SADRŽAJ

Uvod ................................................................................................................................... 3 Osnove teorija .................................................................................................................... 4 Numeracija ..........................................................................................................................7 Osnovne operacije sa prirodnim brojevima ................................................................ 9 Sabiranje ................................................................................................................ 9 Oduzimanje .......................................................................................................... 13 Množenje .............................................................................................................. 15 Dijeljenje .............................................................................................................. 22 Djeljivost .......................................................................................................................... 27 Literatura .......................................................................................................................... 30

Prirodni brojevi Uvod
Prvo matematičko znanje koje stičemo je znanje o prirodnim brojevima. U toku školovanja, u osnovnoj i srednjoj školi, stečeno znanje ne podvrgavamo kritici. Radimo sa nekim konkretnim prirodnim brojevima, ispitujemo svojstva koja imaju i pripisujemo ih svim prirodnim brojevima. Uvjereni smo da možemo sabrati i pomnožiti bilo koja dva prirodna broja, da za sabiranje i množenje važe komutativni i asocijativni zakon i slično. Nedostatak koji imaju prirodni brojevi, da jednačina a + x = b nije rješiva u ovom skupu za b ≤ a, otklanjamo uvođenjem skupa cijelih brojeva. Slično, kao u slučaju prirodnih brojeva, prihvatamo da postoji zbir i proizvod svaka dva cijela broja, a sabiranje i množenje cijelih brojeva učimo preko pravila. Svi se pisci razmatranja o brojevima slažu da su prirodni brojevi bili prvi apstraktni pojmovi kod ljudi. Brojanje istovrsnih predmeta, kao i dodavanje još jednog primjerka zbirci istovrsnih primjeraka, čini sigurnu osnovu za apstrakciju prirodnog broja. Prvi zapis o prelasku sa konkretnog brojanja na apstraktno datira iz 3000. godine p.n.e. Na jednoj sumerskoj glinenoj pločici prikazan je broj 33 pomoću tri kružića (desetice) i tri zareza (jedinice), zapisanih ispod kružića. Zajedno sa znakom za ćup, koji se nalazi pored, cijeli zapis bi se mogao pročitati kao 33 ćupa ulja. Intuitivno se podrazumijeva da iza svakog broja slijedi broj, te da se nabrajanje može odvijati bez ograničenja. Oznaka N za skup prirodnih brojeva je prvo slovo latinske riječi naturalis = prirodno. Prirodni brojevi su svi cijeli brojevi veći od nule. tj. tu spada bilo koji broj prirodnog niza. Uopšte, »nizom« se naziva ograničen ili neograničen skup elemenata od kojih svaki ima određen rang (redni broj). Vjerovatno je najstarija podjela prirodnih brojeva na parne i neparne. Parni su brojevi: 2, 4, 6, 8, 10, 12, ... a zapisujemo ih simbolima {2n : n ∈ N}, gdje nam n označava ma koji prirodni broj, a N je oznaka skupa svih prirodnih brojeva. Neparni su pak brojevi: 1, 3, 5, 7, 9, ... tj. brojevi oblika {2n ± 1 \ n e N} (što znači: dodamo li ili oduzmemo ma kojem parnom broju jedinicu, dobićemo neparan broj). Koliko su značenje pridavali Grci ovoj podjeli prirodnih brojeva, najbolje nam kazuje činjenica da je veliki grčki filozof i matematičar Platon (427. do 347. g. p. n. e.) čak i definisao matematiku kao "nauku o svojstvima parnih i neparnih brojeva". Među mnogim primjenama prirodnih brojeva, navedimo: numerisanje zgrada u nekoj ulici, registraciju automobila, brojeve telefona, spiskove Socijalnog osiguranja, itd.

2

13.. 19. 5. Peanovi aksiomi skupa prirodnih brojeva: 3 .prost broj..prost broj oblika 2n − 1. Skup prirodnih brojeva je beskonačan i prebrojiv.?} ..4..broj koji ne pominje prirodu objekata skupa koji je njime izbrojan Konkretni broj . 28.} .?} . 17. 4. 3. 859433. ili . Eksperimentalno možemo reći: I nije prazan skup. a potom i italijanski matematičar Đuzepe Peano 1891. 6..} .. svakom od prebrojanih objekata odgovara broj koji označava njegovo mjesto u tom redu. 5. . kojih danas znamo 46.djeljiv je sa 2.. .u suprotnom slučaju broj je konkretan: četiri klikera. . IV Skup nema maksimalnog (najvećeg) elementa. Kardinalni broj . 7. 2.Prirodni brojevi obično se koriste u operacijama prebrajanja.} . 3... Zbir i proizvod prirodnih brojeva je prirodan broj. broj koji u tom smislu odgovara nekom konačnom skupu je njegov kardinalni broj.nije djeljiv sa 2. osam jabuka. III Ako je n . razlika i količnik ne moraju biti. neparan broj {1.. savršen broj {6. .. .. Apstraktni broj . to je tada njegov ordinalni (redni) broj.2. Prirodan broj je.. mi ih znamo dvadesetak...Kada se služimo prirodnim brojevima radi nekog ređanja. 3.. onda je skup svih prirodnih brojeva manjih od n konačan. . Taj skup označavamo sa N={1.}... 5. .3. brojeva n čiji zbir svih djelilaca osim samog n ima zbir n. prim broj {1. Kada skupu prirodnih brojeva dodamo nulu dobijemo prošireni skup koji označavamo sa N0.. ima beskonačno takvih brojeva koji su djeljivi jedino brojem 1 i samim sobom.. Ordinalni broj . II je uređen skup. 496. . 2n. Mersenov broj {2. godine.Euklid ih je znao četiri. 2n-1. na primjer: • • • • • • • • • paran broj {2. Aksiomatsko određivanje prirodnih brojeva našao je Dedekind 1888. 11.Osnove teorija Svi članovi niza prirodnih brojeva čine skup prirodnih brojeva.

5. e. 9. dolazi i do jednog od najvažnijih pojmova cjelokupne matematike. Na taj se način preko prirodnih brojeva 1. tri. tj. takav da je s(n) 1. 6.. 4 . n . 2. 10. polaznu tačku za sasvim nova matematička razmatranja. 3. fizičar i izumitelj Arhimed još u 3. Koliko ima prirodnih brojeva? I ovim su se pitanjem bavili matematičari još u starom vijeku. Sve jasnijom formulacijom tog pojma počela je. Skupovima koji se dobijaju polazeći od jedinice i dodajući potom svaki put po jedan nov elemenat odgovaraju brojevi jedan. dva. 8. Aksiom D: Ako je M podskup od i ako vrijedi: (I) 1 M (II) ( ) (n M s(n) M) onda je M = Pojam prirodnog broja proističe iz ispitivanja kolekcija različitih predmeta. četiri.Neprazni skup zove se skup prirodnih brojeva. . vijeku p. a Euklid je dokazao da čak i samih prostih brojeva ima beskonačno mnogo. 12. Pojam beskonačnog značajan je zato što čini ishodište. on odgovara broju jedan. Posmatrajmo jedan skup klikera i jedan skup odgovarajućih udubljenja i pretpostavimo da se svaki kliker može smestiti u po jedno udubljenje tako da sva udubljenja budu popunjena: oni imaju zajedničko svojstvo koje dopušta da se za svaki od njih da isti odgovor na sljedeće pitanje: koliko ovaj skup ima elemenata? Taj odgovor je: neki prirodan broj. do pojma beskonačnog. 4. 7. Bilo im je jasno da prirodnih brojeva ima veoma mnogo. ali zanimalo ih je koliko.. Tako je veliki grčki matematičar. onda je m = n. tačnije beskonačno velikog. ako vrijede ovi uslovi (aksiomi): Aksiom A: Postoji funkcija s sa u . negdje od 17. Filozof Platon izrekao je tvrdnju da prirodnim brojevima nema kraja. ali ispravnim logičnim zaključivanjem možemo ga barem djelimično upoznati.. napisao raspravu. označimo ga sa 1. Skup sa samo jednim elementom predstavlja jedinicu. To je pojam koji sigurno vrijedi podrobnije razmotriti zbog njegovog značenja u matematici. n. Aksiom C: Ako je s(m) = s(n) za m. izgradnja osnova moderne matematičke analize. Aksiom B: Postoji barem jedan element u . 11. . u kojoj je dokazivao da se i broj zrnaca pijeska na plaži može izraziti prirodnim brojem samo ako se uvede sistemsko označavanje sve većih prirodnih brojeva. vijeka. . a njegovi su elementi prirodni brojevi. nazvanu Pješčanik. I kod parnih i kod neparnih brojeva uočena su još davno neka zanimljiva svojstva: ▪ Zbir prvih uzastopnih neparnih brojeva uvijek je kvadrat prirodnog broja (ili kvadratni broj)..

..... To su npr... Posebno je značajna podjela prirodnih brojeva na proste i složene brojeve.. Dokazati ili opovrgnuti pretpostavku da nijedan neparan broj nije savršen.......... 2........ Poredajmo kvadratne brojeve dijagonalno u kvadrat.. baveći se tim 5 ...300 godina od otkrića savršenih brojeva.. + (2n .. a tako su jednostavni da ih svako može razumjeti: 1.... Savršeni brojevi Savršenim brojevima Grci su nazivali brojeve koji su jednaki zbiru svojih djelioca.. 7 i 14...... ili uopšteno 1 + 3 + 5 + ... brojevi 2... 2... 5. Tako je npr. 2 i 3 i 28 = 1 + 2 + 4 + 7 + 14..... a ne pripadaju prostim brojevima. 3. ili uopšteno 2 + 4 + 6 + .. Upravo u vezi sa savršenim brojevima Grci su nam ostavili dva problema koja matematičari do danas nisu uspjeli riješiti..... Takvi su npr. + 2n = n ∙ (n + 1).... a 6 je djeljiv osim sa samim sobom sa 1. 4.. . Iako je prošlo već 2. Ako nacrtamo kvadrat oko dva kvadratna broja koji na dijagonali slijede jedan za drugim i koji sadrži četiri broja i saberemo brojeve unutar tog kvadrata dobivamo ponovo kvadratni broj... niti se zna postoji li ili ne postoji neparan savršen broj.... 1 + 2 + 2 + 4 = 9 = 32 4 + 6 + 6 + 9 = 25 = 52 ili ili 12 + 2 .... Naći pravilo (formulu) za pronalaženje savršenih brojeva....... Složeni brojevi su prirodni brojevi koji su različiti od 1.. ... 7. Prosti ili prim brojevi su oni prirodni brojevi koji su djeljivi samo s 1 i samim sobom...1) = n2.. ...2 + 22 = 9 22 + 2 ∙ 2 ∙ 3 + 32 = 25 ▪ Zbir uzastopnih prvih parnih brojeva je proizvod dva prirodna broja: 2+4=6=2∙3 2 + 4 + 6 = 12 = 3 ∙ 4 2 + 4 + 6 + 8 = 20 = 4 ∙ 5 . a 28 je djeljiv sa 1.1 + 3 = 4 = 22 1 + 3 + 5 = 9 = 32 1 + 3 + 5 + 7 = 16 = 42 1 + 3 + 5 + 7 + 9 = 25 = 52 .. koliko ih ima..... još uvijek se ne zna pravilo kako da se pronađu... brojevi 6 i 28 jer 6 = 1+ 2 + 3. švajcarski matematičar Euler (1707—1783).

problemom.1). Broj koji dolazi neposredno poslije devet. igra fundamentalnu ulogu u ovom sistemu: jedinice se skupljaju u desetice ili jedinice drugog reda. tj. da su zatim desetice grupisane u stotine i pretekle su 3 desetice. m = 1. Može se zamisliti beskrajno nastavljanje ovog postupka. U sistemu numeracije koji upotrebljavamo. To je onda potpuni spisak znakova koji se upotrebljavaju u decimalnoj numeraciji. a koji se naziva decimalni (dekadni) sistem. Numeracija Numeracija se sastoji u pisanju prirodnih brojeva pomoću ograničenog broja znakova i u njihovom imenovanju pomoću ograničenog broja riječi. da su stotine grupisane u hiljade i preostalo je 7 stotina i da ima 4 hiljade (manje od deset). deset desetica čine jednu stotinu ili jedinicu trećeg reda. 3. . 10. Jedinice različitih redova (dekadne jedinice) označavaju se redom sa: 1.. pri čemu je svaka sljedeća jedinica udesetostručena prethodna. 100 ili 102. pokazao da je neki parni broj savršen ako se i samo ako se može napisati u obliku: 2m (2m+1 . deset. 1000 ili 103. Krajnja desna cifra predstavlja obične jedinice. gdje je 2m+1 .1 prost broj... Jedinice koje nedostaju predstavljene su cifrom 0. 10 000 ili 104.. grupisani u desetice i da je preostalo 6 jedinica. deset stotina obrazuju jednu hiljadu ili jedinicu četvrtog reda. Prebrajanje skupa Pretpostavimo da su objekti nekog skupa. brojevi od jedan do devet dobili su posebna imena i svaki od njih predstavljen je pojedinim simbolom nazvanim cifra: jedan dva tri četiri pet šest sedam osam devet 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ovim ciframa treba dodati cifru 0. 6 ..) može se posmatrati uzastopno i automatsko formiranje prirodnih brojeva. Na brojačima ili mjeračima (mjerač gasa ili električne struje. Svaka cifra predstavlja deset puta veće jedinice nego cifra neposredno do nje s desne strane... brojač kilometara. koja prestavlja nulu. Traženi broj označava se onda sa 4736. koji treba prebrojati. Broj 4736 predstavlja zbir 6 + (3 x 10) + (7 x 100) + (4 x l 000). 2.

milion na peti stepen (1030). On se zato naročito dobro slaže sa uslovima funkcionisanja računara. Ovi dijelovi se čitaju s lijeva na desno izgovarajući svaki put ime klase.Broj koji se piše kao cdu ima za vrijednost 100c + 10d + u . 3° Veliki brojevi. Napisati u binarnom sistemu broj koji se u decimalnom sistemu piše 4955. Cifre se čitaju s lijeva na desno. sedamnaest. trinaest. 706 se čita: 7 stotina. jedinice različitih redova su sve po dva puta veće ili manje. Odgovarajući nazivi su: milijarda (bilion). 6. dvanaest. sekstilion. milion na četvrti stepen (1024). milion na šesti stepen (1036). U binarnom sistemu. Usmena numeracija To je skup pravila kojih se pridržavamo pri imenovanju brojeva. ili binarni sistem. 2° Brojevi sa više od tri cifre dijele se na djelove sa po tri cifre počev od jedinica. 3734267 čita se ovako: 3 miliona 734 hiljade 267 (jedinica). Izražavaju se milionima i svako sljedeće grupisanje predstavlja milion puta uzeto prethodno. itd. pri čemu je svaka od njih propraćena imenom jedinica koje ona predstavlja. osamnaest. petnaest. milion na kub (1018). trilion. 3 desetice (ili trideset). klasa hiljada. klasa miliona. za brojeve između deset i dvadeset. 6. Da bi se zadatak riješio. kvadrilion. Izvjesne nepravilnosti donekle prikrivaju decimalni karakter sistema: jedanaest. kvintilion. izvršiti niz dioba sa 2. milion na kvadrat (1012). šesnaest. treba. ima samo dva znaka: 0 i 1. Pogodna sistematizacija uzastopno dobijenih rezultata bila bi: Brojevi koji Odgovarajući se djele sa 2 ostaci 4 955 1 2 477 1 1 238 0 619 1 309 1 154 0 77 1 38 0 19 1 7 . devetnaest. itd. pri čemu svaki dio dobija naročito ime: klasa običnih jedinica. četrnaest. 736 se čita ovako: 7 stotina. klasa miliardi. P r i m j e r. na kojima se i razvilo njegovo korišćenje. Binarni sistem Sistem numeracije sa bazom dva. 1° Brojevi sa tri cifre.

.. 4° Broj nadvučen jednom crtom množi se sa 1 000. Prvi od dobijenih ostataka odgovara prvom redu i tako redom. 3° Vrijednost znaka koji se nalazi izmedu dva znaka sa većom vrijednošću oduzima se od vrijednosti drugog od njih. 1 „ X . 1 „ XIII „ „ Ukupna suma 1 jedinicu 2 jedinice = 8 = 16 = 64 = 256 = 512 = 4 096 = 4 955 23 24 26 28 29 212 Rimske cifre Rimskih cifara (za koje su uzeta slova) ima ukupno sedam: • • Rimske cifre: I V X L C D M Odgovarajuće vrijednosti: 1 5 10 50 100 500 1000 P r a v i l a p i s a nj a. . U nekim slučajevima i danas se koriste rimske cifre: za označavanje godina (XII vijek.. 2° Vrijednost znaka koji se nalazi uz drugi sa većom vrijednošću dodaje se vrijednosti tog drugog znaka ukoliko je prvi znak sa desne strane drugog. 1° Vrijednosti dva identična znaka koji stoje jedan uz drugi sabiraju se. Osnovne operacije sa prirodnim brojevima Sabiranje Izvršiti sabiranje dva prirodna broja a i b sastoji se u tome da se jedinice broja a pridruže jedinicama broja b. IV . .. 1 „ IX . II .. Broj koji se u decimalnom sistemu piše kao 4955 u binarnom sistemu piše se kao 1 001 101 011 011 . VIII godina Republike). a nadvučen dvema crtama množi se sa 1 000 000. 1 „ V .. a i b su sabirci ili članovi ovog zbira. sa broja napisanog kao 1 001 101 011 011 u binarnom sistemu prešlo bi se na isti broj napisan u decimalnom sistemu vršeći sljedeća pretvaranja: 1 jedinica I reda iznosi 1 .. . ... . ili a plus b).9 4 2 1 1 0 0 1 Cifra 1 iz posljednje vrste u koloni brojeva prenesena je u kolonu ostataka da bi se podsjetilo da ona treba da učestvuje u traženom binarnom pisanju. a oduzima od nje u suprotnom slučaju.. Ova operacija obilježava se sa a + b (a više b. glava u knjizi.... strana nekog predgovora itd.. Obrnuto.. 1 . 1 .. 8 . VII . Tako formirani broj s naziva se njihovim zbirom (sumom).

koja iz minimuma svojstava sva ostala izvodi putem rasuđivanja. Zbir dva ili više brojeva ne zavisi od poretka članova. Obrnuto... dodajući broj c rezultatu. dobija se sabirajući a i b. Ukazujući na konkretno značenje pretpostavićemo kao očigledno da vrijednost zbira ne zavisi od reda izabranog za grupisanje jedinica. jednostavno ispitivanje pokazuje način njenog sastavljanja. dodaje se svaki od njegovih članova. _______Sabiranje više brojeva _______Zbir brojeva a. Rezultati ovih sabiranja. Neutralni element Uvijek je a + 0 = 0 + a = a. U zbiru se dva ili više brojeva mogu zamijeniti vrijednošću njihovog zbira. zatim d novom rezultatu i produžujući tako dokle god ima članova. a + b + c + d= a + (b + c)+d. b..Sabiranje je definisano za svaki par (a.. Komutativnost. Da bi se dodao zbir. ni od razlaganja ili grupisanja koja su mogla biti izvršena. 9 . mogu se prikazati sljedećom tablicom koja ima dvostruk ulaz i naziva se tablica sabiranja. koji se inače znaju napamet. koji se označava sa a + b + b + c + d + . član zbira može se zamjeniti sa više drugih članova čiji je on zbir. Asocijativnost. Može se naznačiti i drukčiji red sabiranja korišćenjem zagrada: a + (b + c) + d pokazuje da najprije treba izvršiti sabiranje b + c (uzeto kao cjelina jedan je od članova ovog zbira). d . c.. a+b = b + a.. Kaže se da je nula neutralni element sabiranja: komponovana sa bilo kojim elementom daje kao rezultat isti taj element. Osobine sabiranja Mi se nećemo povinovati zahtjevima moderne aksiomatike. a + (b + c + d) = a + b + c + d Praktično izvođenje sabiranja u decimalnom sistemu Osobine sabiranja opravdavaju sljedeća praktična pravila: 1° Slučaj dva broja manja od 10. Zagrada koja obuhvata prve članove zbira ne mjenja ništa: definicija daje isti poredak operacija za (a + b) + c + d i za a + b + c + d. b) elemenata skupa N i zbir je takođe element skupa N: kaže se da je sabiranje zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N. a + b + c + d= b + d + c + a. Jednom reči. u zbiru se po volji mogu stavljati ili izostavljati zagrade. c = c' + c" => a + b + c + d = a + b + c' + c" + d.

Ovo provjeravanje nije. počinjući sa krajnje desnom kolonom. Može se primijetiti da je ova tablica simetrična u odnosu na dijagonalu koja polazi iz lijevog gornjeg ugla (na tzv. Uzmimo da treba sabrati brojeve 463 i 278. Usmeno sabiranje. a zatim 8. U svakoj koloni se izvodi sabiranje. stavljajući pritom u istu kolonu sve jedinice istog reda. U suprotnom slučaju potpisuje se samo cifra koja označava broj njegovih jedinica. strogo uzevši. Dobija se uzastopno 663. P r i m j e r. nalazi se u presjeku kolone 8 i vrste 5). mogle bi se iskoristiti i kolona 5 i vrsta 8. 10 .Zbir 8 + 5. Svaki od ovih zbirova potpisuje se ispod kolone ako ima samo jednu cifru. a desetice se prenose u najbližu lijevu kolonu (princip pamćenja). Obično se postupa na taj način što se drugi sabirak razbija na jedinice različitih redova i sabira počinjući sa najvišom jedinicom. 4 534 307 2 748 Zbir 7 589 Proba sabiranja. zatim 733 i najzad 741. glavnu dijagonalu). grupisanjem sabiraka u djelimične zbirove itd. Sabiranje se provjerava vršeći ponovo račun drugim redom: sabiranjem odozdo naviše. Polazi se od 463 i dodaje se 200. »dokaz«. ono samo može sadržati greške koje kompenzuju moguće greške u početnoj operaciji. tj. Zbog komutativnosti. Članovi se ispisuju jedan ispod drugog. broj 13. 2° Opšti slučaj. zatim 70.

5° Može se primijetiti da u napisanim vrstama članovi rastu ukoliko se približavamo središnoj koloni. Paskalov aritmetički trougao U početnu vrstu upisuje se 1. Pravilo je opšte.. članovi n-te vrste obrazuju sumu u kojoj po dva puta figuriše svaki od brojeva iz prethodne vrste. S2 = 2 . 3. S4 = 23 . ova simetrija prelazi sa svake vrste na sljedeću. Zaista. tj. kod prvih vrsta može se zapaziti simetrija u odnosu na vertikalnu osu figure.. nazivaju se parnim brojevima. svaka vrsta obrazuje se pomoću prethodne sabiranjem po dva uzastopna člana u prethodnoj vrsti i ispisivanjem svakog zbira u sredini razmaka između sabiraka. zovu se neparni brojevi. 2. dakle. Jasno je da. 1° Zbir Sn brojeva u n-toj vrsti je udvostručen zbir Sn-1 brojeva u prethodnoj vrsti. 2° U svakoj vrsti. ako ovaj zakon važi za jednu vrstu. Parnost i zbir.. dva od krajeva jednako udaljena člana medusobno su jednaka. Odatle: S1 = 1 . opšti. Zaista. bilo od b po paraleli desne stranice. .Parni i neparni brojevi. Prema pravilu po kome formirano vrste. 5. nalazi se 5 + 4 + 3 + 2 + 1 i 10 + 4+1. 8. 7. Sn = 2n-l . b desno) jednak je zbiru brojeva na koje se nailazi penjući se bilo od a po paraleli lijeve stranice trougla. a dva broja različitih parnosti imaju neparan zbir. Mogu se izvršiti numerička provjeravanja. i tako se beskrajno održava. Brojevi koji se dobijaju brojeći pomoću broja 2 i polazeći od nule. 4... tj. Dva broja iste parnosti imaju paran zbir. brojevi 1. On je.. važi i za sljedeću. Svaka vrsta neparnog rednog broja ima član koji je jednako udaljen od krajeva i on je veći od svih ostalih članova. 3° U svakoj vrsti. Oduzimanje 11 . zbir elemenata parnih rednih brojeva i zbir elemenata neparnih rednih brojeva jednaki su. svaki od njih je zbir u kome po jedanput figuriše svaki od elemenata prethodne vrste. . Zaista. 6.. brojevi 0. 4° Element koji nastaje sabiranjem uzastopnih elemenata a i b prethodne vrste (a se nalazi lijevo. Brojevi koji se dobijaju polazeći od 1 i brojeći pomoću broja 2. koji se nalazi u sedmoj vrsti. može se provjeriti penjući se od datog broja prema prethodnim vrstama i primjenjujući pravilo formiranja ove tablice. .. Na primjer. za broj 15. S3 = 22 . Pretpostavljajući da svaka vrsta počinje i završava sa po jednom nulom (ove nule se ne pišu).

P r i m j e n a. ona zahtjeva da bude a ≥ b. operacija inverzna sabiranju. Dodavanje i oduzimanje istog broja poništava se. Dodajemo c objema stranama jednakosti 12 . Razlika ne mijenja vrijednost kad se svakom od njenih članova doda isti broj. 7+8-3+3-5-4 aritmetički polinom. (a + n) . U slučaju kada je a = b razlika je jednaka nuli.b i naziva razlika ili ostatak. i obrnuto. Znak ove operacije čita se kao riječ »manje (ili minus)«. Oduzimanje. Da bi se oduzeo zbir. Odatle. umjesto uzastopnog oduzimanja nekoliko brojeva. Racuni sa zbirovima i razlikama Oduzimanje zbira Uzmimo da treba izračunati x = a . Imamo x + (b + c + d) = a. Dodavanje razlike Treba izračunati x = a + (b — c) . dobija se x=a-b-c-d.b . Aritmetički polinom Ovaj naziv daje se izrazu koji predstavlja niz nekoliko uzastopnih sabiranja i množenja.(b + c + d). razlika ne mijenja kad se isti broj oduzme od svakog od njenih članova.(b + n) = a + n . može oduzeti njihov zbir. Oduzimajući od obe strane posljednje jednakosti redom brojeve b. a b drugi član razlike (ili umanjilac). c i d. ili x + b + c + d = a. nije definisana svuda u N. treba uzastopno oduzeti svaki od sabiraka. P r a v i 1 o. Rezultat se označava sa a . a-b=x ↔ b+x=a. Tako je. Iz pravila o oduzimanju zbira izlazi da se.n = a . obrnuto. U skupu N. izraz ima smisla samo ako je moguće izvođenje svih operacija po redu u kome su one date.b . Brojna vrijednost aritmetičkog polinoma jednaka je razlici zbira čianova koji se dodaju i zbira članova koji se oduzimaju. Jasno je da se. a je prvi član razlike (ili umanjenik).Oduzeti b od a znači naći broj x koji sabran sa b daje kao zbir a.

x + c = a + (b — c + c) = a + b . Izvršimo li na lijevoj strani sabiranje posljednja dva sabirka.c).c) = a. Odatle. Opšti slučaj 7 359 3 475 3 884 Usvaja se isti raspored brojeva kao u prethodnom slučaju. P r a v i 1 o. Rezultat neposredno daje tablica sabiranja.c) + c = a + c . To se nadoknađuje time što se. dobijamo: x+b=a+c. Praktično oduzimanje u decimalnom sistemu Prvi slučaj Drugi član razlike (umanjilac) je manji od deset. Dodajmo c objema stranama: x + (b . P r a v i 1 o. Odavde. Oduzimanje razlike Uzmimo da treba izračunati x = a . 37 578 2 432 35 146 Drugi broj se ispisuje ispod prvog. x=a+c-b. što je ekvivalentno sa x + (b . u 13 . x=a+b—c. Razlika se dodaje kad se doda prvi a oduzme drugi član. a takođe i sama razlika koju treba izračunati. Razlika se oduzima dodavanjem njenog drugog i oduzimanjem prvog člana. Drugi slučaj Svaka cifra drugog člana manja je od cifre prvog člana koja označava jedinice istog reda. U kolonama gdje oduzimanje nije moguće gornja cifra uvećava se za 10. i oduzimanje se onda izvodi u svakoj koloni.(b . dovodeći pritom na istu vertikalu jedinice istog reda.

4 309 ima komplement 5 691. Ako je jedan od brojeva jednak jedinici. proizvod je nula. Kao i sabiranje. Isti rezultat dobija se kad se n oduzme od drugog člana.) • Komplementom broja naziva se razlika najbližeg većeg stepena broja 10 i tog broja.d. međutim. zatim se uzastopno oduzimaju jedinice svih redova manjeg broja od jedinica istih redova većeg broja. Proba oduzimanja Provjerava se da li računom dobijena razlika sabrana sa drugim članom razlike (umanjiocem) daje (umanjenik) (neposredna primjena definicije).sljedećoj koloni. Vježbe Kako se mijenja zbir kad se doda ili oduzme broj n jednom od njegovih članova? Promjena zbira ista je kao promjena tog člana. • Kako se mijenja razlika kad se broj n doda ili oduzme njenom prvom ili njenom drugom članu? 1° Ako se n doda prvom članu. cifra koja pripada većem broju uvećava se za 10. sa a • b. proizvod je jednak drugom broju: a x 1 = 1 x a = a. ili prostije. Operacija se označava sa a x b. 2° Kad se n oduzme od prvog ili doda drugom članu. 7 432 ima komplement 2 568. manji od njih piše se ispod većeg tako da jedinice istog reda budu jedna ispod druge. sa ab (Znak operacije ne može se podrazumjevati u slučaju kad je b brojna vrijednost: proizvod brojeva a i 5 obavezno se označava sa a x 5). Množenik i množilac su faktori (činioci) proizvoda. Razlika brojeva 9 999 i n dobila bi se oduzimajući svaku cifru od 9. počinjući sa prostim jedinicama. Neka je. n = 7 432. razlika d se smanjuje za n (Ako je. razlika se uvećava za n. a broj b množilac (multiplikator). izuzev posljednje. Da bi se našla razlika dva prirodna broja. Broj a je množenik (multiplikand). izvodi se oduzimanje i zatim se za jedinicu uvećava cifra manjeg broja koja učestvuje u sljedećem oduzimanju cifara. n veće od d. Ako je neko od ovih oduzimanja jedinica nemoguće. Dati praktično pravilo za izračunavanje komplementa. istu količinu) drugom članu. Množenje Množenje broja a brojem b je operacija koja se sastoji u obrazovanju zbira b brojeva jednakih sa a. na primjer. Treba izračunati razliku brojeva 10 000 i n. Odatle se izvodi pravilo: svaka cifra se oduzima od devet. razlika mijenja smisao i uzima vrijednost n . Ako je jedan od brojeva a i b nula. Dobijeni broj p je proizvod broja a i broja b. 14 . Znamo da u tom slučaju razlika nije promijenjena. za jedinicu uvećava donja cifra: time smo dodali deset jedinica izvjesnog reda prvom članu razlike i jednu jedinicu višeg reda (tj. koja se oduzima od 10. P r a v i l o.

. Zakon je opšti: a x b = b x a. tj.množenje je zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N. . Tako.. rezultat sa c.4. i nastavljajući tako dogod ima faktora. koji se označava sa a x b x c x d . b x c uzeto kao cjelina je jedan od faktora proizvoda. za 3 kolone 5 x 4 x 3.. dakle.. b) po kolonama: za jednu kolonu 5 . Proizvod više faktora Proizvod brojeva a. 3 x 4.. 2° U proizvodu tri faktora.. Zagrada koja obuhvata prva dva faktora ne mijenja poredak operacija.. b) po kolonama 3 + 3 + 3 + 3. 36. nije potrebno razlikovati množenik od množioca (kaže se: dva faktora)..d. 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 Proizvodi su jednaki i ovaj zakon je opšti: 15 . zatim nov rezultat sa d. ili sa abcd. tj. dobija se množeći a sa b... 12. Izbrojmo jedinice na donjoj tablici: a) po vrstama 4 + 4 + 4. Proizvodi nekog broja i svih prirodnih brojeva redom su umnošci (multipli) tog broja. 24. Ono posjeduje neutralni element: broj 1. Izbrojaćemo ukupan broj jedinica sadržanih u donjoj tablici: a) po vrstama: za jednu vrstu 5 x 3.b. 18. U ovakvom proizvodu. Dobijaju se brojeći po 6 jedinica počev od 6. Može se precizirati drugačiji poredak operacija pomoću zagrada: a x (b x c) x d označava da najpre treba izvršiti množenje brojeva b i c..c. 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Obrazovani proizvodi su jednaki. 4 x 3. Komutativnost množenja 1° Slučaj dva faktora. mogu se permutovati posljednja dva. umnošci broja 6 su 6. za 4 vrste 5 x 3 x 4.

Ova dva proizvoda mogu se redom napisati kao proizvodi (abc) de i (abc) ed. može se uvijek dobiti izabrani poredak pomoću dovoljnog broja permutacija uzastopnih faktora. To izlazi iz jednakosti (abcd) x (ef) = abcdef. 5° Opšte pravilo. na koje se može primijeniti prethodno pravilo. Distributivnost množenja u odnosu na sabiranje. 4° U proizvodu više faktora mogu se permutovati dva uzastopna faktora. na primjer. U zaključku. Poredak faktora proizvoda može se po volji mijenjati. komutativnost i asocijativnost dovode do sljedećeg pravila: U proizvodu mogu se: 1° faktori pisati proizvoljnim redom. Pokažimo da je abcde = abced. 2° po volji stavljati (i uklanjati) zagrade. 3° U proizvodu više faktora mogu se permutovati posljednja dva. Ovu osobinu imaju prvi faktori. Računi sa zbirovima i razlikama 1° Slučaj zbira i jednog broja. Uzmimo.axbxc=axcxb. posle čega se obe strane posljednje jednakosti mogu pomnožiti sa e. tako imamo dva proizvoda po tri faktora. Permutacijama uzastopnih faktora dobija se redom 3x5x7x2x9 = 3x5x2x7x9 =3x2x5x7x9=2x3x5x7x9 =2x5x3x7x9=2x5x3x9x7 Asocijativnost U proizvodu se dva ili više faktora mogu zamijeniti vrijednošću njihovog proizvoda. Uzmimo da treba izračunati 16 . Zaista. da treba uporediti proizvode 3 x 5 x 7 x 2 x 9 i 2 x 5 x 3 x 9 x 7. P r i m j e n a. nju onda imaju i bilo koji faktori stoga što poredak faktora može biti proizvoljan. Iz prethodnog pravila izvodi se da je abcd = abdc. Dva proizvoda se množe kad se obrazuje jedan proizvod od faktora tih proizvoda. Pokažimo da je abcde = abdce.

Dva zbira se množe tako što se svaki član prvoga pomnoži sa svakim članom drugog zbira i dobiveni proizvodi saberu.(a + b + c) x 4. Imamo: (a . Ako se množi zbir m članova zbirom n članova. koje treba znati napamet. Množenje zbira nekim brojem izvodi se na taj način što se tim brojem pomnoži svaki član tog zbira i potom saberu dobijeni proizvodi. Praktično množenje u decimalnom sistemu Prvi slučaj: oba faktora su jednocifreni. Distributivnost množenja u odnosu na oduzimanje. razvijeni oblik proizvoda ima m n članova. P r a v i 1 o. Zbog komutativnosti. Razlika se množi brojem (ili broj se množi razlikom) kad se svaki član razlike pomnoži tim brojem i oduzmu dobijeni proizvodi. Proizvodi po dva jednocifrena broja.b) + (a .b) x 4 = (a . Neka je zadata operacija: (a — b) x 4. Kaže se da je množenje distributivno u odnosu na sabiranje. (a + b + c) x (d + e) = (a + b + c) x d + (a + b + c) x e = ad + bd + cd + ae + be + ce . Prema definiciji množenja je (a + b + c) x 4 = (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) . Za dobivanje takvog proizvoda primjenjuje se dva puta prethodno pravilo.b x 4. P r a v i l o. P r a v i l o.b) x 4 = a x 4 . ovo pravilo važi i za množenje broja nekim zbirom. 3° Množenje razlike brojem.b) =a-b+a-b+a-b+a-b = (a + a + a + a) . (a . Ako se uklone zagrade na desnoj strani i grupišu jednaki članovi. 2° Proizvod dva zbira.b) + (a .(b + b + b + b). dobija se (a + b + c) x 4 = a x 4 + b x 4 + c x 4. nalaze se u sljedećoj Pitagorinoj tablici (tablici množenja): 17 .b) + (a . Drugačije rečeno. množenje je distributivno u odnosu na oduzimanje.

treba množilac staviti ispod množenika i uzastopno množiti množiocem svaku od cifara množenika. na primjer. nalazi se na preseku kolone koja počinje sa 5 i vrste koja počinje sa 7. 4 675 4 675 4 675 14 025 4 675 x 3 14 025 → P r a v i l o. sabrati 3 broja jednaka 4675. Uzmimo da treba izračunati 4675 x 3. Ovo se pojednostavljuje pisanjem množenika samo jedanput i uočavanjem da se djelimična sabiranja svake kolone mogu zamijeniti množenjem sa 3. dakle. Treba. Drugi slučaj: množilac je jednocifren. a na primjer u koloni koja počinje sa 4 uzastopni umnošci broja 4 (izračunati sabiranjem). u prvoj vrsti se ispisuju brojevi od 1 do 9. Treći slučaj: jedan od faktora je jedinica propraćena nulama. ona je posljedica komutativnosti. Proizvod 5 x 7. Da bi se višecifreni broj pomnožio jednocifrenim. do umnoška 4 x 9.Da bi se dobila ova tablica. Može se uočiti simetričnost u odnosu na glavnu dijagonalu. počinjujući sa onom koja označava jedinice. 18 . pri tome se cifre »pamte« i dodaju narednim kolonama na isti način kao u slučaju sabiranja.

Četvrti slučaj: množilac je neka važeća cifra propraćena nulama.Neka je zadano da se izračuna 745 x 1000 ili 1000 x 745. Pri tome se ne pišu nule kojima se oni završavaju. Peti slučaj: faktori su proizvoljni. Ovi proizvodi ispisuju se uz pomjeranje svakog od njih ulijevo za jedno mjesto u odnosu na prethodni. P r a v i 1 o. Neka treba izračunati 541 x 300. P = 728 x (7 + 50 + 400) = 728 x 7 + 728 x 50 + 728 x 400. počinjujući sa krajnje desnom. P r a v i l o. što daje 1623 pa zatim dopišemo dvije nule sa desne strane. 332 696 P r a v i 1 o. Ako se faktori završavaju nulama. 728 457 5 096 36 40 291 2 . Na kraju se ovi djelimični proizvodi sabiraju. . 332 696 Djelimični proizvodi se raspoređuju kao u slučaju sabiranja. dakle 745000. množenje se izvodi bez vođenja računa o tim nulama. Dobivamo 162 300. Množilac se piše ispod množenika i povlači se crta. 728 x 7 728 x 50 728 x 400 728 x 457 5 096 36 40. što se može napisati u obliku 541 x 3 x 100. množenik se množi svakom cifrom množioca posebno. 291 2. Treba izračunati P = 728 x 457. Bilo koji broj množi se jedinicom propraćenom nulama na taj način što se množeniku dopisuje s desne strane onoliko nula koliko ih ima u množiocu. Proizvod 1000 x 745 jednak je zbiru 745 hiljada. a dobijenom proizvodu dopisuje se s desne strane onoliko nula koliko ih ima na krajevima oba faktora. Izračuna se prvo 541 x 3. Proba množenja 19 . Proizvoljan broj se množi brojem obrazovanim od važeće cifre propraćene nulama tako što se prvo broj pomnoži tom važećom cifrom pa zatim sa desne strane dopiše onoliko nula koliko ih ima množilac.

a koji označava broj faktora.b) = a ∙ a .Množenje se provjerava jednim od sljedeća dva postupka: 1° Permutuju se faktori (treba da se dobije ponovo isti rezultat). naziva se eksponent (izložilac) stepena. (32 x 43 x 7)4 = 32 x 4 x 43 x 4 x 74 = 38 x 412 x 74. (a + b)2 = (a + b)(a + b) = a ∙ a + a ∙ b + b ∙ a + b ∙ b. (a . 3° Proizvod se diže na neki stepen kad se svaki faktor proizvoda digne na taj stepen. Pravila za računanje stepenima su poseban oblik pravila koja se odnose na množenje. 2° Stepen nekog broja diže se na stepen kad se obrazuje stepen istog broja čiji je eksponent proizvod oba eksponenta. 2° Kvadrat od a . 1° Proizvod više stepena istog broja je stepen tog broja čiji je eksponent zbir eksponenata faktora. stepeni a2 i a3 nazivaju se kvadratom i kubom broja a. a1 je jednako samom broju a. (73)4 = 75x4 = 712 . 154 čita se kao petnaest na četvrti stepen.b ∙ a + b ∙ b.b)2 = a2 + b2 . (a + b)2 = a2 + b2 + 2ab. 20 . 2° Vrši se proba pomoću broja 9 (vidjeti naslov Djeljivost). Stepen broja Stepenom broja naziva se proizvod više faktora jednakih tom broju. Broj koji je napisan gore i desno od broja 15. označava se sa 154. Računi koji sadrže zbirove i razlike Računi koji se odnose na stepene mogu se proširiti na proizvode zbirova i razlika.b)(a .2ab . 15 x 15 x 15 x 15 je četvrti stepen broja 15.b)2 = (a .b (a . 53 x 54 x 52 = 53 + 4 + 2 = 59 . Kvadrat zbira dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata uvećanom za njihov dvostruki proizvod.a ∙ b . 1° Kvadrat od a + b.

a + b + c = a'd + b'd + c'd.b2 Proizvod zbira i razlike dva broja jednak je razlici između kvadrata prvog i kvadrata drugog broja. nije uvijek definisana u N. U slučaju kad je a = b. Rezultat se naziva količnik dijeljenja. c'. Na desnoj strani uočavamo razvijeni oblik proizvoda (a' + b' + c') x d. U slučaju kad je deljenje moguće kaže se da je »a djeljivo sa b«. Ova četiri izraza predstavljaju sinonime. ili.b ∙ b (a + b) (a . odgovarajući količnici. Odatle. 3° Proizvod zbira i razlike dva broja (a + b) (a . (a + b + c) : d = a' + b' + c'. Ona zahtjeva da a bude umnožak broja b. a = a'd. Ovu operaciju označavamo sa a : b. ili da »b dijeli a«. djeljiv je i zbir. Dijeljenje Dijeljenja bez ostatka Podijeliti a sa b znači naći (ukoliko on postoji) broj q koji pomnožen sa b daje kao proizvod a.a ∙ b . a je djeljenik (dividend). količnik je jednak jedinici. Ako su svi članovi nekog zbira djeljivi brojem d. Odavde. Ovakva operacija. 21 . b = b'd. Neka je dat zbir a + b + c čiji su članovi djeljivi sa d. inverzna množenju. a b djelilac (divizor). i neka su a'.Kvadrat razlike dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata umanjenom za njihov dvostruki proizvod. Dijeljenje zbira ili razlike nekim brojem T e o r e m a. a količnik je jednak zbiru količnika članova i zajedničkog djelioca. a : b = q ↔ a = bq. b'.b) = a2 .b) = a ∙ a + b ∙ a . da je »b djelilac od a«. ili takođe da je »a umnožak (sadržalac) od b«. c = b'd.

aritmetički polinom a + b . Dobijeni rezultati za diobu zbira ili razlike brojem prenose se bez teškoće na aritmetičke polinome čiji su svi članovi djeljivi istim brojem: ako su brojevi a. može se. Odatle se redom dobija n = aq = abq' = abcq" = (abć) q". podijeliti broj jednim od faktora. Dovoljno je da n bude djeljivo proizvodom da bi se sve uzastopne diobe mogle izvesti tačno (bez ostatka).5. Izvući zajednički faktor (djelilac) ispred zbira znači zamijeniti taj zbir proizvodom broja koji se uzima kao zajednički faktor i zbira količnika svih članova prvobitnog zbira i tog zajedničkog faktora. što pokazuje da je q" količnik brojeva n i abc. Rasuđivanje izvršeno za zbirove primjenjuje se i na razlike: ako su brojevi a i b djeljivi brojem d. P r i m j e r. Uzmimo da treba podijeliti n sa abc i pretpostavimo da su uzastopna dijeljenja dala n = aq. Izvući 5 kao zajednički faktor ispred zbira 45 + 35 + 220 znači napisati 45 + 35 + + 220 = 5 (9 + 7 + 44). q = bq'. posljednji količnik je traženi količnik broja i proizvoda.b djeljiva je sa d i količnik je jednak razlici količnika a : d i b : d. Izvući d kao zajednički faktor ispred zbira znači napisati a + b .Izvlačenje zajedničkog faktora Kada se napiše a + b + c = d (a' + b' +c') kaže se da se izvlači zajednički faktor (djelilac) d ispred zbira.c'. T e o r e m a. c. Proizvod je djeljiv svakim od svojih faktora.c = d (a' + b' . dobijeni količnik drugim faktorom. čija su oba člana djeljiva sa 12. b'. ukoliko su te diobe izvodljive bez ostataka. i sama je djeljiva sa 12 i količnik je jednak 12 . Kad se tako obavi i posljednja dioba. 22 . c'.c'). (a x b x c x d x e) : c = a x b x d x e. q' = cq". deljivi sa d. Može se provjeriti da je proizvod brojeva a x b x d x e i c zaista dati proizvod. Ova operacija je veoma važna.60. a količnik proizvoda i jednog njegovog faktora dobija se izostavljanjem tog faktora iz proizvoda.c je djeljiv sa d i količnik je a' + b' . Dijeljenje broja proizvodom Da bi se neki broj podijelio proizvodom. itd. b. razlika a . Razlika 144 . i ako su količnici redom a'.

postoji broj q1 takav da b = cq1. Ova jednakost dokazuje da c dijeli a i da je odgovarajući količnik upravo proizvod količnika q i q1. Zamjenjujući b posljednjom vrijednošću u prethodnoj jednakosti. Ovo daje D ∙ a = d ∙ a ∙ q. Pomnožimo obe strane jednakosti brojem a. količnik se ne mijenja. količnik se ne mijenja. Pretpostavimo zatim da su množenik i množilac umnošci broja a. što dokazuje teoremu. treba da bude (abc) : d = a'bc. pokazaćemo da je c djelilac broja a. d djelilac i q količnik. Kako b dijeli a. 23 . neka je q njihov količnik. Prema teoremi. Ako je jedan faktor proizvoda djeljiv sa d. q je zaista količnik brojeva Da i da. Ako se djeljenik i djelilac neke diobe bez ostatka pomnože istim brojem. T e o r e m a. tada D = d ∙ q. Ista ova osobina izražava se kad se kaže da je relacija djeljivosti tranzitivna. Odatle izlazi M = mq. Ako se množenik i množilac podijele nekim njihovim zajedničkim djeliocem. Proizvod nekoliko faktora djeljiv je svakim proizvodom obrazovanim od faktora koji svi pripadaju prvom proizvodu. Svaki djelilac nekog djelioca broja je djelilac tog broja. T e o r e m a. Ako je a' količnik brojeva a i d. b njegov djelilac i c djelilac broja b. a količnik se dobija zamjenjujući posmatrani faktor količnikom tog faktora i broja d. dobija se a = cq1 x q = c x (qq1). (3 x 5 x 7 x 13 x 15) : (5 x 13) = 3 x 7 x 17. Proizvod brojeva a'bc i d jednak je (a'bc) x d = (a'd) x bc = abc. a pošto c dijeli b. Neka je faktor a proizvoda abc djeljiv sa d. a količnik ta dva proizvoda je proizvod obrazovan od svih faktora množenika koji nisu faktori množioca. Imamo Ma = ma ∙ q. Ako je D djeljenik. postoji broj q takav da je a = bq. Tada ih možemo redom prikazati kao Ma i ma. imamo a = a' d.T e o r e m a. Drugim riječima. proizvod se dijeli brojem kad se samo jedan od njegovih faktora podijeli tim brojem. tada je i sam proizvod djeljiv sa d. Neka je a neki broj.

a se nalazi između dva uzastopna umnoška broja b: bq < a < b (q + 1). 12a-b. Količnik brojeva 12a i 12b jednak je. usvajamo konvenciju: nulti stepen bilo kog broja jednak je jedinici. Sem u izuzetnom slučaju dijeljenja bez ostatka. U slučaju kad je a = b.Količnik dva stepena istog broja Količnik dva stepena istog broja jednak je stepenu tog broja čiji je eksponent razlika eksponenata djeljenika i djelioca. a b djelilac. Dijeljenje sa ostatkom Uzmimo da treba podijeliti a sa b. Pravilo pretpostavlja da je a > b.. 24 . Postoji samo jedna vrijednost za q koja zadovoljava ovu relaciju.. ona se naziva cjelinski količnik brojeva a i b. 12b x 12a-b = 12a-b+b = 12a. Ako je a < b. ono nas navodi da količnik. pišemo u obliku 12°. Pravilo o količniku dva stepena istog broja može se kombinovati sa pravilima koja se odnose na diobu dva proizvoda. bq ≤ a < b (q + 1). relacija obuhvata slučaj dijeljenja bez ostatka i tako daje jedan zakon unutrašnje kompozicije svuda definisan u N: Dijeljenje broja a brojem b sastoji se u određivanju najvećeg prirodnog broja q takvog da se proizvod bq može oduzeti od a.. a je ovdje djeljenik. čija je vrijednost očigledno 1. nb . Na osnovu toga. Ako se prva nejednakost zamijeni odgovarajućom nejednakošću u širem smislu.. na primjer. b 2b 3b . dobija se q = 0. Obrazujmo niz umnožaka broja b. (25 x 34 x 72) : (23 x 32) = 22 x 32 x 72 (25 x 34 x 72) : (34 x 7) = 25 x 7 (25 x 34 x 72) : (23 x 34) = 22 x 72 Proizvod čiji su faktori sa eksponentima djeljiv je svakim proizvodom čiji svi faktori pripadaju djeljeniku. a eksponent nijednog faktora nije veći od eksponenta koji on ima u djeljeniku. Provjera.

0 ≤ r < b. a ostatak se dijeli sa d (bez ostatka). odatle izlazi da i a .Ostatak Razlika a . ove dvije relacije zadovoljava samo jedan sistem vrednosti za q i r. Ako d dijeli a i b. Količnik se dobija brojanjem koliko je puta vršeno oduzimanje broja b. tada d dijeli a i bq. mr < mb. pa stoga i r ima samo jednu vrijednost. Ako se dva broja pomnože nekim trećim brojem. množenjem sa m.bq može imati samo jednu vrijednost. Tako imamo sistem brojeva q i r koji su sa brojevima a i b vezani relacijama a = bq + r. pa dijeli i njihovu razliku r. imamo dva ekvivalentna sistema relacija karakteristična za djeljenje: bq ≤ a < b (q + 1) ↔ { a = rbq + r 0≤ <b Dioba broja a brojem b može se izvesti uzastopnim oduzimanjima: oduzimajući jednom ili više puta umnoške od b dok god ne preostane broj manji od b. Taj broj je ostatak dijeljenja. Osobine dijeljenja T e o r e m a. T e o r e m a. Dobija se bq ≤ bq + r < bq + b. Obrnuto. Odatle se dobija. r < b. Vidimo da dijeljenje broja ma brojem mb daje količnik q i ostatak mr. ma = (mb) q + mr. a ostatak se množi tim brojem. R e c i p r o č n i s l u č a j. pri čemu je ovaj ostatak jednak nuli u slučaju diobe bez ostatka. Jedina moguća vrijednost za q je gore definisani količnik. on dijeli i ostatak njihove diobe. Dakle. koja je očigledno manja od b. Dodajmo bq svakom od brojeva vezanih dvostrukom nejednakošću.bq. bq ≤ a < b (q + 1). Ako se dva broja a i b podijele zajedničkim djeliocem d. zove se ostatak diobe broja a brojem b. 25 . njihov količnik se ne mijenja. Prema prethodnom pravilu. njihov količnik se ne mijenja. Pretpostavimo da je dioba broja a brojem b dala a = bq + r. Neka su a i b dva broja i neka su a' i b' redom količnici tih brojeva i njihovog zajedničkog djelioca d. a' i b' imaju isti količnik kao da' i db'. Ako neki broj dijeli druga dva broja. tj.

brojeva 1 757 i 2 je 878. Traženi količnik. sa 3 i sa 7. Izračunati količnik brojeva 1 757 i 42. Prema prethodnom pravilu.. 2. 8. Da bi se broj podijelio proizvodom nekoliko faktora. sa ostatkom. . isti količnik kao a i b. 3. . Kako se 42 može napisati u obliku proizvoda 2 x 3 x 7. 4.. cifre nule. .  Djelilac se može napisati u obliku (ab) ∙ c. Broj je djeljiv sa 2. je broj 41. broj 12300 je djeljiv sa 100 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 100.. tako da je moguće primijeniti pravilo koje se odnosi na dva faktora. ako je ostatak dijeljenja jednak nuli. Slučaj tri faktora: dijeljenje broja n brojem abc. 26 . Prema tome. 1000. Broj 12345612345632 je djeljiv sa 4 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 4. Broj je djeljiv sa 5. 25.  Slučaj dva faktora. a brojeva 292 i 7 iznosi 41. 27. a novi ostatak dobija se dijeleći r sa d. P r i m j e r. Djeljivost Djeljivost je centralni pojam teorije prirodnih brojeva (aritmetika) i algebarska je osobina cijelih brojeva. ako su mu posljednje 1.. takođe umnožak broja d. Posljednji količnik jednak je onda traženom količniku.. . zatim količnik podijeliti drugim faktorom i nastaviti tako sve dok svi faktori redom ne budu upotrebljeni. Jedan cijeli broj je djeljiv drugim cijelim brojem. ako mu je zbir cifara djeljiv datim brojem... 3. Dijeljenje broja proizvodom Mogu se uopštiti pravila koja se odnose na dijeljenje bez ostatka.. Broj n dijeli se proizvodom ab. cifre djeljive datim brojem. Broj je djeljiv sa 3.. . Količnik brojeva 878 i 3 je 292. . ako su mu posljednje 1. cifre djeljive datim brojem.. Neka je x ostatak diobe broja a' brojem b'.tj. x = r : d. • • • • Broj je djeljiv sa 10. 100. 2. Postoji nekoliko jednostavnih pravila za provjeru djeljivosti konkretnih brojeva sa kojima često radimo. ako su mu posljednje 1. vršeći uzastopno diobe sa a. P r a v i 1 o. 3. sa ostatkom. xd je jednako ostatku r diobe brojeva a i b. . Količnik. odavde. kad se podijeli prvo n sa a. pa zatim količnik sa b. Na primjer. dakle. dobija se količnik brojeva n i abc. uzastopno vršimo diobe sa 2.. može se podijeliti najprije prvim faktorom.. b i c. Ostatak r je.. dobijeni količnik je količnik brojeva n i ab. 2. Isto ovo se postepeno može prenijeti na bilo koji broj faktora. 9.. 125.

(b) ako a|b. a | (bx + cy).. postoji broj m takav da je b = ma. y važi a | (bx + cy).Broj 7125 je djeljiv sa 125 jer su mu zadnje tri cifre djeljive sa 125. onda postoje brojevi m i n takvi da je b = ma. onda je i taj jedan djeljiv sa c. jednoznačno su određeni brojevi q i r.. b|a i iz (b) slijedi da je a = b. To znači da je c = mna. c = nb. (d) Iz pretpostavke a|b. takvi da je a = bq + r. pa a|c.c). Dokaz 27 . onda je a = b. (b) Ako su u jednakosti a1 + a2 + . Tada: (a) ako a|b i b|c onda a|c. + bn. c proizvoljni (prirodni) brojevi. Dijeljenje sa ostatkom Teorema 2 Za date prirodne brojeve a i b. Dakle. onda. bx + cy = max + nay = a (mx + ny). Posljedica 1 (a) Ako su a. Broj 5886 je djeljiv sa 27 jer mu je zbir cifara djeljiv sa 27. b. svi sabirci izuzev jednog djeljivi sa c. Algoritam dijeljenja Sljedeća teorema sadrži neke od najvažnijih osobina djeljivosti. Dokaz (a) ako je a|b i b|c. (c) ako a|b i a|c. Otuda. tada a | (b + c) i a | (b . + an = b1 + b2 + . c proizvoljni (prirodni) brojevi takvi da je a|b i a|c.. onda postoje brojevi m. (b) Ako a|b. za proizvoljne cijele brojeve x. onda je a ≤ b. n tako da je b = ma. 0 ≤ r < b. c = na. Teorema 1 Neka su a.. (c) Ako je a|b i a|c. b. (d) ako a|b i b|a. Neposredno slijedi b = am ≥ a x 1 = a.

0 ≤ r1< b. Broj q naziva se količnik. slijedi r − r1 = 0. Tada oduzimanjem dobijamo b (q − q1) + r − r1 = 0. Za prirodan broj koji nije prost kažemo da je složen. tj. a broj r ostatak pri dijeljenju a sa b. http://sr. Pretpostavimo da postoji još jedan način.odlican. Prost broj p je onaj kome su jedini djelitelji 1 i p.org 2.wikipedia. http://matematika. što znači da b | (r − r1) (posljedica 1a). LITERATURA 1.net 28 . http://wapedia. recimo kada izaberemo bq kao najveći sadržalac broja b koji nije veći od a. Kako je | r − r1 | < b.Postoji bar jedan takav način predstavljanja broja a. Algoritam dijeljenja se koristi u klasifikaciji brojeva. da je a = bq1 + r1. odnosno da je paran ako je r = 0. r = r1. kada b = 2 za broj (a = 2q + 1) kažemo da je neparan ako je r = 1.mobi/hr 3. zatim da je q = q1. Na primer.

Zagreb. Beograd. Matematika .Opšta enciklopedija Larousse Izdavačko preduzeće "Vuk Karadžić".4. ta matematika Zlatko Šporer Školska knjiga. 29 . 5. Uh. 1984. 1973.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful