SADRŽAJ

Uvod ................................................................................................................................... 3 Osnove teorija .................................................................................................................... 4 Numeracija ..........................................................................................................................7 Osnovne operacije sa prirodnim brojevima ................................................................ 9 Sabiranje ................................................................................................................ 9 Oduzimanje .......................................................................................................... 13 Množenje .............................................................................................................. 15 Dijeljenje .............................................................................................................. 22 Djeljivost .......................................................................................................................... 27 Literatura .......................................................................................................................... 30

Prirodni brojevi Uvod
Prvo matematičko znanje koje stičemo je znanje o prirodnim brojevima. U toku školovanja, u osnovnoj i srednjoj školi, stečeno znanje ne podvrgavamo kritici. Radimo sa nekim konkretnim prirodnim brojevima, ispitujemo svojstva koja imaju i pripisujemo ih svim prirodnim brojevima. Uvjereni smo da možemo sabrati i pomnožiti bilo koja dva prirodna broja, da za sabiranje i množenje važe komutativni i asocijativni zakon i slično. Nedostatak koji imaju prirodni brojevi, da jednačina a + x = b nije rješiva u ovom skupu za b ≤ a, otklanjamo uvođenjem skupa cijelih brojeva. Slično, kao u slučaju prirodnih brojeva, prihvatamo da postoji zbir i proizvod svaka dva cijela broja, a sabiranje i množenje cijelih brojeva učimo preko pravila. Svi se pisci razmatranja o brojevima slažu da su prirodni brojevi bili prvi apstraktni pojmovi kod ljudi. Brojanje istovrsnih predmeta, kao i dodavanje još jednog primjerka zbirci istovrsnih primjeraka, čini sigurnu osnovu za apstrakciju prirodnog broja. Prvi zapis o prelasku sa konkretnog brojanja na apstraktno datira iz 3000. godine p.n.e. Na jednoj sumerskoj glinenoj pločici prikazan je broj 33 pomoću tri kružića (desetice) i tri zareza (jedinice), zapisanih ispod kružića. Zajedno sa znakom za ćup, koji se nalazi pored, cijeli zapis bi se mogao pročitati kao 33 ćupa ulja. Intuitivno se podrazumijeva da iza svakog broja slijedi broj, te da se nabrajanje može odvijati bez ograničenja. Oznaka N za skup prirodnih brojeva je prvo slovo latinske riječi naturalis = prirodno. Prirodni brojevi su svi cijeli brojevi veći od nule. tj. tu spada bilo koji broj prirodnog niza. Uopšte, »nizom« se naziva ograničen ili neograničen skup elemenata od kojih svaki ima određen rang (redni broj). Vjerovatno je najstarija podjela prirodnih brojeva na parne i neparne. Parni su brojevi: 2, 4, 6, 8, 10, 12, ... a zapisujemo ih simbolima {2n : n ∈ N}, gdje nam n označava ma koji prirodni broj, a N je oznaka skupa svih prirodnih brojeva. Neparni su pak brojevi: 1, 3, 5, 7, 9, ... tj. brojevi oblika {2n ± 1 \ n e N} (što znači: dodamo li ili oduzmemo ma kojem parnom broju jedinicu, dobićemo neparan broj). Koliko su značenje pridavali Grci ovoj podjeli prirodnih brojeva, najbolje nam kazuje činjenica da je veliki grčki filozof i matematičar Platon (427. do 347. g. p. n. e.) čak i definisao matematiku kao "nauku o svojstvima parnih i neparnih brojeva". Među mnogim primjenama prirodnih brojeva, navedimo: numerisanje zgrada u nekoj ulici, registraciju automobila, brojeve telefona, spiskove Socijalnog osiguranja, itd.

2

. to je tada njegov ordinalni (redni) broj.... 5.} . Kardinalni broj .. 28. Mersenov broj {2. 7. 3. razlika i količnik ne moraju biti. Taj skup označavamo sa N={1.4. neparan broj {1. prim broj {1. 2n-1.. na primjer: • • • • • • • • • paran broj {2. 2n... Zbir i proizvod prirodnih brojeva je prirodan broj. 496.. 6. broj koji u tom smislu odgovara nekom konačnom skupu je njegov kardinalni broj.. 11. ima beskonačno takvih brojeva koji su djeljivi jedino brojem 1 i samim sobom. svakom od prebrojanih objekata odgovara broj koji označava njegovo mjesto u tom redu.djeljiv je sa 2.broj koji ne pominje prirodu objekata skupa koji je njime izbrojan Konkretni broj . Prirodan broj je.. savršen broj {6. a potom i italijanski matematičar Đuzepe Peano 1891.Osnove teorija Svi članovi niza prirodnih brojeva čine skup prirodnih brojeva.. ili .prost broj oblika 2n − 1.u suprotnom slučaju broj je konkretan: četiri klikera. kojih danas znamo 46. . osam jabuka. 17.} . .3. 859433.?} .. Skup prirodnih brojeva je beskonačan i prebrojiv. brojeva n čiji zbir svih djelilaca osim samog n ima zbir n.2.. 2.prost broj.?} . III Ako je n .Prirodni brojevi obično se koriste u operacijama prebrajanja. . 3. Eksperimentalno možemo reći: I nije prazan skup. Kada skupu prirodnih brojeva dodamo nulu dobijemo prošireni skup koji označavamo sa N0. .. Apstraktni broj . IV Skup nema maksimalnog (najvećeg) elementa.Kada se služimo prirodnim brojevima radi nekog ređanja. 13. 19. 4. Aksiomatsko određivanje prirodnih brojeva našao je Dedekind 1888.} . onda je skup svih prirodnih brojeva manjih od n konačan. 5. 3.. II je uređen skup. .Euklid ih je znao četiri. Ordinalni broj . . 5.. godine.nije djeljiv sa 2.. . ...}. Peanovi aksiomi skupa prirodnih brojeva: 3 . mi ih znamo dvadesetak.

dolazi i do jednog od najvažnijih pojmova cjelokupne matematike. e.. označimo ga sa 1. on odgovara broju jedan. nazvanu Pješčanik. 4. 6.. Koliko ima prirodnih brojeva? I ovim su se pitanjem bavili matematičari još u starom vijeku. onda je m = n. ako vrijede ovi uslovi (aksiomi): Aksiom A: Postoji funkcija s sa u . Tako je veliki grčki matematičar. 12. tačnije beskonačno velikog. Sve jasnijom formulacijom tog pojma počela je.Neprazni skup zove se skup prirodnih brojeva. 3. dva. . negdje od 17. Skup sa samo jednim elementom predstavlja jedinicu. 7.. a njegovi su elementi prirodni brojevi. 4 . Pojam beskonačnog značajan je zato što čini ishodište. 2. vijeka. izgradnja osnova moderne matematičke analize. a Euklid je dokazao da čak i samih prostih brojeva ima beskonačno mnogo. Bilo im je jasno da prirodnih brojeva ima veoma mnogo. tri. n . takav da je s(n) 1. 9. Na taj se način preko prirodnih brojeva 1. 10. Aksiom B: Postoji barem jedan element u . 11. do pojma beskonačnog. To je pojam koji sigurno vrijedi podrobnije razmotriti zbog njegovog značenja u matematici. vijeku p. fizičar i izumitelj Arhimed još u 3. Skupovima koji se dobijaju polazeći od jedinice i dodajući potom svaki put po jedan nov elemenat odgovaraju brojevi jedan. Posmatrajmo jedan skup klikera i jedan skup odgovarajućih udubljenja i pretpostavimo da se svaki kliker može smestiti u po jedno udubljenje tako da sva udubljenja budu popunjena: oni imaju zajedničko svojstvo koje dopušta da se za svaki od njih da isti odgovor na sljedeće pitanje: koliko ovaj skup ima elemenata? Taj odgovor je: neki prirodan broj. četiri. polaznu tačku za sasvim nova matematička razmatranja. napisao raspravu.. ali zanimalo ih je koliko. I kod parnih i kod neparnih brojeva uočena su još davno neka zanimljiva svojstva: ▪ Zbir prvih uzastopnih neparnih brojeva uvijek je kvadrat prirodnog broja (ili kvadratni broj). ali ispravnim logičnim zaključivanjem možemo ga barem djelimično upoznati. Aksiom D: Ako je M podskup od i ako vrijedi: (I) 1 M (II) ( ) (n M s(n) M) onda je M = Pojam prirodnog broja proističe iz ispitivanja kolekcija različitih predmeta. 5. . tj. Aksiom C: Ako je s(m) = s(n) za m. Filozof Platon izrekao je tvrdnju da prirodnim brojevima nema kraja. n. 8. . u kojoj je dokazivao da se i broj zrnaca pijeska na plaži može izraziti prirodnim brojem samo ako se uvede sistemsko označavanje sve većih prirodnih brojeva.

300 godina od otkrića savršenih brojeva.. Dokazati ili opovrgnuti pretpostavku da nijedan neparan broj nije savršen. ili uopšteno 2 + 4 + 6 + . Upravo u vezi sa savršenim brojevima Grci su nam ostavili dva problema koja matematičari do danas nisu uspjeli riješiti.2 + 22 = 9 22 + 2 ∙ 2 ∙ 3 + 32 = 25 ▪ Zbir uzastopnih prvih parnih brojeva je proizvod dva prirodna broja: 2+4=6=2∙3 2 + 4 + 6 = 12 = 3 ∙ 4 2 + 4 + 6 + 8 = 20 = 4 ∙ 5 ............ ili uopšteno 1 + 3 + 5 + ..... 2 i 3 i 28 = 1 + 2 + 4 + 7 + 14......1 + 3 = 4 = 22 1 + 3 + 5 = 9 = 32 1 + 3 + 5 + 7 = 16 = 42 1 + 3 + 5 + 7 + 9 = 25 = 52 .... niti se zna postoji li ili ne postoji neparan savršen broj.. 2.. Prosti ili prim brojevi su oni prirodni brojevi koji su djeljivi samo s 1 i samim sobom. 7.... Takvi su npr..... Naći pravilo (formulu) za pronalaženje savršenih brojeva.. a tako su jednostavni da ih svako može razumjeti: 1.. 1 + 2 + 2 + 4 = 9 = 32 4 + 6 + 6 + 9 = 25 = 52 ili ili 12 + 2 .. baveći se tim 5 . brojevi 6 i 28 jer 6 = 1+ 2 + 3..... Savršeni brojevi Savršenim brojevima Grci su nazivali brojeve koji su jednaki zbiru svojih djelioca....... a 6 je djeljiv osim sa samim sobom sa 1... Posebno je značajna podjela prirodnih brojeva na proste i složene brojeve..... koliko ih ima. 2... 4.. švajcarski matematičar Euler (1707—1783)... Iako je prošlo već 2...... a 28 je djeljiv sa 1. Ako nacrtamo kvadrat oko dva kvadratna broja koji na dijagonali slijede jedan za drugim i koji sadrži četiri broja i saberemo brojeve unutar tog kvadrata dobivamo ponovo kvadratni broj...... .. Poredajmo kvadratne brojeve dijagonalno u kvadrat. još uvijek se ne zna pravilo kako da se pronađu... 7 i 14. Tako je npr.... brojevi 2... + (2n .1) = n2... . To su npr... + 2n = n ∙ (n + 1).... .... 5. 3. Složeni brojevi su prirodni brojevi koji su različiti od 1. a ne pripadaju prostim brojevima..

pri čemu je svaka sljedeća jedinica udesetostručena prethodna. To je onda potpuni spisak znakova koji se upotrebljavaju u decimalnoj numeraciji. 2.1).. 10. igra fundamentalnu ulogu u ovom sistemu: jedinice se skupljaju u desetice ili jedinice drugog reda. tj. Krajnja desna cifra predstavlja obične jedinice.1 prost broj. pokazao da je neki parni broj savršen ako se i samo ako se može napisati u obliku: 2m (2m+1 . da su stotine grupisane u hiljade i preostalo je 7 stotina i da ima 4 hiljade (manje od deset).) može se posmatrati uzastopno i automatsko formiranje prirodnih brojeva. Na brojačima ili mjeračima (mjerač gasa ili električne struje. deset stotina obrazuju jednu hiljadu ili jedinicu četvrtog reda..problemom. Jedinice različitih redova (dekadne jedinice) označavaju se redom sa: 1. koji treba prebrojati. U sistemu numeracije koji upotrebljavamo. a koji se naziva decimalni (dekadni) sistem. Numeracija Numeracija se sastoji u pisanju prirodnih brojeva pomoću ograničenog broja znakova i u njihovom imenovanju pomoću ograničenog broja riječi.. brojevi od jedan do devet dobili su posebna imena i svaki od njih predstavljen je pojedinim simbolom nazvanim cifra: jedan dva tri četiri pet šest sedam osam devet 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ovim ciframa treba dodati cifru 0. 3. koja prestavlja nulu. Broj 4736 predstavlja zbir 6 + (3 x 10) + (7 x 100) + (4 x l 000). Može se zamisliti beskrajno nastavljanje ovog postupka. grupisani u desetice i da je preostalo 6 jedinica. Broj koji dolazi neposredno poslije devet. deset. 6 . 100 ili 102.. 1000 ili 103. brojač kilometara. gdje je 2m+1 . Jedinice koje nedostaju predstavljene su cifrom 0. deset desetica čine jednu stotinu ili jedinicu trećeg reda.. da su zatim desetice grupisane u stotine i pretekle su 3 desetice. m = 1. 10 000 ili 104.. Prebrajanje skupa Pretpostavimo da su objekti nekog skupa. . Svaka cifra predstavlja deset puta veće jedinice nego cifra neposredno do nje s desne strane.. Traženi broj označava se onda sa 4736.

sedamnaest. treba. milion na kub (1018). devetnaest. On se zato naročito dobro slaže sa uslovima funkcionisanja računara. šesnaest. petnaest. izvršiti niz dioba sa 2. milion na šesti stepen (1036).Broj koji se piše kao cdu ima za vrijednost 100c + 10d + u . dvanaest. klasa hiljada. Pogodna sistematizacija uzastopno dobijenih rezultata bila bi: Brojevi koji Odgovarajući se djele sa 2 ostaci 4 955 1 2 477 1 1 238 0 619 1 309 1 154 0 77 1 38 0 19 1 7 . milion na peti stepen (1030). trinaest. sekstilion. klasa miliardi. Odgovarajući nazivi su: milijarda (bilion). trilion. osamnaest. 2° Brojevi sa više od tri cifre dijele se na djelove sa po tri cifre počev od jedinica. Cifre se čitaju s lijeva na desno. četrnaest. Izražavaju se milionima i svako sljedeće grupisanje predstavlja milion puta uzeto prethodno. klasa miliona. itd. 3 desetice (ili trideset). U binarnom sistemu. za brojeve između deset i dvadeset. Ovi dijelovi se čitaju s lijeva na desno izgovarajući svaki put ime klase. ima samo dva znaka: 0 i 1. pri čemu je svaka od njih propraćena imenom jedinica koje ona predstavlja. kvadrilion. 6. jedinice različitih redova su sve po dva puta veće ili manje. na kojima se i razvilo njegovo korišćenje. milion na četvrti stepen (1024). pri čemu svaki dio dobija naročito ime: klasa običnih jedinica. 3734267 čita se ovako: 3 miliona 734 hiljade 267 (jedinica). 6. kvintilion. ili binarni sistem. 1° Brojevi sa tri cifre. itd. 736 se čita ovako: 7 stotina. 3° Veliki brojevi. Usmena numeracija To je skup pravila kojih se pridržavamo pri imenovanju brojeva. Da bi se zadatak riješio. milion na kvadrat (1012). Izvjesne nepravilnosti donekle prikrivaju decimalni karakter sistema: jedanaest. 706 se čita: 7 stotina. P r i m j e r. Napisati u binarnom sistemu broj koji se u decimalnom sistemu piše 4955. Binarni sistem Sistem numeracije sa bazom dva.

1 „ IX . 1 „ XIII „ „ Ukupna suma 1 jedinicu 2 jedinice = 8 = 16 = 64 = 256 = 512 = 4 096 = 4 955 23 24 26 28 29 212 Rimske cifre Rimskih cifara (za koje su uzeta slova) ima ukupno sedam: • • Rimske cifre: I V X L C D M Odgovarajuće vrijednosti: 1 5 10 50 100 500 1000 P r a v i l a p i s a nj a.. a nadvučen dvema crtama množi se sa 1 000 000... IV .. Broj koji se u decimalnom sistemu piše kao 4955 u binarnom sistemu piše se kao 1 001 101 011 011 . a oduzima od nje u suprotnom slučaju... a i b su sabirci ili članovi ovog zbira. Ova operacija obilježava se sa a + b (a više b. ili a plus b).. II .. 1° Vrijednosti dva identična znaka koji stoje jedan uz drugi sabiraju se. 2° Vrijednost znaka koji se nalazi uz drugi sa većom vrijednošću dodaje se vrijednosti tog drugog znaka ukoliko je prvi znak sa desne strane drugog. . Obrnuto. 4° Broj nadvučen jednom crtom množi se sa 1 000. 1 „ V . ... . 1 „ X . . 1 . 8 . Tako formirani broj s naziva se njihovim zbirom (sumom)... 3° Vrijednost znaka koji se nalazi izmedu dva znaka sa većom vrijednošću oduzima se od vrijednosti drugog od njih.. VII . Prvi od dobijenih ostataka odgovara prvom redu i tako redom. . strana nekog predgovora itd.. U nekim slučajevima i danas se koriste rimske cifre: za označavanje godina (XII vijek. VIII godina Republike).. glava u knjizi. . sa broja napisanog kao 1 001 101 011 011 u binarnom sistemu prešlo bi se na isti broj napisan u decimalnom sistemu vršeći sljedeća pretvaranja: 1 jedinica I reda iznosi 1 . 1 . Osnovne operacije sa prirodnim brojevima Sabiranje Izvršiti sabiranje dva prirodna broja a i b sastoji se u tome da se jedinice broja a pridruže jedinicama broja b.9 4 2 1 1 0 0 1 Cifra 1 iz posljednje vrste u koloni brojeva prenesena je u kolonu ostataka da bi se podsjetilo da ona treba da učestvuje u traženom binarnom pisanju.

mogu se prikazati sljedećom tablicom koja ima dvostruk ulaz i naziva se tablica sabiranja.. a + (b + c + d) = a + b + c + d Praktično izvođenje sabiranja u decimalnom sistemu Osobine sabiranja opravdavaju sljedeća praktična pravila: 1° Slučaj dva broja manja od 10. c. Jednom reči. Može se naznačiti i drukčiji red sabiranja korišćenjem zagrada: a + (b + c) + d pokazuje da najprije treba izvršiti sabiranje b + c (uzeto kao cjelina jedan je od članova ovog zbira). dodaje se svaki od njegovih članova. Asocijativnost. Obrnuto. koja iz minimuma svojstava sva ostala izvodi putem rasuđivanja. Kaže se da je nula neutralni element sabiranja: komponovana sa bilo kojim elementom daje kao rezultat isti taj element. 9 . a + b + c + d= a + (b + c)+d.. koji se označava sa a + b + b + c + d + . Zagrada koja obuhvata prve članove zbira ne mjenja ništa: definicija daje isti poredak operacija za (a + b) + c + d i za a + b + c + d. dobija se sabirajući a i b. zatim d novom rezultatu i produžujući tako dokle god ima članova. dodajući broj c rezultatu. c = c' + c" => a + b + c + d = a + b + c' + c" + d. Osobine sabiranja Mi se nećemo povinovati zahtjevima moderne aksiomatike. _______Sabiranje više brojeva _______Zbir brojeva a. a + b + c + d= b + d + c + a. Da bi se dodao zbir. b. d . koji se inače znaju napamet. ni od razlaganja ili grupisanja koja su mogla biti izvršena. Neutralni element Uvijek je a + 0 = 0 + a = a. Ukazujući na konkretno značenje pretpostavićemo kao očigledno da vrijednost zbira ne zavisi od reda izabranog za grupisanje jedinica. Rezultati ovih sabiranja. član zbira može se zamjeniti sa više drugih članova čiji je on zbir. a+b = b + a..Sabiranje je definisano za svaki par (a. Komutativnost.. jednostavno ispitivanje pokazuje način njenog sastavljanja... b) elemenata skupa N i zbir je takođe element skupa N: kaže se da je sabiranje zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N. U zbiru se dva ili više brojeva mogu zamijeniti vrijednošću njihovog zbira. u zbiru se po volji mogu stavljati ili izostavljati zagrade. Zbir dva ili više brojeva ne zavisi od poretka članova.

glavnu dijagonalu). Sabiranje se provjerava vršeći ponovo račun drugim redom: sabiranjem odozdo naviše. broj 13. strogo uzevši. Zbog komutativnosti. grupisanjem sabiraka u djelimične zbirove itd. P r i m j e r. 4 534 307 2 748 Zbir 7 589 Proba sabiranja. U svakoj koloni se izvodi sabiranje. Uzmimo da treba sabrati brojeve 463 i 278. mogle bi se iskoristiti i kolona 5 i vrsta 8. Usmeno sabiranje. Ovo provjeravanje nije. U suprotnom slučaju potpisuje se samo cifra koja označava broj njegovih jedinica. zatim 70. Članovi se ispisuju jedan ispod drugog. »dokaz«. Obično se postupa na taj način što se drugi sabirak razbija na jedinice različitih redova i sabira počinjući sa najvišom jedinicom. Svaki od ovih zbirova potpisuje se ispod kolone ako ima samo jednu cifru. nalazi se u presjeku kolone 8 i vrste 5). stavljajući pritom u istu kolonu sve jedinice istog reda. ono samo može sadržati greške koje kompenzuju moguće greške u početnoj operaciji. 2° Opšti slučaj. tj. Polazi se od 463 i dodaje se 200. a desetice se prenose u najbližu lijevu kolonu (princip pamćenja). počinjući sa krajnje desnom kolonom. Dobija se uzastopno 663. a zatim 8. zatim 733 i najzad 741. Može se primijetiti da je ova tablica simetrična u odnosu na dijagonalu koja polazi iz lijevog gornjeg ugla (na tzv. 10 .Zbir 8 + 5.

Mogu se izvršiti numerička provjeravanja. Pravilo je opšte. On je. Pretpostavljajući da svaka vrsta počinje i završava sa po jednom nulom (ove nule se ne pišu). kod prvih vrsta može se zapaziti simetrija u odnosu na vertikalnu osu figure. 1° Zbir Sn brojeva u n-toj vrsti je udvostručen zbir Sn-1 brojeva u prethodnoj vrsti. Parnost i zbir. Zaista. članovi n-te vrste obrazuju sumu u kojoj po dva puta figuriše svaki od brojeva iz prethodne vrste. Prema pravilu po kome formirano vrste. Svaka vrsta neparnog rednog broja ima član koji je jednako udaljen od krajeva i on je veći od svih ostalih članova.. 5° Može se primijetiti da u napisanim vrstama članovi rastu ukoliko se približavamo središnoj koloni. 3° U svakoj vrsti. svaki od njih je zbir u kome po jedanput figuriše svaki od elemenata prethodne vrste. Odatle: S1 = 1 . S2 = 2 . 8. Oduzimanje 11 . bilo od b po paraleli desne stranice. i tako se beskrajno održava. 6. a dva broja različitih parnosti imaju neparan zbir. zovu se neparni brojevi. brojevi 0. 2° U svakoj vrsti. . 2. Brojevi koji se dobijaju polazeći od 1 i brojeći pomoću broja 2. Jasno je da. brojevi 1. ako ovaj zakon važi za jednu vrstu.. tj. tj. Brojevi koji se dobijaju brojeći pomoću broja 2 i polazeći od nule.. 7. Zaista. važi i za sljedeću. 5. Paskalov aritmetički trougao U početnu vrstu upisuje se 1. 4. nazivaju se parnim brojevima... koji se nalazi u sedmoj vrsti. S4 = 23 . za broj 15. . b desno) jednak je zbiru brojeva na koje se nailazi penjući se bilo od a po paraleli lijeve stranice trougla. . dakle. opšti. S3 = 22 . zbir elemenata parnih rednih brojeva i zbir elemenata neparnih rednih brojeva jednaki su. Sn = 2n-l . Na primjer. dva od krajeva jednako udaljena člana medusobno su jednaka. može se provjeriti penjući se od datog broja prema prethodnim vrstama i primjenjujući pravilo formiranja ove tablice. 3.. 4° Element koji nastaje sabiranjem uzastopnih elemenata a i b prethodne vrste (a se nalazi lijevo. nalazi se 5 + 4 + 3 + 2 + 1 i 10 + 4+1. ova simetrija prelazi sa svake vrste na sljedeću. Dva broja iste parnosti imaju paran zbir.Parni i neparni brojevi.. svaka vrsta obrazuje se pomoću prethodne sabiranjem po dva uzastopna člana u prethodnoj vrsti i ispisivanjem svakog zbira u sredini razmaka između sabiraka.. Zaista.

ili x + b + c + d = a. Tako je. a je prvi član razlike (ili umanjenik). Da bi se oduzeo zbir. Imamo x + (b + c + d) = a.(b + c + d). treba uzastopno oduzeti svaki od sabiraka. a b drugi član razlike (ili umanjilac). 7+8-3+3-5-4 aritmetički polinom. Jasno je da se. Rezultat se označava sa a . Razlika ne mijenja vrijednost kad se svakom od njenih članova doda isti broj. Oduzimajući od obe strane posljednje jednakosti redom brojeve b. Znak ove operacije čita se kao riječ »manje (ili minus)«. nije definisana svuda u N. razlika ne mijenja kad se isti broj oduzme od svakog od njenih članova.b . Oduzimanje. Brojna vrijednost aritmetičkog polinoma jednaka je razlici zbira čianova koji se dodaju i zbira članova koji se oduzimaju. može oduzeti njihov zbir. (a + n) .(b + n) = a + n . operacija inverzna sabiranju. Dodavanje i oduzimanje istog broja poništava se. a-b=x ↔ b+x=a.n = a . Racuni sa zbirovima i razlikama Oduzimanje zbira Uzmimo da treba izračunati x = a . Odatle. dobija se x=a-b-c-d.Oduzeti b od a znači naći broj x koji sabran sa b daje kao zbir a. Aritmetički polinom Ovaj naziv daje se izrazu koji predstavlja niz nekoliko uzastopnih sabiranja i množenja. i obrnuto. U skupu N. c i d.b i naziva razlika ili ostatak.b . Dodajemo c objema stranama jednakosti 12 . umjesto uzastopnog oduzimanja nekoliko brojeva. ona zahtjeva da bude a ≥ b. Dodavanje razlike Treba izračunati x = a + (b — c) . P r i m j e n a. U slučaju kada je a = b razlika je jednaka nuli. Iz pravila o oduzimanju zbira izlazi da se. izraz ima smisla samo ako je moguće izvođenje svih operacija po redu u kome su one date. P r a v i 1 o. obrnuto.

Odatle. u 13 . U kolonama gdje oduzimanje nije moguće gornja cifra uvećava se za 10. Odavde. P r a v i 1 o. Rezultat neposredno daje tablica sabiranja. x=a+b—c. Opšti slučaj 7 359 3 475 3 884 Usvaja se isti raspored brojeva kao u prethodnom slučaju. dobijamo: x+b=a+c. Razlika se dodaje kad se doda prvi a oduzme drugi član.c) = a. Drugi slučaj Svaka cifra drugog člana manja je od cifre prvog člana koja označava jedinice istog reda. dovodeći pritom na istu vertikalu jedinice istog reda. što je ekvivalentno sa x + (b . Izvršimo li na lijevoj strani sabiranje posljednja dva sabirka. Praktično oduzimanje u decimalnom sistemu Prvi slučaj Drugi član razlike (umanjilac) je manji od deset. To se nadoknađuje time što se. Oduzimanje razlike Uzmimo da treba izračunati x = a .(b . i oduzimanje se onda izvodi u svakoj koloni.c) + c = a + c . x=a+c-b. a takođe i sama razlika koju treba izračunati. Razlika se oduzima dodavanjem njenog drugog i oduzimanjem prvog člana. Dodajmo c objema stranama: x + (b .x + c = a + (b — c + c) = a + b . 37 578 2 432 35 146 Drugi broj se ispisuje ispod prvog. P r a v i 1 o.c).

Množenik i množilac su faktori (činioci) proizvoda. proizvod je jednak drugom broju: a x 1 = 1 x a = a. zatim se uzastopno oduzimaju jedinice svih redova manjeg broja od jedinica istih redova većeg broja. Proba oduzimanja Provjerava se da li računom dobijena razlika sabrana sa drugim članom razlike (umanjiocem) daje (umanjenik) (neposredna primjena definicije). Kao i sabiranje. razlika se uvećava za n. Ako je jedan od brojeva jednak jedinici. istu količinu) drugom članu. n = 7 432. 7 432 ima komplement 2 568. Razlika brojeva 9 999 i n dobila bi se oduzimajući svaku cifru od 9. Dobijeni broj p je proizvod broja a i broja b. izuzev posljednje. Operacija se označava sa a x b. Ako je jedan od brojeva a i b nula. međutim. Isti rezultat dobija se kad se n oduzme od drugog člana. počinjući sa prostim jedinicama. cifra koja pripada većem broju uvećava se za 10. Neka je. izvodi se oduzimanje i zatim se za jedinicu uvećava cifra manjeg broja koja učestvuje u sljedećem oduzimanju cifara. Odatle se izvodi pravilo: svaka cifra se oduzima od devet. 14 . koja se oduzima od 10. 4 309 ima komplement 5 691.) • Komplementom broja naziva se razlika najbližeg većeg stepena broja 10 i tog broja. Množenje Množenje broja a brojem b je operacija koja se sastoji u obrazovanju zbira b brojeva jednakih sa a. za jedinicu uvećava donja cifra: time smo dodali deset jedinica izvjesnog reda prvom članu razlike i jednu jedinicu višeg reda (tj. ili prostije. Vježbe Kako se mijenja zbir kad se doda ili oduzme broj n jednom od njegovih članova? Promjena zbira ista je kao promjena tog člana. manji od njih piše se ispod većeg tako da jedinice istog reda budu jedna ispod druge. Da bi se našla razlika dva prirodna broja. P r a v i l o.sljedećoj koloni. Broj a je množenik (multiplikand). n veće od d. 2° Kad se n oduzme od prvog ili doda drugom članu. sa ab (Znak operacije ne može se podrazumjevati u slučaju kad je b brojna vrijednost: proizvod brojeva a i 5 obavezno se označava sa a x 5). Znamo da u tom slučaju razlika nije promijenjena. • Kako se mijenja razlika kad se broj n doda ili oduzme njenom prvom ili njenom drugom članu? 1° Ako se n doda prvom članu. Treba izračunati razliku brojeva 10 000 i n. razlika mijenja smisao i uzima vrijednost n .d. Dati praktično pravilo za izračunavanje komplementa. sa a • b. Ako je neko od ovih oduzimanja jedinica nemoguće. a broj b množilac (multiplikator). na primjer. razlika d se smanjuje za n (Ako je. proizvod je nula.

. 3 x 4.množenje je zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N. b) po kolonama: za jednu kolonu 5 . b x c uzeto kao cjelina je jedan od faktora proizvoda.. i nastavljajući tako dogod ima faktora.. Tako. Zakon je opšti: a x b = b x a. Proizvodi nekog broja i svih prirodnih brojeva redom su umnošci (multipli) tog broja. b) po kolonama 3 + 3 + 3 + 3. dobija se množeći a sa b.. mogu se permutovati posljednja dva. 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Obrazovani proizvodi su jednaki.. Ono posjeduje neutralni element: broj 1. Izbrojmo jedinice na donjoj tablici: a) po vrstama 4 + 4 + 4. koji se označava sa a x b x c x d . 4 x 3. tj. . umnošci broja 6 su 6. U ovakvom proizvodu.. 24. 12. 18. nije potrebno razlikovati množenik od množioca (kaže se: dva faktora). Dobijaju se brojeći po 6 jedinica počev od 6.b. 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 Proizvodi su jednaki i ovaj zakon je opšti: 15 . Može se precizirati drugačiji poredak operacija pomoću zagrada: a x (b x c) x d označava da najpre treba izvršiti množenje brojeva b i c. zatim nov rezultat sa d. Izbrojaćemo ukupan broj jedinica sadržanih u donjoj tablici: a) po vrstama: za jednu vrstu 5 x 3.. dakle.d. 36. 2° U proizvodu tri faktora. za 3 kolone 5 x 4 x 3. Zagrada koja obuhvata prva dva faktora ne mijenja poredak operacija..4.c.... za 4 vrste 5 x 3 x 4. rezultat sa c. Komutativnost množenja 1° Slučaj dva faktora. tj. Proizvod više faktora Proizvod brojeva a. ili sa abcd.

Računi sa zbirovima i razlikama 1° Slučaj zbira i jednog broja. U zaključku. na koje se može primijeniti prethodno pravilo. na primjer. Poredak faktora proizvoda može se po volji mijenjati. To izlazi iz jednakosti (abcd) x (ef) = abcdef. 4° U proizvodu više faktora mogu se permutovati dva uzastopna faktora. Ova dva proizvoda mogu se redom napisati kao proizvodi (abc) de i (abc) ed. Pokažimo da je abcde = abced. da treba uporediti proizvode 3 x 5 x 7 x 2 x 9 i 2 x 5 x 3 x 9 x 7. komutativnost i asocijativnost dovode do sljedećeg pravila: U proizvodu mogu se: 1° faktori pisati proizvoljnim redom. 5° Opšte pravilo. Zaista.axbxc=axcxb. Distributivnost množenja u odnosu na sabiranje. može se uvijek dobiti izabrani poredak pomoću dovoljnog broja permutacija uzastopnih faktora. 3° U proizvodu više faktora mogu se permutovati posljednja dva. Ovu osobinu imaju prvi faktori. tako imamo dva proizvoda po tri faktora. 2° po volji stavljati (i uklanjati) zagrade. posle čega se obe strane posljednje jednakosti mogu pomnožiti sa e. P r i m j e n a. Uzmimo. nju onda imaju i bilo koji faktori stoga što poredak faktora može biti proizvoljan. Pokažimo da je abcde = abdce. Uzmimo da treba izračunati 16 . Dva proizvoda se množe kad se obrazuje jedan proizvod od faktora tih proizvoda. Permutacijama uzastopnih faktora dobija se redom 3x5x7x2x9 = 3x5x2x7x9 =3x2x5x7x9=2x3x5x7x9 =2x5x3x7x9=2x5x3x9x7 Asocijativnost U proizvodu se dva ili više faktora mogu zamijeniti vrijednošću njihovog proizvoda. Iz prethodnog pravila izvodi se da je abcd = abdc.

3° Množenje razlike brojem. Imamo: (a . Prema definiciji množenja je (a + b + c) x 4 = (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) . Dva zbira se množe tako što se svaki član prvoga pomnoži sa svakim članom drugog zbira i dobiveni proizvodi saberu. Neka je zadata operacija: (a — b) x 4.b) x 4 = (a . Razlika se množi brojem (ili broj se množi razlikom) kad se svaki član razlike pomnoži tim brojem i oduzmu dobijeni proizvodi. Proizvodi po dva jednocifrena broja. nalaze se u sljedećoj Pitagorinoj tablici (tablici množenja): 17 . Drugačije rečeno. P r a v i l o. Ako se množi zbir m članova zbirom n članova. Množenje zbira nekim brojem izvodi se na taj način što se tim brojem pomnoži svaki član tog zbira i potom saberu dobijeni proizvodi.b x 4.b) + (a . P r a v i l o.(b + b + b + b). dobija se (a + b + c) x 4 = a x 4 + b x 4 + c x 4.b) x 4 = a x 4 . 2° Proizvod dva zbira. koje treba znati napamet. Za dobivanje takvog proizvoda primjenjuje se dva puta prethodno pravilo. množenje je distributivno u odnosu na oduzimanje. Praktično množenje u decimalnom sistemu Prvi slučaj: oba faktora su jednocifreni.b) =a-b+a-b+a-b+a-b = (a + a + a + a) . Distributivnost množenja u odnosu na oduzimanje. razvijeni oblik proizvoda ima m n članova.b) + (a . Ako se uklone zagrade na desnoj strani i grupišu jednaki članovi. (a + b + c) x (d + e) = (a + b + c) x d + (a + b + c) x e = ad + bd + cd + ae + be + ce . Kaže se da je množenje distributivno u odnosu na sabiranje. P r a v i 1 o.b) + (a . ovo pravilo važi i za množenje broja nekim zbirom. (a . Zbog komutativnosti.(a + b + c) x 4.

18 . pri tome se cifre »pamte« i dodaju narednim kolonama na isti način kao u slučaju sabiranja. treba množilac staviti ispod množenika i uzastopno množiti množiocem svaku od cifara množenika. Može se uočiti simetričnost u odnosu na glavnu dijagonalu. nalazi se na preseku kolone koja počinje sa 5 i vrste koja počinje sa 7. na primjer. Treba. ona je posljedica komutativnosti. 4 675 4 675 4 675 14 025 4 675 x 3 14 025 → P r a v i l o. Drugi slučaj: množilac je jednocifren. Treći slučaj: jedan od faktora je jedinica propraćena nulama. Da bi se višecifreni broj pomnožio jednocifrenim. Proizvod 5 x 7. a na primjer u koloni koja počinje sa 4 uzastopni umnošci broja 4 (izračunati sabiranjem).Da bi se dobila ova tablica. do umnoška 4 x 9. dakle. sabrati 3 broja jednaka 4675. počinjujući sa onom koja označava jedinice. u prvoj vrsti se ispisuju brojevi od 1 do 9. Uzmimo da treba izračunati 4675 x 3. Ovo se pojednostavljuje pisanjem množenika samo jedanput i uočavanjem da se djelimična sabiranja svake kolone mogu zamijeniti množenjem sa 3.

P r a v i l o. što se može napisati u obliku 541 x 3 x 100. P = 728 x (7 + 50 + 400) = 728 x 7 + 728 x 50 + 728 x 400. Na kraju se ovi djelimični proizvodi sabiraju. Četvrti slučaj: množilac je neka važeća cifra propraćena nulama. 728 x 7 728 x 50 728 x 400 728 x 457 5 096 36 40. Treba izračunati P = 728 x 457. Proizvod 1000 x 745 jednak je zbiru 745 hiljada. što daje 1623 pa zatim dopišemo dvije nule sa desne strane.Neka je zadano da se izračuna 745 x 1000 ili 1000 x 745. Proizvoljan broj se množi brojem obrazovanim od važeće cifre propraćene nulama tako što se prvo broj pomnoži tom važećom cifrom pa zatim sa desne strane dopiše onoliko nula koliko ih ima množilac. množenje se izvodi bez vođenja računa o tim nulama. Proba množenja 19 . Neka treba izračunati 541 x 300. . a dobijenom proizvodu dopisuje se s desne strane onoliko nula koliko ih ima na krajevima oba faktora. Peti slučaj: faktori su proizvoljni. Dobivamo 162 300. počinjujući sa krajnje desnom. Ako se faktori završavaju nulama. Bilo koji broj množi se jedinicom propraćenom nulama na taj način što se množeniku dopisuje s desne strane onoliko nula koliko ih ima u množiocu. Izračuna se prvo 541 x 3. množenik se množi svakom cifrom množioca posebno. P r a v i 1 o. Množilac se piše ispod množenika i povlači se crta. Ovi proizvodi ispisuju se uz pomjeranje svakog od njih ulijevo za jedno mjesto u odnosu na prethodni. 728 457 5 096 36 40 291 2 . dakle 745000. Pri tome se ne pišu nule kojima se oni završavaju. 332 696 Djelimični proizvodi se raspoređuju kao u slučaju sabiranja. 291 2. 332 696 P r a v i 1 o.

b)2 = a2 + b2 . a koji označava broj faktora. Kvadrat zbira dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata uvećanom za njihov dvostruki proizvod. Pravila za računanje stepenima su poseban oblik pravila koja se odnose na množenje.a ∙ b . 2° Stepen nekog broja diže se na stepen kad se obrazuje stepen istog broja čiji je eksponent proizvod oba eksponenta. 2° Kvadrat od a . 1° Proizvod više stepena istog broja je stepen tog broja čiji je eksponent zbir eksponenata faktora. (32 x 43 x 7)4 = 32 x 4 x 43 x 4 x 74 = 38 x 412 x 74. a1 je jednako samom broju a.b)(a .b)2 = (a . (a + b)2 = (a + b)(a + b) = a ∙ a + a ∙ b + b ∙ a + b ∙ b. (73)4 = 75x4 = 712 . 53 x 54 x 52 = 53 + 4 + 2 = 59 . (a . 20 .Množenje se provjerava jednim od sljedeća dva postupka: 1° Permutuju se faktori (treba da se dobije ponovo isti rezultat). Stepen broja Stepenom broja naziva se proizvod više faktora jednakih tom broju.b ∙ a + b ∙ b. 1° Kvadrat od a + b. 154 čita se kao petnaest na četvrti stepen. označava se sa 154. 2° Vrši se proba pomoću broja 9 (vidjeti naslov Djeljivost).2ab . 15 x 15 x 15 x 15 je četvrti stepen broja 15. 3° Proizvod se diže na neki stepen kad se svaki faktor proizvoda digne na taj stepen. Računi koji sadrže zbirove i razlike Računi koji se odnose na stepene mogu se proširiti na proizvode zbirova i razlika. (a + b)2 = a2 + b2 + 2ab. Broj koji je napisan gore i desno od broja 15.b (a .b) = a ∙ a . naziva se eksponent (izložilac) stepena. stepeni a2 i a3 nazivaju se kvadratom i kubom broja a.

a b djelilac (divizor). U slučaju kad je a = b. Neka je dat zbir a + b + c čiji su članovi djeljivi sa d. c'. Na desnoj strani uočavamo razvijeni oblik proizvoda (a' + b' + c') x d.b2 Proizvod zbira i razlike dva broja jednak je razlici između kvadrata prvog i kvadrata drugog broja. Dijeljenje zbira ili razlike nekim brojem T e o r e m a.Kvadrat razlike dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata umanjenom za njihov dvostruki proizvod. a količnik je jednak zbiru količnika članova i zajedničkog djelioca. Ona zahtjeva da a bude umnožak broja b.a ∙ b . i neka su a'. Dijeljenje Dijeljenja bez ostatka Podijeliti a sa b znači naći (ukoliko on postoji) broj q koji pomnožen sa b daje kao proizvod a. Ovakva operacija.b) = a ∙ a + b ∙ a . Ovu operaciju označavamo sa a : b. Ako su svi članovi nekog zbira djeljivi brojem d. odgovarajući količnici. ili takođe da je »a umnožak (sadržalac) od b«. b = b'd.b ∙ b (a + b) (a . c = b'd. Odavde. inverzna množenju. a + b + c = a'd + b'd + c'd. a : b = q ↔ a = bq. Rezultat se naziva količnik dijeljenja. (a + b + c) : d = a' + b' + c'. ili. 3° Proizvod zbira i razlike dva broja (a + b) (a . b'. a je djeljenik (dividend). U slučaju kad je deljenje moguće kaže se da je »a djeljivo sa b«. količnik je jednak jedinici. nije uvijek definisana u N. da je »b djelilac od a«.b) = a2 . Ova četiri izraza predstavljaju sinonime. djeljiv je i zbir. ili da »b dijeli a«. 21 . a = a'd. Odatle.

može se.b djeljiva je sa d i količnik je jednak razlici količnika a : d i b : d. Odatle se redom dobija n = aq = abq' = abcq" = (abć) q". Dobijeni rezultati za diobu zbira ili razlike brojem prenose se bez teškoće na aritmetičke polinome čiji su svi članovi djeljivi istim brojem: ako su brojevi a. ukoliko su te diobe izvodljive bez ostataka. dobijeni količnik drugim faktorom. q' = cq". Može se provjeriti da je proizvod brojeva a x b x d x e i c zaista dati proizvod. Dijeljenje broja proizvodom Da bi se neki broj podijelio proizvodom. Ova operacija je veoma važna.60. deljivi sa d. itd.5. a količnik proizvoda i jednog njegovog faktora dobija se izostavljanjem tog faktora iz proizvoda.c'). c.Izvlačenje zajedničkog faktora Kada se napiše a + b + c = d (a' + b' +c') kaže se da se izvlači zajednički faktor (djelilac) d ispred zbira. i ako su količnici redom a'. (a x b x c x d x e) : c = a x b x d x e. razlika a . i sama je djeljiva sa 12 i količnik je jednak 12 . Kad se tako obavi i posljednja dioba. P r i m j e r. što pokazuje da je q" količnik brojeva n i abc. c'. podijeliti broj jednim od faktora.c'. Uzmimo da treba podijeliti n sa abc i pretpostavimo da su uzastopna dijeljenja dala n = aq.c = d (a' + b' . 22 . aritmetički polinom a + b . Dovoljno je da n bude djeljivo proizvodom da bi se sve uzastopne diobe mogle izvesti tačno (bez ostatka). čija su oba člana djeljiva sa 12. b'. Izvući d kao zajednički faktor ispred zbira znači napisati a + b .c je djeljiv sa d i količnik je a' + b' . Proizvod je djeljiv svakim od svojih faktora. posljednji količnik je traženi količnik broja i proizvoda. b. Rasuđivanje izvršeno za zbirove primjenjuje se i na razlike: ako su brojevi a i b djeljivi brojem d. Razlika 144 . Izvući zajednički faktor (djelilac) ispred zbira znači zamijeniti taj zbir proizvodom broja koji se uzima kao zajednički faktor i zbira količnika svih članova prvobitnog zbira i tog zajedničkog faktora. q = bq'. T e o r e m a. Izvući 5 kao zajednički faktor ispred zbira 45 + 35 + 220 znači napisati 45 + 35 + + 220 = 5 (9 + 7 + 44).

a količnik se dobija zamjenjujući posmatrani faktor količnikom tog faktora i broja d. a pošto c dijeli b. treba da bude (abc) : d = a'bc. tada je i sam proizvod djeljiv sa d. dobija se a = cq1 x q = c x (qq1). d djelilac i q količnik. postoji broj q1 takav da b = cq1. Kako b dijeli a. Ista ova osobina izražava se kad se kaže da je relacija djeljivosti tranzitivna. Ova jednakost dokazuje da c dijeli a i da je odgovarajući količnik upravo proizvod količnika q i q1. Neka je faktor a proizvoda abc djeljiv sa d. a količnik ta dva proizvoda je proizvod obrazovan od svih faktora množenika koji nisu faktori množioca. Ako je jedan faktor proizvoda djeljiv sa d. imamo a = a' d. proizvod se dijeli brojem kad se samo jedan od njegovih faktora podijeli tim brojem. količnik se ne mijenja. Svaki djelilac nekog djelioca broja je djelilac tog broja. Ovo daje D ∙ a = d ∙ a ∙ q. T e o r e m a. Drugim riječima. postoji broj q takav da je a = bq. Odatle izlazi M = mq. što dokazuje teoremu. Ako je a' količnik brojeva a i d. Zamjenjujući b posljednjom vrijednošću u prethodnoj jednakosti.T e o r e m a. Pretpostavimo zatim da su množenik i množilac umnošci broja a. Imamo Ma = ma ∙ q. T e o r e m a. pokazaćemo da je c djelilac broja a. b njegov djelilac i c djelilac broja b. Proizvod brojeva a'bc i d jednak je (a'bc) x d = (a'd) x bc = abc. q je zaista količnik brojeva Da i da. Tada ih možemo redom prikazati kao Ma i ma. količnik se ne mijenja. 23 . Proizvod nekoliko faktora djeljiv je svakim proizvodom obrazovanim od faktora koji svi pripadaju prvom proizvodu. (3 x 5 x 7 x 13 x 15) : (5 x 13) = 3 x 7 x 17. Neka je a neki broj. Ako se djeljenik i djelilac neke diobe bez ostatka pomnože istim brojem. Ako se množenik i množilac podijele nekim njihovim zajedničkim djeliocem. tada D = d ∙ q. Pomnožimo obe strane jednakosti brojem a. Ako je D djeljenik. neka je q njihov količnik. Prema teoremi.

pišemo u obliku 12°. Pravilo pretpostavlja da je a > b. na primjer. a je ovdje djeljenik. Provjera. Pravilo o količniku dva stepena istog broja može se kombinovati sa pravilima koja se odnose na diobu dva proizvoda. b 2b 3b . Ako je a < b. 12b x 12a-b = 12a-b+b = 12a. Ako se prva nejednakost zamijeni odgovarajućom nejednakošću u širem smislu. Na osnovu toga. usvajamo konvenciju: nulti stepen bilo kog broja jednak je jedinici. nb . a se nalazi između dva uzastopna umnoška broja b: bq < a < b (q + 1)... ona se naziva cjelinski količnik brojeva a i b. 24 .. (25 x 34 x 72) : (23 x 32) = 22 x 32 x 72 (25 x 34 x 72) : (34 x 7) = 25 x 7 (25 x 34 x 72) : (23 x 34) = 22 x 72 Proizvod čiji su faktori sa eksponentima djeljiv je svakim proizvodom čiji svi faktori pripadaju djeljeniku. Dijeljenje sa ostatkom Uzmimo da treba podijeliti a sa b. čija je vrijednost očigledno 1. dobija se q = 0. U slučaju kad je a = b. Sem u izuzetnom slučaju dijeljenja bez ostatka. Obrazujmo niz umnožaka broja b. a eksponent nijednog faktora nije veći od eksponenta koji on ima u djeljeniku.. bq ≤ a < b (q + 1). relacija obuhvata slučaj dijeljenja bez ostatka i tako daje jedan zakon unutrašnje kompozicije svuda definisan u N: Dijeljenje broja a brojem b sastoji se u određivanju najvećeg prirodnog broja q takvog da se proizvod bq može oduzeti od a. Količnik brojeva 12a i 12b jednak je. 12a-b.Količnik dva stepena istog broja Količnik dva stepena istog broja jednak je stepenu tog broja čiji je eksponent razlika eksponenata djeljenika i djelioca. Postoji samo jedna vrijednost za q koja zadovoljava ovu relaciju. ono nas navodi da količnik. a b djelilac.

tj. Tako imamo sistem brojeva q i r koji su sa brojevima a i b vezani relacijama a = bq + r.bq može imati samo jednu vrijednost. T e o r e m a. Dobija se bq ≤ bq + r < bq + b. ove dvije relacije zadovoljava samo jedan sistem vrednosti za q i r. zove se ostatak diobe broja a brojem b. Pretpostavimo da je dioba broja a brojem b dala a = bq + r. pa dijeli i njihovu razliku r. Ako neki broj dijeli druga dva broja. odatle izlazi da i a . pri čemu je ovaj ostatak jednak nuli u slučaju diobe bez ostatka. Ako d dijeli a i b. Obrnuto. Taj broj je ostatak dijeljenja. on dijeli i ostatak njihove diobe. Odatle se dobija. 25 . Količnik se dobija brojanjem koliko je puta vršeno oduzimanje broja b.bq. a ostatak se množi tim brojem. imamo dva ekvivalentna sistema relacija karakteristična za djeljenje: bq ≤ a < b (q + 1) ↔ { a = rbq + r 0≤ <b Dioba broja a brojem b može se izvesti uzastopnim oduzimanjima: oduzimajući jednom ili više puta umnoške od b dok god ne preostane broj manji od b. Ako se dva broja pomnože nekim trećim brojem. Jedina moguća vrijednost za q je gore definisani količnik. R e c i p r o č n i s l u č a j. njihov količnik se ne mijenja. Vidimo da dijeljenje broja ma brojem mb daje količnik q i ostatak mr. Ako se dva broja a i b podijele zajedničkim djeliocem d. Dodajmo bq svakom od brojeva vezanih dvostrukom nejednakošću. Prema prethodnom pravilu. bq ≤ a < b (q + 1). Dakle. pa stoga i r ima samo jednu vrijednost.Ostatak Razlika a . Osobine dijeljenja T e o r e m a. množenjem sa m. njihov količnik se ne mijenja. tada d dijeli a i bq. ma = (mb) q + mr. koja je očigledno manja od b. mr < mb. r < b. a ostatak se dijeli sa d (bez ostatka). a' i b' imaju isti količnik kao da' i db'. 0 ≤ r < b. Neka su a i b dva broja i neka su a' i b' redom količnici tih brojeva i njihovog zajedničkog djelioca d.

Isto ovo se postepeno može prenijeti na bilo koji broj faktora. . vršeći uzastopno diobe sa a. Neka je x ostatak diobe broja a' brojem b'. uzastopno vršimo diobe sa 2. dakle.. 3. Da bi se broj podijelio proizvodom nekoliko faktora. . a brojeva 292 i 7 iznosi 41. sa ostatkom. pa zatim količnik sa b. Prema tome.. Broj 12345612345632 je djeljiv sa 4 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 4. Izračunati količnik brojeva 1 757 i 42. b i c. 2. 27. 26 . 3. ako je ostatak dijeljenja jednak nuli. odavde. 9. P r i m j e r.  Slučaj dva faktora. Slučaj tri faktora: dijeljenje broja n brojem abc. ako su mu posljednje 1. cifre djeljive datim brojem.. • • • • Broj je djeljiv sa 10. cifre djeljive datim brojem. 4. Broj je djeljiv sa 5.. Posljednji količnik jednak je onda traženom količniku.tj.. ako su mu posljednje 1. 3. tako da je moguće primijeniti pravilo koje se odnosi na dva faktora. . Ostatak r je. može se podijeliti najprije prvim faktorom. Na primjer. Traženi količnik. takođe umnožak broja d. .. Količnik. 2. 2. je broj 41. isti količnik kao a i b. Jedan cijeli broj je djeljiv drugim cijelim brojem. . dobija se količnik brojeva n i abc. dobijeni količnik je količnik brojeva n i ab. Dijeljenje broja proizvodom Mogu se uopštiti pravila koja se odnose na dijeljenje bez ostatka. ako mu je zbir cifara djeljiv datim brojem. zatim količnik podijeliti drugim faktorom i nastaviti tako sve dok svi faktori redom ne budu upotrebljeni. Količnik brojeva 878 i 3 je 292. 1000. 100. 25. cifre nule. sa 3 i sa 7. broj 12300 je djeljiv sa 100 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 100. P r a v i 1 o..  Djelilac se može napisati u obliku (ab) ∙ c. Broj je djeljiv sa 2. 8.. xd je jednako ostatku r diobe brojeva a i b. ... Broj n dijeli se proizvodom ab. 125. a novi ostatak dobija se dijeleći r sa d. Prema prethodnom pravilu.. Broj je djeljiv sa 3. brojeva 1 757 i 2 je 878. kad se podijeli prvo n sa a. Kako se 42 može napisati u obliku proizvoda 2 x 3 x 7. Djeljivost Djeljivost je centralni pojam teorije prirodnih brojeva (aritmetika) i algebarska je osobina cijelih brojeva. ako su mu posljednje 1. . x = r : d. Postoji nekoliko jednostavnih pravila za provjeru djeljivosti konkretnih brojeva sa kojima često radimo. sa ostatkom....

n tako da je b = ma. Broj 5886 je djeljiv sa 27 jer mu je zbir cifara djeljiv sa 27. takvi da je a = bq + r. onda. (c) ako a|b i a|c. c = nb. (b) Ako a|b. za proizvoljne cijele brojeve x. onda postoje brojevi m i n takvi da je b = ma. onda je i taj jedan djeljiv sa c. pa a|c. (d) Iz pretpostavke a|b. c = na. b|a i iz (b) slijedi da je a = b. b. b. c proizvoljni (prirodni) brojevi takvi da je a|b i a|c. onda postoje brojevi m. + bn. Dokaz (a) ako je a|b i b|c. onda je a = b. Teorema 1 Neka su a. Posljedica 1 (a) Ako su a. To znači da je c = mna. jednoznačno su određeni brojevi q i r. Algoritam dijeljenja Sljedeća teorema sadrži neke od najvažnijih osobina djeljivosti.c). (c) Ako je a|b i a|c. onda je a ≤ b... (b) Ako su u jednakosti a1 + a2 + . Otuda. Neposredno slijedi b = am ≥ a x 1 = a.. Dijeljenje sa ostatkom Teorema 2 Za date prirodne brojeve a i b.. 0 ≤ r < b. + an = b1 + b2 + . Dokaz 27 . Tada: (a) ako a|b i b|c onda a|c. svi sabirci izuzev jednog djeljivi sa c. (b) ako a|b. (d) ako a|b i b|a. bx + cy = max + nay = a (mx + ny). c proizvoljni (prirodni) brojevi. tada a | (b + c) i a | (b .Broj 7125 je djeljiv sa 125 jer su mu zadnje tri cifre djeljive sa 125. y važi a | (bx + cy). Dakle. postoji broj m takav da je b = ma. a | (bx + cy).

odlican. a broj r ostatak pri dijeljenju a sa b. odnosno da je paran ako je r = 0. Broj q naziva se količnik. http://matematika. da je a = bq1 + r1.Postoji bar jedan takav način predstavljanja broja a.org 2. Kako je | r − r1 | < b. 0 ≤ r1< b. Prost broj p je onaj kome su jedini djelitelji 1 i p. tj. Algoritam dijeljenja se koristi u klasifikaciji brojeva.wikipedia.mobi/hr 3. Pretpostavimo da postoji još jedan način. što znači da b | (r − r1) (posljedica 1a). recimo kada izaberemo bq kao najveći sadržalac broja b koji nije veći od a. slijedi r − r1 = 0. http://sr. Na primer. kada b = 2 za broj (a = 2q + 1) kažemo da je neparan ako je r = 1. Za prirodan broj koji nije prost kažemo da je složen. http://wapedia.net 28 . r = r1. zatim da je q = q1. LITERATURA 1. Tada oduzimanjem dobijamo b (q − q1) + r − r1 = 0.

Matematika . Zagreb. 1984. Uh. ta matematika Zlatko Šporer Školska knjiga. Beograd. 29 .Opšta enciklopedija Larousse Izdavačko preduzeće "Vuk Karadžić". 1973.4. 5.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful