakta stabilnosti u rješavanju problema graničnog menadžmenta i sigurnosti na granicama. Mreža obuke za borbu protiv organizovanog kriminala i Projekat ukradenih kola. društveni i ekonomski kodeks što doprinosi daljim evropskim integracijama. Kroz Pakt stabilnosti stvoreno je regionalno tržište energije. drogama. Tri važna projekta su realizovana: Regionalna policijska obuka za više policijske činovnike. vladavina zakona. prvenstveno se ogledala u povećanju i poboljšanju cjelokupne situacije u Jugoistočnoj Evropi. azili i povratak izbjeglica – Neregularna kretanja populacije i neriješeni problemi u vezi sa raseljenim licima predstavljaju destabilizujuće faktore za čitav region. Ostvareni rezultati i perspektive Važna uloga Pakta stabilnosti. odnosno u privredni razvoj područja sa oko 3072 milion stanovnika.uključe u sudsku mrežu i druge vidove regionalne saradnje. Regionalna saradnja naročito na polju izgradnje kapaciteta. što je omogućilo dogovor vlada Hrvatske. U okviru ove problematike bio je obuhvaćen i granični menadžment. OEBS.

od 2008. 4. pravosuđe i unutrašnje poslove. ne dovodeći u pitanje održivost tih inicijativa. jun 2006.73 Posljednji sastanak Regionalnog stola. kao što su radne grupe za medije. Sticanjem nezavisnosti Crna Gora je postala punopravan član Pakta stabilnosti. parlamentarnu saradnju i sl. obrazovanje.7 47 . specijalni koordinator Pakta stabilnosti za JIE. Aktivnosti crnogorskih predstavnika u radu Radnog stola I bile su: Radna grupa za medije Crne Gore je izradila Akcioni plan kojim se definišu glavne smjernice i principi za transformaciju medija u Crnoj Gori u skladu sa Poveljom o medijima Pakta stabilnosti i strategijom Pakta u ovoj oblasti. u smislu promocije i unapredjenja crnogorskih institucija. razvoj ljudskih resursa. Na ovaj način. i posebno obezbjeđenje efikasne i dostupne ekspertske pomoći. po njihovom mišljenju. Pakt stabilnosti je dostigao stadijum kada se više ne može računati na pomoć donatora za realizaciju i dalju implementaciju njegovih inicijativa. te parlamentarnu saradnju. Ministarstvo inostranih poslova. koje će. Republika Crna Gora. jednakost polova. Pakt je stvorio mehanizam za mobilisanje donatorske pomoći. što je doprinijelo. infrastrukturu. U cilju što efikasnijeg rada radnih tijela došlo je do formiranja neophodnih radnih grupa u Crnoj Gori. u krajnjoj liniji. održan je 16. novembra 2006. Crna Gora i Pakt stabilnosti Imajući u vidu značaj i ulogu Pakta stabilnosti na području Jugoistočne Evrope. zemlje Jugoistočne Evrope napravile su još jedan korak u pravcu stvaranja novog regionalnog okvira za saradnju koji je postepeno preuzeo nadležnosti Pakta stabilnosti. dalje nastaviti da podržava budući Regionalni savjet za saradnju (RCC). str. Tom prilikom Crna Gora će izdvajati za budžet Sekretarijata 40 000 eura na godišnjem nivou. Međutim. potencijala. kako bi svaka od zemalja Jugoistočne Evrope definisala svoje prioritete i dala svoj predlog za finansiranje i institucionalizaciju onih inicijativa. Zato se promoviše novi princip „regionalnog vlasništva“. bezbjednosnu saradnju.Zbog svega toga došlo se do opšte konstatacije da je Pakt izvršio svoj zadatak: započet je i unaprijeđen dijalog između zemalja koje su nekada jedna drugoj bile ratno okruženje. organizacija i međunarodnih finansijskih institucija saglasili su se oko funkcionisanja 25 aktuelnih inicijativa i radnih grupa Pakta stabilnosti. Pakt je predstavljao forum za sakupljanje i prezentaciju potreba pojedinačnih projekata ili projekata grupa zemalja. kojim je predsjedavao dr Erhard Busek. kao i učešća zemalja regiona u planiranju. vođenju i finansiranju pojedinih inicijativa. Međutim. da se zaključiti da su se sva pozitivna kretanja odrazila i na Crnu Goru. projekata. koncept regionalnog vlasništva još uvijek nije dovoljno ojačao da bi se snažna podrška koju su zemlje regiona dobijale od Pakta mogla lako nadomjestiti. kao najvišeg organa Pakta za donošenje odluka. godine. Novoosnovani Regionalni savjet za saradnju postaje okvir za regionalnu saradnju u Jugoistočnoj Evropi i u cilju što veće racionalizacije i efikasnosti. a izabrani predstavnici Crne Gore aktivno su učestvovali u radu sva tri radna stola. koje.godine. Koncept regionalnog vlasništva koji je postao aktuelan sa nastankom Pakta stabilnosti doveo je do jačanja odgovornosti. imaju budućnost. Na posljednjem Regionalnom sastanku Pakta stabilnosti postignut je dogovor o djelimičnom finansiranju Sekretarijata Regionalnog savjeta za saradnju u iznosu od 1 milion eura godišnje za period 2008-2010. Podgorica. odnosno da njime upravljaju zemlje regiona. Iako nije neposredno obezbjeđivao finansijska sredstva. kao oblast koja je povezana sa svakom od navedenih prioritetnih oblasti. pospješivanju svih oblika saradnje. Rad Regionalnog savjeta za saradnju biće fokusiran na šest prioritetnih oblasti i to na: ekonomski i socijalni razvoj. u Bukureštu. U principu. 73 „Podsjetnik za Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu (PSJIE)“. Oko 250 predstavnika iz više od 80 zemalja.

kao i sprovođenje koncepta eGovernment. Radna grupa za parlamentarna saradnju zemalja u Regionu ima za cilj postizanje što veće efikasnosti rada parlamenta kroz rad sa zaposlenima. u čijem radu takođe učestvuju predstavnici Crne Gore. Radna grupa za liberalizaciju olakšanje trgovine. godine je održana konferencija posvećena kreiranju novog sporazuma CEFTA 2006 i na njoj je potpisana Politička deklaracija od strane premijera svih uključenih država. U Bukureštu 6.usvojiti i implementirati pravne infrastrukture za eSEE u skladu sa odgovornostima ustanovljenim u okviru EU. čije se aktivnosti zasnivaju na Memorandumu o saglasnosti potpisanom od strane ministara obrazovanja zemalja Jugoistočne Evrope. Razvoj lokalne demokratije i prekogranične saradnje uz podsticanje procesa donošenja odluka na lokalnom nivou. Za Crnu Goru ovo je veoma važan sporazum. Edukacija i naučno istraživanje su teme koje su u središtu evroatlanskih integracija zemalja Jugoistočne Evrope. tako i na nacionalnom nivou. obrazovanja i zaštite životne sredine.2006.04. ekonomski razvoj na lokalnom nivou i socijalnu koheziju. uključujući i pružanje podrške ženama za kandidovanje na izborima.74 čime je uključena u regionalne programe koji će obuhvatiti jačanje kapaciteta. tj. odbrane. odnosno uključivanje u političke procese. . Crna Gora je potpisala Memorandum o razumijevanju i Političku deklaraciju. Organizovanjem sastanaka predsjednika parlamenata i parlamentarnih komiteta na temu spoljne politike. u sklopu Cetinjskog parlamentarnog foruma.oktobra 2005. .preuzeti konkretne aktivnosti u oblastima usvajanja politike i strategije za eSEE. Ovim ugovorom došlo je do unapređenja regionalne saradnje.Radna grupa za obrazovanje je dovela do uspješne primjene Inicijative za reformu obrazovanja u Jugoistočnoj Evropi. fiskalnu decentralizaciju. konkretnim parlamentarnim odborima i kroz promovisanje bilateralne i multilateralne saradnje parlamenata Jugoistočne Evrope. pa je stoga neophodno njihovo dalje jačanje u Crnoj Gori. jer njime postaje dio slobodne zone koja se stvara na prostoru Jugoistočne Evrope. predstavljaju jedan od ciljeva Pakta stabilnosti. Radna grupa za jednakost polova u Crnoj Gori trenutno se zalaže za povećanju uloge žena u procesu donošenja odluka kako na lokalnom. koji su u centru pažnje brojnih finansijskih institucija. godine u Luksemburgu. je zaslužna za potpisivanje jednistvenog sporazuma o slobodnoj trgovini CEFTA 2006. Vlada Crne Gore poseban akcenat daje razvoju malih i srednjih preduzeća. U okviru Radnog stola II Crna Gora bila je predstavljena u svim tijelima i to: U okviru Regionalnog tržišta energetike veliki napredak je postignut potpisivanjem međunarodnog ugovora između EU i zemalja Jugoistočne Evrope o Energetskoj zajednici u Atini 25.uspostaviti regionalnu saradnju i implementaciju državnih mehanizama i promocije razvoja eSEE. Procjenjuje se da će ovaj sektor doprinijeti smanjenju nezaposlenosti koja se prepoznaje kao veliki problem u zemljama regiona. ekonomskih reformi i integraciji zemalja ovog regiona u EU i međunarodne strukture. uvođenja elektronskih komunikacija i razmjene podataka u radu administracije na nacionalnom i lokalnom nivou. Veoma značajan je i Sporazum o zajedničkom evropskom avio-prostoru koji su potpisale zemlje Jugoistočne Evrope. 74 48 . ekonomije. Crna Gora je potvrdila značaj koji pridaje unapređenju saradnje parlamenata država regiona. Potpisivanjem Zajedničke izjave o daljem razvoju informacionog društva Crna Gora se obavezala da će: . juna 2006.

uloga ove Inicijative je u podržavanju razvoja mreže javnih tužilaca specijalizovanih za organizovani kriminal u regionu.maja 2006. U oblasti bezbjednosnih i odbrambenih pitanja najveća pažnja se poklanja Inicijativi za prevenciju i pripremljenost pred prirodnim katastrofama (DPPI) i aktivnostima Regionalnog centra za kontrolu lakog naoružanja (SEESAC). Na Regionalnom stolu PSJIE u Beogradu. kao jedan od prioriteta. što je odraz spremnosti Crne Gore da u punoj mjeri pruži svoj doprinos jačanju regionalne saradnje kao preduslova za normalizaciju i stabilizaciju prilika u regionu i njegovu evropsku perspektivu Crna Gora je sa posebnim uspjehom učestvovala u radu Regionalne Inicijative za migracije. ostavili su dugoročne posljedice na ekonomski razvoj cijelog regiona i oslabili ekonomske veze medju novim susjedima (prekid komunikacija. privrede bivših jugoslovenskih republika. roba. juna 2001. kao pretpostavku budućih evropskih integracija. Zemlje potpisnice Memoranduma su: 49 . Raspad SFRJ.Aktivnosti Crne Goru u okviru Radnog stola III bile su: Inicijativa za borbu protiv organizovanog kriminala (SPOC) imala je veliki uspjeh u prevenciji i suzbijanju svih oblika organizovanog kriminala. tokom posljednjih godina ekonomskog oporavka. kao šefa kancelarije Regionalnog sekretarijata SPAI u Sarajevu. Pored toga. sankcije i rat u okruženju. međusobno su razmjenjivale u prosjeku oko 30% roba proizvedenih na svojoj teritoriji. čime su stvoreni uslovi za efikasnu borbu protiv korupcije. Stabilizacijom političkih i ekonomskih prilika u Regionu kao cjelini. OEBSom i Evropskom unijom. istakli obnavljanje trgovinske i ukupne ekonomske saradnje sa susjedima. stvorili su se uslovi za uspostavljanje novih političkih i ekonomskih veza između zemalja regiona. kao rezultat koordiniranih aktivnosti Ministarstva unutrašnjih poslova Republike Crne Gore i ministarstava unutrašnjih poslova susjednih zemalja. čime je pokazala svoju spremnost i opredijeljnost za saradnju sa Savjetom Evrope. Uspostavljanje zone slobodne trgovine u regionu JIE. izvršena je reforma crnogorskog krivičnog zakonodavstva. 1. Pored ovoga. na jedinstvenom ekonomskom prostoru. III SPORAZUMI O SLOBODNOJ TRGOVINI U REGIONU I POZICIJA CRNE GORE Početkom devedesetih godina prošlog vijeka. tranzicije i otvaranja procesa pridruživanja EU. Prvenstveni cilj ove inicijative je jačanje regionalne saradnje i stvaranje zajedničkih pristupa u vezi sa pitanjima viza i migracija. usluga i kapitala). godine u Briselu. godine dat je predlog da regionalni sekretarijat Antikorupcijske inicijative PSJIE (SPAI) bude smješten u Crnoj Gori. veoma značajna. koji su. otežano kretanje ljudi. Zajednički interes Regiona. u okviru aktivnosti PS JIE. 30. definisani su programi ekonomskih reformi u svim navedenim zemljama. Crna Gora u ovoj inicijativi ima svog predstavnika. realizovan je u okviru inicijative Pakta stabilnosti za Jugoistočnu Evropu (PS JIE). NASTANAK MREŽE BILATERALNIH TRGOVINSKIH SPORAZUMA U REGIONU JIE Postepeno. U skladu sa zahtjevima Antikorupcijske inicijative Pakta stabilnosti (SPAI) Vlada Crne Gore je formirala Agenciju za antikorupciju.zasnovan je na Memorandumu o liberalizaciji i olakšanju uslova trgovine (MoU). azil i izbjegla i raseljena lica Pakta stabilnosti (MARRI). potpisanom 27. na tržištu od blizu 55 mil potrošača.

. koje se odnose na primjenu antidampinških.org 77 Najpovlašćenija nacija – princip kojim sve zemlje uključene u pregovore GATTa primjenjuju iste tarifne stope kao zemlja sa najnižim tarifnim stopama. . Republika Hrvatska 4.1. 50 . testiranja metrologije i akreditacionih sistema na međunarodnim principima.transparentna i nediskriminatorska pravila i praksa u oblasti javnih nabavki. tehničkih propisa. a izuzeća od zabrane moraju biti selektivna i vremenski ograničena. . državne pomoći i monopola.stabilitypact.usaglašavanje odredbi sporazuma o slobodnoj trgovini. 76 ) www.liberalizacija trgovine uslugama. . i na bezbjednost i zaštitu životne sredine sa međunarodnim standardima. .harmonizacija metodologije za prikupljanje podataka o trgovini. Sporazumi o slobodnoj trgovini zasnovani su na principima Opšteg sporazuma o trgovini i carinama (GATT1994) i Sporazuma o osnivanju Svjetske Trgovinske Organizacije (WTO). životinja i biljaka. kako bi u potpunosti bili usklađeni sa navedenim principima iz Memoranduma. .uzajamna saradnja na primjeni standarda. nakon što one pređu granicu.primjena preferencijalnog pravila o porijeklu robe. imajući u vidu da opšta pravila GATTa nigde procentualno ne regulišu zahtjev da slobodna trgovina obuhvati “najveći deo” razmjene između dvije strane. Nacionalni tretman znači da zemlje članice STO ne smiju davati povoljniji tretman domaćem proizvodu. Savezna Republika Jugoslavija Memorandumom su definisani su osnovni principi. osobe ili usluge. Bugarskom i Hrvatskom. .uvozne carine i dažbine ukinuće se najmanje za 90% od vrijednosti uzajamne trgovine ugovornih strana i carinskih pozicija.76 U toku 2004. a ukinuće se i sve izvozne carine ili druge dažbine.harmonizacija propisa u oblasti finansija sa zakonodavstvom Evropske unije. dok se trenutno radi na pregovoranju sporazuma sa Bosnom i Hercegovinom.75 . Do sada su potpisana i primjenjuju se dva sporazuma o slobodnoj trgovini UNMIK-Kosova i to sa Republikom Albanijom i Makedonijom. kompenzatorskih i zaštitnih mjera sa pravilima STO. Memorandumom o saglasnosti i trenutnim statusom Kosova. fizičkoj osobi ili usluzi u odnosu na uvozne proizvode.nove izvozne carine ili druge dažbine neće se uvoditi od dana stupanja sporazuma na snagu. koja je izazvala dosta diskusije u toku pregovora o tekstu Memoranduma. . i to: . pravnoj osobi. godine započete su aktivnosti na potpunijem uključivanju UNMIK-a/Kosovo u proces liberalizacije regionalne trgovine u skladu sa UN Rezolucijom Savjeta bezbjednosti 1244.pojednostavljenje carinske procedure na graničnim prelazima. Naplata carine ne smatra se povredom ovog pravila.zaštita intelektualne svojine u skladu sa međunarodnim standardima. koji moraju postojati u svim sporazumima o slobodnoj trgovini. Time je postala obaveznom primjena načela nediskriminacije kojim su obuvaćeni načelo nacionalnog tretmana i najpovlašćenije nacije77. Rumunija 5 Republika Bugarska 6. s tim da se za veći dio proizvoda ukidanje izvrši odmah po stupanju sporazuma na snagu. Bosna i Hercegovina 3.Republika Makedonija 2.preispitivanje postojećih sporazuma o slobodnoj trgovini. Republika Moldavija 8. Primjena carine po načelu najpovlašćenije nacije 75 Ovo je vrlo značajna i pomalo kontroverzna odredba. a za najosjetljivije robe u prelaznom periodu od šest godina. . Republika Albanija 7. .usklađivanje propisa koji se odnose na zdravlje ljudi. . .ukidanje kvantitativnih ograničenja i mjera koje imaju takva dejstva.

12.06.2003. 13. do 01.01. Međutim. poljoprivrede. 22. bilateralni sporazumi nisu međusobno sasvim usklađeni.1996 01. Bez obzira na tu činjenicu. najdalje do 01.200278 01.2003. posebno u saobraćaju. rada i kapitala. Sporazum o izmjeni sporazuma o slobodnoj trgovini između SCG i Republike Hrvatske ) Revidirani Sporazum potpisan je 2005.2002.08.10.2007. 01.2003 23.09.2007. prvenstveno u oblasti carinske procedure. Očekivalo se da će istekom ovog perioda biti liberalizovano oko 90% robne razmjene u regionu. sa druge strane. definisan zaključno sa 2007.(eng. pravila konkurencije.02. tj. poreskog i bankarskog sistema.01.2007.2003 Datum stup.2007. Takođe neophodno je izvršiti i harmonizaciju propisa sa propisima EU. Prepreke u ovom sektoru su mnogobrojne.2004 01.01. 78 79 ) 80 51 .2004. 81 ) Opredijeljenost vlada .2007.000 km²). doći će do zaokruženja ideje slobodne trgovine u regionu. moguć je dogovor između zemalja članica o primjeni nižih carinskih stopa od MFN carina.01. godine. 13.12.godinom.11. do 01. telekomunikacijama. ujednačavanju procedura i standarda. T 1: Pregled zemalja sa kojima je SCG potpisala i ratifikovala sporazum kao i datumi njihovog stupanja na snagu Zemlja Republika Albanija Bosna i Hercegovina Republika Bugarska Republika Hrvatska Republika Makedonija80 Republika Moldavija Rumunija Datum potpisivanja 13. koja će otvoriti lokalna tržišta kao cjelinu i omogućiti lakši protok roba.06. usluga. što je rezultat pojedinačnih bilateralnih pregovora u toku kojih su postignuti različiti stepeni liberalizacije trgovine između pojedinih zemalja.2004 01.2004. o čemu svjedoči i ukupan obim FDI (tržište od oko 60 mil stanovnika.01. uticala je na mnoge investitore da prošire svoje ulaganje u Region. ) U Crnoj Gori se primjenjuje od septembra 2003.01.01. Pored ovoga države potpisnice Memoranduma obavezale su se na aktivnu sarađuju na harmonizaciji svojih zakona i propisa. na snagu 01.2004 Prelazni period do 01.2002. nakon čega će najmanje 90% vrijednosti uzajamne trgovine biti liberalizovano.potpisnica sporazuma da se stvori zona slobodne trgovine Balkana.09. Bilateralni sporazumi se primjenjuju na robe porijeklom iz zemalja potpisnica i predviđaju postupno i fazno smanjenje carina u prelaznom periodu. kao i obezbjeđenje sveobuhvatnog sistema zaštite prava intelektualne svojine u skladu sa standardima EU i STO. zona slobodne trgovine postaće to u punom smislu tek sa liberalizacijom sektora usluga. na površini od preko 650.2004 01.07.most favoured nation . kao i modernizaciji infrastrukture koja će to obezbijediti. odnosno da se za uvoz nekog proizvoda iz svih zemalja članica STO mora naplaćivati ista carina.2004 07. kao i dva sporazuma izmedju država i privremene administracije UNMIK/Kosovo. / 14.07. bez prelaznog perioda bez prelaznog perioda do 01. Međutim.79 04.MFN) znači da se zemlje članice STO ne smiju diskriminisati putem carina. U prelaznom periodu takođe se očekivalo smanjenje i ukidanje necarinskih barijera. koje često predstavljaju veće prepreke u trgovini nego same carine. Uspostavljena je mreža od 28 bilateralnih sporazuma o liberalizaciji trgovinskih režima izmedju zemalja koji povezuju Balkan u jedinstveni investicioni prostor81). što je predmet bilateralnih sporazuma o slobodnoj trgovini. Bilateralni sporazumi predviđali su i određeni prelazni period. finansijama i javnim službama.11.1996. do 01.11.

Najzad.ubrzanje ekonomskog razvoja zemalja.unapređenja svih oblika međusobne saradnje.poboljšanje situacije u platnim bilansima zemalja. koje u praksi mogu biti veća smetnja od carina. . obavezna je primjena načela nediskriminacije.smanjenje troškova proizvodnje. 52 . . . Liberalizacija trgovine treba da donese mnogobrojne prednosti svakoj od zemalja pojedinačno i regionu u cjelini. kao i ukidanja restriktivnog viznog režima.direktan protok roba i usluga.Bilateralni Sporazumi o slobodnoj trgovini Jugoistočne Evrope Albania AL Primjena od 01/12/04 STO Primjena od 01/09/03 STO Primjenjuje se od 01/06/03 STO Primjenjuje se od 15/07/02 STO Primjenjuje se od 01/11/04 STO Primjenjuje se od 01/01/04 STO Primjena od 01/08/04 STO Primjena od 01/10/03 STO Primjena od 01/12/04 STO Primjenjuje se od 01/01/05 STO Primjenjuje se od 01/07/02 STO Primjenjuje se od 01/05/04 STO Primjenjuje se od 01/12/04 STO Primjenjuje se od 01/06/02 Iniciran 15/02/06 BiH Primjena od 01/12/04 STO Bulgaria Primjena od 01/09/03 STO Primjenjuje se od 01/12/04 STO Croatia Primjena od 01/06/03 STO Primjenjuje se od 01/01/05 STO CEFTA 01/03/03 STO Macedonia Primjena od 15/07/02 STO Primjenjuje se od 01/07/02 STO Primjena od 01/01/00 STO Primjena od 11/06/97 Izmijenjen 11/06/02 Primjena od 11/07/02 STO Moldova* Primjena od 01/11/04 STO Primjenjuje se od 01/05/04 STO Primjenjuje se od 01/11/04 STO Primjenjuje se od 01/10/04 STO Romania Primjena od 01/01/04 STO Primjenjuje se od 01/12/04 STO CEFTA 01/07/97 STO CEFTA 01/03/03 STO SCG Primjena od 01/08/04 STO Primjenjuje se od 01/06/02 Primjena od 1/06/2004 STO Primjenjuje se od 01/07/04 STO Primjenjuje se od 01/05/06 STO Primjenjuje se od 01/09/04 STO Primjenjuje se od 01/07/04 STO UNMIK/ Kosovo Primjena od 01/10/03 STO Iniciran 15/02/06 U toku U toku BiH BG HR CEFTA 1/03/2003 STO MK Primjenjuje se od 01/01/00 STO MO Primjenjuje se od 01/11/04 STO CEFTA 01/07/97 STO Primjena od 01/06/2004 STO U toku Primjena od 11/06/97 Izmijenjen 11/06/02 Primjena od 11/07/02 STO Primjenjuje se od 01/10/04 STO CEFTA 01/03/2003 STO Primjenjuje se od 01/07/04 STO U toku Primjenjuje se od 01/01/05 STO Primjenjuje se od 01/01/04 STO Primjenjuje se od 17/11/94 STO Primjenjuje se od 02/02/06 Primjenjuje se od 01/01/05 STO Primjenjuje se od 01/01/04 STO Primjenjuje se od 01/05/06 STO Primjenjuje se od 02/02/06 Primjenjuje se od 17/11/1994 STO Primjenjuje se od 01/09/04 STO RU SCG UNMIK/ Kosovo Primjena od 01/07/04 STO Ciljevi formiranja zone slobodne trgovine u regionu su: . nepotrebnih procedura i tehničkih barijera. .povećanje konkurentnosti domaćih proizvoda. .poštovanje pravila fer konkurencije i uklanjanje trgovinskih barijera.unapređenje investicionog ambijenta. korupcije. .povećanje i poboljšanje razmjene. Memorandumom je utvrđena i obaveza postepenog suzbijanja necarinskih barijera.T2 . Budući da su sporazumi o slobodnoj trgovini zasnovani na pravilima WTO. . . uvođenje savremenih tehnologija i poštovanje međunarodnih standarda. . koje obuhvata načelo nacionalnog tretmana i načelo najpovlašćenije nacije.podsticanje privrednog razvoja i procesa stabilizacije i pridruživanja zemalja EU i WTO.

HS. ili na neki drugi dogovoreni datum. u prelaznom periodu ne dužem od šest godina. o ukidanje ili snižavanje carina za ograničene količine proizvoda (tzv. što se dokazuje podnošenjem uvjerenja o porijeklu robe EUR1. a koja važi na dan potpisivanja ili stupanja sporazuma na snagu. Takođe od juna 2004.stupanjem sporazuma na snagu na 80% osnovne carine. 82 83 Izraz 84 53 . Turska ima potpisan ugovor o slobodnoj trgovini sa BiH. 11/04 86 Carinska stopa 0%. do 24. Trgovina poljoprivrednim proizvodima. Osnovna carina za svaki proizvod. po sledećoj dinamici: . koje se daju sporazumima o slobodnoj trgovini razlikuju se za industrijske i poljoprivredne proizvode. Hrvatskom. 2006. Makedonijom i Rumunijom. Izraz "industrijski proizvodi" označava proizvode obuhvaćene u glavama 25. prosječno od 50% do 90% uzajamne trgovine je obuhvaćeno bescarinskim režimom. Poseban sporazum o slobodnoj trgovini Turska ima sa EU. b) Zbog posebne osjetljivosti poljoprivrednog sektora. godine do 2007. a tranzicioni period sniženja carina za industrijske proizvode je okončan 01.1. Sporazumima su obuhvaćeni industrijski82 i poljoprivredni proizvodi83. Makedonijom i Rumunijom. SPORAZUMI O SLOBODNOJ TRGOVINI IZMEĐU SCG I ZEMALJA JIE84 2.85 Razmjena industrijskih proizvoda odvija se slobodno86 osim za dvije liste osjetljivih industrijskih proizvoda. "poljoprivredni proizvodi" označava proizvode obuhvaćene u glavama 1. u matrici slobodne trgovine regiona nalazi se i Kosovo. pored zemalja koje su navedene u narednoj tabeli. o snižavanje carina stupanjem sporazuma na snagu ili tokom prelaznog perioda.Sporazum o slobodnoj trgovini između Srbije i Crne Gore i Republike Albanije potpisan je 13. na koji se primjenjuju postepene olakšice date sporazumima o slobodnoj trgovini.2003. dugoročnije posmatrano. kvalitetniju i jeftiniju robu. Sporazum ima simetrični model međusobne trgovine. dobijaju i država i proizvođači. kao i količine proizvoda iznad nivoa utvrđenog carinskom kvotom. uskraćuje dio prihoda za budžet (carine). ) Izvještaji o realizaciji sporazuma o slobodnoj trgovini. MEOIEI. koje ima potpisan Sporazum o slobodnoj trgovini sa Albanijom. a posebno potrošači kroz bolju ponudu. 85 ''Službeni list SRJ – Međunarodni ugovori''. januara 2007. a pregovara o istom sa BiH. do 97. U najnovijoj matrici slobodne trgovine regiona Jugoistične Evrope. kratkoročno posmatrano. je definisana u skladu sa načelom najpovlašćenije nacije (MFN).godine. REPUBLIKA ALBANIJA .Slobodna trgovina.carinska kvota). Bugarskom.08.2004. Za poljoprivredne proizvode primjenjuju se sljedeći modeli liberalizacije trgovine: o potpuno ukidanje carina stupanjem sporazuma na snagu ili tokom prelaznog perioda. godine. Ostali proizvodi se smatraju osjetljivim i liberalizacija trgovine se vrši postepenim snižavanjem osnovnih carina na godišnjem nivou. godine. figurira i Turska. koji nijesu obuhvaćeni nijednim od navedenih modela. vrši se po MFN carinama. a) Kod industrijskih proizvoda po pravilu se postiže veća liberalizacija. za koje je predviđeno postepeno snižavanje carina u periodu od 2004. br. 2. godine u Rimu i stupio je na snagu 01. Međutim.11. Dogovorene trgovinske povlastice odnose se samo na proizvode porijeklom iz strana ugovornica. HS. Trgovinske olakšice. trgovinske povlastice za ove proizvode su uglavnom ograničenog dometa.g. u dokumentima Pakta stabilnosti. U zavisnosti od strukture razmjene sa odnosnom zemljom.

kao što su: carina. protektiranih i upotrebljavanih pneumatskih guma porijeklom iz Bosne i Hercegovine. Preostale dvije liste predstavljaju osjetljive proizvode za čiju su razmjenu predviđene koncesije u formi godišnjih bescarinskih kvota.2003. .januara 2007. 4/02 Osim derivata nafte. BOSNA I HERCEGOVINA . u skladu sa sporazumom. sezonske carine. Carina i dažbine za carinsko evidentiranje na uvoz derivata nafte.- od 1. Prema sporazumu Albanija je postupno ukidala carine na sledeće proizvode koji se uvoze iz Srbije i Crne Gore: so.SR Jugoslavija je sa Bosnom i Hercegovinom potpisala Sporazum o slobodnoj trgovini 01. šipke i žice od gvožđa i čelika. Na robu porijeklom iz SR Jugoslavije.06. Prva lista predstavlja zajedničku listu na kojoj su proizvodi za koje važi slobodan tretman. ekseri i namještaj. godine i primjenjuje se od 01. Po iskorišćenju kvota na uvoz ovih proizvoda primjenjuje se redovan spoljnotrgovinski i carinski režim u skladu sa zakonodavstvom strana ugovornica.2004. 2. za robu koja je porijeklom iz Bosne i Hercegovine88 počeo je da važi slobodan tretman. na 60%. cigle i crepovi. sirove kože.2004. Na uvoz poljoprivrednih proizvoda koji nisu sadržani u navedenim listama primjenjuju se redovne carinske stope.04. koje se primjenjuju u Bosni i Hercegovini. čija je raspodjela dogovorena između Srbije i Crne Gore. juna 2004. Stupanjem na snagu ovog sporazuma. Primjena ovog Sporazuma podrazumijeva identičan tretman svih pravnih i fizičkih lica. 87 ''Službeni 88 list SRJ – Međunarodni ugovori''. roba i usluga iz svih entiteta Bosne i Hercegovine.09.godine.januara 2005. godine u potpunosti se ukidaju. derivati nafte. BUGARSKA .2002.1. U Sporazumu je zastupljen simetričan model međusobne trgovine. hemijski proizvodi. na osnovu informacija dobijenih od relevantnih institucija. protektiranih i upotrebljavanih pneumatskih guma. đubriva. Za poljoprivredne proizvode dogovorene su tri liste. građevinska stolarija. i postepeno su se smanjivale. Prelazni period postepenog smanjivanja i ukidanja carina za osjetljive industrijske proizvode planiran je bio do 1. polovne gume. obuća. od 1.2007. nijesu primijećeni problemi u njegovom sprovođenju. godine.2003. cement. na 0%. . a stupio je na snagu 1. drvo i proizvodi od drveta.2002.2002. Srbija i Crna Gora su postepeno ukidali carinu na sledeće proizvode iz Albanije: so. novembra 2003. godine. toplo valjana žica od gvožđa i čelika. svih vrste benzina. Sa druge strane. koji je ratifikovan je 26. br. Sporazumom je predviđeno da su se ugovorne strane saglasile da će u okviru Mješovite komisije inicirati proširenje trgovinskih odnosa na području trgovine uslugama. U sprovođenju Sporazuma o slobodnoj trgovini sa Republikom Albanijom. od 1. dažbina za carinsko evidentiranje i posebna dažbina za uvoz poljoprivredno-prehrambenih proizvoda. benzin i derivati nafte. 2. 54 . što znači da je prekinuta naplata uvoznih dažbina. sukcesivno se smanjivala na sljedeći način: . polovne gume.januara 2006. godine na 40% njihovog iznosa i . koja se uvozi u Bosnu i Hercegovinu primjenjivale su se: uvozne carine.3. takse jednakog dejstva kao carine i ostale takse fiskalne prirode. godine. proizvodi od plastičnih masa. hladno dobijena žica od gvožđa i čelika i šipke od gvožđa i čelika. godine.na dan stupanja na snagu na 60% njihovog iznosa. sljedećom dinamikom: .87 U Crnoj Gori stupio je na snagu 01.2003. dizela i lož-ulja. godine. godine počinje uvoz bez plaćanja carine.02. godine na 40% njihovog iznosa i . na 40% .na dan stupanja na snagu na 60% njihovog iznosa. sa posebnim aneksima za liste industrijskih i poljoprivrednih proizvoda.Sporazum o slobodnoj trgovini između SR Jugoslavije i Republike Bugarske potpisan je 13.2. žice od bakra.

U Sporazumu je zastupljen simetričan model međusobne trgovine. ili donošenju i potpisivanju novog Sporazuma. Na jednoj se nalaze poljoprivredni proizvodi koji se razmjenjuju sa carinskom stopom 0%. Danom stupanja na snagu Sporazuma dogovoreno je recipročno ukidanje carina za industrijske proizvode. 4. U sporazumu je zastupljen simetrični model međusobne trgovine. 3. ako govorimo o trgovinskoj razmjeni u regionu. 2. Bugarska. U oblasti industrijskih proizvoda Sporazumom se obezbjeđuje razmjena roba bez plaćanja carina za oko 70% industrijskih proizvoda. dok su na drugoj osjetljivi proizvodi koji se razmjenjuju po preferencijelnoj carini u okviru utvrđene količinske kvote. REPUBLIKA MOLDAVIJA .oktobra 1996. decembra 2003. godine. tj. U junu 2005. Hrvatska. do 1.7.Razmjena većine industrijskih proizvoda odvijala se slobodno. a izmjene i dopune istog 14. u fokusu su nam Albanija. 2. Memorandumom o razumijevanju. godine. Prvim aneksom predviđena je razmjena određenih roba sa carinskom stopom 0%. koji bi svojim odredbama pratio pravila i principe STO.Sporazum o slobodnoj trgovini sa Moldavijom potpisan je 13. jula 2004. 2. godine. U sprovođenju Sporazuma o slobodnoj trgovini sa Moldavijom nije bilo problema.Sa Republikom Makedonijom SR Jugoslavija je zaključila Sporazum o trgovini. januara 2004. ROBNA RAZMJENA U REGIONU JUGOISTOČNE EVROPE Ako posmatramo region. kao i liberalizacijom trgovine i smanjivanjem necarinskih barijera kroz inicijative Pakta stabilnosti. Od stupanja na snagu ovog Sporazuma nije dolazilo do problema u njegovoj primjeni. godine. 55 . godine.5. godine. Za poljoprivredne proizvode su formirane dvije liste. postepeno dolazi do porasta ekonomske saradnje. stupio je na snagu 1. 2.Sporazum o slobodnoj trgovini između Rumunije i SR Jugoslavije potpisan je 23. a na drugoj proizvodi koji se razmjenjuju sa preferencijalnom carinom unutar kvote.septembra 2004.septembra 1996. REPUBLIKA MAKEDONIJA . Po iskorišćenju kvota na dalji uvoz tih proizvoda primjenjuju se pune carine.6. decembra 2002.Sa Republikom Hrvatskom Sporazum o slobodnoj trgovini je potpisan 23. BiH. drugim aneksom predviđeno je smanjivanje ili ukidanje carina u prelaznom periodu. jula iste godine. godine. uključujući Kosovo. godine. Tretman uvoza poljoprivrednih proizvoda definisan je kroz tri Aneksa. Ovaj Sporazum u kojem je zastupljen simetričan model međusobne trgovine. sa izuzetkom pojedinih proizvoda za čiji uvoz su predviđene godišnje kvote sa preferencijalnim carinama. o trgovinskoj liberalizaciji i olakšicama u trgovini u okviru Pakta stabilnosti JIE. a primjenjuje se od 1. Ostali industrijski proizvodi nalaze se na tzv. koji je u primjeni od 7. Za oblast poljoprivredno-prehrambenih proizvoda postignuta je skoro potpuna liberalizacija. godine. Zbog velike asimetričnosti u pogledu uslova trgovine u korist makedonske strane. U dijelu poljoprivredno-prehrambenih proizvoda ovo je jedini sporazum koji obuhvata sve proizvode iz glava 1-24 Carinske tarife.4.januara 2007. na jednoj se nalaze proizvodi koji se razmjenjuju sa carinskom stopom 0%. izuzev roba sa dvije liste osjetljivih industrijskih proizvoda (po dvije po zemlji) za koje je predviđeno postepeno sniženje carina (sa ubrzanom i usporenom dinamikom sniženja) u periodu od stupanja sporazuma na snagu pa do 2007. decembra 2003. Nije bilo nepravilnosti u sprovođenju ovog Sporazuma. Postepenom stablizacijom ekonomskih i političkih prilika u regionu. godine i stupio na snagu 1.Za poljoprivredne proizvode postoje dvije zajedničke liste. osjetljivim listama i na njihov uvoz predviđeno je smanjivanje carina u tranzicionom periodu.godine dogovoren je tekst novog Sporazuma između Srbije i Crne Gore i Republike Makedonije. REPUBLIKA HRVATSKA . U sprovođenju Sporazuma o slobodnoj trgovini sa Bugarskom nije bilo problema. Sporazum je usaglašen sa zahtjevima WTO i EU. SCG je inisistirala na revidiranju postojećeg sporazuma sa ciljem zaštite određenih grupa poljoprivrednih proizvoda. RUMUNIJA . Rumunija. a trećim razmjena po preferencijalnoj stopi u okviru količinskih kvota. Makedonija i Srbija i Crna Gora.

bio 7.8 17. koji je prije svega uzrokovan visokim spoljnotrgovinskim deficitom (u 2004.2 9.Izvoz zemalja Regiona u sami Region kao procenat ukupnog izvoza Zemlja ALB BiH BUL CRO MAK Godina 1998 2. mada je to i očekivano. trgovinska baza .9 8. Bosna i Hercegovina ostvaruje procentualno najveći uvoz iz regiona i on iznosi 32. ICEC Euro Centar Forecast . što se vidi iz slijedećeg pregleda.1 7.5 12. Na strani uvoza. 2005 ( za detalje posjetiti www. najveću “zavisnost” od uvoza iz regiona ima BiH (32. SiCG 13.4 38.3 54. ostaće i dalje krupno strukturno razvojno ograničenje u ovim ekonomijama. sa proracunima (WIIW.9 2. je izuzetno komplikovana i na taj način predstavlja jednu od najznačajnijih trgovinskih barijera regiona.0 32. zatim Makedonija (20.29.1 2. postepeno raste učešće regionalne trgovine. registracija i standardizacija proizvoda.9%. Visok deficit bilansa plaćanja koji je karakterističan za zemlje regiona (u prosjeku 10% GDP-a).5% ukupnog uvoza.6 14.1 30. ROM 2.3 2002 2.6 12.2 1999 2.7 31.8%).com ) 89 56 .5%).7%.9 2. zatim Srbija.8 31.3 19.2 20.0 16.9 3.g.2 9. Bugarska 3% i Rumunija svega 0. dok je deficit platnog bilansa Crne Gore u 2003.g. Odjeljenja za trgovinu SAD (CLDP).7%. Hrvatska 3. Albanija 6.5 32.7 BiH.56% u 2003.89 Inicijative sa smanjenje netarifnih barijera trgovini Saglasno Memorandumom o liberalizaciji i olakšavanju uslova trgovine. od ukupno ostvarenog izvoza navedenih zemalja. zatim Program o bezbjednosti hrane i standardima koji finansira Švedska agencija za razvoj (Sida) i Program SPS koji je iniciran od strane Programa za razvoj trgovinskog zakonodavstva.1 30. Najizraženiji problem deficita bilansa plaćanja ima BiH . Radna grupa za liberalizaciju i olakšavanje trgovine je definisala tri grupe trgovinskih barijera: 1. fitosanitarne i sanitarne mjere (SPS).0 30. Bugarska oko 10%. Prema podacima o ostvaremom uvozu zamalja u regionu.0 19. Ovom problematikom se bavi CARDS program. kroz aktivnosti Pakta stabilnosti. SCG i Makedonija imaju oko trećinu ukupnog izvoza ostvarenu u regionu. Bugarska 3% i Rumunija svega 0. u prosjeku iznosio 23. Najmanji uvoz iz zemalja regiona je zabilježen kod Rumunije i Bugarske.0 9.0 2003 4. T3 .5% podsjeća na zemlje nove članice EU.8%). kao i tehničke barijere u trgovini (TBT). SiCG 13.8 28.2 37.9%. g.47%.7 20. zatim Makedonija (20.Prema podacima Instituta za međunarodne ekonomske studije iz Beča (WIIW).6 Izvor:IMF.9 2001 2.7%.1 42.eurocentar.1 S&M 33. budući da se ove zemlje baziraju na uvozu iz EU. dok Albanija i Rumunija predstavljaju zemlje koje su najmanje integrisane u regionalnu trgovinsku saradnju (ispod 4%).9% u 2003.4 2000 2. Hrvatska oko 20%. Ukoliko se sagleda struktura platnog bilanasa zemlja u regionu JIE uočava se da jedino Rumunija sa deficitom spoljnotrgovinskog bilansa od 9% GDP-a i deficitom platnog bilansa od 7.4 19..g.10.7%. 2004). koji je analizirao spoljnotrgovinsku razmjenu Regiona u periodu 1998-2003.2 28. odnosno izdavanje i priznavanje certifikata – veterinarske.0 33. posebna pažnja je posvećena eliminisanju netarifnih barijera. koji daje tehničku pomoć. uključujući proceduru koja se odnosi na izdavanje certifikata i testiranje.3 3.9% u 2003. Hrvatska 3.3% i spada u red umjerenih deficita platnog bilansa u regionu.4% GDP-a). Albanija 6. Njihovim uklanjanjem se olakšava trgovina u regionu i smanjuju administrativni troškovi.

se gradi na već postojećim bilateralnim sporazumima o slobodnoj trgovini. godine.poboljšanje transparentnosti u poslovanju.olakšanje režima vezanih za trgovinu i bolje iskorišćenje ograničenih sredstava. da je u cilju kvalitetnije realizacije bilateralnih sporazuma o slobodnoj trgovini i implementacije principa otvorenog tržišta. kao i diskusija koje su vođene na sastancima. posebno u poslovnim uslugama i investicijama.2.zadrži i proširi stepen liberalizacije obezbijeđene bilateralnim sporazumima slobodne trgovine. Crna Gora je u ovim aktivnostima postigla značajan napredak. . a završili se tokom 2006. 4. . predstavnici Radne grupe za liberalizaciju i olakšavanje trgovine su na osnovu finalnog izvještaja eksperata Evropske kosmisije i Švajcarske. . predstave i eliminišu netarifne barijere u regionu. Bugarske. Ovom problematikom se bavi TTFSE Projekat Svjetske banke. . Takođe je dogovoreno. procedure na graničnim prelazima – Procedure koje se odvijaju na graničnim prelazima su jako duge. Bosne i Hercegovine. definisali određene principe: . Srbije i Crne Gore. Jedinstveni sporazum treba da : .Procedura za dobijanje viza za poslovne ljude i profesionalne vozače je komplikovana i skupa. JEDINSTVENI SPORAZUM O SLOBODNOJ TRGOVINI U REGIONU – „CEFTA 2006„ Na Ministarskoj konferenciji u Sofiji.bude u potpunosti prilagođen Memorandumu o razumijevanju (MoU). godine. što predstavlja treću trgovinsku barijeru. posebno sa ukidanjem kontingenata. . . Program saradnje carina u okviru Evropske komisije i nedavno iniciran Projekat SAD o olakšanju trgovine na graničnim prelazima. SECIPRO je jedan od foruma na kome se ova pitanja razmatraju. Sa ciljem da identifikuju.osnovna uloga Radne grupe za liberalizaciju i olakšavanje trgovine je da nadgleda napredak zemalja regiona u cilju smanjivanja i eliminacije netarifnih barijera i tamo gdje je potrebno da obezbijedi pomoć. Osnovni ciljevi Jedinstvenog sporazuma o slobodnoj trgovini su : .bude baziran na modernizovanom i poboljšanom sporazumu u okviru CEFTA i bude u potpunosti prilagođen pravilima i procedurama STO.razvoj odnosa sa EU. Hrvatske. Rumunije.povećanje stepena usaglašenosti pravila i odredbi Sporazuma među potpisnicama. .povećanje stepena liberalizacije trgovine u regionu. juna 2005.glavna odgovornost za smanjenje i eliminaciju netarifnih barijera je na samim zemljama regiona. pri čemu bi pregovori startovali početkom. Ministri su dali mandat Radnoj grupi za liberalizaciju i olakšavanje trgovine u okviru Pakta stabilnosti jugoistočne Evrope da razmotri na koji način treba zamijeniti mrežu od 30 bilateralnih sporazuma jednim jedinstvenim sporazumom. neophodno kontinuirano pratiti unutrašnje procedure koje su povezane sa netarifnim barijerama i aktivnosti na njihovom uklanjanju. BJR Makedonije i UNMIK/Kosovo su usvojili deklaraciju kojom su se obavezali da započnu sa pripremama jedinstvenog sporazuma. vizni režim i mjere koje utiču na transport robe . . Moldavije. 10. dok bi sinergija između trgovine i investicija doprinijela kreiranju novih radnih mjesta i ekonomskom prosperitetu. izvoznih carina i sa izmjenom Zakona o akcizama (ukidanjem kvalitetnih grupa za duvan). 57 . uz smanjenje broja trgovinskih sporova. 3. ministri i predstavnici odgovorni za ekonomiju iz Albanije. dovode do usporavanje protoka robe i predstavljaju drugu definisanu trgovinsku barijeru regiona. uz povećanje obima spoljne trgovine i direktnih investicija u zemljama potpisnicama.

a za Srbiju 1. Potpisnice su sve zemlje i teritorije uključene u prethodnu mrežu bilateralnih sporazuma o slobodnoj trgovini. Hrvatska. Moldavije.. avgusta.harmonizuje bilateralne sporazume i poveća transparentnost. Potpisivanje sporazuma CEFTA 2006 od velikog je značaja za Crnu Goru. Sporazum CEFTA 2006 je stupio na snagu 26. Bilo je predviđeno da stupi na snagu 1. Sa jedne strane. Crna Gora. Makedonijom i Kosovom. Industrija U smislu Sporazuma CEFTA 2006. Za Hrvatsku Sporazum je stupio na snagu 22. izuzev onih koji su predmet bilateralnih koncesija navedenih u Aneksu 2. Takođe.novembra 2007. Makedonija. Za proizvode navedene u Aneksu 2. CEFTA 2006 su u Bukureštu. Poljoprivreda U smislu ovog Sporazuma. Srbija i Privremena administrativna misija Ujedinjenih nacija na Kosovu u ime Kosova. ali i realizuju gotove proizvode bez 90 Crna Gora je Zakon o ratifikaciji Sporazuma o izmjeni i pristupanju centralnoevropskom Sporazumu o slobodnoj trgovini – CEFTA 2006 (Sl. marta 2007. Moldavija. list RCG 18/07) usvojila 21. UMNIK-a/Kosovo i Hrvatske. godine. izuzev proizvoda navedenih u Aneksu 191.godine u Bukureštu. Rumunija. Za razliku od industrijskih proizvoda. Sporazum je potpisan na Ministarskoj konferenciji zemalja regiona. proizvodna preduzeća primjenom novih pravila o porijeklu dijagonalne kumulacije su u prilici da nabavljaju sirovine i repromaterijale bez plaćanja carina. . 58 . prema rasporedu navedenom u tom Aneksu. stekli su se uslovi da mreža bilateralnih sporazuma bude zamijenjena jedinstvenim sporazumom. Crna Gora. definisano je da se nakon dvije godine od potpisivanja Sporazuma date koncesije preispitaju i da se po mogućnosti poveća stepen liberalizacije. jer se njegovom primjenom predviđaju brojni pozitivni efekti. koja je održana 19. koja vrši funkciju depozitara. do isteka tranzicionog perioda. 91 Poljoprivredni proizvodi. godine i deponovala instrument ratifikacije kod Vlade Republike Hrvatske. Srbijom. Bosna i Hercegovina. Makedonije. termin “poljoprivredni proizvod” označava proizvode obuhvaćene glavama od 1 do 24 Carinske tarife i proizvode navedene u Aneksu 1. očekuje se da će povećanje konkurencije. takse sa jednakim dejstvom i druge uvozne takse fiskalne prirode. To su Albanija.godine.Ovaj Sporazum definiše ukidanje svih carina na uvoz. godine potpisale: Albanija. kao i za BiH. Moldavija. za potpunu liberalizaciju trgovine poljoprivrednim proizvodima nije unaprijed utvrđen rok. kao i harmonizacija i transparentnost zakonodavstva uticati na proizvođače da povećaju produktivnost i iskoriste prednosti ekonomije obima i optimalnog korišćenja proizvodnih faktora.decembra 2006. jula 2007. Crne Gore90. Međutim.obuhvati jasne i efikasne procedure u rješavanju sporova . Kad je u pitanju Crna Gora već danas postoji potpuna liberalizacija trgovine sa Bosnom i Hercegovinom. godine za pet potpisnica koje su ratifikovale Sporazum i dostavile instrumente ratifikacije depozitaru. i kako je zaključno sa majem ove godine ratifikovan od strane Albanije. u skladu sa UNSCR 1244. Makedonija. Dok je sporazumom CEFTA 2006 dogovorena veća liberalizacija sa Hrvatskom i Albanijom. strane će postepeno smanjivati i ukinuti carine na uvoz. Kako do tada nisu bili ispunjeni uslovi za stupanje na snagu Sporazuma. decembra 2006. maja 2007. taksi sa jednakim dejstvom i drugih uvoznih taksi fiskalne prirode u trgovini među stranama ugovornicama danom stupanja na snagu Sporazuma. što bi trebalo da omogući nove šanse i bolju poziciju crnogorskim proizvođačima na reginalnom tržištu. Izrada nacrta jedinstvenog sporazuma o slobodnoj trgovini odvijala se pod pokroviteljstvom Radne grupe za trgovinu i olakšavanje trgovine. Bugarska. II radnog stola Pakta stabilnosti. termin “industrijski proizvod” označava proizvode obuhvaćene glavama od 25 do 97 Carinske tarife. UMNIK/Kosovo.

uz povećanje ulaganja u istraživanje i razvoj. 92 Na osnovu preferencijalnih pravila o porijeklu robe. vrlo važno je napomenuti da su potrošači ti kojima Sporazum omogućava rast standarda kroz raznovrsniju ponudu kvalitetnijih i jeftinijih proizvoda za koje se neće naplaćivati carina.privremenog Sporazum (trgovinski dio Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju) 59 . efikasnost i konkurentnost. Ovo je ujedno i prvi test koji Crna Gora mora izdržati na putu ka znatno široj i složenijoj integraciji koju predstavlja integracija u Evropsku uniju i članstvo u Svjetskoj trgovinskoj organizaciji. povećati produktivnost. Predviđa se da će strane direktne investicije doprinjeti modernizaciji proizvodnje. postaje mnogo privlačnija za strane investitore. određuje se da li se na robu može primijeniti preferencijalni tretman u skladu sa ugovornim ili autonomnim trgovinskim režimom. Ova pogodnos se ne odnosi samo na potpisnice CEFTA sporazuma. zamalje EFTA92 i EU93. Crna Gora nakon potpisivanja Sporazuma.plaćanja carine. 93 Stupanjem na snagu Interima . već i Tursku. ubrzati privredni rast. Sa druge strane. Pored pobrojanih prednosti za preduzeća. Sporazum CEFTA 2006 u dijelu pravila o porijeklu odnosi se i na zemlje EFTA i Tursku.

Da bi se ostvario 1 $ robnog izvoza.51 94.. krajem osamdesetih (spomenimo samo karakteristike privrednih kapaciteta kao što su: visoka potrošnja električne energije. bila je izrazito neprilagodjena prema unutrašnjoj i spoljnoj tražnji.. ali još uvijek nedovoljnog povratka Crne Gore u međunarodne trgovinske tokove. rata u okruženju i sankcija međunarodne zajednice. poslednja iskušenja tokom perioda 1997-2001. a od nje kupovala ispod 11%). Konkuretnost naših proizvoda na međunarodnom tržištu umnogome je smanjena.85.g. teško se moglo govoriti o organizovanoj spoljnotrgovinskoj politici.6% svojih roba plasirala u Crnu Goru. što je dovelo do smanjenja ukupne privredne aktivnosti. uslovi na međunarodnom tržištu sve su strožiji. Međutim. pa je raspadom SFRJ i izolacijom. a roba i usluga skoro 40%. činili su 20% BDP. U navedenim okolnostima. nedovoljne fleksibilnosti za brza prilagođavanja i strategiju osvanja alternativnih tržišta). u ukupnoj robnoj proizvodnji. Spoljnotrgovinsku politiku u periodu 2001-2004 karakteriše postrepeno preuzimanje nadležnosti u oblasti vođenja spoljnotrgovinske i carinske politike. kao i liberalizacija trgovine u regionu. 95 Glavni industrijski kapaciteti u CG izgradjeni su najvećim dijelom za dalju reprodukcionu potrošnju u drugim republikama SFRJ. Međutim. npr u 1989. uz stepen otvorenosti od 63%). (ukupni izvoz je bio 516 mil $. Po matrici međusobne razmjene iz 1986. Veoma visoka uvozna zavisnost. pomorska privreda). dolazi do postepenog. S druge strane. 60 . koju je teško supstituisati domaćom proizvodnjom. Crna Gora je »prodavala« 27.godine Spoljnotrgovinski promet krajem osamdesetih karakterisao je suficit u razmjeni. kroz autonomne trgovinske olakšice. prvenstveno od turizma i pomorske privrede. Kruta i preindustrijalizovana privredna struktura. sa visokim koeficijentom uvozne zavisnosti. drastične redukcije ekonomskih veza sa inostranstvom i smanjenja izvoza. Zaostali smo nekoliko tehnoloških generacija. Prihodi od usluga. 94 ) Odnos Uvoza proizvoda za reprodukciju i izvoza roba. tako i usluga (turizam. bio 0.51 $ neophodnih robnih inputa iz uvoza. koja bi mogla u kraćem vremenskom periodu da značajno smanji spoljnotrgovinski deficit i podstakne domaće proizvođače na veći izvoz. ( 78% u strukturi robnog uvoza su sirovine i repromaterijal. Kroz sporazume o slobodnoj trgovini i trgovinu sa EU.g. Taj izvoz je bio (i ostao) skup. Glavni uzroci poznati su i prvenstveno su posljedica tri ključna faktora: raspada države SFRJ i njenog jedinstvenog tržišta. Pojedina preduzeća imala su ovaj koeficijent i preko 2). SPOLJNOTRGOVINSKI TOKOVI U PERIODU 1989-2004. Tokom devedesetih. jer je koeficijent uvozne zavisnosti veoma visok. uvoz 278 mil $. a standardi sve viši. Dinamično se mijenjala ukupna privredna struktura. CG bila jedna od republika koja je imala najveći negativni efekat na pad proizvodnje.% svojih roba na tržište Srbije (uključujući Kosovo). CG je plasirala u Srbiju svega 4. Istovremeno.Željezara. visoki troškovi tekućeg i investicionog održavanja. Posebno ograničenje predstavljali su neuređeni odnosi na internom tržištu Crne Gore. nediverzifikovane strukture.). donijele su sve veće razlike u ekonomskim prioritetima i ekonomskim politikama. kako roba (industrija).VI ANALIZA SPOLJNOTRGOVINSKIH TOKOVA CRNE GORE 1.Obod). ali uz nediverzifikovanu izvoznu strukturu. udio izvoza roba DP Crne Gore bio je 18%. posebno za vrijeme ekonomskih sankcija. Spoljnotrgovinska razmjena Crne Gore posljednjih deset godina bilježi negativan saldo. i visok stepen zavisnosti u odnosu na bivše republike SFRJ95. bilo je potrebno uvesti 0. dok je Srbija 3. odnosi razmjene su se znatno povećali i dobrim dijelom odvijali i u neformalnom sektoru. 70% robnog izvoza bilo je skoncentrisano u tri preduzeća (KAP.4% svojih roba. pokrivenost uvoza izvozom bila je 1. Spoljnotrgovinska razmjena Crne Gore za posmatrani period data je je na slijedećem grafiku:. Srbije i Kosova. Došlo je do smanjenja trgovinskih tokova i razlika u spoljnotrgovinskim i carinskim politikama (po procjenama za 2000-01. Krajem osamdesetih. gotovo 50% plasirano je u bivše republike SFRJ. što ukazuje na i tada visoku otvorenost Crne Gore prema drugim tržištima.

1 58. on je u velikoj mjeri inhibiran pozitivnim saldom usluga koji je zabilježio porast od 28.G-1 Uporedni prikaz uvoza i izvoza Crne Gore za period 1998.96% (ostvaren u 2003.89 24. godini spoljnotrgovinski deficit je iznosio 27.1%. U slijedećoj tabeli dat je prikaz glavnih indikatora u spoljnoj trgovini u odnosu na BDP u periodu 2000 do 2004.56%. bio svega 32.8%).1% u odnosu na 2003.1% u odnosu na predhodnu godinu. Konstantno visok uvoz u 2001.2 %.49 85.6 67.6 -12. iako je relativni porast spojnotrgovinskog deficita bio 16.14 31.g.9 869. je opao za 15.14 mil €.1 8.8 32.56 41.68 29.245 1. je bio 85.68 42.8 miliona € u 2003. sa učešćem od 56.3 mil €) koji je iznosio 25.godine: T1-Trgovinski bilans i učešce u BDP-u Crne Gore GODINA mil. Nizak nivo pokrivenosti uvoza izvozom . i 2002. · · · · 96 Izvor: CBCG.92 84. koji po prvi put probija 50% uvoza u 2004. dostavljeno 10.02 59. ima uzlazni trend pokrivenosti uvoza izvozom. što predstavlja povećanje od oko 16. godini.2 309. tako da se zaključuje da Crna Gora konstantno od 2001.g. bilježeći rast od 38. /revidirani podaci 61 .6 452.61 2.Eur Izvoz roba Mil € Stopa rasta izvoza % učešća izvoza u BDP Stepen otvorenosti Stepen pokrivenosti uvoza roba izvozom BDP Uvoz roba Mil € Stopa rasta uvoza % uvoza u BDP 2001* 2002* 2003* 2004*96 1.42 45.relativno brži rast izvoza od rasta uvoza doveo je do povećanja stepena pokrivenosti sa 42. znatno porastao probijajući granicu od 850 mil.45 722. godini.1% u odnosu na predhodnu godinu i iznosio je 452.6 1540. U 2004. U 2004 . godine. CBCG Na bazi navedenih indikatora možemo zaključiti: · Crna Gora predstavlja otvoren ekonomski sistem (stepen otvorenosti u 2004.g. €-a. blagog oporavka BDP i stope rasta uvoza.35 76. koji je iznosio 722.77 19.maja 2005.3% u 2004.4 odnosno 742.g.8 629.6 270. 1000 900 800 700 Milioni Eur-a 600 500 400 300 200 100 0 1998 1999 2000 2001 Godine 2002 2003 2004 Uvoz Izvoz Na prethodnom grafiku vidi se jasna veza između dinamičnog procesa liberalizacije spoljne trgovine.41 235.09% u apsolutnom iznosu u odnosu na spoljnotrgovinski deficit ostvaren u 2003.2 38.. godini.9 Izvor :Godišnji izvještaj Glavnog Ekonomiste . da bi u 2004.19 65. godini od 67.4 mil €) ili nešto više od četvrtine GDP-ja. (359.250 1431.4 742.) na 51.g). Ovaj podatak postaje značajniji ukoliko se uzme u obzir da je stepen pokrivenosti izvoza uvozom u 2001. – 2004.4% u BDP-u Visoka uvozno izvozna zavisnost – rast izvoza uslovljava rast uvoza.96 51. došlo je do blagog porasta učešća spoljnotrgovinskog robnog deficita97.9% (ostvaren u 2004. i počiva na velikoj uvoznoj zavisnosti. Uporedo sa rastom uvoza došlo je do porasta izvoza u 2004.81 56.1% BDP-a (417.8 -15.

5 mil. pokrivenost uvoza izvozom rasla u prosjeku svega 5.g. G-2 Najznačajniji izvozni partneri Crne Gore u 2003.97 mil. Ukoliko bi se sabrale vrijednosti spoljnotrgovinskog deficita u poljednje tri godine vidi se da je iz Crne Gore odliv sredstva po osnovu spoljnotrgovinskog deficita približan BDP-u CG iz 2002. jer onemogućava zavisnost najvećeg dijela izvoza Crne Gore o jednom tržištu . spoljnotrgovinski deficit zajedno sa visokom nezaposlenošću predstavlja najjznačajniji izvor makroekonomske nestabilnosti . izvoz na ovo tržište veći je za 107. godine. Top 2. 1.6% u ukupnom crnogorskom izvozu. kao rezultat preusmjeravanja isporuka aluminijuma.Na osnovu linearnog trenda pokrivenosti zaključuje se da je u periodu 2001-2004. godini i učestvuje sa 42. Indeks izvoza Crne Gore u 2003. godini (39. € u 2004.g.g. a u 2003. godinu.avgust 2003.1%. Istovremeno. bilo je 18. Ostvareni izvoz vrijedan 192.zemlji.Index izvoza Crne Gore u 2004. Italija postaje drugo izvozno tržište po ostvarenoj vrijednosti. godini ova zemlja gubi mjesto najznačajnijeg izvoznog tržišta. izvoz porastao za 35. godini zbog čega je izvoz u ovu zemlju dospio na četvrto mjesto. (15.9%.godini Top 2. Što se tiče strukture zemalja koji su najveći uvoznici. godine) došlo je do značajnog preusmjeravanja dijela izvoza ka Srbiji.2% u ukupno ostvarenom izvozu Crne Gore. i 2004. Izvoz ostvaren po zemljama i grupacijama zemalja Srbija i Kosovo predstavljali su u ovom periodu najznačajnije eksportno tržište Crne Gore.4% Ostali 33% SiK+Italija 67% Drugo veoma značajno izvozno tržište crnogorskih proizvoda bile su zemlje EU. Preusmjeravanjem izvoza aluminijuma sa tržišta Švajcarske na tržište Italije u 2004.8%.. godini. 29. njih opredjeljuje izvoz aluminijuma.1. na trećem mjestu nalazi se Grčka. Izvoz u Italiju veći je za oko pet puta (G-3). sa učešćem od 24. ili gotovo 8 puta u odnosu na uporedni period. 97 Trenutno. Takođe. U odnosu na posmatrani period 2003.godini Ostali 27.3%. €. Ovakva diverzifikacija plasiranja aluminijuma i njegovih proizvoda na različita tržišta predstavlja pozitivan pomak. Učešće Srbije kao eksportnog tržišta Crne Gore u 2002. 4. Usvajanjem Zakona o akcionom planu harmonizacije dva ekonomska sistema država članica Srbije i Crne Gore (15. prema učešću u ostvarenom izvozu Republike. Učešće Kosova u ukupnom izvozu u 2002.g.2%).g. na osnovu linearne regresije zaključuje se da spoljnotrgovinski deficit u perodu od 2001-04 opada u prosjeku za 28.4%. prema kojoj je u 2004. Sa Španijom je ostvaren najveći relativni rast izvoza u 2004. godine. 62 . gdje je ostvarena značajna dinamika u 2004. a u 2003.7%) u odnosu na 2003.21mil € godišnje. godini bilo je svega 8. Takođe.6 Švajcarska + SiK 72.95% godišnje.

953 2. Drugo važno uvozno tržište je Srbija i Kosovo što predstavlja 34.824 0.list RCG» br. a strukturu uvoza čine proizvodi naftne industrije. Njemačka i Austrija.80 5. na 67% u 2004.995 1. Ukupan uvoz sa ovog tržišta porastao je za 39.40 2236.08 132.275 1.5 30. Tabela 2: Izvoz Crne Gore po zemljama IZVOZ UKUPNO 2003 270.Indeks Top 2.31 304.7 Zapadni Balkan 25.970 7.33 562 0.109 1. 1. kao i roba čija je vrijednost u procesu proizvodnje uvećana najmanje za 51%.33 Holandija 714 0.999 34.378 1.00 Index 167.920 38.15 5. što je dovelo do favorizovanja uvoza iz Srbije u odnosu na druga tržišta98. poboljša odnos pokrivenosti uvoza izvozom. godinu (sa 72.37 192.04 25. Najznačajniji trgovinski partneri su: Bosna i Hercegovina.2 179.5%. Hrvatska i Albanija.6 39.052 1.386 1.72 Hrvatska 5.594 42. godini koliko je iznosio izvoz u Srbiju i Kosovo i Italiju).091 6. gdje je ostvaren kumulativni rast izvoza u 2004. koliko je iznosio izvoz u 2003.10 547.67 2.godini u Švajcarsku i Srbiju i Kosovo. Uvoz ostvaren po zemljama i grupacijama zemalja Najznačajniji uvozni partner Crne Gore su zemlje EU.4%. Od najznačajnih uvoznih partnera iz zemalja EU su: Italija.povratak na tržišta u regionu i povećanje konkurentnosti crnogorskih roba. izvoznika Crne Gore ukazuje na smanjenje koncentracije izvoza za 5.869 0.171 0.824 0.00 2004 452.8% uvoza.20 6. godini. Trend rasta uvoza iz Srbije.12 Ostale 8.420 0.19 Makedonija 888 0.94 733.38 109.574 % 100.7% u posmatranom periodu.53 140.godini predstavlja i činjenica da je Crna Gora uspjela da sa gotovo svim zemljama iz okruženja (sa kojima ostvaruje intezivniju robnu razmjenu).036 2. Treće značajno izvozno tržište su zemlje Zapadnog Balkana.64 64.376 1.839 3.34 Slovenija 2. odnosno u Crnoj Gori) oslobodjena je plaćanja carina.05 16.55 Španija 268 0.14 250.63 63. Drugim riječima.08 Švajcarska 102.10 5. 63 .79 2. 26/03 (Prilog 2 Zakona o akcionom planu).236 1.647 3.89 6.6 9.1 118.63 Njemačka 1.32 16. odnosno u Crnoj Gori.95 7. automobilskaj i elektronska industrija.02 247.97 24.4% u odnosu na 2003.63 Albanija 2. Slovenija.u Srbiji. posebnih dadžbina pri uvozu poljoprivrednih i prehrambeni proizvoda.114 5.78 438. zahtjevi interne harmoniizacije u formi definisanja zajedničke tarife.501 0.12 107. posebno je izražen poslije usvajanja Zakona o akcionom planu harmonizacije dva ekonomska sistema država članica SiCG.075 9.33 1292.5% na blizu 8. energenti.20 Grcka 5.4 6. ukazuje na postepeno osvajanje .72 Izvor: Podaci na osnovu carinskih deklaracija i statistike platnog prometa sa inostranstvom CBCG.2. Porasta izvoza u zemlje Zapadnog Balkana.473 1.16 Velika Britanija 394 0.139 0.89 41.13 Djevičanska Ostrva 4.85 803. Poslednjih godina uvoz iz EU-25 je na nivou od oko 40%.0 15. doveli su do prosječnog povećanja carinskih stopa u Crnoj Gori sa oko 3.55 Kipar 5.02 207.41 Mađarska 2.405 24.65 2.09 98. naknade za rad carinske službe. Pozitivnu promjenu u 2004.26 5. što je prevashodno rezultat realizacije Sporazuma o slobodnoj trgovini. Grčka.62 Zemlje u tranziciji Srbija i Kosovo 92.6 Razvijene zemlje Italija 19.60 Bosna i Hercegovina 17. naknada za rad ostalih službi i taksa ( Uredba o postuku sa robom i putnicima na granici izmedju Crne Gore i Srbije «Sl.093 1.68 Grupe zemalja EU-25 41.147 u 000 € i % % 100.14 137. 98) Roba sa domaćim statusom (ona koja je proizvedena u Srbiji.

767 6.055 7.00 (u 000 €) Index 8.46 78.54 1.60 1.83 5. Neznatan uvoz zabilježen je iz SAD-a i Djevičanskih ostrva.72 139.94 239. niske dodate vrijednosti.74 13. Crna Gora ima izuzetno nediverzifikovan izvozni proizvod.5 4.03 1.99 0.2 81.807 % 100.24 118.66 142.6 144.72 Izvor: Podaci na osnovu carinskih deklaracija.505 38.51 135.07 1.05 6. CBCG.97 235. dok se na trećem mjestu po vrijednosti ostvarenog izvoza nalazi i sektor drvne industrije (8%)99.4 41.169 46.70 1.012 8.86 I .37 1.89% ukupnog izvoza) ili neobrađeno drvo (0.385 24.04 0.009 % 100.58 190.585 15.815 34.5 40.86 148.786 34.07 0.711 5.57 149.3 117.68 0. od čega izvoz nelegiranog aluminijuma iznosi 41%.Treća grupa uvoznih zemalja su zemlje Zapadnog Balkana na koje se odnosi 13.23 8.30 1.07 183.24 2.523 68.610 74.13 302.813 25.490 3.32 4.91 0.72 192.501 63.766 10.47 77.93 0.689 8.80 8. godine ubjedljivo najveće učesće u izvozu Crne Gore je ostvareno u sektoru metalne industrije (62%).00 I .3.691 12.865 53.uporedna analiza 2003-2004 UVOZ UKUPNO Razvijene zemlje Italija Grčka Slovenija Njemačka Austrija Kipar Švajcarska Mađarska Francuska SAD Češka Zemlje u tranziciji Srbija i Kosovo Bosna i Hercegovina Hrvatska Rumunija BJR Makedonija Bugarska Albanija Ostale* Grupe zemalja EU-25 Zapadni Balkan 261.55 199.307 2. U drvnoj industriji najvažnije stavke u izvozu proizvoda ove industrije predstavljaju prosto obrađeno drvo (2.82 1.58 5.224 42.92 2.98 4.XII 2004 869.319 36.08 0. što se može vidjeti iz slijedeće tabele.82 81.173 6.5 12.948 75.22 8.08 109.098 30.822 4.528 43.70 189.09 1. Crnogorski izvoz se bazira prvenstveno na proizvodima tri sektora: proizvodnja i obrada metala.5% crnogorskog uvoza.824 13.9 354.35 216. * Pod stavkom Ostale su obuhvaćene sve druge zemlje. T-3 Struktura uvoza roba po zemljama . Što inidicira na činjenicu da su crnogorski izvozni proizvodi niskog stepena obrade.6%.902 1. a prema podacima iz 2004.00 4.904 51.42 4.902 10.40 10.98%).050 20.87 1.82 3. Struktura izvoza i uvoza po grupama proizvoda Izvozna proizvodna struktura Crne Gore.880 48.XII 2003 629.100 99 100 Podaci su dati na nivou carinske glave U tom smislu izvoz Crne Gore podsjeća na izvoz karakteristićan zemlje “trećeg svijeta”.420 11. 64 .593 43. često zasnovani na nedovoljno produktivnom korišćenju postojećih prirodnih resursa.44 7.15 0. poljoprivredni proizvodi i proizvodi drvne industrije.596 15.36 143.718 6. trgovinski partneri Crne Gore 1.11 0. dok ostale zemlje u ukupnom uvozu učestvuju sa 8.89 118. zatim sektor proizvodnje pića i duvana (18%).82 235.315 9.

uključujući i rendisano.112.6 Mil € 5. aluminijum oksid.438 12.7 Mil € 18.429.974.52 3.755.123. Proizvodi od čelika i gvožđa.925 1.429.867.itd. namještaj.41% 0.g/ u mil € i % Naziv proizvoda Svjeza hrana i poljoprivredni proizvodi Meso i jestivi mesni i drugi klanični proizvodi(svinjski. uključujući ojačana vina 6.206. glodanjem ili sječenjem ili ljuštenjem. svježe ili rashlađeno(Pečurke . aluminijum oksid.074 11.427. Cigare. madraci. kućišta za ležaje i klizni ležaji Žica.020 4. od duvana ili zamjene duvana Vino od svježeg grožđa.21% 1.82% 0.17 11.141 45. Sladoled i drugi slični proizvodi sa dodatkom ili bez dodatka kakaa: 9.416 3.42% 3. sirovi 2. alkohola i duvana i pripremljene hrane za zivotinje Cigare. od prostih metala ili metalnih karbida Djelovi pogodni za upotrebu isključivo ili uglavnom sa putničkim automobilima Razni gotovi proizvodi (igračke.99% 1.74% 1. u Crnoj Gori u€ i % Obim izvoza 156.42% 0.885 1.427.438. Pivo dobijeno od slada 7.4 Mil € 2.732 0.55 8. plećke.35% 1. koji se sastoje od pomiješanih ili nepomiješanih proizvoda za terapeutsku ili profilaktičku upotrebu Drvna i kozna industrija Drvo obrađeno po dužini rezanjem. a druga dva redni broj tarifnog broja u toj glavi.380 4. elektrode i slični proizvodi.84% 0.. Drvo obrađeno po dužini rezanjem. glodanjem ili sječenjem ili ljuštenjem.074 2.12% 5. kod koje prva dva broja označavaju broj glave kojoj tarifni broj pripada.89 11.51% 0.18% 0. 3.30% 0.077.579. od duvana ili zamjene duvana 4a.65% 0.04% 2. cigarilosi i cigarete.253. snopovima ili sličnim oblicima Tekstilna industrija i proizvodi od tekstila Gotovi tekstilni i keramički proizvodi Metalna industrija i proizvodi od metala Aluminijum.79% 1. Aluminijum.412.60% 0. itd) Povrće.869. hemijski određen ili neodređen.711 1.39% 0.36% 14.742. brušeno.296 2.867. kolači. biskviti i ostali pekarski proizvodi Industrija proizvodnje pića.755. patliđzan.416 18. koje obuhvata jedan proizvod ili više proizvoda i koji je označen četvorocifrenom oznakom. cijevi.274.836 939.994.429.74% 6.62 Mil € 194. brušeno. uključujući ojačana vina Pivo dobijeno od slada Sladoled i drugi slični proizvodi sa dodatkom ili bez dodatka kakaa: Minerali i goriva Vještački korund.974.12% 8.415. Vino od svježeg grožđa.579.234. aglomerisan ili neaglomerisan.021.52% 62.529 11. u ingotima ili drugim primarnim oblicima Neelektrične i električne mašine i uređaji.54 3.64 Mil € 3.51% T-5 Najvažniji izvozne grupe proizvoda u 2004. Drvo neobrađeno sa korom ili bez kore ili bjeljike ili grubo obrađeno 5.g. cigarilosi i cigarete.71% 1.860. osim gagata: Farmaceutski proizvodi i proizvodi hemijske industrije Lijekovi.429.43% 0.79% 8.8% 6.33 Mil € 12.14% 3. peciva.24% 3. šipke. Pod pojmom "tarifni broj" podrazumijeva se naimenovanje robe.67% 2. aluminijum hidroksid Mrki ugalj i lignit. fotografski i optički aparti.56 Mil € 1. uključujući i rendisano.24% 1.T-4 Najvažnije izvozne grupe proizvoda i njihovo učešće u ukupnom izvozu za 2004.412 % 50.627.180.673 1.664.31% 50.06 Mil € 156.942 1.76% 1.70% 3.029.66% 0.hidroksid Izvor: UCCG. hemijski određen ili neodređen.goveđi butovi . Vještački korund. od gvožđa ili nelegiranog čelika: Šipke od gvožđa ili nelegiranog čelika. Lijekovi. čeono spojeno 4b.380 4.09% 3. toplo valjane Toplo valjani pljosnati proizvodi od gvožđa ili nelegiranog čelika Gvožđe i nelegirani čelik.742 5.579. alumin. cjepanicama.09% 3.21% 101 Klasifikacija najznačajnije grupe izvoznih proizvoda je rađena na nivou tarifnog broja.71% 1.164 25.164 3. čeono spojeno Drvo neobrađeno sa korom ili bez kore ili bjeljike ili grubo obrađeno Sirove krupne i sitne goveđe kože Ploče. artičoke.735 8.18% 1.67 Mil € 1. ploče. granama.29 8.860.67% 2.176 17.021.994 3.176 17. sirovi Toplo valjana žica u koturovima. umjetnička djela) Izvor: UCCG 2004101 Naziv proizvoda 1.6 Mil € Učešće 1.00% 0.7 Mil € 1.415.533 3. iverice i slične ploče (npr.335.72% 1.40% 0. samo kovane. 65 . elektronika i automobilska industrija Transmisiona vratila (uključujući bregasta vratila i kolenasta vratila) i krivaje.) Prerađivački poljoprivredni proizvodi Proizvodi od šećera(uključujući bijelu čokoladu)bez kakaa Hljeb. 2005 Vrijednost 5.99% 1. koji se sastoje od pomiješanih ili nepomiješanih proizvoda za terapeutsku ili profilaktičku upotrebu 8. ploče zvane "oriented strand board" i "wafer-board") od drveta ili drugih drvenastih (ligninskih) materijala Ogrijevno drvo u oblicama.124 1.735.

93 1.49 mil. 10.25) koji imaju visoku dodatu vrijednost /“value added”/. što povećava cijenu proizvoda crnogorskih proizvoda. Opr. Poslednjih godina. sem maslaca Motorna vozila za prevoz robe Telekomunikaciona oprema UVOZ 45. €. što se može vidjeti iz naredne tabele /CBCG 2005/. koji imaju već razrađeni program izvoza ili su tradicionalno vezani za pojedina tržišta.15%). U ovom periodu ostvaren je izvoz u vrijednosti od 493.15% u odnosu na 2005. Njen uvoz je diverzifikovan (Harfandalov indeks diverzifikacije uvoza je 0.60 1.24 5.764 15. Osnovni razlozi ovako visokog deficita su značajna građevinska aktivnost (rekonstrukcije dva aerodroma. što predstavlja smanjenje za 12. 12.25 6. S druge strane. €.548 44.00 1. 15.176 13. medjutim. a kompanije koje ih proizvode predstavljaju pozitivne primjere stranih ili domaćih ulaganja.godinu Naziv proizvoda 1.75 1. 13. 8.416 17. i neelektro. godini iznosio je 911.13%. 4. Robna razmjena u 2005-2006. klizeći ležajevi) koji već čine zanačajan dio izvoza u zemlje zahtijevnih tržišta (Eurozona). T-6 Proizvodna struktura uvoza Crne Gore za 2004.10 mil €. dok je snabdjevenost domaćeg tržišta robama iz uvoza povećana za 44.81 2.195 22.81%) kao i gorivo (5. Ulja od nafte i minerala Putnički automobili Ljekovi Razni gotovi proizvodi. sa razvojem privatnog sektora javljaju se pojedinačni primjeri izvoza gotovih proizvoda ili proizvoda sa visokim stepenom tehnološke obrade (namještaj. €.). rast uvoza trajnih potrošnih dobara zbog povećane tražnje/potrošnje na domaćem tržištu. proizvodi visoke obrade iz oblasti automobilske industrije (5. uglavnom kroz proces privatizacije.32 2.754 (u 000 €) UCEŠĆE % 5. građevinski materijal Elekt.32% . dok je uvoz iznosio 1405. €.58 1. i nepovoljno utiče na njihovu regionalnu konkurentnost. Ostali značajni proizvodi koji učestvuju u uvozu su proizvodi pored uvoza ulja od nafte i minerala. ukupna robna razmjena za prethodnu godinu iznosila je 1434. izgradnja i renoviranje velikog broja turističkih objekata i sl. Izvozna aktivnost Crne Gore povećana je za 7.15 3.U crnogorskom izvozu dominantno mjesto zauzimaju veliki sistemi. 11.936 28. a značajnim dijelom finansira se iz priliva stranih direktnih investicija. brašna Meso ostalo i jestivi otpaci Otpadni proizvodi od nafte i sl.22 %.140 18. farmaceutske industrije (3.146 17. Ova uvoz balansira se rastom suficita usektoru usluga. Uvozna proizvodna struktura Crne Gore .33%) i ostali gotovi proizvodi (3. 2. cemenat. 14. a dvije najvažnije stavke predstavljaju uvoz električne energije (6.418 20. 7.292 59.945 13. unapređenje putne infrastrukture. iznosila je 1898. Kreč.4125 koji ukazuje na visoku diverzifikovanost uvoznih proizvoda). godini ostvaren značajan rast robnog prometa i to za 32.231 16. pa otuda je primjetno da je u 2006.810 28.nn Električna energija Bezalkoholna pića Namještaji i djelovi Proizvodi od žitarica.58 2. 6.15% u odnosu na prethodnu godinu. Pokrivenost uvoza izvozom bila je 35.33 3.kao ekonomski visoko otvoren sistem Crna Gora ima i uvozno zavisnu ekonomiju. godine.60 mil. 9.09 2. Robni deficit u 2006. Za domaćinstvo Mlijeko i proizvodi.759 13.98 1.95 mil.24%).58 2. rast cijena energenata i rast apsolutnog uvoza ovih roba na domaće tržište zbog rasta potrošnje. 5.godini Ukupno ostvarena robna razmjena Crne Gore sa inostranstvom u 2006. 66 . 3.70 mil.

Njemačke (11. godinu Evropska unija učestvuju sa 47% u ukupnoj robnoj razmijeni. 103 Monstat i dalje obezbjeđuje podatke za Srbiju i Kosovo kao jedinstvene. junom naredne godine. dok su po uvozu najznačajnija tržišta Srbije i Kosova (28.46 11. jer statistika zaključuje prijem starih deklaracija zaključno sa 30.81%). ohrabruje indikator daljeg porasta izvoza u zemlje zapadnog Balkana (rast 40. Grupa zemalja Izvoz-ukupno EU-25 Srbija i Kosovo Zapadni Balkan Švajcarska Ostale zemlje Iznos 461 246 158. G. Kao dva najveća izvozna tržišta u 2006.32 140. Učešće % 100 54.07%)103 i Italije (28.95 -513.42 8. 2005.45 Uvoz i izvoz po grupama zemalja: T 8. godini i dalje su tržišta Srbije i Kosova (34.58 .32 177.6 18.32 7.04 Iznos 493. IZVOZ PO GRUPACIJAMA ZEMALJA 2005.78 4. KONCENTRACIJA IZVOZA PO GRUPACIJAMA ZEMALJA Koncentracija izvoza po grupacijama zemalja 300 250 200 150 100 50 0 EU-25 Srbija i Kosovo 2005 Zapadni Balkan 2006 Švajcarska Ostale zemlje 102 Za analizu korišćeni su preliminarni podaci MONSTAT-a.07 108. Grafik 3.49 35. dok na ostale zemlje otpada svega 13%.13 Izvor: MONSTAT.07 9. što je prevashodno rezultat realizacije Sporazuma o slobodnoj trgovini.86 106. ROBNA RAZMJENA CG SA INOSTRANSTVOM ZA 2005.15 144.6 3. Izvoz Uvoz Robna razmjena Trgovinski bilans Pokrivenost uvoza izvozom (%) Izvor: MONSTAT102 460.28% 2006.06%) i Italije (9. u odnosu na prethodnu godinu.85 0.6 Učešće % 100 53. 107.50 0. Posmatrano po grupacijama zemalja.46%). 67 . 493.2 48. Prema podacima Monstata za 2006. Takođe.6 267.8 168.6 0. Rast izvoza na tržište EU-25 povećan je za 8.36 34.22 132.50%).65 47.86%.30 1434.65 974.26 34.u mil € 2006. 2006.2 34.60 1405.08 1.T 7. Tek nakon toga vrši se konačna obrada podataka koja se odnosi na prethodnu godinu. I 2006.70 -911.u 000 € Index 2006/2005. što je posljedica rasta ukupne ekonomske saradnje sa zemljama EU.10 1898.13% .74 Index 107.87%). kao i rasta konkurentnosti crnogorskih izvoznih proizvoda u cjelini. zemlje regiona (potpisnice CEFTA 2006) sa nešto manje od 40%. najznačajniji obim robne razmjene Republika Crna Gora ostvaruje sa zemljama EU i potpisnicama sporazuma CEFTA 2006.67 46.

godini smanjeno u odnosu na 2005.38% i voće sa 4. T 9..99 2.59 4.808 3. 219. 2006. Izvoz 2005.17%. učestvuje sa 44.048 22.10 1. 2006.92 1.74 16. pića sa 5.217 11.6 Učešće % 100 43.07 2.15 Index 144. godini. Učešće EU-25 u ukupnom crnogorskom uvozu posljednjih niz godina je na nivou od oko 40%.546 20. i 2006. kotlovi. mineralni voskovi sa 8. Crna Gora još uvijek svoj izvoz bazira na postojećim prirodnim resursima.129 20.044 54.95 14. kore agruma ili dinja i lubenica Drvo i proizvodi od drveta.9 159.Uvoz po grupacijama zemalja Posmatrano po grupacijama zemalja za period 2005.751 5. NAJVAŽNIJI IZVOZNI PROIZVODI CG ZA 2005.29%. prije svega u metalnoj i drvnoj industriji.50 8. U 2005.43 2.137 43.64 Iznos 1405 622.32% i Švajcarske 2. G.570 19. Grupa zemalja Uvoz-ukupno EU-25 Srbija i Kosovo Zapadni Balkan Švajcarska Ostali Izvor: MONSTAT. godini bilo je 43.06 0.607 26. osim željezničkih ili tramvajskih šinskih vozila i njihovi djelovi . alkoholi i sirće Voće za jelo.3 425.39 2.889 39.626 5. duvana.9 2006.12 8. 68 . pa tako je vrijednosno učešće aluminijuma u ukupnom izvozu u 2006. Zatim. Republika Crna Gora najviše uvozi iz zemalja Evropske unije.773 10.565 11. sa kojeg je ostvaren uvoz od 28.55 2.6 292. 238. godini 44. prehrambenih proizvoda. može se zaključiti da se Crna Gora nalazi u domenu visoko koncentrisanog izvoza.541 2.4 116.2 146.02%. gdje preovladavaju proizvodi niskog stepena obrade.914 Učešće % 51.71 1. Pozitivan pomak u odnosu na 2005.4 65.677 12.904 3.32 2. zgure i pepeli Vozila. drveni ugalj Duvan i proizvodi zamjene duvana Nuklarni reaktori. mašine i mehanički uređaji. mašina.5 48. dok je u 2006.. drugo značajno uvozno tržište je tržište Srbije i Kosova.918 8.704 14.85 4.24 3. UVOZ PO GRUPACIJAMA ZEMALJA 2005. koji u ukupnom izvozu Republike u 2006. I 2006.u mil € Struktura izvoza i uvoza po grupama proizvoda Analizom strukture izvoznih proizvoda.5 226.63 .04 0.12%.224 3. njihovi djelovi Farmaceutski proizvodi Prizvodi od gvožđa i čelika Brodovi.73 1... farmaceutskih proizvoda i dr. čamci i ploveće konstrukcije Rude.2 142.78 Sa druge strane. mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije. Vodeći izvozni proizvod je aluminijum i njegovi proizvodi.2 136.38 4.32%. slijede gvožđe i čelik sa 11. Sirova krupna i sitna koža sa dlakom.02 5.17 3.5 79. gdje pet najvećih grupa proizvoda čini preko 70% ukupnog izvoza.458 10.289 4. Posebno je značajno napomenuti trend difersifikacije izvoznih proizvoda. T 10. Učešće % 100 44.856 5. Izvor: MONSTAT.01 6.72 4.347 21.3 400.74%. mineralna goriva. štavljena koža.40 2.77 0.38 11.38%.70 9. Pića..38 1. godinu za 7.855 Učešće % 44. Poslije tržišta Evropske unije.838 7.265 9.18 4.68 30.9 38. Naziv proizvoda Aluminijum i proizvodi od aluminijuma Gvožđe i čelik Mineralna goriva.68%. zatim iz zemalja zapadnog Balkana 8.29 28.9 178. bitumenozne materije. Iznos 974. mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije.u 000 € Izvoz 2006.5%.1 .20 0. godinu.15 1. predstavlja porast izvoza proizvoda industrije pića.

43 1..49 4. putničkih automobila koji se povećao jedan ipo put u odnosu na 2005.709 12.33 1.332 46. Uvoz ovih proizvoda u 2006. poslastičarski proizvodi Šećer i proizvodi od šećera Izvor: MONSTAT. kontrolni.235 15. god.75 34.46 3. . posteljine. Naziv proizvoda Mineralna goriva. € u 2005.17 1. godini iznosio 133.359 35.16 3.1 mil. madraci. mineralna ulja i proizvodi njihove destilacije.66 2.76 1. ona je i dalje slična strukturi uvoza u 2005. fotografski. osvjetljene pločice sa imenima i slično. hartije ili od kartona Optički.12 1.64 6.725 27.208 36.000 127. gips. lampe i druga svijetleća tijela. jastuka. mjerni.34 2.10 2.670 35. G. nepomenuti niti obuhvaćeni na drugom mjestu Hartija i karton.288 25.29 Uvoz 2005. medicinski i hirurški instrumenti i aparati.217 25.959 23.05 0.734 20.430 27.122 100.72 1.37 1. Tabela 11.840 37. aparati za snimanje ili reprodukciju zvuka.871 120. g.722 26.75 mil. dok je u 2006. € u 2006. € i posljedica je izgradnje i renoviranja velikog broja turističkih objekata. €) koji se prije svega odnosi na investicionu potrošnju (građevinski radovi). sumpor.01 2.329 32.38 1.633 30.34 1.61 1.240 Učešće % 9.413 10.61 2. je iznosio je oko 46 mil.948 12.8 mil.663 13. posteljina. 95. nosači madraca. proizvodi od hartijine mase. dok je u 2005.23 3.019 43.50 1. sa razlikom većeg obima uvoza pojedinih grupa proizvoda. alkohol i sirće Meso i drugi klanički proizvodi Plastične mase i proizvodi od plastičnih masa Keramički proizvodi Mlijeko i proizvodi od mlijeka.2 mil.51 2. Tako.god. madraca.82 6.751 64. zatim uvoz namještaja.72 1. Kotlovi.329 31.68 1. kreč i cement Štampne knjige.58 8. godini dok je uvoz ovog proizvoda u 2006. jestivi proizvodi životinjskog porijekla. godini). mašine i mehanički uređaji. slike i ostali proizvodi grafičke industrije.13 1.8 mil €).Kada govorimo o strukturi uvoza Crne Gore. i djelovi i pribor za te proizvode Prizvodi od gvožđa i čelika Namještaj.188 15. god.u 000 € Uvoz 2006.05 7. godini.51 2.136 21.25 3. jastuci i slični punjeni proizvodi.54 9. zemlja.18 42. g iznosio 26.78 1.629 45. njihovi djelovi i pribor So. lampi i drugih proizvoda iz 94 glave Carinske tarife. televizijski aparati za snimanje ili reprodukciju slike i zvuka. € u 2005. brašna. € u 2005.61 2.958 11.542 3. godini na 127.53 8. njihovi djelovi Vozila.946 12. I 2006.82 2. osvjetljeni znaci.140 19.055 11.311 24. osim željeznickih ili tramvajskih šinskih vozila i njihovi djelovi Električne mašine i oprema i njihovi djelovi.94 1. kucani tekstovi i planovi Obuća i djelovi obuće Razni proizvodi za ishranu Proizvodi na bazi žitarica. prirodni med. (sa 84. Crna Gora je dalje veliki uvoznik proizvoda faramaceutske i prehrambene industrije. 133.801 17. kamen.003 15. iznosio 120 mil. rukopisi.127 24. živinska i ptičija jaja. montažne zgrade Gvožđe i čelik Električna energija Farmaceutski proizvodi Pića. Crna Gora ostaje veliki uvoznik goriva koji se u 2006.828 Učešće % 9. precizni.440 14.074 3.85 2. novine. na drugom mjestu nepomenuti ili uključeni.92 0.86 69 . NAJVAŽNIJI UVOZNI PROIZVODI CG ZA 2005.900 13. godini povećao za gotovo 2 puta (95.149 84. 2006. Primjetan je porast uvoza mehaničkih uređaja (oko 64 mil.191 66. skroba ili mlijeka. €.10 1.

3. Jačanje ekonomske razmjene sa EU Poslednjih godina, posebno sa potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju i stupanjem na snagu Privremenog sporazuma o trgovini i povezanim ekonomskim temama koji uključuje i primjenu pravila o porijeklu, zatim kroz harmonizaciju našeg zakonodavstva u obalsti carinske i trgoivnske politike sa EU standardima, kao i sa finalizacijom procesa pristupanja WTO i primjenom CEFTA sporayuma, sve više jačaju ekonomske veze sa zemljama EU i dolazi do preusmjeravanja odredjenih trgovinskih tokova, što se može vidjeti u strutkuri robne razmjene sa zemljama EU za 2007.godinu.
Robna razmjena sa zemljama EU-27 u 2007.
R. br Zemlje Ukupna robna razmjena 53743.71 17956.31 7695.01 31439.94 2399.81 197.47 12652.98 56452.00 148470.67 18967.47 3231.65 372519.70 1483.19 77.52 114.87 221.78 87042.65 96.05 222638.18 25208.82 671.91 14136.55 4871.93 98625.99 25153.46 49055.86 29352.09 1284477.5 2733398.6 Udio u ukup razmjeni CG 1.97 0.66 0.28 1.15 0.09 0.01 0.46 2.07 5.43 0.69 0.12 13.63 0.05 0.00 0.00 0.01 3.18 0.00 8.15 0.92 0.02 0.52 0.18 3.61 0.92 1.79 1.07 46.99 100.00 IZVOZ Udio u ukup. izvozu CG 0.34 0.12 0.07 0.48 0.00 0.00 0.00 0.03 12.30 0.41 0.07 27.42 0.16 0.01 0.00 0.00 11.06 0.01 1.55 0.00 0.00 0.02 0.03 4.40 0.03 0.02 0.48 59.04 100.00 Udio u uku. izvozu EU-27 0.57 0.20 0.13 0.82 0.00 0.00 0.01 0.06 20.83 0.70 0.12 46.44 0.27 0.02 0.00 0.00 18.73 0.02 2.63 0.00 0.00 0.04 0.05 7.45 0.06 0.03 0.81 100.00

000 €
UVOZ Učešće u uku. uvozu CG 2.42 0.81 0.34 1.34 0.11 0.01 0.59 2.64 3.50 0.77 0.13 9.76 0.03 0.00 0.00 0.01 0.97 0.00 9.99 1.18 0.03 0.66 0.22 3.39 1.17 2.29 1.24 43.61 100.00 Udio u uk. uvozu EU-27 5.56 1.85 0.78 3.07 0.26 0.02 1.36 6.04 8.04 1.77 0.30 22.38 0.06 0.00 0.01 0.02 2.23 0.00 22.92 2.71 0.07 1.50 0.50 7.76 2.68 5.26 2.85 100.00

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27

Austrija Belgija Bugarska Češka Danska Estonija Finska Francuska Grčka Holandija Irska Italija Kipar Letonija Litvanija Luksemburg Mađarska Malta Njemačka Poljska Portugalija Rumunija Slovačka Slovenija Španija Švedska Vel.Britanija UKUPNO EU-27 CG TOTAL

2025.95 701.28 447.12 2895.66 3.57 0.00 26.69 204.47 73661.47 2480.87 422.35 164253.42 943.30 71.02 16.35 2.86 66253.26 81.45 9310.61 5.79 5.43 140.52 188.54 26353.92 202.98 120.06 2864.60 353683.54 599020.72

51717.76 17255.03 7247.89 28544.28 2396.24 197.47 12626.29 56247.53 74809.20 16486.60 2809.30 208266.28 539.89 6.50 98.52 218.92 20789.39 14.60 213327.57 25203.03 666.48 13996.03 4683.39 72272.07 24950.48 48935.80 26487.49 930794.03 2134377.9

70

Najznačajniji izvozni partneri su: Italija sa 46,44% od ukupnog izvoza u EU (27,42% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su aluminijum i proizvodi od aluminijuma, gvožđe i čelik, proizvodi od gvožđa i čelika, drvo i proizvodi od drveta, bakar i proizvodi od bakra; Grčka sa 20,83% od ukupnog izvoza u EU (12,30% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su aluminijum i proizvodi od aluminijuma i električne mašine, oprema i njihovi proizvodi; Mađarska sa 18,73% od ukupnog izvoza u EU (11,06% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su aluminijum, rude, zgure i pepeo, proizvodi od gvožđa i čelika; Slovenija sa 7,45% od ukupnog izvoza u EU (4,40% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su aluminijum i proizvodi od aluminijuma, mineralna goriva i ulja i njihovi proizvodi, bakar i proizvodi od bakra, proizvodi od gvožđa i čelika, drvo i proizvodi od drveta; Njemačka sa 2,63% od ukupnog izvoza u EU (1,55% od ukupnog izvoza CG); glavni izvozni proizvodi su gvoždje i čelik, eterična ulja, parfimerijski, kozmetučki i toaletni proizvodni, piće i alkohol, drvo i proizvodi od drveta, kakao i proizvodi od kakaa; Njemačka sa 22,92% od ukupnog uvoza iz EU (9,99% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su vozila, reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji i njihovi djelovi, električne mašine, oprema i njihovi djelovi, plastične mase i proizvodi od plastične mase, farmaceutski proizvodi i proizvodi od gvožđa i čelika; Italija sa 22,38% od ukupnog uvoza iz EU (9,76% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su mineralna goriva i ulja i njihovi proizvodi, reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji i njihovi djelovi, vozila, namještaj, posteljina, madraci, nosači madraca, jastuci, proizvodi od gvožđa i čelika, električne mašine, oprema i njihovi djelovi, obuća, komašne i slični proizvodi, plastične mase i proizvodi od plastične mase, odjeća i pribor za odjeću; Grčka sa 8,04% od ukupnog uvoza iz EU (3,50% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su mineralna goriva i ulja i njihovi proizvodi, so, sumpor, zemlja i kamen, gips, kreč i cement, aluminijum i proizvodi od aluminijuma, reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji, i njihovi djelovi, duvan i proizvodi od duvana; Slovenija sa 7,76% od ukupnog uvoza iz EU (3,39% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji i njihovi djelovi, električne mašine, oprema i njihovi djelovi, mineralna goriva i ulja i njihovi proizvodi, namještaj, posteljina, madraci, nosači madraca, jastuci, hartije i karton, proizvodi od hartije i kartona, proizvodi od gvožđa i čelika, drvo i proizvodi od drveta, plastične mase i proizvodi od plastičnih masa i farmaceutski proizvodi; Francuska sa 6,04% od ukupnog uvoza iz EU (2,64% od ukupnog uvoza Crne Gore); glavni uvozni proizvodi su vozila, reaktori, kotlovi, mašine i mehanički uređaji i njihovi djelovi, farmaceutski proizvodi, eterična ulja i rezinoidi, parfimerijski, kozmetučki i toaletni proizvodni i razni proizvodi hemijske industrije.

Najznačajniji uvozni partneri su: -

-

-

-

-

4. Trgovinski režim i instrumenti spoljnotrgovinske politike
Crna Gora je usvojila Zakon o spoljnoj trgovini 2004.godine, kao i Uredbu o sprovodjenju zakona o spoljnoj trgovini iste godine, koje su, sa amandmanima iz 2007.godine, potpuno usaglašeni sa WTO sporazumima. Trgovinski režim je veoma liberalan, a primjenjuju se samo dozvoljene mjere zaštite (antidamping, prekomjerna zaštita, pogoršanje odnosa razmjene koje značajno remeti bilanse razmjene), kao i subvencije domaće proizvodnje, odnosno dozvoljene subvencije u oblasti poljoprivredne i industrijske proizvodnje.

71

DRUGI DIO:
CRNA GORA I PROCES EVROPSKIH INTEGRACIJA

72

analiziraćemo ukratko. objašnjava i složene transformacije u kompoziciji i strukturi privrede.godine. prodiranje stranog kapitala (iz Italije. na istorijski trusnom balkanskom tlu. Drugim riječima. bila je to samostalna i medjunarodno priznata država. U fokusu naše analize je privredni razvoj Crne Gore kao specifičnog ekonomskog sistema. okvira društveno-ekonomskog razvoja i karakteristika crnogorske privredne strukture. Ove dinamične promjene. ostajali su nerealizovani. Formiranje banaka. Osvrt na ove razvojne periode.karakteristika sistema u cjelini. za tadašnje ekonomske uslove. a ukupna privredna nerazvijenost .I KRATAK OSVRT NA PROFIL PRIVREDNE RAZVIJENOSTI I RAZVOJNU POLITIKU CRNE GORE OD KRALJEVINE CRNE GORE DO OBNOVE CRNOGORSKE NEZAVISNOSTI Iz prethodnih poglavlja vidjeli smo da je privredni razvoj kompleksna kategorija koja obuhvata čitav spektar. izuzetan doprinos dao je Akademik Mirčeta Đurović u svom bogatom naučno-istraživačkom opusu. voljom svojih gradjana. krupni trgovci. Izučavanju ekonomske istorije Crne Gore. posebno ekonomsko-finansijskog razvoja Crne Gore krajem XIX i početkom XX vijeka. opet postala samostala i medjunarodna priznata država. njen ekonomski i ukupni društveni razvoj vezuje za sudbinu jugoslovenske zajednice. inkorporirajući istovremeno i analizu brojnih složenih promjena u strukturnom. sve više su dolazili do izražaja kapitalistički elelemnti u crnogorskom društvu. Nivo privredne razvijenosti određenog ekonomskog sistema definišemo putem analize porasta materijalne proizvodnje i nacionalnog dohotka. prvenstveno sa aspekta osnovnih karakteristika ekonomske strukture i okvira upravljanja razvojem. poslijeratne SFRJ i SR Jugoslavije do 2003. u kvalitativnom smislu vrlo različitih društveno-ekonomskih promjena karakterističnih za proces kontinuiranih transformacija privrede i društva. u tim okolnostima. članica sistema UN. u ovom slučaju Crne Gore. prevagu su često imali neekonomski faktori. Od akumuliranog trgovačkog kapitala upravo su i formirane banke i osnovana pojedina industrijska preduzeća u Crnoj Gori. koji razvojni scenario. Na žalost. Većina banaka i industrijskih preduzeća u Crnoj Gori početkom XX vijeka formirana je na bazi akcionarskih društava. Početkom XX vijeka. Poslije Prvog svjetskog rata. On je bio jedan od najznačajnijih faktora u formiranju bankovnog i industrijskog kapitala. pojam privrednog razvoja pored toga što obuhvata promjene u obimu proizvodnje. bi bio najpogodniji za ekonomski sistem Crne Gore u razvojnom okviru koji daje evropska integracija zemlje. kako na raspoložive faktore razvoja. Engleske. Okvir privredne razvijenosti Crne Gore u prvoj polovini XX vijeka Nivo privredne razvijenosti odredjenog ekonomskog sistema. 1. sa veoma skromnim ekonomskim potencijalima. tako i na primjenu i kvalitet realizacije različitih razvojnih koncepata. Medjutim. opšti nivo privrednog razvitka Crne Gore 73 . institucionalnom i tehnološkom smislu koje su omogućile da se tako uvećana proizvodnja realizuje i distribuira. kao i promjene udjela pojedinih inputa u rastu ukupnog nacionalnog outputa. da bi od 2006.predratne kraljevine. naslijedje je mnoštva ekonomskih i neekonomskih faktora koji su djelovali u prethodnim razvojnim periodima. osnivanje nekoliko industrijskih i trgovačkih akcionarskih društava. Holandije i drugih zemalja) i mnoge druge okolnosti otvarali su put razvitku kapitalističkog načina privredjivanja i savremenim metodama akumulacije kapitala.godine razvija se u okviru "tri" Jugoslavije . kada je formirana Državna zajednica Srbija i Crna Gora.godine.koji pravac budućeg privrednog razvoja. A uporedo sa odredjenim opštim privrednim napretkom početkom XX vijeka. U djelu “Trgovački kapital u Crnoj Gori” navodi se da je trgovački kapital izvršio veliki uticaj na cio društveni život i odigrao značajnu ulogu u privrednom razvitku Crne Gore. Od 1918. Periodizacija razvoja ekonomskog sistema Crne Gore neraskidivo je povezana i obilježena promjenama državnopravnog statusa zemlje. preduslov je da bi se mogao učiniti pogled unaprijed . Inicijatori i nosioci osnovanja tih društava bili su trgovci. sa akcentom na osnovne karakteristike tranzicije našeg sistema na pragu XXI vijeka i otpočinjanje procesa približavanja standardima koje je u svom makrosistemu postavila Evoropska unija. Projektovani razvojni scenariji.

bila je primarna prerada drveta. Trgovački capital u Crnoj Gori. 252. Godine 1903. Nerazvijen finansijski sektor. ekonomska periferija u koju se školovana omladina rijetko vraćala. odnosno postaje normativno ustrojen državni instrument. u Crnoj Gori je na 1000 stanovnika dolazilo 57 puta manje industrijskih preduzeća nego u Sloveniji. 121). 13 puta manje nego u BiH i 7 puta manje nego u Makedoniji ( Medenica S.samo su neki od faktora koji karakterišu ovaj razvojni period. koji je slabu saobraćajnu povezanost kompenzirao jeftinom radnom snagom. posebno za djela koja su imala krivični karakter. prve koncesije i rast spoljne trgovine. 28 puta manje nego u Vojvodini. privredu karakteriše ustrojstvo jedinstvenog tržišnog i ekonomskog prostora putem daljeg razvoja instrumentarija za prikupljanje dažbina. I tom. oktobra 1798. da istorija razvoja carinske službe Crne Gore datira i prije ovog perioda 106. Izabrana djela. ali način upotrebe prikupljenih sredstava je u rukama Knjaza koji za to nikom nije polagao račune. sa stepenom pokrivenosti ispod 30%. Švajcarskom. Carinski sistem Crne Gore na putu pridruživanja EU. Grčkom.. kolonijalna roba i metalni proizvodi107. ekonomski zamah nije bio tako snažan. Ovim Zakonikom koji je bio i građanski i krivični. pored ostalog definisali su se međusobni odnosi između ljudi. I dalje se može cijeniti da je početkom XX vijeka u Crnoj Gori još uvijek preovladjivala naturalna privreda.. savremenom načinu proizvodnje104. tekstilni proizvodi. Već tada. str. prodaja imovine. str. već su naplatu vršila druga lica uz odgovarajuće naknade.). Za vrijeme vladavine Knjaza Danila. U periodu izmedju dva svjetska rata. sporo se razvijala. na saboru u manastiru Stanjevići i taj datum je prihvaćen kao dan carinske službe Crne Gore s obzirom da se ovim Zakonikom po prvi put carina uvodi putem nekog propisa. nedostatak domaćeg kapitala. pa je i razvitak kapitalističkih elelmenata sporo dolazio do izražaja. Titograd. koji je pratila i zaduženost zemlje. pa je na taj način riješeno pitanje carina. U tom sektoru angažovao se i strani kapital. 29 puta manje nego u Hrvatskoj. nedovoljna zainteresovanost stranog kapitala u uslovima slabe saobraćajne povezanosti Crne Gore sa okruženjem. Cid. uvedena je carinska tarifa za pojedine artikle. Ekonomski fakultet. Zakonik donešen 18. nepostojanje industrijske tradicije .g. saobraćajem i trgovinom. 16 puta manje nego u Srbiji. i ostala.Privredni razvitak Crne Gore 1918-1941. a time i privreda. Spoljnotrgovinska razmjena Crne Gore sa navedenim zemljama odvjala se u uslovima izraženog robnog deficita. Njemačkom. Francuskom. Srbijom. str. Početkom XX vijeka zaključeni su novi ili obnovljeni dotadašnji trgovinski ugovori sa slijedećim državama: Italijom. razvoj trgovačkog kapitala. industrija.1959. a preostali dio kroz izvoz duvana i maslinovog ulja. Početkom XX vijeka oko 90% crnogorskog izvoza ostvarivalo se izvozom stoke i stočnih proizvoda. pored zaostale poljoprivredne proizvodnje sa malim tržišnim viškovima. sa nerazvijenom industrijom. Rumunijom i Austro-Ugarskom. str. Holandijom. naplata dugova i propisivale kazne za prekršaje i prestupe. Zaostalost crnogorske privrede bila je osnovna prepreka bržem razvitku. đumruk) kao veoma važan izvor prihoda za državnu kasu se strogo i uredno naplaćuje.. Podgorica. 16) 107 Opširnije o strukturi spoljne trgovine i trgovačkom kapitalu početkom XX vijeka: Akademik Mirčeta Đurović. Na strani uvoza najznačajnije stavke bile su žito. Egiptom. 106 Prvi pokušaji uređenja Crne Gore kao organizovane države u smislu organizovanog prikupljanja državnih prihoda. Podgorica. magistarski rad. datiraju iz vremena vladike Petra I Petrovića Njegoša sa donošenjem „Zakonika obšteg crnogorskog i brdskog“. što je značilo da tadašnja država nije imala kapacitete da razvija svoje institucije. Akademik Mirčeta Djurović. koje su bile priličan problem crnogorskog saobraćaja sa inostranstvom i koje su stvarale dosta teškoća crnogorskim trgovcima105. 280-282. Rusijom. Belgijom. Isto. Bugarskom. Karakteristično je da je naplata carine davana u zakup. 251-267. Carina (dacija. 104 105 74 . Interesantno je medjutim napomenuti. evidentno je apsolutno i relativno zaostajanje u privrednom razvoju Crne Gore u odnosu na druge djelove Jugoslavije108). Turskom. najvažnija djelatnost. Za vrijeme Kralja Nikole donošenjem carinskog zakona i zakona o carinskoj tarifi dolazi do daljeg razvoja carinskog sistema i carina postaje najvažniji prihod državne kase (Mr Kaljević N. str. Pivara u Nikšiću. da bi poslije I svjetskog rata bio porušen najveći dio ionako skromnih industrijskih kapaciteta ( Fabrika duvana u Podgorici. Svi ovi ugovori bazirali su se na klauzuli najvećeg povlašćenja. prisustvo stranih kapitala.bio je veoma nizak. Fabrika za preradu vune u Danilovgradu u dr. Crna Gora bila je. 2008. 2008. veoma stroge. Iako je podignuto 26 industrijskih preduzeća i 11 električnih centrala. Iako je evidentan proces jačanja robno-novčanih odnosa. Engleskom. isto. malo stručne radne snage i organizacionog iskustva u proizvodnji. god. konfekcija. 108Npr.

sistem planiranja globalnih proporcija. međutim. visok nivo centralizacije u raspodjeli investicionih i deviznih sredstava).godišnja stopa rasta DP u periodu 1948-1980.1. a stepen nerazvijenosti ukupne ekonomije. propisivanje raspodjele. 2000. Ne radi se samo o tome što je Crna Gora praktično bila bez iole značajnijih industrijskih kapaciteta i saobraćajno nepovezana sa širim jugoslovenskim prostorom. kao i Remontni zavod u Tivtu.000 stanovnika Crne Gore. proporcije u spoljnotrgovinskoj razmjeni mješavinom ekonomskih i administrativnih mjera. predstavljali su jedino industrijsko jezgro. s jedne. sektorsku i prostornu dimenziju. Prve poslijeratne godine karakterisao je sistem administrativnog (centralističkog) planiranja. Polažište njenog razvoja bilo je. Imao je za posljedicu konstantno mijenjanje strukture privrede. kao svojevrstan razvojni problem i u novoj državi (“Drugoj” Jugoslaviji). 2. Veoma nizak nivo razvijenosti proizvodnih kapaciteta i relativno skromni uslovi za razvoj poljoprivrede. sastavljajući plan privrednog razvoja koji se 109 Bjeletić V. bila je 5. 2. str. pilana. administrativna ograničenja uvoza itd). hidro-energiji. činio je sistem dovoljno “planifikabilnim” sa mogućnošću centralizovane koordininacije. Osnovna privredna djelatnost bila je ekstenzivna poljoprivredna proizvodnja od koje je živjelo 76% stanovništva.1. najveći dio kapaciteta industrije potpuno je uništen. naslijeđeno je. Periodizacija sistema planiranja 1.godine. poslije ratnih razaranja. duvana i pića. 75 . Razvoj privrede Crne Gore.. Solana u Ulcinju i nekoliko malih fabrika sapuna.96. s druge strane. a Prvi petogodišnji plan sa razgranatom plansko-upravljačkom administracijom donijet je za period 1947-5. i raspoloživi potencijali u rudnom i šumskom bogatstvu. bazirao se na konceptu industrijalizacije kao modela razvoja. modele planiranja i strukturne promjene u privredi Relativno i apsolutno zaostajanje Crne Gore u odnosu na druge krajeve u predratnoj Jugoslaviji. Mjereno osnovnim ekonomsko-socijalnim pokazateljima razvijenosti. gransku.1. Savezni zavod za društveno planiranje gubi upravna ovlašćenja i postaje stručna ustanova.godina. 2.5% obradivih poljoprivrednih površina živjelo preko 71% ukupnog stanovništva. Podgorica. Osvrt na razvojni koncept. što je svakako imalo uticaja i na razvoj pojedinih subregiona i urbanih sredina u Crnoj Gori.godine prešlo se na tzv.g. Strategija razvoja bazirala se na ubrzanoj industrijalizaciji kroz jačanje bazičnih grana privrede. koji se bazirao na dva osnovna postulata: a) planiraju se samo ključne srazmjere u razvoju nacionalne ekonomije (globalne proporcije u odnosu investicija i potrošnje. te posebno povoljni uslovi za razvoj turizma i pomorske privrede. u okviru privrednog sistema SFRJ. Društveni proizvod i njegovo ostvarivanje u Crnoj Gori. po mnogo čemu osobeno. snažno su uticale na strateške pravce njenog razvoja. imajući u vidu njenu ekonomsku. već i o tome što je na samo 13. Profil privredne razvijenosti Crne Gore u poslijeratnom razvojnom periodu Jugoslavije do disolucije SFRJ (1991) 2.Drugi svjetski rat donio je nova razaranja i ljudske žrtve. Crna Gora je u poslijeratnom razvojnom periodu ostvarila dinamičan privredni rast (npr. b) uz upotrebu ekonomskih instrumenata prema preduzećima za njihovo ostvarivanje (politika cijena. Nekoliko malih električnih centrala. DP/pc iznosio je svega 50$ 109). Republički sekretarijat za razvoj. Prvi okvirni plan privrede sastavljen je 1946. putem obaveznih planova i izradom proizvodnih programa pojedinih grana. pogona za proizvodnju cigle i crijepa. sa zastarjelim i oštećenim postrojenjima. i koja je učestvovala sa 80% u formiranju ukupnog nacionalnog dohotka. Zakonom o planskom upravljanju privredom 1952. koje je kreiralo oko 11% DP. Kada je riječ o raspoloživim ekonomskim potencijalima.9%) i krupne socijalne promjene. Za oko 377.

dogovorni odnosi ekonomskih subjekata u organizovanju. bio znatno siromašniji od onog koji poznaje francusko planiranje. upravljanja. Teorijski ovaj model je osmišljen da može funkcionisati samo u čistom obliku. ali samo do odredjenog nivoa b (optimum planske aktivnosti. gdje nema planiranja u društvu. veličina Y će prirodno početi da opada. Sistem je ipak karakterisao visok stepen direktne kontrole privredjivanja. 3. dok preduzeća počinju postepeno da sastavljaju svoje planove razvoja samostalno. dok se planovi širih zajednica mogu donositi jedino putem jednoglasnog dogovora). Glavne zamisli ovog sistema planiranja bile su: a) težnja za cjelovitim obuhvatanjem društvenog razvoja (preširok planski front). U tački T. jer se planska funkcija dalje razvija na račun smanjenja fonda radnog vremena u osnovnim djelatnostima. Lectures of Macroeconomic Planning II. North Holland. kad se svo raspoloživo vrijeme troši na plansku djelatnost.zadržava na nivou sektora i koji obavezuje samo državne organe. Amsterdam. izradi i sprovodjenju planova (svi planski subjekti da budu ravnopravni. predstavljen je kao funkcija radnog vremena koje društvo odvaja za plansku djelatnost t od ukupno raspoloživog radnog vremena t. ekonomije . na koji je ovaj sistem podsjećao. teorijski. dok je nivo stručne i analitičke obrade planova. obim planske djelatnosti približio bi se ukupno raspoloživom fondu radnog vremena. Zakonom o osnovama sistema društvenog planiranja i o društvenom planu Jugoslavije (1976) otpočela je treća faza razvoja sistema planiranja – tzv. kao i vrijeme potrebno za njihovu realizaciju. kada bi se zamišljeni postupak izrade i usaglašavanje nekoliko desetina hiljada pojedinačnih planova razvoja primjenio u praksi. b) zajedničko obavljanje planske funkcije u okviru opšteg usaglašavanja planova (sve ekonomske i društveno-političke jedinice moraju saradjivati po horizontalnoj i vertikalnoj povezanosti u dugom i neizvjesnom procesu usaglašavanja. 110 Johansen N. bez nadredjenosti u planiranju. na jednostavnom modelu prikazao je L. takodje ostvariti odredjeni rezultat. Sa povećanjem planske djelatnosti. do koncipiranja čitave mreže tzv. nacionalna ekonomija će. uz dijalog svih zainteresovanih partnera. sistem dogovornog planiranja.y T R aspolozivi fond radnog vrem . i c) uspostavljeni su tzv. U tački a. Od te tačke. ekonomski rezultat bi trebao da raste. Time što se sporazumi nisu morali postići (a i kad se postignu. dok je sistemska nekonzistentnost postavljena već kroz sam model: usaglašavanje planova je obavezno. naravno. jer je proces realizacije planova bio lišen i administrativnog propisivanja i ekonomskih instrumenata) bilo je suštinski ugroženo i samo ostvarivanje plana razvoja zemlje i efikasna realizacija razvojne strategije. 76 . na račun smanjivanja fonda radnog vremena koji se troši u osnovnim (proizvodnim i uslužnim) djelatnostima. 1978. samoupravnih sporazuma i društvenih dogovora o osnovama plana). izostaje bilo kakav ekonomski rezultat. Drugim riječima. znatno veći nego u indikativnom planiranju u Francuskoj. Troškovi realizacije planske aktivnosti izuzetno su povećani. ali je istovremeno postizanje saglasnosti dobrovoljno.Johansen110: Grafik 1 – Posljedice rastućih troškova upravljanja b Rezultat nac. ne mogu se učiniti suštnski obaveznim.t ena t Rezultat koji postiže određena nacionalna ekonomija Y u odredjenom periodu. Navedene posljedice rastućih troškova planiranja i šire. što ne znači da je to istovremeno i maksimum planiranja).

banaka i drugih finansijskih organizacija. kao i u sistemu podsticanja nedovoljno razvijenih republika i pokrajina. bile su moguće na bazi značajnih investicionih ulaganja iz zemlje i (kasnije) inostranstva i odražavale su se na strukturu zaposlenosti. poreskog sistema. Velika zastupljenost primarnog sektora (sa dominantnim učešćem poljoprivrede i pratećim učešćem šumarstva i ribarstva . Univerzitetska riječ. monetarnom. već je taj proces postepeno prerastao u proces dezintegracije sistema. 111 77 .4. definisan je osnovni institucionalni okvir za uspostavljanje i razvoj integralnog tržišta. kreditnom i bankarskom sistemu.Podgorica i Stručna knjiga. 1992. Industrijalizacija i deagrarizacija u Jugoslaviji. Ispoljeni agrarni karakter privrede do 1960. stranih ulaganja. Željezara. ali su mnogobrojni ograničavajući faktori.2. na pet energetskometalurških kapaciteta i tri saobraćajnice.56% u Crnoj Gori u 1952. visoko učešće poljoprivrednog stanovništva u ukupnom stanovništvu. i poljoprivrede i ribarstva na drugoj strani. i b) prognostički.Pljevlja i Mojkovac) uloženo oko 4/5 privrednih investicija. što se može ilustrovati pregledom investicionih ulaganja. proces industrijalizacije i deagrarizacije112). to je značilo konstantno povećanje zastupljenosti sektora sekundarnih i tercijarnih. koje se jasno definišu kao sredstva za ostvarivanje strateških projekcija. Novim privrednosistemskim zakonima iz oblasti organizacije i poslovanja preduzeća. Rudnici crvenog boksita . kao jedinstvenog koncepta za cijelu zemlju. Sa stanovišta sektorskog razvoja. a smanjenje učešća sektora primarnih djelatnosti. Planska regulacija privrednih kretanja treba samo da dopuni djelovanje mehanizma samoregulacije. nerazvijenost proizvodnih potencijala. predložene su i značajne promjene u sistemu raspodjele. Najveći dio ulaganja u privredi odnosi se na nekoliko najvažnijih energetskometalurških objekata (HE Perućica i Piva.. Dinamične strukturne promjene Dinamične strukturne promjene. u onim područjima gdje tržište ne funkcioniše efikasno. na jednoj. bez obavezivanja. pruga Beograd-Bar i Luka Bar).. svojinskih odnosa. Dugoročne tendencije u razvoju Crne Gore i Jugoslavije.1. 112 Opširnije. formiranja insitutcija za prestrukturiranje privrede itd. Rudnici olova i cinka . Model je koncipiran po uzoru na aktuelna rješenja indikativnog sistema planiranja.godini) identifikuje nasljeđe prošlosti. odnosno mijenjanje njihovog učešća u ukupnoj strukturi formiranja društvenog proizvoda (tzv. finansijskog poslovanja i računovodstva.godine činio je čitavu privredu u U “Osnovama reforme privrednog sistema” (1988) izraženo je opredjeljenje za afirmaciju robne proizvodnje i uspostavljanje cjelovitog tržišta. uticali da do realizacije ovih reformi. Afirmišu se dugoročni planovi razvoja. prometa društvenog kapitala. i u sferi politike i u sferi ekonomskih trendova. Kombinat aluminijuma) i na krupnu saobraćajnu infrastrukturu (jadranska magistrala. TE Pljevlja. Prof dr Risto Vukčević. u sistemu koji počinje intenzivno da se mijenja. finansijskom.Preduzeća su oslobodjena obaveze da izradjuju planove razvoja. nastojeći da postigne makroekonomsku stabilnost i ujednači uslove privredjivanja. kratkoročni i godišne mjere ekonomske politike. polazeći od pretpostavke da će preduzeća u tržišnim uslovima biti sama dovoljno motivisana da na adekvatan način planiraju svoje djelatnosti i razvoj. tokom cijelog posmatranog perioda. kao i na četiri rudnika (Rudnici uglja Pljevlja i Ivangrad. Najvažniji pečat tim promjenama dalo je dejstvo razvoja industrije i nepoljoprivrednih djelatnosti.novi Zakon o osnovama sistema društvenog planiranja i društvenog plana Jugoslavije (1988) pošao je od pretpostavke da će se društveno planiranje odvijati u decentralizovanom privrednosistemskom ambijentu sa visokim stepenom samostalnosti preduzeća i razvijenim tržišnim odnosima privredjivanja. 2. Beograd. Plan razvoja zemlje razdvaja se na a) programski i ekonomsko-politički dio. Novim zakonskim rješenjem cilj je bio da se napravi skladan spoj i srazmjera tržišnog i planskog. na primjer. nisku produktivnost rada i obilježje agrarnog identiteta privrede. Uvodjenje decentralizovanog sistema planiranja kroz privrednu reformu 1988. Elementi industrijskog razvoja113. koji je bio prisutan u razvijenim tržišnim privredama. Ekonomski fakultet. Tako je. odnosno projekcioni dio koji treba da zadovolji istraživačku i informativnu funkciju planiranja. Reforma privrednog sistema trebala je da se odvija paralelno sa reformom političkog sistema. deviznog i spoljnotrgovinskog poslovanja.IDEI. nikada ne dodje. Titograd. 1983. kao i srednjoročni.godine111 .Nikšić. sistemu poreza i doprinosa. dominirali su tokom čitavog razvojnog perioda. 113 Kostić M. samostalnost preduzeća kao tržišnih subjekata.44. Obaveza planiranja zadržana je za velike proizvodne sisteme.

godini primarni sektor činio je 33. Tabela 1.142) 115). razvoj industrije i sekundarnog sektora u cjelini. i ugostiteljstva i turizma). tako da je na nivou od 13.godini poraslo na 58% u 1988. Struktura društvenog proizvoda Crne Gore 1952-1990 STRUKTURA DP Industrija Poljoprivreda Šumarstvo Gradjevinarstvo Saobraćaj Trgovina Turizam Ostalo 1952 7.3%. možemo zaključiti da granska struktura društvenog proizvoda reflektuje i intenzitet promjena u realizaciji razvojne strategije. Formirana privredna struktura sporo se diversifikovala i pretežno ekonomski multiplikovala izvan Crne Gore. tako da je u 1980. uticale su i vanredne okolnosti koje je izazvao katastrofalni zemljotres 15. Analogno navedenom.5 1960 20. investicije su u prosjeku učestvovale sa čak 52%. kasnije se pokazao ograničenjem dinamičnijeg privrednog rasta i razvoja.1979. 78 . U strukturi DP Crne Gore u periodu 1952-1982. To 114 Na određeni broj pomjeranja u granskoj strukturi DP Crne Gore (pored faktora kao što su izabrani model razvoja.7 1980 30.8 20.7 15.4 38. značajno se počela koristiti inostrana akumulacije (ino-zaduživanje). kako na relaciji industrija-poljoprivreda.4 3.9 10. U 1960. Stalno povećanje učešća tercijarnog sektora u privredi Crne Gore (sa 22% u 1952.godini na 48% u 1990. investicije su u 1989.iziskivali su velika ulaganja i dugi rok gradnje do punog proizvodno-ekonomskog efektuiranja). što je hronično kreiralo deficite strateških poljoprivrednih proizvoda. u "Strategija razvoja SR Crne Gore".1 1.najvećem stepenu zavisnu od poljoprivredne proizvodnje i izvoza poljoprivrednih proizvoda. Cijeli period karakteriše nedovoljno ulaganje u ovaj sektor. kad su se mnoge djelatnosti. stavljanja u funkciju i eksploataciju krupnih infrastrukturnih objekata sektora saobraćaja i veza. turizma i ugostiteljstva114.godini). predstavljali su završetak inicijalne etape industrijalizacije i osnovicu za izgradnju i difersifikaciju preradjivačkih kapaciteta u oblasti industrije. javlja se kao posljedica izgradnje.8 20.8 9.4 4.9 15. čelika i aluminijuma. posljedica je niske startne osnove i dominantnog učešća bazične industrije i infrastrukture u strukturi investicija (definisani investicioni prioriteti u kontekstu ukupnog razvoja SFRJ saobraćajno povezivanje i izgradnja energetsko-sirovinskih kapaciteta . migracije stanovništva na relaciji selo-grad itd. sa dominantnim učešćem proizvodnje električne energije.0 1990 35 13. razvijale ubrzanim tempom. poslije značajnih investicionih ulaganja narednih godina.4% DP.godine. uglja. 115 Vukčević R. zahvaljujući odlučnom ostvarivanju strategije industrijalizacije (učešće industrije u DP je sa 42% u 1952.7 Izvor: SGCG za relevantne godine.3 3..5 5. saobraćaja i veza. projektovan da ostvari podsticajne i povratne efekte na razvoj ostalih sektora i privrednih djelatnosti u Crnoj Gori. Istovremeno.0 27. kao i sve značajnijeg razvoja trgovine. zatim i dalje opada.1 6.godini učestvovao sa svega 11. Izgradjeni kapaciteti.godine. tako i kod nekih neproizvodnih djelatnosti (rast učešća građevinarstva. str.7 3.godini.5 21. Ovako "skup" razvoj.9 13. Sekundarni sektor je na početku poslijeratne izgradnje i kasnije bio dominantan u krupnim investicionim projektima.7 4. boksita.4.9 3. 1986.8 18.2 18.1% u 1990.IDEI.6 1. U narednoj dekadi ponovo polako raste. trgovine. ali cijeli period karakteriše njihova niska efikasnost ( koeficijent efikasnosti investicija u ovom periodu bio je 0.1% u strukturi formiranja ukupnog društvenog proizvoda. 43-46.godini u DP) i njegova znatno veća zastupljenost u ukupnoj strukturi društvenog proizvoda u odnosu na jugoslovenski prosjek. Medjutim. a uz spori rast poljoprivredne proizvodnje.g. zbog svoje neuravnoteženosti.8 3.1 4. iznosile svega 5.). nedovoljna iskorišćenost raspoloživog zemljišta.5 14.Efikasnost investicija u Crnoj Gori.Titograd. Sa 54% u strukturi DP u 1980.

5 hiljada hektara obradivog zemljišta. 1995. To je preduslov za unapređenje funkcionalnog integriteta i širenja privrede. što u narednoj dekadi tranzicione receseije bilo još manje vjerovatno. U Središnjem regionu koncetrisan je najveći dio industrije. kapitalno intenzivne industrije sa 116 117 79 .još uvijek nije postignut zadovoljavajući nivo iskorišćenosti i prerade sopstvenih resursa (ostvaren razvoj rudarsko-metalurških grana.godini 35%). a naročito tercijarnom sektoru. razvoj bazne industrije u Središnjem regionu. urbani centri snažnije se ne ističu. Nedovoljna iskorišćenost prirodnih i stvorenih resursa . Na primjer: a) do devedesetih. sa neadekvatnom strukturom ponude i neizgrađenim turističkim proizvodom. nedovoljno aktivirane mogućnosti ino-ulaganja u razvoj turizma u cjelini. Prema Izmjenama i dopunama Prostornog plana RCG do 2000. ostalo je neobrađeno. a zaostajanje u razvoju prerađivačke industrije).Crna Gora još uvijek nije u mogućnosti da dovoljno koristi svoje prirodne resurse. turizam: disproporcija između smještajnih kapaciteta i nedovoljne razvijenosti opštih servisa i privrede koji podržavaju turizam. mnogi turistički potencijli nisu valorizovani. nisu ni raspolagale kapacitetima za preradu u finalne proizvode. koja je obezbjeđivala najviši DP/pc. 3. rastući broj malih i srednjih preduzeća. Relativno gusto naseljen Primorski region ima privredu zasnovanu na tercijarnim djelatnostima.godine. čije je rješavanje kroz kreiranje i sprovodjenje razvojne strategije odloženo tokom teških i turbulentnih tranzicionih devedesetih godina. često visoke kategorije. ni izgrađene lokalne tehničke infrastrukture (posebno puteva). nije dovoljno podstakao industrijalizaciju Sjevernog regiona. kao i nastavljanja procesa daljeg ubrzanog zapošljavanja u sekundarnom. a u pretežno kontinuirano formiranim naseljima. koji na višem stepenu privredne razvijenosti dobijaju veći značaj. Strukturna neuskladjenost privrede . d) izgrađeni kapacitet industrijske proizvodnje takođe su se malo koristili. poljoprivreda: nizak je nivo iskorišćenosti zemljišta (posebno kvalitetnog i onog vraćenog privatnom sektoru). isključujući turizam. navedenim procesima i razvojnim tendencijama. U strukturi industrijske proizvodnje. industrija je sebi obezbijedila ključno mjesto u strukturi formiranja DP (u 1990. Podgorica. 4. Nedovoljan nivo funkcionalne integrisanosti prostora . Devedesetih godina. Formirane strukturne i prostorne disproporcije Kad je riječ o naslijeđenim/formiranim strukturnim i prostornim disproporcijama u privrednom razvoju i privrednoj strukturi Crne Gore116. 2. ni izbliza nije valorizovao sve svoje vrijednosti itd. razvoj društvene infrastrukture usuviše je orjentisan na zadovoljavanje lokalnih potreba. elektro i hemijska industrija 25%. e) u 1995. f) turizam. primarna poljoprivreda. ne podstiče dinamičnu promjenu privredne strukture i nije kompatibilan postojećoj strukturi mreže naselja u kojima npr. Središnji i Južni subregion117 izvršena je prema “ geografskim karakteristikama. a nema ni dovoljne podrške potrebnih servisa (npr.je dijelom posljedica i aktiviranja novih kapaciteta. zanatstvo i manji industrijski pogoni treba da budu nosilac razvoja i smanjenja regionalnih disproporcija. neusklađen je razvoj urbanih centara i ruralnih oblasti itd. str. I pored znatnih ulaganja. b) rafinerija ruda polimetala. kao i za ostvarivanje ujednačenih životnih uslova stanovništva na svim područjima. nedovoljno usklađena dinamika razvoja turizma i poljoprivrede kao komplementarnih djelatnosti. odgovarajući sistem otkupa). 2. kulture i ostalih tercijarnih djelatnosti. aktivirano je manje od 20% hidroenergetskog potencijala. čija je eksploatacija obustavljena. Neravnomjeran regionalni razvoj i demografsko pražnjenje prostora .postojeća klasifikacija subregiona Crne Gore na Sjeverni. a metalna. jer je veći dio investicija usmjeren na bazne. najbolje poljoprivredno zemljište i glavni centri servisa. DP/pc ispod je onog u Primorskom regionu. prehrambena industrija. veoma niska akumulativna sposobnost privrede i visok stepen nezaposlenosti i nedovoljne zaposlenosti. prvenstveno imamo u vidu sljedeće strukturne neusklađenosti: 1. Središnji i Primorski region ( prikazi na sledećim stranama). dok su međuopštinske inicijative rijetke. c) neka utvrđena nalazišta nemetala još uvijek nisu dovoljno iskorišćena.integrisanost prostora zemlje umnogome je uslovljen razvijenošću i kvalitetom saobraćajnog sistema u cjelini.godini 11.49-54. energetskometalurški kompleks je dostigao 45% ukupnog fizičkog obima.3. najvišu stopu naseljenosti i najveći životni standard.1. Početkom devedesetih godina definisana su tri karakteristična regiona u Crnoj Gori: Sjeverni. Nadalje. Većina aktivnosti distribuirana je linearno duž obale.

1971 (529. posebno imajući u vidu da se u strukturi formiranja BDP udio sektora usluga. kao i strani drzavljani koji u Crnoj Gori rade ili borave u svojstvu clanova porodice duze od godinu dana. Nepovoljne promjene u distribuciji stanovništva i strukturi mreže naselja . Značajan (ali ne i dovoljan) ekonomski prosperitet u cjelokupnom razvojnom periodu . elektrifikacija je uglavnom sprovedena. Poljoprivreda je.1995. Podgorica. Ekonomski fakultet. nedovoljni kapaciteti za potrebe kulture.9 mil $120 . u ranoj je etapi urbanizacije i industrijalizacije.500). a dominirajuće planinske oblasti gube svoje stanovništvo. godine ukupan broj stanovnika u Crnoj Gori je 620.teorija i iskustva u razvoju. O regionalnom aspektu razvoja Crne Gore (postojeća klasifikacija) konsultovani su sljedeći radovi domaćih autora i istraživačkih timova: dr Risto Vukčević. sam DP iznosio je 1. Sjeverni region.406. dr Janko Gogić.145). Posljedice primjenjene razvojne strategije 1. 119 U Crnoj Gori u periodu od 1946.regionalni aspekt. red. B. kao najveći. nekim bitnim obilježjima ekonomske i socijalne strukture užih područja i njihovoj homogenosti. dok je u nekim ruralnim oblastima evidentiran višak stambenog fonda. posebno na Sjeveru. nedovoljno razvijena. uz tendenciju rasta usitnjenosti naselja.16%. do 2003.604 stanovnika). Cetinju i njihovoj okolini.310). a ostali prirodni resursi još nisu dovoljno aktivirani. proces deagrarizacije išao je brže nego što se razvijala urbanizacija i industrijalizacija. gube stanovništvo)119. Titograd. IDEI.97%.873 stanovnika). dr Marija Ivanović.77%.10%.možemo zaključiti da je primjenjeni metod industrijalizacije u cijelokupnom poslijeratnom privrednom razvoju Crne Gore u okviru SFRJ suštinski doprinio ekonomskom prosperitetu i društvenom napretku Republike (DP/pc u 1989. Nedovoljno razvijena društvena i tehnička infrastruktura . Bošnjaka 48. mreža telefonskih čvornih centrala je dobro postavljena. 1993. godine sedam puta je vršen popis stanovništva .Podgorica. ali i njihovog gašenja (posebno mala teško pristupačna naselja razmještena po planinskim platoima i planinskim područjima. Izabrana djela. Koncentracije stanovništva su ostvarene u nekoliko urbanih centara formiranih u dolinama Lima. Albanaca 31. nije zadovoljavajuća. U skladu s medjunarodnim preporukama. Muslimana 24. gustina mreže magistralnih i regionalnih puteva od 13 km/100 km2.184 ili 7.industrijalizacija i razvoj tercijarnih djelatnosti privukli su u gradove veliki dio ruralnog stanovništva i to uglavnom mlađu generaciju. 2. DP privatnog sektora već je bio 11. imigracione oblasti. Prema rezultatima popisa stanovništva iz 2003. Univerzitet Crne Gore. 1991 (615.163 ili 5. konstantno povećava. Navedeni glavni pravci privrednog razvoja Crne Gore bili su predodređeni pretežnim dijelom: raspoloživom sirovinsko niskom stopom vraćanja uloženih sredstava. posebno planinskih. osim stanovnistva u zemlji. CID.nedostatak stambenog fonda u gradovima. Roma 2.godine.669 ili 43.Gluščević). Nacionalna struktura stanovništva je bila sledeća: Crnogoraca ima 267. Stretegija razvoja SR Crne Gore (zbornik radova.1986.42%.118 5.Ekonomski fakultet. Nikšić. Tare i Ćehotine. 1981 (584.03%. Srba 198. sa životnim uslovima daleko od zadovoljavajućih.601 ili 0. Hrvata 6. Samo primorske opštine i opština Podgorica bile su. registrovana zaposlenost .1% DP. Univerzitetska riječ. 118 120 Važno je napomenuti da je Društveni proizvod (DP).2300 $).625 ili 3.414 ili 31. Međutim.300 $ DP po stanovniku. preniska je u odnosu na potrebe. u Popisu 2003. obuhvatao je samo tržišnu vrijednost dobara i „proizvodnih” usluga. izražen nedostatak školskog prostora u gradovima. Nikšiću. dok je kod središnjeg i sjevernog regiona zabilježen pad stanovništva i negativan migracioni bilans Mreža malih gradova je nedovoljno razvijena.1996.razmještaju prirodnih uslova za razvoj.145. u proteklom razvojnom ciklusu. sa posebno niskim nivoom razvijenosti tercijarnog sektora. 1961 (471. Privreda i stanovništvo skoncentrisani su u Podgorici. po konceptu „materijalne proizvodnje”.1.189 stanovnika).godine. ali je broj telefonskih priključaka nedovoljan. u sastav stalnog stanovnistva ulaze crnogorski gradjani ciji je rad.200 radnika. Kombinacija faktora proizvodnje .500 radnika .161. 6. Podgorica. posebno neproizvodnih.894 stanovnika).sa 50$ na 2. odnosno boravak u inostranstvu kraci od godinu dana. 1987.godini . koji je bio važeći u prethodnom sistemu. Razvoj Crne Gore do 200. Regionalna ekonomija. iako angažuje značajan dio stanovništva.035) i 2003 ( 620.351 (privreda preko 131. a registrovana nezaposlenost . ali pouzdanost snabjevenosti nekih područja. što je činilo ovu obračunsku vrijednost znatno manjom u odnosu na BDP i teže uporedivom sa modelom današnjeg obračuna. tržišna vrijednost „neproizvodnih” usluga bila je isključena iz obuhvata.4. opštem nivou razvijenosti i perspektivama za budući razvoj”.99%. 1953 (419. 80 .46.811 ili 1. postojećoj privrednoj strukturi i njenom prostornom razmještaju. a registrovana zaposlenost u ovom sektoru na nivou 5. Univerzitetska riječ.1948 (377. posebno u Podgorici.

0.9 33. koja je nastala kao opšte-društvena potreba razvoja SFRJ u doba donošenja investicionih odluka o izgradnji energetskih i metalurških objekata. Glavni industrijski kapaciteti izgrađeni su radi reprodukcione potrošnje u SFRJ.6 5. kapacitetima za industrijsku proizvodnju i preradu.5 5. Takodje. iskorišćenost kapaciteta ispod 40% propusne moći infrastrukture u pojedinim subregionima. više nego bilo koja druga republika.6 KUPAC Crna Hrvatska Makedonija Slovenija Gora 1. bila je izrazito neprilagođena prema unutrašnjoj i spoljnoj tržišnoj tražnji. Matrica medjurepubličke robne razmjene u SFRJ ( 1986)122 PRODAVAC BiH Crna Gora Hrvatska Makedonija Slovenija Srbija BiH 50. odražavala se i na strukuturu i obim spoljnotrgovinske razmjene.matrica medjurepubličke robne razmjene u okviru SFRJ.1 15. Strategija razvoja Crne Gore . izvoznu orjentaciju privrede.5 47.4 2. 123 "Politika".8 Srbija 15. krajem osamdesetih godina. Univerzitetska riječ. Titograd.5 19. akumulativnom sposobnošću privrede. a gotovo najmanje svojih roba izvozila je van granica tadašnje Jugoslavije (9. 81 . ali i izborom i mogućnostima implementacije izabrane strategije razvoja (centralizacija makromenadžmenta). Svoje proizvode plasirala je na tržištu drugih republika čak 48. ljudskim potencijalom.12.8 42. Pojedina preduzeća imala su ovaj koeficijent i preko 2).2 50. bila upućena na tržište ostalih republika.1%). 124 Odnos ukupnog uvoza i izvoza prema DP.7 4.0 8. Kreirana reprodukciona potrošnja bazirala se djelom na skupim uvoznim inputima (koeficijent uvozne zavisnosti . uvozna zavisnost je bila veoma visoka.1 10.6 13.5 34. izgrađenim objektima infrastrukture. velika upućenost na domaće tržište.2%124).0 7. sa negativnim posljedicama na mogućnost obezbjeđivanja dopunske akumulacije.5 6.2 42. 3.4 5.6 1. snagom objektivnog činioca. ( 78% u strukturi robnog uvoza su sirovine i repromaterijal. 121 122 Relacija izmedju uvoza proizvoda za reprodukciju u odnosu na kreirani izvoz roba. Veoma visoka uvozna zavisnost. Visoka zavisnost od domaćeg tržišta .8 2. analogno navedenom.5 1. što se značajno odražavalo i na deviznu poziciju Republike.kao graničnik razvoja (spomenimo samo probleme metalurškog kompleksa koji je intenzivni potrošač električne energije i utiče na sve izraženiji elektroenergetski deficit.23.5 7.9 27. dok savremeni ekonomski sistemi protežiraju otvorenost.51 123).1992.8 10.formirana ekonomska struktura. Crna Gora je. nedovoljna izvozna orjentisanost – kruta i nedovoljno fleksibilna privredna struktura. liberalizaciju i brza prilagodjavanja.5 21.. tj.4 Izvoz 11.9 9.4 48. Tabela 2. koja je za posljedicu imala hronično zanemarivanje pitanja rasta konkurentnosti kao ključnog razvojnog izazova. dosta dobro reprezentuje stepen zavisnosti Crne Gore od tada jedinstvenog. struktura privrede Crne Gore na pragu devedesetih ( ne uključujući nova razvojna ograničenja koja će tek uslijediti). str. koju je teško supstituisati domaćom proizvodnjom. Gluščević Boško i dr.8 11. a kasnije privredne infrastrukture.0 41.energetskom bazom.1 4.4.7 0.5%.7 10. relativno visok bio je i stepen otvorenosti privrede (56.5 8. Visoka uvozna zavisnost. izraženu nezaposlenost i latentnu zaposlenost itd)121.1 12. na kraju ovog razvojnog perioda. tržišta SFRJ.2 1. Drugim riječima. 2.0 6.6 3. .9 13. ispoljila se.7 9.9 49.1986. Drugim riječima. podobnošću struktura za primjenu tehničkog progresa i tehnoloških inovacija.8 43.godine.2 3.7 15.5 Svega van matične republike 37.5 3. zatim velike tehničke sisteme u dijelu Crne Gore koji iziskuju visoke troškove tekućeg i investicionog održavanja. Ekonomska struktura pretežno orjentisana na proizvodnju sredstava za reprodukciju za tržište SFRJ (visoka “interna” zavisnost) .

Medjutim, i pored svih ograničenja, apsolutni obim ostvarenog izvoza roba i usluga u 1989.godini bio je impresivan, posebno kad se imaju u vidu svi blagotvorni efekti prihoda od usluga na ukupan platni bilans:

Tabela 3. Crna Gora 1989 - Uvoz i izvoz roba i usluga
IZVOZ ROBA: KAP 125 Željezara Obod ostali PRIHODI OD USLUGA126: turizam 127 transport ostalo IZVOZ ROBA I USLUGA
Izvor: NB CG, 1990;

263,0 138,8 22,3 18,3 83,6 279,6 130,0 123,6 26,0 542,6

UVOZ ROBA KAP Željezara Obod ostali RASHODI OD USLUGA

172,0 44,8 38,0 19,5 69,7 77,0

UVOZ ROBA I USLUGA

249,0

Nedovoljna konkurentnost potencijalnog (i ostvarenog) robnog izvoza, nesposobnost bržih prilagodjavanja, izostanak strategije za osvajanje novih tržišta kreirali su i veoma niza nivo indikatora izvozne orjentacije 18128. Zavisnost DP od izvoza bila je 38,5% (učešće izvoza roba i usluga u ostvarenom DP pokazuje da izvozna orjentisanost nije ekspanidirala toliko da pokrije viosku uvoznu zavisost). Navedeni nesklad izmedju visoke uvozne zavisnosti, nedovoljne izvozne orjentisanosti i nedovoljne fleksibilnosti naših izvoznika (konkurentnost, brza prilagodjavanja, strategija osvajanja novih tržišta i dr.), bio je, u sferi ekonomije, izvorište drastičnog pada ukupne spoljnoekonomske komponente i DP tokom devedesetih. 5. Slom prethodno primjenjenog modela centralističkog upravljanja razvojem i sve negativne konotacije koje proces planiranja privrednog razvoja nosi is tog perioda - obesmisli su bilo kakvo kreiranje razvojne strategije u uslovima tranzicione recesije, ekonomske izolacije, eskalacije sukoba na prostoru bivše SFRJ i rastuće neizvjesnosti129. Makroekonomsko planiranje i definisanje strategije privrednog razvoja u SRJ, tretirano kao recidiv prošlosti, potpuno se zanemaruje. I samo kratkoročno planiranje kroz planiranje ekonomske politike, kao jedini preostali instrument sistema planiranja i upravljanja razvojem, postaje nerealno i ne služi osnovnoj svrsi. U periodu ekonomskih sankcija, koje su kreirale potpuno “neekonomski” tržišni ambijent, fokus planiranja bio je praćenje analize robnih bilansa, održanje snabdjevenosti tržišta, očuvanje osnovnih insfrastrukturnih sistema i jačanje socijalne funkcije države.

125 Željezara i Obod su primjeri velikih domaćih sistema koji su bili orjentisani na plasman na jugoslovensko tržište, a sa visokom uvoznom zavisnošću i niskim nivoom konkurentnosti za bilo kakvu strategiju izlaska na inostrana tržišta; 126 Crna Gora je putem nerobnog sektora ostvarivala značajan suficit u razmjeni sa inostranstvom (prihodi od turizma,, tzv. “nevidljivog izvoza” i pomorskog saobraćaja bili su blizu 90%); 127 3000 noćenja stranih gostiju (31% ukupno ostvarenog prometa) 128 Učešće ostvarenog izvoza roba u DP- 90% su bili proizvodi industrije, Nediversifikovana proizvodnja koncentrisana na mali broj preduzeća ( sužen asortiman izvozne ponude); 129 Interesantno je spomenuti da je, nasuprot SRJ i svih ostalih bivših jugoslovenskih republika, Slovenija jedina uspjela da sačuva one pozitivne elemente sistema makroekonomskog planiranja i veoma brzo, poslije osnovne državne institucionalne konsolidacije, nastavila je da izradjuje i sprovodi strateške razvojne dokumente, tj. da vodi efikasnu razvojnu politiku ( npr. prvu strategiju privrednog razvoja za period 1994-2000, strategiju regionalnog razvoja, strategija razvoja spoljnoekonomskih odnosa itd., a samo otvaranje pregovora o sporazumu o pridruživanju EU i potpisivanje Asocijacijskog sporazuma 1996.godine, doprinijelo je potpunom “osvježenju” mehanizma izrade i sprovodjenja dugoročne razvojne strategije kroz kreiranje prvog Nacionalnog programa za integraciju Slovenije u EU, već 1997.godine).

82

3. Profil privredne razvijenosti Crne Gore i ograničenja upravljanja razvojem u SRJ (1992-2002)
Ustavom donesenim 27. aprila 1992. godine proglašena je SR Jugoslavija, "suverena savezna država, zasnovana na ravnopravnosti građana i ravnopravnosti republika koje ulaze u njen sastav". Zajednica Srbije i Crne Gore.

Tabela 4 - Osnovni uporedni pokazatelji Srbije i Crne Gore (1992)
Pokazatelj Teritorija ( u km2 ) Stanovništvo (1991, u 000) DP/pc Zaposlenost
Izvor: SGJ,SZS,Beograd,1993;

Srbija 88.361 9.885 95,1% 93,9%

86,5% 93,9%

Crna Gora 13.812 615 4,9% 6,1%

13,5% 6,6%

Osnivanje nove (znatno manje) države pratili su ekonomski problemi iz prethodnog perioda (pad proizvodnje, nezaposlenost, visoka inflacija i duboki strukturni poremećaji, uzrokovani prije svega netržišnim privrednim sistemom i dugogodišnjom nepovoljnom političkom situacijom u zemlji). Osnivanje SRJ dogadja se u uslovima visoke eksterne i interne nestabilnosti, koju dalje usložnjavaju tranziciona iskušenja koja su donijele devedesete. Prethodno pitanje, pred kreatore razvojne politike, je pozicioniranje malog ekonomskog sistema u savremenim medjunarodnim ekonomskim odnosima, kao specifičnog razvojnog faktora. Drugim riječima, da li je, u savremenim uslovima, veličina zemlje kao factor privrednog razvoja ograničenje ili izazov razvoja.

3.1. Veličina zemlje kao faktor privrednog razvoja
Tradicionalna ekonomska teorija isticala je prednosti većeg ekonomskog sistema, prvenstveno imajući u vidu veličinu BDP koji se u njoj proizvodi, odnosno na njenom unutrašnjem tržištu realizuje, zahvaljujući broju stanovnika, njihovoj proizvodnoj aktivnosti i kupovnoj sposobnosti. Savremeni megatrandovi razvoja, koje karakteriše internacionalizacija proizvodnje i tržišta, ali i rast broja novih (malih) država koje se intenzivno ekonomski integrišu, relativizirali su ove prednosti 130. Proces rastuće međuzavisnosti, međupovezanosti i globalizacije svih aspekata našeg života, a posebno ekonomske aktivnosti, definitivno je otklonio bar jednu dilemu. Za malu zemlju izolacija je fatalna i ima izuzetno teške i dugoročne negativne efekte na njen privredni rast i kvalitet privrednog razvoja u cjelini. Ne postoji alternativa za njihovu intenzivniju integraciju u globalnu ekonomiju. To podrazumijeva izuzetno otvoren i liberalan ekonomski sistem, sa znatno većim obimom i domaćih i stranih investitora i prisustvom transnacionalnih korporacija. Strategija otvorene privrede zemlju konstantno suočava sa svjetskim standardima troškova, kvaliteta, cijena, sa strukturom ponude i strukturom tražnje, koju najvećim dijelom diktiraju najuspješniji proizvođači u svijetu. Drugim riječima, mnogi argumenti ukazuju da povećano učešće u svjetskoj ekonomiji i raznovrsnim oblicima regionalizacije, postaje ključ za ekonomski rast i prosperitet. Internacionalizacija ekonomske aktivnosti u tijesnoj je vezi sa dinamikom privrednog razvoja male zemlje. Ona postaje neophodan, mada ne i dovoljan uslov za uspješan razvoj. Na takav izazov razvoja pozitivno su reagovale i male visokorazvijene zemlje Zapadne Evrope u svojoj novijoj ekonomskoj istoriji (Luksemburg,Kipar,Malta,Monako), ali ne manje i neke novo industrijalizovane azijske zemlje
130 Najveći broj novoformiranih zemalja (UN danas broj preko 190 zemalja članica) su tzv. " male zemlje" - koja se karakterišu veličinom do 10 mil stanovnika, sa irelevantnim uticajem na medjunarodne ekonomske tokove i trendove. Novija predvi|anja govore da je broj novih, malih država u stalnom porastu. Dok se svijet ekonomski integriše, njegovi pojedinačni djelovi (komponente) postaju sve brojniji. Globalna ekonomija neprekidno raste, dok se veličina njenih pojedinih djelova smanjuje. U ovu grupaciju spadaju i sve zemlje bivše SFRJ.

83

(Južna Koreja, Singapur, Tajvan, Hong Kong itd.), koje su razvojne impulse tražile i nalazile prodorom na svjetsko tržište, čineći tim i svoj ekonomski prostor otvorenim za robu i usluge iz drugih zemalja Nedostatak veličine, može se prevazići i vidovima regionalne integracije ili snažnijom internacionalizacijom aktivnosti firmi iz malih zemalja. Na ovaj način takođe se mogu prevazići nedostaci lokalnih faktora (tehničkotehnološki nivo proizvodnje), tako što će se sistemom otvorene ekonomije i stranog investiranja imati pristup uslovima koji postoje u drugim zemljama. Optimalno rješenje treba tražiti u kombinaciji socio-političke male veličine sa veličinom (obimom) ekonomske integracije. Početkom devedesetih godina pitanje veličine određenog ekonomskog sistema, kao bitne odrednice dinamike njenog privrednog rasta i razvoja u budućnosti, dobilo je specifičnu težinu za sve zemlje Centralne i Istočne Evrope, posebno nove države na Balkanu. To je bilo trostruki radikalni prelaz u novi sistem (tranzicija sistema), tj.: a) tranzicija u savremeni tržišni sistem, b) tranzicija u novu dimenziju i strukturu privrede, i c) tranzicija ka novim tržištima ( gubitak starih i kreiranje novih tržišta). Raspadom SFRJ stvoreno je pet novih država u Regionu - Slovenija, Hrvatska, BiH, BJR Makedonija i SR Jugoslavija (nastala aprila1992., na teritoriji od 102.179 km2 i sa 10,3 mil stanovnika). 1992.godine u svijetu je postojalo 57 država koje su po broju stanovnika i teritoriji bile manje od SRJ, što sa aspekta veličine zemlje kao faktora razvoja nije predstavljalo razvojno ograničenje. Položaj male zemlje u globalnoj ekonomiji131 Imajući u vidu rastuću globalizaciju i internacionalizaciju ukupnih ekonomskh aktivnosti, kao i rastući broj novoformiranihmalih zemalja - položaj malih zemalja u savremenim medjunarodnim ekonomskim odnosima možemo analizirati i primjenom SWOT analize.

PREDNOSTI (Strenghts)
· · · · · · · · · sposobnost za bolje i brže prilagođavanje (fleksibilnost, brzina prilagođavanja, uz izbor prave razvojne strategije i politke); prednosti jednog malog socijalnog i političkog područja u kome se socijalna (kulturna i religiozna) kohezija lakše postiže, politika se bolje sprovodi, a sistem je stabilan; nedostatak odgovornosti za međunarodni poredak; povećan značaj dobiti od boljeg obrazovnog sistema, zbog povećanja značaja humanog kapitala i povezanosti ljudi kao važnog razvojnog faktora; kompjuterizacija i telekomunikacije su relativno snažnije oružje za male firme i zemlje; bolje mogućnosti za specijalizaciju (dobiti od međunarodne trgovine, strana ulaganja);

SLABOSTI (Weaknesses)
slaba pozicija u međunarodnim odnosima koja je prouzrokovana nedostatkom raznih vrsta moći (uticaja); spoljnopolitički sistem i uslovi (stope rasta, tržišna tražnja...) kreiraju zavisnost; limitirajući finansijski fondovi i stoga i istraživačko-razvojni kapaciteti. Nema mogućnosti za ambicioznije inovaciono-vodeće strategije; · laka monopolizacija lokalne industrije i · slabe mogućnosti za razvnopravnu saradnju u strategijskim savezima koji predstavljaju sve značajniji modalitet međunarodnih integracija MOGUĆNOSTI (Opportunities) · jačanje demokratije u svijetu otvarilo je mogućnosti za stvaranje mnogo malih, novih država koje traže svoje mjesto u kreiranju novog svjetskog poretka; · raznovrsnim vidovima integracije sa drugim zemljama, male zemlje kompenziraju slabu sigurnosnu poziciju; · relativno slabljenje značaja vojne nad ekonomskom moći daje malim zemljama šansu da povećaju svoj uticaj u međunarodnim odnosima, ukoliko imaju potencijal koji uz dobru razvojnu strategiju “obećava” ekonomski rast; · postizanje uticajne pozicije u jednom (specijalizovanom) području, dobijajući na taj način uticaj, posredno, i na ) Prema: Svetlicic M., Small countries in the Globalized World: Their honey moon of twilight? paper on: Small States in The Transforming European System,Bern,march,1997;
131

84

423. Kvalitetniji i intenzivniji izlazak na svjetsko tržište kompenzira nedovoljnu apsorpcionu moć malog domaćeg tržišta. visoka zavisnost od spoljnjih uslova. povećanje značaja kreativne imovine takođe je u korist malih zemalja.226 br. i teško ih je precizno kvantificirati.316 BDP mlrd $ 15. može se.310 394. da danas nije tako lako uspostaviti balans između onih faktora koji jačaju i onih koji slabe poziciju male zemlje.895 316 45.000 16. oligopolizacija svjetskog tržišta na kom velike sile imaju tu prednost da nameću cijene i postavljaju opšte uslove. nivo razvijenosti.972 32.150 610. imaju i svoje suprotne tendencije. na osnovu iznijetih elemenata SWOT analize. Kapaciteti malih zemalja da stvore ovakvu imovinu su relativno jači nego što je to slučaj sa prirodnom ili fizičkom imovinom. njeno istorijsko. potrebno je uzeti u obzir specifičnosti konkretne zemlje. manja otpornost na spoljnopolitičke uticaje.000 132 Podaci se odnose na Grčki dio Kipra 85 . globalizacijom (prvenstveno preko stranih direktnih investicija i strateških saveza) rješava se problem disekonomije obima i omogućava se pristup znanju koje posjeduju drugi. PRIJETNJE (Threats) · · · · Možemo zaključiti. Brza imputacija tehnoloških lidera zbog veoma brzih tehnoloških promjena.veličina. Očigledno je da sve četiri grupe navedenih faktora istovremeno djeluju. smanjenje transportnih i komunikacionih troškova danas omogućava malim zemljama participaciju u globalnoj ekonomiji. Uzimajući u obzir navedene trendove u svjetskoj ekonomiji poslednjih godina. Pozicija malih zemalja očigledno nije data “kao takva”. korist od imputacije naučno-istraživačkih dostignuća drugih (free rider efekat). pristup integrisanim finansijskim tržištima predstavlja izuzetnu razvojnu šansu( posebno u kratkom i srednjem roku) za prevazilaženje ograničenog obima nacionalne štednje erozija suvereniteta sa svim njenim posljedicama na političku i kulturnu autonomiju (iskušenja kulturne homogenizacije). homogenizacija potrošačkih modela koja povećava disekonomiju ovima. njen geostrategijski položaj. ekonomsko-političku konfiguraciju itd. Sa pravom politikom i razvojnom strategijom. što pokazuje i naredna tabela u kojoj su prikazane male izabrane evropske zemlje: Tabela 5 . socijalna kohezija itd.9 0. bolji pristup svjetskim tržištima kao rezultat liberalizacije međunarodne trgovine. mala zemlja može postati čak i “velika”. do skora. pronaći dosta argumenata koji potvrđuju da su male zemlje u boljoj poziciji danas u odnosu na onu koju su imale prije nekoliko dekada (podrazumijevajući da su izabrale adekvatan strateški razvojni pravac i spoljnoekonomsku politiku). mogućnost za brzo prilagođavanje i bolje predviđanje. ali ne manje bitno.7 5. stanovništvo.· · · · · · · · drugim područjima. primjena fleksibilne tehnologije smanjuje relativna značaj ekonomije obima i konačno. sigurnosni rizici. već umnogome zavisi od konkretne zemlje.300 10.Izabrane zemlje . predstavljaju važne odrednice njihovog položaja u svjetskoj ekonomiji. izraženo u terminima ekonomskog razvoja. ili pak onih faktora koji su prijatnja njenom opstanku i onih koji joj nude nove šanse. GDP ( 2000 ) Zemlja Luksemburg Monako Kipar132 Malta Estonija Površina km2 2.7 GDP/pc u $ 36. međutim.400 25.95 5. brza i ex-ante prilagođavanja.000 14. političko naslijeđe. njene snažne i specifične politike i izabrane razvojne opcije.586 1. stanovnika 442.85 9. bila rezervisana samo za velike zemlje. Njihova otvorenost. Male zemlje mogu na taj način umnogome poboljšati svoje ukupne ekonomske efekte.6 14. takođe i u područjima koja su. snažna internacionalizacija.583 1. Za detaljniju analizu.

što je potvrda dobro izabranje njihove razvojne strategije. Djurovic G. snažni inflatorni pritisci. tj.300 $ per capita krajem 80-tih godina. bankarske krize. prelazni period se usmjerava na osnovu cjelovitog. . danas su punopravne članice Evropske unije. Svi se se suočavali sa sličnim početnim obilježjima: snažan ekonomski slom na početku tranzicije.) uvodeći tačku 134 133 2. visoki fiskalni deficiti.. Sintetizovano. pokazala su da je osnovni strateški cilj . kontroliše i realizuje država 134.identifikovan u svim ovim zemljama.Podgorica. Prvo iskušenje vezano je za nužnost prelaska sa logike i principa socijalističke samoupravne ekonomije na tržišnu logiku i sistem privređivanja.izgradnja otvorene tržišne privrede sa dominantnim učešćem privatnog vlasništva i visokim nivoom konkurencije . 2.izgradnja tržišnog privrednog sistema. temeljno je trebalo mijenjati u Jugoslaviji i Crnoj Gori ( tzv. a objedinjujući privatizaciju i prestruktuiranje u jednu tačku. proces tranzicije sistema) 133. organizuje. "Veliki prelom" u novu razvojnu fazu. 135 Program tržišne transformacije modifikovali smo u odnosu na njegovu prvu verziju (koju navode Popov Z. proces tranzicije sistema podrazumijevao je realizaciju sledećih programa: 1. konačno. 86 . privatizacioni modeli opterećeni brojnim interesnim konfliktima. izgradnja tržišnog privrednog sistema. i usklađenog programa tržišne transformacije.str. program mora da pripremi. 2. Ekonomski fakultet. sa ostvarenih 2. ali ne manje bitno. Međutim. jedan element Programa. 3. Tranzicija i razvojna ograničenja devedesetih godina Za preindustrijalizovanu i "tešku" privrednu strukturu Crne Gore. makroekonomska stabilizacija i kontrola. koji bi trebao da predstavlja planirani paket promjena sa definisanim redosljedom poteza u vremenu (postupnost i sinhronizacija) i konačno. uz očuvanje njene socijalne. koja su uslijedila početkom devedesetih na ovim prostorima.Pri tom je postalo potpuno izvjesno da taj proces pretpostavlja: 1. Glavne poruke iz iskustva drugih zemalja u tranziciji su: proces tranzicije podrazumijeva prilagođavanje novim institucionalnim i socio-kulturnim pravilima otvorene tržišne privrede. Najveći broj ovih sistema. porast nezaposlenosti. Najefikasniji modeli ostvareni su u onim ekonomijama gdje je tranzicija prerasla u evropsku integraciju. 256. privatizacija i prestruktuiranje i eksterna finansijska podrška135 Iskustva sistema u tranziciji. vrlo brzo se vraćalo kroz negativne efekte koji pogadjaju ukupan ekonomski sistem. i Adžić S.1996. koja je tokom cijele recesione osme decenije gubila generičke snage za razvoj i prosperitet. liberalizacija cijena i spoljne trgovine.planske u savremenu tržišnu privredu. kao i obim eksterne finansijske podrške. 5. nužno je dalje smanjivanje preduzetničke i vlasničke funkcije države. bilo je više nego tegobno prevladati jedno. brzina i slijed mjera za ostvarenje navedenog strateškog cilja često su se veoma razlikovali među pojediniim zemljama. 3. 4. Kao i u drugim zemljama Istočne i Centralne Evrope veoma rigidnu i prilično saturiranu ekonomiju. dobro osmišljenog.3. Zaustavljanje ili značajnije usporavanje reformskih procesa u nekom području. 2. uloge čuvara pravne sigurnosti. infrastrukturne uloge. postojanje određenog prelaznog perioda pri transformaciji centralno . nosioci ekonomske politike trebaju nametati mjerila tržišta u svim područjima aktivnosti u kojima tržište može efikasno funkcionisati. zaštitnika fer tržišne utakmice.Privredni razvoj. Cvetanovic S.. zemlji je potrebna efikasna i pravedna država čija pravila vrijede jednako za sve. koji skraćeno nazivamo tranzicijom. a ne tri iskušenja. nadzorne.

politički i ekonomski okvir za realizaciju tekuće i razvojne politike u Crnoj Gori. izgubljenog privrednog rasta.Drugo. Treće. Makroekonomski trendovi tokom tranzicione recesije devedesetih Dramatično opadanje svih osnovnih pokazatelja socio-ekonomskog razvoja Crne Gore u periodu do 1994.str. Na taj način. grešaka makroekonomske politike (hiperinflacija) i NATO intervencija. Beograd. a krajem 1990. reintegraciju u sistem savremenih medjunarodnih (ekonomskih) odnosa? Da li je to kreiranje neke nove. formiranje Unije država ili kreiranje novih. ali i centralno pitanje razvojne politike i makroekonomskog upravljanja u godinama koje slijede. Uticali su. i još teže iskušenje za privredu i društvo Crne Gore.godini u odnosu na onaj iz 1989. carinskom i poreskom sistemu). kao i njihov spori oporavak narednih godina. umanjenih doznaka i prihoda od saobraćaja. Četvrto iskušenje. a može se sublimirati u slijedeću tezu . 3. veoma je poremetilo i destabilizovalo njene ukupne privredne.godine.65.godine). Interno raseljenih lica. zastoja u prilivu kapitala i novih tehnologija.godini. građevinarstvo. 2002.(red. Uništen je znatan dio proizvodnog potencijala privrede.g. prvo u Hrvatskoj. Za Crnu Goru to je postalo par excelance političko pitanje. vezano je za makroekonomsko upravljanje i izbor adekvatne razvojne strategije. koje je kulminiralo u 2002. svakako je i NATO intervencija na privredu i društvo SRJ. kreiralo je peto iskušenje. Jugoslovenska zajednica postala je problematičan državno-pravni. Za usko industrijalizovanu. medjunarodno priznatih država Srbije i Crne Gore. Ekonomski fakultet . a potom i ratnog požara. već i na pomorsku privredu. str. programa ekonomskih reformi i postepenom osamostaljenju u kreiranju i sprovodjenju ekonomske politike (posebno u monetarnoj sferi. 137 136 87 . Po obimu mala.1999.3. procesa secesije bivših jugoslovenskih republika (Slovenije. i za privredu i društvo. infrastrukture. Dejstvo sankcija na privredu i društvo Crne Gore u međunarodnoj perspektivi .godine. Intenezivni vazdušni napadi na veliki broj ciljeva na teritoriji SRJ trajali su u periodu od 24. a po sektorskoj i granskoj strukturi nerazuđena. spoljnoj trgovini.do 9. a potom SB UN 1992. a zatim u BiH. tj. Peto iskušenje. zakonske regulative.godine i završetka. Prema: Bošnjak M. kao što su crna i obojena metalurgija. mašinogradnja. neostvarenog izvoza roba i prihoda od ino turizma. 1994. i na značajan pad ukupnog životnog standarda stanovništva. sankcija UN. i da je preko 90% svojih strateških industrijskih proizvoda plasirala izvan sopstvenog područja). turizam. nerazu|enu i odveć deagrarizovanu privrednu strukturu Crne Gore.6. Studijsko-analitičke osnove politike makroekonomske stabilnosti i razvoja SRJ. a brojni objekti izgrađeni za tržište od 25 miliona potrošača. koji su utočište našli u Srbiji i Crnoj Gori.. prevazilaženje četiri prethodno navedena iskušenja.137 . tekstilna industrija i dr. Podgorica. naglo i potpuno prekidanje tako intenzivnih privrednih i poslovnih veza sa pomenutim jugoslovenskim republikama. privreda Crne Gore je bila i ostala veoma uvozno-izvozno zavisna. pa i društvene tokove (poznato je da se crnogorska privreda razvijala decenijama tako da je dominantno bila u funkciji strateških pravaca razvoja Jugoslavije. uslijedilo je nakon otpočinjanja.uzrokovali su gubitak velikog broja ljudskih života.Koji je najbrži put prema EU i punom povratku u zajednicu savremenih država.). ali i kreiranje takodje velikog broja tzv. Savezni sekretarijat za razvoj i nauku. To je neizbježno umanjilo i kapacitet unutrašnjeg tržišta. gotovo potpunog gubljenja flote pomorskih kompanija. električne mreže i telekomunikacija. 6-7. elektroindustrija. možemo sagledati u slijedećem tabelarnom pregledu. prvo EU 1991. koja je izlaz tražila u postepenom kreiranju sopstvenih institucija. posebno u Srbiji i na Kosovu.godine. koje je uslijedilo poslije višegodišnjeg negativnog dejstva medjunarodnih sankcija. najteže iskušenje u Crnoj Gori (i SRJ) uslijedilo je poslije uvođenja ekonomske blokade. rastu nezaposlenosti itd. Hrvatske i Makedonije). postepeno. četvrte Jugoslavije. Negativni efekti: raspada ekonomskog prostora bivše SFRJ. te uvoz nafte i naftnih derivata136.3.. u krajnjoj konsekvenci. suočeni su sa skoro desetostruko manjom tražnjom (10 miliona stanovnika SRJ sa 1/3 njihovog dohotka u 1993. na privredu Crne Gore (i SRJ u cjelini) ispoljili su se u vidu pada društvenog proizvoda. Takva zavisnost se ne odnosi samo na vitalne industrijske grane.

6 7. broj nezaposlenih(000) Odnos nezap.0 -8.5 43.8 56.9 95.4 Izvor: Republički sekretarijat za razvoj.4 34.1 118.7 12.5 -6.9 0* 97.1 -16.2 -60. "polugranični" režimi.8 75.0 624.4 32.8 -46.0 -25.9 1996 751.7 31.3 1992 821.4 159.3 130.9 28.6 4. otežanu realizaciju teško obnovljenih aranžmana sa 138 Vrijednost dolara znatno varira u odnosu na druge konvertibilne valute. 9 -10.3 17.1 54.3 -0.6 -6.9 17.8 199.1 -7. problemi sa platnim prometom).5 35.orjen Uvoz (u mil.9 28.otvor.6 1826 -11.4 12.3 1242 11.6 -1. roizvodnje Stopa rasta – šumarstvo Stapa rasta-rađevinarstvo Stopa rasta saobraćaja Stopa rasta turiz.45 658.6 615.6 114. radnjama i vlasnici radnji.6 43.0 63.3 8. na malo Cijene na malo Zaposl.1 123.g.5 1994 549.1 47.5 hip.Izabrani ekonomski pokazatelji Crne Gore u periodu 1990-2000.5 31.4 65.2 516 -7. u privredi (000) Zaposl.0 -6.3 32.6 58.5 -0.5 646.0 53.7 23.7 74.0 194 81.0 -12.8 77.3 26 79.9 56.0 37.6 82.0 1317 -27. otežano komuniciranje sa medjunarodnim ekonomskim i finansijskim organizacijama.7 2055 -10.6 81.1 42.5 1208 2.6 879 2.5 71.1 142. ulaganje u održavanje željezničke infrastrukture.9 31.(000) Zap.7 -16.5 -88.9 -5.7 0.0 85. 2002.6 3.6 226.7 26. Podgorica.4 61.2 76.2 6.5 87.0 1999 727. 88 .3 34.9 127. i ugostit..6 29.3 188 78.4 4.0 21.8 188 85.2 25 68.5 -204 31.2 53. Nejasan okvir markoekonomskog upravljanja razvojem i izostanak koordinacije ekonomske i razvojne politike na nivou Federacije.0 -22.9 60.1 1259 -10.8 635.5 -5.8 35.6 11.2 13.$) Stope rasta uvoza Uvoz u % od DP(uvozna zav pokrivenost uvoza izvozom uvoz i izvoz u DP/step.7 20.2 -13.3 21.5 -24.5 -24.8 190.5 260.7 396 1.2 12.6 2.1 390.5 15. odakle su i ovi podaci.8 45.2 82.7 33.2 638.2 -35.5 1110 -8.0 234.4 -26.6 9.sektoru(000) 139 Uk.9 -11.4 -17. Za praćenje promjena DP u $ u periodu 1980-2000.3 -7.1 80.9 115.7 20.0 631.1 56.3 864 4.1 326.7 31.3 29.6 -5.1 108 72.5 20.2 57.8 38.1 -7.0 622.7 84.0 84.1 185.2 117.7 -3.7 1178 1.0 8.5 -8.0 51.9 82.7 36.5 245.9 642.9 48.7 130.9 116 112.9 26.2 9972 104.6 85. 1990 DP (u mil.2 -21.proizvodnje Stope rasta polj.4 48.5 126 74.4 18. u priv.2 375.9 2000 817.1 113.Tabela 5 .=100) Broj stanovnika (000) DP per capita (u $) indeks DP/ pc Stope rasta ind.0 -43.4 39.5 612.0 -14.6 33.9 12.1 1997 763 1.4 92.9 81.9 -60.0 71.$)138 1991 1125.5 1993 524. uzet je odnos dolara i DM iz 1980.9 47.1 14.1 32.0 278.3 -17.3 3.1 21.6 84.8 1169 33.6 -45.8 121.3 10.2 -27.8 15.4 40.5 -37.08 0.8 61.8 58.6 79.1 56.5 -8.4 9.8 3.2 125.8 27.3 14.3 184.6 38.8 -14.9 830 -37.3 4. 139 Zbirno uzeti zaposleni u MSP.6 -12.7 30.9 22. 98.4 37.g.5 654.4 -61.2 63.9 278.5 -8.3 -17.8 4.8 93.5 216.0 -7. odnosno izmedju njenih članica. kreirao je dodatne probleme u funkcionisanju unutrašnjeg tržišta (robni promet.god. Stopa rasta u trg. usporavanje priliva neophodne eksterne finansijske podrške.8 35. otežano funkcionisanje i ulaganje u aerodrome u Crnoj Gori.4 34.6 36. 63.3 1995 561.2 49.5 71.2 index DP (preth.9 1998 786 3 650.1 128.7 23.5 16.0 -52.9 56.5 152 83.9 -29.9 -20.7 125.6 30.2 23 64.9 31.4 -25.3 320.9 -27.1 17.3 -55.1 68. I zaposlenih prosječna zarada (DM) broj penzionera (000) Izvoz (u mil.5 6.2 -13.7 60.0 14.8 24.$) Stope rasta izvoza Izvoz u % od DP(izvoz .8 97.6 12.9 -12.7 41.6 15.2 -5.7 -3.6 -3.8 28. ( privredni bilansi).5 -6.6 150.7 41. u neprivredi (000) Zaposlenost uk.4 2. administrativna ograničenja.4 42.1 26.3 133.5 64.0 259.5 226 80.9 284.5 80.

). proizvodi crne metalurgije i dr. u odnosu na 1989. što pored drugih ograničenja ima za posljedicu nezadovoljavajuće rezultate kod mnogih industrijskih grana. agregiran u kretanju društvenog proizvoda.g. 89 . turizam i ugostiteljstvo 26. uključujući magistre i doktore nauka. a po struktuiri ga čine: proizvodi za reprodukciju 52% ( polovinu čine derivati nafte.g. od ukupnoregistrovanih zaposlenih. svakako je uticala i nedovoljna dinamika projektovanih ekonomskih reformi (institucionalna rješenja. kroz zaustavljanje priliva informacionih. nedovoljna efikasnost programa za suzbijanje sive ekonomije itd. ostalo su u poslednjoj godini: otpaci i ostaci od bakra i aluminijuma. kaustična soda. što je veoma pozitivan trend. Ipak. tj. Proizvodi više faze prerade imaju mnoge veće prepreke za (povratak) proboj na svjetsko tržište.godini od ukupno registrovanih zaposlenih bilo 23% onih koji rade u privatnom sektoru.). predajnici za radio i telefoniju i dr. uvoz je povećan za blizu 43%. vrsta i asortiman roba. u odnosu na nivo iz 1990.godini. medjutim. vino.5% obima iz 1989. izuzev obojene metalurgije. 23% su u privatnom sektoru. Drugim riječima . priliv stranih investicija i donacija. sada se DP stvara 37% u privatnom sektoru. Smanjeni obim privrednih aktivnosti slikovito se može pratiti i u kretanju broja registrovnaih zaposlenih u posmatranom periodu ( konstantan pad zaposlenosti u privredi. sredstva za investicije čine 17%. a ostalo su sredstva za široku potrošnju (31%).godini. sirove govedje kože.. zatim ugljene elektrode. Oporavak se odvija veoma sporo.8%.g.5%. podatak da je u 2000. ali nedovoljan rast registrovanih zaposlenih u privatnom sektoru). koji prati intenzivan proces restrukturianja i privatizacije privrede. odnosno od 1996. u samnjenju ulaganja iz domaćih izvora za istraživanje i razvoj i u smanjenom naučno-istraživačkom potencijalu zbog migracije u inostranstvo značajnog broja visokoobrazovanih kadrova. finansijskih i drugih elemenata iz inostranstva za rayvoj nauke i tehnologije.7%. trgovina 29. Izvoz je prepolovljen. dinamika privatizacije. itd. U 2000.). u 2000. u 2000. Nepovoljan uticaj sankcija ispoljio se i na naučni i tehnološki razvoj. može pratiti u svim privrednim sektorima. U 2000. Takodje.godine.5%. koji prati značajan porast broja penzionera. naftni koks.5%. tj. cement. a njegova struktura izgubila je i dostignuti nivo diversifkacije ( izvoznu ponudu karakteriše nedovoljan obim. Pored navedenih razvojnih ograničenja. saobraćaj 74. po navedenoj metodologiji.usporavanje dinamike planiranih ekonomskih reformi i rast socijalnih pritisaka u obje federalne jedinice. nerealizacija planiranog rasta budžetskih prihoda i racionalizacija budžetskih rashoda. ostvareni DP predstavlja manje od 60% onog iz 1989.tur-operatorima (neusaglašeni vizni režimi). rezana drvna gradja i elementi za namještaj.godine. šumarstvo 64. poljoprivreda 96. (jedino elektroprivreda bilježi rast od 8%).godine konstantno raste. na nedovoljnu dinamiku oporavka pojedinih sektora privrede. iskuštenja koja karakterišu cijelu prethodnu deceniju. komutacioni aparati za telefone. imajući u vidu nivo tehnološke opremljenosti naših industrijskih sektora i višegodišnju izolaciju. svakako da je bio dobar znak revitalizacije realnog sektora ekonomije. izvoza sirovog aluminijuma koji predstavlja blizu 90% u strukturi izvoza roba.3%. pivo. građevinarstvo svega 25. Ekonomski trendovi izabranih socio-ekonomskih pokazatelja ukazuju da se opšti pad privredne aktivnosti. Spoljnotrgovinska razmjena bilježi takođe veoma negativne trendove tokom cijelog posmatranog perioda. industrijska proizvodnja u Crnoj Gori realizovana ne na nivou od svega 43. Kumulativno.

kao i ostala primanja stanovništva. visokoj nezaposlenosti. Npr. Efekti tranzicione recesije Iz prethodnog prikaza. nije uticao. uz porast kriminala i korupcije u društvu. Dugogodišnju tranzicionu recesiju pratili su i duboki poremećaji na skali društvenih (moralnih) vrijednosti. kulturu). koji se obezbjedjuje uvozom). može se zaključiti da su najuočljiviji pokazatelji tranzicione recesije u Crnoj Gori registrovani i ublasti smanjenja obima ukupne privredne aktivnosti i realizovane proizvodnje140. obrazovanje. kao i porast sive ekonomije. Pogoršana ishrana. itd. 2001. Dugoročno posmatrano. ali potpuna integracija ili repatrijacija ove značajne populacije. "ekonomski ugroženog stanovništva". što se posebno odražava na snabdijevanje energentima).70) 140 Studijsko-analitičke osnove politike makroekonomske stabilnosti i razvoja SRJ. invalidi i nezaposleni. ogromni akumulirani i tekući gubici u privredi i unutrašnji dugovi medju preduzećima. ali za ozdravljenje jednog društva i postizanje zadovoljavajućeg nivoa uredjenosti sistema.4. tu su i ostali dugovi i deficiti. 1994. smanjen kvalitet i standard zdravstvenih usluga. stanovanje. ECPD. Njihov razorni uticaj nemoguće je prekinuti "preko noći". izmedju preduzeća i države. i na “oporavak” sistema vrijednosti ( podsticanje prave kreacije.godine kreće se na nivou od 1. bar ne u istoj mjeri. penzije. siromašenje tzv. slabiji higijenski uslovi života. govore da se standard preko 80% stanovnika Srbije i Crne Gore. razornim dejstvima inflacije i pogoršanju strukture i obima ukupnog uvoza i izvoza. kao što su: akumulirani dug prema inostranstvu koji dospijeva za plaćanje. energetski deficit ( negativan energetski bilans bio je na nivou od 26% ukupne potrošnje električne energije u Crnoj Gori. Podgorica.godini iznosio je 64 mil DM. "moralna kriza".3. kao i na obim i strukturu lične potrošnje. od kojih neki u zoni neoficijelnog sektora. ni do danas nije izvršena. što čini 3. urušavanju sistema vrijednosti142.održavanjem formalne zaposlenosti.). ovi se trendovi moraju energično suzbijati i na njih se mora adekvatno reagovati legalnim sredstvima. 141 142 90 . uz pad ekonomske aktivnosti. izmedju preduzeća i banaka. povratak nekih gotovo iskorijenjenih bolesti. gdje su posebno ugrožene najosjetljivije grupacije stanovništva: novorodjenčad. Beograd.diferencijacija izmedju odredjenih socijalnih slojeva u društvenoj strukturi.800 mil $ (Uitcaj sankcija na privredu u društvo Crne Gore u medjunarodnoj perspektivi. stari i bolesni. socijalna davanja. a da preko 50% stanovništva ulazi u kategorju tzv. Ekonomski fakultet. Pored navedenih. str.5% procijenjenog DP. problemi sa snabdjevenošću ljekovima. pružanje usluga i edukacija. sveo na egzistencijalni minimum. To su negativni procesi koji su postepeno uzimali maha i razvijali se u uslovima teške ekonomske krize i izolacije zemlje. koje znače prosperitet i razvoj društva u cjelini. smanjenju zaposlenosti. budžetski deficit ( u 2001. negativnom spoljnotrgovinskom bilansu ( problemi u pogledu eksterne likvidnosti.. kao i dugovanje stanovništva prema javnim preduzećima. samo procijenjeni bilans negativnih finansijskih efekata raspada SFRJ i uvodjenja sankcija SB UN do kraja 1993. Pad realnih primanja imao je teške posljedice na društveni standard (zdravstvo. itd. Procjene koje su potvrdjene od strane mnogih medjunarodnih organizacija. objektivna evaluacija učinaka. dok se 20% stanovništva nalazi ispod linije siromaštva141 . Ovako dugi period tranzicione recesije doveo je do izraženih socijalnih diferencijacija . Nadalje. Standard stanovništva . značajno je opterećivala i ograničen budžet zemalja domaćina. Tranziciona recesija manifestovala se i u pogoršanju socijalne sigurnosti gradjana. umnogome su se smanjile realne zarade i druga primanja zaposlenih. str. stvaranje dobara. postepeni izlazak iz tranzicione recesije kroz težak ekonomski oporavak posrnulih balkanskih ekonomija. Humanitarna pomoć za veliki broj izbjeglica i raseljenih lica stizala je godinama iz medjunarodne zajednice na prostor bivše Jugoslavije. izmedju države i stanovištva. povratno djeluje na pospešivanje krize u svim segmentima društvenog života. srednjeg sloja i izdvajanje relativno malobrojnog sloja onih koji su ostvarili značajne prihode. tekućeg plaćanja uvoza. Beograd. 55. tj. samo su dio pokazatelja umanjenja kvaliteta života stanovništva. Savezni sekretarijat za razvoj i nauku. tokom tranzicione recesije. kao "finalni produkt" ekonomske krize.300 mil $ iygubljenog potencijalnog DP i potencijalnih zaključenih ugovora o zajedničkihm ulaganjima procijenjeni na nivo od 2.

osnovni su interni motivi koji su pokrenuli proces napuštanja dinara i vezivanja Crne Gore za jaku evropsku valutu . Crna Gora je. potpuno izbaci dinar iz opticaja. Stanković J. svakako da je bila činjenica o postojanju dva različita zvanična sredstva plaćanja u državama članicama državne zajednice. Italija. 4.. Upravljanje razvojem. uz Skupštinu i nekoliko preostalilh neopohodnih institucija. a vrijeme je pokazalo da je to bila izuzetno dobra strateška odluka u zoni makroekonomskog upravljanja i konsolidacije crnogorske ekonomije. kao i sa veoma preciznim u znatno suženim obimom zajedničkih nadležnosti na nivou Državne zajednice . U ugovoru se kao jedan od obveznika pojavljuje i Bundesbanka. 2002. Holandija. februara 2003. jer isključivo od nje dobija novac. Francuska. kursni kriterijum: članica EU mora tokom barem 2 godine "bez ozbiljnih tenzija" učestvovati u Evropskom kursnom mehanizmu. Za svaku novčanicu koja je stigla u Crnu Goru. koji je. Bošković P. 3. zemlje koje su se odrekle svoje valute u korist Eura. kako je već navedeno. odnosno dva ekonomska sistema sa visokim stepenom autonomnosti u kreiranju strateških pravaca razvoja i gotovo samostalnim vodjenjem ekonomskih politika u državama članicama. Italija. Njemačka. a ukupan javni dug ne smije biti viši od 60% BDP ili. u 12 zemalja EU startovao je Euro (Austrija. saradnja u oblasti ekonomskih odnosa. tj. čime je Crnoj Gori omogućeno da. još od 1999. Jedna od ključnih odrednica razlika ekonomskih sistema. Realizaciju ovog projekta podržala je medjunarodna zajednica . dva monetarna sistema sa različitim valutama. poslije dugih i teških pregovora. na čije odlučivanje se nije moglo mnogo uticati). koja je u narednom trogodišnjem periodu trebala proći tekst održivosti i funkcionalnosti ili dati pravo da jedna od država članica dvočlane državne zajednice organizuje referendum po pitanju nezavisnosti. za pet neophodnih resora koji su činili Savjet ministara. Veoma važan segment funkcionisanja. u Beogradu je potpisan novi dokument . 143 91 . jačanje finansijske discipline i približavanje evropskim ekonomskim integracijama i jedinstvenom tržištu. Eurolend. Finska. što znači da kurs njene valute prema euru mora fluktuirati unutar dopuštenih granica.4. mora opadati i približavati se referentnoj vrijednosti zadovoljavajućim ritmom. 52). Komercbanka je morala da pošalje zahtijev Bundesbanci. Podgorica. modalitet za konverziju nadjen je u saradnji sa preporučenom poslovnom bankom (Komercbanka) sa kojom je potpisan ugovor o isporuci Euro novčanica. strateško planiranje i makroekonomska politika u Crnoj Gori u savremenim uslovima 14.godine zamijenjena Eurom) datira iz predhodnog institucionalnog aranžmana. što je naslijedjeno iz prethodnog sistema.15% u odnosu na središnji paritet.2002. Danska i Švedska). u roku od 12 mjeseci. odrekne se monetarnog suvereniteta NBJ u zoni kreiranja nacinalne valute. Belgija.godine.5% iznad prosjeka 3 zemlje s najnižom inflacijom.godine formirana Državna zajednica Srbija i Crna Gora. marta. Hronologija uvodjenja njemačke marke kao zvaničnog sredstva plaćanja u Crnoj Gori (koja je 2002. Makromenadžment centar. Irska. 2.(Đurovič G.DM. prilagodi svoje zakone i institucije "novoj" valuti (DM).godine usvajanjem Zakona o harmonizaciji ekonomskih sistema dvije republike. tvorio sistem Državne zajednice. jasnije definisanje sopstvenih ekonomskih interesa privrede i gradjana Crne Gore. na bazi kog je poslije gotovo jednogodišnjeg nastavljenog procesa usaglašavanja. danas Euro. Alternativni razvojni koncepti privrede Crne Gore. 144 1. inflacioni kriterijum: stopa inflacije ne smije biti za više od 1. Luksemburg. Nepovjerenje u federalne monetarne vlasti SRJ ( iskustva novije ekonomske istorije Jugoslavije. koje su od nje dopremljene Komercbanci. poslije dodatnih pola godine pregovora. Prema Ugovoru potpisanom sa Komercbankom.godine.tj. ukoliko prelazi tu granicu. u EMU nisu GB. uvede novu valutu u svoj sistem i da. Januara 2002. CBCG se obavezala da sa Euro novčanicama postupa u skladu sa propisima koje je izdala ECB. Ekonomski fakultet. S obzirom da Crna Gora nije samostalna država. str. Korišćenje Crnogorski program konverzije predstavljen je Bundesbanci i Evropskoj centralnoj banci (ECB). preuzela nadležnosti od centralne monetarne vlasti sa nivoa federacije.definisane su republičke kontribucije za zajedničke funkcije. usaglašeni su u avgustu 2003. fiskalni kriterijum: deficit budžeta ne smije prelaziti nivo od 3%BDP. koje su posljednjih nekoliko godina postavljena na +/. koja garantuje za Euro novčanice..Sporazum o principima uredjenja odnosa Srbije i Crne Gore. Španija i Grčka čine tzv. kao i principi kofinansiranja zajedničkih nadležnosti.godine. bez formalne saglasnosti Evropske centralne banke143. koje su karakterisale različite ekonomske strukture. Sve ove zemlje ispunjavale su stroge Mastrichtske uslove144. Pošto se radilo o dva ekonomska sistema. Naime. dva carinska sistema sa različitim nivoom carinske zaštite.

za razliku od 12 zemalja koje su tada još uvijek kucale na vrata EU. rastu štednje.Eura. odnosno sa predstavnicima Evropske komisije.a ne obratno. boljoj finansijskoj disciplini. izloženost evropskim tržišnim kriterijumima primorava ekonomske aktere na veću efikasnost i transparentnost u radu. kao i da se kroz navedene ekonomske reforme kreira povoljan biznis ambijent za privlačenje stranih investicija. mala tržišta. Euro. Tako je Crnoj Gori. i rast budžetskih prihoda. Crna Gora je svoj razvojni koncept definisala u dokumentu Agenda ekonomskih reformi 2003-07. dobili su: Monako. doprinio je postizanju i održavanju makroekonomske stabilnosti. lakša uporedivost cijena različitih zemalja. koja ne mogu ugroziti monetarnu stabilnost sistema u cjelini). rast atraktivnosti Crne Gore kod ino-turista zbog pojednostavljivanja zaključivanja aranžmana. valorizaciju sopstvenih resursa u funkciji rasta proizvodnje. dobijao na intenzitetu i u SCG. a ne inflatorno finansiranje). kamatni kriterijum: dugoročne kamatne stope ne smiju za više od 2% prelaziti prosjek 3 zemlje s najnižom inflacijom. data izuzetno povoljna mogućnost da uvede Euro i tako značajno ubrza svoj integracioni proces prema Uniji. Imajući u vidu navedeni institucionalni okvir i visok stepen samostalnosti u kreiranju razvojne politike i ukupne strategije razvoja. smanjivanje valutne izloženosti itd. Konačno. Prednosti Eura kao zvaničnog sredstva plaćanja u Crnoj Gori su sve one prednosti koje imaju i članice Eurolenda. očekujući Euro tek po okončanju pristupanja i ispunjenju navedenih kriterijuma.godine. kao i Andora i Crna Gora (mali ekonomski sistemi. a duge debate o ispunjavanju zajedničkih ekonomskih funkcija usaglašavane su sve češće u trouglu sa EU. San Marino i Vatikan (uz dozvolu da mogu kovati sopstvene novčiće sa specifičnim nacionalnim motivima). kroz koordinaciju procesa pridruživanja EU. koji je postepeno. posebno smirivanju inflatornih trendova. On se bazirao na konceptu dinamičnih zakonodavnih reformi koje su trebale da obezbijede visok stepen liberalizacije crnogorske ekonomije. U novim institucionalnim okvirima Državne zajednice i postojećim razlikama u strukturi privrede i prioritetima ekonomske politike. Konkretno. ali i atraktivnosti stranih ulaganja. izvoza i konkurentnosti u cjelini. koordinacija razvojne politike na nivou Državne zajednice svedena je postepeno na minimum. transparentnost finansijskih pokazatelja. 92 . Ciljevi Agende ekonomskih reformi ostvareni su u značajnoj mjeri kroz dinamiziranje razvoja crnogorske ekonomije i njenu postepenu reintegraciju u medjunarodne ekonomske odnose. 4. rast finansijske discipline (smanjenje budžetskih rashoda. kao zvanična valuta. za razliku od ostalih članica EU. a plaćene kreditnim karticama (prednosti pojedinaca). uštede na troškovima konverzije pri proputovanjima kroz više zemalja članica EMU. čiji pozitivni trendovi se mogu vidjeti iz sliedeće tabele. ubrzanu privatizaciju privrede. kao i za razliku od ostalih zemalja regiona. pri plaćanju računa za uvezenu robu ili usluge korišćene u inostranstvu. kroz „dvostruki kolosjek“ i nakon Studije izvodljivosti. uštede na smanjenju broja angažovanja korespondentnih banaka u zemljama EMU za odredjenje transakcije.

5 -154 -8.4 1.435 6. mil.669.4 22.7 3. % Bilans razmjene roba i usluga.8 14. CBCG.6 624.5 385. procjena BDP/pc Inflacija % 145 2002 1.3 18.1 2.3 2.€ Stope rasta izvoza roba i usluga.mil€ Bilans tekućeg računa.Glavni ekonomski indikatori. % BDP Spoljni dug. € Bilans razmjene roba i usluga.1 20. cijene.9 709.4 622. tekuće cijene.3 2006 2. % of BDP 111 - 380. 145 Kao odgovarajuća mjera inflacije koristio se ideks cijena na malo.Tabela 6. mil.tekuće godine.9 Izvor: MONSTAT.4 140.72 504 23.3 143.36 34. godišnja stopa rasta.0 225 - Broj zaposlenih (000) Stopa nezaposlenosti.510. Navedeni trendovi bili su dobar ekonomski okvir za dinamiziranje razvoja u uslovima obnove crnogorske nezavisnosti. % Suficit/deficit javnog sektora.8 4. tek. 2008.3 2.684 4.9 1.912 1. 2001-2006 2001 BDP u tekućim cijenama.7 - 2005 1.815 4.1 30.295.6 622.70 21.6 213 - 2004 1.7 142. tek. % BDP Neto SDI.9 2. 93 . mil.€ Rast realnog BDP.2 -24.0 815.4 1.208 9.9 2. cijene.443 2 150. Crna Gora .23 -30.718.360.5 -2. tek. %BDP Bilans tek.50 -318.46 513 28.108. € Stope rasta uvoza roba i usluga.7 1.2 3. Ministarstvo finansija.1 -17.066.0 -652.2 623.113 28 141.4 1.1 790.1 31.6 55. mil.0 776. dec.149 8.1 1. računa.4 -531.9 615.1 612. mil. % Stanovništvo (000). EUR Spoljni dug.0 183 - 2003 1. a u kontekstu integracije prema EU.€ Neto SDI. cijene.4 481. mil.1 2.5 620.8 144.7 913.8 461. tekuće cijene. % BDP Izvoz roba i usluga. % Uvoz roba i usluga.6 25.5 466.

146 94 . nezavisno u odlučivanju. GATT (Opšti sporazum o carinama i trgovini).januara 1958. sa ograničenim trajanjem od 50 godina (do 2002). vladavinu prava i jednakost država.148 Ujedinjene nacije (1945. 146 Francuska je učinila pri korak i ponudila konkretan predlog koji je odgovarao nacionalnim interesima pojedinih država i to u industriji uglja. Zajednička skupština(predstavnici delegirani od nacionalnih parlamenata. Nakon propale inicijative o stvaranju odbrambene odnosno političke zajednice.(Pariski ugovor) potpisan je 18. podsticanje raznih vidova saradnje između država. Island I Lihtenštajn. koje su kao osnovni cilj imale očuvanje mira i bezbjednosti. 2. Neke članice EFTA će kasnije postati članice EU (Velika Britanija se već okreće toj inicijativi 1961. Austrijom. već su ih određivale one zemlje koje za sada još ne žele da na m se pridruže…Od njih zavisi da li će se naše granice proširiti i da li će prepreke koje razdvajaju naše narode…biti postupno sasvim ukinute". već i da podstakne francuskonjemačko pomirenje. Savjet Evrope. Danas EFTA predstavljaju prvenstveno Norveška. koje će vremenom proširiti svoje članstvo i izgraditi veoma bliske odnose sa EEZ. str.414 ) 148 Budući da nije bila potpisnica Rimskih ugovora. Beograd. države osnivači. Italija i zemlje Beneluksa . Šumanova deklaracija. koji proizilazi iz jasnih ekonomskih interesa svih ugovornih strana. Ugovoru su pristupile: Francuska. Međunarodni monetarni fond. aprila 1951. Rimski ugovori stupili su na snagu 14. Velika Britanija je 1960. Ovim ugovorom otvoren je proces evropskih integracija. zajedno sa Švedskom. prvenstveno baziran na procesu ekonomskih integracija.godine. francuski ministar inostranih poslova. čisto savjetodavna funkcija). Stvorena je nova organizacija sa sopstvenim institucionalnim aparatom koju su činili Zajednička Visoka vlast (devetočlano tijelo. Svjetska banka. Nova generacija evropskih državnika lansirala je ideju ujedinjene Evrope zasnovane na ugovorima koji će garantovati mir. Portugalijom i Švajcarskom oformila Evropsko udruženje za slobodnu trgovinu (EFTA). Švajcarska. čime će njihovo članstvo u EFTA prestati. Godine 1950. NATO. do 1950. koju je plasirao i za koju je preuzeo političku odgovornost Robert Šuman. Međunarodno pegovaranje. 2004.godine. vraćaju se funkcionalnoj integraciji u ekonomskoj i u oblasti nuklearne industrije. Živorad. prateći princip postupnosti. ne samo da doprinese razvoju teške industrije.godine). 147 "Mi ne stvaramo koaliciju država. već ujedinjujemo ljude…Naša Zajednica nije udruženje proizvođača uglja i čelika. Ugovor je stupio na snagu jula 1952. Norveškom.marta 1957. godine. Trebalo je staviti tačku na međunarodne sukobe i izgraditi trajni mir koji će počivati na zajedničkim vrijednostima i interesima evropskih naroda. Stvoreno je zajedničko tržište za ugalj i čelik i uvedena je zajednička kontrola. (Kovačević.II NASTANAK EU I POLITIKA PROŠIRENJA Kraj II svjetskog rata označio je početak nove ere u odnosima između evropskih država. "Filip Višnjić " i Diplomatska akademija MSP SCG. Evropska ekonomska zajednica i Euroatom U Rimu su 25. Danskom.godine). godine. U periodu od 1945. ("Specijalni") Savjet ministara (predstavnici vlada država članica koji dijele moć političkog odlučivanja sa Visokom vlasti) i Sud pravde. 1.godine potpisani Ugovori o osnivanju Evropske ekonomske zajednice (EEZ) i Evropske zajednice za atomsku energiju (EUROATOM). željeza i metala. Evropska zajednica za ugalj i čelik Ugovor o osnivanju Evropske zajednice za ugalj i čelik – EZUČ . Ovaj predlog je trebao. obnovu ratom razorenih privreda. plasiranje i korišćenje derivata.Belgija. ona je zametak Evrope…Nismo mi određivali njene granice. Holandija i Luksemburg. Šuman je za ovu ideju našao sagovorNika u prvom poslijeratnom njemačkom kancelaru Konradu Adenaueru. Tako je prvi dokument koji je označio početak konkretizacije i realizacije funkcionalne integracije bila tzv. To je bila originalna ideja francuskog komesara za planiranje Žana Monea147. pri čemu su odluke bile obavezujuće za sve države članice). godine formiraju se brojne regionalne i međunarodne organizacije.

Ovaj sporazum praktično je označio kraj nedemokratskog (ali funkcionalno vrlo korisnog) principa nadglasavanja u medjunarodnim odnosima. dok je s druge strane. Savjet ministara. Ciljevi osnivanja EEZ mogu se sistematizovati na slijedeći način: unaprijeđivanje stalnog. ali i kvantitativna i kvalitativna ograničenja između država članica. kao i usklađivanje nacionalnih zakonodavstava u mjeri u kojoj je to neophodno za nesmetano funkcionisanje zajedničkog tržišta. Negativno mišljenje francuske vlade prema prijemu Britanije u EEZ (Šarl de Gol. bio je stvaranje zajedničkog tržišta sa slobodnim protokom ljudi. usluga i kapitala i izgradnja carinske unije (do 1968. Za razliku od EEZ. kako je ugovorom utvrđeno. Euroatom ne predviđa formiranje zajedničkog tržišta. Sud). saobraćajne politike. u tim organizacijama. Skupština. usluga. Komisija se dogovara i zajedno donosi odluke sa Evropskim parlamentom. zaštite i unapredjenje kvaliteta životne sredine. Rad Savjeta ministara zasnivao se na predllozima Evropske komisije. koja je dobila glavnu ulogu u koordinaciji i sprovođenju zajedničkih politika (samostalno tijelo koje predlaže.godine Savjetu ministara EEZ. ali i sprovodi odluke Savjeta). Euroatom kao svoj primarni cilj ima razvoj evropske nuklearne industrije.godine navedene tri Zajednice imale su zajedničke Parlamente i Sudove pravde. Sredstva za postizanje ovog cilja ogledala su se prvenstveno u procesu stvaranja zajedničkog tržišta koje će obezbjediti slobodan protok roba. privredna i društvena kohezija i solidarnost medju državama članicama. jasnije nego u Ugovoru o osnivanju EZUČ. visok nivo zaposlenosti i socijalne zaštite. Velika Britanija podnijela je zahtjev za članstvo u EEZ jula 1961. 1963). ljudi i kapitala. Pošto nije postignut kompromis do jula iste godine.godine u Luksemburgu (Sporazum iz Luksemburga). U ovom sporazumu otkrili su se začeci mogućnosti neučestvovanja u radu zajedničkih institucija. januara 1966.godine). Stoga je aprila 1965. visok nivo konkuretnosti. a dogovara se i sa Ekonomskim i socijalnim komitetom i sa Komitetom regiona. kao sljedeći korak u procesu integracije.godine potpisan Sporazum o spajanju u Briselu (Sporazum iz Brisela.godine – model finansiranja Zajedničke poljoprivredne politike. Sud pravde odgovoran je za primjenu ugovora iz Rima na cijeloj teritoriji EEZ. S jedne strane. Takodje. EEZ I Euroatom. koje su formile EZUČ. rodna ravnopravnost. 95 . Stoga je Savjet ministara primio tri predloga u aprilu 1965. je stvaranje jedinstvene carinske teritorije. koji svoje odluke donosi jednoglasno ili kvalifikovanom većinom je. podizanje standarda i kvaliteta života. imale su svoju Komsiju. ukazivalo je na svu složenost i proračunatu prirodu odnosa u EEZ. već povezuje države članice kako bi zajedničkim snagama doprinijele unapređenju atomske industrije. bilo koji minister mogao je da proglasi da je odredjeno pitanje od vitalnog značaja za njegovu zelju. Visoka vlast zamijenjena je Komisijom. Ugovorom je bilo predviđeno formulisanje zajedničke trgovinske. koja je u to vrijeme bila anajaktivnija u oblasti poljoprivrede. postignut je kompromis “ u razlikama” 29. harmoničnog. Šest zemalja zapadne Evrope. u oblasti u kojoj to neka zemlja ne podržava (npr. Savjetu ministara. Poslije više mjeseci pregovora i neslaganja izmedju Savjeta ministara i Francuske u vezi sa procesom odlučivanja u Savjetu ministara. a zatim je postepeno potrebno kreirati i sopstvene (zajedničke) politike.godine) koji je udružio izvršna tijela tri različite Zajednice u zajedničke organe Evropskih zajednica (EZ). na snazi od jula 1967. stvaranje zajedničkih finansijskih resursa EZ i predloz za širu demokratsku kontrolu troškova EZ od strane Parlamenta zajednice. održiv rast uz odsustvo inflacije. EZ je zapala u najdublju krizu od svog osnivanja. neučestvovanje 149 Od 1958. održivog i uravnoteženog razvoja. Evropska komisija postala obazrivija u pripremi predloga za Savjet minsitara. EZUČ poslužila je kao model za izgradnju institucionalne strukture (Savjet ministara.Cilj EEZ. poljoprivredne. uvođenjem zajedničke tarife prema trećim državama. S druge strane. podsticanje istraživanja u oblasti atomske energije kao i smanjenje troškova tih istraživanja. što je predstavljalo svojevrsno dupliranje izvršnih organa. povjerena moć političkog odlučivanja. zatim saradnja i koordinacija politika u drugim oblastima. pri čemu se ukidaju i carinska. Parlament i Sud pravde149. Nakon stvaranja zone slobodne trgovine. Francuska je primjenila svoju “politiku prazne stolice” u Savjetu ministara.

str. ali i pitanja iz domena političke saradnje.godine. Kipar i Malta. januara 1994. Formiranje najvišeg političkog organa trebalo je da bude snažan podstrek spoljnopolitičkom jedinstvu i pospješivanju Evropske političke saradnje.Poslije višegodišnjih teških pregovora (posebno o poljoprivredi.godine. 18.godine. kada je odlučeno da EZ dobije I svoja sopstvena sredstva – od poreza na uvoz poljoprivrednih dobara. počeli su se potpisivati već šezdesetih godina. Britanija i Danska napustile su organizaciju EFTA. Ugovor o pristupanju u članstvo potpisan je maja 1979. bili su više politički nego ekonomski. a sa ostalim zemljama iz ove grupacije potpisan je čitav niz bilateralnih sporazuma o zoni slobodne trgovine sa EZ. Kao osnovni zadatak Evropskog savjeta. Turska. godine institucionalizovana je praksa organizovanja sastanaka šefova država i vlada u redovnim intervalima. finansiranju budžeta EZ i odnosima sa britanskim kolonijama151). i Grčka je pristupila kao deseta članica EZ 1. sa ciljem primjene usaglašenih i uporedivih ekonomskih politika.godine.Britanije u monetarnoj uniji) i “vrijednost” takvog izbora u slučaju pregovaranja za bolje političke uslove trgovine150. sa prelaznim periodom od 5 godina (na snazi od 1. doveli su do daljeg razvoja sistema evropskih institucija.godine. Ugovor o prijemu Britanije.Miroslav. 151 150 96 . Godine 1979.1973). EEZ i Euroatom) potpisan je u januaru 1972. Irske i Norveške u EZ (EZUČ. Istovremeno. 4. Danske. sa Maltom 1970. sporazumi o pridruživanju evropskih država koje pripadaju regionu Mediterana (Sredozemlja) – Grčka. Sve ove zemlje podržale su Ugovor o prijemu. prvo za industrijske proizvode. 3. Utvrđeno je da se na čelu Evropskog savjeta (čine ga šefovi država ili vlada.godine.1. ratifikacija je bila veoma brza. čime se maksimalno izašlo u susret postepenom prilagodjavanju osjetljivih sektora na otvaranje tržišta i konkurenciju iz EEZ. Budžet Zajednice finansirao se putem tarifa na uvoz I direktnih doprinosa zemalja članica sve do 1070.1981. čija je nadležnost bila da razmatra pitanja komunitarnog. Evropska ekonomska integracija. Prvo proširenje (1973) Prvo proširenje . dok je ukidanje svih količinskih ograničenja u trgovini planirano tek poslije perioda od 22 godine. Prvi Sporazum o pridruživanju potpisan je 1961. napuštajući metod odlučivanja u zajednici (nadnacionalnost). Evropski ekonomski prostor stupio je na snagu znatno kasnije.godine. sa planom stvaranja carinske unije nakon 12 godina prelaznog perioda. Predviđalo se i postepeno uskladjivanje poljoprivrednih politika. Veći dio britanske trgovine od ulaska u EEZ odvijao se sa trećim zemljama I značajnim dijelom iz bivših kolonija. osim Norveške (neupsjeli referendum). koje prate ministri inostranih poslova. u vrijednosti do 1% poreza na dodatu vrijednost. Iskustvo pregovora oko i samo prvo proširenje. Ekonomski fakultet Beograd. prihoda od zajedničke spoljne tarife I direktnih doprinosa država članica.godine izmedju Grčke i EEZ. a sa Kiprom 1972. 2004. sastaje se najmanje tri puta godišnje) nalazi predsjedavajući Zajednice. utvđeno je davanje opštih smjernica za razvoj Zajednice i donošenje važnih političkih odluka. Sporazum sa Turskom potpisan je 1963. EZ je željela da učvrsti demokratiju u Grčkoj poslije Jovanović N. Evropski monetarni sistem (EMS) uspostavio je stroži sistem za održavanje zajedničkog plivajućeg kursa deviza. a Evropski savjet je istovremeno trebao da ubrza evropski integracioni proces u oblastima koje nisu bile obuhvaćene osnivačkim ugovorima.1. Na samitu u Parizu 1974. po znatno nižim cijenama od onih koje su važile u Zajednici. 152 BDP po stanovniku u Grčkoj sredinom sedamdesetih godina bio je na nivou 25% prosjeka Zajednice. Drugo proširenje (1981) Drugo proširenje – Grčka je podnijela zahtjev za članstvo 1975. Uvodjenje Evropskogsavjeta unaprijedilo je organizacioni razvoj unutar EZ ka jačanju medjudržavnog odlučivanja. Prihvaćena je ideja francuskog predsjednika D'Estena o formiranju organa koji će na neformalnoj osnovi okupljati šefove država i davati pravac razvoju politika EZ. Razlozi za ovo proširenje i prijem relativno siromašne zemlje u poredjenju sa ostalim zemljama članicama Zajednice152. kao ugovori ekonomskog i političkog sadržaja.

157 Posebno kad se u Savjetu tražilo jednoglasno misljenje ili kada su se države članice pozivale na dogovor iz Luksemburga. Osnovni cilj donošenja ovog akta je bio da se ubrza sprovodjenje programa jedinstvenog tržišta. Stupio je na snagu tek 1.vojne uprave. 154 153 97 . 3. ESPI. jer je funkcionalistička teza pokazala svoja ograničenja: ekonomske slobode su ostvarene. na koja pitanja je svaka zemlja imala pravo veta. Beograd. str. 24. godine u Luksemburgu.2% građana. Reforma uspostavljenog sistema bila je neophodna. ponekad na osnovu kvalifikovane većine. prava zaposlenih i pitanja mobilnosti ljudi. 1985. Zbog navedenih razloga. godine. bez posredovanja neke nezavisne institucije. na model kada predloge i planove donosi Evorpska komisija. sa medjudržavnog na metod zajednice u pogledu upravljanja EZ (sa modela kada drđave direktno pregovaraju medju sobom. a drugi se odnosi na saradnju u oblasti spoljne politike. str. niti da se poveća konkurentnost na medjunarodnom tržištu u odnosu na druge aktere. ali i novoindustrijalizovane zemlje. 2. kao što su SAD. jer je mogao donositi odluke na osnovu kvalifikovane većine. kao garant zajedničkih interesa. a različite inicijative koje su se razvile van ugovora bile su zasnovane na nesigurnim pravnim osnovama koje nisu bile jasno definisane (u prvom redu saradnja u oblasti spoljne politike). N. JEA je pomjerio ravnotežu snaga sa nacionalnih vlada na EZ. jer je moral da priprema predloge Savjetu ministara kako bi se sprovodio Program jedinstvenog tržišta. Glavni aspekti programa jedinstvenog tržišta su obuhvatili: 1.jula 1987. zatim to prolazi kroz Evropski parlament – koji odluke ponekad dnosi jednoglasno. 2005. 155 Prvo su ga potpisale devet zemalja članica 17. nakon referenduma sprovedenog u Danskoj.godine. Italija i Grčka u Hagu 28. što je negativno uticalo na razvoj preradjivačke industrije i sektora usluga i nije u potpunosti mogao da se iskoristi efekat „ekonomije obima“. 6. Kroz JEA porastao je značaj Evropske komisije. „Bijela knjiga“ (Program jedinstvenog tržišta) koja je obuhvatala 282 zakonodavna predloga sa rokom završetka tog procesa do 1992. U Jedinstvenom evropskom aktu je unijeta i klauzula o neophodnosti revizije osnivačkih ugovora. To je povećalo zabrinutost nekih država članica u vezi sa prenošenjem nacionalnog suvereniteta na relativno udaljenu (briselsku) birokratiju kojoj je nedostajala politička odogovornost158. sve tješnje veze među državama članicama. 5. a zatim i Danska. ali ne u potpunosti. 4. 156 Jednim se predviđa revizija ugovora Zajednice. Miroslav. isto. grčki zahtjev za članstvo je naišao na odobravanje država koje su činile evropsku devetorku. a ima slučajeva kada se primjenjuje postupak saodlučivanja sa Evropskim parlamentom). Japan. Savjet ministara je dobio nova ovlašćenja. februara 1986. N. 158 Jovanović. jer je zahtjev došao baš u vrijeme kada su članice Zajednice počele da razmišljaju o potrebi daljeg proširenja i produbljivanja integracije nakon „prvog“ perioda euroskepticizma. jer je u Irskoj bilo neophodno izvršiti ustavnu reviziju prije ratifikacije. na kome se za prihvatanje JEA izjasnilo 56. 23. mehanizam odlučivanja je loše funkcionisao157. s obzirom na povećan broj poslova Zajednica.godine. što je uvedeno na brintanski zahtjev). kako bi se maksimalno afirmisali efekti zajedničkog tržišta. isto. a onda donose odluke. kojim su prethodno predviđena dva ugovora156 inkorporirana su i formalno objedinjena u jedan. Pridruživanje Evropskoj uniji.godine pojavila se tzv. postojale su još uvijek veoma visoke necarinske barijere trgovini unutar EZ. Miščević Tanja. Jovanović. ali i perspektivu širenja i sve veći broj država članica. nakon konsultovanja sa Evropskim parlamentom i Ekonomskim i socijalnim savjetom (osim mjera koje su se ticale oporezivanja. str. Miroslav.godine155 pretočen u Jedinstveni evropski akt. februara 1986. uklanjanje necarinskih barijera trgovini povećanje konkurencije unaprijedjivanje saradnje izmedju preduzeća u oblasti istraživanja i razvoja ujednačavanje tržišta faktora kroz punu liberalizaciju mobilnosti faktora monetarna integracija socijalna zaštita (povelja o socijalnim pitanjima)154 Program jedinstvenog tržišta je februara 1986.153 Uprkos trgovini oslobodjenoj od tarifa i kvota. 101. da se proširi na Mediteran i pokaže da sve više i više zemalja dijeli njene vrijednosti.

ili za donošenje odluke o zajedničkoj akciji”.164 JEA je kompromisno riješio pitanje modaliteta saradnje u oblasti bezbjednosti Dvanaestorice sa NATO-m i ZEU. Položaj Komisije je vremenom evoluirao i sa JEA ona postaje potpuno uključena u EPS162. što je olakšalo djelovanje naročito malih zemalja u svojstvu predsjedavajućeg. godine) podstakla dalji razvoj saradnje u oblasti bezbjednosti. Službeni glasnik. prilikom svakog pokušaja da se definišu nadležnosti ili utvrde oblasti akcionog djelovanja sudarali su se sa tri tipa teškoća. budući da je Konferencija o evropskoj bezbjednosti i saradnji (odnosno Završni akt iz Helsinkija 1975. a Evropskog parlamenta čisto konsultativnog karaktera. Utvrđene su institucije odnosno mehanizmi za sprovođenje Evropske političke saradnje. 2) sastanci ministara inostranih poslova (najmanje šest puta) imaju za cilj da obezbijede sprovođenje odluka Evropskog savjeta a ministar čija je zemlja predsjedavajuća u datom periodu preuzima ulogu spoljnopolitičkog predstavnika EZ u svijetu 3) predsjedavanje Evropskom političkom saradnjom . tačka 2). Drugu drupu problema čini usklađivanje celokupnog problema bezbednosti sa 1) Zapadnoevropskom unijom (ZEU). 4) Politički komitet (motor političke saradnje) čine politički direktori i ima zadatak da održava kontinuitet EPS i priprema diskusije ministara. sa JEA Evropski savjet je institucionalizovan poslije više od decenije njegovog faktičkog postojanja. čija je revitalizacija. koja je bila neutralna i zbog toga je strahovala od mogućnosti da diskusija ode u pravcu koji bi označio da samo eksplicitna pripadnost NATO-u bude osnova za utvrđivanje zajedničkog stave. koji je stupio na snagu 8. osim Irske. ali i utvrđivanje zajedničkog stava i zajedničke akcije. podjeli nadležnosti između prethodnog.aprila 1965. što podrazumijeva obavezu da “svoj zajednički uticaj ostvaruju na najefikasniji način putem dogovaranja.predsjedava159 ista zemlja koja u šestomjesečnom periodu predsjedava Savjetom160 i ona preuzima odgovornost za preduzimanje akcija i predstavljanje pozicije EPS prema trećim zemljama. Beograd. pomaže predsjedavajućem u radu i brine o administrativnim poslovima. pri čemu su organi za političku saradnju (Politički komitet. Najzad. 5) (Evropska) Grupa korespondenata koja je odgovorna za nadgledanje i implementaciju EPS. koja je osnovana Ugovorom iz Mastrihta. treću grupu problema predstavlja specifična situacija Irske. Spoljna politika Evropske unije.161 U suštini. kao što su naoružanje. radne grupe i Sekretarijat) za razliku od osnivačkih ugovora. tačka 10 JEA 162 Članom 30 (tačka 5) Komisiji je omogućeno da ostvari veću ulogu u ovoj oblasti. čine ga šefovi država ili vlada država članica zajedno sa ministrima inostranih poslova i dva komesara) se nalazi na vrhu institucionalne ljestvice EPS i ima primarnu ulogu “da osigura Uniji nužni podsticaj za njen razvoj i definiše opšte političko rukovođenje”. oblast bezbjednosti je razmatrana u okviru političke saradnje. odgovornosti i „tereta“ koje je podrazumijevalo predsjedavanje. i sa samo političkog aspekta. 107. Usklađivanje stavova svih država članica u oblasti odbrane logički je podrazumevalo da se. 163 U prvoj fazi. sadašnjeg i budućeg predsjedavajućeg. kao temelj na kom počiva politička saradnja od njenog samog početka. krajem sedamdestih godina. str. Predviđene su obavezne konsultacije država članica (član 30. Janjević. 2007. dok je Evropski sud pravde bio potpuno isključen iz EPS. precizno utvrdi usklađeni evropski stav u odnosu na NATO i. a nastali su zbog toga što je svima omogućeno da od samog početka pokreću pitanja o čisto odbrambenim pitanjima. prodaja oružja trećim zemljama. po prvi put precizno uspostavljeni: 1) Evropski savjet (sastaje se najmanje dva puta godišnje. tačka a JEA). postavljena kao pitanje od posebnog značaja. Prvu grupu čine problemi koji su poznati od samog početka. Politička saradnja takodje je obuhvatila je i bezbjednost163. posebno. 160 U skladu sa članom 2 Ugovora o fuziji organa tri zajednice (Ugovor iz Brisela). pokrenuta je inicijativa o uvođenju tzv trojke. Grupa za evropsku saradnju. koje osniva Politički komitet i 6) Sekretarijat. usklađivanja stavova i realizacije zajedničkih akcija”. 159 98 . tih godina. nije institucija EZ već prije politički organ. politike odbrane i dr. formulacijom da “odredbe iz ovog naslova ne predstavljaju prepeku za postojanje tješnje Usljed mnogobrojnih obaveza. e) radne grupe. 164 “Međutim. ali samo u situacijama kada je neophodno da osigura konzistentnost između EPS i postojećih politika Zajednice u spoljnim odnosima. koja je okupljala sedam država članica EZ (šest članica stare Evrope i Veliku Britaniju i 2)NATO-m. tokom sedamdesetih godina.godine. radi pod rukovodstvom predsjedavajućeg Zajednice. Milutin.JEA je definisao sadržaj i Evropske političke saradnje (EPS). u okviru kojeg su se našle sve članice EZ. u odnosu na ZEU. (član 30. mehanizam EPS utemeljen Jedinstvenim aktom je ostao međudržavnog karaktera-ostao je gotovo netaknut i kasnije primijenjen na Zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. 161 Član 30. administrativni aparat nezavisan od Sekretarijata Savjeta.

”(član 30. Atlanska alijansa je imala razlog za postojanje samo u kontekstu hladnog rata i naoružanja.1987. Ugovor iz Mastrihta vrši neobično pregrupisavanje između. Treće proširenje (1986) Treće proširenje . desilo se i treće proširenje. Druga neobičnost : tri zajednice zadržavaju svaka pojedinačno međunarodni status pravnog lica. Podgorica. Umesto neizvesne budućnosti. Jedinstveni evropski akt. pravo glasa i izlaska kako na lokalne izbore. i nakon nekoliko godina kašnjenja u odnosu na planirani cilj. što je otvorilo put proširenju EU na istok Evrope. 2007. tzv. dok taj status namjerno nije priznat Evropskoj uniji". drugi dio se odnosi na zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku (ZSBP). Sporazum iz Mastrihta potpisan je 7. decembar 1991. Otprilike u isto vrijeme kada je donijeta i “Bijela knjiga”.lu Ujedinjenje Nemačke i pad komunizma uticali su na kretanja u okviru NATO-a. (Janjević. Beograd. svakako je 9-10. verujući da će rasprava o ovom pitanju izazvati brojne nesporazume među evropskim zemljama.godine.. br.1. str. I ovaj sporazum je rezultat kompromisa. raspolagale su kohezionim fondom. kada je Evropski savjet postigao dogovor o predlogu Sporazuma o stvaranju Evropske unije.saradnje u oblasti bezbjednosti i između visokih strana ugovornica u okviru Zapadnoevropske unije i Atlanske alijanse.godine. Holandjani su mogli da sprovedu svoju povelju o socijalnim pitanjima.06. SAD su pokrenule raspravu o budućnosti Alijanse na samitu NATO u Londonu. Vlada RCG: Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. 2007. predvodjene Španijom. Oktobra 1990. i.u navedenim okolnostima afirmacije ekonomskih benefita jedinstvenog tržišta i rasta efikasnosti procesa odlučivanja na supranacionalnom nivou. 1. A Britanija je u Mastrihtu dobila pravo da ne učestvuje u radu o dva pitanja: prvo se odnosilo na zajedničku valutu. početkom devedesetih godina je stvorena povoljna klima za početak političke integracije Evrope. Beograd. Važna pitanja koja se takodje pominju u Ugovoru iz Mastrihta su: prava gradjana EU da žive i rade u bilo kojoj zemlji EU. a to je Politika proširenja. posebno između Francuske i saveznika u okviru Zajednice. kao i da Evropski parlament povećanjena ovlašćenja. 124). 29. Uvod u evropsko pravo.godine u Mastrihtu. revizija. Međutim. Naziru se prvi okviri nove zajedničke politike Unije. treći stub obuhvata pravosudna pitanja i unutrašnje poslove. preradjeni tekst Ugovora iz Rima koji uključuje uslove za ekonomsku i monetarnu uniju (EMU) 2. 2005. tačka 6. bilo je evidentno da se tradicionalna vojno-politička misija Alijanse našla u drugom planu. 1. Dalji važan datum u procesu evropskih integracija i hronologije nastanka današnje Unije. Žaklin Ditej de.1986. tako i na izbore u bilo kojoj državi članici EU. str 128 165 166 99 . 167 Žaklin Ditej de la Rošer primjećuje da "sa pravnog stanovišta. odredbi specifičnih za saradnju-drugi i treći stub-kao i opštih odredbi (pristupanje. februara 1992. Službeni glasnik. a prihvaćeni su i njeni predlozi u vezi sa odbrambenom i spoljnom politikom. od nestanka pretnji sa Istoka. itd.13) 167 Janjević Milutin. Milutin. Službeni glasnik. da Njemačka prihvati jedinstvenu valutu (1999).). jula 1990. Zadatak EU postao je i doprinos uspostavljanju i razvoju transevropskih mređa u obalsti saobraćajne. godine. prava da kada putuju van granica EU mogu dobiti diplomatske i konzularne usluge od predstavnika bilo koje zemlje članice EU. s druge strane. s jedne strane. Zabrinute zbog smanjenja težine svog vojnog prisustva u Evropi.. str. tri ugovora zajednice. Spoljna politika Evropske unije. Francuska je postigla najvažniji cilj. L 169. c)165 5. On se sastoji iz tri osnovna dijela (stuba167) EU: 1. Njemačka je postigla sporazum da buduća monetarna poliitka EU bude pod njenim uticajem. Official Journal of the European Communities (OJEC). p.godine došlo je do ujedinjenja Savezne republike Njemačke i Njemačke demokratske republike166. Južne zemlje. i 3. Spoljna politika Evropske unije. www. koji nastavljaju da postoje kao takvi.ena. (La Rošer. a prema logici prava zajednice i prema principima integracije. EZ je proširena za još dvije nove (južne) članice i postala je zajednica od 12 zemalja. a drugo na povelju o socijalnim pitanjima. EZ je okončala pregovore sa Španijom i Portugalijom oko njihovog prijema. Ugovor o stvaranju Evropske unije.

uzdržanost pri glasanju neće spriječiti usvajanje zajedničkih odluka. postalo je jasno da odbrambeni aspekti Unije trebaju biti unaprijeđeni. godine je bio da se osnaži ZSBP. novi članovi moraju prihatiti zakonodavstvo EU koje postoji već četiri decenije.godine. ako se sve zemlje s tim saglase. Jedan od glavnih razloga sazivanja međuvladine konferencije 1996. Finska i Švedska. 6. postoji mogućnost konstruktivnog uzdržavanja od glasanja. pravosudje i unutrašnji poslovi – Šengenski sporazum o zajedničkim vizama za gradjane treće zemlje uključen je u EU (osim u slučaju Britanije i Irske).1. str. kao i kompatibilne propise i zakonodavstvo. od kada EZ zvanično postaje EU168. čak i kada druge zemlje to ne žele.godine. Bilo koja evropska država može da podnese zahtjev za članstvo u EU. Najvažnije pitanje nove institucionalne structure I ponderacije glasova. 35). ukoliko ona želi da očuva primarno evropsku bezbjednost. N. članice Unije su i Austrija. i ako je to moguće. Francuske i SAD-a unutar NATO alijanse. Završne odredbe Ugovora iz Mastrihta predstavljale su „sigurnosni“ ventil. koja je naročito došla do izražaja tokom krize na Balkanu. Ukoliko se prijem odobri. Medjuvladina konferencija održana 1996. ako zemlje članice koje su uzdržane predstavljaju više od jedne trećine glasova kvalifikovane većine. kao osnovnim nosiocima bilo kakve odbrambene akcije. potpisan je Ugovor iz Amsterdama 2. isto.godine (stupio na snagu 1. ugovorna klauzula o fleksibilnosti dopušta da neke zemlje usvoje zajedničku politiku. odluka se ne može usvojiti. Miroslav. odloženo je do početka pregovora o proširenju Unije sa novim zemljama kandidatima (Jovanović. 4. Četvrto proširenje (1995) Četvrto proširenje – Od 1995. potvrdjivanje Strazbura kao sjedišta Evropskog parlamenta i zaštita prava životinja169 Jovanović. Ovaj ugovor donio je nekoliko novina: 1. 5. otvorenost i dostupnost informacija – svi gradjani i pravni subjekti EU imaju pravo pristupa dokumentima EU. S obzirom na ranjivost Unije i zavisnost od nacionalnih trupa Velike Britanije. Komitet regiona pridodat je strutkuri EU radi obavljanja konsultacija. S obzirom na gotovo potpuno ostvaren nivo ekonomske integracije. Završni dokument međudržavne konferencije je u suštini predstavljao kompromis pristalica integracije u ovoj oblasti u mnogo većem obimu.telekomunikacione i energetske infrastrukture. str. tj. i zastupnika modela po kome će evropska odbrana biti prvenstveno zasnovana na državama. druga. N. odnosno na vakuum koji je Mastriht za sobom ostavio. bez mogućnosti izuzimanja od učestvovanja u radu (optingout). ako nešto podje „kako nije planirano“. 27-31. pravovremeno i kvalitetno odgovori na izazove koji su se odnosili na zajedničku odbrambenu politiku. nije bilo prelaznog perioda za usaglašavanje i prihvatanje uslova zajedničkog tržišta. isto. kao i da usklade svoje politike sa EU u toku perioda usaglašavanja. Miroslav. 3. supsidijarnost i fleksibilnost – EU bi trebalo da radi samo na onim poslovima koji se ne mogu bolje izvršiti na nacionalnom ili nižim nivoima. popravi ciljeve Ugovora i otvori put za širenje EU na Istok. Kao rezultat rada Medjuvaladine konferencije. zaposlenost i socijalna politika – unaprijedjenje saradnje medju državama članicama u cilju otvaranja novih radnih mjesta. manje važna pitanja – zaštita štedionica u državnom vlasništvu. 2. trebala je da ispita.oktobra 1997. 6. maja 1999. ta zemlja mora da se pridruži cijeloj Uniji. spoljna politika – potrebno je da EU saradjuje sa državama Zapadnoevropske unije (ZEU) koje se mogu integrisati u EU u budućnosti.godine). Uloga Kohezionog fonda proširena je i na projkte zaštite životne sredine. Ugovor je stupio na snagu 1.1993. 169 168 100 . ali i sposobnost EU da odlučno.godine.

npr. moguća samo do 27.1999 / status sa EU kandidata Ugovor iz Nice (potpisan 26. 3. suočila je Evropu sa velikim izazovom. bilateralnim Evropskim sporazumima o pridruživanju. On je donio slijedeće novine: 1.protokol sporazum o ponovo 1987 1970 carinskoj uniji . 4. Evropska komisija – svaka zemlja imenuje samo po jednog člana Komsije (ravnopravna rotacija koju prethodno jednoglasno utvrdjuje Savjet ministara). zahtjeve za sticanje statusa kandidata za članstvo su podnijele i Malta i Kipar (jul 1990. potrebom njene korjenite reorganizacije kako bi odgovorila zahtjevima novog vremena i njenog funkcionisanja u proširenom sastavu.7. Dugoročna perspektiva proširenja. pri čemu je većina sporazuma prve generacije bila praćena drugom generacijom sporazuma.56% u Evropi) POTPISAN SPORAZUM /FTA/ Decembar 1991 Decembar 1991 Mart 1993 Oktobar 1993 Februar 1993 Oktobar 1993 Jun 1995 Jun 1995 Jun 1995 Jun 1996 1970 1972 SPORAZUM DATUM DATUM STUPIO NA APLICIRANJA OTPOČINJANJA SNAGU ZA ČLANSTVO PREGOVORA Februar 1994 Mart 1994 1998 Februar 1994 April 1994 1998 2000 1998 2000 2000 1998 2000 2000 1998 2000 1998 Zaključivanje pregovora/ ČLANSTVO 2002/1.2004 2002/2004 2005/2007 2002/2004 2005/2007 2002/2004 2002/2004 2002/2004 2002/2004 2002/2004 2002/2004 2002/2004 Februar 1995 Decembar 1995 Februar 1995 Februar 1995 Februar 1995 Februar 1998 Januar 1996 Jun 1995 Jun 1995 Oktobar 1995 Februar 1998 Novembar 1995 Februar 1998 Decembar 1995 Februar 1999 Jun 1996 1990/1998 1990 1963 1995 – .1959 prvi put. Bugarskom. većinsko glasanje – politička integracija ubrzala se kako su zemlje članice odustale od prava na veto u 29 novih oblasti. fleksibilnost (pojačana saradnja ili varijabilna geometrija) – grupa od osam ili više zemalja može se zalagati za dublju integraciju u odredjeniim oblastima politike (model „Evrope sa više brzina“. Rumunijom. februara 2001) predstavljao je svojevrsnu prekretnicu u istoriji EU. Letonijom i Litvanijom. koja je već tada bila sasvim izvjesna. izrazito političkog karaktera i značaja. Poljskom.Zajednica je do kraja 1990. odmjeravanje glasova u Savjetu ministara – promjena u ponderaciji glasova unutar Savjeta ministara u korist velikih zemalja na štetu malih zemalja 2. Dinamika petog proširenja uključujući pregovore sa Turskom ZEMLJA MAĐARSKA * POLJSKA * BUGARSKA ** ČEŠKA * RUMUNIJA ** SLOVAČKA** ESTONIJA* LETONIJA** LITVANIJA ** SLOVENIJA* MALTA ** KIPAR * TURSKA (5. Estonijom. Čehoslovačkom (kasnije Češkom i Slovačkom). 2007) Peto proširenje .5. Peto proširenje (2004. koji su u periodu od 1990-1996. godine zaključeni sa Mađarskom. odnosno 28 država članica unutar EU. Istovremeno. godine). godine zaključila seriju sporazuma prve generacije (Sporazumi o trgovini i saradnji) sa gotovo svim državama Centralne i Istočne Evrope (CIE). Jun 2006 Dodatni trg. 101 . kod uvodjenja jedinstvene valute ili šenzenske zone bez pasoša). jer je razmatrao raspodjelu moći i uticaja u proširenoj EU.

2) zajedničku politiku bezbjednosti i odbrane. Fakultet političkih nauka. predstavnike država kandidata. tj. Rad Konvencije rezultirao je veoma slabim kompromisom. Kreiranje pozicije ministra inostranih poslova u institucionalnoj strukturi Unije. po odredbama Ugovora o Ustavu predsjedavao bi Savjetom inostranih poslova. koje su ranije bile raspoređene na različitim mjestima. Sa jedne strane. 2) preuređenje i pojednostavljenje ugovora. politika konkurencije. shvatanje da je dovoljno jednostavno podizanje nivoa odnosa i stepena saradnje između Visokog predstavnika i komesara. unionista i konfederalista. pristupanje Rumunije i Bugarske od 1.Ugovor iz Nice otvorio je institucionalnoe mogućnost za veliko. Univerzitet Singidunum.173 Sam proces pregovaranja bio je veoma težak i naporan jer je bilo potrebno uvažiti različite interese i stavove-interese kako velikih tako i malih država članica. Ugovor o Ustavu predviđao je dvije novine u smislu redefinisanja odredbi o institucionalnim mehanizmima zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. str. Beograd. 2008. uz saglasnost predsjednika Komisije. »drugi stub saradnje») i spoljnih ekonomskih odnosa EU (tzv. Pravo i institucije EU. i veće efikasnosti i preciznosti u pripremi i realizaciji spoljnopolitičkih aktivnosti EU. 3) zajedničku trgovinsku politiku.godine. jer je Ustavom 170 Prema: Djerković Marija. Potreba unutrašnje konsolidacije i institucionalne reforme . koje je uključilo i produženo peto proširenje. obuhvata četiri teme: 1) razgraničenje nadležnosti između EU i država članica. kvalifikovanom većinom. postojala je izrazita težnja za jačom komunitarizacijom spoljnih aktivnosti koja će rezultirati fuzijom funkcija Visokog predstavnika i komesara za spoljne odnose. «prvi stub saradnje»). ekonomska i monetarna unija. koji predstavlja najmanji zajednički imenitelj moguće saglasnosti. objedinjene su jednim poglavljem i stavljene pod isti krov. koji je istovremeno trebao da ima i funkciju potpredsednika Komisije EU. postojala bi veća opasnost od kidanja veza između unutrašnjih politika EU (upravljanje jedinstvenim tržištem. 8. 172 Formirana kao poseban međunarodni forum koji je okupio predstavnike država članica. Luksemburg. 49 (navodi Gasmi. razvojna pomoć. EU je zasnovana na prilično vještačkoj podjeli između Zajedničke spoljne i bezbjedonosne politike» (tzv. 2007. Evropa u 12 lekcija. Podgorica. 4) saradnju sa trećim zemljama i humanitarnu pomoć i 4) zaključivanje međunarodnih ugovora. stoga je na osnovu Deklaracije o budućnosti Unije171 i mandata Evropskog savjeta održanog u Lakenu u decembru 2001. 173 Konvencija je održala 26 plenarnih zasijedanja i obrazovala 11 radnih grupa. u cilju obezbjeđivanja koherentnosti između spoljne politike i spoljnih odnosa (u nadležnosti Komisije).godine. 171 Proglašenjem Povelje o osnovnim pravima i Deklaracije o budućnosti Unije iniciran je post-Nica proces koji. Konvencija o budućnosti Evrope172 (reprezentativno tijelo kojim je rukovodio Valeri Žiskar d'Esten) podnijela izvještaj Evropskom savjetu. U raspravama koje su se vodile učestvovali su i državekandidati za članstvo u EU. Ministar inostranih poslova EU175. str. 102 . Ugovorom o Ustavu Evropske unije napravljen je kvalitativan pomak u pravcu prevazilaženja međuvladinog karaktera odnosno komunitarizacije Zajednička spoljne i bezbjednosne poliike. 174 Fonten. a sa druge. univerziteti. P. Efekti budućeg proširenja na Zajedničku spoljnu I bezbjednosnu politiku EU.”174 Po važećim ugovorima. unutrašnja bezbednost. Ilic Gordana. itd) i njenih spoljnih politika (trgovina. 3) status Povelje o osnovnim pravima i 4) ulogu nacionalnih parlamenata u EU. nevladine organizacije. a pregrupisavanjem svih odredbi o spoljnim akcijama Unije.271) 175 Imenuje ga Evropski savjet. 2004.januara 2007. peto proširenje EU. Ugovor o Ustavu EU predlagao je eliminaciju sistema stubova. prema deklaraciji 23 iz aneksa Ugovora iz Nice.refleksije na politiku proširenja170 Ugovorom iz Nice. Čugura Print. tako da je oblast spoljnih akcija Unije trebala da obuhvati: 1) zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. Štaviše. međutim. diplomatija i odbrana). nije jasno zauzet stav o budućnosti EU. rezultat je kompromisa dvije tendencije. (magistarski rad). nečlanica i institucija ali i stručna lica koja su raspravljala o Nacrtu Ugovora o Ustavu. bogatih i siromašnih. regionalne i lokalne organizacije itd. I najtvrđim protivnicima komunitarizacije spoljnih odnosa Unije postalo je jasno “da bi kohezija Unije kao cjeline i njen kredibilitet na svjetskoj sceni bili potkopani ako bi evropska spoljna politika postala pitanje “varijabilne geometrije”.

doživio sličnu sudbinu kao Ugovor o Ustavu EU. prvi stub sa svojstvom pravnog lica)178. Evropska komisija bi imala 17 umjesto dosadašnjih 27 komesara. bi Lisabonskim sporazumom dobila i ministra spoljnih poslova. 4) inicijativa. lideri zemalja članica postigli su sporazum o novom Lisabonskom ugovoru (Reformski ugovor). mogu podnositi zajedničke predloge Savjetu. ali „bez povrede nadležnosti ministra inostranih poslova“.179 U kontekstu promjena koje uvodi Reformski sporazum u oblasti ZSBP. kako bi stupio na snagu početkom 2009.) Istovremeno i predsjednik ES. Lisabonski (Reformski) ugovor ipak sadrži mnoge elemente odbačenog ustava EU. Univerzitet Singidunum. Ukida se pravo veta u 50 oblasti. Cilj Reformskog ugovora je da ubrza proces odlučivanja. koji bi se zvanično nazivao Visoki predstavnik za spoljnu i bezbjednosnu politiku. među kojima su i unutrašnji poslovi i pravosuđe. juna 2008. str. Unija bi dobila svog predsjednika umjesto dosadašnjeg šestomjesečnog rotirajućeg predsedavajućeg. predstavlja Uniju na spoljnom planu u oblasti zajedničke spoljne i bezbjednosne politike.293.godine. EU je zapala u institucionalnu krizu. Druga novina u Ugovoru o Ustavu EU odnosi se na formiranje evropske službe za spoljne aktivnosti i saradnju sa diplomatskim misijama zemalja članica i delegacijama Unije. osim diplomatske službe. Namjera je bila da se ugovorom iz Lisabona poveća efikasnost EU posle proširenja iz 2004. Beograd. Na taj način bi se praktično ukinulo rotirajuće predsjedavanje. neophodna je bila njegova ratifikacija od strane država članica-na referendumu ili u nacionalnom parlamentu. godine. To bi posebno trebalo da se odnosi na pitanja iz oblasti odbrane. niti pominje zastavu i himnu EU. a objedinio bi funkciju koja već postoji pod tim nazivom i funkciju komesara za spoljne poslove.280 179 Iako ne nosi naziv Ustav. EU. 177 „Ministar inostranih poslova predstavlja Uniju kada se radi o pitanjima iz oblasti zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. Evropska unija bi Reformskim sporazumom dobila i status pravnog lica. Takođe. tačka 2) 178 Gasmi. Odluke se donose ukoliko za njih glasa 55 odsto zemalja koje predstavljaju najmanje 65 odsto stanovništva EU. Nakon francuskog i holandskog "ne" na referendumu 2005. 2) davanje predloga za utvrđivanje i implementaciju ZSBP176. i Komisija. Pravo i institucije EU. za oblast zajedničke spoljne i bezbjednosne politike. posle referenduma u Irskoj 12. ne govori o "superdržavi". Ipak. Pošto je prihvaćen tekst Ugovora o Ustavu EU (decembar 2004. (član I-22. Po Lisabonskom sporazumu Evropski parlament će imati 750 poslanika i predsjednika. koji je potpisan na samitu u Lisabonu u decembru 2007. 103 . evidentno je da se ne razlikuje od neuspjelog Ugovora o Ustavu. što je rezultat potrebe za stvaranjem službe koja će upravljati spoljnim odnosima i u funkciji je uvođenja ministra inostranih poslova. tačka 2. borbe protiv klimatskih promjena i migracije. on treba da omogući efikasnije donošenje odluka Unije čije se članstvo u posljednje četiri godine povećalo na 27 zemalja. tačka 2: Ministar inostranih poslova Unije. koja je imala i snažnu refleksiju na politiku proširenja. kog biraju premijeri i predsjednici država članica na 30 mjeseci. godine. socijalna pitanja.). i ministar inostranih poslova bio bi nadležan za obavljanje sljedećih funkcija: 1) vođenje ZSBP. 3) spoljnopolitičko predstavljanje. On vodi u ime Unije političke razgovore i iznosi stavove Unije u međunarodnim organizacijama i na međunarodnim konferencijama. oporezivanje i kulturu. godine. Konsenzus je potreban samo za spoljnu politiku.godine. otvori put za uvođenje položaja predsjednika EU i osnaži položaj šefa spoljne politike Unije. koji je održan sredinom oktobra 2007. sa planom ratifikacije od strane svih EU 27 država članica do kraja 2008. Lisabonski sporazum je. kao posebnog sui generis entiteta koji teži uspostavljanju svog međunarodnopravnog identiteta i afirmaciji sopstvenog imidža kao ozbiljnog spoljnopolitičkog aktera. kada je primljeno dvanaest zemalja. 2007. 176 Član III . da bi on stupio na snagu. a na drugoj EZ. odbranu.. i 2007. Na neformalnom samitu EU u Lisabonu. 5)staranje o koherentnosti između akcija spoljnih aktivnosti Unije i 6) predstavljanje177. s ciljem da njegova primjena počne uoči junskih izbora za Evropski parlament. za ostale oblasti spoljne aktivnosti. Ilic Gordana. Takođe. što je predstavljalo drugi uzastopni “udar” ujedinjenoj Evropi. Ugovor je predvidio eksplicitan pravni subjektivitet za Uniju.godine. takođe nova funkcija uvedena Ugovorom o Ustavu. Čugura Print.“ (član III-296. Za razliku od postojeće “kompozitne strukture Unije” (na jednoj strani EU zasnovana na tri stuba. Reformski sporazum u najvećoj mjeri predstavlja “pročišćenu” verziju Ustava EU. energetike.izvršena podjela nadležnosti izmedju Savjeta za inostrane poslove i Savjeta za opšte poslove.

svake godine sačinjava Izvještaje o stabilizaciji i pridruživanju. Postojanje funkcionalne tržišne privrede i sposobnost suočavanja sa konkurentskim pritiskom i tržištem EU. vladavina prava. Riječ je o procesu koji podrazumijeva čitavi niz aktivnosti i odnosa izmedju zainteresovane države Zapadnog Balkana i EU. godine. komora. uz istovremeno uspostavljanje pune i trajne stabilizacije. godine. sindikata. otpočinje druga faza procesa stabilizacije i pridruživanja. pravnih i političkih). kao i postepeno usvajanje prava EU. Proces stabilizacije i pridruživanja prati Evropska komisija. poštovanja ljudskih prava i zaštita manjina. zatim marta 2003. strateški pristup Evropske unije prema zemljama Zapadnog Balkana (termin se koristi u EU i obuhvata Hrvatsku. U slučaju da je procjena EU pozitivna. PROCES STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA EVROPSKOJ UNIJI Proces stabilizacije i pridruživanja (PSP)180 je naziv za cjelovit.godine objavljeno je 7 godišnjih izvještaja). a od 2005. Stabilnost demokratskih institucija.181 Prva faza. upravnih i pravosudnih struktura normama EU kako bi se zakonodavni okvir EU mogao djelotvorno primijenjivati. 180 Na 181 104 . Ispunjavanje ovih kriterijuma podrazumijeva potpunu javnost i transparentnost rada i aktivnu ulogu Parlamenta.III POLITIKA PROŠIRENJA EU I ZEMLJE ZAPADNOG BALKANA 1. 1995. koji se odnose na: 1. Pored ovih osnovnih kriterijuma. Evropska komisija objavila je prvi izvještaj aprila 2002. uzimajući u obzir opšte kriterijume iz Kopenhagena i pojedinačne kriterijume i preporuke za svaku državu. BJR Makedoniju. Značaj ove studije je što njen zaključak izražava stav EU o tome da li je zaintersovana država u stanju da sprovode obaveze za koje će se vezati potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. u našem jeziku odomaćila se I skraćenica SSP. marta 2004. Radi se o kriterijuma utvrđenim 1993 godine u Kopenhagenu. je dodat još jedan koji se odnosi na prilagođavanje administrativnih. uključujući ciljeve političke. engleskom: Stabilization and Association Process (SAp) Na engleskom: Stabilisation and Association Agreement (SAA). BiH i Albaniju). Sposobnost preuzimanja obaveza koje proističu iz članstva. Značajan sastavni dio PSP-a je insistiranje na međusobnoj regionalnoj saradnji zemalja koje žele da se pridruže EU. ekonomske i monetarne unije. to radi svakog novembra mjeseca (do kraja 2008. godine. Proces stabilizacije i pridruživanja se vremenski djeli u dvije faze. u Madridu. ne samo pojedinačnih država već i regiona u celini. Proces pridruživanja Evropskoj uniji u najširem smislu podrazumijeva ispunjavanje tzv. a okončava se objavljivanjem „Studije o izvodljivosti” od strane Evropske komisije. kriterijuma iz Kopenhagena. godine. socijalnih. kao i priprema administrativnih struktura (stvaranje i jačanje nadležnih državnih institucija). Njen zadatak je da. Osnovni cilj PSP-a je ostvarivanje pridruživanja zemalja ovog regiona EU.godine. Ova faza počinje u trenutku kada država izrazi zainteresovanost za uspostavljanje Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju sa EU. 3. jeste procjena opštih uslova unutar države (ekonomskih. Obje faze su vezane za sprovođenje ključnog pravnog dokumenta: Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. Srbiju i Crnu Goru. 2. nevladinih organizacija u cilju ostvarenja društvenog konsenzusa i obezbjeđenja podrške javnog mnjenja.

neophodno je donijeti Implementacioni plan za primjenu SSP. Zaključivanjem SSP-a otpočinje institucionalizacija odnosa sa EU.kulturnu saradnju. uz istovremeno asimetrično ukidanje carina od strane EU. Odmah nakon potpisivanja Privremenog sporazuma. Osnovne razlike između SSP i evropskih sporazuma su u sadržaju razvojne klauzule i u odredbama o regionalnoj saradnji. skoro su identični sa evropskim ugovorima. SPORAZUM O STABILIZACIJI I PRIDRUŽIVANJU Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju pripada tipu ugovora o asocijaciji kakav je i Evropski ugovor koji su sa EU potpisale zemlje Centralne i Istočne Evrope. zaštitu potrošača. dostignućima u izgradnji regionalne stabilnosti i pojedinačnim rezultatima u sprovodjenju obaveza koje proizilaze iz pridruženog članstva. zajednička tijela. kao i praćenje procesa harmonizacije propisa zemlje zapadnog Balkana sa propisima EU. 182 Community Assistance for Reconstruction. Približavanje punopravnom članstvu temelji se na individualnim sposobnostima prihvatanja evropskih standarda i kriterija. sa nosiocima tih mjera i obaveza. institucije. Komisija EU je predvidjela mogućnost stvaranja zajedničkih ad hoc radnih tijela. zatim postupnog usklađivanja nacionalnog zakonodavstva sa propisima EU. vladavinu zakona i uspostavljanje slobodnog tržišta. u razvojnoj klauzuli. Imajući u vidu dužinu trajanja procesa zaključivanja (i ratifikacije) sporazuma. Sklapanjem SSP državi se. pitanja u vezi se pružanjem usluga. Interim sporazum/. Ovaj plan treba da sadrži spisak prioritetnih mjera i aktivnosti. koja su u prvom redu zadužena za pripremu pregovora. godine postale punopravne članice EU. Osnovni cilj je obezbjeđenje Zone slobodne trgovine sa EU u roku definisanom sporazumom. postupno razvijanje zone slobodne trgovine između dvije strane potpisnice. ciljevi.finansijsku saradnju (CARDS182). te podsticanje regionalne saradnje u okviru SAP-a.razvoj demokratije. standarde i sl.postepenu harmonizaciju nacionalnog zakonodavstva sa propisima EU. SSP je međunarodni ugovor između države potpisnice i EU koji uspostavlja pravni okvir za uzajamnu saradnju i postepeno približavanje evropskim standardima. 2. zaštitu prava intelektualne.kretanje radne snage. a naročito u oblastima relevantnim za uspostavljanje jedinstvenog tržišta (pravila koja se odnose na razvoj konkurencije. mehanizmi. javne nabavke. državnu pomoć. odredbe. Sadržaj ugovora. . . njegovo potpisivanje i efikasno sprovođenje. . Ciljevi sporazuma su razvijanje političkog dijaloga između EU i zemlje potpisnice sporazuma. Trgovinske odredbe primjenjuju se odmah nakon potpisivanja SAA. Development and Stabilization (CARDS) 105 . tranzicioni period.uspostavljanje političkog dijaloga između EU i zemlje potpisnice. poštovanje ljudskih prava.ekonomsku saradnju po najvažnijim sektorima. potvrđuje status potencijalnog kandidata za članstvo u EU. izjednačavanje statusa preduzeća iz EU koja se osnivaju u zemlčji potpisnici. komercijalne i industrijske svojine. Pored obaveza koje se odnose na Zonu slobodne trgovine. . ali se ne definiše unaprijed bilo kakav datum pristupanja EU. .). druge ugovorne obaveze po osnovu SSP odnose se na: .Druga faza podrazumjeva pregovore o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. koje su u maju 2004. kada na snagu stupa Privremeni sporazum o trgovinskim i sa njima povezanim pitanjima između Evropske zajednice i države Zapadnog Balkana /tzv. .

3.1. 9. EVROPSKA PERSPEKTIVA ZEMALJA ZAPADNOG BALKANA: STABILIZACIJA REGIONA KROZ PROCES PRIDRUŽIVANJA EU Skorašnja iskustva su pokazala da male države moraju učestvovati u političkom dijalogu o zajedničkoj budućnosti i integracijama. Medjutim.06. 18.2003. 2005) 25. 04.2008 (2009) 183 ) KRG . (10 godina) 1.2004. MAKEDONIJA 01.2001. pogodnije prilike za specijalizaciju.02. svi članovi «kluba» imaju pravo da učestvuju u procesu odlučivanja. kada mala država odluči da se integriše u veći sistem. 184) 106 . Mart 2006 Jun 2006 10 godina BiH KRG 1998 Smjernice za EU – ‹‹18 koraka›› 2000 18.2003.2000.2000. 24.2001.2005 25.3. U zagradama su dati tzv. 28.2001. USD – unaprijedjeni stalni dijalog.7.2001. 1. Ipak.konsultativna radna grupa.06.11.g.10.2001-7.11.2008. 24.5.1999.03. 15.2000.2000. 14 uslova za start pregovora 21.2000. 2005 10. dok je makedonski sporazum stupio na snagu još aprila 2004. Prelazni periodi koje su definisale države u okviru postepenog otvaranja svog tržišta i ukidanja svih barijera za robe iz EU. manje birokratije.10. pravnih i političkih kriterijuma.2003.2008.06. 5. godine FAZE PROCESA Dijalog zemlje sa predstavnicima Evropske komisije (EK): procjene stanja ekonomskih.01.4. 2003 . 14. valorizacija prirodnih resursa kroz privlačenje direktnih stranih ulaganja.11. male države bi trebale maksimalno iskoristiti svoje potencijale i prednosti kao što su: mogućnost boljeg i bržeg prilagođavanja (fleksibilnost). 11. 24.2004.10.10.2005. 5. 6 godina 1.09.godišnji izvještaji o PSP (12. 2007 16. Pregovori o trgovinskim odnosima u okviru SSP imaju za cilj uspostavljanje zone slobodne trgovine izmedju države Zapadnog Balkana i EU i predstavljaju jednu od najobiminijih aktivnosti u pregovorima.2002. 12.11.g.07.7.2005 7.USD 183) / 8 sastanaka . 2005.6.2004.2007 15. 11. ali Makedonija je dobila status zemlje kandidata tek na sastanku SM u decembru 2005. 3.02.2000. 8. 2003 .1999. 186) Nije definisan datum otpočinjanja pregovora.NPAA Nacionalni akcioni plan za uskladjivanje zakona 22.12. 31. g. preporuke EK usvaja Izvještaj o Studiji izvdljivosti (ispunjavanje kriterijuma za pregovore o SAA) EK usvaja direktivu o pregovorima i daje preporuku SM da pregovori počnu Savjet ministara (SM) usvaja direktivu o pregovorima EK otpočinje pregovore Parafiranje SSP Potpisivanje SSP i definisanje plana implementacije 184) Na snagu stupa Interim SSP Sprovođenje Sporazuma/operativna implementacija elemenata SAA prema dogovorenim fazama/ Zahtjev za članstvo EU podnijet SM daje ‹‹status zemlje kandidata›› /Avis/ 185) Stupanje na snagu SSP Pregovori o članstvu HRVATSKA Dijalog Radnih grupa od 02.6.04.03.11.06. Decembar 2008.03.2007 5 godina 1. Nov. 20. (6 godina) 1.2000.HLSG Upravna grupa na visokom nivou /24.NPAA Nacionalni program za pridruživanje 21. 185) Hrvatska je dobila status Zemlje kandidata nekoliko mjeseci po stupanju na snagu Sporazuma.1998 Sporazum o saradnji sa EU 16.KRG/ 6.04.11. SRBIJA CRNA GORA .2000. itd.2007 28.1999/ 6.2005 7.2008 Nacionalni plan za integraciju CG u EU 2008-12.01.2008.11.2001. .5.11.2002. 19. U tekućem dijalogu. 3. 24.2008 6 godina 15.10.11.2002 (5 sastanaka). 29. 2005.2001. mora prihvatiti sva pravila igre («pristupanje klubu»). 2005 Nacrt Direktive usvojen na Kolegijumu komesara 12. 9.2005. PROCES STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA – ZAPADNI BALKAN. 04. 21.2000. 2005186) 1. (2010) ALBANIJA 11.

poslije višegodišnje krize. tako i od strane drugih država kandidata. u javnosti otvorene neodumice oko daljeg toka politike proširenja EU. pokazuju značajan napredak u procesu pridruživanja. a u 2005. što pokazuju i rezultati ostvareni u poslednje dvije godine. koja pomaže državama Zapadnog Balkana u njihovom radu na usklađivanju nacionalne pravne legislative sa pravnim tekovinama EU189. mjere koje se odnose na pravosuđe i unutrašnje poslove. odnosno integraciju u svakoj od država. Zemlje koje kucaju na vrata zajedničkog evropskog doma. očekujući da će i buduća briselska politika pridruživanja biti jednako podsticajna i otvorena za nove države članice. g. zakonodavstvo usvojeno primjenom osnivačkih ugovora i presuda Suda pravde Evropskih zajednica. došlo je do petog. Takodje. Pored toga ''Solunskom agendom za Zapadni Balkan'' je predviđeno upućivanje državnih službenika u svojstvu savjetnika iz država članica i država kandidata za ulazak u EU u države učesnice Procesa stabilizacije i pridruživanja. kao i ugovore između zemalja članica na području djelovanja EU. Samit u Solunu ohrabruje i uspostavljanje Balkanske konferencije Parlamentarnih odbora za evropske poslove. načela i političke ciljeve osnivačkih ugovora.Zemlje Zapadnog Balkana. izgradnju civilnog društva. Države koje imaju za cilj članstvo u EU moraju prihvatiti odluke iz osnivačkih ugovora i usvojiti Acquis communautaire. zaštitu životne sredine. /„Aki“/. kao sto se vidi iz prethodne tabele. kako od strane država Zapadnog Balkana. Nakon samita u Solunu omogućeno je učešće država regiona Zapadnog Balkana u drugim programima Zajednice. Acquis communautaire predstavlja širi pojam od klasičnog pojma prava s obzirom da obuhvata: sadržaj. Evropska komisija je. Države Zapadnog Balkana su takođe u prilici da se koriste i podrškom Kancelarije za razmenu informacija o tehničkoj pomoći (TAIEX)188. principi dati u dokumentu „Strategija proširenja EU“ iz novembra 2005. Iako su.skup prava i obaveza koji sve države članice obavezuje i povezuje unutar EU. Rumunija i Bugarska postale su punopravne članice EU od januara 2007. 4. tzv. Na engleskom: Twinning programme Na engleskom: Technical Assistance Information Exchange Office (TAIEX) 189 Francuski: Acquis communautaire – uobičajena skraćenica Acquis. Velikog proširenja EU na Istok za deset novih članica. izabrale su put stabilizacije i pridruživanja prema EU. uključujući i Crnu Goru. „europeizaciju“ kao motor svih reformskih procesa i pozitivnih promjena u društvu. dat je prostor i za uspostavljanje kontakata sa parlamentom EU i parlamentima država članica EU.godini svjedoci smo dinamičnog procesa pridruživanja Balkana i Turske prema EU. međunarodne ugovore koje je sklopila EU. profesionalnu obuku. definitivno. mjere koje se odnose na zajedničku spoljnu i bezbjednosnu politiku. reforme državne administracije itd. nakon francuskog i holandskog »ne« na referendumu o Ustavu EU.. znači pravno nasljeđe EU . koja predstavljaju jedan od ključnih instrumenata predpristupne strategije zemalja kandidata za članstvo u EU. kroz “Solunsku agendu za Zapadni Balkan“ uvela evropska partnerstva za zemlje Zapadnog Balkana. Riječ je o programima koji uključuju obrazovanje. deklaracije i rezolucije koje je usvojila EU. na samitu u Solunu. Politika pridruživanja nije posustala. uprkos svim unutarevropskim izazovima. Maja 2004. U funkciji unapređenja parlamentarne saradnje pored osnivanja parlamentarnih odbora za evropske poslove. Ovaj transfer znanja se naziva programom »tvininga«187. Po uzoru na partnerstva za stupanje u članstvo EU. NOVI OKVIR POLITIKE PRIDRUŽIVANJA EU Politika pridruživanja je jedna od najuspješnijih politika Evropske unije.godine. 188 187 107 . definisale su proces pridruživanja EU kao svoj strateški prioritet. i on je finansiran iz CARDS programa.

2005. uvažavajući interese i različitosti svake države pojedinačno.190 Ovi novi kriterijumi. članstvu u Uniji. mediji i stručna zajednica). Budući process integracija zavisiće od snage EU da nastavi dijalog o snaženju svojih institucija kreiranjem harmoničnog modela “suživota različitih” /Living together in diversity/. Brussels. Conditionality and Communication). striktno uslovljavanje i pojačanu komunikaciju (na engleskom tri „C“ .Buduća politika pridruživanja u narednim godinama. sadašnjih i budućih članica EU. veća pažnja daće se analizi asporpcionog kapaciteta EU da prima nove članice. zemlje Zapadnog Balkana definitivno su izabrale put stabilizacije i pridruživanja sa EU kao svoje razvojne strategije. ne ugrožavajući potrebu interne stabilizacije EU-25. Nakon višegodišnje krize. nisu umanjili optimizam zemalja zapadnog Balkana koje su učinile znatan pomak ka svom cilju. Uslovi za zemlje kandidate su sve strožiji. Prevedeno. zemlje kandidati. Enlargement Strategy Paper. ipak se dijelom modifikuje. COM (2005) 561. još jednom su potvrdili evropsku poruku sa Samita u Solunu da “nema prečica do EU” i da je proces pridruživanja dugotrajan i kompleksan proces koji zahtijeva puno angažovanje svih ključnih segmenata društva u jednoj državi Novi uslovi politike pridruživanja. bilo da su članice EU. ekonomskih i institucionalnih kriterijuma za članstvo) i komunikaciju (sa “tehničkog” jezika treba preći na pravi dijalog izmedju Brisela. učvršćuje se posvećenost EU prijemu novih članica). U prizmi današnjih globalnih izazova i evropske perspektive – nema alternative. Može se jednostavno zaključiti da. iako očekivani. medjutim. kondicionalnost (taj prijem je uslovljen punim ispunjenjem svih političkih. u kojem će učestvovati gradjansko društvo. 2) COMMUNICATION FROM THE COMMISSION.Consolidation. tj. kao i sve ostale koje imaju evropsku perspektivu. p. treba dalje zajedno da snaže veliku ideju procesa dalje integracije Evrope. 9 November 2005. zemlje potencijalni kandidati. kroz politički dijalog. Ove promjene sažete su u tri osnovna principa pristupa Evropske komisije po pitanju proširenja koji obuhvataju: dalju konsolidaciju procesa. sve zemlje Evrope. posebna pažnja posvetiće se stavovima samih gradjana EU o politici proširenja. princip tri «K» obuhvata: konsolidaciju (konsoliduje se. 1-3 108 .

nakon II Svjetskog rata SFR Jugoslavije. Početkom XX vijeka postojala je nezavisna i međunarodno priznata država. cjelokupni društveni i ekonomski razvoj zavisio je od novostvorene federacije – Kraljevine Srba. Hiljadugodišnja istorija crnogorske države počinje u IX vijeku osnivanjem Duklje (na latinskom Doclea). da privuče što snažniji obim novih investicija. sa ne baš izraženim ekonomskim potencijalima.2% Muslimana. predstavlja svojevrstan dopriom evropskom modelu suživota različitih. Europe Trade Union Institute. javila se ideja ekonomske održivosti i nezavisne države. p. zajedno sa svim negativnim uticajima rata u okruženju. Düsseldorf. kao što su u tome uspjele i sve druge evropske države koje su se pridružile Uniji. Crna Gora je karakterisana kao relativno ili apsolutno nerazvijena republika u odnosu na druge djelove bivše Jugoslavije. ) Crna Gora. Poslije I svjetskog rata. procedura i institucija sa pravnim poretkom EU na strateškom putu pridruživanja Evropskoj uniji. Bez obzira na sveobuhvatnost prilagođavanja evropskim standardima i zakonima. održivu ekonomsku i razvojnu perspektivu. "The South-East Europe Review for Labour and Social Affairs" (SEER).. koji građanima ove zemlje treba da omogući stabilne političke odnose. Od 1996. godine. U svakoj od ovih zajednica. godine SR Jugoslavije. Hrvata i Slovenaca. 30% Srba. prema popisu iz 2003. Etnički sastav stanovništva. Vol. hiperinflacije. i 5% neoprijedijeljenih. Već u nacionalnoj Agendi ekonomskih reformi (2003-07. Duklja je postala kraljevina 1077. u regionu zapadnog Balkana prioritetna razvojna agenda je postla tzv. a kao ekonomski stabilna.3. 4. 1042. i Crna Gora je proces pridruživanja EU definisala kao svoj strateški prioritet. Crna Gora se razvija koncipirajuci svoj sopstveni ekonomski put. godine. nacionalni identitet i svoju posebnost. svojim bogatstvom različitih konfesija i nacionalnosti. 191 109 . i od 1992. godine. sankcija. 9. godine bazirala se na jasno definisanom putu evropskih integracija. Paraleno s nacionalnom Agendom. 2005. ”European integration process in Montenegro”. ISSN 1435-2869. investiciono atraktivna i razvojno perspektivna država. Jedna od vodećih ideja evropskih integracija. Duklja je tada bila pod vlašću dinastije Vojisavljevića. zajednički život u različitosti. Stepen otvorenosti. Na kraju svoje 25-godišnje vladavine. kao nezavisnoj i međunarodno priznatoj državi. TRASIRANJE EVROPSKOG PUTA 191 Kao i većina zemalja jugoistočne Evrope koje iskreno i dobronamjerno kucaju na vrata zajedničkog evropskog doma. jul predstavlja datum iz 1878. crnogorska ekonomija dostići “visok stepen uskladjenosti domaće legislative.) navedeno je da će. te da kao politički stabilna država učestvuje u bezbjednosnim integracijama. kao i ona nacionalna iz 2005. godine kada je Berlinski Kongres priznao Crnu Goru kao dvadesetsedmu nezavisnu državu u svijetu. Vizantijske vazalne države. je sljedeći: 41% Crnogoraca.4% Bošnjaka. podstičući na taj način i snažniju ekonomsku saradnju u regionu i rast zaposlenosti. u srednjoročnoj perspektivi razvoja. Tokom devedesetih godina proslog vijeka. 1% Hrvata. 95-109/. kralj Vojislav je odnio pobjedu u odlučujućoj bici protiv Vizantije kod Bara. ekonomske krize i izolacije. evropske integracije su istovremeno i garancija Crnoj Gori. 2. Evropska agenda – strateški plan razvoja ovih država koji će omogućiti proces pridruživanja velikoj evropskoj porodici. Crna Gora je stvorila sopstvenu ekonomsku politiku i prihvatila njemačku marku kao valutu. Crna Gora je bila sastavni dio tri različite Jugoslavije – predratne Kraljevine.4% ostalih etničkih pripadnosti. prve crnogorske dinastije. upravo je slučaj prisutan u crnogorskom društvu. Evropska agenda za Crnu Goru. godine kada je Mihailo Vojisavljević dobio titulu kralja od Pape Grgura VII poznatog reformatora. iako ne pripada Eurozoni. da na tom putu očuva vlastitu samostalnost. Danas se u Crnoj Gori koristi Euro. Nacionalni praznik 13. Od 1918.VI CRNA GORA U PROCESU EVROPSKIH INTEGRACIJA 1. u Rimu. i Duklja je postala nezavisna. Različite konfesije i etničke pripadnosti žive ovdje (i naučili su da žive) zajedno vjekovima. 7% Albanaca.očekujući pritom da će i buduća politika pridruživanja biti jednako podsticajna i otvorena za nove države članice. nivo liberalizacije i konkurentnosti ekonomskih sektora u Crnoj Gori mora biti takav da omogućava postepenu integraciju u jedinstveno tržište EU”. Kako bi zaštitila osnovne ekonomske interese i ojačala svoju političku i ekonomsku nezavisnost. /Djurović G. a „evropeizaciju“ kao motor svih reformskih procesa i pozitivnih promjena u društvu . godine.

Maja 1995.jula 1971. sa njima je nastavljena saradnja i odobravanje daljih trgovinskih koncesija. Borba za crnogorski evropski “kolosjek” morala se voditi paralelno i sinhronizovano i u zemlji i na međunarodnoj sceni. finansijske i industrijske saradnje..1995. Do proljeća 2007. pogotovo imajući u vidu da je paralelno vođena i veoma teška i neizvjesna borba za obnovu nezavisnosti koja je uspješno ostvarena 21. u skladu sa Sporazumom o saradnji Na ruševinama SFRJ. SFRJ se početkom devedesetih snažno institucionalno i finansijski vezuje za Evropsku zajednicu.11. • • • 2.Ovi sporazumi doveli su do snažnog rasta trgovinske saradnje sa zemljama EEZ tokom osamdesetih . davanje preferencijalnog statusa Jugoslaviji. Prvi protokol stupio je na snagu 1982. – Sporazum o saradnji SFRJ i EEZ.april 1980. instrumenta trgovinske politike EEZ /carinske povlastice. a i mnoge zemlje susjedstva pravile manje ili veće korake ka Briselu.4. preferencijali.1991. osnovan je Mješoviti savjet za saradnju koji ima pravo da donosi odluke obavezujuće za strane ugovornice 1980. zemlje regiona dobijaju “status potencijalnog kandidata” (PSP – evropska perspektiva zemalja Zapadnog Balkana). godine Crna Gora je ostvarila uspjeh kakav do prije godinu dana niko u evropskim institucijama i stručnim službama nije mogao ni sanjati.12. proglašena je SRJ. Vlada SRJ usvaja prvi Program rada na harmonizaciji jugoslovenskog pravnog sistema sa pravnim sistemom Unije. utvrđivanje okvira za modalitete budućih ekonomskih odnosa 1970. naučno-tehničke saradnje. kao i saradnje u socijalnoj oblasti. Dok se jugoistok Evrope intenzivno pripremao za punopravo članstvo u EU.1967. bilo je predviđeno postepeno ukidanje carina i kvantitativnih ograničenja za određene robe u tri faze. saobraćaja. najbolje se vidi iz hronologije dešavanja u posljednjih gotovo 40 godina .EEZ. Već od 1.12. Međutim. – prvi Trgovinski sporazumi SFRJ .. parlamentarna tijela i svi drugi segmenti crnogorskog društva učinili su više nego i jedna druga zemlja u regionu i istom vremenu.od decembra 1967. regulacija robne razmjene. Drugi finansijski protokol tek 1988.11. Na bazi Sporazuma iz 1980. Kako ? Od oktobra 2005.g. osnovan Pakt stabilnosti za jugoistočnu Evropu. i 1973. Kroz kakvo je atipično ‘prepreke’ početne evropeizacije Crna Gora morala proći.1991. status najvećeg povlašćenja sa recipročnim koncesijama. kao pretpostavke svakom procesu evropskih i atlantskih integracija. Juna 1996. HRONOLOGIJA ODNOSA CRNE GORE U OKVIRU SFRJ/SRJ/SCG SA EU DO 2002.g. kada su pregovori o SSP počeli Predsjednik države. prva posjeta Predsjednika Evropske komisije Žaka Santera i predsjedavajućeg Savjeta ministara Lamberta Dinija SRJ.novembra 2000. Romano Prodi. potpisana su dva protokola o finansijsko saradnji – učešće Zajednice u finansiranju projekata u SFRJ od obostranog ekonomskog interesa. juna 1999. Vlada Crne Gore.Izazovi evropskih integracija sve od raspada bivše SFRJ nisu bili za Crnu Goru nimalo laki.. kojim je omogućena realizacija finansijske pomoći EU • • • • • • • • • • • • 110 . turizma. Crna Gora se prvo morala fokusirati na borbu za obnovu državnosti. 17. EEZ daje prema zemlji korisnici preferencijala za različite robe/ 2. 27. Odluka o suspenziji sankcija EZ donijeta je 4. kojim se međusobna saradnja proširuje i na oblast pomoći za socijalne i ekonomske reforme korišćenjem finansijske i tehničke podrške. Juni 2000.g. SFRJ je postala korisnik Opšte šeme preferencijala.1992.g. otvaranje brojnih mogućnosti za ekonomsku saradnju između ugovornih partnera. 10. Treći protokol o finansijskoj saradnji potpisan je 1991 i nije nikad stupio na snagu. ostale republike bivše SFRJ proglašavaju se ubrzo kooperativnim i izuzimaju se iz ovih mjera. pa do marta 2002. potpisivanje Okvirnog sporazuma EU-SRJ. potpisan je i Okvirni sporazum PHARE izmedju SFRJ i EC.1990. potpisan i Poseban sporazum sa ECSC o specifičnim zahtjevima u oblasti proizvodnje i trgovine u crnoj metalurgiji /plan za dinamičnu liberalizaciju/. zaključivanje Deklaracije o odnosima EEZ-SFRJ : prvi politički akt Zajednice sa nekom državom socijalističkog uređenja koji uređuje političke postavke budućeg odnosa SFRJ u okviru evropske regionalne integracije.1/3 uvoza i izvoza SFRJ. predsjednik EK u Beogradu 25. kada je potpisan prvi politički akt tadašnje Evropske ekonomske zajednice (EEZ) sa nekom od država socijalističkog uređenja «Deklaracija o odnosima EEZ-SFRJ». kada je « Beogradskom deklaracijom» stvorena krhka državna zajednica Srbije i Crne Gore.12. poljoprivrede.g. maja 2006. a odluka o jednostranom otkazu Sporazuma o saradnji 25. Sredstva je obezbjeđivala EIB iz svojih zajmova /projekti infrastrukture/. Odluka Savjeta EC o uvođenju sankcija SFRJ usvojena je 8.

mada to niko nije zvanično saopštio.9. do usvajanja Zakona o implementaciji akcionog plana harmonizacije ekonomskih sistema Crne Gore i Srbije. Uključivanje SRJ u sistem bilateralnih sporazuma o slobodnoj trgovini sa Regionom (u okviru Pakta stabilnosti). Učešće delegacije SRJ na Zagrebačkom samitu. usluga i kapitala na unutrašnjem tržištu (tzv. vino. i još pola godine. veličini. gormirana Konsultativna radna grupa (CTF) . predstavnici Evropske komisije postavljali su konstantno ista pitanja na koja su dobijali polovične odgovore od strane administracija država članica i virtuelne administracije SCG. proces interne harmonizacije dva ekonomska sistema potpuno je stao. Dok se u EU govorilo o fenomenu „Enlargement Fatique“ (zamora od velikog proširenja EU sa 10 novih članica). tj.godine.2000) .preferencijalni tretman za izvoz najvećeg dijela industrijskih i poljprivrednih proizvoda na tržište EU.2000. nadjeno u primjeni modela dvostrukog kolosjeka od oktobra 2004. 22. sa kojim resursima i kojim strateškim pravcem se od 2002. Kao što se vidi iz prethodno priloženog pregleda. na prijedlog EU. sa nedovoljno jasnim nadležnostima)192. koji je omogućio Crnoj Gori puni povratak nadležnosti u oblasti carinske i ekonomske politike. Logična potreba eksterne harmonizacije. upućuje Crna Gora?-postavlja se pitanje.g. održano pet sastanaka sa EU. prvi put posjetio je Podgoricu aprila 2005. Drugim riječima.12. mart 2002). valuti. čak i u postojećem institucionalnom aranžmanu.Autonomne trgovinske povlastice EU prema zemljama zapadnog Balkana (18. imajući u vidu razlike u njihovoj ekonomskoj strukturi. 111 . nivou privatizacije. ljudi. Dvostrukim kolosjekom Crna Gora je postala istinski partner u procesu pregovaranja sa EU. g-din Oli Ren. harmonizacije prema EU.od juna 2001. strateškim projektima. Na periodičnim sesijama Unaprijedjenog stalnog dijaloga. Evropska komisija obećala je skoro otvaranje i Kancelarije Delegacije EK u Crnoj Gori. bez carina (ne i za meso. Faktički. uvažavajući potrebu jačanja administrativnih kapaciteta za proces 192 ) Akcioni plan harmonizacije dva ekonomska sistema od 15. prioritetima. do jula 2002. istakao je svu različitost i složenost procesa usaglašavanja dvije države članice. početkom 2003. a neke i dolazile do sporazuma. utvrđene zajedničke preporuke Aprila 2002. tekstil). u cilju otklanjanja ograničenja nesmetanom protoku roba.2003. a proces pristupanja WTO bio je blokiran. Kasnije ATM produžene do 2010.godine ušli smo u neizvjesni projekat državne zajednice. ekonomskog foruma SCG sa EU. Komesar za proširenje. a zatim još gotovo cijela jedna godina do usvajanja Ustavne povelje. dok su druge zemlje regiona otpočinjale pregovore. dolazi do fenomena „State Union Fatique“.• • • • • ATM . zamijenjena je fokusom na internu harmonizaciju izmedju dvije države članice.g. Gdje. novembra 2000. Crna Gora dobija zvanične pozive za razgovore sa predstavnicima EK u Briselu. koju drže na konstantnoj „funkcionalnoj infuziji“. kao i povezanih ekonomskih tema. u nefu nkcionalnom modelu zvanom Državna zajednica. odnosno zamora od iste. objavljen prvi Godišnji izvještaj o stabilizaciji i pridruživanju zemalja zapadnog Balkana u koji je uključena i SRJ (Izvještaji od tada uvedeni kao redovni godišnji izvještaji za svaku zemlju ZB. do njegove operativne implementacije u SCG je «potrošeno» više od dvije godine za pronalaženje osnovnog institucionalnog okvira dvije države članice (Beogradski sporazum. stvoren je skup i nefunkcionalan model administracije državne zajednice.g. koja je često i odstupala od bazičnih standarda WTO i EU. proizvod ekonomsko-političkih kompromisa dva različita ekonomska sistema uz aktivno pružanje usluga posredovanja od strane EU. Do proljeća 2004. na kojima aktivno participira.godine državna zajednica pokazuje sve veći stepen nefunkcionalnosti. kom je data šansa da „zaživi“ u narednom trogodišnjem periodu. ribu. što je posebno evidentno u ekonomskoj sferi. CARDS za 2005-06 za Crnu Goru značajno je povećan. spoljnotrgovinskom režimu i stepenu otvorenosti ekonomije u cjelini. „ekonomska povelja“. u pravilu se objavljuju početkom novembra svake godine. Rješenje je.8.

planovi rada dvije vlade u ovoj oblasti postaju sve jasniji i države članice preuzimaju inicijativu. usluga i kapitala. Nadalje. kao i povezanih sektorskih ekonomskih tema. složili da model evropskih integracija u slučaju SCG nije dovoljno efikasan i da ga treba modifikovati. Uvode se redovne konsultacije država članica i postepeno kreira atmosfera pozitivne konkurencije. vode na nivou država članica. Model «dvostrukog kolosijeka» podrazumijeva da se pregovori o pridruživanju u oblasti trgovinske i carinske politike. kada je Savjet ministara EU podržao princip «dvostrukog kolosjeka» za nastavak procesa pridruživanja Srbije i Crne Gore Evropskoj uniji. Polazeći od zajedničkog opredjeljenja da su evropske integracije strateški prioritet država članica.Aktivno učešće u planiranju finansijske podrške iz CARDS programa za 2005. zvaničnu verifikaciju da pregovori o sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju.februara 2005. na cca 22 mil €). ( sa uobičajenih 7-8% u strukturi sredstava za SCG. godinu. Vlada Republike Crne Gore je. godine).193 Primjena «dvostrukog kolosjeka» je omogućila: . Na temelju toga. 11. povećano je učešće na blizu 12%.g. prvenstveno od strane Vlade Srbije. oktobra 2004. dobila svoje „ime“ u jednoj medjunarodnoj organizaciji koja je pridruženi član sistema UN. sa 15 mil €. Dobar primjer je dogovor Crne Gore i Srbije o odvojenom pristupanju WTO. septembra 2004. dugo očekivano ispunjavanje medjunarodno preuzetnih obaveza prema Tribunalu u Hagu. godine usvojila predlog Zakona o izmjenama i dopunama zakona o akcionom planu harmonizacije ekonomskih sistema država članica Državne zajednice Srbija i Crna Gora radi sprečavanja i uklanjanja prepreka slobodnom protoku ljudi. oktobra 2004. a da je u Skupština Republike Crne Gore usvojen uz glasanje dijela opozicije. u Luksemburgu. što je zvanično počelo 15. kao aneksu Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju koji će regulisati spoljno-trgovinske odnose Crne Gore sa državama članicama EU u nastavku procesa pridruživanja. godine. robe. prvi put poslije više od osam decenija. predstavlja prvi planski dokument Vlade koji jasno odslikava vezu i podudarnost između dosadašnjih i planiranih reformi u Crnoj Gori sa procesom pridruživanja Crne Gore Evropskoj uniji. tzv.g. kao takav. posebno u odnosu na programiranje podrške u dijelu izgradnje kapaciteta državne uprave za učešće i vođenje procesa pridruživanja . dobilo je i formalnu potvrdu na zasjedanju Savjeta Ministara. mogu da počnu. proaktivan pristup integracijama.pregovaranja. što će se pozitivno odraziti na predstojeće pregovore o Privremenom sporazumu o trgovini. RAZVOJ I PRIMJENA MODELA «DVOSTRUKOG KOLOSJEKA» Ministri inostranih poslova zemalja EU su se na neformalnom sastanku u Mastrihtu. 2. Crna Gora je. donosi nam i Studiju izvodljivosti. na sjednici održanoj 21. 112 . u skladu sa modelom dvostrukog kolosjeka. tj. Ovo opredjeljenje iz Mastrihta. koji po sadržaju u potpunosti odgovara reformskoj i razvojnoj agendi Crne Gore i koji. 193 Valja ukazati da je tekst ovog zakona prethodno usaglašen sa Vladom Republike Srbije (19.Više sredstava iz programa CARDS za Crnu Goru . . Stoga. odlukom Generalnog savjeta WTO u Ženevi.Samostalno vođenje i planiranje politika u domenu spoljne trgovine i carinske politike. postepeno svima postaje sve jasnije da će se evropske integracije zaista i „dešavati“ ako se „dešavaju“ u državama članicama.10. imajući u vidu kriterijume iz Kopenhagena. i 2006.Usvajanje Akcionog plana za implementaciju preporuka iz Evropskog partnerstva.2004.

Crna Gora je zahvaljujući modelu dvostrukog kolosjeka znatno razvila svoje pregovaračke kapacitete. godine. I sam obim potencijalne pomoći biće po ovom modelu veći. prije svega.g. 6. aprila.. . Svojim postojanjem. a Savjet ministara EU potvrdio 25. Savjet radi na predlaganju mjera za obezbjedjivanje opšte društvenog konsenzusa u pogledu odabrane strategije pridruživanja Evropskoj Uniji. godine prihvatio nezavisne kandidature Srbije i Crne Gore za članstvo u ovoj organizaciji. praćenje i davanje mišljenja o procesu primjene predloženih mjera i aktivnosti.1. aprila tekuće godine194. Istovremeno. 21. koordinacije aktivnosti ministarstava i institucija u procesu pridruživanja EU. aprila. UNAPRIJEĐENJE INSTITUCIONALNOG OKVIRA ZA PROCES EU INTEGRACIJA (2003) U cilju izgradnje i unapređenja institucionalnog okvira za obavljanja poslova koji se odnosi na evropske integracije. . Savjet za evropske integracije predstavljao je političko savjetodavno tijelo na najvišem nivou koje daje strateške smjernice Vladi u vezi sa poslovima i aktivnostima pridruživanja EU. Generalni sekretarijat WTO je 15. koja je usvojena 25. razvijen je cjelovit institucionalni okvir za saradnju Crne Gore sa Evropskom unijom na taj način što je formiran: 1.Dvostruki kolosjek omogućio je da se sa predstavnicima EK razgovara takodje direktno o obuci za buduće programe EU namijenjene Regionu. Crna Gora. Kao organizaciona jedinica Ministarstva formiran je Sektor za evropske integracije kojem su povjereni poslovi.Samostalan proces pregovaranja o pristupanju Crne Gore u Svjetsku trgovinsku organizaciju (WTO). kako bi se administracija Crne Gore obučila za centralizovano upravljanje ovim fondovima i njihovu što kvalitetniju implementaciju u korist različitih predstavnika crnogorskog društva. . sastavom i angažovanjem Savjet predstavlja stub aktivnosti na pridruživanju Evropskoj Uniji kroz predlaganje strategija i mjera iz nadležnosti Crne Gore. 113 . Pored toga u Skupštini RCG je. Aprila 2004. Komisija za koordinaciju procesa pristupanja je formirana kao stručno radno tijelo Vlade CG. oktobra 2003. Vladina Komisija za koordinaciju procesa pristupanja Evropskoj uniji. u cilju daljeg unapredjenja dobrih. . 2.Aktivno učešće Vlade RCG u pripremi dokumentacije za izradu pozitivne Studije izvodljivosti.U novim Autonomnim trgovinskim preferencijalima koje Evropska unija produžava državnoj zajednici Srbije i Crne Gore od 1. kao i predlaganju potrebnih mehanizama povezivanja i saradnje kompleksnog procesa pridruživanja. definisala jasnu pregovaračku platformu za pregovore o SSP sa EU i ušla i u direktne pregovore sa predstavnicima EK oko odredbi sporazuma i aneksa koji se tiču samo Crne Gore..Dinamiziranje saradnje Crne Gore i EK produkovalo je i zvanično obećanje EK da će uskoro otvoriti i Kancelariju Delegacije Evropske komisije u Podgorici. . godine oformljen Odbor za evropske integracije. Crna Gora je posebno evidentirana kao carinska teritorija i izdaje medjunarodna carinska dokumenta u trgovini sa EU. partnerskih odnosa sa institucijama EU. To znači da se na bazi modela dvostrukog kolosjeka odobravaju trgovinske olakšice posebnim carinskim teritorijama u SCG (Srbija. 3. februara 2003 Vlada CG formirala je Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije (MEOIEI). izraženo posebno per capita pokazateljima.2006. Zadaci Komisije su da: koordinira i unapređuje aktivnosti i saradnju ministarstava i državnih organa i institucija nadležnih za 194 Evropska Komisija je prijedlog usvojila 12. februara 2005. Kosovo). Savjet za evropske integracije.

Pored toga. Strategija podrazumijeva realizaciju kampanje „Kreniimo“.donošenje i sprovodjenje politika koje se odnose na proces pridruživanja Evropskoj Uniji. institucionalnim promjenama i reformom politika koje su u nadležnosti Republike Crne Gore. značajno je doprinijela jačanju administrativnih kapaciteta za upravljanje procesom evropskih integracija. promociju Loga procesa.Zahvaljujući koordiniranim aktivnostima na snaženju procesa evropskih inegracija u Crnoj Gori realizovano je više značajnih aktivnosti: · Komunikaciona strategija za informisanje gradjana Crne Gore o procesu pridruživanja EU /usvojena Septembra 2004/ i Akcioni planovi za njenu implementaciju 2005 i 2006. Centar za monitoring (CEMI). okrugle stolove. Aktivirani su seminari TAIEX-a i od marta 2006 i program TWINNING(administrativna saradnja za prenos ekspertskih znanja i nacina vodjenja politika). Grupa za promjene. Dinamičan proces pristupanja WTO · · 195 Radi se o sljedećim nevladinim organizacijama: Centar za razvoj nevladinih organizacija (CRNVO). Radi se o sljedećim ministarstvima: Ministarstvo pravde. organizaciju Dana Evrope. Evropski pokret u Crnoj Gori i Institut za medije Crne Gore. 3. Program obuke za službenike državne administracije za proces pridruživanja EU /2005/ sa analizom raspoloživih i budućih potencijalnih ljudskih resursa neophodnih za proces pridruživanja. saradnju sa svim partnerima u Crnoj Gori. Ministarstvo ekonomije. čime je otpočelo formiranje EU jedinica u ključnim ministarstvima. uspostavljaju bazu podataka o ostvarenim i planiranim tokovima harmonizacije zakonodavstva Crne Gore sa zakonodavstvom EU u skladu sa tekućim aktivnostima u ministarstvima i republičkim organima uprave. zbog otpočinjanja priprema za proces pregovaranja o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju. participativni proces itd. institucionalna infrastruktura uspostavljena za proces evropskih integracija. Zadaci stalnih radnih grupa su obezbjeđivanje unutrašnje koordinacije rada na poslovima pridruživanja EU unutar u onim ministarstvima koja u tekućoj fazi procesa imaju najsloženiju ulogu i zadatke. predlaže mjere u vezi sa usaglašavanjem zakonodavstva. Zadaci rada kontakt osoba za EU integracije u ministarstvima su da: koordiniraju i unapređuju aktivnosti unutar ministarstava i drugih državnih organa i institucija u cilju ostvarivanja svestrane politike koja se odnose na proces pridruživanja EU. koja je ustanovljena odlukama Vlade RCG. 4.195 kao i sa Pravnim i Ekonomskim fakultetom Univerziteta Crne Gore. Dakle. Centar za demokratiju i ljudska prava (CEDEM). u skladu sa obavezama i zahtjevima koji proističu iz procesa pridruživanja Evropskoj Uniji i kontinuirano prati i analizira sprovođenje predloženih mjera. izlazak kvartalnog izdanja „Euromonta“.godine. zadaci kontak osoba već su preneseni na stalne radne grupe za poslove evropskih integracija. šumarstrva i vodoprivrede i Ministarstvo zaštite životne sredine i uređenja prostora. Zaokruživanjem institucija i tijela za evropske integracije u Crnoj Gori stvorile su se neophodne organizacione i stručne pretpostavke da se započne dinamičan proces pripreme Crne Gore za aktivno približavanje Evropskoj uniji. U ključnim ministarstvima oformljene su stalne radne grupe za poslove evropskih integracija. Centar za građansko obrazovanje (CGO). 114 . utvrđuje prioritete i efikasne metode za usklađivanje politika i propisa Republike Crne Gore sa standardima Evropske Unije. Potpisan je poseban Memoradnum o saradnji sa grupom nevladinih organizacija. U svim ministarstvima i drugim državnim organima su imenovane kontakt osobe za poslove evropskih integracija. u proteklom periodu obezbijeđeno je programsko povezivanje Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije sa institucijama civilnog društva. U prethodnom periodu. Ministarstvo poljoprivrede. postave osnovnu institucionalnu infrastrukturu u ministarstvima neophodnu za formiranje budućih organizacionih jedinica za EU integracije. Ostvarena je i značajna saradnja sa socijalnim partnerima.

Jul 2005. posebo u okviru priprema za godišnje izvještaje Komisije o procesu stabilizacije i pridruživanja. Redovno kvartalno izvještavanje Parlamenta Crne Gore o procesu evropskih integracije ( poslije usvajanja Deklaracije o pridruživanju EU u Skupštini Crne Gore. juna 1999. uključujući i Kosovo. godine. Organizacija i priprema Delegacije Vlade CG na sastancima Unaprijedjenog stalnog dijaloga /platforme i izvjestioci/. Redovno slanje svih izvještaja na zahtjev EK iz Brisela o procesu evropskih integracija. Na osnovu toga. Preporuke sadržane u Evropskom partnerstvu ne predstavljaju novost. zaštita ljudskih i manjinskih prava. 4. A. juna 2003. definisao odgovorne insitucije za njihovu implementaciju. Redovno izvještavanje Vlade oko aktivnosti na procesu evropskih integracija. Ono je je izrađeno po uzoru na partnerstva u pristupanju. godine Vlada CG je redovno kvartalno izvještavala Evropsku komisiju o postignutim rezultatima na realizaciji mjera i aktivnosti planiranih ovim Akcionim planom. već se baziraju na preporukama proizašlim sa sastanaka Unaprijeđenog stalnog dijaloga. Aktivna participacija Pregovaračkog tima Vlade RCG u procesu pregovora sa EU u okviru političkih I tehničkih rundi pregovora. ostvareni progres. Evropsko partnerstvo formuliše prioritete za akciju. Vlada Crne Gore je 9. kao i oko aktivnosti na procesu pristupanja WTO. regionalna i međunarodna saradnja. kojom je i formalno afirmisano preovlađujuće političko opredjeljenje u zemlji po kojem je pridruživanje EU i zvanično postalo strateškim okvirom daljeg razvoja demokratskog i ekonomskog sistema).. 8. odnosno. juna 2005. juna 2004. a prema kojima će se odobravati potrebna finansijska sredstva i procjenjivati učinak. Savjet ministara EU je usvojio na sjednici održanoj 14. decembra 2004. koja su predstavljala jedan od ključnih instrumenata predpristupne strategije zemalja kandidata za članstvo u EU i koja su dala veoma pozitivne rezultate tokom pristupanja 10 novih država u članstvo. vremenski okvir u kome će se mjere sprovoditi. kao i budžetska sredstva ukoliko je to određena mjera zahtijevala.· · · · · · · · · Akcioni plan za ispunjavanje preporuka iz dokumenta Evropsko partnerstvo /decembar 2004. Usvajanje Pregovaračke platforme Vlade RCG za pregovore o SSP /Oktobar 2005/. mart 2006/ i redovni kvartalni izvještaji o realizaciji istog. U toku 2005. odnosno kratkoročne i srednjoročne reforme koje treba da budu sprovedene. unutrašnje tržište./. Sa ovim Akcionim planom upoznati su i nadležni organi u Evropskoj Komisiji. ekonomska situacija. Sve preporuke su razvrstane na kratkoročne (koje treba ispuniti u roku od 12 do 18 mjeseci) i srednjoročne (koje treba ispuniti za tri do četiri godine). Akcioni plan je sadržao mjere i aktivnosti neophodne za sprovođenje preporuka. kako je definisano rezolucijiom 1244 Savjeta bezbjednosti UN od 10. Organizacija serije seminara i okruglih stolova o pripremama za proces pregovora o stabilizacji i pridruživanju / korišćenje komparativih iskustava Slovenije. Makedonije i sl.Prvi set pojedinačnih partnerstava koji su izrađeni zajedno sa godišnjim izveštajima o Procesu stabilizacije i pridruživanja urađen je od strane Evropske komisije u martu 2004. Konstituisanje Pregovaračkog tima Crne Gore za pregovore o sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju sa EU /SSP/ . Unutar Vlade uspostavljen je. a dokument Evropsko partnerstvo sa Srbijom i Crnom Gorom. prevashodno 115 . i odnose se na sljedeće oblasti: demokratija i vladavina prava. mjesečne izvještaje rade svi uključeni resori. godine usvojila poseban Akcioni plan za realizaciju preporuka sadržanih u njemu. sektorske politike i saradnja u oblasti pravosuđa i unutrašnjih poslova. godine. Hrvatske. koji je održan 21. god. OSTVARIVANJE EVROPSKOG PARTNERSTVA Evropsko partnerstvo je mehanizam proizašao kao rezultat Samita EU i zemalja Zapadnog Balkana. preko Ministarstva. Prvo Partnerstvo .

inovirano Evropsko partnerstvo za Crnu Goru. uporedo sa usvajanjem Godišenjeg izvještaja o Procesu stabilizacije i pridruživanja za Srbiju i Crnu Goru. Na navedeni način. sa predstavnicima EU.Novi Akcioni plan za implelmentaciju preporuka iz dokumenta Evropsko partnerstvo. nosioca i budžeta. Komunikaciona strategija predstavlja polazni okvir budućih planiranih aktivnosti koje će se precizno razradjivati godišnjima akcionim planovima implementacije. rokova. aktivno uključe u proces pristupanja EU.januara 2007. 2. Centar za monitoring. već prvenstveno zbog toga što je to logična cjelina ukupnog demokratskog sazrijevanja i reformskog preobražaja Crne Gore. Jula 2004 g. Centar za gradjansko obrazovanje 116 . kao i definisanje odgovornosti i «vlasništva» nad samim procesom svih uključenih. Ovaj dokument je usvojen opd strane Savjeta ministara EU 30. Pored mjera. PRIKAZ KOMUNIKACIONE STRATEGIJE ZA INFORMISANJE JAVNOSTI O PROCESU PRIDRUŽIVANJA CRNE GORE EVROPSKOJ UNIJI (2004) Komunikaciona strategija o informisanju javnosti o procesu pridruživanja Crne Gore Evropskoj uniji je strateški dokument kojim su definisani ciljevi i način informisanja javnosti o procesu evropskih integracija u Crnoj Gori. napravljeno je treće. godine. Na temelju toga proizašla je i obaveza Vlade CG da pripremi novi Akcioni plan za realizaciju preporuka inoviranog Evropskog partenrstva. ovaj akcioni plan sadrži i listu od 105 pravnih propisa koje je potrebno usvojiti u naredne dvije godine. će omogućiti građanima da se. monitoring mehanizam koji obezbjeđuje redovno mjesečno praćenje aktivnosti na realizaciji preporuka sadržanih u Evropskom partnerstvu B.S obzirom da je nakon usvajanja Evropskog partnerstva uspostavljen model dvostrukog kolosijeka.godine. podijeljen je u sedam poglavlja: 1. 5. a koju je pripremilo Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. nakon sticanja nezavisnosti Crne Gore. 6. EU standardi. Evropska komisija je 9. za koje je napravljen novi Akcioni plan. godine. sektorske politike i 7. 3. što je i učinjeno 16. i samo kreiranje komunikacione strategije predstavlja razvoj partnerskog odnosa sa ključnim nosiocima aktivnosti u Crnoj Gori. Centar za demokratiju i ljudska prava. saradnja u oblasti pravosuđa i unutrašnjih poslova C. 196 Između Ministarstva i sledećih partnera iz NVO-sektora je potpisan 6.godina. vodeći se i već realizovanim aktivnostima na planu sprovođenja preporuka iz Evropskog parterstva. Komunikaciona strategija.preko Komisije za koordinaciju procesa pristupanja Evropskoj uniji. Drugo Partnerstvo . ekonomska situacija. novembra 2005. Prilikom izrade komunikacione strategije ostvarena je kvalitetna saradnja sa medjunarodnim ekspertima u oblasti komunikacija i medija.godine. u interesu nje same. januara 2006. Grupa za promjene. čime je jedan dio preporuka sadržanih u njemu prevaziđen. 5. 4. ne zbog određenih formalnih uslova. i sa resornim ministarstvima nekih od zemljama koje su nedavno postale punopravne članice EU. po prethodno definisanim poglavljima za period 2007-2008. demokratija i vladavina prava. zaštita ljudskih i manjinskih prava. Memorandum o saradnji: Centar za razvoj nevladinih organizacija. predstavnicima resornih ministarstava zemalja Zapadnog Balkana koje se takodje nalaze u procesu stabilizacije i pridruživanja sa EU. Treće Partnerstvo . regionalna i međunarodna saradnja. uz potrebnu motivaciju i razumijevanje. marta 2006. sa nevladinim sektorom (CEMI)196. utvrdila prijedlog inoviranog Evropskog partnerstva za Srbiju i Crnu Goru.

organizacija raznovrsnih javnih manifestacija. Cilj ovih filmova će biti da obezbijede uopšten i razumljiviji pristup informacijama u vezi sa procesom stabilizacije i pridruživanja. kao prezentacioni materijal na okruglim stolovima u organizaciji Vlade i partnera iz NVO. audio vizuelni materijali mogu biti pripremljeni u kasnijoj fazi za pojedina konkretna pitanja kojima je potrebna audio-vizuelna podrška. štampani mediji. 117 . Implementacija Komunikacione strategije Prema različitim ciljnim grupama primjenjivaće se različiti metodi komunikacije. 2. Ovaj program poslužiće kao “mjesto susreta” svih koji žele da budu bolje informisani o pitanjima i novostima o procesu integracije Crne Gore i EU. zakonskih reformi. tematskih dokumentarnih kratkometražnih filmova i animiranih filmova (sadržaj bi obuhvatio istorijsku pozadinu procesa. Razmotriće se mogućnost snimanja tematskih emisija za potrebe svih televizijskih kompanija. određeni dio informacija na navedeni način biće dostupan i u obliku audio-vizuelnih sadržaja. internet). U sprovođenju komunikacione strategije koristiće se instrumenti komunikacije kao što su elektronski mediji (televizija. Ključni instrumenti komunikacije kojima se prenose informacije javnosti su: Elektronski mediji i TV i radio emisije. Informisanje gradjana o procesu evropskih integracija i jačanje svijesti javnosti o potrebi uključenja u evropske integracione procese. i lični kontakti. što će se definisati operativnim godišnjim akcionim planovima sprovođenja.1. Istraživanja pokazuju da najveći dio građana osnovne informacije o procesu evropskih integracija dobija upravo preko ovih medija. Ovako pripremljeni filmovi moći će biti korišćeni i u redovnom nastavnom procesu u institucijama obrazovanja u Crnoj Gori. biće uključene u pripremanje i emitovanje posebnog televizijskog programa i kontakt emisija o pristupanju Evropskoj uniji. kao uvod na sastancima i seminarima o EU. Prioritetne ciljne grupe komunikacione strategije su: o Mediji o Obrazovne institucije o Donosioci političkih odluka o Državna uprava o Nevladine organizacije o Socijalni partneri (Sindikat. od ekonomije. ključna pitanja u vezi s tim i osnovnu ideju). Upoznavanje strateških ciljnih grupa sa aktivnostima u procesu evropskih integracija i njihovom ulogom u pripremama za proces pridruživanja i stabilizacije (PSP). prednosti pristupanja.Glavni ciljevi komunikacione strategije su: 1. Pripremanje donosioca političkih odluka i onih koji učestvuju u kreiranju politika za ulogu koju će odigrati u procesu evropskih integracija i unaprijedjenju javne svijesti o njemu. Udruženje privrednika) o Predstavnici medjunarodne zajednice 5. Ove emisije bi trebalo da obuhvate odnose Crne Gore i EU. Privredna komora. kao i ostale televizijske i radio stanice. Televizijske i radio emisije predstavljaju najprodorniji oblik informisanja šire javnosti i zbog toga će se sa posebnom pažnjom pristupiti izradi ovih programa u sklopu komunikacione strategije. osnivanje info punktova. 3. Izrada ovih emisija realizovaće se u saradnji sa profesionalnim filmskim stvaraocima. Ministarstvo će inicirati izradu posebnih. Izbor tema emisija zavisiće od rezultata dobijenih istraživanjem javnog mnjenja. nacionalnog naslijeđa. Radio-televizija Crne Gore će u svojstvu javnog servisa. osnovne argumente i činjenice o pristupanju EU. a na teme vezane za proces pristupanja EU. Uz postojeći štampani materijal. Iako je većina informacija vezanih za proces stabilizacije i pridruživanja dostupna u pismenoj formi. do ljudskih prava. preduzetništva. radio. kulture.

nedeljnici.Saradnja sa štampanim medijima je veoma važan segment ukupne aktivnosti Ministarstva na afirmaciji pozitivne energije za proces evropskih integracija u Crnoj Gori. preduslovi za uspjeh. koji bi se plasirao u nekoj od dnevnih novina.Pristupanje Evropskoj uniji: osnovni argumenti. Kao i u slučajevima saradnje sa elektronskim medijima. Sve prezentacije će biti urađene u usklađenom odgovarajućem formatu radi ukupnog vizuelnog identiteta programa komunikacije (vizuelni identitet podrazumijeva izradu posebnog logoa procesa pristupanja Crne Gore EU. cijena ne-pristupanja i stanje javnog mjenja. planira se i periodična priprema podlistka Evropa. . Štampani mediji Dnevne novine. Pored navedenog. Održavanje i redovno ažuriranje ove internet prezentacije vršiće Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije u saradnji sa Biroom za odnose sa javnošću Vlade RCG. i za štampane medije biće obezbjedjivano redovno informisanje.Istorijat EU i ključni ugovori vezani za razvoj ideje evropskog ujedinjenja. 118 . poslužiće kao efikasan vid informisanja ciljnih grupa o specifičnim temama vezanim za EU. Komisija.cg. Sajt je omogućio interaktivnu komunikaciju sa svim korisnicima putem elektronske pošte i foruma. Realizovaće se i kreiranje dodatne interaktivne internet prezentacije u saradnji sa NVO (www. intervijui. . Savjet.Institucije i tijela EU.) Ove prezentacije mogu biti upotrebljene i za proces obuke i za održavanje raznovrsnih edukativnih i informativnih seminara. a poseban akcenat biće dat na razvijanje saradnje sa inostranim medijskim kućama. . . stručni članci i različite analize i pregledi. šta radimo i kako građani mogu pružiti svoj doprinos. posebno u okviru priprema za proces stabilizacije i pridruživanja Crne Gore sa EU. Među glavnim temama pripremljenih prezentacija biće: . Cilj ovog podsajta je bio podsticanje saradnje Vlade RCG i NVO na planu realizacije različitih aktivnosti iz oblasti evropskih integracija. prednosti. uključujući i bazične materijale i dokumente. Elektronske prezentacije Elektronske prezentacije (Power Point i dr.) koje bi bile dostupne preko interneta i kompakt diskova. zašto radimo na tome.Proces stabilizacije i pridruživanja. Dodatna aktivnost u ovoj oblasti treba da bude izrada multimedijalnih kompakt diskova na kojima će se pored tekstulanih naći i vizuelne poruke. ekonomske analize.Značajna uloga u realizaciji komunikacione strategije biće ponudjena i lokalnim TV i radio stanicama radi informisanja i približavanja procesa pristupanja Evropskoj uniji posebnim ciljnim grupama u okviru lokalne zajednice. Interaktivne internet prezentacije procesa evropskih integracija u Crnoj Gori Internet prezentacija Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije će biti sastavni dio zvaničnog sajta Vlade i pružala je osnovne informacije o procesu evropskh integracija u Crnoj Gori. Tokom rada ove stranice povremeno bi se anketirali odabrani korisnici radi ocjena o tome da li i koliko ona ispunjava potrebe za informacijama u oblasti evropskih integracija i procesa stabilizacije i pridruživanja.Tekuće aktivnosti Vlade RCG i Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije u procesu stabilizacije i pridruživanja itd. kao i informisanje o aktivnostima NVO u ovoj oblasti.yu ). domaći i medjunarodni stručni i ostali časopisi . Parlament.integracije.

kao što su »pojmovnik evropskih integracija«.maja. Svi odštampani materijali bi. tako i u posebnim projektnim timovima koji će se formirati u saradnji sa ekspertima iz EU (Crna Gora na putu ka EU. Interaktivni plan sprovodjenja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju itd. Koristiće uglavnom onima koji su direktno uključeni u ovaj proces i drugim zainteresovanim licima. Organizacija raznih informativno edukativnih kampanja a) Kviz takmičenja za učenike osnovnih i (ili) srednjih škola (poput manifestacije «Hallo Europe» koju je tokom proljeća 2004g. Navedene informativno edukativne kampanje će se organizovati u skladu sa operativnim godišnjim akcionim planovima sprovođenja komunikacione strategije. Nacionalni program za pridruživanje Crne Gore EU. 119 . h) Ostali oblici informativno-edukativnih kampanja za promociju evropskih integracija u Crnoj Gori. Euro-info punktova. »pristupanje – osnovni argumenti«. »Programi tehničke pomoći EU«. Dana Evrope. d) Izdavanje posebnih publikacija biće omogućeno kroz rad na različitim evrointegracionim projektima i analizama. kao i kroz ministarstva. institucije lokalne vlasti. akademijom i predstavnicima NVO sektora organizovati i (ili) pomagati organizaciju širokog spektra okruglih stolova i javnih rasprava o pitanjima u vezi sa procesom stabilizacije i pridruživanja i odnosima Crne Gore i EU.Ostali materijali i publikacije Kao pogodan oblik komunikacije za informisanje šire javnosti. brošure i leci biće distribuirani putem ciljnim grupama i opštoj javnosti.g. »osnovne činjenice o Evropi«. Horizontalna analiza učinaka uskladjivanja zakonodavstva Crne Gore s propisima EU.. obrazovne institucije. ujedno. Organizovala Kancelarija EK u SCG). g) Učešće u regionalnim inicijativama – kampanjama o evropskim integracijama. Štampao bi se u veoma velikom broju primjeraka i distribuirao kroz dnevnu štampu i preko pošte. itd. Priručnik za prevodjenje pravnih akata EU. e) Dvojezični tromjesečnik Euromont MEOIEI pokrenuće tokom 2005. Teme ovakvih okruglih stolova će se usaglašavati sa tekućim potrebama i zahtjevima aktuelnog trenutka. e) Manifestacije u okviru obilježavanja Dana Evrope. c) Konkursi za najbolji literarni ili likovni rad učenika na temu «Crna Gora i EU» (MEOIEI je organizovalo već jedno takvo takmičenje u maju 2004). b) Brošura o procesu stabilizacije i pridruživanja koja detaljno opisuje kompletan sadržaj procesa i aktivnosti u Crnoj Gori (kao i na nivou Srbije i Crne Gore) u sklopu tog procesa. . organizovan je prvi okrugli sto pod nazivom: Crna Gora na putu evropskih integracija. Okrugli stolovi i debate Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije će u saradnji sa predstavnicima EU. f) Organizacija studijskih boravaka-posjeta institucijama EU.). b) Informativno edukativne kampanje za studente Univerziteta Crne Gore. distribuirati i po gradskim bibliotekama u okviru tzv. gdje će se prezentirati novosti ali i opsežniji. Jedan dio ovih brošura će biti preveden na engleski jezik. c) Serija brošura o specifičnim aspektima odnosa sa EU. Brošure i knjige će se. U okviru obiljžavanja 9. Planira se priprema slijedećih materijala: a) Letak o procesu stabilizacije i pridruživanja koji jednostavno razumlijivim riječnikom opisuje osnovni cilj i karakteristike SAP. kao u Ministarstvu. d) Organizovanje informativno-edukativnih posjeta ambasadora i drugih predstavnika zemalja EU u gradovima Crne Gore («Communicating Europe»). potencijalnim korisnicima bili dostupni i u elektronskoj verziji preko web sajta. nevladine organizacije. problemski prezentirani prilozi o različitim aktuelnim aspektima procesa evropskih integracija u Crnoj Gori. takođe.

Odjeljenje za harmonizaciju zakonodavstva i Odjeljenje za obuku. praćenje i analiziranje načina informisanja medija o radu Vlade RCG i organa državne uprave kao i koordinaciju sa medijima obavlja Biro za odnose sa javnošću Vlade Crne Gore. 5. marketinške poslove u dijelu prezentiranja i promovisanja rada i projekata Vlade RCG i organa državne uprave.3. Uključivanje i ostvarivanje bliske saradnje MEOIEI sa nevladinim organizacijama i ostalim partnerima – predstavnicima civilnog društva. kog čine: Odjeljenje za pristupanje EU. predviđeno je da poslove informisanje javnosti o radu Vlade RCG i organa državne uprave. odvijaće se i neophodna koordinacija na implementaciji komunikacione strategije sa predstavnicima kancelarija za evropske integracije na nivou SCG i pri Vladi Srbije. Važan partner u procesu realizacije komunikacione strategije svakako je i Odbor za evropske integracije Skupštine Crne Gore. kao i programa tehničke podrške različitih zemalja koje podržavaju ovakve aktivnosti. 120 .5. pokazuje se kao jedan od bazičnih uslova sa uspješno sprovođenje Strategije komunikacije. U cilju kvalitetnog i kontinuiranog sprovođenja Strategije. kao najviše političko-savjetodavno tijelo u Crnoj Gori koje ima važnu misiju u procesu kreiranja ukupne politike prema EU. posebno Odjeljenje za odnose sa javnošću i Sektor za evropske integracije. posebno onih koje imaju svoje kancelarije u Crnoj Gori.2. informisanje i dokumentaciju. Važni partneri za sprovođenje Strategije biće i Delegacija evropske komisije u SCG i ambasade država članica EU. Ustanovljenom organizacionom strukturom državne uprave. Finansiranje Sprovođenje Strategije komunikacije biće finansirano dijelom iz budžeta Crne Gore. a dijelom iz sredstava predviđenih za Republiku Crnu Goru u okviru CARDS programa. značajan dio aktivnosti predviđenih strategijom moguće je realizovati preko i nevladinih organizacija. Koordinator aktivnosti na implementaciji komunikacione strategije je Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. S obzirom da sprovođenje komunikacione strategije podrazumijeva umreženu aktivnost mnogobrojnih vladinih i nevladinih organizacija. Partneri Uspješno sprovođenje komunikacione strategije uslovljeno je dobrom organizacionom strukturom i sposobnošću prilagođavanja organizacione strukture tempu priprema za potpisivanje sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju (SSP). U okviru postojećeg institucionalnog aranžmana SCG. dio sredstva treba obezbjediti za svaku godinu iz Budžeta. Partneri na implementacii komunikacione strategije takodje su i predstavnici medjunarodnih organizacija. Koordinacija sa njihovim aktivnostima treba da bude usmjerena na razvoj i sprovođenje ciljnoorijentisanih mjera ka podizanju svijesti građana Crne Gore o pitanjima članstva u EU. Očekuje se da nevladin sektor pokrene značajne aktivnosti u skladu sa ovom strategijom. tako de je uspostavljanje saradnje i koordinacije sa ovim partnerom od izuzetne važnosti za sprovođenje Strategije komunikacije. ali i Savjet za evropske integracije. Povezivanje svih Vladinih institucija na implementaciji komunikacione strategije za informisanje javnosti o procesu pridruživanja Crne Gore EU biće realizovano i u tijesnoj saradnji sa članovima Vladine Komisije za koordinaciju procesa pridruživanja EU.

Do potpisivanja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. s obzirom da je strategija komunikacije tako planirana da prati cijeli proces stabilizacije i pridruživanja. od faze donošenja. b) planiranje aktivnosti. Naposredno pred potpisivanje SSP. konsultovanja i uključivanja javnosti u različite aktivnosti procesa pridruživanja EU. Pored toga otpočela i izdavačka aktivnost. Ministarstvo i nevladine organizacije su organizovali niz zajedničkih aktivnosti na organizaciji okruglih stolova i drugih skupova usmjerenih ka promociji procesa evropskih integracija. Slična saradnja uspostavljena je i sa socijalnim partnerima – Savezom sindikata. uz razliku što će u ovoj fazi biti izraženija podjela ciljnih grupa prema kojima će komunikacija biti usmjerena. kao i sa Privrednom komorom. U sprovođenju će se poštovati osnovni principi i ciljevi ustanovljeni Strategijom. 5. U cilju ostvarenja što bolje saradnje sa civilnim društvom u Ministarstvu za ekonommske odnose sa inostranstvom i evropske integracije potpisan je (jula 2004. u narednoj fazi. dok će se za svaku godinu posebno donositi konkretni akcioni planovi. Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije odštampalo je više brošura i knjiga o procesu evropskih integracija (»Pojmovnik Evropskih integracija«. Unijom poslodavaca. vršiće se povremene procjene uticaja Strategije posredstvom istraživanja javnog mijenja. »Komunikaciona strategija za informisanje javnosti o procesu pridruživanja Evropskoj uniji«. Monitoring i evaluacija Sprovođenje Strategije komunikacije u prvom redu je obaveza Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. uz angažovanje agencija za istraživanje javnog mijenja. kao ministrastva kojem su u nadležnost stavljeni poslovi informisanja. Godišnji akcioni planovi sprovođenja Komunikacione strategije sprovodiće se po metodološkom okviru koji podrazumijeva: a) definisanje potreba ciljnih grupa. MEOIEI će stalno pratiti sprovođenje Strategije i procjenjivati njen učinak na osnovu istraživanja javnog mijenja i analitičkog praćenja domaćih i stranih medija. Takođe pokrenut je i tromjesečni informator o procesu evropskih integracija koji se pod nazivom »EuroMont« objavljuje kao podlistak u dnevnim listu »Vijestu«. 121 . odnosno raspravama radi provjera i unapređenja politika vezanih za proces evropskih integracija.5. »Proširena Evropa – ekonomske promjene i očekivanja«). Takođe potpisani su posebni sporazumi o saradnji sa Pravnim i Ekonomskim fakultetom u Podgorici. »Uvod u evropsko pravo«. a planira se štampanje novih knjiga kako bi se stvorile mogućnosti da što veći broj čitalaca dođe do produbljenih saznanja o procesu evropskih integracija.4. U toku sprovođenja Strategije redovno će se organizovati kvalitativna i kvantitativna istraživanja javnog mijenja i uticaja Strategije komunikacije na kvalitet procesa evropskih integracija u Crnoj Gori. godine) Memorandum o saradnji sa nevladinim organizacijama koje ostvaruju aktivnosti na planu evropskih integracija. c) sprovođenje aktivnosti i d) analizu uspješnosti realizacije planiranih aktivnosti. Komunikaciona strategija. Nakon potpisivanja SSP metodi monitoringa započeti u fazi prije potpisivanja Sporazuma biće nastavljeni. do trenutka punopravnog članstva Crne Gore. odnosno SCG u EU.5. »TAIEX .Kancelarija za razmjenu informacija o tehničkoj pomoći». naglašavajući one koje su posebno zainteresovane za određena poglavlja acquis communaitaire. To će biti iskorišteno za razmatranje efikasnosti Strategije i razvijanje plana za period poslije potisivanja SSP. organizovaće se posebno istraživanje kako bi se ocjenio uticaj Strategije komunikacije i ocjenilo koji su metodi najuspješniji. postaće sastavni dio sveukupne Strategije pristupanja EU.

pa je zbog toga donošenje Programa obuke državne administracije jedan od prvih koraka u pridruživanju EU. § prodube znanja administracije o pravnom. bilo kroz CARDS program. Vlada CG usvojila je marta 2005. zakonodavstvu. kao i onih koji su direktno uključeni u implementaciju zakonodavstva EU. prevashodno za proces pripeme. Nivo pravnog iskustva i ekspertize postojećeg kadra u državnoj administraciji o pitanjima vezanim za proces evropskih integracija nije dovoljan da odgovori na nove potrebe. Program obuke treba da služi kao administrativna podrška za neposredno kreiranje i sprovođenje politika koje će Crna Gora voditi u narednom periodu. Za uspješno sprovođenje procesa integracija neophodna je efikasna.6. 2. tj. Skoro otpočinjanje pregovora o stabilizaciji i pridruživanju otvara potrebe za dodatnom edukacijom i treninzima o specifičnim temama/oblastima (pregovaranje u okviru pojedinih poglavlja Sporazuma.Procjena potreba za obukom državnih službenika bazira se na sljedećim elementima: 1. U tom smislu Program obuke državnih službenika je sastavni segment buduće ukupne strategije pristupanja Crne Gore EU koja će se razviti za cijelu administraciju i sve oblasti sadržane u evropskom zakonodavstvu.). Procjena potreba . čiji prikaz dajemo u ovo odjeljku. pregovaranja i sprovođenja Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. Program obuke državne administracije Crne Gore za proces evropskih integracija.zajedničko za sve dosadašnje programe obuke za EU realizovane u Crnoj Gori. ekonomskom i političkom sistemu EU.realno je očekivati da se primjenom programa obuke: § unaprijede znanja i vještine neophodne za uspješnu pripremu i sprovođenje Sporazuma o stabilizaciji i asocijaciji. Srednjoročni cilj se bazira na poboljšanju vještina i znanja državnih službenika uključenih u proces implementacije Sporazuma o stabilizaicji i pridruživanju. Ekonomski aspekti priključivanja Crne Gore EU takođe zahtijevaju djelotvornu administraciju osposobljenu da pomogne stvaranju uslova za razvoj konkurentne privrede. pregovaranje u pojedinim radnim grupama. 3.g. kompetentna i dobro obučena administracija. Do sada realizovani programi . 122 . kao i implementacija Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. jeste da je veći broj službenika državne administracije stekao osnovna i unaprijeđena znanja o temeljnim principima i politikama Evropske unije. Planirane/očekivane aktivnosti vezane za proces evropskih integracija na različitim nivoima biće sve veće. bilo kroz bilateralnu tehničku podršku država članica EU. zatim postepeno usvajanje acquis. Osnovni ciljevi Programa obuke § § Kratkoročni cilj je da državnim službenicima direktno uključenim u proces integracija pruži neophodno znanje za osnovne aktivnosti vezane za proces pridruživanja EU. PRVI PROGRAM OBUKE DRŽAVNE ADMINISTRACIJE ZA PROCES EVROPSKIH INTEGRACIJA (2005) Za efikasan i dinamičan proces evropskih integracija neophodno je značajno ulaganje u ljudske resurse javne administracije i snaženje institucija koje nose proces. kao i osnovnim konceptima i procesima u EU.a itd. § unaprijede znanja o strategiji i politikama Crne Gore u vezi sa procesom evropskih integracija. Očekivani rezultati . istorijatu evropskih integracija i dr. U tom smislu. § obezbijede znanja o metodama usvajanja i implementacije acquis communitare.

sistem i funkcionisanje · Institucije EU: struktura. Rad sa izvorima informacija. Ciljne grupe · Državni službenici koji koordiniraju proces evropskih integracija (Institucionalno. c) Unapređenje stručnosti državnih službenika u vezi sa posebnim zadacima197 Upravljačke sposobnosti. funkcionisanje. Specifična stručnost važna za ulogu državnog službenika. sa zakonodavstvom Evropske unije Prevodioci i tumači koji rade na pitanjima evropskih integracija. Pregovaračke sposobnosti na međunarodnom nivou. kako bi se u Crnoj Gori obezbijedila institucionalizacija specifičnog sistema obrazovanja za potrebe javne uprave. donošenje odluka. kontakt osobe za poslove evropskih integracija u raznim organima državne uprave). Ostali. Zavisno od uloge i poslova koje državni službenici obavljaju u svojoj službi. · · · Prioritetne oblasti obuke o EU Opšta obuka. b) Unapređenje profesionalne kompetentnosti i poznavanja EU u okviru specijalizacija državnih službenika Specifična znanja po sektorima o EU zakonodavstvu. kao i politici i strategiji Crne Gore prema EU. osnovnih principa. institucijama. odnos između institucija. Državni službenici koji rade na harmonizaciji zakonodavstva Crne Gore. to se odnosi prevashodno na: zaposlene u Sektoru za evropske integracije Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije Crne Gore. a) Obuka koja se odnose na opšta pitanja o EU obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Istorijski razvoj EU · Sveobuhvatni ciljevi EU · Zakodavstvo EU: strukure. članove Komisije za koordinaciju procesa evropskih integracija. Različite ciljne grupe zahtijevaju različite treninge zavisno od odgovornosti u integracionom procesu. obuka će se organizovati tako da ispuni sljedeće ciljeve: a) Unapređenje znanje koja se odnose na opšte zadatke i ulogu državne uprave Uloga državne administracije u EU kontekstu. glavni principi. što znači da će se navedeni ciljevi (c) sprovoditi u saradnji sa nadležnim resorima 123 . Poznavanje problematike u vezi sa EU. institucijama i sistemu. glavne politike i principi · Unutrašnje tržište EU i glavne politike · Finansiranje EU · Odnosi institucija EU sa državama članicama 197 Dio je aktivnosti koje se sprovode u okviru strategije reforme državne uprave. to su poredstavnici resornih ministarstava u radnim grupama koje će se formirati po poglavljima acquisa. politikama itd.. § · Državni službenici koji će učestvovati u pregovorima Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. kao i u različitim radnim grupama koje se odnose na proces pregovaranja (Institucionalno. uloga. kontakt osobe koje rade na pitanjima evropskih integracija). institucija i procesa donošenja odluka u EU. Međunarodna saradnja. Za ostvarivanje ovakvog cilja biće neophodno razraditi svestraniji program obuke državne administracije usklađen sa reformom obrazovnog sistema. posebno na Univerzitetu.Dugoročni cilj je kontinuirana izgradnja i unapređenje kapaciteta državne administracije uključene u proces evropske integracije.obezbijediće opšte znanje o politikama EU. Jezičke sposobnosti.

Nacionalnog programa usvajanja evropskog pravnog poretka . uslužni sektor. vladavina prava. životna sredina. administrativne procedure.) · Uticaj internog tržišta i monetarne unije na crnogorsku ekonomiju · Političko planiranje u kontekstu EU. sistem. proces donošenja odluka. koristi · Proces pridruživanja EU: rast konkurentnosti i stepen otvorenosti ekonomije Crne Gore · Organizacija i upravljanje pitanjima EU u Crnoj Gori · Status i pravna osnova odnosa između Crne Gore i EU · Uloga civilnog društva u procesu evropskih integracija d) Obuka o uticajima pridruživanja EU na društvo Crne Gore obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Uticaj pridruživanja EU na osnovne strukture crnogorskog društva (process demokratizacije. Posebna obuka po ciljnim grupama . detaljno poznavanje sektorskog zakonodavstva · Predpristupna strategija Crne Gore za pristupanje EU b) Posebna obuka za državne službenike koji će učestvovati u pregovorima o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju kroz razne radne grupe i druge službenike višeg ranga.) · Evropska monetarna unija . sistemi podataka EU · Zakonodavstvo EU: struktura. transport. uloge. način rada. životna sredina. obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Uvodna obuka o EU · Produbljeno znanje o pitanjima za svaki pojedinačni sektor 124 . U prvoj fazi ostvarivanja programa obuke posebne ciljne grupe biće organizovan eu skladu sa potreba vođenja pregovora o različitim poglavljima Sporazum ao stabilizaicji i pridruživanju. posebni programi b) Obuka koja se odnosi na administrativne procedure EU obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Principi i ciljevi modernog upravljanja . industrija. koji se bave pitanjima EU. poljoprivreda.· Pridruživanje novih zemalja EU (različiti ugovori o pristupanju.nova administrativna praksa EU · Principi i ciljevi harmonizacije i implementacije zakonodavstva · Mehanizmi države članice koji treba da utiču na proces donošenja odluka u EU · Saradnja između država članica · Lobiranje unutar EU: ko. troškovi. kako i oko kojih pitanja · Iskustva različitih zemalja članica u radu sa institucijama EU c) Obuka koja se odnosi na definisanje predpristupne strategije Crne Gore obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Strategija i politika Crne Gore u oblasti evropskih integracija · Članstvo u EU: razlozi. Biće određene prioritetne ciljne grupe za svaku etapu procesa pridruživanja. zavisno od njihove uloge u procesu evropskih integracija. Strukturni fondovi.za vrijeme implementacije programa obuke. naučna saradnja.ciljevi i glavni principi · Korišćenje baza podataka EU · EU programi i mehanizmi za finansiranje: CARDS. uticaj pridruživanja EU na pojedinačne sektore ( definisanje tzv. itd. posebno SSP) · Uloga EU u međunarodnim odnosima (trgovina. glavni principi. trgovina. pomoć za razvoj itd.acquisa) · Vještine i tehnike koordinacije i pregovaranja · Produbljeno znanje o EU institucijama: struktura. biće odabrane grupe državnih službenika za užu stručnu obuku. a) Posebna obuka za koordinatore procesa evropskih integracija obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Uvodna obuka o EU · Stručno znanje o sektorskim pitanjima · Priprema i implementacija specifičnih programa EU · Crnogorsko zakonodavstvo. itd) · Uticaj pridruživanja EU na različite sfere života (ekonomija. društvo. ljudska i manjinska prava.

Razmjenom iskustava sa službenicima iz država članica/kandidata . . u okviru različitih programa finansiranih na bilateralnom principu i iz budžeta EU. od učesnika će se tražiti da pripremi kratko izlaganje i podijeli svoja iskustva sa kolegama u svojoj instituciji i na Komisiji za koordinaciju procesa pridruživanja. pregovaračka procedura · Razna važna pitanja.Obukom državnih službenika u državama članicama/kandidatima . države članice EU ili države kandidata. posebno pripremljena za svakog člana pregovaračke delegacije · Razvijene jezičke sposobnosti c) Posebna obuka za državne službenike uključene u zakonodavnu proceduru obuhvata sljedeće tematske oblasti: · Uvodna obuka o EU · Donošenje odluka i zakonodavna procedura u EU · Zakonodavstvo EU i običajno pravo.acquisa) · Pravna terminologija EU naspram pravne terminologije Crne Gore (termini i definicije) · Pravni sistem i relevantna iskustva određenih zemalja članica Metodi obuke · Opšta obuka / specijalistički kursevi i seminari .Strategija pregovaranja Crne Gore Pregovaračke tehnike: kulturni aspekti pregovaranja unutar struktura EU (Ciljevi: bolje definisati strategiju i koristiti margine u pregovaranju. · Studijske posjete EU institucijama.Poslije svake kratke posjete stranoj instituciji. npr. razvoj prava EU · Principi i metodologija harmonizacije zakonodavstva · Primjenjivanje i praćenje usklađenog zakonodavstva · Crnogorski pravni sistem i uticaj pridruživanja EU na njega ( definisanje tzv.Obukom džavnih službenika ”na licu mjesta” u Evropskoj komisiji. seminarima i radionicama. državama članicama. korišćenje taktike u skladu sa okolnostima. · Učešća na međunarodnim konferencijama.Poslije svake posjete institucije EU. 198 · · Twinning se različito prevodi u regionu. državama članicama EU ili u državama kandidatima. bolje razumijevanje kulturnih razlika. od učesnika (službenika koji su boravili) biće zahtijevano da naprave kratak izvještaj u kojem će se pokazati relevantnost posjete.Kroz rad pod nadzorom EU eksperata . Permanentna diseminacija rezultata obuke Veoma je važno uključivati što veći broj državnih službenika u kontinuirani sistem obuke.Učesnici programa obuke će imati brifinge prije i nakon učešća na konferencijama.Učešćem u namjenskim programima za upoznavanje institucija EU . To će se ostvarivati na sljedeći način: . . «bratiimljenje» (Hrvatska) ili «bliznačanje» (Srbija). Nacionalnog programa usvajanja evropskog pravnog poretka . savlađivanje pravila i praćenje postupaka nametnutih predstavnicima i institucijama u evropskim pregovorima.Ova forma obuke se sastoji od jednodnevnih. · Prenos znanja kroz praksu (Twinning)198 .Studijske posjete za različite programe koji će takođe omogućiti pripremu posebnih studija na osnovu iskustava i postignutih rezultata drugih država. 125 . ili višednevnih seminara kao i višenamjenskih seminara koji će se održavati u Crnoj Gori.ostvariće se: . kandidatima i zemljama u procesu stabilizacije i pridruživanja . seminarima i radionicama . kao « blisko medjuinstitucionalno saradjivanje» (Slovenija). primjenjivanje tehnike kako bi se obezbijedio što veći uticaj i upravljalo neophodnim signalima i porukama u komunikaciji.Informisanje i edukacija o iskustvima drugih država u procesu pridruživanja EU je veoma važan segment obuke i operativno se veoma brzo i kvalitetno ostvaruje učešćem na ovakvim skupovima. korišćenje grupe tehnika kako bi se postigao kompromis i sastavio paket) · Lobiranje u strukturama EU · Iskustva novih država članica EU.

interno tržište. OBEZBJEDJENJE FINANSIJSKE PODRŠKE ZA REALIZACIJU PROGRAMA OBUKE . koji će obezbijediti adekvatno planiranje EU treninga. 5. USPOSTAVLJANJE BAZE PODATAKA RASPOLOŽIVIH /OBUČENIH LJUDSKIH RESURSA ZA PROCES STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA . pravosudje i unutrašnji poslovi). posebno onim vezanim za ispunjavanje Akcionog plana za evropsko partnerstvo (demokratija i vladavina prava. 3. Radi uspostavljanja što bolje koordinacije obuke. kao što su: TWINNING I SCEPP199. 4. PLANIRANJE NOVIH KURSEVA KAO KONTINUIRANA AKTIVNOST – Sastavni dio upitnika biće i pitanja o definisanju konkretnih potreba resornih ministarstava za daljom obukom u opštim i specifičnim oblastima.U saradnji sa Delegacijom Evropske komisije i EAR definisaće se korišćenje finansijske podrške iz CARDS programa namjenjene izgradnji i unapređenju kapaciteta na području evropskih integracija (MIP CARDS 2005-06. OBEZBJEDJIVANJE TEHNIČKE PODRŠKE PROGRAMU OBUKE . sektorske politike. Monitoring i evaluacija Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije nastaviće planiranje i implementaciju aktivnosti vezanih za obuku. OBEZBJEDJENJE FINANSIJSKE PODRŠKE ZA REALIZACIJU PROGRAMA OBUKE kroz realizaciju programa TAIEX. realizovaće se i podprogrami namijenjeni za rast kapaciteta institucija u oblasti obuke za evropske integracije. 126 . Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije i Komisija za koordinaciju procesa EU integracija. regionalna saradnja.Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije pripremiće upitnik za kontak osobe u resornim ministarstvima koji će sadržati relavantne podatke koji se odnose na obuku (stečene diplome službenika o poznavanju pitanja koja se odnose na EU. kao ključne tačke unutar Vlade Crne Gore odgovorane su za koordinaciju građenja kapaciteta EU unutar resornih ministarstava Vlade Crne Gore.g. Plan aktivnosti za organizovanje programa obuke državne adminstracije Crne Gore Kako bi se uspješno implementirao program obuke za proces pridruživanja EU potrebno je sprovesti sljedeće aktivnosti: 1. Ministarstvo će po ovim pitanjima usko sarađivati sa Upravom za kadrove. a različitim institucijama i stranim donatorima da ažurno budu informisani o potrebnim aktivnostima vezanim za obuku o EU. Takodje. Brisel). Formiranje jedinstvene baze podataka koja se odnosi na ostvarenu obuku o EU. ljudska i manjinska prava. čija realizacija počinje od septembra 2005.Obezbijediće se prevođenje raznih studijskih. Na taj način će se obezbijediti informacije potrebne za posebne godišnje radne planove obuke. jedinice za evropske integracije u okviru resornih ministarstava će kontinuirano informisati ministarstvo o svim aktivnostima koje se odnose na obuku o EU. omogućiće resornim ministarstvima da vrše validne procjene o potrebnim kadrovskim potencijalima za proces evropskih integracija. u formi godišnjih izvještaja. resornim ministarstvima. kao i koordinaciju izvođenja programa obuke za državne službenike u Crnoj Gori.). 199 SCEPP – Savjetodavni centar za ekonomska i pravna pitanja (Kancelarije u Beogradu i Podgorici). obrazovnih i analitičkih materijala koji se odnose na različite oblasti EU. 2. kao i sa Komisijom za koordinaciju procesa evropskih integracija. kao i diplome o poznavanju stranih jezika). u saradnji sa Generalnim direktoratom za proširenje (Evropska komisija. uključujući i Regionalni CARDS program. u okviru programa CARDS.Upravljanje i koordinacija EU obuke Upravljanje i koordinacija obuke na polju evropskih integracija je u obavezi Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. ekonomska situacija.

Usklađenost predloga propisa sa odredbama Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju između Evropskih zajednica i njihovih država članica i Republike Crne Gore a) Odredbe Sporazuma sa kojima se usklađuje propis b) Nivo ispunjavanja obaveza koje proizilaze iz navedene odredbe Sporazuma c) Razlozi za djelimično ispunjenje. preozela je ovaj specijalizovani organ uprave za cijelu Vladu. OSTALE AKTIVNOSTI VEZANE ZA PROCES STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA TOKOM PRETHODNOG PERIODA 7. odnosno neispunjenje obaveza koje proizilaze iz navedene odredbe Sporazuma d) Veza sa Akcionim planom za sprovođenje Sporazuma 4. a ukoliko ne postoji propis EU. Ukoliko ne postoje odgovarajući propisi Evropske unije sa kojima je potrebno obezbijediti usklađenost konstatovati tu činjenicu 6. U tom smislu oformljen je poseban «Obrazac za ocjenu usklađenosti propisa sa odgovarajućim propisima Evropske unije». OBRAZAC ZA OCJENU USKLAĐENOSTI PROPISA SA ODGOVARAJUĆIM PROPISIMA EU 1. konstataciju o 127 . Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije je u saradnji sa Generalnim sekretarijatom Vlade Crne Gore iniciralo uvođenje posebnog pravnog instrumenta za praćenje stepena usklađenosti nacionalnog zakonodavstva sa propisima EU. njihova organizacija i donošenje Strategije obuke. Naziv predloga propisa 3. 7. Organ državne uprave – obrađivač propisa 2. posao koordinacije programa obuke. Učešće konsultanata u izradi predloga propisa i njihovo mišljenje o usklađenosti. drugog propisa ili opšteg akta dostavi ocjenu usklađenosti propisa sa odgovarajućim propisima Evropske unije.1.Formiranjem Uprave za kadrove. Odlukom o izmjenama i dopunama Poslovnika Vlade RCG («Službeni list RCG» br.71/04) uvedena je obaveza predlagača da uz predlog zakona. Oblast usklađivanja zakonodavstva U oblasti usklađivanja nacionalnog zakonodavstva sa propisima EU. Navesti da li su navedeni izvori prava EU prevedeni na jezik koji je u službenoj upotrebi u Republici 7. Usklađenost predloga propisa sa acquis communautaireom a) Usklađenost predloga propisa sa primarnim izvorima prava Evropske unije b) Usklađenost predloga propisa sa sekundarnim izvorima prava Evropske unije c) Usklađenost predloga propisa sa ostalim izvorima prava Evropske unije d) Razlozi za djelimičnu usklađenost odnosno neusklađenost i rok u kojem je predviđeno postizanje potpune usklađenosti 5.

Nakon što je Savjet ministara EU 25. Direktive za pregovore kojom se daje mandat EK da otpočne pregovore o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju sa Srbijom i Crnom Gorom/. Postojanje ove opcije nije per se prepreka za napredak ka ugovornim odnosima sa Srbijom i Crnom Gorom. standardizovan format izvještaja EK o jednoj zemlji.“201 Kolegijum komesara Evropske komisije je 11. Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom dostavljalo je primjedbe i sugestije na niz dokumenata Evropske komisije. PREGOVORI O SPORAZUMU O STABILIZACIJI I PRIDRUŽIVANJU (2005-06) 8. april 2005). postaju neophodan dio procedure usvajanja novih propisa. kako bi se osigurao kapacitet Srbije i Crne Gore da se uključi u pregovore u cilju uspostavljanja ugovornih odnosa sa EU. najkraće rećeno. Međutim. 7. aprila 2005.oktobra 2005. redovno se dostavljaju izvještaji o ostvarivanju Akcionog plana za ralizaciju Evropskog partnerstva. Studija izvodljivosti i Pregovaračka direktiva Studija izvodljivosti. u okviru pristupa dvostrukog kolosjeka. u Studiji izvodljivosti. redovno je pripremalo i organizovalo sastanke Unaprijeđenog stalnog dijaloga. Obrazac «Izjave o uskladjenosti» koji potvrdjuje stepen uskladjenosti predloženog pravnog propisa sa primarnim i sekundardnim izvorima-propisima EU. godine.g. Ovaj novi način rada na priprema zakonskih akata u Crnoj Gori uspješno funkcioniše od decembra 2004.2. koje je kasnije odobren od strane Savjeta ministara EU 3. pripremljeni su i dostavljeni Evropskoj komisiji neophodni podaci vezani za pozitivnu Studiju izvodljivosti. 8. godine ustanovio formalan Prijedlog pregovaračkih uputstava. odnosno zvaničnu potvrdu Komisije da je odredjena zemlja spremna da pregovara o SSP.1. Takvo povlačenje moralo bi biti predmet referenduma održanog u Republici. počevši od usvajanja Povelje u februaru 2003. jasno definisala svoj odnos prema budućem procesu pregovaranja o Sporazumu i organizaciji referenduma: «Ustavna povelja sadrži klauzulu prema kojoj svaka Republika ima pravo da se povuče iz Državne zajednice. godine konačno odobrio (pozitivnu) Studiju izvodljivosti. a služe i kao dobra osnova za dalju diskusiju o predloženim propisima u Parlamentu RCG. U ovom periodu znatno je unaprijeđena saradnja sa Evropskom agencijom za rekonstrukciju učešćem u planiranju i projektovanju programa saradnje i aktivnosti u sklopu programa CARDS za 2005 i 2006 godinu. Citiran je tekst Saopštenja Evropske komisije o spremnosti Srbije i Crne Gore da pregovara sa Evropskom unijom o Sporazumu o stabilizaciji i priodruživanju (Studija izvodljivosti. pozivajući se na ovu klauzulu. Neposredna saradnja sa institucijama EU U proteklom periodu ostvarivana je redovna i kontinuirana saradnja sa Delegacijom Evropske komisije u SCG i nadležnim insitucijama EU. ona će zahtijevati konstruktivni stav i snažnu političku posvećenost svih strana. predstavlja specifičan. kao i prilozi Crne Gore za godišnje izvještaje o Procesu stabilizacije i pridruživanja. Posebno je potrebno istaći da je EU. kao i «Procjena fiskalnog uticaja» novog pravnog propisa na trogodišnju projekciju Budžeta RCG. stekli su se uslovi da se u Vladi CG preuduzme čitav niz koordiniranih aktivnosti u okviru priprema za buduće pregovore o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju200.toj činjenici. 201 200 128 ./usvojanje tzv. godine. Ova klauzula sadrži jasnu vremensku odrednicu: relevantni postupci mogu biti pokrenuti tek nakon isteka trogodišnjeg perioda. jula 2005. Puni naziv sporazuma je Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju između SCG i Evropskih zajednica i njihovih država članica.

otvorene. Harmonizacija prava. Slobodno kretanje roba. (2) Poljoprivreda i ribarstvo. poslovni nastan. Kretanje radnika. formirala Pregovarački tim sastavljen od ministara čiji resori su ključni za proces pregovaranja i sprovodjenje odredaba SSP.Pregovore o Sporazumu vodiće Komisija u konsultaciji sa posebnim odborom koji treba da se formira od strane Savjeta ministara. usluga i kapitala. Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju sadrži sljedeća poglavlja: Opšti principi. (3) Slobodno kretanje roba. Pravosuđe i unutrašnji poslovi. opšte i završne odredbe. Pripreme za pregovore – pregovarački tim.g.2. čime je pripremljena Pregovaračka plarforma Crne Gore.Šef pregovaračkog tima. juna 2005. 16. Na nivou državne zajednice formirane su radne grupe za: 1. u njihov rad budu uključeni i lokalni eksperti sa Univerziteta. 8. Koordinaciju ukupnih aktivnosti radnih grupa obavlja Ministarstvo za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. po procjeni Koordinatora radne grupe. zaljučuje se između države Zapadnog Balkana (ZB) i Evropskih zajednica i njihovih država članica. prelazne i završne odredbe. Ova tijela na novou državne zajednice sastavljena su od predstavnika država članica i institucija državne zajednice. kao i predstavnici civilnog društva. da. za pitanja viza azila i migracija i 3. i to za sljedeća poglavlja Sporazuma: (1) Preambula. Politike saradnje. Vlada CG je. U toku septembra radne grupe su završile rad na pregovaračkim pozicijama Crne Gore. preambulu i politički dijalog. kapital. Ministar finansija. politički dijalog. (5) Finansijska saradnja i ostale politike saradnje i (6) Usklađivanje zakonodavstva.. U cilju što bolje koordinacije procesa pregovaranja i pružanja stručne podrške Pregovaračkom timu. Regionalna saradnja. Politički dijalog. pružanje usluga. što je u skladu sa definisanim nadležnostima institucija državne zajednice u oblastima koje se pregovaraju Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju. Ministar inostranih poslova i Ministar ekonomije. pregovaračka platforma. 129 . (4) Slobodno kretanje ljudi. Za lidere i članove radnih grupa organizovana je dodatna obuka. 8. Ministar poljorivrede. opšta načela. kao bi se na vrijeme i kvalitetno završile pripreme osnovnih pregovaračkih pozicija Crne Gore za pregovore Sporazuma. u saradnji sa kancelarijama za pridruživanje Evropskoj uniji u Srbiji i na nivou državne zajednice formiran je pregovarački tim i tri radne grupe na nivou državne zajednice. Finansijska saradnja. Sve radne grupe su. šumarstva i vodoprivrede. Karakteristike i struktura Sporazuma SSP je “mješoviti sporazum” tj. model izvještavanja S obzirom na strukturu SSP i usvojeni model „dvostrukog kolosjeka“ koji je omogućio da se dio pregovora vodi direktno izmedju države članice SCG i predstavnika Evropske komisije. za harmonizaciju zakonodavstva. Pregovarački tima Vlade RCG čine: Ministar za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije . Da bi stupio na snagu mora biti dobiti saglasnost od strane Evropskog parlamenta i parlamenata svih država članica EU. formirano je šest medjuresorskih radnih grupa. Takođe. Institucionalne. što znači da ne stupa na snagu činom potpisivanja. institucionalne. 2. što znači da će i države članice EU imati značajan uticaj na pregovore.3.

cijeli proces je morao biti projektovan . kapaciteti država članica da otvore svoja tržišta za EU proizvode i usluge. već „sam“o dva/. Ako se želi sublimirati profil pregovora prije referenduma. vjerujući u sebe i u svoje kapacitete. Dvostruki kolosjek .državna zajednica. bez obzira na planirani referendum u Crnoj Gori. i 13. opšte i završne odredbe). ima mnogo manje «prelaznih perioda» i oni su uglavnom kraći nego predlog države Srbije. već je on proisticao iz izvorne nadležnosti država članica i modela dvostrukog kolosjeka /nisu postojala tri kolosjeka. Opšte i završne odredbe). kao znatno otvoreniji i liberalniji sistem. Finansijska saradnja i jedan dio ostalih politika saradnje). nije imala «poseban stav». II zvanični sastanak. Crna Gora.aprila 2006 (Pravda.koliko će trajati. Politički dijalog. pregled stanja i eventualni dalji tok pregovora). Treći tehnički sastanak 8. Razlike . II Politički dijalog.što je ekonomski dijalog u okviru pregovora išao više prema detaljima i konkretnim stavovima. godine u Beogradu i sve do referenduma (21. prema predlogu EK. i 21. Kretanje radnika. Drugi tehnički sastanak 22.mnogi tzv. Pregovori o Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju (SSP) između Državne zajednice SCG i EU počeli su svečanim otvaranjem 10. i 23. VIII Politike saradnje. 7. Četvrti tehnički sastanak 12. sloboda i bezbjednost. zakonodavstvu i ekonomskim politikama država članica. pružanje usluga i kapital. · 130 . Tok pregovora 27. (kretanje roba). poljoprivreda i ribarstvo i ostatak politika saradnje). (finalizacija kretanja roba) i III zvanični sastanak 8. IX Finansijska saradnja i X Institucionalne. opšti principi. oktobra 2005. ili samo na Srbiju /npr. maja 2006. značajno se razlikuju izmedju država članica. Važno je takodje istaći da. Prvi tehnički sastanak 20. konkurencija). a koji je usaglašen sa 25 država članica EU. u skladu sa modelom dvostrukog kolosjeka. sloboda i sigurnost. mogu se istaći slijedeći trendovi u pregovaračkom procesu: · · · · · Afirmacija pregovaračkog kapaciteta država članica . decembra 2005 (Slobodno kretanje roba industrijski proizvodi. osnivanje preduzeća.države članice pokazale su puni kapacitet za pregovore i bile su dobro pripremljene.4. jula 2006. Evropska komisija dostavila je prvi predlog (radnu verziju) cjelokupnog teksta Sporazuma koji će biti predmet daljeg pregovora. VI Uskladjivanje zakonodavstva. juna 2006. IV Slobodno kretanje roba.novembra 2006 (Institucionalne odredbe. Crna Gora je. kretanje kapitala. Razlike u tranzicionim periodima . harmonizacija zakonodavstva. crnogorska delegacija je uspješno pregovarala i ispunjavala sve preuzete obaveze po pitanju redovnog izvještavanja i pripreme pojedinačnih prijedloga za pojedine dijelove Sporazuma. ni u okviru političkog dijaloga. tok pregovora Sporazuma bi se. koji se pojedinačno odnose samo na Crnu Goru. Aneksi i protokoli odslikavali su postojanje dva ekonomska sistema sa različitom dinamikom otvaranja prema tržištu EU. oktobra 2005. tj. koji je načelno usaglašen sa predstavnicima pregovaračkih timova Državne zajednice i država članica. bila spremna da ponudi kraće rokove za implementaciju i da uvijek ima jasan stav po svakom pitanju u vezi sa SSP. februara 2006 (Kretanje roba (poljoprivreda).i sama EK je definisala više članova Sporazuma. i 9. III Regionalna saradnja. I Opšti principi. Posebni članovi . sve su bileočitije razlike u privrednim sistemima. VII Pravosudje.generalno govoreći. tranzicioni periodi. članovi koji definišu koncesije Zajednice na uvoz poljoprivrednih proizvoda porijekom iz Crne Gore date su odvojeno/. implementacija i pravila konkurencije. U tom smislu. U predlogu Sporazuma planirano je i 11 aneksa i 7 protokola. pa postoje različiti prijedlozi po pojedinim članovima Sporazuma /alternativa je definisanje po dva paragrafa za svaku državu članicu. usluge.). u postojećem institucionalnom aranžmanu trebao realizovati kroz: I zvanični sastanak. osnivanje preduzeća. a za neke članove nema ni potrebe za prelaznim periodima.8. Radna verzija Sporazuma imala je 143 člana (Preambula. koji se trebaju neposredno pregovarani i potpisani izmedju EK i država članica SCG.novembra 2005 (Preambula. V Kretanje radnika. 5. Otvorenost crnogorske ekonomije je veća . u okviru jednog člana Sporazuma/. saobraćaj.

192 članica UN (28. integrisana sa projektom obnove crnogorske državnosti.godine. te u cilju razmjene informacija o pitanjima od zajedničkog interesa u vezi s regionalnom saradnjom i razvojem dobrosusjedskih odnosa. aprila 2007. kada i Privremeni sporazum o trgovini. čime je prva. Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju je parafiran. tj. na referendumu o državno-pravnom statusu.· Aneksi – odslikavaju specifičnosti država članica202 U aprilu 2006.godine. maja 2006.godine 131 . Takođe. Tehnički dio usklađivanja po 31. Ako bi se pokušao napraviti hronološki pregled ključnih događaja u procesu stabilizacije i pridruživanja.januara 2008. septembra te godine uspostavljen je i redovni politički dijalog na ministarskom nivou. Odlukom Savjeta ministara EU od 15.6. a EU je prvi put donijela odluku o kolektivnom prizanju jedne nezavisne države (12. godine. još jednom ističući svoju jasnu opredijeljenost za pridruživanje EU. koji stupa na snagu već u julu 2006. Unaprijeđenog stalnog dijaloga. godine. voljom većine građana. Samo dva i po mjeseca od završetka tehničkih pregovora. Crna Gora je postala najmlađa država evropskog kontinenta. 202 Aneksi su bili osnovni instrument prelaska sa modela dvostrukog kolosjeka na model dva odvojena kolosjeka nakon obnove crnogorske državnosti poslije referenduma 21. jun 2006). godine sastankom ministra inostranih poslova sa EU Trojkom. EU je pozvala vlasti u Podgorici da ubuduće samostalno koordiniraju svoju politiku sa spoljnom politikom EU. septembra iste. decembra 2006. Prvi politički dijalog Crne Gore sa Evropskom unijom održan je u Briselu. što je naišlo na uvažavanje i u institucijama EU. Ovi sporazumi potpisani su 18. spoljnoj i bezbjednosnoj politici. Vlada je usvojila i Deklaraciju o dinamiziranju procesa evropskih integracija. najrizičnija i najteža faza procesa integracija dovedena do samoga kraja i otvorena nova stranica u afirmaciji nezavisne države Crne Gore i njene evropske perspektive. koji slijedi. nastavila je ovaj važan proces bez zastoja. kao vlada kontinuiteta. Dvadesetak dana nakon parafiranja SSP. Zvanični Brisel nije skrivao namjeru da se kroz politički dijalog promoviše ideja pune integracije Crne Gore u zajednicu evropskih naroda i njenog postepenog probližavanja EU. Vlada je 5. decembra 2006. kada su parafirani Sporazum o readmisiji i Sporazum o viznim olakšicama. neposredno uoči referenduma.godine u Briselu. U međuvremenu. marta 2007. januara 2007. još jedna važna stepenica na putu euroatlanskih integracija je savladana .godine i počeli su da se primjenjuju od 1. i sastanci Crna Gora–EU Trojka imali su za cilj produbljivanje saradnje između Crne Gore i EU. iz tabelarnog pregleda dosadašnjih aktivnosti. 21. procesa pregovaranja o SSP. Novi važan događaj u odnosima s Briselom uslijedio je već 13. svjesno. uključujući i pregled mnogobrojnih sastanaka tzv.maja 2006.2008). godine pristupila programu Parnerstvo za mir (PfP). posebno u pogledu usklađivanja stavova o međunarodnim pitanjima. Nova Vlada. Samo deset dana nakon Referenduma održane su prve tehničke konsultacije o novom pregovaračkom mandatu. Borba za afirmaciju evropskog puta Crne Gore potpuno je.Crna Gora je 15. poglavlju SSP je završen 1. bez dvojbe se može zaključiti da je ogroman broj aktivnosti uspješno realizovan i da je Crna Gora pokazala spremnost za narednu fazu procesa evropskih integracija. 22.godine usvojila prijedlog i nove organizacione strukture na nivou države koja će biti u stanju efikasno pratiti implementaciju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju i voditi transparentan dijalog u zemlji sa svim predstavnicima društva. aprila 2007. kao strateški okvir budućeg razvoja. 15.

b) Politički kriterijumi Prvi sektorski sastanak o ekonomskim. do jula 2002. sastanak: politički kriterijumi. demokratija i vladavina prava.3. oktobar 2003. problemi unutrašnjeg tržišta. 2005.2004. i 21. implementacija jedinstvene trgovinske politike.HRONOLOGIJA KLJUČNIH DOGAĐAJA PROCESA STABILIZACIJE I PRIDRUŽIVANJA EU SA AKCENTOM NA SASTANKE UNAPRIJEĐENOG STALNOG DIJALOGA I PREGOVORE O SSP* Datum 14. politika i zakon o konkurenciji. trgovina i unutrašnje tržište. i 28. trgovina i unutrašnje tržište.g. energetika. sastanak: politički kriterijumi. 20.2005. EPD Prvi sastanak: reforma sudstva i policije.2005. politike saradnje. prava manjina. poglavlje II – poljoprivreda i ribastvo i poglavlje III – zajedničke odredbe ) i o glavi VIII – politike saradnje 2.2005 5. sastanak: Saradnja sa Haškim tribunalom. opšte strukturne reforme. 7.2005. demokratizacija Napomena: Prvi razvojni forum EU-SRJ konstituisan je u formi povremenih sastanaka tzv.2. SVEČANI POČETAK PROCESA PREGOVARANJA O SSP SCG – EU Prva zvanična runda: Pregovarano je o preambuli i sledećim glavama SSP : opšti principi. pravosuđe i unutrašnji poslovi. jul 2003. 21. 16. Konsultativne radne grupe (Consultative Task Force) i u periodu od juna 2001. azil.6. 11. 2006. 2005. 3. carinama. 12. ekonomska pitanja. Beograd Beograd Beograd Podgorica Beograd a)Podgorica b) Beograd Brisel a) Podgorica b) Beograd Podgorica Beograd Beograd 7. transport. 7. sastanak: a) konkurencija i državna pomoć.10. 4. 25. april 2004.10. sastanak: AP za EP. organizovani kriminal i korupcija. 7. 2006. vize. 1. 14. trgovina i unutrašnje tržište.g. ekonomska situacija.2005.11. PodgoricaBrisel Podgorica Video konferencija posvećena pripremama za drugu rundu tehničkih pregovora. i 28. Beograd 20. Sub-EPD sastanak o Sektorski unutrašnjem 132 . finansijskim i pitanjima vezanim za životnu sredinu (Sub EPD) 9. politički dijalog. Beograd 25. prava intelektualne i industrijske svojine. ljudska i manjinska prava.2003.4. 30. 5. Prva tehnička runda: pregovarano je o glavi IV – slobodno kretanje roba (poglavlje I – industrijski proizvodi. i 30. 10. pravosuđe i unutrašnji poslovi. Mjesto Beograd Beograd Pregovori o SSP Beogradski sporazum Ustavna povelja Unaprijeđeni Stalni Dijalog / Enhanced Permanent Dialogue. jaunuar 2004. 29. granice. sastanak: a) Prvi sektorski sastanak o trgovini. oporezivanju i poljoprivredi. januar 2005.4. b) Studija izvodljivosti. Beograd 27.2005 8. sposobnost preuzimanja obaveza koje proizilaze iz SSP Savjet ministara EU donosi pozitivno mišljenje o spremnosti SCG za proces pregovora o SSP – STUDIJU IZVODLJIVOSTI 8. održano je pet takvih sastanaka 2. 2005. 4. 20. 27. 2. sastanak: makroekonomska pitanja. sastanak: Evropsko partnerstvo 6.2002. 7.2005.4. međunarodna saradnja. regionalna saradnja.

10. Beograd Brisel Podgorica Podgorica 24.kretanje radnika i Glava X – institucionalne. 2006 Brisel 8. 24. Podgorica Brisel 133 . Podgorica 27. 11.institucionalne. Tehničke konsultacije o proceduri za dobijanje novog pregovaračkog mandata nakon proglašenja nezavisnosti (rad na nacrtu teksta SSP) 1. Tehničke konsultacije o kapacietu carinske službe i o pregovorima o poljoprivredi Četvrta tehnička runda: Pregovori o tranzicionim periodima u tekstu SSP. carinama i oporezivanju. kao i o koncesijama na industrijske i poljoprivredne proizvode. kao i Glavi VIII – politike saradnje. NOVA PREGOVARAČKA DIREKTIVA ZA PREGOVORE O SSP EU . 9. 11. veterinarskim i fitosanitarnim pitanjima i ribarstvu.4. i 23. 14. c) Implementacija EP. 6. jul 2006 Podgorica Brisel 26. transportu. 2006. socijalnom partnerstvu i razvoju ljudskih resursa.Drugi sektorski 22. 4. 6. sloboda i bezbjednost i GLAVA X .2006. slobodi i bezbjednosti. VI i VIII. administrativni kapaciteti. kapital. Druga zvanična runda: Izvršena je rekapitulacija prethodnih rundi pregovora a zatim je pregovarano o Glavi V – poglavlje i . industriji. 10. EPD sastanak: Implementacija Evropskog Partnerstva. i 26. informacionom društvu i medijima.2. 2006. 2006. Glavi IV – slobodno kretanje roba. politički kriterijumi. V. 4. osnivanje privrednih društava. politički kriterijumi. 4. 2006. sastanak: a) Sektorski sastanak o kretanju radne snage. opšte i završne odredbe (članovi 123-130 ). energetici.tržištu.CRNA GORA Treća zvanična runda: Izvršena je rekapitulacija prethodnih rundi pregovora a zatim je pregovarano o GLAVI VII – Pravda. 25. 2006. 2006. 2006. opšte i završne odredbe (osim o članovima 123-130 Tehničke konsultacije oko ekonomskog dijela Sporazuma i aneksa Sub EPD . 2. pristup međunarodnim organizacijama i konvencijama.Drugi sektorski sastanak o trgovini. Podgorica 19/20. konkurenciji. potvrda protokola i aneksa. Sub-EPD . Druga tehnička runda: Pregovori o Glavi V – kretanje radnika. Beograd 3. Sub-EPD Sektorski sastanak o životnoj sredini. 2006. 2006. 2006. 2006.7. Treća tehnička runda – Pregovori o tekstu SSP u glavama IV. 6. 1. Glavi VI – harmonizacija zakonodavstva. b) Sektorski sastanak posvećen pravosuđu. 9. izvještaj sa sektorskih grupa. a)Podgorica b) Beograd 5. pružanje usluga.

pravosuđe. 14. Struktura ispregovaranog Sporazuma SPORAZUM O STABILIZACIJI I PRIDRUŽIVANJU CRNE GORE I EU PREAMBULA I OPŠTI PRINCIPI (čl. 28) 3. KAPITAL Poglavlje I: Kretanje radnika (čl. 2-9) II POLITIČKI DIJALOG (čl.2008.26) III Crnogorske carinske koncesije za primarne poljoprivredne proizvode iz EU (čl. Definicija pojma „proizvodi sa porijeklom“ i metode administrativne saradnje (čl. SLOBODA I BEZBJEDNOST (čl. 62-64) Poglavlje V: Opšte odredbe (čl. 2. 59-51) Poglavlje II: Osnivanje privrednih društava (čl. OSNIVANJE.12. uzajamnim koncesijama i protokolima – tehničko zaključenje pregovora Sastanci komiteta za ZB o saglasnosti država članica na predlog SSP sa Crnom Gorom (COWEB) Parafiranje SSP . 27) – IIIa. Trgovina preradjenim poljoprivrednim proizvodima (čl.5.44) 134 .3.„baby beef“ proizvoda (čl. institucionalne i političke promjene nakon nezavisnosti. 15. 65-71) VI USKLADJIVANJE ZAKONODAVSTVA.Drugi sektorski sastanak o unutrašnjem tržištu Plenarni EPD Politički kriterijumi Potpisivanje SSP 1. III b i IIIc IV Koncesije EU za riblje proizvode iz Crne Gore(čl.2006 12. Peta tehnička runda: Završni pregovori o tekstu SPP.5.3.2007.30) VI Finansijske usluge (definicije) (čl. 80-87) VIII POLITIKE SARADNJE (čl. sloboda i bezbjednost. 59-61) Poglavlje IV: Tekuća plaćanja i protok kapitala (čl. 52-58) Poglavlje III: Pružanje usluga (čl.2007 26. industrijska i komercijalna prava svojine (čl.3.2007 15.29) V Crnogorske koncesije za riblje proizvode iz EU (čl. Podgorica sastanak o ekonomskim i finansijskim pitanjima. SPROVODJENJE ZAKONA I PRAVILA O KONKURENCIJI (čl. 18) Poglavlje I: Industrijski proizvodi (čl.21) – Ia i Ib II Definicija prizvoda od mlade govedine . 2006. 72-79) VII PRAVDA.30. OPŠTE I ZAVRŠNE ODREDBE (119-139) Zajednička deklaracija o članu 75. 14-17) IV SLOBODAN PROTOK ROBA (čl.25) 2. 12. 10-13) III REGIONALNA SARADNJA (čl. 88-114) IX FINANSIJSKA SARADNJA (čl.75) PROTOKOLI 1. 2006. zaštiti i kontroli naziva vina. 34-48) V PROTOK LJUDI. administrativni kapaciteti. 52) VII Intelektualna. 27 paragraf 2) ANEKSI I Crnogorske carinske koncesije za industrijske proizvode iz EU (čl.Predsjednik Vlade CG i Komesar za proširenje Sub-EPD . 115-118) X INSTITUCIONALNE. 19-23) Poglavlje II: Poljoprivreda i ribarstvo (čl. 24-33) Poglavlje III: Zajedničke odredbe (čl. uzajamnom prizavanju. EPD sastanak: Godišnji izvještaj.2007 23. PRUŽANJE USLUGA. 11. (intelektualna svojina) Deklaracija EZ i država članica (čl.10. O uzajamnim preferencijalnim koncesijama za odredjena vina. 35 i čl. Podgorica Brisel Podgorica Podgorica Podgorica Luksemburg 8. alkoholnih pića i aromatizovanih vina (čl.

pečurke. neki proizvodi od aluminijuma. Lista 2 (Aneks Ia SSP) – manje osjetljivi industrijski proizvodi – postepeno snižavanje carinskih stopa u naredne tri godine (prvo na nivo od 80%. kupine.za koje će se u roku od narednih pet godina carinska zaštita smanjiti do 50% postojećeg nivoa do 2012.). Lista 2 – osjetljivi proizvodi .januara treće godine nakon stupanja na snagu Privremenog sporazuma. 10% godišnje u narednih 5 godina (koja pored ad valorem carinskih stopa uključuje i specifične stope . Lista 3 –. drvoprerada. papirna industrija. svinjsko meso i masnoće. agroindustrija. prerađevine od voća i povrća. Lista 1 . odnosno nakon stupanja na snagu Privremenog sporazuma (Interim Agreement). rashladni uređaji i sl. 7.aneks II. tj. proizvodi od kamena. 61) Državna pomoć u industriji čelika (čl. jaja. zatim kafa. - - Crnogorske carinske koncesije u oblasti poljoprivrede i ribarstava: Osnovni i preradjeni poljoprivredni proizvodi: Lista 1 – proizvodi za koje će se tržište liberalizovati odmah nakon potpisivanja Sporazuma. zatim 50% i nakon toga 25%. Od prerađevina (Protokol 1 . 99) Mehanizmi za rješavanje sporova (čl. duvan. mahunasto povrće. 6.godine sa evropskom (HS 2007).godine. ostale partije živinskog mesa. mobilni telefoni. uvozne carine za i za ovu kategoriju industrijskih proizvoda će biti ukinute. putnička vozila. svinje i živina).proizvodi za koje će se tržište liberalizovati odmah nakon potpisivanja Sporazuma. agrumi. Kopneni transport (čl. što se ostvarilo usaglašavanjem crnogorske carinske tarife u decembru 2006. i na nivou od 50% carinske zaštite će ostati carina za ove proizvode sve do potpunog integrisanja na EU tržište. Lista 3 (aneks Ib SSP) – više osjetljivi industrijski proizvodi – postepeno snižavanje carinskih stopa u narednih pet godina (237 tarifnih stavki. ukrasno bilje i sadnice poljoprivrednog i šumskog bilja. Koncesije i kvote Pregovori o crnogorskim carinskim koncesijama na industrijske proizvode proizveli su sistematizaciju industrijskih proizvoda u tri grupe. koža i obuća. od povrća: luk. 8. ali su značajan budžetski prihod po osnovu carina. 132) 8. Od osnovnih poljoprivrednih proizvoda ( Aneks IIIb) na ovoj listi su: životinje za klanje (goveda. Ova lista sadrži: - - 135 . neke vrste bezalkoholnih i alkoholnih pića. od voća: smokve.proizvodi za koje će se carinska zaštita progresivno eliminisati (smanjivati za po 20% godišnje) u narednih pet godina od stupanja na snagu privremenog sporazuma (2008-2012). do punopravnog članstva Crne Gore u EU. proizvodi iz ove kategorije su navedeni u Aneksu IIIa i Protokolu 1 -aneks I. pšenično brašno. tj. 73) Uzajamna administrativna pomoć u carinskim pitanjima (čl. šargarepa. surutka. neka alkoholna pića. drvni proizvodi. tekstilna industrija i metaloprerada). 5. duvanski proizvodi. rashladni uređaji i neki industrijski proizvodi koji se ne proizvode u RCG.4. odnosno nakon stupanja na snagu Privremenog sporazuma (Interim Agreement).ranije prelevmani i sezonsku zaštitu).najosjetljiviji poljoprivredni proizvodi . 130) Opštii prinicipi za učešće Crne Gore u programima Zajednice (čl. proizvodi od aluminijuma.6. integralna tabela) na ovoj listi su: konditorski proizvodi. Carinska tarifa za ove robe je bila 7% i niža. jer CG nema interes da štiti carinskom zaštitom one sektore gdje nema proizvodnje. npr. dijelovi obuće. 1. (33 tarifne stavke – mermer i ukrasni kamen. pivo.

a koje su se našle u ovom Dodatku su: Crnogrsko primorje (podregije:Bokokotorskaq. krompir. odnosno ukupno 500t (ukoliko u prethodnoj godini iskoristimo min 80% prethodno utvrdjene kvote).5%.000 hl godišnje (sadašnji izvoz ne prelazi 3. Takođe. Dodatna obaveza crnogorske delegacije je bila da se dostavi crnogorski predlog za zaštićene geografske oznake porijekla i da definiše Predlog Zakona o vinu (regioni. mandarine. uz godišnje povećanje od 500 hl do maksimalno 3. jogurt. grožđe. Stope za riblje proizvode biće snižene postepeno do 2012. jabuke. iako Crna Gora trenutno uopšte ne izvozi ovu kategoriju mesa u zemlje EU-25. uz mogućnost da se količina ove dvije vrste ribljih proizvoda nakon četvrte godine važenja SSP-a poveća na 250t. meso ovaca i koza svih kategorija. nakon pune ratifikacije SSP u svih 27 Parlamenata država članica EU. krastavci. šarana. Aneks II. Bjelopavlićka i Katunska). maslac i sir. meso živine. koja imaju geografsku oznaku porijekla zaštićenu. Postepena liberalizacija poljoprivrednih proizvoda 100% 80% 60% 40% 20% 0% 1 2 3 4 godine 5 Manje osjetljivi proizvodi više osjetljivi proizvodi B) : mlječni Na pregovorima je utvrđena i kvota za vino (Protokol 2).500 hl. inicijalni obim kvote za izvoz konzervirane sardine sa 20 na 200 tona po stopi od 6% i inćuna sa 10 t na 200 t po stopi od 12. jagode. šljive. pavlaka. Vezano za utvrđivanje simetričnih kvota za riblje proizvode (Aneksi IV i V). geografske oznake i ostali bitni elementi za SSP). Prerađeni poljoprivredni proizvodi (Protokol 1. oradu i brancin. Ulcinjska i Grahovsko-nudolska) i Crnogorski basen skadarskog jezera (podregije: Podgorička. breskve. 136 . kupusnjače. višnje. čime je omogućena asimetričnost u korist Crne Gore. Od strane Evropske komisije je predložena kvota za bescarinski izvoz crnogorskog vina u iznosu od 16. Riječka.000 hl). kajsije. mlijeko. soljeni i dimljeni proizvodi. paradajz. sorte. trešnje. Crmnička. Protokol 2 sadrži u Dodatku I listu svih zaštićenih naziva kvalitetnih (i stonih) vina u odredjenim regijama zemalja EU. maslinovo ulje i sve prerađevine o mesa.A) Osnovni poljoprivredni proizvodi (Aneks III c): jagnjad za klanje. crnogorski pregovarački tim je ispregovarao znatno nižu kvotu za uvoz vina iz EU-25. med. meso goveda svih kategorija. integralna tabela) namazi i prirodna i mineralna voda. kruške. paprika i spanać. koja iznosi 1500 hl prve godine nakon potpisivanja SSP-a. Utvrdjene su i kvote za izvoz ribe iz Crne Gore u EU na nivou od 20 t po stopi od 0% za: pastrmku. Što se tiče kvote za mladu govedinu (Aneks II). kao i b) implementacioni period od 5 godina koji se odnosi na punu implementaciju odredbi svih članova Sporazuma. maline i kivi. Budvansko-barska. U crnogorskom Sporazumu o stabilizaciji i pridruživanju sa EU dogovoreni su slijedeći rokovi: a) tranzicioni period od 5 godina koji se odnosi na maksimalni vremenski period za postepeno otvaranje tržišta i uspostavljanje zone slobodne trgovine između Evropske unije i Crne Gore (2008-2012) . dinje i lubenice.godine na nivo 70% MFN. predstavnici Evropske komisije su uvažili izložene argumente pregovaračkog tima i predložili kvotu za izvoz mlade junetine od 800t godišnje. Regije iz kojih potiču kvalitetna vina u Crnoj Gori.

2.godine.godine. Portugal. Institucionalni mehanizam za praćenje implementacije Sporazuma Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju predviđeno je da će Crna Gora. koji ima 60 članova. u dogovoru s Komisijom Evropskih zajednica. stupe na snagu putem Privremenog sporazuma između Zajednice i Crne Gore. 5. Proces ratifikacije Sporazuma Skupština Crne Gore je 13. januara 2008. novembra 2007. Bugarska. se navodi: “U slučaju da. U prethodnoj hronologiji procesa pregovaranja o SSP. koja definiše obuhvat Privremenog sporazuma. Članova 73. godine.Dogovoreno je takođe da će Savjet za stabilizaciju i pridruživanje. Na taj način. Protokola 1.8. Letonija. s druge strane stupio je na snagu 1. Vlada usvojila predlog nove organizacione strukture na nivou države koja će biti u stanju efikasno pratiti 137 . U članu 60 Privremenog sporazuma. U Belgiji proces je počeo na federalnom nivou. br. definisati modalitete za praćenje sprovođenja usklađivanja zakonodavstva i aktivnosti koje treba preduzimati u vezi s njegovim sprovođenjem. Sporazum je prvi ratifikovao Parlament Estonije.7. nakon tri godine. odmah nakon parafiranja SSP.9. naročito one koje se odnose na slobodno kretanje roba i na relevantne odredbe o transportu. 6 aneksa i 6 protokola. kada se steknu uslovi da se isti konstituiše. već smo istakli da je. 8. Crnogorska delegacija je preuzela obavezu implementacije Akcionog plana za jačanje administrativnih kapaciteta. članu 139. Sve procedure sprovedene su na vrijeme. što se naročito odnosi na pravila o porijeklu (kontinuirana obuka carinika i izvoznika) i pravila konkurencije. razmotriti dalje koncesije vezane za slobodno kretanje radnika. Od zemalja članica EU.74 i 75 ovog Sporazuma.januara 2008. neophodnih za primjenu Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. novembra 2007. Madjarska. izraz "dan stupanja na snagu ovog Sporazuma" znači dan stupanja na snagu relevantnog Privremenog sporazuma u odnosu na obaveze sadržane u gore navedenim odredbama“. odredbe nekih dijelova ovog Sporazuma. ugovorne strane su saglasne da u takvim okolnostima. Sporazum je dobio saglasnost Evropskog parlamenta 17. Austrija. Privremeni sporazum o trgovini i srodnim pitanjima U poslednjem članu SSP. a u vezi sa članom 138 SSP. Rumunija. u odnosu na one predložene Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju. 3. U slučaju da procedure iz stava 1 ne budu okončane na vrijeme kako bi Sporazum stupio na snagu 1. 8. kao i da će Privremeni sporazum stupiti na snagu „prvog dana drugog mjeseca koji slijedi nakon dana kada su ugovorne strane jedna drugu obavijestile o okončanju procedura odobravanja Privremenog sporazuma. za potrebe odredbi Glave IV. 6 i 7 te odgovarajućih odredbi Protokola 4. koja je podnijela Instrument o ratifikaciji 13. godine Savjetu Evropske unije. ovaj će se ugovor privremeno primjenjivati od toga datuma“. definisan je Privremeni sporazum. Slovačka. Do decembra 2008.godine donijela Zakon o ratifikaciji Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju i Zakon o ratifikaciji Privremenog sporazuma o trgovini i srodnim pitanjima (Službeni list CG. sporazum su ratifikovale i : Slovenija. 7/07). i Privremeni sporazum o trgovini i srodnim pitanjima između Evropske zajednice i njenih država članica s jedne strane i Crne Gore. Danska i Holandija. godine. 8. se navodi da će: Ugovorne strane odobriti Privremeni sporazum u skladu sa sopstvenim procedurama. prije okončanja postupaka koji su potrebni za stupanje na snagu ovog Sporazuma. decembra 2007. Kipar.

koji se poklapaju sa pod-poglavljima u sklopu trećeg poglavlja NPI. te uz koordinaciju SEI i saradnju sa cjelokupnom državnom upravom.implementaciju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju i voditi transparentan dijalog u zemlji sa svim predstavnicima društva203.maja u Podgorici. biće formirano sedam zajedničkih pododbora za praćenje sva 33 pregovaračka poglavlja. formirane grupe za evropske integracije. ocijenjeno je da se implementacija Privremenog sporazuma odvija u skladu sa planom i bez problema. poslovna udruženja. NVO . poreze i saradnju sa ostalim zemljama kandidatima održan je 26. Pod-odbor za ekonomska i finansijska pitanja i statistiku održan 24. koji se primjenjuje od 1. Pod-odbor za saobraćaj održan je 5. ovih sedam grupa će se dalje razvijati i prerasti u 33 pregovaračke grupe. koje će. Privremeni odbor usvojio je Poslovnik o radu i pravila za rad pododbora Takođe. kao i Nacionalnog programa za integraciju. godine. Crnogorski dio ovih pododbora čine. dok je peti. Na osnovu Privremenog sporazuma. U slijedećoj fazi integracija (pristupanje). u stvari. sindikati.aprila u Podgorici. 138 . imati centralnu ulogu i u primjeni i praćenju realizacije SSP. januara osnovan je Privremeni odbor za stabilizaciju i pridruživanje.saradnju i evropske integracije PARLAMENT RCG VLADA Kolegijum za za evropske integracije NACIONALNI SAVJET ZA EVROPSKE INTEGRACIJE MIP Potpredsjednik Vlade za evropske integracije CG MISIJA U BRISELU EKSPERTSKA POMOĆ SEI TEHNIČKA POMOĆ KOMISIJA ZA EVROPSKE STRUČNA POMOĆ INTEGRACIJE Obuka IT Prevođenje GRUPE (PODODBORI) Međunarodni I domaći razvojni partneri RUKOVODIOCI GRUPA MINISTARSTVA LOKALNI PARTNERI CBCG. koji će redovno pratiti harmonizaciju nacionalnog pravnog sistema sa evropskim.godine.. industriju. marta u Briselu. tj. već 22.godine. Pod-odbor za unutrašnje tržište i konkurenciju održan je 10. osnovano je pet privremenih pod-odbora. Pod-odbor za trgovinu.oktobra u Briselu.. juna u Briselu. koji će pratiti primjenu Sporazuma. carine. Prvi. Na svim sastancima konstitutivnim sastancija tijela za praćenje implementacije Sporazuma. 203 Odluka o formiranju Nacionalnog savjeta za evropske integracije donijeta je marta 2008. uz političku i ekspertsku podršku Kolegijuma i Komisije za EI. već postojeće. a time i primjenu NPI. fakulteti. Nakon početka primjene Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju u potpunosti. kao prvo zajedničko tijelo EZ i Crne Gore. januara 2008. do oktobra 2008. Pod-odbor za poljoprivredu i ribarstvo održan je 16. Nove koordinacione strukture procesa evropske integracije Crne Gore (2007) Parlamentarni odbor za medj.

1. CARINE I POREZI 2. ŽIVOTNA SREDINA. Naime. Crna Gora je preuzela i obavezu usklađivanja crnogorskog zakonodavstva sa zakonodavstvom Zajednice.INSTITUCIONALNI MEHANIZAM ZA PRAĆENJE IMPLEMENTACIJE SSP SAVJET ZA STABILIZACIJU I PRIDRUZ\IVANJE KOLEGIJUM za EI Članovi Vlade CG Članovi Savjeta EU Članovi EK PARLAMENTARNI ODBOR ZA STABILIZACIJU I PRIDRUŽIVANJE Poslanici Parlamenta EU Poslanici Parlamenta CG ODBOR ZA STABILIZACIJU I PRIDRUŽIVANJE KOMISIJA za EI Predstavnici Vlade CG Predstavnici Savjeta EU Predstavnici EK PODODBORI 1 2 3 4 5 6 7 SVA TJELA FORMIRAJU SE NA RAZLIČITIM NIVOIMA POLITIČKE ODGOVORNOSTI – ZAJEDNO CRNA GORA I EVROPSKA UNIJA. što formalno postaje nakon što Crna Gora stekne status kandidata za članstvo u EU. tzv. 1. Vlada je odlučila da pripremi Nacionalni program za integraciju Crne Gore u EU (NPI).EKONOMSKA I FINANSIJSKA PITANJA I STATISTIKA 5. NPAA (National Plan for Adoption of Acquis). još 21. NACIONALNI PROGRAM ZA INTEGRACIJU CRNE GORE U EU ZA PERIOD 2008-12. INDUSTRIJA. kao i njegovog efikasnog sprovođenja. GEI -INOVACIJE. Nacionalni program za integraciju predstavlja nacionalni plan za usvajanje Acquisa.SLOBODA. Prema članu 72 SSP. Dakle. Naime. U želji da se Crna Gora. blagovremeno počne pripremati za nove izazove. kao što su Akcioni plan za implementaciju preporuka iz Evropskog partnerstva i Akcioni plan za jačanje administrativnih kapaciteta za 139 . ugovorne strane potvrđuju važnost usklađivanja postojećeg zakonodavstva u Crnoj Gori sa zakonodavstvom Zajednice. TEHNIČKI RAZVOJ I SOCIJALNA POLITIKA 7. a na osnovu Informacije o aktivnostima na izradi Nacionalnog programa za integraciju. a prvenstveno državna uprava. za period od 2008-2012. GEI . a prije svega postupne i dosljedne primjene uporedivog zakonodavstva. Crna Gora se opredijelila za postepeno usklađivanje svojih postojećih zakona i budućeg zakonodavstva s pravnim propisima Zajednice. u dogovoru sa Evropskom komisijom. Vlada Crne Gore opredijelila se da jednim dokumentom obuhvati i plan implementacije Sporazuma i plan usvajanja Acquisa.godina 9.BEZBJEDNOST I MIGRACIJE 6. GEI . uključujući i adekvatno sprovođenje postojećeg i budućeg zakonodavstva. aktivnosti za koncipiranje programa inicirane su znatno prije potpisivanja Sporazuma. Istovremeno. PODODBORI SU KLJUČNO MJESTO ZA PROVJERAVANJE I ISPUNJAVANJA OBAVEZA IZ SPP. ENERGETIKA I REGIONALNI RAZVOJ 8.PRAVDA. Pored toga što predstavlja plan implementacije SSP. odnosno Acquis Communaitaire. svaka zemlja kandidat za članstvo u EU obavezna je da pripremi nacionalni plan za usvajanje Acquisa. godine. GEI -SAOBRAĆAJ. GEI . Ciljevi Nacionalnog programa za integraciju Potpisivanjem Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. A KASNIJE I ZA PREGOVORE. Nacionalni program za integraciju istovremeno obuhvata i nacionalni plan za usvajanje evropskih propisa.UNUTRAŠNJE TRŽIŠTE I KONKURENCIJA 4. treba da sačini posebni program za sprovođenje SSP. zadatke i obaveze. Sporazumom je predviđeno da usklađivanje počinje danom potpisivanja. GEI -POLJOPRIVREDA I RIBARSTVO 3. juna 2007. Imajući u vidu da se u Crnoj Gori proces usklađivanja nacionalnog zakonodavstva sa evropskim odvija već nekoliko godina. godine. NPI obuhvata i više drugih dokumenata koje je crnogorska administracija do sada redovno pripremala. a Crna Gora. Sastavni dio te Informacije bili su struktura dokumenta i plan aktivnosti za njegovu izradu. RADNA GRUPA ZA POLITICKE KRITERIJUME (PRVO POGLAVLJE NPI) Struktura / nadležnosti GEI odgovaraju zajedničkim PODODBORIMA za praćenje implementacije SSP 9. GEI -TRGOVINA.

godine. predstavlja detaljan plan aktivnosti neophodnih da bi Crna Gora bila „unutrašnje“ spremna da preuzme obaveze koje proizilaze iz članstva u EU do kraja 2012. Bolji pregled potrebnih budžetskih sredstava. . istovremeno. 2011. godine. . mogla uključiti te potrebe u budžet. Nacionalna verzija Acquisa 6.2. kada je počela primjena Privremenog sporazuma o trgovini i srodnim pitanjima. NPI će omogućiti: Bolji pregled konzistentnosti reformi. tokom narednih godina. koju su pripremale neke zemlje u određenoj fazi puta ka EU. su sljedeći: . s jedne strane. i srednjoročne prioritete. Iako se Nacionalni program za integraciju usvaja u drugom kvartalu 2008. NPI ima šest poglavlja: 1. kao i odgovarajućih politika. Politički kriterijumi 2. NPI omogućava opštoj javnosti da bolje razumije i prati proces postepenog integrisanja u Uniju.definisanje strateških razvojnih ciljeva. Nacionalni program će služiti ne samo kao sredstvo koordinacije reformi na putu ka EU i osnova za izradu godišnjih programa rada Vlade. januara 2008. Ciljevi Nacionalnog programa za integraciju. I na kraju.implementaciju SSP. 9. za period do kraja 2009. kao i predviđanje strane podrške potrebne za ispunjenje planiranih zadataka. ali ne manje važno – biće stvarna potvrda Evropskoj uniji o mogućnostima Crne Gore i njenoj posvećenosti procesu integracija. NPI. Nacionalni program za integraciju biće strateški okvir ukupnih demokratskih i ekonomskih reformi u zemlji. dakle. godine. kratkoročni prioriteti obuhvataju period od početka 2008. godinu. Ekonomski kriterijumi 3. decembra 2012. na kojima je zasnovana njegova izrada.utvrđivanje detaljnog plana usklađivanja zakonodavstva i izgradnje institucionalnih kapaciteta. već i kao transparentna i dobro pripremljena informacija o planiranim reformama. godine do 31. Obuhvatanje svih ovih planskih dokumenata u jedan omogućiće znatno efikasnije praćenje primjene planiranih zadataka u svim oblastima. Time NPI postaje jedan od ključnih dokumenata Vlade u narednom periodu. Dobru polaznu osnovu za proces pregovora. predstavnicima biznisa i investitorima u planiranju njihovih budućih aktivnosti. za trogodišnji period koji obuhvata 2010. namijenjena Evropskoj komisiji i državama članicama EU. s druge strane. NPI ujedno može koristiti i kao važna informacija svim zainteresovanim učesnicima na crnogorskom tržištu. Finansijska procjena implementacije NPI 140 . i crnogorskoj javnosti. Planirani zadaci u oblasti harmonizacije sa pravom EU i uspostavljanja i jačanja institucionalnog okvira za primjenu harmonizovanog nacionalnog zakonodavstva u sljedećih pet godina podijeljeni su na kratkoročne prioritete. Bolji pregled administrativnih kapaciteta i oblasti koje bi trebalo intenzivnije jačati prije početka pregovora. Struktura Nacionalnog programa za integraciju Nacionalni program za integraciju koncipiran je na bazi najbolje prakse zemalja koje su tu fazu integracija uspješno završile. kako bi Vlada. i strategija pridruživanja odnosno integracija. reformi i mjera potrebnih za realizaciju ovih ciljeva. što omogućava efikasno i istovremeno praćenje primjene i Sporazuma i NPI. naročito u definisanju pregovaračkih pozicija. S obzirom da predstavlja detaljnu sliku reformi i aktivnosti koje će se realizovati sljedećih pet godina. i 2012. Sposobnost preuzimanja obaveza iz članstva u EU 4. NPI je. što će doprinijeti i kvalitetnom i pravovremenom izvještavanju o realizaciji. Administrativni i pravosudni kapaciteti za implementaciju Acquisa 5. Program obuhvata period od 1. Istovremeno.definisanje ljudskih i budžetskih resursa.

povezani materijalni troškovi i dio nabavke opreme) koji su planirani u prethodnim poglavljima. dati su. Ovo. zavisno od oblasti.Pregled reforme javne uprave (osnovni propisi koji se odnose na državnu administraciju i trenutno stanje administracije. godina. kao i administrativne kapacitete za donošenje i implementaciju planiranih propisa. Suština svake od ovih cjelina jeste da prikaže: 1. Ovo poglavlje ima sljedeća pod-poglavlja: . godina. u skladu sa standardima i najboljom praksom država članica. doprinijeće i boljoj pripremi crnogorske administracije za Upitnik Evropske komisije ( Questionnaire). strategija obuke i planova za unaprjeđivanje znanja o novom nacionalnom pravnom poretku i Acquis-u u okviru sudske vlasti. sa akcentom na EU pretpristupne fondove (IPA). zaključno sa lekturom. obuke. usmjereni na osposobljavanje privrede da se pozicionira na jedinstvenom tržištu EU. godine. Četvrto poglavlje . a u većini slučajeva i na kraju pod-poglavlja. Većina od 33 pod-poglavlja u okviru trećeg poglavlja NPI dalje je izdijeljena u nekoliko segmenata. koji se odnose na stabilnost institucija koje garantuju demokratiju. 2. Ta sredstva biće dopunjavanja i stranom podrškom. do 2012. Šesto poglavlje . odnosno sposobnosti da se implementira pravni poredak EU. koji će do kraja tog roka biti u potpunosti usklađeni sa Acquisom. Proces izrade nacionalne verzije obuhvata ne samo prevođenje. Kratkoročne prioritete – planirane propise za period 2008-2009. Drugo poglavlje – Ekonomski kriterijumi – posvećeno je uspostavljanju. priprema propisa. pregled novih pravnih akata. usklađenost sa evropskim pravnim poretkom. 3. po kojoj će se pratiti i ispunjavanje obaveza u budućim pregovorima Crne Gore o pristupanju EU. u vidu tabela. iz seta tzv. kao i administrativne kapacitete za donošenje i implementaciju planiranih propisa. već i stručnu i pravnu redakturu. pregled politika i strategija za poboljšanje administrativnih kapaciteta.postojeći nacionalni zakonodavni okvir u datoj oblasti. što obezbjeđuje preglednost i jasnu sliku o trenutnom stanju i planiranim zadacima i rokovima u konkretnoj oblasti. Status . Unutrašnja struktura skoro svih tih cjelina je ista. plan zapošljavanja i finansijske potrebe po godinama u svim uključenim institucijama. Peto poglavlje .Finansijska procjena implementacije NPI– predstavlja kratak rezime finansijskih potreba za administrativni budžet (bruto zarade. Kopenhaških kriterijuma. strategije obuke i planovi za unaprijeđenje znanja o novom pravnom poretku i pregled predviđenog zapošljavanja i osnivanja novih institucija. kao i institucionalni okvir za implementaciju. planirani stepen usklađenosti sa Acquisom. vladavinu prava. Srednjoročne prioritete – planirane propise za period 2010-2012. i srednjoročni prioriteti.Administrativni i pravosudni kapaciteti – predstavlja prikaz administrativnih kapaciteta. odnosno unapređivanju funkcionalne tržišne ekonomije.Prvo poglavlje – Politički kriterijumi – predstavlja pregled poštovanja političkih kriterijuma. Struktura ove cjeline prati odgovarajuće poglavlje godišnjeg izvještaja Evropske komisije o napretku. Na kraju svakog od 33 pregovaračka poglavlja. godine. U ovom poglavlju prezentirani su kratkoročni prioriteti. Ovakva struktura trećeg poglavlja. Treće poglavlje – Sposobnost preuzimanja obaveza iz članstva u EU – u suštini predstavlja plan preuzimanja Acquis Communaitaire-a. poštovanje ljudskih prava i prava manjina. koji obuhvataju postepenu potpunu transformaciju privrede Crne Gore u funkcionalnu tržišnu ekonomiju. najobimnije poglavlje NPI sastoji se iz 33 cjeline. odnosno transponovanja evropskog prava u nacionalno zakonodavstvo do kraja 2012. . a naročito sposobnosti crnogorske ekonomije da se suoči sa pritiskom konkurencije koji postoji u Uniji. koje odgovaraju pregovaračkim poglavljima Acquisa. 141 .Nacionalna verzija Acquis Communautaire-a – odnosi se na obiman i zahtjevan zadatak prevođenja Acquis Communautaire-a sa nekog od službenih jezika EU na crnogorski jezik.Pregled reformi pravosuđa. što je u stvari sažetak činjenica iz trećeg poglavlja Sposobnost preuzimanja obaveza koje proizilaze iz članstva).

godine. Naknadno. u skladu sa najvažnijim strategijama i nacionalnim planovima razvoja. Svi zadaci planirani Nacionalnim programom za integraciju za 2008. Pored toga. koje su osnovane još u maju 2007. NPI je. na nivou države. Kroz misije predstavnika EU za različite oblasti Sekretarijat je organizovao veliki broj seminara za obuku uključenih na izradi NPI. takođe.3. U stalnoj saradnji sa ovim tijelima. Komisija za evropske integracije. godini predstavljao svojevrstan vodič u definisanju prioriteta. Metodologija izrade Osnove za pripremu Nacionalnog programa za integraciju bile su prvenstveno Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju i Acquis Communaitaire.9. političko tijelo kojim rukovodi Predsjednik Vlade. Baza podataka dobijena iz ovih obrazaca biće osnova za pripremu za predstojeće odgovore na Upitnik Evropske komisije. partner Vladi u pripremi NPI bili su i poslanici iz matičnog odbora za evropske integracije. ulogu koordinatora ukupnog procesa planiranja. a time i praćenja primjene Nacionalnog programa za integraciju. na kojima su članovi grupa za evropske integracije i službenici svih ministarstava dobili i kompakt diskove sa softverskim programom i materijalima potrebnim za pripremu NPI. na nivou ministarstva i odgovorne osobe. ugrađeni su prioriteti i obaveze definisani u različitim dokumentima od značaja za evropske integracije. pripremnoj fazi izrade NPI glavni zadatak grupa za evropske integracije bio je definisanje nadležnosti za svaki propis Acquis-a.4. 9. formirana je i osma grupa za evropske integracija. skoro 400 službenika iz skoro svih organa državne uprave bilo je uključeno u proces izrade Nacionalnog programa za integraciju. komplementarne i istovremene faze – pisanje tekstualnog dijela i popunjavanje obrazaca za svaki postojeći i planirani nacionalni propis. godine: – – – Kolegijum za evropske integracije. kao i nacionalnim razvojnim dokumentima. dok je Godišnji izvještaj Evropske komisije o napretku Crne Gore u 2007. čime je postignut još jedan cilj ovog sveobuhvatnog dokumenta – unaprjeđivanje koordinacije u okviru državne uprave i efikasan timski rad. kao i EU jedinicama u ministarstvima. a kasnije i za pregovore o pristupanju EU. i Sedam grupa za evropske integracije. Takođe. Rezultat je da NPI obuhvata i Akcioni plan za implementaciju preporuka iz Evropskog partnerstva i Akcioni plan za jačanje administrativnih kapaciteta. Time je stvorena osnova za dvije sljedeće. U prvoj. pripreme i izrade NPI imao je Sekretarijat za evropske integracije204. godinu. ekspertsko tijelo kojim rukovodi Potpredsjednik Vlade za evropske integracije. kao redovnog. koji sadrži i sve djelove Acquisa sa kojima je taj propis već usklađen ili će biti harmonizovan u određenom roku do 2012. ova baza će biti važan instrument praćenja harmonizacije nacionalnog zakonodavstva sa evropskim. usaglašeni su sa najvažnijim planskim dokumentima Crne Gore za 2008 Ekonomskom politikom. na planu zakonodavstva i jačanja administrativnih kapaciteta. a zatim i utvrđivanje relevantnih propisa Acquisa sa kojim se treba harmonizovati i u kom roku. Monitoring i primjena Nacionalnog programa za integraciju Primjena SSP i Privremenog sporazuma pratiće se preko prikazanih strutkura za praćenje implementacije. Ukupno. 204 142 . koja se bavila samo pripremom ocjene političkih kriterijuma pristupanja. Ključnu ulogu u izradi NPI imale su koordinacione strukture za evropske integracije. osnovna operativna koordinaciona tijela kojima rukovode pomoćnici ministara. kao i na nivou određenih sektorskih politika. Implementacija NPI pratiće se i kroz sastanke Unaprijeđenog stalnog dijaloga. U okviru političkih kriterijuma. ustaljenog oblika međusobne komunikacije Crne Gore i EU (evropski forum). pri izradi Programa. ali te strukture su istovremeno i crnogorske koordinacione strrukture koje su zadužene za praćenje i reviziju NPI dokumenta. Budžetom I Programom rada Vlade.

PROCES JAČANJA ADMINISTRATIVNIH KAPACITETA ZA EVROPSKE INTEGRACIJE 205 U NPI dokumentu posebna pažnja posvećena je analizi postojećih administrativnih kapacieta zemlje. Jedan od vidova monitoringa primjene NPI biće i godišnji izvještaji Evropske komisije o napretku Crne Gore. zakon o upravnom sporu. u bilo kom trenutku. U Sekretarijatu za evropske integracije razvijen je informacioni sistem koji predstavlja osnovu za praćenje primjene ostvarivanja zadataka planiranih Nacionalnim programom. odgovornost. u skladu sa planovima iz NPI. 143 . Evropska unija u svojim zahtjevima prema budućim članicama. ekspertske javnosti i civilnog društva. kao i drugim zakonima koji regulišu oblast javne uprave. osim Kopenhagenških kriterija iz 1993. uzimajući u obzir dinamiku samog procesa integracija. glavnih funkcija koje svaka od ovih struktura mora ispuniti. otvorenost i transparentnost. u njegovom sprovođenju i monitoringu.godine. Vlada Crne Gore će kvartalno izvještavati Skupštinu Crne Gore o primjeni NPI kroz svoje redovne izvještaje. 14 uprava. odnosno nova ministarstva. jer svaka zemlja članica ima. Iako je NPI dokument koji prevashodno priprema Vlada. efikasnost i djelotvornost. sa stanovišta vremenskih rokova i sadržaja. kako bi zemlja efikasnije usvojila i primijenila Acquis communautaire. 3 sekretarijata. Madridski kriterijum iz 1995. Nacionalni program za integraciju je "živi” dokument. kao i unaprijeđeno znanje i snaženje svijesti o značaju procesa evropskih integracija u Crnoj Gori. 518-548. 10. Jun. već i njihovu implementaciju putem odgovarajućih administrativnih struktura. Sistem će pružati pregled. koji zahtijeva postojanje odgovarajućih administrativnih struktura. tzv. Postojeća organizacija državne uprave obuhvata: 13 ministarstava. neophodna je participacija i podrška gotovo svih segmenata društva. pravo da javnu upravu i unutrašnju organizaciju prilagodi onome što smatra najboljim rješenjem. On će biti revidiran svake godine. o kojima zemlje koje apliciraju za članstvo u EU moraju voditi računa pri razvoju svoje javne uprave. Podgorica. Jačanje i izgradnja institucionalnih kapaciteta na nivou Crne Gore posebno je značajna u pogledu izazova koje donosi proces evropskih integracija. zakon o slobodnom pristupu informacijama i zakon o državnoj upravi. što podrazumijeva osnivanje novih institucija ili restrukturiranje postojećih. kao i potrebi planiranja njenog daljeg jačanja. godine. I na kraju. Zemlje kandidati za pridruživanje Evropskoj niji. konstantnu dogradnju Acquis-a. Zemlje članice EU međusobno su prihvatile principe javne administracije i oni čine uslove Evropskog administrativnog prostora (EAP). Osnovane su nove institucije. 2008. Evropska komisija u svojim redovnim izvještajima pravi procjenu institucija zemalja kandidata u kontekstu pristupnih pregovora kroz jasan pregled glavnih administrativnih struktura potrebnih za implementiranje različitih poglavlja Acquis communautaire. str.takođe će se procjenjivati i pratiti kvalitet i tempo harmonizacije pravnog poretka. treba da zadovolje i administrativni kriterijum. U zemljama članicama ovi standardi su ugrađeni u administrativne zakone i to: zakon o upravnom postupku. Crna Gora prilagođava svoj institucionalni okvir zahtjevima potrebama evropskih integracija. komentare Evropske komisije. 9 zavoda. Osnovni principi EAP su: pouzdanost i predvidivost. što će omogućiti Vladi da pravovremeno reaguje i tako osigura dosljedno sprovođenje NPI. nova tijela unutar pojedinih ministarstava. kao i specijalizirane samostalne institucije. traži ne samo usvajanje odgovarajućih zakona. Oblast koja nije regulisana nijednim poglavljem Acquis communautaire je javna uprava. U ovom procesu očekuje se i stručna i finansijska podrška EU. do koje su faze stigli nadležni organi u realizaciji obaveza koje su planirali. koji sadrži jedinstvene standarde za djelovanje javne administracije. 4 direkcije i jednu agenciju. te glavnih karakteristika koje te strukture moraju imati kako bi na odgovarajući način ispunile svoje funkcije. koje će omogućiti da javna uprava zemlje bude prilagođena pravilima i praksama EU. Pored ovih organa postoje i: dvije agencije osnovane shodno Zakonu o 205 Prema V poglavlju NPI dokumenta. kao svoje suvereno. prvenstveno Skupštine.

Fonda rada. Platne agencije. Kancelarija za održivi razvoj. Uprava za vode. Lučke uprave. što se može vidjeti iz slijedećeg pregleda: Resor / politika Ministarstvo finansija Ostali organi. prosvjetu i zdravstvo. prema evidenciji zaposlenih u februaru 2008. Jun. Direkcija javnih radova. Zavod za statistiku. šumarstva i vodoprivrede Ministarstvo saobraćaja. U prethodnom tabelarnom pregledu. Veterinarska uprava. Ekonomsko-socijalni savjet.godine.1. Kancelarija za rodnu ravnopravnost. Uprava za zaštitu konkurencije. privrede i strana ulaganja Agencija za promociju stranih investicija Centralna banka Agencija za radio-difuziju Agencija za telekomunikacije i poštansku djelatnost Agencija za energetiku Agencija za nadzor osiguranja Komisija za hartije od vrijednosti Komisija za kontrolu postupka javnih nabavki Državna revizorska institucija Komisija za utvrdjivanje konflikta interesa Zaštitnik ljudskih prava i sloboda Akreditaciono tijelo Institut za standardizaciju Crne Gore Izvor: Nacionalni program za integraciju. 10. Zavod za zapošljavanje. Komisija za žalbe. Hidrometeorološki zavod. kancelarije. Uprava pomorske sigurnosti. Uprava policije. Zavod za izvršenje krivičnih sankcija. komisije i tijela Poreska uprava. Državni protokol. Uprava za antikorupcijsku inicijativu. Uprava carina. Turistička organizacija Crne Gore. Centri za socijalni rad. Odbor za kvalitet. u ovim institucijama. Crveni krst. sporta i medija Ministarstvo zdravlja. uključujući i pravosudje. Fond za razvoj. Uprave za ribarstvo. Plan jačanja administrativnih kapacieta za proces evropskih integracija Crne Gore U periodu implementacije NPI. Uprava za šume. Direkcija za razvoj malih i srednjih preduzeća. Agencija za duvan. Kancelarija za bobru protiv trgovine ljudima.000 službenika. Direkcija za javne nabavke. Fitosanitarne uprave. Ispitni centar. Fond za energetsku efikasnost. Policijska akademija. Centar za eko-toksikološka ispitivanja. Državni arhiv. Uprava za igre na sreću. prosvjetno-kulturnu i tehničku saradnju. Direkcija za zaštitu podataka. kao i nezavisni regulatori i ostale insitucije osnovane posebnim zakonima. Agencija za nacionalnu bezbjednost osnovana u skladu sa Zakonom. rada i socijalnog staranja Ministarstvo prosvjete i nauke Ministarstvo turizma i zaštite životne sredine Ministarstvo pravde Ministarstvo za zaštitu ljudskih i manjinskih prava Ministarstvo inostranih poslova Ministarstvo odbrane Generalni sekretarijat Vlade Sekretarijat za zakonodavstvo Sekretarijat za razvoj Sekretarijat za evropske integracije Agencija za nacionalnu bezbjednost Agencija za prestr. do kraja 2012. Ministarstvo unutrašnjih poslova i javne uprave Ministarstvo za ekonomski razvoj Ministarstvo poljoprivrede. Centra 144 . Kancelarija za zastupanje Crne Gore pred Evropskim sudom za ljudska prava. Centar za iseljenike.godine planira se osnivanje slijedećih institucija: Agencije za zaštitu na radu. 2008. Uprava za lijekove i medicinska sredstva. Regionalni centar za obuku ronilaca. Uprava za kadrove. Direkcija za saobraćaj. Agencije za mirno rješavanje radnih sporova. Fond PiO. što je oko 25% ukupno registrovanih zaposlenih u Fondu zdravstva. Uprava za nekretnine. pomorstva i telekomunikacija Ministarstvo kulture. Zavod za školstvo. Zavod za metrologiju. Uprava za sprječavanje pranja novca i finansiranja terorizma. Komisija za raspodjelu prihoda od igara na sreću. Agencije za konkurenciju. Uprava za civilno vazduhoplovstvo. Zavod za zbrinjavanje izbjeglica. Fond za obeštećenje. Zavod za međunarodnu – naučnu. Zavod za intelektualnu svojinu. Kancelarija za saradnju sa NVO. Agencije za zaštitu podataka o ličnosti. radi cca 40. Komisija za kontrolu državne pomoći. Seizmološki zavod.društvenim djelatnostima.

264 Rast 2010/ 2009 6% 0% 23% 5. 145 .586 1.919 u 2009. što će povećati njenu efikasnost.025 1. godini i 7. kao i u pravosuđu) do kraja 2008.0% 345 5. timski rad i koordinaciju. i 2009. Institucija za integralno upravljanje obalnim područjem. 7. itd. Na taj način će javni sektor postati otvoreniji i transparentniji.655 294 7. postojećim i planiranim institucijama. Služba za transfuziju krvi. UKUPNO DRŽAVNA UPRAVA. Drugim riječima odredjeni rast zaposlenosti biće registrovan i u postojećim institucijama. kako privredi.461 Rast 2011/ 2010 3% 0% 4% 2.godini.264 u 2010. Dinamika jačanja administrativnih kapaciteta za proces evropskih integracija u Crnoj Gori 2008-2012 Naziv institucije I. zatim Uprava policije . Moguće uštede u novoj zaposlenosti biće ostvarene i resistematizacijom postojećih institucija. Administrativna sposobnost Crne Gore za ispunjavanje ovih visokih standarda zahtijeva i puni politički konsenzus za ispunjavanje uslova pristupanja Uniji.5% 52. Uprava za zaštitu životne sredine. građanima.655 305 7.5% UKUPNO: Na poslovima EI biće angažovano dodatnih 18% službenika Prosječno godišnje povećanje broja angažovanih službenika u svim institucijama je oko 237 godišnje Dinamika rasta angažovanih po godinama.919 Rast 2009/ 2008 10% 2% 17% 8. dok će kvalitet pružanja javnih servisa građanima biti unaprijedjen. godine. Agencije za energetsku efikasnost i obnovljive izvore energije.7% 18. koje će postepeno jačati svoje kapacitete u skladu sa budućim procesom pristupanja EU.461 u 2011. 7.591 do kraja 2012. institucionalne i proceduralne reforme. poboljšaće se uslovi za brzo usvajanje evropskih standarda u oblasti javne uprave.315 1. na poslovima evropskih integracija (u Parlamentu.655 239 6. u odnosu na prethodnu godinu /opadajući trend Godišnje stope rasta / opadajući trend 513 8. To znači da se predviđa rast broja angažovanih službenika na poslovima evropskih integracija do kraja 2012. Uz sve planirane organizacione.7% Rast 2012/ 2008 22. godine za cca 18. uprava će više biti okrenuta korisnicima. tj. te permanentno osposobljavanje državnih službenika za obavljanje visokostručnih poslova specifičnih za potrebe integracija u EU.5% (cca 1.0% Plan u 2010 5.godini. u slučajevima gdje to bude moguće.406 zaposlenih.7% Plan u 2012 5.SKP.591 Rast 2012/ 2011 2% 0% 3% 1.godine treba da bude angažovano 6.406 Plan u 2009 5. UKUPNO POSTOJEĆI PRAVOSUDNI ORGANI III.655 313 7.501 1. tako i upravi. Broj planiranih radnika na poslovima evropskih integracija povećava se na 6. Na navedeni način organizacije i rada javnih službi. godini. U navedenim. smanjiće se i biznis barijere i administrativne procedure koje predstavljaju dodatni trošak.615 205 6. POVEZANE INSTITUCIJE I SKUPŠTINA II.623 1.za savjetodavne istraživačke i stručne poslove. UKUPNO OSTALE INSTITUCIJE I AGENCIJE Plan u 2008 4.7% 1185 237 130 1. rastom informatičke osposobljenosti i kontinuiranim obukama raspoloživih službenika. Fond za životnu sredinu. u okviru Ministarstva finansija postepeno će se razviti: jedinica za upravljanje projektima iz IPA fonda. Najveći »pritisak« na rast zaposlenosti je u 2008.7% Reforma javne uprave uključuje uvođenje e-uprave. EUROPOL. odnosno korištenje informacione tehnologije u javnoj administraciji.185 službenika ili 237 prosječno godišnje).6% 2.0% 197 2. Nacionalni fond i Revizorsko tijelo. Vladi i povezanim ustanovama.0% Plan u 2011 5. a zatim se relativno smanjuje.

razvoj i stabilizaciju).16% projektovanog BDP za 2008. godinu opredijeljena za evropske integracije po navedenoj metodologiji. pri čemu su.33%. tzv. izvedene iz finansijskih potreba iskazanih kroz NPI. 2009 i 2010. Program je predviđen za period do 31.Pomoć Evropske zajednice za obnovu. Makedonija i Hrvatska. sprovodi i proces zaokruživanja osnovnog seta državnih institucija poslije sticanja nezavisnosti. koji se odnosi prevashodno na potrebe administrativnih kapaciteta za dalji proces evropskih integracija. a ukupna vrijednost programa je 4.99% i 5. koje direktno povećavaju zaposlenost. taj procenat je nešto veći i kreće se na nivou od 4. Prve procjene sredstava za administrativne kapacitete. U projekcijama koje su u NPI radjene za Crnu Goru. Dakle. godine. koji uključuje prevashodno bruto zarade zaposlenih i osnovne troškove opreme i kancelarijskog poslovanja.65 milijardi EUR. granična policija. FINANSIJSKA PODRŠKA KROZ PROGRAM CARDS Program CARDS (Community Assistance for Reconstruction. statistika. za dinamiziranje procesa evropskih integracija. a dijelom i troškove usavršavanja i obuke. životna sredina. U odnosu na sredstva koja su za 2008. da obaveze pokrića neophodnih administrativnih troškova i povezanih ulaganja. Sva iskustva procesa pristupanja EU pokazuju da su dobiti veće od ulaganja. čiji je osnovni cilj podrška zemljama Zapadnog Balkana u aktivnom učestvovanju u Procesu stabilizacije i pridruživanja.godinu. godine ta sredstva povećati za 68% (sa 116. dat je za svaku oblast posebno u okviru trećeg poglavlja NPI. procjenjuje se da će se do 2012. 10. što su osnovni faktori rasta samog BDP. To je. 4. ukazuju da se stopa izdvajanja Crne Gore poklapa sa iskustvom većine zemalja u ovoj fazi evropskih integracija. 11. a kao zemlje korisnice programa osim Srbije i Crne Gore pojavljuju se Albanija.2. iz kog proizilazi postepeni rast kvaliteta života samih gradjana. imajući u vidu da se. učestvuju u BDP u pretpristupnoj fazi integracija od 2 – 4% BDP. godine. poljoprivreda.8 mil €). veterina. istovremeno sa dinamiziranjem procesa evropskih integracija zemlje. ne samo u ekonomiji.. U ovu procjenu nisu uključena ukupna sredstva potrebna za prevođenje pravnih tekovina Evropske unije. Programom CARDS zamijenjeni su dotadašnji programi finansijske pomoći OBNOVA i PHARE. već i u demokratskom razvoju društva i prihvatanju zajedničkih evropskih vrijednosti u zemlji. Development and Stabilization .Sadašnji broj zaposlenih. administrativnog budžeta. Administrativnog budžeta. u sprovodjenju pojedinih politika. produktivnost i nivo tehničko-tehnološke opremljenosti. dakle. sa izuzetkom pojedinih investicionointenzivnih sektora (transport. Bosna i Hercegovina. godine. Komparativna iskustva pokazuju. je program tehničko-finansijske pomoći Evropske unije usvojen u decembru 2000. kao i planirani broj po godinama do 2012. iste institucije i zaposleni odgovorni za više djelova pregovaračkih poglavlja. finansijska procjena evropskih integracija u sljedećih pet godina ne uključuje kapitalne investicije.). Finansijska procjena implementacije NPI – administrativni budžet Finansijskom procjenom za Nacionalni program za integraciju obuhvaćeni su prvenstveno izdaci tzv. zatim diplomatsko-konzularna mreža i sl. dok se benefiti ogledaju u rastu novih investicija. carinska služba.6 mil € na 195. decembra 2006. očekivani potrebni porast samo dijela nacionalnog budžeta. 146 .

stručno usavršavanje. nezavisnost medija. 2666/2000) National Strategy Paper 208 Regional Strategy Paper 209 Multi-annual Indicative Programme 207 147 . 206 Uredba o programu CARDS Savjeta EU od 5. obnova i reforma sa težištem na: (a) Energetiku (b) Saobraćaj (c) Životna sredina (d) Ekonomski razvoj (3) Društveni razvoj i civilno društvo. · stvaranje institucionalnog i zakonodavnog okvira koji će poduprijeti demokratiju. Aktivnosti unutar ove komponente zamišljene su kao komplementarne aktivnostima koje se sprovode unutar nacionalnih programa u područjima u kojima zajedničko djelovanje može dovesti do boljih rezultata. te između njih i zemalja kandidata za članstvo u EU. · promociju regionalne. predstavlja osnovu za razvoj na dugi rok. između njih i EU. · društveni razvoj. U VIP-u se detaljnije razrađuju ciljevi. uključujući strukturne reforme.Namjena sredstava iz programa CARDS206: · obnova. pripremila strateške planove pomoći. međudržavne. vladavinu prava i prava manjina. (br. programi za implementaciju. uslovi neophodni za implementaciju. koji sadrži detalje programa podrške za naredne tri/dvije godine. Program CARDS dijeli se na dvije komponente: nacionalnu i regionalnu. kroz političku i ekonomsku stabilizaciju i ubrzano približavanje EU. jednakost polova. povezana pitanja. Nacionalna komponenta namijenjena je zemljama programa CARDS individualno.Svake godine pristupa se izradi godišnjeg plana aktivnosti. indikatori ostvarenja. koji. usmjerena na podršci učešću i napredovanju RCG u Procesu stabilizacije i pridruživanja. Evropska komisija je 2000 i 2001. obuku i razvoj ljudskih resursa povezano sa povećanjem zaposlenosti i jačanje civilnog sektora uključujući nezavisne medije. · razvoj tješnjih veza između zemalja korisnika. Radi postizanja značajnijih rezultata koji bi doprinijeli ostvarivanju osnovnih ciljeva. je usvojen VIP za period 2005-2006. stabilizaciju demokratije. namijenjeni za podršku u periodu 2002-2006. očekivani rezultati. obrazovanje. a u prvoj polovini 2005. sa težištem na visoko obrazovanje. Prvi VIP je usvojen. prekogranične i međuregionalne saradnje među zemljama korisnicima te između njih i EU. koji sadrži konkretne projekte u područjima sadržanim VIP. kao prvo. To su Strateški nacionalni programi207 i Strateški regionalni program208. koji predstavljaju dugoročnu podršku Procesu stabilizacije i pridruživanja. s posebnim naglaskom na smanjenje siromaštva.12. · održivi ekonomski i socijalni razvoj. kao aneks Strateškog programa. stručno usavršavanje i zaštitu životne sredine. civilno društvo. Svaki od strateških dokumenata sadrži dodatak pod imenom Višegodišnji indikativni program209.g. pomoć Evropske zajednice je koncentrisana na tri oblasti: (1) Podrška dobrom upravljanju i izgradnji institucija (a) Reforma javne uprave (b) Pravosuđe i unutrašnji poslovi (c) Carina i poreska politika (2) Ekonomski oporavak.2000. za period 2002-2004. pomirenje i povratak izbjeglica. Korisnici regionalne komponente su sve zemlje programa CARDS. Strategija podrške Evropske zajednice je. jačanje zakonitosti i mjera za borbu protiv organizovanog kriminala.

karakteristične probleme sa kojima se pojedine zemlje suočavaju.0 9.5 0. Prijedlog Uredbe se trenutno nalazi u proceduri pred Parlamentom i Savjetom. 2006. Tabela br. NOVI INSTRUMENT PREDPRISTUPNE POMOĆI . a datum konačnog usvajanja će zavisiti od usvajanja sljedeće finansijske perspektive EU za period 2007.0 1. 148 .5 1. Podrška Crnoj Gori Do 2001.U martu 2001.5 9. kroz sljedeće programe: OBNOVA. obezbjeđivala humanitarnu pomoć. Oko 10% raspoloživih sredstava je opredjeljeno za podršku ovom cilju. Humanitarna pomoć (ECHO).0 7.0 22. Regionalna CARDS strategija uključuje četiri prioritetne oblasti na koje se usmjeravaju finansijska sredstva iz regionalnih CARDS fondova. Evropska komisija je.5 1. što su i preduslovi za članstvo.2 12.5 2.IPA Evropska komisija je u septembru 2004.0 19. (iii) jačanje sposobnosti državnih institucija i (iv) razvoj na polju regionalne infrastrukture i zaštite životne sredine. Države su podijeljene na države potencijane kandidate (Aneks 1: Albanija.IPA. Makedonija i Srbija i Crna Gora) i kandidate (Aneks 2: Hrvatska i Turska).00 2005 8.00 2003 4.0 15. umjesto pet nacionalnih.0 15. usvojila prijedlog Uredbe o osnivanju Instrumenta za predpristupnu pomoć – IPA210. 210 Instrument for Preacession Assistance.5 2.00 2006 10.0 4. Iako je. 12. dakle. od čega zavisi obim i namjena pomoći.00 2004 10. nacionalnog pristupa sa regionalnim CARDS programom osigurati da se ciljevi programa ostvare. kancelarija u Podgorici. preuzima od Evropske komisije upravljanje sredstvima EU. najveći dio finansijske podrške iz CARDS programa usmjeren preko nacionalnih CARDS strategija. podršku demokratizaciji i nezavisnim medijima. uključujući i acquis communautaire. Makrofinansijska pomoć i Ostalo (Food Security program).5 1. BiH. uglavnom.5 2. kao dodatak uz pet nacionalnih CARDS strategija koje su usmjerene na ostale. Korisnici Korisnici novog programa podrške su države ZB i Turska.0 22. regionalni program. cilj programa je usklađivanje sa standardima i politikama EU. (ii) podrška demokratskoj stabilnosti.00 12.3 0.-2013.5 2. 1: Alokacija sredstava iz CARDS programa za period 2002-2006 (u mil €) CRNA GORA Izgradnja instirucija Ekonomska rekonstrukcija Civilno društvo Ostalo Ukupno Izvor: EuropeAid. Detaljna razrada po svakoj od prioritetnih oblasti sadržana je u Višegodišnjem indikativnom programu i uključuje: (i) promovisanje integrisanog upravljanja granicom. januar 2007. godine Evropska agencija za rekonstrukciju.Regionalna strategija CARDS Programa je usresređena na promovisanje bliskih odnosa i regionalne saradnje. EU je procijenila da će dopunom osnovnog.1. Prijedlogom Uredbe početak primjene novog instrumenta je predviđen za 1. 2002 3. (ii) postoje značajne koristi u smislu efikasnog ili unaprijeđenog uticaja od implementacije kroz jedan. Generalno. prvenstveno zbog sitacije ako: (i) problem je koji se rješava istinski preko-granične prirode i samim tim zahtijeva aktivnu regionalnu saradnju između vlada zemalja Procesa stabilizacije i pridruživanja (PSP) ili ako.

ostale tri komponente koje predstavljaju pripremu za strukturne fondove. 4. SiCG. 1. ekonomsku reformu. bezbijednosti i prosperiteta. zahtijevaju odgovarajuće. zaštitu ljudskih prava i osnovnih sloboda. Ciljevi programa Podrška će. uključujući ustanovljavanje sistema za decentralizovano upravljanje sredstvima. 3. za države potencijalne kandidate pomoć će biti usmjerena i na progresivno usklađivanje sa acquis-em i društveni i ekonomski razvoj. Regionalna i prekogranična saradnja. od interesa za sve države regiona Priprema za Evropski fond za regionalni razvoj i Kohezioni fond Priprema za Evropski socialni fond Implementacija zajedničke poljoprivredne politike i razvoj poljoprivrednog sektora i ruralnih oblasti 149 . Regionalni razvoj. za sve države korisnice. Komponente Podrška tranziciji i jačanju institucija. Ruralni razvoj. Tabela 1: Komponente i prioriteti programa IPA po državama korisnicima Države korisnici Komponente Potencijalni kandidati Albanija. Makedonija učestvuju Kandidati Hrvatska i Turska Prioriteti za države potencijalne kandidate Prioriteti za države kandidate I PODRŠKA TRANZICIJI I JAČANJU INSTITUCIJA II REGIONALNA I PREKOGRANIČNA SARADNJA III REGIONALNI RAZVOJ IV RAZVOJ LJUDSKIH RESURSA V RURALNI RAZVOJ učestvuju Progresivno usklađivanje sa Acquis-em i društveni i ekonomski razvoj Usvajanje i implementacija acquis-a učestvuju ne učestvuju ne učestvuju ne učestvuju učestvuju učestvuju učestvuju učestvuju jačanje stabilnosti. 2. obrazloženje Evropske komisije je da. razvoj civilnog društva. Dodatno. Države potencijalni kandidati će koristiti sredstva iz prve dvije komponente. strukture za programiranje i finansijsko upravljanje. BiH. 12. dok će države kandidati učestvovati u svih pet komponenti. reformu državne uprave.3. a za države kandidate na usvajanje i implementaciju acquis-a i pripremu za implementaciju zajedničke poljoprivredne i kohezione politike. S obzirom da se u državama potencijalnim kandidatima sredstvima EU upravlja centralizovano.12. obnovu i mjere za jačanje povjerenja i pomirenja.2. 5. biti usmjerena na: jačanje demokratskih institucija i vladavine prava. decentralizovane. regionalnu i prekograničnu saradnju. Razvoj ljudskih resursa.

sa težnjom da sredstva za države potencijalne kandidate budu na nivou koji su države ZB primale kroz CARDS. bezbijednosti i prosperiteta. uravnoteženog i održivog razvoja. od interesa za sve države regiona. što znači da i zemlja. 12. Ova komponenta predstavlja nastavak programa Phare. Komponenta III – Regionalni razvoj – ima za cilj pripremu za fondove EU tj. Sredstva će opredjeljuju na osnovu prioriteta iz Evopskog partnerstva. Savjet može. Implementacija Evropska komisija implementira programe podrške EU. uključujući i program IPA. glasajući kvalifikovanom većinom da premjesti državu korisnicu pomoći iz Aneksa I u Aneks II Uredbe o osnivanju programa IPA. pa se njed “dio” može u završnim godinama finansijskog ciklusa preraspodjeliti drugačije izmedju preostalih zemalja. već da su sredstva projektovana kao cjelina. Prilikom implementacije pomoći Komisija može koristiti različite mehanizme upravljanja sredstvima tj. Mostoji medjutim još jedan prostor za preraspodjelu sredstava. imajući u vidu visok nivo administrativnih kapaciteta neophodan za implementaciju tih komponenti. stekne status kandidata za članstvo. će biti na raspolaganju i potencijalnim kandidatima. Ostale tri komponente su namjenjene državama koje imaju status kandidata. usvojena u septembru 2005. Naime. korišćena i za jačanje institucija i investicije. prepoznajući značaj ovih projekata. kroz Komponentu 1. regionalnog i ruralnog razvoja. Komponenta 2 – Regionalna i prekogranična saradnja – namijenjena je svim državama korisnicima i imaće za cilj jačanje stabilnosti. Evropska komisija je okvirni iznos sredstava za IPA definisala kroz Višegodišnji indikativni finansijski okvir MIFF (MultiAnnual Indicative Financial Framework). finansira dio aktivnosti iz svog budžeta.). U skladu sa svojim planskim periodom. kao i dijaloga koji se vodi izmedju zemlje korisnice granta i EK. i o tome obavještava Savjet i Evropski parlament. Alokacija i iznos sredstava proizilazi iz usvojenog Budžeta Zajednice za period 2007-2013. finansijskom perspektivom za 2007-2013. Nacrtom nove sedmogodišnje «Finansijske perspektive» Zajednice predviđeno je da za program pomoći IPA bude opredijeljeno oko 12. između ostalog. Evropska komisija i država korisnik zaključuju Okvirni sporazum o implementaciji pomoći (opšta pravila i strukture). odnosno nacionalnog CARDS-a. preraspodjela sredstava može nastati i ako neka od članica iz ove grupacije postane punopravna članica. Evropski fond za regionalni razvoj i Kohezioni fond. koje u medjuvremenu mogu postati zemlje kandidati i ostvariti pravo na otvaranje svih pet komponenti programa. u međuvremenu. radi podsticanja harmoničnog. ako zemlje napreduju na putu pristupanja i neke od njih postanu članice u ovom periodu. i može biti.Komponenta 1 – Tranzicija i jačanje kapaciteta – namijenjena je svim državama korisnicima. Evropska komisija implementira programe podrške EU. Ova komponenta predstavlja nastavak regionalne komponente programa CARDS. uključujući i učešće u programima i agencijama Zajednice (Informacija o programima Zajednice. Komponenta IV – Razvoj ljudskih resursa – pripremu za učešće u Evropskom socialnom fondu. na prijedlog Komisije. u skladu sa Uredbom o finansiranju EU. koji se kasnije razradjuje na godšnjoj osnovi. To drugim riječima znači. acquis communautaire-a i podršku za održivo prilagođavanje poljoprivrednog sektora i ruralnih oblasti država kandidata. zapošljavanja i socijalne politike. što omogućava pristup trima „strukturnim“ komponentama IPAe. da ova sredstava nisu projektovana da postepeno rastu. U slučaju da neka od država. uključujući i program IPA. ali i ne znači automatsko povećanje nivoa podrške.4.9 milijardi. a Komponenta V – Ruralni razvoj – pripremu za implementaciju zajedničke poljoprivredne politike. Programi se zasnivaju na modelu kofinasiranja. Međutim. u skladu sa Uredbom o finansiranju EU. određeni vid podrške u oblastima infrastrukture. i o tome obavještava Savjet i Evropski parlament.potpisanih Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. centralizovano ili različite forme 150 .

7 14.5 16.8 7.7 29.2 4.7 5.5 92.3 2.3 58.7 69.1 63. čiji će zadatak biti koordinacija pomoći i davanje mišljenja na višegodišnje indikativne planske dokumente. Uredbom je predviđena i mogućnost zaključivanja specifičnih sporazuma za pojedine komponente.3 6. u kojima učestvuje i CG.9 31.1 9. formiraće se Odbor za tranzicionu pomoć i jačanje institucija.6 9.5 566.8 66. država korisnika programa.6 12.5 50.3 81.4 14.2 89. Alban ija Bi H Koso vo Crna Gora Srbija BJR Makedonija Hrvatska Turska 151 .8 61.2 56.5 2.8 28.7 33.2 2010 211. Iz programa IPA će.0 39.2 2.1 83.0 2008 250. kao i dodjeljivanje ugovora za nabavke i grantove svim fizičkim i pravnim licima iz država članica EU.3 653.8 52.5 3. ukoliko je to neophodno.3 63.9 5.9 74.8 15.0 2.2 .0 82. država korisnica Instrumenta za evropsko susjedsvo i partnerstvo – ENPI (Zajednica nezavisnih država i države mediteranskog basena) i međunarodnim organizacijama. Komisija će tokom implementacije biti podržana od više odbora.9 53.9 49.5 198.6 4.9 5.5 32.3 6.6 12. država članica Evropske ekonomske oblasti. Za prve dvije komponente.7 29.2 36.6 85.5 8.4 45.2 9.7 26.3 100.7 55.8 67.3 12.6 4.2 6.1 70.2 8.4 131.8 173. takođe.4 12.2 38.7 61.8 182.7 39.3 5. Izvor: Evropska komisija.7 10.7 70. koje sačinjavaju predstavnici država članica.2 7.6 15.2 81.7 27.7 45.0 538.5 41.decentralizovanog upravljanja.6 11.2 47.5 138.1 4. Tokom implementacije programa IPA.2 12.9 4.9 28.7 25.0 64.7 497.6 63.2 194.1 10. biće omogućeno učešće u tenderskim procedurama.6 167.6 20.1 5.1 25. Tabela .7 2.4 8.3 9. biti moguće finansiranje najrazličitijih aktivnosti. 2007.1 4.2 186.4 60.3 186.7 47.9 10.0 62.4 11.5 190.Izvod iz Višegodišnjeg indikativnog finansijskog okvira Država Komponente programa IPA Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Regionalni razvoj Razvoj ljudskih resursa Ruralni razvoj Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Regionalni razvoj Razvoj ljudskih resursa Ruralni razvoj Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Regionalni razvoj Razvoj ljudskih resursa Ruralni razvoj Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno Podrška tranziciji i jačanju institucija Regionalna i prekogranična saradnja Ukupno 2007 252. da bi se omogućila decentralizacija upravljanja pojedinim komponentama.5 93.2 179.8 151.7 2009 233.1 58.2 25.7 44.2 20.0 154.6 238.1 54.7 64.4 3.3 106.8 34.6 70.6 146.5 178.0 6. uključujući nastavak finansiranja programa Twinning i TAIEX.6 62. kao i zaključivanje bilateralnih ugovora o zaštiti finansijskih interesa Zajednice.4 182.

dok zemlje partneri djeluju kao učesnici kroz proces konsultacija. Stoga. može biti implementiran koristeći dva sistema upravljanja sredstvima: · · · Centralizovani . koja djeluje za zemlju korisnika i u njeno ime. 152 .imenovana institucija u trećoj zemlji direktno sprovodi nabavku. a poslije Višekorisničkom IPA komponentom. Dakle. ugovor) donosi ovlašćeni ugovarač zemlje korisnika. odbor za evaluaciju. on se može odvijati fazno i razlikovati ne samo između pojedinih država. kada je riječ o centralizovanom ali dekoncentrisanom sistemu sprovođenja211. Za IPA program. Dakle.odluke o nabavci. Proces decentralizacije Decentralizovani sistem implementacije (The Decentralised Implementation System – DIS) se odobrava državi korisnici u skladu sa članom 164 (1) nove Uredbe o finansiranju EU (Council Regulation 1605/2002). U slučaju da država korisnica ne poštuje gore navedene principe ili obaveze sadržane u evropskim partnerstvima. 211 Upravo je ovaj sistem upravljanja bio zastupljen u CG u najvećem broju zu program CARDS (izuzeci: porezi i carine i program Tempus). preduzeti odgovarajuće mjere. Sistemi upravjanja sredstvima EU Generalno. izvještaj o evaluaciji. Imajući u vidu kompleksnost procesa. 12. glasajući kvalifikovanom većinom. 12. Kontrola se može sprovoditi na dva načina: · Ex ante – odluke koje se odnose na tenderske procedure i ugovaranje (tenderski dosije. dodjeli ugovora i plaćanju aktivnosti donosi Evropska komisija. Regionalnom komponentom CARDS-a. uz kontrolu Delegacije EK. nakon prethodnog odobrenja Delegacije EK. a zatim djeluje kao naručilac.6. finansijski administrator. već i između određenih sektora. Svrha decentralizacije sistema upravljanja sredstvima je postepena priprema države kandidata za preuzimanje odgovornosti za upravljanje evropskim fondovima nakon ulaska u EU. u centralizovanom sistemu Evropska komisija programira pomoć. u skladu sa kojim Evropska komisija i dalje sprovodi sistematsku ex-ante kontrolu tenderskih procedura i zaključenih ugovora i zadržava sveobuhvatnu odgovornost za izvršenje opšteg budžeta EU. Evropska komisija može prenijeti ovlašćenja i nadležnosti za nabavku svom diplomatskom predstavništvu tj.5. u skladu sa članovima 53 i 164 Uredbe o finansiranju i u skladu sa odgovarajućim odredbama Ugovora o osnivanju EZ. upravlja se iz Brisela. vladavine prava. prevashodno u cilju obezbjeđenja potpune transparentnosti u ugovaranju i svim finansijskim transakcijama. Decentralizovani . te nadležnosti preuzima novoformirana Delegacija EK u Podgorici. a na prijedlog Komisije. u decentralizovanom sistemu. Dakle. proces decentralizacije treba da obezbijedi odgovarajući pravni i administrativni okvir za preuzimanje odgovornosti za implementaciju programa od Evropske komisije. Delegaciji EK u određenoj državi. s tom razlikom što je implemento bila Evropska agencija za rekonstrukciju.Dodjeljivanje pomoći može biti uslovljeno poštovanjem principa demokratije. ugovaranje i plaćanje aktivnosti programa. tijelo koje vrši sprovođenje. Zbog toga je EK razvila spefične procedure. ekonomskim i institucionalnim reformama. program pomoći EU državi članici ili trećoj zemlji. zemlja korisnik pomoći je ovlašćena za ugovaranje. Savjet može. Evropska komisija zadržava konačnu odgovornost za upotrebu sredstava i samim tim zadržava određene funkcije u programskom ciklusu. ljudskih i manjinskih prava i osnovnih sloboda. nadzor i evaluaciju.

na čelu sa službenikom za ovjeravanje programa (Programme Authorising Officer . u decentralizovanom sistemu.PAO). Uvođenje naknadne. Postoje striktna pravila i uputstva koja se odnose na tenderske procedure i ugovaranje. Centralna jedinica za finansiranje i ugovaranje (CFCU). praćenje realizacije). Javne nabavke tj. izrada projektnih zadataka. Procedure i standardni dokumenti za ustupanje pružanja usluga.NIPAC) sa odgovarajućom službom. Da bi upravljala sredstvima EU u predpristupnoj fazi. neophodne za decentralizovano upravljanje sredstvima su: · · · Nacionalni koordinator pomoći (National IPA Coordinator . raspodjela sredstava krajnjim korisnicima i finansijsko izvještavanje. plaćanje) sprovode tijela države korisnice. a kroz koji se finansije EU kanališu u zemlju korisnika pomoći. Relevantna dokumenta i institucije Implementacija DIS-a se zasniva na sporazumu tj. tzv. Iskustvo prethodnih država kandidata govori da do uvođenja EDIS-a obično dolazi tek nakon ulaska u EU. nadležni su za upravljanje i tehničko sprovođenje projektnih aktivnosti u okviru u resornih ministarstava (utvrđivanje potrebne pomoći. posebno za programe izgradnje kapaciteta. NIPAC ima ključnu ulogu kada je riječ o koordinaciji programiranja. tenderska procedura. Naknadno se sprovodi ex post kontrola. na čelu sa nacionalnim službenikom za ovjeravanje (National Authorising Officer . u cilju izbora najkvalifikovanijeg ponuđača. U praksi. zadužena za poslove nabavki. tenderski postupak. ugovaranje. ex-post kontrole se omogućava uvođenjem Proširenog decentralizovanog sistema implementacije (The Extended Decentralised Implementation System – EDIS). Memorandumu o razumijevanju između EK i države korisnika o osnivanju Nacionalnog fonda (National Fund-NF). procedure (izbor projekata. PRAG). monitoringu i ocjeni. Nacionalni fond (NF). dodijeli sredstava iz programa. Zadatak NF je potraživanje sredstava od Evropske komisije. ekonomičnog sprovođenja projekta i transparentne upotrebe fondova. · 153 . uz prethodno odobrenje Evropske komisije ili Delegacije EK u toj državi. kroz koji će se vršiti svi transferi EU fondova. izradu budžeta i raspodjelu sredstava sprovodi Centralna jedinica za finansiranje i ugovaranje (Central Financing and Contracting Unit .CFCU) – institucija koja se osniva Finansijskim sporazumom sa Nacionalnim fondom. ugovaranje.· Ex post – odluke donosi ovlašćeni ugovarač bez prethodnog odobrenja Delegacije EK. i da obezbijedi njihovo funkcionisanje i operativnost. Crna Gora će morati da osnuje odgovarajuće institucije radi implementacije DIS-a. Pravila javnih nabavki su zasnovana na gore pomenutoj Uredbi o finansiranju i Pravilima za implementaciju uredbe o finansiranju (Commission Regulation 2342/2002). određivanju prioriteta. Visoki službenici za programe pomoći (Senior Programme Officers -SPO). uz mogućnost osnivanja sektorskih jedinica za implementaciju u resornim ministarstvima. 12. Dakle osnovne institucije.NAO) – finansijski «dvojnik» nacionalnog koordinatora pomoći.7. snadbijevanja i izvođenja radova su definisani u Praktičnom vodiču za procedure zaključivanja ugovora koji se finansiraju iz Opšteg budžeta Evropskih zajednica (Practical Guide to contract procedures financed from the General Budget of the European Communities in the context of external actions.

i naglasiti činjenica da će postupci nabavki i dodjele grantova biti oni koje primjenjuje Komisija.. odlučuje o dodjeli ovlaštenja trećoj zemlji ili zemljama korisnicama u upravljanju određenim mjerama.9. da bi se osiguralo da će ustanovljene strukture efekivno upravljati sredstvima.. zvanično ovjeren godišnji izvještaj o utrošenim sredstvima koji mora biti stavljen na uvid Zajednici. (c) kao podrška projektu. primjena djelimične implementacije DIS-a.12. Evropska komisija mora da. Stepen decentralizacije treba da bude utvrđen za svaki projekat pojedinačnim odlukama o finansiranju koje odgovaraju Sporazumu o finansiranju. prije decentralizacije EU pomoći. izvrši kontrolnu reviziju kapaciteta. U „Noti direktorima AIDCO-a. u potpunosti odražava sadržaj odluke koju donosi Komisija.1 Odlučivanje o stepenu decentralizacije U skladu s članom 164. što će se odraziti u svakom finansijskom sporazumu (memorandumu): Dakle. Time će se izbjeći ponavljanje čitavog procesa utvrđivanja relevantnih kriterija za počinjanje svake pojedinačne operacije.“ 154 .. Sporazum o finansiranju. i kao druga vrsta podrške. Odlukama o finansiranju koje donosi Komisija mora se utvrditi stepen decentralizacije uključujući i zadatke koji su predmet decentralizacije. za svaku pojedničanu odluku o finansiranju službenik nadležan za ovjeravanje potvrđuje da li su se stekli uslovi za decentralizaciju. (b) postojanje efikasnog sistema interne kontrole u postupku upravljanja.2. kojima se isključuje bilo kakav sukob interesa. u skladu sa Uredbom o finansiranju. Dakle.. Pri utvrđivanju nivoa decentralizacije treba uzeti u obzir postojeće sporazume o implementaciji pomoći Zajednice za određenu zemlju kojima se predviđa decentralizacija. na osnovu prijedloga službenika Delegacije nadležnog za ovjeravanje. Zahtjevi koje zemlja korisnik mora da ispuni da bi dobila akreditaciju za DIS su definisani u članu 164 (1) Uredbe o finansiranju: (a) efikasno razdvajanje dužnosti službenika koji odobrava i onog koji obavlja plaćanja. na osnovu prijedloga upućenog Delegaciji EK ili Evropskoj komisiji. može podrazumijevati decentralizaciju javnih nabavki u prvoj fazi.8. Akreditacija za DIS Dobijanje akreditacije za DIS zavisi od analize upravljačkih tj administrativnih kapaciteta NF i CFCU. dok se osnivanje Nacionalnog fonda može implementirati u narednim fazama: · · · Djelimična decentralizacija u CFCU za obavljanje nabavki za sve projekte. „. Djelimična decentralizacija u CFCU za obavljanje nabavki za odabrane projekte. u kombinaciji s decentralizacijom Nacionalnog fonda u upravljanju sredstvima za izabrane projekte. Evropska komisija je ta koja. 12. (e) transparentni. ili Djelimična decentralizacja u CFCU za odabrane projekte nabavke i vršenje plaćanja izvođačima radova za izabrane projekte. (d) postojanje nezavisne revizorske kuće na državnom nivou. Djelimična decentralizacija Gore navedeni opis zahtjeva i odgovornosti odnosi se na slučaj potpune decentralizacije. postojanje utvrđenih postupaka prezentacije odvojenih računa koji prikazuju korištenje sredstava Zajednice. u skladu sa standardnom formom. nediskriminatorski postupci javnih nabavki. revizija i ocjena ugovora ostaju u potpunosti centralizirani (postupak dodjele ugovora i plaćanja). šefovima jedinica i šefovima delegacija“ Kancelarija Evropske komisije za saradnju u pružanju evropske pomoći (AIDCO) naglašava da se stepen decentralizacije mora dogovoriti za svaki projekat. kao i odredbe ex ante i/ili ex post kontrole pri obavljanju različitih zadataka. Uredbe o finansiranju. Pored potpune može se izvršiti i djelimična decentralizacija. Bez obzira na to. U svim slučajevima.

promjena i poboljšanja neophodnih za obezbjeđenje usklađenosti sa za zahtjevima EU. već podrazumijevaju saradnju privrede. sa posebnim naglaskom na funkcije programiranja. 13. CFCU. Međutim. 212 www.…). PROGRAMI ZAJEDNICE212 Pojam «Program Zajednice» («Community Programme») odnosi se na integrisan niz aktivnosti koje usvaja Evropska unija da bi podržala i podstakla saradnju između država članica u različitim oblastima.12. u periodu od nekoliko godina. Faza procjene usklađenosti: procjena da li su ključne institucije dostigle poboljšanja neophodna za zadovoljavanje relevantnih pravila EU.10. Stoga je od izuzetne važnosti uvođenje i jačanje neophodnih specifičnih stručnih znanja i vještina u svim državnim institucijama. evaluacije i odgovarajućih priručnika vezanih za procedure. programi su namijenjeni isključivo državama članicama. Moguće faze izgradnje institucija za decentralizaciju upravljanja pomoći Postoji pet mogućih faza u pripremi za decentralizovano upravljanje pomoći EU: 1. Nadležnosti NAC su sveukupna koordinacija i upravljanje pomoći EU (programiranje pomoći. s obzirom da je pomoć iz EU fondova isključivo povezana sa zahtjevima koji se postavljaju pred državu u procesu evropske integracije. 4. finansijskog upravljanja. oktobar 2005. Implementacija neophodnih promjena: razvoj neophodnih procedura za ispunjenje zahtjeva koje DIS podrazumijeva. omogućavaju i pripremu za pristupanje. ohrabruju razmjenu korisnih iskustava i olakšavaju transfer znanja i dobre prakse. nabavki. jer države kandidate i njihove građane upoznaju sa politikama i metodama rada Unije. a posebno u Ministarstvu za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije i Ministarstvu finansija. što podrazumijeva finansijsko učešće država nečlanica u budžetu EU kao uslov pristupanja programima. NAC. definisanje prioriteta. monitoringa. U načelu. slijedi akreditacija za prelazak na decentralizovani sistem. posebno u dijelu finansijskog upravljanja (ugovaranje i plaćanje) fondovima. koje su povezane sa politikama EU. Sva resorna ministarstva i ostale institucije će biti odgovorne za programiranje.eu. posebno u onim oblastima acquis-a koji su od izuzetnog značaja za proces reformi i evropske integracije. Decentralizacijom. prevashodno kroz evropsko partnerstvo. pregovori sa Evropskom komisijom). na osnovu posebne stavke u Opštem budžetu EU. institucije CG će preuzeti odgovornost za upravljanje i implementaciju EU pomoći. NF. radi sprovođenja dogovorenih politika utvrđuju se višegodišnji akcioni programi za ostvarivanje ciljeva koje su EU i države članice postavile u određenim sektorima.europa. 155 . 3. s obzirom da obuhvataju većinu politika Zajednice.int i interna dokumentacija Ministarstva za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije. Priprema za odluku EK (kontrolna revizija stručnih službi EK): na službeni zahtjev i nakon povrde Evropske komisije da postoje preduslovi za DIS. finansijske kontrole. NF i CFCU su po pravilu dio Ministarstva finansija ili trezora. Naime. 2. ugovaranja. upravljanje i koordinaciju aktivnosti po pojedinim projektima. organizacija civilnog društva i državnih institucija. Faza ustanovljavanja: pravno i faktičko ustanovljavanje neophodnih struktura (NAO. Procjena nedostataka: Analiza institucionalnih struktura u cilju procjene do kog nivoa su ispunjeni zahtjevi DIS i identifikacija specifičnih aktivnosti. implementacije. 5. stoga bi i Ministarstvo finansija bilo odgovorno i nadležno za efektivno funkcionisanje decentralizovanog upravljanja pomoći. Iskustvo država kandidata i ostalih država ZB govori da je nacionalni koordinator pomoći obično funkcioner (najmanje na nivou ministra) nadležan za proces evropske integracije u određenoj državi. Programi ne podrazumjevaju isključivo saradnju vlada država članica.

Evropska komisija je predložila postupno otvaranje niza programa Zajednice za države kandidate i prije datuma pristupanja. države srednje i istočne Evrope ostvarivale su pravo učestvovanja u programima Zajednice.Načelo otvaranja Programa Zajednice državama kandidatima srednje i istočne Evrope dogovoreno je na sastanku Evropskog savjeta u Kopenhagenu 1993. Borba protiv diskriminacije (Community Action Programme to Combat Discrimination) Borba protiv isključenosti iz društva (Community Action Programme to Combat Social Exclusion) Jednakost polova (Gender Equality) Djelovanje Zajednice za podršku potrošačkoj politici (Community Actions in Support of Consumer Policy) Djelovanje Zajednice u oblasti javnog zdravlja (Community Action in the Field of Public Health) Sokrat II (Socrates II) Leonardo da Vinči II (Leonardo da Vinci II) Program djelovanja Zajednice za podsticanje rada tijela koja funkcionišu na evropskom nivou i za podršku konkretnim aktivnostima u oblasti obrazovanja i obuke (Community Action Programme to Promote Bodies Active at European Level and Support Specific Activities in the Field of Education and Training) Omladina (Youth) Program djelovanja Zajednice za podsticanje aktivnog evropskog građanstva (Community Action Programme to Promote Active European Citizenship) Elektronsko učenje (eLearning) Erasmus Mundus Kultura 2000 (Culture 2000) Mediji plus (MEDIA Plus) MEDIJI-Obuka (MEDIA-Training) Elektronski sadržaji (eContent Plus) 9. uključujući finansijski doprinos. način upoznavanja država kandidata s metodama rada EU i integraciju u većinu politika EU. 12. juna 2003. a takodje i u parlamentima svih država ZB. 6.. 14. godine. potpisan je Okvirni sporazum o opštim principima učešća u programima Zajednice. na forumu Evropskog savjeta «EU-Zapadni Balkan» 22. u dva koraka: 1. Pojedinačni Memorandumi o razumjevanju za svaki program sa konkretnim uslovima i finansijskim aspektima učestvovanja. U Okvirnom sporazumu je navedeno 25 tekućih programa koji su potencijalno otvoreni za države ZB. 8. a realizacija ove ideje je počela 1997. Od 2002. U dokumentima iz 1997.. Da bi se obezbijedio pravni osnov za učešće država ZB u programima. počeo se primjenjivati novi pristup za otvaranje programa Zajednice. Počev od 1998. što će omogućiti EU da podrži njihove napore ka evropskoj integraciji. Jedinstveni «Okvirni sporazum» o opštim načelima učestvovanja u programima. kojim se svi postojeći programi otvaraju za države kandidate. uslovi učestvovanja. U skladu sa «Solunskom agendom za Zapadni Balkan».u 2004.11. 7. 2. 16. juna o. programi Zajednice su otvoreni za države Zapadnog Balkana (ZB).g. i to nakon unošenja odgovarajuće odredbe u odluke ili uredbe Savjeta EU ili Parlamenta kojima se otvaraju programi. («Agenda 2000»). 11. usvojenom na Evropskom Savjetu 20. 13. 15. 4. a troškovi učestvovanja u programima uglavnom su sufinansirani iz programa pomoći PHARE. 213 Savjeti za pridruživanje osnivaju se stupanjem na snagu Sporazuma o pridruživanju (Evropski sporazumi) i čine ih predstavnici Evropskog savjeta. Riječ je o slijedećim programima: 1. 5. utvrđivali su se odlukama Savjeta za pridruživanje213 (jedna odluka za svaku državu i svaki program). U periodu 1998-2001.g. Okvirni sporazum je ratifikovan od strane Savjeta EU 2. 10. Evropske komisije i predstavnici vlada država kandidata 156 . imajući u vidu da programi Zajednice mogu predstavljati jedan od instrumenata predpristupne strategije tj. u Briselu. 3. 2. što je podrazumijevalo sporu i komplikovanu proceduru.

i 2006. finansijskim i administrativnim implikacijama. kao i podrška razvoju kapaciteta postojećih administrativnih struktura. godinu za Crnu Goru. 23. Sufinansiranje ne može iznositi više od 5% godišnjeg nacionalnog budžeta programa CARDS i može pokriti 75% nacionalnog doprinosa za učešće u programu. bilo je predviđeno je pružanje tehničke pomoći Ministarstvu za ekonomske odnose sa inostranstvom i evropske integracije za izradu sveobuhvatnog istraživanja o programima zajednice koji su otvoreni za Crnu Goru. Imajući u vidu da države koje nisu članice EU ne mogu učestvovati u programima ukoliko ne uplate finansijski doprinos («entry ticket») u budžet Zajednice. na održiv način. učestvovalo u izabranim i preporučenim programima. obuku potencijalnih učesnika i za potrebe komunikacije. usklađivanje zakonodavstva. 18. 25. programima. Technological Development and Demonstration Activities) Odluke ili uredbe kojima će se otvarati novi ili obnovljati postojeći programi. Finansijsku kontrolu ili reviziju vrše Evropska komisija. učestvuju u radu upravnih odbora zaduženih za praćenje programa za koje izdvajaju finansijski doprinos. uz postepeno smanjenje udijela sredstava iz CARDS-a. 22. Sigurniji internet plus (Safer Internet plus) Carina 2007 (Customs 2007) Fiskalis program (Fiscalis programme) Inteligentna energija za Evropu (Intelligent Energy – Europe) Marko Polo (Marco Polo Programme) Dafne II (Daphne II programme) Herkul (Hercule programme) LIFE Šesti okvirni program za istraživanje i tehnološki razvoj (Sixth Framework Programme for Research. samo stupanjem na snagu Memoranduma o razumjevanju (MoR) za pojedinačni program preuzimaju se konkretne obaveze. planirani finansijski doprinos. Predstavnicima država ZB će biti omogućeno da. Evropska komisija preporučuje214 postepen i selektivan pristup koji bi uzeo u obzir potrebe i prioritete ovih država. Već kroz program CARDS za 2005. posebno neophodne administrativne kapacitete. COM(2003) 748. osnivanje posebnih državnih agencija. 19. nakon kojih organi državne uprave odgovorni za pojedine sektorske politike zaključuju memorandume koji će propisati pravila za učešće. pravila i procedure (posebno o javnim nabavkama) EU. i to za učešće u tri do pet programa godišnje. zatim slijede pregovori sa nadležnim Generalnim direktoratom Evropske komisije. Sredstva se. a posebno one koji proizilaze iz Procesa stabilizacije i pridruživanja. Važno je napomenuti da se prilikom implementacije programa primjenjuju uslovi. mehanizme za učešće u upravljanju programom i finansijsku kontrolu. 21. U prvoj fazi je predviđena i mogućnost sufinansiranja učešća iz programa CARDS. MoR Komisija zaključuje sa svakom državom koja izrazi želju za učešćem u određenom programu. mogu iskoristiti i za jačanje administrativnih kapaciteta za implementaciju programa na srednji rok. tj. 20. njihovim procedurama. Finansijska pomoć za učešće u programu će se pružati tokom trogodišnjeg programskog perioda. takođe. Iznos finansijskog doprinosa se ne može vratiti državi kandidatu ukoliko se sredstva ne iskoriste u potpunosti.17. Za učešće u određenom broju programa potrebno je ispuniti i odgovarajuće preduslove: 214 Saopštenje Evropske komisije Savjetu i Parlamentu o pripremi za učešće država ZB u programima i agencijama Zajednice. da bi se pokrili procjenjeni troškovi učešća njihovih građana i institucija. sadržavaće klauzulu koja predviđa učešće država ZB u budućim aktivnostima. Države kandidati prvo podnose zahtjev za učešće u programu. OLAF i Sud revizora Evropskih zajednica. 24. 157 . kao posmatrači. Okvirni sporazum ne podrazumjeva nikakvu obavezu već je samo izraz volje za učešće u programima. tj. kao i razvoj akcionog plana koji će sadržati korake koje je potrebno preduzeti da bi se. da bi se ispunili zahtjevi izabranih preporučenih programa. nakon stupanja Okvirnog sporazuma na snagu.

1. Omladina u akciji (Youth in Action) Ovaj program treba da obuhvati sve osnovne komponente postojećeg programa. program za mlade Youth i program LIFE «treće zemlje». nego države kandidati i treće zemlje. povećanje razmjene. Evropska 158 .3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. Takođe. TEMPUS nije program Zajednice u klasičnom smislu. 13. sa eventualniom mogućnošću produžetka kroz tzv. saradnje i mobilnosti između obrazovnih sistema i povećenje njihove konkurentnosti. Određeni programi ne mogu biti od realne koristi državama nečlanicama. i sadrži značajne promjene. U skladu sa potpisanim Solunskom agendom i Okvirnim sporazumom. 1. stručnu obuku (Leonardo da Vinči). novi će biti fleksibilniji u odnosu na nove prioritete. 1. visoko obrazovanje (Erasmus).1 Opis programa: U odnosu na tekući program. institucionalnoj podršci visokom obrazovanju. Tempus plus. podsticanje mobilnosti i pokretanje inicijativa usmjerenih na aktivno učešće mladih u demokratskom životu).1. decentralizovaniji i namijenjen mladim ljudima između 13 i 30 godina. kao i «transverzalne» mjere (razvoj obrazovne politike. prilagođavajući ih preporukama koje su rezultat procesa evaluacije programa «Omladina» (Youth 2000-06). 1. kao što su: Sokrat. Odgovarajući administrativni kapaciteti tj. Postoje i programi ili djelovi programa koji su već od 2005. Šesti okvirni program EU za istraživanje i tehnološki razvoj – FP 6 (aktivnosti u kojima je predviđena međunarodna saradnja). Predloženi program ima pet aktivnosti: Omladina za Evropu (projekti razmjene mladih. a namijenjen je razvoju nastavnih programa i upravljanja univerzitetima tj. Tempus nema vlastita sredstva i finansira se iz drugih programa EU i planira se njegova implementacija do 2007. odnosno veća uloga nacionalnih agencija u implementaciji određenih vrsta aktivnosti.4 Budžet: Predložen je budžet od 13 620 miliona eura. Integrisani akcioni program EU za doživotno učenje (Integrated Action Programme in the Field of Lifelong Learning) Novi prijedlog se bazira na iskustvu stečenom na osnovu postojeće generacije programa. predviđeno je uključivanje programa Erasmus Mundus od 2009. zbog toga što su okrenuti ka veoma specifičnim aspektima unutrašnjih EU politika ili su namijenjeni da podrže političku saradnju država članica u pojedinim oblastima. program je potencijalno otvoren i za države Zapadnog Balkana. osnivanje posebnih državnih agencija za upravljanje programima (Socrates. 2.godine. 1. širenje rezultata i uspješnih rješenja). značajno povećan budžet. 1.godine otvoreni za države ZB.2 Ciljevi: Razvoj društva zasnovanog na znanju sa održivim ekonomskim razojem. učenje jezika. povećanjem broja i kvaliteta radnih mjesta i društvenom kohezijom.5 Nadležan: Generalni direktorat za obrazovanje i kulturu. jednostavniji.1 Opis programa: Novi program treba da obuhvati sektorske programe za: školsko obrazovanje (Comenius). program MEDIA i programi iz oblasti zapošljavanja i socijalnog staranja). bez finansijskog doprinosa i to: TEMPUS i Erasmus Mundus (visoko obrazovanje). Novine su: jedinstvena upravljačka struktura. Program djelovanja Zajednice za podsticanje rada tijela koja funkcionišu na evropskom nivou i za podršku konkretnim aktivnostima u oblasti obrazovanja i obuke i Elektronsko učenje (eLearning). 2. Leonardo da Vinči. pojednostavljenje procedura i veći stepen decentralizacije.- Usklađenost propisa i njihove primjene sa acquis-em (npr. evropsku integraciju (Žan Mone). godine. jer njegovi korisnici nisu države članice. Nova generacija Programa Zajednice . elektronsko učenje. Leonardo da Vinci i Youth). obrazovanje odraslih (Grundtvig).

razvoj (produkcija.) i veće učešće predstavnika trećih država. podrška saradnji u kreiranju politika na nivou Evrope. Nastavak «Programa djelovanja Zajednice za podsticanje aktivnog evropskog građanstva». Omladina svijeta (saradnja sa trećim zemljama).1 Opis programa: Program bi obuhvatio sljedeće aktivnosti: sticanje i unaprijeđenje vještina (pisanje scenarija.4 Budžet: Predložen budžet od 235 miliona eura. uz očuvanje sjećanja na njenu prošlost. dodjeljivanje sredstava i upravljanje programom. 3. obrazovanje mladih ljudi. razvoj solidarnosti u cilju jačanja društvene kohezije. Mladi radnici i sistemi podrške (razvoj neophodnih i odgovarajućih struktura za podršku mladim ljudima. jačanje međusobnog razumjevanja. 3.4 2.2. Zajedno u Evropi (komemoracije.3 2. cirkulacija umjetničkih djela i međukulturni dijalog. distribucijom i promocijom. koji treba da bude konzistentniji od prvog programa i da pruži podršku za ostvarenje manjeg broja ciljeva. Vrijeme trajanja: 2007-2013. kupovinu i promociju 3. Kultura 2007 (Culture 2007) 4. Podrška za analize i za prikupljanje i širenje informacija u oblasti kulturne saradnje. digitalne tehnologije). Program bi imao jednostavnije i transparentnije procedure za konkurisanje. Podrška za saradnju u oblasti kreiranja politike (saradnja uoblasti politike mladih. Nastavak programa Mediji plus i Mediji-obuka i drugih srodnih aktivnosti čiji je osnovni cilj jačanje audiovizuelnog sektora. distribucija (investiranje u koprodukciju. konferencije.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. uvažavajući kulturne različitosti. 4. Aktivno civilno društvo u Evropi (strukturna podrška za evropske istraživačke organizacije iz oblasti javne politike i organizacije civilnog društva na evropskom nivou i njihove projekte). ankete i informisanje). 4. Građani za Evropu (Citizens for Europe) 5. posebno isticanjem evropskih vrijednosti i dostignuća. 3. 4. Mediji 2007 (MEDIA 2007) 159 . razvoj kvalitetnih sistema podrške za aktivnosti mladih i jaćanje kapaciteta NVO aktivnih u ovoj oblasti.1 Opis programa: Program će podržavati sljedeće aktivnosti: Aktivni građani za Evropu (bratimljenje gradova i projekti građana). Otvaranje jedinstvenog programa će doprinijeti jednostavnijim procedurama i boljoj alokaciji resursa.2 2.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. Budžet: Predložen budžet od 915 miliona eura.2 Ciljevi: Zajednička kulturna oblast i razvoj evropskog identiteta. sa aspekta napuštanja sektorskog pristupa. ali i kroz povećanje broja kategorija korisnika programa (npr. finansijsko i komercijalno upravljanje produkcijom.5 Nadležan: Generalni direktorat za obrazovanje i kulturu. Ovo je prijedlog za nastavak programa Kultura 2000. Program bi trebao da omogući građanima da sarađuju i učestvuju u stvaranju ujedinjene Evrope. dijalog između mladih i donosioca političkih odluka i sl. 4. administracija. 5.1 Opis programa: Novi program bi imao tri komponente: Podrška kulturnim aktivnostima (projekti saradnje na nivou Evrope). Program bi bio otvoreniji.4 Budžet: Predložen budžet od 408 miliona eura.5 volonterska služba. Podrška evropskim organizacijama aktivnim u oblasti kulture. 4. približavanje ideje o Evropi građanima. oko kojih postoji širok konsenzus. preduzeća itd. istraživanja. 3. Ciljevi: Podrška aktivnom građanstvu mladih. međunarodna mobilnost radnika u kulturi.2 Ciljevi: Povezivanje lokalnih zajednica i organizacija civilnog društva radi razmjene mišljenja i iskustava. 3. posebno projekti nezavisnih produkcijskih kuća i izrada finansijskih planova za kompanije i projekte). u cilju jačanja evropskog identiteta i međusobnog razumjevanja između građana. nagrade.). studije. Nadležan: Generalni direktorat za obrazovanje i kulturu. podrška Evropskom forumu mladih).5 Nadležan : Generalni direktorat za obrazovanje i kulturu.

socijalna zaštita. 6.5 Nadležan: Generalni direktorat za zapošljavanje i socijalna pitanja. saradnja između MSP. · Program inteligentna energija za Evropu. promocija evropskog AV nasljeđa. veća cirkulacija evropskih audiovizuelnih radova u okviru i van EU. razmjenu iskustava. jačanje svijesti i širenje rezultata. kao nastavak postojećeg programa. sa održivim razvojem baziranim na uravnoteženom ekonomskom rastu i visoko konkurentskoj tržišnoj ekonomiji. preduzetnička i inovativna kultura. inovativnog informatičkog društva. kao naprednog. 7. koji finansijski podržava implementaciju ciljeva EU u oblasti zapošljavanja i socijalnog staranja i doprinio ostvarenju zadataka Lisabonske strategije. Program bi obuhvatio aktivnosti sljedećih tekućih programa:Višegodišnji program za preduzeća i preduzetništvo (MAP). jačanje konkurentnosti evropskog audiovizuelnog sektora. radni uslovi. ekonomske i administrativne reforme.2 Ciljevi: Unaprijeđenje znanja i razumijevanja situacije u državama. uključujući transport. inovacije.2 Ciljevi: Podsticanje konkurentnosti preduzeća. podrška inovacijama. LIFE-životna sredina.1 Opis programa: Program će obuhvatiti sljedećih pet komponenti: zapošljavanje. digitalizacija i sl. Budžet: Predložen budžet od 1 055 miliona eura.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013.5. jačanje kapaciteta ključnih EU mreža. posebno MSP.8 miliona eura.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. Vrijeme trajanja: 2007-2013. promocija (poboljšanje cirkulacije evropskih audiovizuelnih radova. 7. za period nakon 2006. finansirati sljedeće aktivnosti: izradu analiza. Program za zapošljavanje i društvenu solidarnost «PROGRESS». kinematografskog i audiovizuelnog naslijeđa i njegova pristupačnost svim građanima Evrope. Inteligentna energija za Evropu. 6. efikasnije i efektivnije usluge u oblastima od javnog interesa i poboljšanje kvaliteta života. kao i zajedničkih pokazatelja. · Program podrške informacionoj i komunikacionoj politici: jedinstvena evropska informaciona oblast.6 miliona eura. 6. energetska efikasnost i novi obnovljivi izvori energije u svim sektorima.4 5. 7. 6. podršku glavnim akterima.5 Nadležan: Generalni direktorat za preduzetništvo i industriju. razmjena informacija i dobre prakse. umrežavanje. praćenje implementacije politika i zakonodavstva Zajednice i procjena njihovog uticaja. 6. uz visok nivo zaštite i unaprijeđenja kvaliteta životne sredine. Progres (PROGRESS) 7. jačanje svijesti svih zainteresovanih aktera i javnosti o politikama EU koje se odnose na sve gore navedene komponente programa. jednakost polova. 6. poboljšanje pristupa evropskim radovima) i pilot projekti (informacione i komunikacione tehnologije). podsticanje izvoza.4 Budžet: Predložen budžet od 4 212. Okvirni program za konkurentnost i inovaciju – CIP (The Competitivness and Innovation Framework Programme) Program koji treba da doprinese jačanju kapaciteta Zajednice.). inovacije zasnovane na usvajanju i ulaganju u informacione i komunikacione tehnologije. Program će. Nadležan: Generalni direktorat za informaciono društvo i medije. u okviru gore navedenih oblasti. borba protiv diskriminacije i različitost.2 5.4 Budžet: Predložen budžet od 628.5 evropskih filmova. e-TEN i Modinis. 7. podrška razvoju statističkih sredstava i metoda. na znanju zasnovanog društva. Elekronski sadržaji (e-Content). 160 . jačanje saradnje svih aktera. uključujući ekoinovacije: ubrzanje razvoja konkurentskog.1 Opis programa: Program će biti implementiran kroz tri komonente: · Program za preduzetništvo i inovacije: finansiranje MSP (otpočinjanje djelatnosti i rast). 7.3 5. Ciljevi: Očuvanje i jačanje evropske kulturne različitosti i dijaloga. informaciono društvo.

uz šire učešće zainteresovanih aktera.2 Ciljevi: Povećenje kvaliteta životne sredine. · Zdravlje: jačanje nadgledanja. međunarodna saradnja.Novi finansijski instrument za životnu sredinu. Technological Development and Demonstration Activities) 161 . povećanje sposobnosti građana da donose bolje odluke o sopstvenim interesima.1 Opis programa: Program sadrži sljedeće tri komponente: · Jačanje sinergije kroz zajedničke aktivnosti i instrumente: poboljšanje komunikacije sa građanima.1 Opis programa: Program ima dvije komponente: · LIFE + implementacija i upravljanje: razvoj i ispitivanje inovativnih pristupa i instrumenata u politici. hrana. energija. 8. rano otkrivanje. prevencija bolesti i povreda. razvoj. ocjena. zaštita. divlje faune i flore u cilju zaustavljanja dezertifikacije i gubitka biodiverziteta.) 8. njene primjene i monitoringa. društveno ekonomske nauke. uključujući NVO. zaštita građana od zdravstvenih prijetnji. bolje upravljanje prirodnim resursima i otpadom. LIFE PLUS Program u oblasti zdravlja i zaštite potrošača. posebno na lokalnom i regionalnom nivou. koji će biti implementiran kroz specifične programe. povećanje učešća u donošenju odluka. u konsultacijama i implementaciji. 9. poljoprivreda i biotehnologija. 9.4 Budžet: Predložen budžet od 2 190 miliona eura. koji bi predstavljao nastavak i proširenje aktivnosti koje su trenutno obuhvaćene postojećim programima. programa LIFE+. integracija u ostale politike Zajednice. očuvanje. promocija politika koje vode zdravijem načinu života. 9. FP-7. 8. · Politika potrošača: Nastavak tekućeg programa. povećanje efikasnosti i efektivnosti zdravstvenog sistema. · LIFE + informacije i komunikacija: širenje informacija i jačanje svijesti.2 Ciljevi: zaštita građana od rizika i prijetnji koji su izvan njihove kontrole. jačanje svijesti. informisanje i edukacija potrošača. 8. nanotehnologije. kontrole i odgovora na zdravstvene prijetnje. informacione i komunikacione tehnologije. transport. životna sredina (uključujući klimatske promjene). poboljšanje zdravstvenih informacija i znanja u cilju razvoja javnog zdravstva. 9.. staništa. uticaj na zdravstvene determinante. Program aktivnosti Zajednice u oblasti zdravlja i zaštite potrošača (Programme of Community action in the field of health and consumer protection) Okvirni program za istraživanje i tehnološki razvoj. koji će sadržati specifične ciljeve i pravila implementacije. 10. razvoj strateških pristupa u izradi politika.5 Nadležan: Generalni direktorat za životnu sredinu. stabilizovanje koncetracije gasova u atmosferi. materijali i nove tehnologije. Sedmi okvirni program za istraživanje i tehnološki razvoj (Seventh Framework Programme for Research. praćenje i evaluacija politika i zakonodavstva. unaprijeđenje regulative. koji bi obuhvatio više tekućih inicijativa i programa EU iz ove oblasti. 9. sigurnost i kosmos. poboljšanje i olakšanje funkcionisanja prirodnih sistema. bolje upravljanje životnom sredinom.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. 8. prateće mjere (kampanje. implementacija EU politike. konferencije itd. 8. postizanje sinergije između nacionalnih zdravstvenih sistema.3 Vrijeme trajanja: 2007-2013. 10. podrška sigurnosti proizvoda i materija ljudskog porijekla. 9. evaluacija i obavještavanje o rizicima.1 Opis programa: Program će podržavati sljedeće aktivnosti: · Saradnja: Podrška istraživačkim aktivnostima u sljedećim tematskim oblastima: zdravlje. bolje razumijevanje potrošača i tržišta.4 Budžet: Predložen budžet od 1 203 miliona eura.5 Nadležan: Generalni direktorat za zdravlje i zaštitu potrošača.

koji bi trebali da doprinesu implementaciji programa saradnje u pravosuđu i unutrašnjim poslovima. jačanje civilnog društva. jačanje svijesti o zdravstvenim i društvenim problemima uzrokovanim korišćenjem droga i sl. ispitivanje i ukazivanje na uzroke nasilja. horizontalne aktivnosti u međunarodnoj saradnji. potencijalno će biti otvoreni i za države Zapadnog Balkana. koji definiše mjere koje treba sprovesti u pogledu slobode. Ciljevi programa su stvaranje evropskog područja u kom su osigurane osnovne slobode i ljudska prava. 2. Za implementaciju programa.Ideje: podrška istraživačkim aktivnostima u svim oblastima. razmjena informacija i dobre prakse. b) međunarodne aktivnosti (multidisciplinarne mreže. Marko Polo II (Marco Polo II) 12.3 Budžet: Predložen budžet od 72 726 miliona eura. Komponente u kojima je predviđeno učešće država Zapadnog Balkana su: 1. borba protiv nasilja i zloupotrebe droga.2 Vrijeme trajanja: 2007-2013. pravosudna saradnja. klasterima. kako bi se izbjegao značajan procenat prevoza tereta putevima. jačanje svijesti u cilju podrške žrtvama. bezbjednosti i pravde do 2010. Ljudi: razvoj ljudskih resursa. istraživanju u korist MSP. Kapaciteti: podrška istraživačkoj infrastrukturi. 11. c) uključenje civilnog društva u implementaciju i razvoj Strategije o drogama EU i akcionih planova. ali i uključuje i dvije nove: · Putevi na moru: direktno premještanje tereta sa drumskih na kratke pomorske puteve. redovna ocjena stanja 162 . jačanje svijesti. mladim ljudima i ženama i zaštita žrtava i rizičnih grupa (podrška NVO i drugim organizacijama.4 Nadležan: Generalni direktorat za saobraćaj i energetiku. prošorenje programa na države sa kojima se EU graniči. kao i značajno uvećanje budžeta. · · · 11. uz uključenje novih aktivnosti. Bezbjednost i zaštita sloboda i Osnovna prava i pravosuđe. implementaciju zajedničkog upravljanja granicama.1 Opis programa: Program obuhvata aktivnosti prethodne faze implementacije. · Izbjegavanje prevoza: integrisanje transporta u proizvodnu logistiku. Neki od segmenata okvirnog programa «Osnovna prava i pravosuđe». borbu protiv terorizma i organizovanog kriminala. uspostavljanje zajedničkih pravila o azilu i imigraciji.4 Nadležan: Generalni direktorat za istraživanje. Nastavak programa Marko Polo za period 2007-2013. Programi bi podržavali: poštovanje osnovnih sloboda i prava u evropskom društvu. · Nenuklearne aktivnosti Zajedničkog istraživačkog centra. Novi programi u pravosuđu i unutrašnjim poslovima Evropska komisija je predložila tri programa.2 Vrijeme trajanja: 2007-2013. · Vrijeme trajanja: 2007-2013.2 miliona eura. nadležan je Generalni direktorat za pravosuđe i unutrašnje poslove. uključujući odgovarajuću infrastrukturu. Komisija je predložila tri okvirna programa pomoći: Solidarnost i upravljanje migracionim tokovima. · Budžet: 138. 10. 10. aktivnosti koje doprinose pozitivnom tretmanu rizičnih grupa). rasizma i diskriminacije. Osnovna prava i građanstvo · Predviđene aktivnosti: Promocija Povelje o osnovnim pravima i informisanje svih osoba o njihovim pravima u cilju ohrabrivanja učešća u demokratskom životu EU. 10. 11. Borba protiv nasilja (Daphne) i prevencija i informisanja o drogama · Predviđene aktivnosti: a) prevencija i borba protiv svih oblika nasilja nad djecom. 11. U cilju obezbjeđivanja sredstava za implementaciju programa.3 Budžet: Predložen budžet od 740 miliona eura.). borba protiv antisemitizma. 11. širenje rezultata.

osnovnih prava, u oblastima primjene zakonodavstva Zajednice; međukulturni dijalog; podrška NVO u cilju jačanja njihovih kapaciteta da aktivno učestvuju u promociji osnovnih prava, vladavine prava i demokratije. · Ciljevi: Stvaranje evropskog područja u kom su osigurane osnovne slobode i ljudska prava, borba protiv antisemitizma, rasizma i diskriminacije, jačanje civilnog društva. · Vrijeme trajanja: 2007-2013. 3. Građansko pravo · Predviđene aktivnosti: Jačanje pravosudne saradnje u građanskim pitanjima (pravna sigurnost, međusobno priznavanje odluka i presuda, uklanjanje prepreka uzrokovanih razlikama u građanskom pravu i procedurama, usklađivanjem zakonodavstva, izbjegavanje sukoba nadležnosti); saradnja, razmjena informacija i iskustava; pravilna implementacija instrumenata Zajednice u oblasti pravosudne saradnje u građanskim i komercijalnim pitanjima; poboljšanje informisanosti o pravnim sistemima u državama članicama i pristupa pravosuđu; obuka; evaluacija opštih uslova koji su neophodni za razvoj uzajamnog povjerenja, uključujući kvalitet pravosuđa. · Ciljevi: Pravosudna saradnja; prilagođavanje postojećeg pravosudnog sistema u državama članicama pravilima EU; poboljšanje pristupa pravosuđu; obuka i uspostavljanje kontakata između zainteresovanih aktera. · Vrijeme trajanja: 2007-2013. · Budžet: 109,3 miliona eura.

13.2. Iskustva novih država članica EU u Programima Zajednice
Države centralne i istočne Evrope (osam novih članica, Bugarska i Rumunija) učestvovale su u 22 programa Zajednice, uz program Phare, za podršku učešću, kroz koji je alocirano 254,2 mil €. Iskustvo pokazuje da učešće u programima Zajednice može imati veoma pozitivan uticaj, uključujući: približavanje EU standardima; razvoj i usvajanje novih strategija; jačanje kapaciteta i upoznavanje sa novim metodama rada, uključujući konsultacije i učešće privatnog sektora; uključivanje donosioca odluka u postojeće mreže na nivou EU; osnivanje novih institucija ili jačanje postojećih; jačanje svijesti o EU i njenim pravilima i sl. Međutim, učešće u programima, posebno u početnoj fazi, može zahtijevati i značajanu političku, administrativnu i finansijsku obavezu, a mora se imati u vidu i sposobnost iskorišćavanja rezultata i mogućnosti koji će proizaći iz implementacije programa. Države kandidati su, učešćem u programima Zajednice, željele da iskažu svoju posvećenost procesu evropske integracije, da uzmu učešća u kreiranju politika u značajnom broju oblasti i da se upoznaju sa metodima rada EU, kao i da ostvare pristup finansijskoj pomoći tj. da iznos, kroz odobrene projekte, povraćenih sredstava bude veći od uplaćenog «entry ticket-a». O uključivanju u pojedini program odlučuje se na nivou države, a nakon uplaćenog finansijskog doprinosa, učešće uglavnom zavisi od pojedinih ministarstava, agencija i drugih krajnjih korisnika (preduzeća, NVO itd.). Učešće, između ostalog, podrazumjeva prisustvovanje upravnim odborima programa, forumima za kreiranje politika, seminarima, pristup grantovima i drugim finansijskim mehanizmima pojedinih programa. Programiranje, implementacija, praćenje i evaluacija su, uglavnom, u nadležnosti generalnih direktorata, izuzev pojednih komponenti programa iz oblasti obrazovanja, kod kojih postoji decentralizovana upravljačka struktura. Faktori koji su uticali na stepen učešća institucija i pojedinaca iz država kandidata u programima Zajednice: značaj određenog programa za proces evropske integracije, komplementarnost sa nacionalnim programima, sposobnost krajnjih korisnika i vlada da sufinansiraju projekte ili institucije koje učestvuju u programima, složenost procedura, stepen jednostavnosti pristupanja i implementacije na nivou države (evaluacija, selekcija i praćenje projekata), posebno kod decentralizovanih programa. Najteži zadatak je bio ohrabrivanje krajnjih korisnika da učestvuju u programima, pri čemu je od najvećeg značaja uspostavljanje

163

odgovarajućih struktura za podršku, koje podrazumijevaju odgovarajuća budžetska sredstva namijenjena sufinansiranju, institucionalnu stabilnost i obučen kadar, strategiju informisanja (internet, publikacije, oglašavanje, konferencije, radionice), obavještavanje o novim i rezultatima prethodnih tendera, obuku, odgovarajuću IT podršku, praćenje učešća i izvještavanje vlade o učincima. Kontakt osobe ili tijela za programe moraju biti uključeni u kreiranje politike u određenoj oblasti i imati odgovarajuća sredstva i podršku. Imajući u vidu da će iskorišćenost sredstava iz programa zavisiti isključivo od vještine i spremnosti državne uprave i krajnjih korisnika, koji će za njih, kroz pripremu projekata, konkurisati, državama kandidatima se preporučuje da: · Budu selektivne pri izboru programa tj. da se odlučuju za one programe kojima je jednostavnije pristupiti i koji su značajniji za pristupnu agendu, kao i da postepeno proširuju svoje učešće, · Obezbijede odgovarajuću podršku za implementaciju, posebno imajući u vidu «skrivene» troškove učešća npr. podrška krajnjim korisnicima, informativne kampanje, obuka i savjetovanje, upravljanje, monitoring i sl. · Sprovode informativne kampanje usmjerene na krajnje korisnike, kao i da se obezbjedi redovno informisanje vlade i nacionalnog koordinatora međunarodne pomoći, o ostvarenim rezultatima tj. osiguraju praćenje i evaluacija, · Obezbjede, uz pomoć EU, sredstva za obuku, u cilju sticanja znanja i vještina neophodnih za pripremu i implementaciju projekata, · Podstaknu uključivanje privatnog sektora i zainteresovanih aktera, kroz podršku postojećim oranizacijama ili obezbjeđenje sredstava, iz sopstvenih izvora ili donacija, za sufinansiranje kandidovanih projekata.

164

14. PROCES PRISTUPANJA EU
Nakon uspješnog otpočinjanja primjene Privremenog sporazuma, i sa pripremljenim Nacionalnim programom za integraciju, Crna Gora je pokrenula intenzivnu komunikaciju o inicijativi za podnošenje zahtjeva za članstvo u EU. Na bazi pozitivnog Avis-a Evropske komisije, Crna Gora može dobiti status zemlje kandidata, a nakon određivanja datuma, otpočeti proces pregovora o pristupanju EU.

EVROPSKA PERSPEKTIVA CRNE GORE
EFIKASNOST

KRENIMO !
CG

2007
- USTAV

2009
-SSP SPROVODJENJE - AKTIVNOSTI OKO KANDIDATURE

EVOLUTIVNOST
UNUTRAŠNJA SPREMNOST ZA EU STANDARDE I ČLANSTVO !

- SSP

2006
NEZAVISNOST

2008 - SPROVODJENJE SSP/ PS
- ZAHTJEV ZA ČLANSTVO U EU

2010

2011

2012

- PREGOVORI O PRISTUPANJU ...

Iako su primjena SSP i podnošenje zahtjeva za članstvo u EU, dva procesa zasnovana na različitim pravnim osnovama iz Osnivačkog ugovora EU, oni u suštini podrazumijevaju iste napore – usklađivanje zakonodavstva i primjenu Acquis-a, kao i jačanje ukupnih administrativnih kapaciteta države za slijedeću fazu procesa integracije, odnosno pristupanja EU. Uslov za članstvo u EU definisan je u čl. 49 Osnivačkih ugovora, gdje se kaže da “Svaka evropska država koja poštuje načela navedena u članu 6, tačka 1, može da zatraži da postane članica Unije215“. U članu 6, tačka 1 se kaže da se “ Unija zasniva na načelima slobode, demokratije, poštovanja ljudskih prava i osnovnih sloboda i na vladavini prava, načelima koja su zajednička svim državama članicama“. Procedure koje predstoje do sticanja statusa zemlje kandidata (i dalje), koje počinju podnošenjem zahtjeva za članstvo, odnosno otvaranjem ove druge, znatno zahtjevnije faze procesa pristupanja su slijedeće:
215

Article 49 (1): Any European State which respects the principles set out in Article 6(1) may apply to become a member of the Union. It shall address its application to the Council, which shall act unanimously after consulting the Commission and after receiving the assent of the European Parliament, which shall act by an absolute majority of its component members.

165

Odluka Savjeta EU o početku postupka za dobijanje pozitivnog mišljenja „Avis“. Početak pregovora Na bazi prethodnog iskustva. 2 ostaju za kraj (odnos sa institucijama EU i ostala pitanja). 2. Savjet EU odlučuje o tome da Crna Gora dobije status kandidata. Savjet ministara EU usvaja/potvrdjuje pozitivno mišljenje EK. Slobodan protok roba (FREE MOVEMENT OF GOODS). 5. Priprema odgovora od strane Crne Gore. Pravo osnivanja i sloboda pružanja usluga (RIGHT OF ESTABLISHEMENT AND FREEDOM TO PROVIDE SERVICES). Evropska komisija pripremi pozitivno mišljenje. 10. 11. Sloboda kretanja za radnike (FREEDOM OF MOVEMENT FOR WORKERS). Privremeni sporazum stupa na snagu . EU će pokušati da u svim slijedećim slučajevima izadje odmah. Luksemburg 2. Komisija za vrijeme pripreme mišljenja šalje dodatna pitanja i traži dodatna objašnjenja. vjerovatno će se izaći odmah i sa datumom otpočinjanja pregovora. Početak „screeninga“ (EK). i šalje ga.a . Na osnovu pozitivnog mišljenja – Avis-a. uz kandidaturu. ugovora o EU. tj. Neke od država uz zahtjev su prezentirale i poseban Memorandum i Skupštinsku rezoluciju. preko Savjeta ministara (GAERC216-a). Država potencijalni kandidat odgovara na dodatna pitanja.1. 216 General Affairs and External Relations Council . 6. Evropskoj komisiji treba najmanje 4 radna mjeseca za pripremu mišljenja. 9. oktobar 2007.GAERC 166 . (proces ide prema EK). Potpisivanje SSP . ali je svakoj državi do sada za kvalitetne i jasne odgovore trebalo najmanje 4 mjeseca (uključujući i prevod na engleski jezik).15. Za dodatne odgovore i prevod na engleski jezik je potrebno minimum 4 nedjelje. Evropska komisija šalje Upitnik (Evropska komisija potroši 2-3 mjeseca za pripremu upitnika). Podnošenje zahtjeva za članstvo u EU (Taj čin mora da bude usaglašen sa EU. da postane kandidat za članstvo u EU. 13. Vrijeme za pripremu odgovora zavisi od prethodne pripremljenosti države. prvenstveno predsedavajućom državom članicom. Time se jasno daje do znanja da nije u pitanju samo volja pojedine političke stranke. januar 2008 3. 1. nego volja čitave države.„Avis“u. i sa mogućim datumom otpočinjanja pregovora. prema Savjetu EU. 3. 4. 12. 8. Evropska komisija nakon dobijanja ispunjenog upitnika počinje sa radom na mišljenju . 14. Zahtev je veoma kratak i samo referira na član 49. 7.TRAJANJE PROCEDURA ZA STICANJE STATUSA KANDIDATA 1. Pregovori po poglavljima Acquis-a (33 poglavlja se pregovaraju.

SECURITY AND DEFENCE POLICY) Finansijska kontrola (FINANCIAL CONTROL) Finansijske i budžetske odredbe (FINANCE AND BUDGETARY PROVISIONS) INSTITUTIONS (institucije) OTHER (ostalo) 15. 9. 20. 15. 26. 33. 11. referendum. 28. 10. ako tako odluči Skupština) 18. 14. Privredno pravo (COMPANY LAW). 13. 30. Slobodan protok kapitala (FREE MOVEMENT OF CAPITAL). Finansijske usluge (FINANCIAL SERVICES). 31. 29. 16. 5. 25. Poljoprivreda i ruralni razvoj (AGRICULTURE AND RURAL DEVELOPMENT).4. 19. veterinarska i fitosanitarna politika (FOOD SAFETY. Javne nabavke (PUBLIC PROCUREMENT). Potpisivanje Ugovora o pristupanju (Acession Treaty) 17. 17. Odluka Savjeta EU o članstvu Crne Gore u EU 167 . 12. bezbjednosna i odbrambena politika (FOREIGN. 22. VETERINARY AND PHYTOSANITARY POLICY) Ribarstvo (FISHERIES) Transportna politika (TRANSPORT POLICY) Energetika (ENERGY) Poreska politika (TAXATION) Ekonomska i monetarna unija (ECONOMIC AND MONETARY UNION) Statistika (STATISTICS) Socijalna politika i zapošljavanje (SOCIAL POLICY AND EMPLOYMENT) Privredna društva i industrijska politika (ENTERPRISE AND INDUSTRIAL POLICY) Trans-evropske mreže (TRANS-EUROPEAN NETWORKS) Regionalna politika i koordinacija strukturnih instrumenata (REGIONAL POLICY AND THE CO-ORDINATION OF STRUCTURAL INSTRUMENTS) Pravosudje i osnovna prava (JUDICIARY AND FUNDAMENTAL RIGHTS) Pravda. Postizanje spremnosti za preuzimanje obaveza iz članstva 16. 32. 8. FREEDOM AND SECURITY) Nauka i istraživanje (SCIENCE AND RESEARCH) Obrazovanje i kulutura (EDUCATION AND CULTURE) Životna sredina (ENVIRONMENT) Zaštita potrošača i zdravstvena politika (CONSUMER AND HEALTH PROTECTION) Carinska unije (CUSTOMS UNION) Spoljni odnosi (EXTERNAL RELATIONS) Spoljna. 35. Bezbjednost hrane. Saglasnost Evropskog parlamenta. npr. 24. Ratifikacija u Skupštini Crne Gore (ili drugi oblik potvrdjivanja Ugovora o pristupanju. 27. podnošenje instrumenata o ratifikaciji od strane nacionalnih parlamenata država članica EU o Ugovoru o pristupanju Crne Gore u EU 19. 21. 6. Informaciono društvo i mediji (INFORMATION SOCIETY AND MEDIA). Pravo intelektualne svojine (INTELECTUAL PROPERTY LAW). Politika zaštite konkurencije (COMPETITION POLICY). 7. 23. 34. 18. sloboda i bezbjednost (JUSTICE.

jun 2003. čemu će Skupština Republike Crne Gore dati punupodršku i neophodan podsticaj. ostajući privržene svojim programskim načelima. dana 8. demokratskih vrijednosti i visokog životnog standarda. civilnom i otvorenom društvu. i pored navedenih političkih razlika. na osnovu člana 81 tačka 2 Ustava Republike Crne Gore. Zalažući se za ostvarenje ekonomske stabilnosti i prosperiteta. kulturnom i geografskom smislu sastavni dio Evrope. na drugoj sjednici prvog redovnog zasijedanja u 2005. godini. roba i usluga. a posebno u pogledu stabilnosti demokratije i njenih institucija.oktobra 2004. istorijskom. Potvrdjujući privrženost građana Crne Gore demokratiji. koji se odnosi na postupak i uslove prijema države koja je podnijela zahtjev za članstvo u Evropsku uniju. kao prostoru stabilnog mira. kao nužnog preduslova za brže pridruživanje Evropskoj uniji. Izražavajući spremnost da Skupština Republike Crne Gore u svom budućem radu daje punu podršku i neophodan podsticaj pristupanju Evropskoj uniji. poslaničke grupe opredijeljene za nezavisnu Crnu Goru. donijela je DEKLARACIJU O PRIDRUŽIVANJU EVROPSKOJ UNIJI Skupština Republike Crne Gore: 1. kao i poslaničke grupe opredijeljenje za državnu zajednicu Srbija i Crna Gora. Potvrdjujući odlučnost da se ispune obaveze predvidjene Procesom stabilizacije i pridruživanja. za punu slobodu kretanja lica. Prihvatajući načela.) o »dvostrukom kolosjeku« u procesu harmonizacije ekonimskih sistema. Konstatujući da između političkih partija postoje razlike u gledanju kroz koji državno-pravni status treba integrisati Crnu Goru u Evropsku uniju. rade na ubrzanom integrisanju i primjeni evropskih standarda. 168 . sa punim međunarodnopravnim subjektivitetom. Prihvatajući osnovne vrijednosti Evropske unije i izražavajući spremnost za ispunjavanje kriterijuma za pristupanje Evropskoj uniji. zaključcima Ministarskog Savjeta Evropske unije iz Luksemburga (11. poštovanju ljudskih i manjinskih prava i osnovnih sloboda.ANEKS – Skupštinske rezolucije posvećene procesu evropskih i evroatlanskih integracija Crne Gore DEKLARACIJA O PRIDRUŽIVANJU EVROPSKOJ UNIJI (2005) Polazeći od činjenice da je Crna Gora u civilizacijskom. Agendom za Zapadni Balkan:»Put ka Evropskoj integraciji«. god. Afirmišući značaj Crne Gore za ostvarivanje trajnog mira i stabilnosti na području Jugoistočne Evrope i izražavajući podršku naporima međunarodne zajednice i Evropske unije usmjerenim ka ostvarivanju ovih ciljeva. kapitala. Skupština Republike Crne Gore. tekovine i ciljeve na kojima se temelji Evropska unija i polazeći od člana 49 Ugovora o Evropskoj uniji (Ugovor iz Amsterdama). Solunskom deklaracijom sa Samita Evropske unije i zemalja Zapadnog Balkana (21. Konstatujući da najveći broj građana Crne Gore i političkih subjekata iskazuje privrženost idejama evropskih integracija i potvrđujući opredjeljenje za postizanje najšireg političkog konsenzusa. izražavaju spremnost da. uloge i značaja Skupštine Republike Crne Gore u tom procesu. vladavini prava. g). juna 2005. Potvrdjuje da je strateški interes građana Crne Gore ostvarenje procesa evropskih integracija. godine.

8. Deklaraciju dostaviti Evropskom parlamentu.2. Podgorica. Izražava spremnost da. a posebno u otklanjanju svih zakonskih. ostvarivanja i unapređenja manjinskih prava. Poziva Vladu Republike Crne Gore da. u okviru svojih nadležnosti izradi strategiju za pridruživanje Evropskoj uniji i dostavi je Skupštini Republike Crne Gore. institucionalnih i političkih nedostataka u cilju borbe protiv organizovanog kriminala. Potvrdjuje da će doprinjeti ubrzanom uskladjivanju pozitivnopravnog sistema Republike Crne Gore sa propisima i standardima Evropske unije. sindikate. najmanje jednom u tri mjeseca. poštujući evropske standarde u ostvarivanju manjinskih prava. korupcije. jačanja ekonomske i socijalne sigurnosti. ilegalne imigracije i za bezbjednost granica. te da intenzivira mjere i akcije za otvaranje pregovora o zaključivanju Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju EU. u cilju postizanja društvenog konsenzusa. Izražava spremnost da u cilju ostvarenja pune i trajne stabilnosti i regionalne bezbjednosti. 3. drogom. na principima vladavine prava i promovisanja ljudskih i građanskih sloboda. u cilju ubrzanja procesa evropskih integracija. 7. 11. Potvrdjuje spremnost za punu saradnju i ispunjenje obaveza i standarda Savjeta Evrope i Organizacije za evropsku bezbjednost i saradnju i svih ostalih preuzetih medjunarodnih obaveza. daju prioritet ubrzanom usvajanju predloga zakona od posebnog značaja za proces pridruživanja Evropskoj uniji i rade na afirmaciji evropskih vrijednosti u Crnoj Gori.godine SKUPŠTINA REPUBLIKE CRNE GORE PREDSJEDNIK Ranko Krivokapić 169 . u što kraćem roku. medije. dodatno unaprijedi saradnju sa Evropskim parlamentom. Evropskoj komisiji. Izražava spremnost da afirmiže saradnju sa domaćim nevladinim i međunarodnim organizacijama u cilju promovisanja vrijednosti Evropske unije i upoznavanja javnosti sa ciljevima ulaska Crne Gore u Evropsku uniju i poziva sve političke partije. kroz program »Partnerstvo za mir« pristupi NATO-u i drugim evropskim i evro-atlantskim bezbjednosnim strukturama. 9. dostavi Skupštini Republike Crne Gore izvjestaj o realizaciji aktivnosti i obaveza Crne Gore u vezi sa procesom stabilizacije i pridruživanja Evropskoj uniji. 5. kao i saradnju sa Medjunarodnim sudovima. Poziva Vladu Republike Crne Gore da. 8. radi upoznavanja. i posebno afirmiše regionalnu saradnju kroz programe »Cetinjskog parlamentarnog foruma«. parlamentima drugih država. 10. trgovine ljudima. uključujući saradnju sa Međunarodnim krivičnim sudom za ratne zločine za prostor bivže Jugoslavije u Hagu. Savjetu ministara EU i Savjetu Evrope. Poziva sve parlamentarne stranke da. 6. vjerske zajednice. Deklaraciju objaviti u »Službenom listu Republike Crne Gore«. juna 2005. državne i lokalne organe vlasti i sve građane da daju puni doprinos zajedničkim naporima za ubrzanje procesa pridruživanja Evropskoj uniji. 4.

Zahvaljujući Evropskoj uniji na pretpristupnoj pomoći i otvorenoj mogućnosti učestvovanja u programima Instrumenta za predpristupnu pomoć i drugim programima saradnje i pomoći. Obavezuje se da će kroz politički dijalog i najširi konsenzus doprinijeti ubrzanom uskladjivanju zakonodavstva Crne Gore sa standardima i pravnom tekovinom Evropske unije. kao i bezbjednosti granice. Dijeleći načela. mira i ekonomskog prospariteta u regionu i čitavoj Evropi. dana 27. Polazeći od člana 49 Ugovora o Evropskoj uniji. unapredjivanja i ostvarivanja manjinskih prava.Skupštinska rezolucija. oktobra 2007. uključujući i prava pripadnika manjinskih nacionalnih zajednica.godine donijela je REZOLUCIJU O ISPUNJAVANJU OBAVEZA CRNE GORE U OKVIRU SPORAZUMA O STABILIZACIJI I PRIDRUŽIVANJU Skupština Crne Gore: Naglašava da je punopravno članstvo Crne Gore u Evropskoj uniji strateški nacionalni cilj kojem će Skupština Crne Gore davati punu i stalnu podršku. 170 . kao i ostvarivanje pune saradnje u oblasti pravde. već i u cijeloj Evropi.12. 27. u Luksemburgu potpisan Sporazum o stabilizaciji i pridruživanju izmedju Evropskih zajednica i njihovih država članica s jedne strane i Crne Gore s druge strane. kao i za izgradnju institucija i jačanje institucionalnih i društvenih kapaciteta. Utvrdjuje da je dinamična implementacija Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju (uključujući i Privremeni sporazum) ne samo obaveza Crne Gore na bazi prvog sveobuhvatnog ugovornog odnosa sa Evropskom unijom. političkih i ekonomskih straktura. organizovanog kriminala. godine. Imajući u vidu da. kao i da će predano raditi na jačanju svih zakonskih. stabilnosti i ekonomskog prosperiteta ne samo u regionu. koji se tiče postupka i uslova prijema države u članstvo Evropske Unije. Konstatuje da su opšte-civilizacijsko i kulturno nasljedje. Polazeći od činjenice da je 15.godini. slobode i bezbjednosti. na osnovu člana 82 stav 3 Ustava Crne Gore. godine. Potencirajući značaj dobrosusjedskih odnosa i unapredjivanje regionalne saradnje. ta da su njeni napori usmjereni ka stvaranju trajnog mira. kvalitetno ispunjavanje svih obaveza iz Privremenog sporazuma predstavlja ključni preduslov za podnošenje zahtjeva za prijem Crne Gore u punopravno članstvo u Uniji. vrijednosti i ciljeve na kojima se temelji Evropska unija. implementacionih i političkih preduslova u cilju što efikasnije borbe protiv korupcije i. Skupština odlučuje o načinu pristupanja Evropskoj uniji. jačanja ekonomskih sloboda i institucija i mehanizama slobodnog tržišta. Potvrdjuje da je Skupština posvećena daljoj izgradnji Crne Gore na principima vladavine prava. ljudskih i gradjanskih sloboda. na šestoj sjednici drugog redovnog zasijedanja u 2007. kao i da pristupanje Crne Gore Evropskoj uniji treba temeljiti na individualnom pristupu i dostignućima svake zemlje pojedinačno. Opredjeljujući se za razvoj gradjanskog društva i punu demokratizaciju svih društvenih. već i snažan podsticaj demokratskim i ekonomskim reformama u zemlji.2007. (ugovor iz Amsterdama). kao i sam geostrateški položaj Crne Gore vezani za područje Zapadnog Balkana i Mediterana. Poštujući opšteprihvaćena načela vladavine prava i medjunarodnih konvencija za zaštitu ljudskih prava. na osnovu člana 15 stav 3 Ustava Crne Gore. Potvrdjujući u potpunosti opredjeljenja iz Deklaracije o pridruživanju Evropskoj uniji. a sve sa ciljem stvaranja zajedničke zone sigurnosti. institucionalnih. Afirmišući stav iz Preambule Ustava Crne Gore u kome se potencira privrženost ravnopravnoj saradnji sa drugim narodima i državama i evropskim i evroatlantskim integracijama. kao i obezbjedjivanja ravnopravnosti i socijalne sigurnosti za sve njene gradjane. juna 2005. koju je Skupština Republike Crne Gore donijela 8. decembar 2007. Skupština Crne Gore.

raditi po posebnim i prioritetnim procedurama sa ciljem ispunjavanja obaveza koja predvidja SSP. Predsjednikom. ukazuje na značaj da konačnu odluku o članstvu u Evropskoj uniji donesu gradjani putem slobodno iskazane volje. procesu evropskih integracija. U cilju stvaranja uslova za objektivno suočavanje sa istinom o događajima iz bliske prošlosti. tako i predstavnike civilnog društva (medija. S tim u vezi. kao i ostale institucije Evropske unije. kako predstavnike političkih partija. Predlaže Vladi Crne Gore da već u prvoj polovini 2008.2007. a jednom u tri mjeseca izvještaj o ukupnim aktivnostima u okviru procesa stabilizacije i pridruživanja EU.g. akademskih institucija i nevladinih organizacija). odnosno u cilju stvaranja pretpostavki za utvrdjivanje i svake moguće odgovornosti za konkretna dešavanja. Odlučuje da u saradnji sa Vladom. kroz formu posebno istraživačko-dokumentacionog centra. Savjetu ministara Evropske unije i Savjetu Evrope. očekujući što skorije ispunjavanje potrebnih preduslova za uspješnu kandidaturu.Iskazuje punu spremnost. Podgorica. kroz saradnju u pripremi Nacionalnog programa za integraciju. Poziva Vladu Crne Gore da jednom mjesečno dostavlja Odboru za medjunarodnu saradnju i evropske integracije Skupštine Crne Gore Izvještaj o ispunjavanju obaveza iz Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju (Privremenog sporazuma). Posebno naglašava svoja očekivanja da parlamanti zemalja članica Evropske unije. dinamiku i način usvajanja zakona i drugih propisa u cilju uskladjivanja pravnog sistema Crne Gore sa pravnom tekovinom Evropske unije. Najavljuje da će nakon definisanja dinamike i okvira djelovanja. a potom i pristupanje Crne Gore. Vlade država članica. da zajedno sa Vladom Crne Gore. sindikata. Podstiče Vladu da u najkraćem mogućem roku usvoji Nacionalni plan za integraciju Crne Gore u Evropsku uniju. Skupština poziva Vladu Crne Gore da. Evropskoj komisiji. kao strateško savjetodavno tijelo visokog stepena participativnosti svih predstavnika crnogorskog društva koje će doprinijeti boljoj koordinaciiu i nadgledanju implementacije Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju. godine. predstavnicima parlamentarnih partija i civilnog društva formira Nacionalni savjet za Evropske integracije. a na bilo koji način neposredno vezanim za Crnu Goru.godina. definiše rokove. SKUPŠTINA CG PREDSJEDNIK Ranko Krivokapić 171 . Rezuluciju objaviti u Službenom listu Crne Gore. podnese zahtjev za punopravno članstvo Crne Gore u Evropskoj uniji.12. Rezuluciju dostaviti Evropskom parlamentu. iz perioda 1991-2001. 27. stvori formalno-pravne i druge neophodne pretpostavke za utvrdjivanje istine o dogadjajiima sa mogućim elementiima zločina. uvaže puno opredeljenje i posvećenost svih političkih snaga Crne Gore. te da u njegovo definisanje uključi i predstavnike različitih društvenih struktura. kako bi se proces ratifikacije Sporazuma o stabilizaciji i pridruživanju završio u najkraćem mogućem roku.

SU-SK Broj 01 Podgorica. godini. čuvajući svoju unutrašnju stabilnost. promovišući prijateljske odnose i regionalnu saradnju. Ujedinjenim nacijama. godine SKUPŠTINA CRNE GORE 172 . istrajna u opredjeljenju da. oktobar 2008. Državni organi Crne Gore su dužni da. Skupština Crne Gore. 5. koristeći sve svoje resurse. doprinose regionalnoj bezbjednosti. uz posredovanje međunarodne zajednice. kao i ispunili strateški prioritet članstva u EU i NATO. kao organa zakonodavne vlasti i principa sadržanih u Deklaraciji nezavisne Republike Crne Gore od 3. kojom je potvrđen njen strateški prioritet ubrzanog integrisanja u Evropsku uniju i odlučnost da se nastavi efikasno ispunjavanje uslova i zahtjeva sadržanih u Kopenhaškim kriterijumima i Procesu stabilizacije i pridruživanja kao i čvrsto opredjeljenje da pristupi evropskim i evroatlantskim-NATO bezbjednos-nim strukturama i da nastavi da doprinosi učvršćavanju regionalne stabilnosti i bezbjednosti. 3. donijela je REZOLUCIJU O NEOPHODNOSTI UBRZANJA PROCESA INTEGRACIJE CRNE GORE U EVROPSKE I EVROATLANTSKE STRUKTURE 1. oktobra 2008.Skupštinska rezolucija. ekonomskih i bezbjednosnih interesa članstvo u evropskim i evroatlantskim strukturama – Evropskoj uniji i NATO. juna 2006. Nakon obnove svoje državnosti Crna Gora je pokazala da su njeni strateški ciljevi ubrzane evropske i evroatlantske integracije. spremna da uvaži političku realnost koju članice EU i NATO vrednuju kao značajnu za regionalnu stabilnost i slijedi politiku koja je na kursu njenih evropskih i evroatlantskih opredjeljenja. Crna Gora je. NATO. oktobra 2008. 4. dana 3. u što kraćim rokovima ispunjavaju uslove predviđene Sporazumom o stabilizaciji i pridruživanju koji je potpisan sa EU kao i Okvirnim dokumentom Partnerstva za mir. To će biti osnov i za opredjeljenje Crne Gore prema pitanju Kosova. Uvjerena da je ostvarenje ovih ciljeva osnov i uslov očuvanja i unapređenja ekonomskog i demokratskog ambijenta koji će intenzivirati investiciona ulaganja i osigurati dalji ekonomski razvoj. Polazeći od svoje ustavne nadležnosti. godine. 2. bezbjednost i vladavinu prava. 3. na osnovu člana 82 tačka 3 Ustava Crne Gore. Crna Gora i na ovaj način iskazuje posvećenost dostizanju standarda koji donose jačanju kapaciteta koji vode tom cilju. Crna Gora će i dalje biti privržena pravima i obavezama koje proističu iz dosadašnjih angažmana sa Evropskom unijom. posebno partnerske odnose sa susjednim državama. kako bi kroz evropske i evroatlantske integracije obezbijedili viši kvalitet života svih građana Crne Gore i dostupnost svih vrijednosti evropske civilizacije. Crna Gora je u potpunosti posvećena aktivnom ispunjavanju svojih obaveza na unutrašnjem i međunarodnom planu i ostaje uvjerena da je najbolji okvir za realizaciju njenih vitalnih političkih. Savjetom Evrope i Organizacijom za evropsku bezbjednost i saradnju i drugim međunarodnim regionalnim organizacijama. godine. pokazala privrženost nastojanjima da svi sporovi budu riješeni na miran način. 3. na prvoj sjednici drugog redovnog zasijedanja u 2008.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->