Skup Prirodnih Brojeva

SADRŽAJ

Uvod ................................................................................................................................... 3 Osnove teorija .................................................................................................................... 4 Numeracija ..........................................................................................................................7 Osnovne operacije sa prirodnim brojevima ................................................................ 9 Sabiranje ................................................................................................................ 9 Oduzimanje .......................................................................................................... 13 Množenje .............................................................................................................. 15 Dijeljenje .............................................................................................................. 22 Djeljivost .......................................................................................................................... 27 Literatura .......................................................................................................................... 30

Prirodni brojevi Uvod
Prvo matematičko znanje koje stičemo je znanje o prirodnim brojevima. U toku školovanja, u osnovnoj i srednjoj školi, stečeno znanje ne podvrgavamo kritici. Radimo sa nekim konkretnim prirodnim brojevima, ispitujemo svojstva koja imaju i pripisujemo ih svim prirodnim brojevima. Uvjereni smo da možemo sabrati i pomnožiti bilo koja dva prirodna broja, da za sabiranje i množenje važe komutativni i asocijativni zakon i slično. Nedostatak koji imaju prirodni brojevi, da jednačina a + x = b nije rješiva u ovom skupu za b ≤ a, otklanjamo uvođenjem skupa cijelih brojeva. Slično, kao u slučaju prirodnih brojeva, prihvatamo da postoji zbir i proizvod svaka dva cijela broja, a sabiranje i množenje cijelih brojeva učimo preko pravila. Svi se pisci razmatranja o brojevima slažu da su prirodni brojevi bili prvi apstraktni pojmovi kod ljudi. Brojanje istovrsnih predmeta, kao i dodavanje još jednog primjerka zbirci istovrsnih primjeraka, čini sigurnu osnovu za apstrakciju prirodnog broja. Prvi zapis o prelasku sa konkretnog brojanja na apstraktno datira iz 3000. godine p.n.e. Na jednoj sumerskoj glinenoj pločici prikazan je broj 33 pomoću tri kružića (desetice) i tri zareza (jedinice), zapisanih ispod kružića. Zajedno sa znakom za ćup, koji se nalazi pored, cijeli zapis bi se mogao pročitati kao 33 ćupa ulja. Intuitivno se podrazumijeva da iza svakog broja slijedi broj, te da se nabrajanje može odvijati bez ograničenja. Oznaka N za skup prirodnih brojeva je prvo slovo latinske riječi naturalis = prirodno. Prirodni brojevi su svi cijeli brojevi veći od nule. tj. tu spada bilo koji broj prirodnog niza. Uopšte, »nizom« se naziva ograničen ili neograničen skup elemenata od kojih svaki ima određen rang (redni broj). Vjerovatno je najstarija podjela prirodnih brojeva na parne i neparne. Parni su brojevi: 2, 4, 6, 8, 10, 12, ... a zapisujemo ih simbolima {2n : n ∈ N}, gdje nam n označava ma koji prirodni broj, a N je oznaka skupa svih prirodnih brojeva. Neparni su pak brojevi: 1, 3, 5, 7, 9, ... tj. brojevi oblika {2n ± 1 \ n e N} (što znači: dodamo li ili oduzmemo ma kojem parnom broju jedinicu, dobićemo neparan broj). Koliko su značenje pridavali Grci ovoj podjeli prirodnih brojeva, najbolje nam kazuje činjenica da je veliki grčki filozof i matematičar Platon (427. do 347. g. p. n. e.) čak i definisao matematiku kao "nauku o svojstvima parnih i neparnih brojeva". Među mnogim primjenama prirodnih brojeva, navedimo: numerisanje zgrada u nekoj ulici, registraciju automobila, brojeve telefona, spiskove Socijalnog osiguranja, itd.

2

. III Ako je n .}. onda je skup svih prirodnih brojeva manjih od n konačan. 28. 17. ili .. Apstraktni broj .. 13. 5. Kardinalni broj .. mi ih znamo dvadesetak. II je uređen skup. Ordinalni broj . .nije djeljiv sa 2. 859433..?} .. . .prost broj oblika 2n − 1. ima beskonačno takvih brojeva koji su djeljivi jedino brojem 1 i samim sobom. neparan broj {1.Kada se služimo prirodnim brojevima radi nekog ređanja. 5. brojeva n čiji zbir svih djelilaca osim samog n ima zbir n.. broj koji u tom smislu odgovara nekom konačnom skupu je njegov kardinalni broj.?} . godine. 19...Prirodni brojevi obično se koriste u operacijama prebrajanja.u suprotnom slučaju broj je konkretan: četiri klikera.} . IV Skup nema maksimalnog (najvećeg) elementa. 2n..2. 2n-1. Taj skup označavamo sa N={1.. na primjer: • • • • • • • • • paran broj {2.. osam jabuka. 496.. . Aksiomatsko određivanje prirodnih brojeva našao je Dedekind 1888. Eksperimentalno možemo reći: I nije prazan skup. Kada skupu prirodnih brojeva dodamo nulu dobijemo prošireni skup koji označavamo sa N0. . prim broj {1. a potom i italijanski matematičar Đuzepe Peano 1891.. 7.} .. Mersenov broj {2.djeljiv je sa 2. savršen broj {6.Euklid ih je znao četiri.. 11... . Prirodan broj je.3. 3. to je tada njegov ordinalni (redni) broj.4. kojih danas znamo 46. svakom od prebrojanih objekata odgovara broj koji označava njegovo mjesto u tom redu. 6. 5. 4. 3.Osnove teorija Svi članovi niza prirodnih brojeva čine skup prirodnih brojeva.prost broj. 2. razlika i količnik ne moraju biti.broj koji ne pominje prirodu objekata skupa koji je njime izbrojan Konkretni broj . Skup prirodnih brojeva je beskonačan i prebrojiv. 3.} .. . . Zbir i proizvod prirodnih brojeva je prirodan broj. Peanovi aksiomi skupa prirodnih brojeva: 3 ..

on odgovara broju jedan. ako vrijede ovi uslovi (aksiomi): Aksiom A: Postoji funkcija s sa u . To je pojam koji sigurno vrijedi podrobnije razmotriti zbog njegovog značenja u matematici. Tako je veliki grčki matematičar. Sve jasnijom formulacijom tog pojma počela je. Filozof Platon izrekao je tvrdnju da prirodnim brojevima nema kraja. 11. . ali ispravnim logičnim zaključivanjem možemo ga barem djelimično upoznati. fizičar i izumitelj Arhimed još u 3. vijeku p. Aksiom D: Ako je M podskup od i ako vrijedi: (I) 1 M (II) ( ) (n M s(n) M) onda je M = Pojam prirodnog broja proističe iz ispitivanja kolekcija različitih predmeta. Skup sa samo jednim elementom predstavlja jedinicu. 5. Bilo im je jasno da prirodnih brojeva ima veoma mnogo. vijeka. polaznu tačku za sasvim nova matematička razmatranja.. 12. u kojoj je dokazivao da se i broj zrnaca pijeska na plaži može izraziti prirodnim brojem samo ako se uvede sistemsko označavanje sve većih prirodnih brojeva. e. a njegovi su elementi prirodni brojevi. negdje od 17. 2. 8. dolazi i do jednog od najvažnijih pojmova cjelokupne matematike. dva. 4 . 10. Na taj se način preko prirodnih brojeva 1. napisao raspravu. četiri. 6. tačnije beskonačno velikog. 4. Pojam beskonačnog značajan je zato što čini ishodište. Skupovima koji se dobijaju polazeći od jedinice i dodajući potom svaki put po jedan nov elemenat odgovaraju brojevi jedan. tj. I kod parnih i kod neparnih brojeva uočena su još davno neka zanimljiva svojstva: ▪ Zbir prvih uzastopnih neparnih brojeva uvijek je kvadrat prirodnog broja (ili kvadratni broj). izgradnja osnova moderne matematičke analize. a Euklid je dokazao da čak i samih prostih brojeva ima beskonačno mnogo.. nazvanu Pješčanik. 7.. . tri. Posmatrajmo jedan skup klikera i jedan skup odgovarajućih udubljenja i pretpostavimo da se svaki kliker može smestiti u po jedno udubljenje tako da sva udubljenja budu popunjena: oni imaju zajedničko svojstvo koje dopušta da se za svaki od njih da isti odgovor na sljedeće pitanje: koliko ovaj skup ima elemenata? Taj odgovor je: neki prirodan broj. 9. označimo ga sa 1. do pojma beskonačnog. takav da je s(n) 1. 3. n .. Aksiom C: Ako je s(m) = s(n) za m. onda je m = n. .Neprazni skup zove se skup prirodnih brojeva. Koliko ima prirodnih brojeva? I ovim su se pitanjem bavili matematičari još u starom vijeku. Aksiom B: Postoji barem jedan element u . ali zanimalo ih je koliko. n.

7.... 5...... 4.... a 28 je djeljiv sa 1...... Takvi su npr.. Dokazati ili opovrgnuti pretpostavku da nijedan neparan broj nije savršen.... brojevi 6 i 28 jer 6 = 1+ 2 + 3... Upravo u vezi sa savršenim brojevima Grci su nam ostavili dva problema koja matematičari do danas nisu uspjeli riješiti...... 3. švajcarski matematičar Euler (1707—1783).. ili uopšteno 2 + 4 + 6 + . .. 7 i 14.300 godina od otkrića savršenih brojeva.. koliko ih ima.. Posebno je značajna podjela prirodnih brojeva na proste i složene brojeve..... a ne pripadaju prostim brojevima.. Složeni brojevi su prirodni brojevi koji su različiti od 1. Savršeni brojevi Savršenim brojevima Grci su nazivali brojeve koji su jednaki zbiru svojih djelioca... ... 2.... Prosti ili prim brojevi su oni prirodni brojevi koji su djeljivi samo s 1 i samim sobom.... . 2 i 3 i 28 = 1 + 2 + 4 + 7 + 14. baveći se tim 5 ... Poredajmo kvadratne brojeve dijagonalno u kvadrat........... ili uopšteno 1 + 3 + 5 + ... niti se zna postoji li ili ne postoji neparan savršen broj... Ako nacrtamo kvadrat oko dva kvadratna broja koji na dijagonali slijede jedan za drugim i koji sadrži četiri broja i saberemo brojeve unutar tog kvadrata dobivamo ponovo kvadratni broj. + (2n .1 + 3 = 4 = 22 1 + 3 + 5 = 9 = 32 1 + 3 + 5 + 7 = 16 = 42 1 + 3 + 5 + 7 + 9 = 25 = 52 .... a 6 je djeljiv osim sa samim sobom sa 1..1) = n2...2 + 22 = 9 22 + 2 ∙ 2 ∙ 3 + 32 = 25 ▪ Zbir uzastopnih prvih parnih brojeva je proizvod dva prirodna broja: 2+4=6=2∙3 2 + 4 + 6 = 12 = 3 ∙ 4 2 + 4 + 6 + 8 = 20 = 4 ∙ 5 .. 2. To su npr....... 1 + 2 + 2 + 4 = 9 = 32 4 + 6 + 6 + 9 = 25 = 52 ili ili 12 + 2 .. Naći pravilo (formulu) za pronalaženje savršenih brojeva. brojevi 2.. a tako su jednostavni da ih svako može razumjeti: 1.. + 2n = n ∙ (n + 1)... još uvijek se ne zna pravilo kako da se pronađu. Tako je npr...... Iako je prošlo već 2..

. Jedinice koje nedostaju predstavljene su cifrom 0. a koji se naziva decimalni (dekadni) sistem. Svaka cifra predstavlja deset puta veće jedinice nego cifra neposredno do nje s desne strane. Traženi broj označava se onda sa 4736. 1000 ili 103. pri čemu je svaka sljedeća jedinica udesetostručena prethodna.) može se posmatrati uzastopno i automatsko formiranje prirodnih brojeva. 6 . pokazao da je neki parni broj savršen ako se i samo ako se može napisati u obliku: 2m (2m+1 . da su zatim desetice grupisane u stotine i pretekle su 3 desetice. .. Krajnja desna cifra predstavlja obične jedinice. Prebrajanje skupa Pretpostavimo da su objekti nekog skupa. Broj koji dolazi neposredno poslije devet. koja prestavlja nulu. gdje je 2m+1 . 10 000 ili 104. Jedinice različitih redova (dekadne jedinice) označavaju se redom sa: 1. grupisani u desetice i da je preostalo 6 jedinica.problemom..1 prost broj. m = 1. U sistemu numeracije koji upotrebljavamo.. tj. 3. koji treba prebrojati.1). 2. 100 ili 102. brojevi od jedan do devet dobili su posebna imena i svaki od njih predstavljen je pojedinim simbolom nazvanim cifra: jedan dva tri četiri pet šest sedam osam devet 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ovim ciframa treba dodati cifru 0. Na brojačima ili mjeračima (mjerač gasa ili električne struje. 10.. da su stotine grupisane u hiljade i preostalo je 7 stotina i da ima 4 hiljade (manje od deset). Može se zamisliti beskrajno nastavljanje ovog postupka. deset desetica čine jednu stotinu ili jedinicu trećeg reda.. Broj 4736 predstavlja zbir 6 + (3 x 10) + (7 x 100) + (4 x l 000). deset stotina obrazuju jednu hiljadu ili jedinicu četvrtog reda. Numeracija Numeracija se sastoji u pisanju prirodnih brojeva pomoću ograničenog broja znakova i u njihovom imenovanju pomoću ograničenog broja riječi. To je onda potpuni spisak znakova koji se upotrebljavaju u decimalnoj numeraciji. igra fundamentalnu ulogu u ovom sistemu: jedinice se skupljaju u desetice ili jedinice drugog reda. deset. brojač kilometara..

Izvjesne nepravilnosti donekle prikrivaju decimalni karakter sistema: jedanaest. kvadrilion. ili binarni sistem. dvanaest. kvintilion. pri čemu svaki dio dobija naročito ime: klasa običnih jedinica. U binarnom sistemu. milion na kvadrat (1012). Usmena numeracija To je skup pravila kojih se pridržavamo pri imenovanju brojeva. sedamnaest. petnaest. Binarni sistem Sistem numeracije sa bazom dva. trilion. On se zato naročito dobro slaže sa uslovima funkcionisanja računara. jedinice različitih redova su sve po dva puta veće ili manje. za brojeve između deset i dvadeset. treba. Pogodna sistematizacija uzastopno dobijenih rezultata bila bi: Brojevi koji Odgovarajući se djele sa 2 ostaci 4 955 1 2 477 1 1 238 0 619 1 309 1 154 0 77 1 38 0 19 1 7 . itd. Da bi se zadatak riješio. osamnaest. 3° Veliki brojevi.Broj koji se piše kao cdu ima za vrijednost 100c + 10d + u . 706 se čita: 7 stotina. 6. P r i m j e r. Napisati u binarnom sistemu broj koji se u decimalnom sistemu piše 4955. 1° Brojevi sa tri cifre. 3 desetice (ili trideset). šesnaest. milion na četvrti stepen (1024). izvršiti niz dioba sa 2. klasa miliona. 6. Ovi dijelovi se čitaju s lijeva na desno izgovarajući svaki put ime klase. Cifre se čitaju s lijeva na desno. Izražavaju se milionima i svako sljedeće grupisanje predstavlja milion puta uzeto prethodno. na kojima se i razvilo njegovo korišćenje. 3734267 čita se ovako: 3 miliona 734 hiljade 267 (jedinica). milion na kub (1018). milion na šesti stepen (1036). klasa miliardi. milion na peti stepen (1030). devetnaest. 2° Brojevi sa više od tri cifre dijele se na djelove sa po tri cifre počev od jedinica. itd. sekstilion. 736 se čita ovako: 7 stotina. Odgovarajući nazivi su: milijarda (bilion). četrnaest. trinaest. ima samo dva znaka: 0 i 1. klasa hiljada. pri čemu je svaka od njih propraćena imenom jedinica koje ona predstavlja.

. U nekim slučajevima i danas se koriste rimske cifre: za označavanje godina (XII vijek. strana nekog predgovora itd. Obrnuto.. Broj koji se u decimalnom sistemu piše kao 4955 u binarnom sistemu piše se kao 1 001 101 011 011 . II . . 1 „ XIII „ „ Ukupna suma 1 jedinicu 2 jedinice = 8 = 16 = 64 = 256 = 512 = 4 096 = 4 955 23 24 26 28 29 212 Rimske cifre Rimskih cifara (za koje su uzeta slova) ima ukupno sedam: • • Rimske cifre: I V X L C D M Odgovarajuće vrijednosti: 1 5 10 50 100 500 1000 P r a v i l a p i s a nj a.... 1 .. 1 „ X . VII . ili a plus b).. IV .9 4 2 1 1 0 0 1 Cifra 1 iz posljednje vrste u koloni brojeva prenesena je u kolonu ostataka da bi se podsjetilo da ona treba da učestvuje u traženom binarnom pisanju. 8 .. a oduzima od nje u suprotnom slučaju. 1 „ V . VIII godina Republike). 4° Broj nadvučen jednom crtom množi se sa 1 000. a nadvučen dvema crtama množi se sa 1 000 000. 2° Vrijednost znaka koji se nalazi uz drugi sa većom vrijednošću dodaje se vrijednosti tog drugog znaka ukoliko je prvi znak sa desne strane drugog. . . . glava u knjizi. 1 .. a i b su sabirci ili članovi ovog zbira. Tako formirani broj s naziva se njihovim zbirom (sumom). sa broja napisanog kao 1 001 101 011 011 u binarnom sistemu prešlo bi se na isti broj napisan u decimalnom sistemu vršeći sljedeća pretvaranja: 1 jedinica I reda iznosi 1 . Osnovne operacije sa prirodnim brojevima Sabiranje Izvršiti sabiranje dva prirodna broja a i b sastoji se u tome da se jedinice broja a pridruže jedinicama broja b.. 3° Vrijednost znaka koji se nalazi izmedu dva znaka sa većom vrijednošću oduzima se od vrijednosti drugog od njih. Ova operacija obilježava se sa a + b (a više b...... .. 1 „ IX . Prvi od dobijenih ostataka odgovara prvom redu i tako redom. 1° Vrijednosti dva identična znaka koji stoje jedan uz drugi sabiraju se.

Zbir dva ili više brojeva ne zavisi od poretka članova. dodajući broj c rezultatu. dobija se sabirajući a i b. koja iz minimuma svojstava sva ostala izvodi putem rasuđivanja. Zagrada koja obuhvata prve članove zbira ne mjenja ništa: definicija daje isti poredak operacija za (a + b) + c + d i za a + b + c + d. Rezultati ovih sabiranja. ni od razlaganja ili grupisanja koja su mogla biti izvršena. Ukazujući na konkretno značenje pretpostavićemo kao očigledno da vrijednost zbira ne zavisi od reda izabranog za grupisanje jedinica. Neutralni element Uvijek je a + 0 = 0 + a = a. Kaže se da je nula neutralni element sabiranja: komponovana sa bilo kojim elementom daje kao rezultat isti taj element. _______Sabiranje više brojeva _______Zbir brojeva a. c = c' + c" => a + b + c + d = a + b + c' + c" + d.. c. 9 . Osobine sabiranja Mi se nećemo povinovati zahtjevima moderne aksiomatike. koji se inače znaju napamet.. Komutativnost.. a + b + c + d= b + d + c + a. Asocijativnost.. a+b = b + a. dodaje se svaki od njegovih članova. b. a + b + c + d= a + (b + c)+d. mogu se prikazati sljedećom tablicom koja ima dvostruk ulaz i naziva se tablica sabiranja. Jednom reči. zatim d novom rezultatu i produžujući tako dokle god ima članova. jednostavno ispitivanje pokazuje način njenog sastavljanja. b) elemenata skupa N i zbir je takođe element skupa N: kaže se da je sabiranje zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N. d . koji se označava sa a + b + b + c + d + . Može se naznačiti i drukčiji red sabiranja korišćenjem zagrada: a + (b + c) + d pokazuje da najprije treba izvršiti sabiranje b + c (uzeto kao cjelina jedan je od članova ovog zbira).. Da bi se dodao zbir. u zbiru se po volji mogu stavljati ili izostavljati zagrade. U zbiru se dva ili više brojeva mogu zamijeniti vrijednošću njihovog zbira.Sabiranje je definisano za svaki par (a. a + (b + c + d) = a + b + c + d Praktično izvođenje sabiranja u decimalnom sistemu Osobine sabiranja opravdavaju sljedeća praktična pravila: 1° Slučaj dva broja manja od 10. član zbira može se zamjeniti sa više drugih članova čiji je on zbir. Obrnuto..

Sabiranje se provjerava vršeći ponovo račun drugim redom: sabiranjem odozdo naviše. strogo uzevši. broj 13. 10 . U svakoj koloni se izvodi sabiranje. Usmeno sabiranje. a zatim 8. nalazi se u presjeku kolone 8 i vrste 5). U suprotnom slučaju potpisuje se samo cifra koja označava broj njegovih jedinica. Polazi se od 463 i dodaje se 200.Zbir 8 + 5. Ovo provjeravanje nije. mogle bi se iskoristiti i kolona 5 i vrsta 8. ono samo može sadržati greške koje kompenzuju moguće greške u početnoj operaciji. Svaki od ovih zbirova potpisuje se ispod kolone ako ima samo jednu cifru. P r i m j e r. Zbog komutativnosti. glavnu dijagonalu). Članovi se ispisuju jedan ispod drugog. tj. zatim 70. 2° Opšti slučaj. počinjući sa krajnje desnom kolonom. zatim 733 i najzad 741. Uzmimo da treba sabrati brojeve 463 i 278. Obično se postupa na taj način što se drugi sabirak razbija na jedinice različitih redova i sabira počinjući sa najvišom jedinicom. Dobija se uzastopno 663. stavljajući pritom u istu kolonu sve jedinice istog reda. a desetice se prenose u najbližu lijevu kolonu (princip pamćenja). grupisanjem sabiraka u djelimične zbirove itd. 4 534 307 2 748 Zbir 7 589 Proba sabiranja. »dokaz«. Može se primijetiti da je ova tablica simetrična u odnosu na dijagonalu koja polazi iz lijevog gornjeg ugla (na tzv.

nalazi se 5 + 4 + 3 + 2 + 1 i 10 + 4+1.. bilo od b po paraleli desne stranice. ova simetrija prelazi sa svake vrste na sljedeću.Parni i neparni brojevi. Sn = 2n-l .. brojevi 0. S4 = 23 . 3° U svakoj vrsti.. 2.. . Oduzimanje 11 . ako ovaj zakon važi za jednu vrstu. Parnost i zbir. Zaista. zbir elemenata parnih rednih brojeva i zbir elemenata neparnih rednih brojeva jednaki su. tj. On je.. za broj 15. a dva broja različitih parnosti imaju neparan zbir. koji se nalazi u sedmoj vrsti. članovi n-te vrste obrazuju sumu u kojoj po dva puta figuriše svaki od brojeva iz prethodne vrste. opšti. tj. svaki od njih je zbir u kome po jedanput figuriše svaki od elemenata prethodne vrste. Na primjer. 8. dva od krajeva jednako udaljena člana medusobno su jednaka. Dva broja iste parnosti imaju paran zbir. b desno) jednak je zbiru brojeva na koje se nailazi penjući se bilo od a po paraleli lijeve stranice trougla.. Pravilo je opšte. Zaista. može se provjeriti penjući se od datog broja prema prethodnim vrstama i primjenjujući pravilo formiranja ove tablice. S3 = 22 . Brojevi koji se dobijaju brojeći pomoću broja 2 i polazeći od nule. Zaista. nazivaju se parnim brojevima.. . 3. svaka vrsta obrazuje se pomoću prethodne sabiranjem po dva uzastopna člana u prethodnoj vrsti i ispisivanjem svakog zbira u sredini razmaka između sabiraka. 6. Mogu se izvršiti numerička provjeravanja. 1° Zbir Sn brojeva u n-toj vrsti je udvostručen zbir Sn-1 brojeva u prethodnoj vrsti. 2° U svakoj vrsti. 5° Može se primijetiti da u napisanim vrstama članovi rastu ukoliko se približavamo središnoj koloni. dakle. Odatle: S1 = 1 . S2 = 2 . Paskalov aritmetički trougao U početnu vrstu upisuje se 1. kod prvih vrsta može se zapaziti simetrija u odnosu na vertikalnu osu figure. brojevi 1. Svaka vrsta neparnog rednog broja ima član koji je jednako udaljen od krajeva i on je veći od svih ostalih članova. i tako se beskrajno održava. zovu se neparni brojevi. Jasno je da. 4° Element koji nastaje sabiranjem uzastopnih elemenata a i b prethodne vrste (a se nalazi lijevo. . 4. Brojevi koji se dobijaju polazeći od 1 i brojeći pomoću broja 2. važi i za sljedeću. 5.. 7. Pretpostavljajući da svaka vrsta počinje i završava sa po jednom nulom (ove nule se ne pišu). Prema pravilu po kome formirano vrste.

dobija se x=a-b-c-d. Rezultat se označava sa a . U skupu N. Brojna vrijednost aritmetičkog polinoma jednaka je razlici zbira čianova koji se dodaju i zbira članova koji se oduzimaju. Dodajemo c objema stranama jednakosti 12 . Dodavanje razlike Treba izračunati x = a + (b — c) . Razlika ne mijenja vrijednost kad se svakom od njenih članova doda isti broj. (a + n) . razlika ne mijenja kad se isti broj oduzme od svakog od njenih članova. Iz pravila o oduzimanju zbira izlazi da se. Znak ove operacije čita se kao riječ »manje (ili minus)«. Jasno je da se.(b + c + d). ona zahtjeva da bude a ≥ b. Da bi se oduzeo zbir. operacija inverzna sabiranju. treba uzastopno oduzeti svaki od sabiraka.(b + n) = a + n .Oduzeti b od a znači naći broj x koji sabran sa b daje kao zbir a. a b drugi član razlike (ili umanjilac). Aritmetički polinom Ovaj naziv daje se izrazu koji predstavlja niz nekoliko uzastopnih sabiranja i množenja. i obrnuto.n = a . 7+8-3+3-5-4 aritmetički polinom. a je prvi član razlike (ili umanjenik). može oduzeti njihov zbir. c i d. Oduzimajući od obe strane posljednje jednakosti redom brojeve b. izraz ima smisla samo ako je moguće izvođenje svih operacija po redu u kome su one date. ili x + b + c + d = a.b . Oduzimanje.b i naziva razlika ili ostatak. obrnuto. Dodavanje i oduzimanje istog broja poništava se.b . a-b=x ↔ b+x=a. Racuni sa zbirovima i razlikama Oduzimanje zbira Uzmimo da treba izračunati x = a . nije definisana svuda u N. Imamo x + (b + c + d) = a. Odatle. Tako je. P r a v i 1 o. U slučaju kada je a = b razlika je jednaka nuli. umjesto uzastopnog oduzimanja nekoliko brojeva. P r i m j e n a.

Odavde.(b . 37 578 2 432 35 146 Drugi broj se ispisuje ispod prvog. u 13 . Oduzimanje razlike Uzmimo da treba izračunati x = a . i oduzimanje se onda izvodi u svakoj koloni. U kolonama gdje oduzimanje nije moguće gornja cifra uvećava se za 10. P r a v i 1 o.c). To se nadoknađuje time što se. Rezultat neposredno daje tablica sabiranja. Praktično oduzimanje u decimalnom sistemu Prvi slučaj Drugi član razlike (umanjilac) je manji od deset. x=a+b—c. x=a+c-b. Izvršimo li na lijevoj strani sabiranje posljednja dva sabirka. dovodeći pritom na istu vertikalu jedinice istog reda. Razlika se dodaje kad se doda prvi a oduzme drugi član. Dodajmo c objema stranama: x + (b . Odatle.c) + c = a + c . a takođe i sama razlika koju treba izračunati.c) = a.x + c = a + (b — c + c) = a + b . P r a v i 1 o. Razlika se oduzima dodavanjem njenog drugog i oduzimanjem prvog člana. Opšti slučaj 7 359 3 475 3 884 Usvaja se isti raspored brojeva kao u prethodnom slučaju. dobijamo: x+b=a+c. Drugi slučaj Svaka cifra drugog člana manja je od cifre prvog člana koja označava jedinice istog reda. što je ekvivalentno sa x + (b .

razlika se uvećava za n. razlika mijenja smisao i uzima vrijednost n . izvodi se oduzimanje i zatim se za jedinicu uvećava cifra manjeg broja koja učestvuje u sljedećem oduzimanju cifara. Dobijeni broj p je proizvod broja a i broja b. 14 . n = 7 432. P r a v i l o. istu količinu) drugom članu. zatim se uzastopno oduzimaju jedinice svih redova manjeg broja od jedinica istih redova većeg broja. proizvod je jednak drugom broju: a x 1 = 1 x a = a. za jedinicu uvećava donja cifra: time smo dodali deset jedinica izvjesnog reda prvom članu razlike i jednu jedinicu višeg reda (tj. proizvod je nula. Vježbe Kako se mijenja zbir kad se doda ili oduzme broj n jednom od njegovih članova? Promjena zbira ista je kao promjena tog člana. sa a • b. Ako je neko od ovih oduzimanja jedinica nemoguće. n veće od d. koja se oduzima od 10. Neka je.sljedećoj koloni. na primjer. Dati praktično pravilo za izračunavanje komplementa. Ako je jedan od brojeva a i b nula. Treba izračunati razliku brojeva 10 000 i n. Odatle se izvodi pravilo: svaka cifra se oduzima od devet. Množenik i množilac su faktori (činioci) proizvoda.d. počinjući sa prostim jedinicama. 4 309 ima komplement 5 691. razlika d se smanjuje za n (Ako je. Broj a je množenik (multiplikand).) • Komplementom broja naziva se razlika najbližeg većeg stepena broja 10 i tog broja. Da bi se našla razlika dva prirodna broja. • Kako se mijenja razlika kad se broj n doda ili oduzme njenom prvom ili njenom drugom članu? 1° Ako se n doda prvom članu. Ako je jedan od brojeva jednak jedinici. Znamo da u tom slučaju razlika nije promijenjena. izuzev posljednje. 2° Kad se n oduzme od prvog ili doda drugom članu. sa ab (Znak operacije ne može se podrazumjevati u slučaju kad je b brojna vrijednost: proizvod brojeva a i 5 obavezno se označava sa a x 5). Proba oduzimanja Provjerava se da li računom dobijena razlika sabrana sa drugim članom razlike (umanjiocem) daje (umanjenik) (neposredna primjena definicije). Operacija se označava sa a x b. cifra koja pripada većem broju uvećava se za 10. 7 432 ima komplement 2 568. Kao i sabiranje. manji od njih piše se ispod većeg tako da jedinice istog reda budu jedna ispod druge. ili prostije. međutim. Množenje Množenje broja a brojem b je operacija koja se sastoji u obrazovanju zbira b brojeva jednakih sa a. Isti rezultat dobija se kad se n oduzme od drugog člana. a broj b množilac (multiplikator). Razlika brojeva 9 999 i n dobila bi se oduzimajući svaku cifru od 9.

36. nije potrebno razlikovati množenik od množioca (kaže se: dva faktora).. b x c uzeto kao cjelina je jedan od faktora proizvoda. dakle... 24. tj. Tako.d.4.c. 12. . 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Obrazovani proizvodi su jednaki. koji se označava sa a x b x c x d .b. 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 Proizvodi su jednaki i ovaj zakon je opšti: 15 .. 2° U proizvodu tri faktora.. Proizvod više faktora Proizvod brojeva a. Komutativnost množenja 1° Slučaj dva faktora. 18. mogu se permutovati posljednja dva. tj. Dobijaju se brojeći po 6 jedinica počev od 6.. dobija se množeći a sa b. Ono posjeduje neutralni element: broj 1.. Može se precizirati drugačiji poredak operacija pomoću zagrada: a x (b x c) x d označava da najpre treba izvršiti množenje brojeva b i c. za 3 kolone 5 x 4 x 3. b) po kolonama 3 + 3 + 3 + 3.. 4 x 3. U ovakvom proizvodu. Izbrojmo jedinice na donjoj tablici: a) po vrstama 4 + 4 + 4. i nastavljajući tako dogod ima faktora. 3 x 4. Proizvodi nekog broja i svih prirodnih brojeva redom su umnošci (multipli) tog broja. umnošci broja 6 su 6.. ili sa abcd. Izbrojaćemo ukupan broj jedinica sadržanih u donjoj tablici: a) po vrstama: za jednu vrstu 5 x 3. rezultat sa c.. Zakon je opšti: a x b = b x a. b) po kolonama: za jednu kolonu 5 . zatim nov rezultat sa d. za 4 vrste 5 x 3 x 4.množenje je zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N. Zagrada koja obuhvata prva dva faktora ne mijenja poredak operacija..

Permutacijama uzastopnih faktora dobija se redom 3x5x7x2x9 = 3x5x2x7x9 =3x2x5x7x9=2x3x5x7x9 =2x5x3x7x9=2x5x3x9x7 Asocijativnost U proizvodu se dva ili više faktora mogu zamijeniti vrijednošću njihovog proizvoda. Uzmimo da treba izračunati 16 . Računi sa zbirovima i razlikama 1° Slučaj zbira i jednog broja. komutativnost i asocijativnost dovode do sljedećeg pravila: U proizvodu mogu se: 1° faktori pisati proizvoljnim redom. Iz prethodnog pravila izvodi se da je abcd = abdc. U zaključku. 2° po volji stavljati (i uklanjati) zagrade. Dva proizvoda se množe kad se obrazuje jedan proizvod od faktora tih proizvoda. tako imamo dva proizvoda po tri faktora. To izlazi iz jednakosti (abcd) x (ef) = abcdef. na koje se može primijeniti prethodno pravilo. nju onda imaju i bilo koji faktori stoga što poredak faktora može biti proizvoljan.axbxc=axcxb. posle čega se obe strane posljednje jednakosti mogu pomnožiti sa e. Zaista. Pokažimo da je abcde = abdce. Pokažimo da je abcde = abced. na primjer. Distributivnost množenja u odnosu na sabiranje. da treba uporediti proizvode 3 x 5 x 7 x 2 x 9 i 2 x 5 x 3 x 9 x 7. P r i m j e n a. 4° U proizvodu više faktora mogu se permutovati dva uzastopna faktora. može se uvijek dobiti izabrani poredak pomoću dovoljnog broja permutacija uzastopnih faktora. 5° Opšte pravilo. Uzmimo. Ova dva proizvoda mogu se redom napisati kao proizvodi (abc) de i (abc) ed. Poredak faktora proizvoda može se po volji mijenjati. Ovu osobinu imaju prvi faktori. 3° U proizvodu više faktora mogu se permutovati posljednja dva.

2° Proizvod dva zbira. Praktično množenje u decimalnom sistemu Prvi slučaj: oba faktora su jednocifreni. P r a v i 1 o. (a + b + c) x (d + e) = (a + b + c) x d + (a + b + c) x e = ad + bd + cd + ae + be + ce . koje treba znati napamet. Distributivnost množenja u odnosu na oduzimanje. razvijeni oblik proizvoda ima m n članova. Zbog komutativnosti. Drugačije rečeno. nalaze se u sljedećoj Pitagorinoj tablici (tablici množenja): 17 .(b + b + b + b). množenje je distributivno u odnosu na oduzimanje. Proizvodi po dva jednocifrena broja.b) + (a .b) =a-b+a-b+a-b+a-b = (a + a + a + a) .b) x 4 = (a . Razlika se množi brojem (ili broj se množi razlikom) kad se svaki član razlike pomnoži tim brojem i oduzmu dobijeni proizvodi. (a .b) x 4 = a x 4 . Dva zbira se množe tako što se svaki član prvoga pomnoži sa svakim članom drugog zbira i dobiveni proizvodi saberu. Neka je zadata operacija: (a — b) x 4. ovo pravilo važi i za množenje broja nekim zbirom.(a + b + c) x 4.b) + (a . P r a v i l o. Množenje zbira nekim brojem izvodi se na taj način što se tim brojem pomnoži svaki član tog zbira i potom saberu dobijeni proizvodi.b x 4. 3° Množenje razlike brojem.b) + (a . Imamo: (a . dobija se (a + b + c) x 4 = a x 4 + b x 4 + c x 4. Ako se množi zbir m članova zbirom n članova. Prema definiciji množenja je (a + b + c) x 4 = (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) . Ako se uklone zagrade na desnoj strani i grupišu jednaki članovi. P r a v i l o. Kaže se da je množenje distributivno u odnosu na sabiranje. Za dobivanje takvog proizvoda primjenjuje se dva puta prethodno pravilo.

u prvoj vrsti se ispisuju brojevi od 1 do 9. na primjer. a na primjer u koloni koja počinje sa 4 uzastopni umnošci broja 4 (izračunati sabiranjem). Drugi slučaj: množilac je jednocifren. 18 . Može se uočiti simetričnost u odnosu na glavnu dijagonalu. do umnoška 4 x 9. Uzmimo da treba izračunati 4675 x 3. Treba. Da bi se višecifreni broj pomnožio jednocifrenim. dakle. Treći slučaj: jedan od faktora je jedinica propraćena nulama. sabrati 3 broja jednaka 4675. Proizvod 5 x 7. treba množilac staviti ispod množenika i uzastopno množiti množiocem svaku od cifara množenika. ona je posljedica komutativnosti.Da bi se dobila ova tablica. 4 675 4 675 4 675 14 025 4 675 x 3 14 025 → P r a v i l o. Ovo se pojednostavljuje pisanjem množenika samo jedanput i uočavanjem da se djelimična sabiranja svake kolone mogu zamijeniti množenjem sa 3. nalazi se na preseku kolone koja počinje sa 5 i vrste koja počinje sa 7. pri tome se cifre »pamte« i dodaju narednim kolonama na isti način kao u slučaju sabiranja. počinjujući sa onom koja označava jedinice.

a dobijenom proizvodu dopisuje se s desne strane onoliko nula koliko ih ima na krajevima oba faktora. 728 457 5 096 36 40 291 2 . Četvrti slučaj: množilac je neka važeća cifra propraćena nulama. 332 696 P r a v i 1 o. Na kraju se ovi djelimični proizvodi sabiraju. dakle 745000. P r a v i 1 o. Proba množenja 19 . množenje se izvodi bez vođenja računa o tim nulama. Peti slučaj: faktori su proizvoljni. Dobivamo 162 300. 728 x 7 728 x 50 728 x 400 728 x 457 5 096 36 40. Množilac se piše ispod množenika i povlači se crta. Treba izračunati P = 728 x 457. počinjujući sa krajnje desnom. 332 696 Djelimični proizvodi se raspoređuju kao u slučaju sabiranja. P r a v i l o. množenik se množi svakom cifrom množioca posebno. P = 728 x (7 + 50 + 400) = 728 x 7 + 728 x 50 + 728 x 400. Ako se faktori završavaju nulama.Neka je zadano da se izračuna 745 x 1000 ili 1000 x 745. Izračuna se prvo 541 x 3. što se može napisati u obliku 541 x 3 x 100. Neka treba izračunati 541 x 300. Pri tome se ne pišu nule kojima se oni završavaju. Proizvod 1000 x 745 jednak je zbiru 745 hiljada. Proizvoljan broj se množi brojem obrazovanim od važeće cifre propraćene nulama tako što se prvo broj pomnoži tom važećom cifrom pa zatim sa desne strane dopiše onoliko nula koliko ih ima množilac. Bilo koji broj množi se jedinicom propraćenom nulama na taj način što se množeniku dopisuje s desne strane onoliko nula koliko ih ima u množiocu. . Ovi proizvodi ispisuju se uz pomjeranje svakog od njih ulijevo za jedno mjesto u odnosu na prethodni. što daje 1623 pa zatim dopišemo dvije nule sa desne strane. 291 2.

20 . (73)4 = 75x4 = 712 . 1° Kvadrat od a + b.b ∙ a + b ∙ b.a ∙ b .2ab .b (a . označava se sa 154.Množenje se provjerava jednim od sljedeća dva postupka: 1° Permutuju se faktori (treba da se dobije ponovo isti rezultat). Broj koji je napisan gore i desno od broja 15. 154 čita se kao petnaest na četvrti stepen. Pravila za računanje stepenima su poseban oblik pravila koja se odnose na množenje. 15 x 15 x 15 x 15 je četvrti stepen broja 15.b)2 = (a . Računi koji sadrže zbirove i razlike Računi koji se odnose na stepene mogu se proširiti na proizvode zbirova i razlika. 2° Stepen nekog broja diže se na stepen kad se obrazuje stepen istog broja čiji je eksponent proizvod oba eksponenta. 53 x 54 x 52 = 53 + 4 + 2 = 59 . Kvadrat zbira dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata uvećanom za njihov dvostruki proizvod.b) = a ∙ a . 1° Proizvod više stepena istog broja je stepen tog broja čiji je eksponent zbir eksponenata faktora. a koji označava broj faktora. 2° Kvadrat od a . naziva se eksponent (izložilac) stepena.b)2 = a2 + b2 .b)(a . a1 je jednako samom broju a. (32 x 43 x 7)4 = 32 x 4 x 43 x 4 x 74 = 38 x 412 x 74. Stepen broja Stepenom broja naziva se proizvod više faktora jednakih tom broju. (a + b)2 = (a + b)(a + b) = a ∙ a + a ∙ b + b ∙ a + b ∙ b. stepeni a2 i a3 nazivaju se kvadratom i kubom broja a. 2° Vrši se proba pomoću broja 9 (vidjeti naslov Djeljivost). (a + b)2 = a2 + b2 + 2ab. 3° Proizvod se diže na neki stepen kad se svaki faktor proizvoda digne na taj stepen. (a .

Dijeljenje Dijeljenja bez ostatka Podijeliti a sa b znači naći (ukoliko on postoji) broj q koji pomnožen sa b daje kao proizvod a. 3° Proizvod zbira i razlike dva broja (a + b) (a . ili. b'. Dijeljenje zbira ili razlike nekim brojem T e o r e m a. ili takođe da je »a umnožak (sadržalac) od b«.b) = a ∙ a + b ∙ a .b) = a2 . Ova četiri izraza predstavljaju sinonime. Ona zahtjeva da a bude umnožak broja b. Rezultat se naziva količnik dijeljenja. količnik je jednak jedinici. odgovarajući količnici. Ovu operaciju označavamo sa a : b. a je djeljenik (dividend). nije uvijek definisana u N. U slučaju kad je a = b. ili da »b dijeli a«.b2 Proizvod zbira i razlike dva broja jednak je razlici između kvadrata prvog i kvadrata drugog broja. a = a'd. c = b'd.b ∙ b (a + b) (a . Ovakva operacija. a b djelilac (divizor). Na desnoj strani uočavamo razvijeni oblik proizvoda (a' + b' + c') x d. (a + b + c) : d = a' + b' + c'. Odatle. U slučaju kad je deljenje moguće kaže se da je »a djeljivo sa b«. a : b = q ↔ a = bq.Kvadrat razlike dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata umanjenom za njihov dvostruki proizvod. Odavde. 21 . da je »b djelilac od a«. c'. Neka je dat zbir a + b + c čiji su članovi djeljivi sa d. djeljiv je i zbir. i neka su a'. a + b + c = a'd + b'd + c'd. a količnik je jednak zbiru količnika članova i zajedničkog djelioca. b = b'd. inverzna množenju. Ako su svi članovi nekog zbira djeljivi brojem d.a ∙ b .

(a x b x c x d x e) : c = a x b x d x e. Dijeljenje broja proizvodom Da bi se neki broj podijelio proizvodom. a količnik proizvoda i jednog njegovog faktora dobija se izostavljanjem tog faktora iz proizvoda. i ako su količnici redom a'. Uzmimo da treba podijeliti n sa abc i pretpostavimo da su uzastopna dijeljenja dala n = aq. čija su oba člana djeljiva sa 12. P r i m j e r. b'. i sama je djeljiva sa 12 i količnik je jednak 12 . Dobijeni rezultati za diobu zbira ili razlike brojem prenose se bez teškoće na aritmetičke polinome čiji su svi članovi djeljivi istim brojem: ako su brojevi a. može se. Proizvod je djeljiv svakim od svojih faktora. Izvući d kao zajednički faktor ispred zbira znači napisati a + b . Kad se tako obavi i posljednja dioba. Odatle se redom dobija n = aq = abq' = abcq" = (abć) q".5.Izvlačenje zajedničkog faktora Kada se napiše a + b + c = d (a' + b' +c') kaže se da se izvlači zajednički faktor (djelilac) d ispred zbira. Može se provjeriti da je proizvod brojeva a x b x d x e i c zaista dati proizvod. c.c = d (a' + b' . itd. q' = cq". T e o r e m a. podijeliti broj jednim od faktora. ukoliko su te diobe izvodljive bez ostataka. aritmetički polinom a + b . razlika a . Razlika 144 .c je djeljiv sa d i količnik je a' + b' . posljednji količnik je traženi količnik broja i proizvoda. Ova operacija je veoma važna. Rasuđivanje izvršeno za zbirove primjenjuje se i na razlike: ako su brojevi a i b djeljivi brojem d. Izvući zajednički faktor (djelilac) ispred zbira znači zamijeniti taj zbir proizvodom broja koji se uzima kao zajednički faktor i zbira količnika svih članova prvobitnog zbira i tog zajedničkog faktora. što pokazuje da je q" količnik brojeva n i abc. c'. b.60. q = bq'. Dovoljno je da n bude djeljivo proizvodom da bi se sve uzastopne diobe mogle izvesti tačno (bez ostatka).c').c'. 22 . deljivi sa d. dobijeni količnik drugim faktorom.b djeljiva je sa d i količnik je jednak razlici količnika a : d i b : d. Izvući 5 kao zajednički faktor ispred zbira 45 + 35 + 220 znači napisati 45 + 35 + + 220 = 5 (9 + 7 + 44).

q je zaista količnik brojeva Da i da. Ako se djeljenik i djelilac neke diobe bez ostatka pomnože istim brojem. treba da bude (abc) : d = a'bc. Ako je a' količnik brojeva a i d. imamo a = a' d. Drugim riječima. proizvod se dijeli brojem kad se samo jedan od njegovih faktora podijeli tim brojem. (3 x 5 x 7 x 13 x 15) : (5 x 13) = 3 x 7 x 17. postoji broj q1 takav da b = cq1. 23 . Ako je D djeljenik. Ovo daje D ∙ a = d ∙ a ∙ q. dobija se a = cq1 x q = c x (qq1). Prema teoremi. Ova jednakost dokazuje da c dijeli a i da je odgovarajući količnik upravo proizvod količnika q i q1. a količnik ta dva proizvoda je proizvod obrazovan od svih faktora množenika koji nisu faktori množioca. a pošto c dijeli b. postoji broj q takav da je a = bq. tada D = d ∙ q. Imamo Ma = ma ∙ q. pokazaćemo da je c djelilac broja a. Ista ova osobina izražava se kad se kaže da je relacija djeljivosti tranzitivna. Ako je jedan faktor proizvoda djeljiv sa d. količnik se ne mijenja. tada je i sam proizvod djeljiv sa d. što dokazuje teoremu. neka je q njihov količnik. Odatle izlazi M = mq. Proizvod brojeva a'bc i d jednak je (a'bc) x d = (a'd) x bc = abc. Svaki djelilac nekog djelioca broja je djelilac tog broja. Zamjenjujući b posljednjom vrijednošću u prethodnoj jednakosti. b njegov djelilac i c djelilac broja b. Tada ih možemo redom prikazati kao Ma i ma. T e o r e m a.T e o r e m a. Neka je faktor a proizvoda abc djeljiv sa d. Proizvod nekoliko faktora djeljiv je svakim proizvodom obrazovanim od faktora koji svi pripadaju prvom proizvodu. d djelilac i q količnik. T e o r e m a. količnik se ne mijenja. Pretpostavimo zatim da su množenik i množilac umnošci broja a. Neka je a neki broj. Pomnožimo obe strane jednakosti brojem a. Ako se množenik i množilac podijele nekim njihovim zajedničkim djeliocem. Kako b dijeli a. a količnik se dobija zamjenjujući posmatrani faktor količnikom tog faktora i broja d.

. a b djelilac. Dijeljenje sa ostatkom Uzmimo da treba podijeliti a sa b. b 2b 3b . Na osnovu toga. Obrazujmo niz umnožaka broja b. 12b x 12a-b = 12a-b+b = 12a.. na primjer. (25 x 34 x 72) : (23 x 32) = 22 x 32 x 72 (25 x 34 x 72) : (34 x 7) = 25 x 7 (25 x 34 x 72) : (23 x 34) = 22 x 72 Proizvod čiji su faktori sa eksponentima djeljiv je svakim proizvodom čiji svi faktori pripadaju djeljeniku. 12a-b. nb . bq ≤ a < b (q + 1). pišemo u obliku 12°. Postoji samo jedna vrijednost za q koja zadovoljava ovu relaciju. U slučaju kad je a = b.. čija je vrijednost očigledno 1.Količnik dva stepena istog broja Količnik dva stepena istog broja jednak je stepenu tog broja čiji je eksponent razlika eksponenata djeljenika i djelioca. relacija obuhvata slučaj dijeljenja bez ostatka i tako daje jedan zakon unutrašnje kompozicije svuda definisan u N: Dijeljenje broja a brojem b sastoji se u određivanju najvećeg prirodnog broja q takvog da se proizvod bq može oduzeti od a. a eksponent nijednog faktora nije veći od eksponenta koji on ima u djeljeniku. ono nas navodi da količnik. Količnik brojeva 12a i 12b jednak je.. Pravilo pretpostavlja da je a > b. Ako je a < b. ona se naziva cjelinski količnik brojeva a i b. a je ovdje djeljenik. Provjera. Sem u izuzetnom slučaju dijeljenja bez ostatka. Pravilo o količniku dva stepena istog broja može se kombinovati sa pravilima koja se odnose na diobu dva proizvoda. dobija se q = 0. a se nalazi između dva uzastopna umnoška broja b: bq < a < b (q + 1). Ako se prva nejednakost zamijeni odgovarajućom nejednakošću u širem smislu. 24 . usvajamo konvenciju: nulti stepen bilo kog broja jednak je jedinici.

množenjem sa m. ove dvije relacije zadovoljava samo jedan sistem vrednosti za q i r. Odatle se dobija. R e c i p r o č n i s l u č a j. on dijeli i ostatak njihove diobe. a ostatak se množi tim brojem. 25 . tada d dijeli a i bq. bq ≤ a < b (q + 1). Dobija se bq ≤ bq + r < bq + b. tj. imamo dva ekvivalentna sistema relacija karakteristična za djeljenje: bq ≤ a < b (q + 1) ↔ { a = rbq + r 0≤ <b Dioba broja a brojem b može se izvesti uzastopnim oduzimanjima: oduzimajući jednom ili više puta umnoške od b dok god ne preostane broj manji od b. pa stoga i r ima samo jednu vrijednost. 0 ≤ r < b. Ako d dijeli a i b. koja je očigledno manja od b. njihov količnik se ne mijenja. mr < mb. Neka su a i b dva broja i neka su a' i b' redom količnici tih brojeva i njihovog zajedničkog djelioca d. Količnik se dobija brojanjem koliko je puta vršeno oduzimanje broja b. Vidimo da dijeljenje broja ma brojem mb daje količnik q i ostatak mr. a' i b' imaju isti količnik kao da' i db'. odatle izlazi da i a . T e o r e m a. Ako se dva broja pomnože nekim trećim brojem. ma = (mb) q + mr. Ako se dva broja a i b podijele zajedničkim djeliocem d. Dakle. njihov količnik se ne mijenja. Obrnuto. r < b. Dodajmo bq svakom od brojeva vezanih dvostrukom nejednakošću. zove se ostatak diobe broja a brojem b.Ostatak Razlika a . pa dijeli i njihovu razliku r.bq. Ako neki broj dijeli druga dva broja. Taj broj je ostatak dijeljenja. Osobine dijeljenja T e o r e m a.bq može imati samo jednu vrijednost. Pretpostavimo da je dioba broja a brojem b dala a = bq + r. pri čemu je ovaj ostatak jednak nuli u slučaju diobe bez ostatka. a ostatak se dijeli sa d (bez ostatka). Tako imamo sistem brojeva q i r koji su sa brojevima a i b vezani relacijama a = bq + r. Prema prethodnom pravilu. Jedina moguća vrijednost za q je gore definisani količnik.

. cifre nule. Broj je djeljiv sa 2.. 100. b i c. .. ako su mu posljednje 1... Broj n dijeli se proizvodom ab.  Djelilac se može napisati u obliku (ab) ∙ c. . Broj je djeljiv sa 5. ako mu je zbir cifara djeljiv datim brojem. . dobija se količnik brojeva n i abc. kad se podijeli prvo n sa a. Kako se 42 može napisati u obliku proizvoda 2 x 3 x 7. Slučaj tri faktora: dijeljenje broja n brojem abc. . Broj je djeljiv sa 3.. Ostatak r je. x = r : d. Izračunati količnik brojeva 1 757 i 42. zatim količnik podijeliti drugim faktorom i nastaviti tako sve dok svi faktori redom ne budu upotrebljeni. 26 . ako je ostatak dijeljenja jednak nuli. xd je jednako ostatku r diobe brojeva a i b. Prema prethodnom pravilu.. ako su mu posljednje 1. uzastopno vršimo diobe sa 2.. • • • • Broj je djeljiv sa 10. Traženi količnik. 2. 27. sa ostatkom.. 8. 2. može se podijeliti najprije prvim faktorom.. Prema tome. odavde.. 3. je broj 41.. 2. . a novi ostatak dobija se dijeleći r sa d. ako su mu posljednje 1. Količnik. broj 12300 je djeljiv sa 100 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 100. dobijeni količnik je količnik brojeva n i ab. 1000. isti količnik kao a i b. Na primjer. Dijeljenje broja proizvodom Mogu se uopštiti pravila koja se odnose na dijeljenje bez ostatka. dakle. 9. vršeći uzastopno diobe sa a. P r i m j e r. 125. sa ostatkom. takođe umnožak broja d. Da bi se broj podijelio proizvodom nekoliko faktora.  Slučaj dva faktora. cifre djeljive datim brojem. Posljednji količnik jednak je onda traženom količniku. tako da je moguće primijeniti pravilo koje se odnosi na dva faktora. Djeljivost Djeljivost je centralni pojam teorije prirodnih brojeva (aritmetika) i algebarska je osobina cijelih brojeva. Isto ovo se postepeno može prenijeti na bilo koji broj faktora. . Količnik brojeva 878 i 3 je 292. 3.. Broj 12345612345632 je djeljiv sa 4 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 4. 3..tj. pa zatim količnik sa b. P r a v i 1 o. Jedan cijeli broj je djeljiv drugim cijelim brojem. Postoji nekoliko jednostavnih pravila za provjeru djeljivosti konkretnih brojeva sa kojima često radimo. . brojeva 1 757 i 2 je 878. a brojeva 292 i 7 iznosi 41. 25. sa 3 i sa 7. Neka je x ostatak diobe broja a' brojem b'. 4. cifre djeljive datim brojem.

jednoznačno su određeni brojevi q i r. takvi da je a = bq + r. svi sabirci izuzev jednog djeljivi sa c. (d) ako a|b i b|a. (d) Iz pretpostavke a|b. a | (bx + cy). bx + cy = max + nay = a (mx + ny). (c) ako a|b i a|c.c).. Algoritam dijeljenja Sljedeća teorema sadrži neke od najvažnijih osobina djeljivosti. 0 ≤ r < b. onda postoje brojevi m i n takvi da je b = ma. Dijeljenje sa ostatkom Teorema 2 Za date prirodne brojeve a i b. b|a i iz (b) slijedi da je a = b. onda je a ≤ b. postoji broj m takav da je b = ma. c = nb. Neposredno slijedi b = am ≥ a x 1 = a. n tako da je b = ma. + bn. (b) ako a|b. c = na. To znači da je c = mna.. b. (b) Ako su u jednakosti a1 + a2 + . Teorema 1 Neka su a. Otuda. (c) Ako je a|b i a|c.. b. + an = b1 + b2 + . (b) Ako a|b. y važi a | (bx + cy). Posljedica 1 (a) Ako su a. tada a | (b + c) i a | (b . Dokaz 27 . onda postoje brojevi m.. c proizvoljni (prirodni) brojevi. Dokaz (a) ako je a|b i b|c. c proizvoljni (prirodni) brojevi takvi da je a|b i a|c. Tada: (a) ako a|b i b|c onda a|c. onda je a = b. za proizvoljne cijele brojeve x. onda. Dakle. pa a|c.Broj 7125 je djeljiv sa 125 jer su mu zadnje tri cifre djeljive sa 125. Broj 5886 je djeljiv sa 27 jer mu je zbir cifara djeljiv sa 27. onda je i taj jedan djeljiv sa c.

slijedi r − r1 = 0.net 28 . Algoritam dijeljenja se koristi u klasifikaciji brojeva. zatim da je q = q1.org 2. kada b = 2 za broj (a = 2q + 1) kažemo da je neparan ako je r = 1. http://sr.mobi/hr 3. da je a = bq1 + r1. Pretpostavimo da postoji još jedan način. što znači da b | (r − r1) (posljedica 1a). tj. a broj r ostatak pri dijeljenju a sa b. Prost broj p je onaj kome su jedini djelitelji 1 i p. recimo kada izaberemo bq kao najveći sadržalac broja b koji nije veći od a. r = r1. Broj q naziva se količnik. Tada oduzimanjem dobijamo b (q − q1) + r − r1 = 0. Na primer. LITERATURA 1. 0 ≤ r1< b. http://wapedia. http://matematika.wikipedia. odnosno da je paran ako je r = 0. Kako je | r − r1 | < b.Postoji bar jedan takav način predstavljanja broja a.odlican. Za prirodan broj koji nije prost kažemo da je složen.

Uh. Matematika . 5.4. Zagreb. 1973. Beograd. 1984. 29 .Opšta enciklopedija Larousse Izdavačko preduzeće "Vuk Karadžić". ta matematika Zlatko Šporer Školska knjiga.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful