SADRŽAJ

Uvod ................................................................................................................................... 3 Osnove teorija .................................................................................................................... 4 Numeracija ..........................................................................................................................7 Osnovne operacije sa prirodnim brojevima ................................................................ 9 Sabiranje ................................................................................................................ 9 Oduzimanje .......................................................................................................... 13 Množenje .............................................................................................................. 15 Dijeljenje .............................................................................................................. 22 Djeljivost .......................................................................................................................... 27 Literatura .......................................................................................................................... 30

Prirodni brojevi Uvod
Prvo matematičko znanje koje stičemo je znanje o prirodnim brojevima. U toku školovanja, u osnovnoj i srednjoj školi, stečeno znanje ne podvrgavamo kritici. Radimo sa nekim konkretnim prirodnim brojevima, ispitujemo svojstva koja imaju i pripisujemo ih svim prirodnim brojevima. Uvjereni smo da možemo sabrati i pomnožiti bilo koja dva prirodna broja, da za sabiranje i množenje važe komutativni i asocijativni zakon i slično. Nedostatak koji imaju prirodni brojevi, da jednačina a + x = b nije rješiva u ovom skupu za b ≤ a, otklanjamo uvođenjem skupa cijelih brojeva. Slično, kao u slučaju prirodnih brojeva, prihvatamo da postoji zbir i proizvod svaka dva cijela broja, a sabiranje i množenje cijelih brojeva učimo preko pravila. Svi se pisci razmatranja o brojevima slažu da su prirodni brojevi bili prvi apstraktni pojmovi kod ljudi. Brojanje istovrsnih predmeta, kao i dodavanje još jednog primjerka zbirci istovrsnih primjeraka, čini sigurnu osnovu za apstrakciju prirodnog broja. Prvi zapis o prelasku sa konkretnog brojanja na apstraktno datira iz 3000. godine p.n.e. Na jednoj sumerskoj glinenoj pločici prikazan je broj 33 pomoću tri kružića (desetice) i tri zareza (jedinice), zapisanih ispod kružića. Zajedno sa znakom za ćup, koji se nalazi pored, cijeli zapis bi se mogao pročitati kao 33 ćupa ulja. Intuitivno se podrazumijeva da iza svakog broja slijedi broj, te da se nabrajanje može odvijati bez ograničenja. Oznaka N za skup prirodnih brojeva je prvo slovo latinske riječi naturalis = prirodno. Prirodni brojevi su svi cijeli brojevi veći od nule. tj. tu spada bilo koji broj prirodnog niza. Uopšte, »nizom« se naziva ograničen ili neograničen skup elemenata od kojih svaki ima određen rang (redni broj). Vjerovatno je najstarija podjela prirodnih brojeva na parne i neparne. Parni su brojevi: 2, 4, 6, 8, 10, 12, ... a zapisujemo ih simbolima {2n : n ∈ N}, gdje nam n označava ma koji prirodni broj, a N je oznaka skupa svih prirodnih brojeva. Neparni su pak brojevi: 1, 3, 5, 7, 9, ... tj. brojevi oblika {2n ± 1 \ n e N} (što znači: dodamo li ili oduzmemo ma kojem parnom broju jedinicu, dobićemo neparan broj). Koliko su značenje pridavali Grci ovoj podjeli prirodnih brojeva, najbolje nam kazuje činjenica da je veliki grčki filozof i matematičar Platon (427. do 347. g. p. n. e.) čak i definisao matematiku kao "nauku o svojstvima parnih i neparnih brojeva". Među mnogim primjenama prirodnih brojeva, navedimo: numerisanje zgrada u nekoj ulici, registraciju automobila, brojeve telefona, spiskove Socijalnog osiguranja, itd.

2

2. 5.. neparan broj {1. osam jabuka.nije djeljiv sa 2. 11. onda je skup svih prirodnih brojeva manjih od n konačan. na primjer: • • • • • • • • • paran broj {2..Osnove teorija Svi članovi niza prirodnih brojeva čine skup prirodnih brojeva.} .. .} ... 17.broj koji ne pominje prirodu objekata skupa koji je njime izbrojan Konkretni broj . .u suprotnom slučaju broj je konkretan: četiri klikera. brojeva n čiji zbir svih djelilaca osim samog n ima zbir n. Peanovi aksiomi skupa prirodnih brojeva: 3 .djeljiv je sa 2.?} .. Aksiomatsko određivanje prirodnih brojeva našao je Dedekind 1888. Mersenov broj {2. ili . Kardinalni broj . Kada skupu prirodnih brojeva dodamo nulu dobijemo prošireni skup koji označavamo sa N0. 3. Taj skup označavamo sa N={1. Apstraktni broj . .. .. II je uređen skup.Prirodni brojevi obično se koriste u operacijama prebrajanja.. 5. 496... Zbir i proizvod prirodnih brojeva je prirodan broj. 859433.prost broj oblika 2n − 1.. . mi ih znamo dvadesetak. razlika i količnik ne moraju biti. godine. 2n-1.prost broj. IV Skup nema maksimalnog (najvećeg) elementa. 13. 4.Kada se služimo prirodnim brojevima radi nekog ređanja. to je tada njegov ordinalni (redni) broj. .. 3. . 2n.. broj koji u tom smislu odgovara nekom konačnom skupu je njegov kardinalni broj.. 2. a potom i italijanski matematičar Đuzepe Peano 1891.}. 19.. 3. Ordinalni broj . Eksperimentalno možemo reći: I nije prazan skup..?} . 6. 5.Euklid ih je znao četiri. savršen broj {6. kojih danas znamo 46. Skup prirodnih brojeva je beskonačan i prebrojiv. .} .3. 7.4. 28. III Ako je n . prim broj {1.. Prirodan broj je.. svakom od prebrojanih objekata odgovara broj koji označava njegovo mjesto u tom redu. ima beskonačno takvih brojeva koji su djeljivi jedino brojem 1 i samim sobom..

označimo ga sa 1. vijeka. 5. ali zanimalo ih je koliko. tj. takav da je s(n) 1. nazvanu Pješčanik. Filozof Platon izrekao je tvrdnju da prirodnim brojevima nema kraja. 9. dva. napisao raspravu. ali ispravnim logičnim zaključivanjem možemo ga barem djelimično upoznati. Bilo im je jasno da prirodnih brojeva ima veoma mnogo. 7. ako vrijede ovi uslovi (aksiomi): Aksiom A: Postoji funkcija s sa u . Sve jasnijom formulacijom tog pojma počela je. Tako je veliki grčki matematičar. Aksiom D: Ako je M podskup od i ako vrijedi: (I) 1 M (II) ( ) (n M s(n) M) onda je M = Pojam prirodnog broja proističe iz ispitivanja kolekcija različitih predmeta. onda je m = n. Na taj se način preko prirodnih brojeva 1. 12. Pojam beskonačnog značajan je zato što čini ishodište.. dolazi i do jednog od najvažnijih pojmova cjelokupne matematike. Koliko ima prirodnih brojeva? I ovim su se pitanjem bavili matematičari još u starom vijeku. 8. tačnije beskonačno velikog. polaznu tačku za sasvim nova matematička razmatranja. 11. Skupovima koji se dobijaju polazeći od jedinice i dodajući potom svaki put po jedan nov elemenat odgovaraju brojevi jedan.Neprazni skup zove se skup prirodnih brojeva. Aksiom C: Ako je s(m) = s(n) za m. I kod parnih i kod neparnih brojeva uočena su još davno neka zanimljiva svojstva: ▪ Zbir prvih uzastopnih neparnih brojeva uvijek je kvadrat prirodnog broja (ili kvadratni broj). 2. tri.. n. u kojoj je dokazivao da se i broj zrnaca pijeska na plaži može izraziti prirodnim brojem samo ako se uvede sistemsko označavanje sve većih prirodnih brojeva. fizičar i izumitelj Arhimed još u 3. četiri.. Aksiom B: Postoji barem jedan element u . . e. 3. 10. To je pojam koji sigurno vrijedi podrobnije razmotriti zbog njegovog značenja u matematici. do pojma beskonačnog. . izgradnja osnova moderne matematičke analize.. Skup sa samo jednim elementom predstavlja jedinicu. 4 . a njegovi su elementi prirodni brojevi. 4. negdje od 17. Posmatrajmo jedan skup klikera i jedan skup odgovarajućih udubljenja i pretpostavimo da se svaki kliker može smestiti u po jedno udubljenje tako da sva udubljenja budu popunjena: oni imaju zajedničko svojstvo koje dopušta da se za svaki od njih da isti odgovor na sljedeće pitanje: koliko ovaj skup ima elemenata? Taj odgovor je: neki prirodan broj. n . . vijeku p. 6. on odgovara broju jedan. a Euklid je dokazao da čak i samih prostih brojeva ima beskonačno mnogo.

.. Ako nacrtamo kvadrat oko dva kvadratna broja koji na dijagonali slijede jedan za drugim i koji sadrži četiri broja i saberemo brojeve unutar tog kvadrata dobivamo ponovo kvadratni broj.... .1 + 3 = 4 = 22 1 + 3 + 5 = 9 = 32 1 + 3 + 5 + 7 = 16 = 42 1 + 3 + 5 + 7 + 9 = 25 = 52 .. Poredajmo kvadratne brojeve dijagonalno u kvadrat.. švajcarski matematičar Euler (1707—1783)... 2.... 3. + (2n .. baveći se tim 5 ... 4. Posebno je značajna podjela prirodnih brojeva na proste i složene brojeve... još uvijek se ne zna pravilo kako da se pronađu. 5....300 godina od otkrića savršenih brojeva.. brojevi 6 i 28 jer 6 = 1+ 2 + 3. 7 i 14. koliko ih ima. Naći pravilo (formulu) za pronalaženje savršenih brojeva...... 2. Upravo u vezi sa savršenim brojevima Grci su nam ostavili dva problema koja matematičari do danas nisu uspjeli riješiti............ Iako je prošlo već 2. a tako su jednostavni da ih svako može razumjeti: 1. 2 i 3 i 28 = 1 + 2 + 4 + 7 + 14........... a ne pripadaju prostim brojevima....... .. Takvi su npr. Tako je npr.... ili uopšteno 1 + 3 + 5 + ... To su npr..... a 28 je djeljiv sa 1.. 7.... a 6 je djeljiv osim sa samim sobom sa 1..... brojevi 2. Složeni brojevi su prirodni brojevi koji su različiti od 1.. Prosti ili prim brojevi su oni prirodni brojevi koji su djeljivi samo s 1 i samim sobom...2 + 22 = 9 22 + 2 ∙ 2 ∙ 3 + 32 = 25 ▪ Zbir uzastopnih prvih parnih brojeva je proizvod dva prirodna broja: 2+4=6=2∙3 2 + 4 + 6 = 12 = 3 ∙ 4 2 + 4 + 6 + 8 = 20 = 4 ∙ 5 .. ili uopšteno 2 + 4 + 6 + ... niti se zna postoji li ili ne postoji neparan savršen broj. + 2n = n ∙ (n + 1). Dokazati ili opovrgnuti pretpostavku da nijedan neparan broj nije savršen. .... 1 + 2 + 2 + 4 = 9 = 32 4 + 6 + 6 + 9 = 25 = 52 ili ili 12 + 2 ..1) = n2.. Savršeni brojevi Savršenim brojevima Grci su nazivali brojeve koji su jednaki zbiru svojih djelioca.....

6 . grupisani u desetice i da je preostalo 6 jedinica. Broj koji dolazi neposredno poslije devet. 3. Na brojačima ili mjeračima (mjerač gasa ili električne struje. 1000 ili 103.problemom..1). U sistemu numeracije koji upotrebljavamo.. deset. igra fundamentalnu ulogu u ovom sistemu: jedinice se skupljaju u desetice ili jedinice drugog reda. tj. a koji se naziva decimalni (dekadni) sistem. Svaka cifra predstavlja deset puta veće jedinice nego cifra neposredno do nje s desne strane. gdje je 2m+1 . Krajnja desna cifra predstavlja obične jedinice. Traženi broj označava se onda sa 4736... 10 000 ili 104. koja prestavlja nulu. pri čemu je svaka sljedeća jedinica udesetostručena prethodna. Jedinice koje nedostaju predstavljene su cifrom 0. brojač kilometara. pokazao da je neki parni broj savršen ako se i samo ako se može napisati u obliku: 2m (2m+1 . 10. deset stotina obrazuju jednu hiljadu ili jedinicu četvrtog reda. Prebrajanje skupa Pretpostavimo da su objekti nekog skupa. da su stotine grupisane u hiljade i preostalo je 7 stotina i da ima 4 hiljade (manje od deset). .. Broj 4736 predstavlja zbir 6 + (3 x 10) + (7 x 100) + (4 x l 000). 100 ili 102. Može se zamisliti beskrajno nastavljanje ovog postupka. brojevi od jedan do devet dobili su posebna imena i svaki od njih predstavljen je pojedinim simbolom nazvanim cifra: jedan dva tri četiri pet šest sedam osam devet 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ovim ciframa treba dodati cifru 0. m = 1..) može se posmatrati uzastopno i automatsko formiranje prirodnih brojeva. koji treba prebrojati.. da su zatim desetice grupisane u stotine i pretekle su 3 desetice. Numeracija Numeracija se sastoji u pisanju prirodnih brojeva pomoću ograničenog broja znakova i u njihovom imenovanju pomoću ograničenog broja riječi. 2. Jedinice različitih redova (dekadne jedinice) označavaju se redom sa: 1. To je onda potpuni spisak znakova koji se upotrebljavaju u decimalnoj numeraciji. deset desetica čine jednu stotinu ili jedinicu trećeg reda.1 prost broj.

Odgovarajući nazivi su: milijarda (bilion). pri čemu svaki dio dobija naročito ime: klasa običnih jedinica. trinaest. četrnaest. 2° Brojevi sa više od tri cifre dijele se na djelove sa po tri cifre počev od jedinica. itd. pri čemu je svaka od njih propraćena imenom jedinica koje ona predstavlja. kvintilion. 6. Napisati u binarnom sistemu broj koji se u decimalnom sistemu piše 4955. 736 se čita ovako: 7 stotina. petnaest. sedamnaest. ima samo dva znaka: 0 i 1. Binarni sistem Sistem numeracije sa bazom dva. 1° Brojevi sa tri cifre.Broj koji se piše kao cdu ima za vrijednost 100c + 10d + u . milion na kub (1018). izvršiti niz dioba sa 2. klasa hiljada. klasa miliardi. Usmena numeracija To je skup pravila kojih se pridržavamo pri imenovanju brojeva. milion na peti stepen (1030). dvanaest. osamnaest. 706 se čita: 7 stotina. 3734267 čita se ovako: 3 miliona 734 hiljade 267 (jedinica). On se zato naročito dobro slaže sa uslovima funkcionisanja računara. šesnaest. klasa miliona. Pogodna sistematizacija uzastopno dobijenih rezultata bila bi: Brojevi koji Odgovarajući se djele sa 2 ostaci 4 955 1 2 477 1 1 238 0 619 1 309 1 154 0 77 1 38 0 19 1 7 . 6. P r i m j e r. devetnaest. Izražavaju se milionima i svako sljedeće grupisanje predstavlja milion puta uzeto prethodno. Ovi dijelovi se čitaju s lijeva na desno izgovarajući svaki put ime klase. milion na šesti stepen (1036). 3 desetice (ili trideset). Da bi se zadatak riješio. milion na četvrti stepen (1024). ili binarni sistem. kvadrilion. Cifre se čitaju s lijeva na desno. 3° Veliki brojevi. Izvjesne nepravilnosti donekle prikrivaju decimalni karakter sistema: jedanaest. treba. sekstilion. za brojeve između deset i dvadeset. jedinice različitih redova su sve po dva puta veće ili manje. trilion. milion na kvadrat (1012). itd. na kojima se i razvilo njegovo korišćenje. U binarnom sistemu.

1 .. II .9 4 2 1 1 0 0 1 Cifra 1 iz posljednje vrste u koloni brojeva prenesena je u kolonu ostataka da bi se podsjetilo da ona treba da učestvuje u traženom binarnom pisanju.. 8 . 1° Vrijednosti dva identična znaka koji stoje jedan uz drugi sabiraju se... 1 . VIII godina Republike). . 4° Broj nadvučen jednom crtom množi se sa 1 000. glava u knjizi. 1 „ X . Osnovne operacije sa prirodnim brojevima Sabiranje Izvršiti sabiranje dva prirodna broja a i b sastoji se u tome da se jedinice broja a pridruže jedinicama broja b. ... . ili a plus b). VII . 3° Vrijednost znaka koji se nalazi izmedu dva znaka sa većom vrijednošću oduzima se od vrijednosti drugog od njih. U nekim slučajevima i danas se koriste rimske cifre: za označavanje godina (XII vijek.. Ova operacija obilježava se sa a + b (a više b. 1 „ V . a oduzima od nje u suprotnom slučaju. . 1 „ XIII „ „ Ukupna suma 1 jedinicu 2 jedinice = 8 = 16 = 64 = 256 = 512 = 4 096 = 4 955 23 24 26 28 29 212 Rimske cifre Rimskih cifara (za koje su uzeta slova) ima ukupno sedam: • • Rimske cifre: I V X L C D M Odgovarajuće vrijednosti: 1 5 10 50 100 500 1000 P r a v i l a p i s a nj a. Tako formirani broj s naziva se njihovim zbirom (sumom).. Prvi od dobijenih ostataka odgovara prvom redu i tako redom. 2° Vrijednost znaka koji se nalazi uz drugi sa većom vrijednošću dodaje se vrijednosti tog drugog znaka ukoliko je prvi znak sa desne strane drugog. sa broja napisanog kao 1 001 101 011 011 u binarnom sistemu prešlo bi se na isti broj napisan u decimalnom sistemu vršeći sljedeća pretvaranja: 1 jedinica I reda iznosi 1 . IV ... a nadvučen dvema crtama množi se sa 1 000 000.. 1 „ IX . strana nekog predgovora itd. Obrnuto.... Broj koji se u decimalnom sistemu piše kao 4955 u binarnom sistemu piše se kao 1 001 101 011 011 . .. a i b su sabirci ili članovi ovog zbira. .

c. a + b + c + d= a + (b + c)+d. Jednom reči.. c = c' + c" => a + b + c + d = a + b + c' + c" + d. mogu se prikazati sljedećom tablicom koja ima dvostruk ulaz i naziva se tablica sabiranja. U zbiru se dva ili više brojeva mogu zamijeniti vrijednošću njihovog zbira. dodajući broj c rezultatu. Obrnuto. Zbir dva ili više brojeva ne zavisi od poretka članova. Zagrada koja obuhvata prve članove zbira ne mjenja ništa: definicija daje isti poredak operacija za (a + b) + c + d i za a + b + c + d. član zbira može se zamjeniti sa više drugih članova čiji je on zbir. koja iz minimuma svojstava sva ostala izvodi putem rasuđivanja. jednostavno ispitivanje pokazuje način njenog sastavljanja. koji se označava sa a + b + b + c + d + . Rezultati ovih sabiranja. dodaje se svaki od njegovih članova. b) elemenata skupa N i zbir je takođe element skupa N: kaže se da je sabiranje zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N.. Asocijativnost. a+b = b + a. Osobine sabiranja Mi se nećemo povinovati zahtjevima moderne aksiomatike. Može se naznačiti i drukčiji red sabiranja korišćenjem zagrada: a + (b + c) + d pokazuje da najprije treba izvršiti sabiranje b + c (uzeto kao cjelina jedan je od članova ovog zbira). u zbiru se po volji mogu stavljati ili izostavljati zagrade. a + (b + c + d) = a + b + c + d Praktično izvođenje sabiranja u decimalnom sistemu Osobine sabiranja opravdavaju sljedeća praktična pravila: 1° Slučaj dva broja manja od 10. dobija se sabirajući a i b.. zatim d novom rezultatu i produžujući tako dokle god ima članova. Komutativnost. koji se inače znaju napamet.. _______Sabiranje više brojeva _______Zbir brojeva a. 9 . ni od razlaganja ili grupisanja koja su mogla biti izvršena. Neutralni element Uvijek je a + 0 = 0 + a = a. Ukazujući na konkretno značenje pretpostavićemo kao očigledno da vrijednost zbira ne zavisi od reda izabranog za grupisanje jedinica..Sabiranje je definisano za svaki par (a. Da bi se dodao zbir. b. a + b + c + d= b + d + c + a. Kaže se da je nula neutralni element sabiranja: komponovana sa bilo kojim elementom daje kao rezultat isti taj element. d ..

strogo uzevši. zatim 733 i najzad 741. Dobija se uzastopno 663. nalazi se u presjeku kolone 8 i vrste 5). U suprotnom slučaju potpisuje se samo cifra koja označava broj njegovih jedinica. Obično se postupa na taj način što se drugi sabirak razbija na jedinice različitih redova i sabira počinjući sa najvišom jedinicom. Svaki od ovih zbirova potpisuje se ispod kolone ako ima samo jednu cifru. »dokaz«. Ovo provjeravanje nije. Sabiranje se provjerava vršeći ponovo račun drugim redom: sabiranjem odozdo naviše. glavnu dijagonalu). mogle bi se iskoristiti i kolona 5 i vrsta 8. 10 . 2° Opšti slučaj. stavljajući pritom u istu kolonu sve jedinice istog reda. Uzmimo da treba sabrati brojeve 463 i 278. a desetice se prenose u najbližu lijevu kolonu (princip pamćenja). Polazi se od 463 i dodaje se 200. ono samo može sadržati greške koje kompenzuju moguće greške u početnoj operaciji. počinjući sa krajnje desnom kolonom. grupisanjem sabiraka u djelimične zbirove itd. zatim 70. Usmeno sabiranje. broj 13. Može se primijetiti da je ova tablica simetrična u odnosu na dijagonalu koja polazi iz lijevog gornjeg ugla (na tzv. Zbog komutativnosti. Članovi se ispisuju jedan ispod drugog. P r i m j e r.Zbir 8 + 5. U svakoj koloni se izvodi sabiranje. a zatim 8. tj. 4 534 307 2 748 Zbir 7 589 Proba sabiranja.

Prema pravilu po kome formirano vrste.. 5. ova simetrija prelazi sa svake vrste na sljedeću. Zaista. Dva broja iste parnosti imaju paran zbir. nalazi se 5 + 4 + 3 + 2 + 1 i 10 + 4+1. Zaista. Odatle: S1 = 1 . 8.. važi i za sljedeću.. Oduzimanje 11 . S2 = 2 . koji se nalazi u sedmoj vrsti. za broj 15. . dakle. 3.Parni i neparni brojevi. 6. 3° U svakoj vrsti. 2. . Mogu se izvršiti numerička provjeravanja. Sn = 2n-l . nazivaju se parnim brojevima. 5° Može se primijetiti da u napisanim vrstama članovi rastu ukoliko se približavamo središnoj koloni. brojevi 0. Brojevi koji se dobijaju polazeći od 1 i brojeći pomoću broja 2. svaka vrsta obrazuje se pomoću prethodne sabiranjem po dva uzastopna člana u prethodnoj vrsti i ispisivanjem svakog zbira u sredini razmaka između sabiraka. Pravilo je opšte. ako ovaj zakon važi za jednu vrstu. 1° Zbir Sn brojeva u n-toj vrsti je udvostručen zbir Sn-1 brojeva u prethodnoj vrsti. zbir elemenata parnih rednih brojeva i zbir elemenata neparnih rednih brojeva jednaki su. Pretpostavljajući da svaka vrsta počinje i završava sa po jednom nulom (ove nule se ne pišu). tj. S3 = 22 . a dva broja različitih parnosti imaju neparan zbir. i tako se beskrajno održava. svaki od njih je zbir u kome po jedanput figuriše svaki od elemenata prethodne vrste. dva od krajeva jednako udaljena člana medusobno su jednaka.. brojevi 1. 4° Element koji nastaje sabiranjem uzastopnih elemenata a i b prethodne vrste (a se nalazi lijevo. Svaka vrsta neparnog rednog broja ima član koji je jednako udaljen od krajeva i on je veći od svih ostalih članova. Jasno je da. Na primjer. Zaista. članovi n-te vrste obrazuju sumu u kojoj po dva puta figuriše svaki od brojeva iz prethodne vrste. Paskalov aritmetički trougao U početnu vrstu upisuje se 1. 7. može se provjeriti penjući se od datog broja prema prethodnim vrstama i primjenjujući pravilo formiranja ove tablice. 2° U svakoj vrsti. Brojevi koji se dobijaju brojeći pomoću broja 2 i polazeći od nule. b desno) jednak je zbiru brojeva na koje se nailazi penjući se bilo od a po paraleli lijeve stranice trougla. .. tj. opšti.. zovu se neparni brojevi... S4 = 23 . On je. Parnost i zbir. kod prvih vrsta može se zapaziti simetrija u odnosu na vertikalnu osu figure. 4. bilo od b po paraleli desne stranice.

P r i m j e n a. Jasno je da se. Odatle. a b drugi član razlike (ili umanjilac). Znak ove operacije čita se kao riječ »manje (ili minus)«. Imamo x + (b + c + d) = a. može oduzeti njihov zbir. Iz pravila o oduzimanju zbira izlazi da se.n = a . Dodavanje i oduzimanje istog broja poništava se.b i naziva razlika ili ostatak. Dodavanje razlike Treba izračunati x = a + (b — c) . Oduzimajući od obe strane posljednje jednakosti redom brojeve b. obrnuto. Brojna vrijednost aritmetičkog polinoma jednaka je razlici zbira čianova koji se dodaju i zbira članova koji se oduzimaju. Racuni sa zbirovima i razlikama Oduzimanje zbira Uzmimo da treba izračunati x = a . Oduzimanje. a-b=x ↔ b+x=a. operacija inverzna sabiranju.b .(b + n) = a + n . (a + n) . dobija se x=a-b-c-d. 7+8-3+3-5-4 aritmetički polinom. ili x + b + c + d = a. Razlika ne mijenja vrijednost kad se svakom od njenih članova doda isti broj.b .(b + c + d). P r a v i 1 o. U slučaju kada je a = b razlika je jednaka nuli. Rezultat se označava sa a . Dodajemo c objema stranama jednakosti 12 . Tako je. razlika ne mijenja kad se isti broj oduzme od svakog od njenih članova. umjesto uzastopnog oduzimanja nekoliko brojeva. Da bi se oduzeo zbir. treba uzastopno oduzeti svaki od sabiraka. izraz ima smisla samo ako je moguće izvođenje svih operacija po redu u kome su one date. c i d. nije definisana svuda u N. i obrnuto. Aritmetički polinom Ovaj naziv daje se izrazu koji predstavlja niz nekoliko uzastopnih sabiranja i množenja.Oduzeti b od a znači naći broj x koji sabran sa b daje kao zbir a. a je prvi član razlike (ili umanjenik). ona zahtjeva da bude a ≥ b. U skupu N.

Odatle. x=a+c-b.c) + c = a + c . što je ekvivalentno sa x + (b . Oduzimanje razlike Uzmimo da treba izračunati x = a . Izvršimo li na lijevoj strani sabiranje posljednja dva sabirka.c) = a. i oduzimanje se onda izvodi u svakoj koloni. Razlika se oduzima dodavanjem njenog drugog i oduzimanjem prvog člana. Razlika se dodaje kad se doda prvi a oduzme drugi član.c). Dodajmo c objema stranama: x + (b . Praktično oduzimanje u decimalnom sistemu Prvi slučaj Drugi član razlike (umanjilac) je manji od deset.x + c = a + (b — c + c) = a + b . U kolonama gdje oduzimanje nije moguće gornja cifra uvećava se za 10. dobijamo: x+b=a+c.(b . Opšti slučaj 7 359 3 475 3 884 Usvaja se isti raspored brojeva kao u prethodnom slučaju. Drugi slučaj Svaka cifra drugog člana manja je od cifre prvog člana koja označava jedinice istog reda. dovodeći pritom na istu vertikalu jedinice istog reda. 37 578 2 432 35 146 Drugi broj se ispisuje ispod prvog. P r a v i 1 o. P r a v i 1 o. a takođe i sama razlika koju treba izračunati. Rezultat neposredno daje tablica sabiranja. To se nadoknađuje time što se. Odavde. u 13 . x=a+b—c.

Dobijeni broj p je proizvod broja a i broja b. za jedinicu uvećava donja cifra: time smo dodali deset jedinica izvjesnog reda prvom članu razlike i jednu jedinicu višeg reda (tj.sljedećoj koloni. istu količinu) drugom članu. izuzev posljednje. zatim se uzastopno oduzimaju jedinice svih redova manjeg broja od jedinica istih redova većeg broja. n = 7 432. 14 . a broj b množilac (multiplikator). Ako je jedan od brojeva jednak jedinici. razlika d se smanjuje za n (Ako je. • Kako se mijenja razlika kad se broj n doda ili oduzme njenom prvom ili njenom drugom članu? 1° Ako se n doda prvom članu. 2° Kad se n oduzme od prvog ili doda drugom članu. proizvod je jednak drugom broju: a x 1 = 1 x a = a. Operacija se označava sa a x b. P r a v i l o. izvodi se oduzimanje i zatim se za jedinicu uvećava cifra manjeg broja koja učestvuje u sljedećem oduzimanju cifara. n veće od d. Broj a je množenik (multiplikand). Ako je neko od ovih oduzimanja jedinica nemoguće. Dati praktično pravilo za izračunavanje komplementa. razlika mijenja smisao i uzima vrijednost n . sa a • b. sa ab (Znak operacije ne može se podrazumjevati u slučaju kad je b brojna vrijednost: proizvod brojeva a i 5 obavezno se označava sa a x 5). Znamo da u tom slučaju razlika nije promijenjena. proizvod je nula. Isti rezultat dobija se kad se n oduzme od drugog člana. Odatle se izvodi pravilo: svaka cifra se oduzima od devet.d. koja se oduzima od 10. Neka je. Kao i sabiranje. Da bi se našla razlika dva prirodna broja. na primjer. međutim. razlika se uvećava za n. Ako je jedan od brojeva a i b nula. 4 309 ima komplement 5 691. počinjući sa prostim jedinicama. 7 432 ima komplement 2 568. cifra koja pripada većem broju uvećava se za 10. ili prostije.) • Komplementom broja naziva se razlika najbližeg većeg stepena broja 10 i tog broja. Vježbe Kako se mijenja zbir kad se doda ili oduzme broj n jednom od njegovih članova? Promjena zbira ista je kao promjena tog člana. Proba oduzimanja Provjerava se da li računom dobijena razlika sabrana sa drugim članom razlike (umanjiocem) daje (umanjenik) (neposredna primjena definicije). manji od njih piše se ispod većeg tako da jedinice istog reda budu jedna ispod druge. Razlika brojeva 9 999 i n dobila bi se oduzimajući svaku cifru od 9. Množenje Množenje broja a brojem b je operacija koja se sastoji u obrazovanju zbira b brojeva jednakih sa a. Treba izračunati razliku brojeva 10 000 i n. Množenik i množilac su faktori (činioci) proizvoda.

koji se označava sa a x b x c x d ..c. .. Zagrada koja obuhvata prva dva faktora ne mijenja poredak operacija.. 18. 12. za 4 vrste 5 x 3 x 4. umnošci broja 6 su 6. za 3 kolone 5 x 4 x 3. zatim nov rezultat sa d. nije potrebno razlikovati množenik od množioca (kaže se: dva faktora). b) po kolonama: za jednu kolonu 5 . 4 x 3. Izbrojmo jedinice na donjoj tablici: a) po vrstama 4 + 4 + 4.. Dobijaju se brojeći po 6 jedinica počev od 6. tj. rezultat sa c. 3 x 4. Proizvodi nekog broja i svih prirodnih brojeva redom su umnošci (multipli) tog broja. Tako. 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 Proizvodi su jednaki i ovaj zakon je opšti: 15 . Komutativnost množenja 1° Slučaj dva faktora. dakle.d.množenje je zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N. Ono posjeduje neutralni element: broj 1. mogu se permutovati posljednja dva. tj... Izbrojaćemo ukupan broj jedinica sadržanih u donjoj tablici: a) po vrstama: za jednu vrstu 5 x 3. b x c uzeto kao cjelina je jedan od faktora proizvoda. U ovakvom proizvodu.b. b) po kolonama 3 + 3 + 3 + 3.. dobija se množeći a sa b.. 36. Zakon je opšti: a x b = b x a.. Može se precizirati drugačiji poredak operacija pomoću zagrada: a x (b x c) x d označava da najpre treba izvršiti množenje brojeva b i c.. Proizvod više faktora Proizvod brojeva a.4. ili sa abcd. 24.. i nastavljajući tako dogod ima faktora. 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Obrazovani proizvodi su jednaki. 2° U proizvodu tri faktora.

posle čega se obe strane posljednje jednakosti mogu pomnožiti sa e. To izlazi iz jednakosti (abcd) x (ef) = abcdef. komutativnost i asocijativnost dovode do sljedećeg pravila: U proizvodu mogu se: 1° faktori pisati proizvoljnim redom. Računi sa zbirovima i razlikama 1° Slučaj zbira i jednog broja. Pokažimo da je abcde = abced. 5° Opšte pravilo. Ova dva proizvoda mogu se redom napisati kao proizvodi (abc) de i (abc) ed.axbxc=axcxb. 2° po volji stavljati (i uklanjati) zagrade. Ovu osobinu imaju prvi faktori. U zaključku. Pokažimo da je abcde = abdce. nju onda imaju i bilo koji faktori stoga što poredak faktora može biti proizvoljan. Iz prethodnog pravila izvodi se da je abcd = abdc. Uzmimo. 3° U proizvodu više faktora mogu se permutovati posljednja dva. Zaista. 4° U proizvodu više faktora mogu se permutovati dva uzastopna faktora. Uzmimo da treba izračunati 16 . Distributivnost množenja u odnosu na sabiranje. na primjer. da treba uporediti proizvode 3 x 5 x 7 x 2 x 9 i 2 x 5 x 3 x 9 x 7. P r i m j e n a. može se uvijek dobiti izabrani poredak pomoću dovoljnog broja permutacija uzastopnih faktora. na koje se može primijeniti prethodno pravilo. Permutacijama uzastopnih faktora dobija se redom 3x5x7x2x9 = 3x5x2x7x9 =3x2x5x7x9=2x3x5x7x9 =2x5x3x7x9=2x5x3x9x7 Asocijativnost U proizvodu se dva ili više faktora mogu zamijeniti vrijednošću njihovog proizvoda. tako imamo dva proizvoda po tri faktora. Dva proizvoda se množe kad se obrazuje jedan proizvod od faktora tih proizvoda. Poredak faktora proizvoda može se po volji mijenjati.

koje treba znati napamet. Ako se množi zbir m članova zbirom n članova. Dva zbira se množe tako što se svaki član prvoga pomnoži sa svakim članom drugog zbira i dobiveni proizvodi saberu.b) x 4 = a x 4 . Zbog komutativnosti. ovo pravilo važi i za množenje broja nekim zbirom.b) + (a .b) =a-b+a-b+a-b+a-b = (a + a + a + a) . 3° Množenje razlike brojem. Razlika se množi brojem (ili broj se množi razlikom) kad se svaki član razlike pomnoži tim brojem i oduzmu dobijeni proizvodi. Drugačije rečeno. P r a v i 1 o. Za dobivanje takvog proizvoda primjenjuje se dva puta prethodno pravilo.(b + b + b + b). razvijeni oblik proizvoda ima m n članova.b) + (a . Distributivnost množenja u odnosu na oduzimanje. Množenje zbira nekim brojem izvodi se na taj način što se tim brojem pomnoži svaki član tog zbira i potom saberu dobijeni proizvodi.(a + b + c) x 4. P r a v i l o.b x 4. dobija se (a + b + c) x 4 = a x 4 + b x 4 + c x 4. Praktično množenje u decimalnom sistemu Prvi slučaj: oba faktora su jednocifreni. (a . 2° Proizvod dva zbira. Neka je zadata operacija: (a — b) x 4.b) x 4 = (a . Kaže se da je množenje distributivno u odnosu na sabiranje. (a + b + c) x (d + e) = (a + b + c) x d + (a + b + c) x e = ad + bd + cd + ae + be + ce . nalaze se u sljedećoj Pitagorinoj tablici (tablici množenja): 17 . Prema definiciji množenja je (a + b + c) x 4 = (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) . P r a v i l o. Proizvodi po dva jednocifrena broja. Imamo: (a . množenje je distributivno u odnosu na oduzimanje. Ako se uklone zagrade na desnoj strani i grupišu jednaki članovi.b) + (a .

treba množilac staviti ispod množenika i uzastopno množiti množiocem svaku od cifara množenika. 4 675 4 675 4 675 14 025 4 675 x 3 14 025 → P r a v i l o. sabrati 3 broja jednaka 4675. nalazi se na preseku kolone koja počinje sa 5 i vrste koja počinje sa 7. Treba. 18 . Drugi slučaj: množilac je jednocifren. do umnoška 4 x 9. pri tome se cifre »pamte« i dodaju narednim kolonama na isti način kao u slučaju sabiranja.Da bi se dobila ova tablica. ona je posljedica komutativnosti. Uzmimo da treba izračunati 4675 x 3. Proizvod 5 x 7. počinjujući sa onom koja označava jedinice. u prvoj vrsti se ispisuju brojevi od 1 do 9. na primjer. a na primjer u koloni koja počinje sa 4 uzastopni umnošci broja 4 (izračunati sabiranjem). Ovo se pojednostavljuje pisanjem množenika samo jedanput i uočavanjem da se djelimična sabiranja svake kolone mogu zamijeniti množenjem sa 3. dakle. Može se uočiti simetričnost u odnosu na glavnu dijagonalu. Treći slučaj: jedan od faktora je jedinica propraćena nulama. Da bi se višecifreni broj pomnožio jednocifrenim.

Na kraju se ovi djelimični proizvodi sabiraju. Ovi proizvodi ispisuju se uz pomjeranje svakog od njih ulijevo za jedno mjesto u odnosu na prethodni. što se može napisati u obliku 541 x 3 x 100. P = 728 x (7 + 50 + 400) = 728 x 7 + 728 x 50 + 728 x 400. 332 696 P r a v i 1 o. 728 x 7 728 x 50 728 x 400 728 x 457 5 096 36 40. 728 457 5 096 36 40 291 2 . . Četvrti slučaj: množilac je neka važeća cifra propraćena nulama. P r a v i l o. Neka treba izračunati 541 x 300. počinjujući sa krajnje desnom. Treba izračunati P = 728 x 457. Proba množenja 19 . a dobijenom proizvodu dopisuje se s desne strane onoliko nula koliko ih ima na krajevima oba faktora. Bilo koji broj množi se jedinicom propraćenom nulama na taj način što se množeniku dopisuje s desne strane onoliko nula koliko ih ima u množiocu. množenje se izvodi bez vođenja računa o tim nulama. množenik se množi svakom cifrom množioca posebno. što daje 1623 pa zatim dopišemo dvije nule sa desne strane. Ako se faktori završavaju nulama. 291 2. Proizvoljan broj se množi brojem obrazovanim od važeće cifre propraćene nulama tako što se prvo broj pomnoži tom važećom cifrom pa zatim sa desne strane dopiše onoliko nula koliko ih ima množilac. Peti slučaj: faktori su proizvoljni. dakle 745000. Množilac se piše ispod množenika i povlači se crta.Neka je zadano da se izračuna 745 x 1000 ili 1000 x 745. Dobivamo 162 300. Pri tome se ne pišu nule kojima se oni završavaju. Proizvod 1000 x 745 jednak je zbiru 745 hiljada. P r a v i 1 o. Izračuna se prvo 541 x 3. 332 696 Djelimični proizvodi se raspoređuju kao u slučaju sabiranja.

označava se sa 154. 2° Vrši se proba pomoću broja 9 (vidjeti naslov Djeljivost).b)2 = (a .b)(a . 2° Kvadrat od a . 15 x 15 x 15 x 15 je četvrti stepen broja 15. Računi koji sadrže zbirove i razlike Računi koji se odnose na stepene mogu se proširiti na proizvode zbirova i razlika.b) = a ∙ a .b (a . naziva se eksponent (izložilac) stepena.b ∙ a + b ∙ b. (32 x 43 x 7)4 = 32 x 4 x 43 x 4 x 74 = 38 x 412 x 74. 154 čita se kao petnaest na četvrti stepen. (a + b)2 = a2 + b2 + 2ab. Stepen broja Stepenom broja naziva se proizvod više faktora jednakih tom broju. 2° Stepen nekog broja diže se na stepen kad se obrazuje stepen istog broja čiji je eksponent proizvod oba eksponenta. (a + b)2 = (a + b)(a + b) = a ∙ a + a ∙ b + b ∙ a + b ∙ b. Kvadrat zbira dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata uvećanom za njihov dvostruki proizvod. (73)4 = 75x4 = 712 . a koji označava broj faktora. (a . 3° Proizvod se diže na neki stepen kad se svaki faktor proizvoda digne na taj stepen. 20 . a1 je jednako samom broju a.a ∙ b . 1° Kvadrat od a + b. 53 x 54 x 52 = 53 + 4 + 2 = 59 .Množenje se provjerava jednim od sljedeća dva postupka: 1° Permutuju se faktori (treba da se dobije ponovo isti rezultat). stepeni a2 i a3 nazivaju se kvadratom i kubom broja a. Broj koji je napisan gore i desno od broja 15. 1° Proizvod više stepena istog broja je stepen tog broja čiji je eksponent zbir eksponenata faktora.b)2 = a2 + b2 .2ab . Pravila za računanje stepenima su poseban oblik pravila koja se odnose na množenje.

a = a'd. Ovakva operacija. a je djeljenik (dividend). inverzna množenju. (a + b + c) : d = a' + b' + c'. U slučaju kad je deljenje moguće kaže se da je »a djeljivo sa b«. Rezultat se naziva količnik dijeljenja. a b djelilac (divizor).b2 Proizvod zbira i razlike dva broja jednak je razlici između kvadrata prvog i kvadrata drugog broja. Dijeljenje Dijeljenja bez ostatka Podijeliti a sa b znači naći (ukoliko on postoji) broj q koji pomnožen sa b daje kao proizvod a. Ako su svi članovi nekog zbira djeljivi brojem d. c = b'd. 3° Proizvod zbira i razlike dva broja (a + b) (a . c'. b'. a količnik je jednak zbiru količnika članova i zajedničkog djelioca. Odavde. Neka je dat zbir a + b + c čiji su članovi djeljivi sa d. ili. odgovarajući količnici. Ovu operaciju označavamo sa a : b. a : b = q ↔ a = bq. Na desnoj strani uočavamo razvijeni oblik proizvoda (a' + b' + c') x d. da je »b djelilac od a«. 21 . i neka su a'.b) = a2 .b ∙ b (a + b) (a . ili takođe da je »a umnožak (sadržalac) od b«. djeljiv je i zbir. Ona zahtjeva da a bude umnožak broja b.a ∙ b . ili da »b dijeli a«.Kvadrat razlike dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata umanjenom za njihov dvostruki proizvod. b = b'd.b) = a ∙ a + b ∙ a . Ova četiri izraza predstavljaju sinonime. Odatle. količnik je jednak jedinici. a + b + c = a'd + b'd + c'd. Dijeljenje zbira ili razlike nekim brojem T e o r e m a. U slučaju kad je a = b. nije uvijek definisana u N.

Uzmimo da treba podijeliti n sa abc i pretpostavimo da su uzastopna dijeljenja dala n = aq. čija su oba člana djeljiva sa 12. dobijeni količnik drugim faktorom.c = d (a' + b' .5.60. ukoliko su te diobe izvodljive bez ostataka. c. Rasuđivanje izvršeno za zbirove primjenjuje se i na razlike: ako su brojevi a i b djeljivi brojem d.c'). b'. itd. Izvući zajednički faktor (djelilac) ispred zbira znači zamijeniti taj zbir proizvodom broja koji se uzima kao zajednički faktor i zbira količnika svih članova prvobitnog zbira i tog zajedničkog faktora. razlika a . q = bq'. c'. Proizvod je djeljiv svakim od svojih faktora. Kad se tako obavi i posljednja dioba. Izvući d kao zajednički faktor ispred zbira znači napisati a + b . i sama je djeljiva sa 12 i količnik je jednak 12 . što pokazuje da je q" količnik brojeva n i abc. q' = cq". deljivi sa d. a količnik proizvoda i jednog njegovog faktora dobija se izostavljanjem tog faktora iz proizvoda. 22 . Odatle se redom dobija n = aq = abq' = abcq" = (abć) q".c je djeljiv sa d i količnik je a' + b' . Ova operacija je veoma važna. posljednji količnik je traženi količnik broja i proizvoda. (a x b x c x d x e) : c = a x b x d x e. podijeliti broj jednim od faktora. Dijeljenje broja proizvodom Da bi se neki broj podijelio proizvodom. i ako su količnici redom a'. Razlika 144 . može se.Izvlačenje zajedničkog faktora Kada se napiše a + b + c = d (a' + b' +c') kaže se da se izvlači zajednički faktor (djelilac) d ispred zbira.c'. Dobijeni rezultati za diobu zbira ili razlike brojem prenose se bez teškoće na aritmetičke polinome čiji su svi članovi djeljivi istim brojem: ako su brojevi a.b djeljiva je sa d i količnik je jednak razlici količnika a : d i b : d. aritmetički polinom a + b . b. Može se provjeriti da je proizvod brojeva a x b x d x e i c zaista dati proizvod. Dovoljno je da n bude djeljivo proizvodom da bi se sve uzastopne diobe mogle izvesti tačno (bez ostatka). P r i m j e r. Izvući 5 kao zajednički faktor ispred zbira 45 + 35 + 220 znači napisati 45 + 35 + + 220 = 5 (9 + 7 + 44). T e o r e m a.

Ako se množenik i množilac podijele nekim njihovim zajedničkim djeliocem. postoji broj q takav da je a = bq. T e o r e m a. imamo a = a' d. tada je i sam proizvod djeljiv sa d. a količnik ta dva proizvoda je proizvod obrazovan od svih faktora množenika koji nisu faktori množioca. Ako je jedan faktor proizvoda djeljiv sa d. Zamjenjujući b posljednjom vrijednošću u prethodnoj jednakosti. Proizvod brojeva a'bc i d jednak je (a'bc) x d = (a'd) x bc = abc. tada D = d ∙ q. Kako b dijeli a. (3 x 5 x 7 x 13 x 15) : (5 x 13) = 3 x 7 x 17. neka je q njihov količnik. Tada ih možemo redom prikazati kao Ma i ma. Ako se djeljenik i djelilac neke diobe bez ostatka pomnože istim brojem. T e o r e m a. Ovo daje D ∙ a = d ∙ a ∙ q. Neka je faktor a proizvoda abc djeljiv sa d. a količnik se dobija zamjenjujući posmatrani faktor količnikom tog faktora i broja d. Odatle izlazi M = mq. količnik se ne mijenja. a pošto c dijeli b. Drugim riječima. Ako je a' količnik brojeva a i d. Proizvod nekoliko faktora djeljiv je svakim proizvodom obrazovanim od faktora koji svi pripadaju prvom proizvodu. Pomnožimo obe strane jednakosti brojem a. Ista ova osobina izražava se kad se kaže da je relacija djeljivosti tranzitivna. treba da bude (abc) : d = a'bc. Ako je D djeljenik. d djelilac i q količnik. b njegov djelilac i c djelilac broja b. Neka je a neki broj. Svaki djelilac nekog djelioca broja je djelilac tog broja. što dokazuje teoremu. dobija se a = cq1 x q = c x (qq1). Imamo Ma = ma ∙ q. Pretpostavimo zatim da su množenik i množilac umnošci broja a.T e o r e m a. postoji broj q1 takav da b = cq1. pokazaćemo da je c djelilac broja a. q je zaista količnik brojeva Da i da. proizvod se dijeli brojem kad se samo jedan od njegovih faktora podijeli tim brojem. Ova jednakost dokazuje da c dijeli a i da je odgovarajući količnik upravo proizvod količnika q i q1. 23 . količnik se ne mijenja. Prema teoremi.

U slučaju kad je a = b. Postoji samo jedna vrijednost za q koja zadovoljava ovu relaciju. Pravilo pretpostavlja da je a > b. a se nalazi između dva uzastopna umnoška broja b: bq < a < b (q + 1). dobija se q = 0. a eksponent nijednog faktora nije veći od eksponenta koji on ima u djeljeniku. ona se naziva cjelinski količnik brojeva a i b. Na osnovu toga. pišemo u obliku 12°. Količnik brojeva 12a i 12b jednak je.. relacija obuhvata slučaj dijeljenja bez ostatka i tako daje jedan zakon unutrašnje kompozicije svuda definisan u N: Dijeljenje broja a brojem b sastoji se u određivanju najvećeg prirodnog broja q takvog da se proizvod bq može oduzeti od a. a je ovdje djeljenik. a b djelilac. bq ≤ a < b (q + 1). usvajamo konvenciju: nulti stepen bilo kog broja jednak je jedinici. Provjera.. Ako je a < b. Dijeljenje sa ostatkom Uzmimo da treba podijeliti a sa b. Obrazujmo niz umnožaka broja b. b 2b 3b . nb . (25 x 34 x 72) : (23 x 32) = 22 x 32 x 72 (25 x 34 x 72) : (34 x 7) = 25 x 7 (25 x 34 x 72) : (23 x 34) = 22 x 72 Proizvod čiji su faktori sa eksponentima djeljiv je svakim proizvodom čiji svi faktori pripadaju djeljeniku. čija je vrijednost očigledno 1..Količnik dva stepena istog broja Količnik dva stepena istog broja jednak je stepenu tog broja čiji je eksponent razlika eksponenata djeljenika i djelioca. Ako se prva nejednakost zamijeni odgovarajućom nejednakošću u širem smislu. na primjer. 12b x 12a-b = 12a-b+b = 12a. 12a-b. Pravilo o količniku dva stepena istog broja može se kombinovati sa pravilima koja se odnose na diobu dva proizvoda. 24 .. ono nas navodi da količnik. Sem u izuzetnom slučaju dijeljenja bez ostatka.

0 ≤ r < b. Ako neki broj dijeli druga dva broja. zove se ostatak diobe broja a brojem b. Ako se dva broja a i b podijele zajedničkim djeliocem d. T e o r e m a. Dakle. odatle izlazi da i a . njihov količnik se ne mijenja. a ostatak se dijeli sa d (bez ostatka). ma = (mb) q + mr. Prema prethodnom pravilu. Ako d dijeli a i b. Osobine dijeljenja T e o r e m a. koja je očigledno manja od b. Odatle se dobija. pri čemu je ovaj ostatak jednak nuli u slučaju diobe bez ostatka. a' i b' imaju isti količnik kao da' i db'.bq. Tako imamo sistem brojeva q i r koji su sa brojevima a i b vezani relacijama a = bq + r. mr < mb. njihov količnik se ne mijenja. Pretpostavimo da je dioba broja a brojem b dala a = bq + r. Jedina moguća vrijednost za q je gore definisani količnik. Dobija se bq ≤ bq + r < bq + b. imamo dva ekvivalentna sistema relacija karakteristična za djeljenje: bq ≤ a < b (q + 1) ↔ { a = rbq + r 0≤ <b Dioba broja a brojem b može se izvesti uzastopnim oduzimanjima: oduzimajući jednom ili više puta umnoške od b dok god ne preostane broj manji od b. Taj broj je ostatak dijeljenja.Ostatak Razlika a . 25 . pa dijeli i njihovu razliku r. tada d dijeli a i bq. Dodajmo bq svakom od brojeva vezanih dvostrukom nejednakošću. Vidimo da dijeljenje broja ma brojem mb daje količnik q i ostatak mr.bq može imati samo jednu vrijednost. pa stoga i r ima samo jednu vrijednost. ove dvije relacije zadovoljava samo jedan sistem vrednosti za q i r. Količnik se dobija brojanjem koliko je puta vršeno oduzimanje broja b. R e c i p r o č n i s l u č a j. bq ≤ a < b (q + 1). množenjem sa m. on dijeli i ostatak njihove diobe. Neka su a i b dva broja i neka su a' i b' redom količnici tih brojeva i njihovog zajedničkog djelioca d. r < b. tj. a ostatak se množi tim brojem. Ako se dva broja pomnože nekim trećim brojem. Obrnuto.

ako je ostatak dijeljenja jednak nuli. 3. Kako se 42 može napisati u obliku proizvoda 2 x 3 x 7.. je broj 41. Jedan cijeli broj je djeljiv drugim cijelim brojem. Postoji nekoliko jednostavnih pravila za provjeru djeljivosti konkretnih brojeva sa kojima često radimo. Na primjer. ako mu je zbir cifara djeljiv datim brojem. Broj je djeljiv sa 3.. Neka je x ostatak diobe broja a' brojem b'. takođe umnožak broja d. . 27. Slučaj tri faktora: dijeljenje broja n brojem abc. Da bi se broj podijelio proizvodom nekoliko faktora. sa ostatkom. 2. 125. sa 3 i sa 7. 1000. dobijeni količnik je količnik brojeva n i ab. 4. xd je jednako ostatku r diobe brojeva a i b. 2. P r i m j e r.. 26 . . . dakle. Dijeljenje broja proizvodom Mogu se uopštiti pravila koja se odnose na dijeljenje bez ostatka.. Prema tome.. Traženi količnik. 9. Broj n dijeli se proizvodom ab. Broj je djeljiv sa 5. a novi ostatak dobija se dijeleći r sa d. broj 12300 je djeljiv sa 100 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 100. sa ostatkom.. isti količnik kao a i b.. ako su mu posljednje 1. može se podijeliti najprije prvim faktorom. 25. 2. a brojeva 292 i 7 iznosi 41.  Slučaj dva faktora. 8. Isto ovo se postepeno može prenijeti na bilo koji broj faktora. brojeva 1 757 i 2 je 878. ako su mu posljednje 1. Količnik. 100. Broj je djeljiv sa 2..tj. . cifre djeljive datim brojem. P r a v i 1 o. Količnik brojeva 878 i 3 je 292. cifre nule.  Djelilac se može napisati u obliku (ab) ∙ c.. zatim količnik podijeliti drugim faktorom i nastaviti tako sve dok svi faktori redom ne budu upotrebljeni. • • • • Broj je djeljiv sa 10. Ostatak r je.. Izračunati količnik brojeva 1 757 i 42. Posljednji količnik jednak je onda traženom količniku. Broj 12345612345632 je djeljiv sa 4 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 4. . odavde. 3. cifre djeljive datim brojem. dobija se količnik brojeva n i abc.. uzastopno vršimo diobe sa 2. vršeći uzastopno diobe sa a. b i c. ako su mu posljednje 1. x = r : d.. 3. kad se podijeli prvo n sa a. . . Prema prethodnom pravilu.. Djeljivost Djeljivost je centralni pojam teorije prirodnih brojeva (aritmetika) i algebarska je osobina cijelih brojeva.. pa zatim količnik sa b. tako da je moguće primijeniti pravilo koje se odnosi na dva faktora.

pa a|c. c = na. a | (bx + cy). postoji broj m takav da je b = ma.. Posljedica 1 (a) Ako su a. (c) ako a|b i a|c. b.. n tako da je b = ma. onda je a ≤ b. onda je a = b. (c) Ako je a|b i a|c. Neposredno slijedi b = am ≥ a x 1 = a. Dokaz 27 .. onda postoje brojevi m i n takvi da je b = ma. y važi a | (bx + cy).Broj 7125 je djeljiv sa 125 jer su mu zadnje tri cifre djeljive sa 125. Tada: (a) ako a|b i b|c onda a|c. jednoznačno su određeni brojevi q i r. onda. 0 ≤ r < b. Dokaz (a) ako je a|b i b|c. c proizvoljni (prirodni) brojevi. tada a | (b + c) i a | (b . onda je i taj jedan djeljiv sa c. Algoritam dijeljenja Sljedeća teorema sadrži neke od najvažnijih osobina djeljivosti. svi sabirci izuzev jednog djeljivi sa c. Broj 5886 je djeljiv sa 27 jer mu je zbir cifara djeljiv sa 27. b. bx + cy = max + nay = a (mx + ny). + an = b1 + b2 + . (d) ako a|b i b|a. c = nb. To znači da je c = mna. Dijeljenje sa ostatkom Teorema 2 Za date prirodne brojeve a i b.. takvi da je a = bq + r. Dakle. za proizvoljne cijele brojeve x. (b) Ako su u jednakosti a1 + a2 + . b|a i iz (b) slijedi da je a = b. Teorema 1 Neka su a. onda postoje brojevi m. (b) Ako a|b. Otuda. (d) Iz pretpostavke a|b. (b) ako a|b.c). c proizvoljni (prirodni) brojevi takvi da je a|b i a|c. + bn.

Na primer.mobi/hr 3. recimo kada izaberemo bq kao najveći sadržalac broja b koji nije veći od a.net 28 .wikipedia. r = r1.Postoji bar jedan takav način predstavljanja broja a. odnosno da je paran ako je r = 0. Tada oduzimanjem dobijamo b (q − q1) + r − r1 = 0. što znači da b | (r − r1) (posljedica 1a). slijedi r − r1 = 0. Broj q naziva se količnik. zatim da je q = q1. a broj r ostatak pri dijeljenju a sa b. Pretpostavimo da postoji još jedan način. kada b = 2 za broj (a = 2q + 1) kažemo da je neparan ako je r = 1.odlican. Algoritam dijeljenja se koristi u klasifikaciji brojeva. Prost broj p je onaj kome su jedini djelitelji 1 i p. LITERATURA 1. http://wapedia. da je a = bq1 + r1.org 2. Kako je | r − r1 | < b. Za prirodan broj koji nije prost kažemo da je složen. 0 ≤ r1< b. tj. http://sr. http://matematika.

29 .Opšta enciklopedija Larousse Izdavačko preduzeće "Vuk Karadžić". Zagreb.4. 1973. Uh. 5. Matematika . Beograd. ta matematika Zlatko Šporer Školska knjiga. 1984.