SADRŽAJ

Uvod ................................................................................................................................... 3 Osnove teorija .................................................................................................................... 4 Numeracija ..........................................................................................................................7 Osnovne operacije sa prirodnim brojevima ................................................................ 9 Sabiranje ................................................................................................................ 9 Oduzimanje .......................................................................................................... 13 Množenje .............................................................................................................. 15 Dijeljenje .............................................................................................................. 22 Djeljivost .......................................................................................................................... 27 Literatura .......................................................................................................................... 30

Prirodni brojevi Uvod
Prvo matematičko znanje koje stičemo je znanje o prirodnim brojevima. U toku školovanja, u osnovnoj i srednjoj školi, stečeno znanje ne podvrgavamo kritici. Radimo sa nekim konkretnim prirodnim brojevima, ispitujemo svojstva koja imaju i pripisujemo ih svim prirodnim brojevima. Uvjereni smo da možemo sabrati i pomnožiti bilo koja dva prirodna broja, da za sabiranje i množenje važe komutativni i asocijativni zakon i slično. Nedostatak koji imaju prirodni brojevi, da jednačina a + x = b nije rješiva u ovom skupu za b ≤ a, otklanjamo uvođenjem skupa cijelih brojeva. Slično, kao u slučaju prirodnih brojeva, prihvatamo da postoji zbir i proizvod svaka dva cijela broja, a sabiranje i množenje cijelih brojeva učimo preko pravila. Svi se pisci razmatranja o brojevima slažu da su prirodni brojevi bili prvi apstraktni pojmovi kod ljudi. Brojanje istovrsnih predmeta, kao i dodavanje još jednog primjerka zbirci istovrsnih primjeraka, čini sigurnu osnovu za apstrakciju prirodnog broja. Prvi zapis o prelasku sa konkretnog brojanja na apstraktno datira iz 3000. godine p.n.e. Na jednoj sumerskoj glinenoj pločici prikazan je broj 33 pomoću tri kružića (desetice) i tri zareza (jedinice), zapisanih ispod kružića. Zajedno sa znakom za ćup, koji se nalazi pored, cijeli zapis bi se mogao pročitati kao 33 ćupa ulja. Intuitivno se podrazumijeva da iza svakog broja slijedi broj, te da se nabrajanje može odvijati bez ograničenja. Oznaka N za skup prirodnih brojeva je prvo slovo latinske riječi naturalis = prirodno. Prirodni brojevi su svi cijeli brojevi veći od nule. tj. tu spada bilo koji broj prirodnog niza. Uopšte, »nizom« se naziva ograničen ili neograničen skup elemenata od kojih svaki ima određen rang (redni broj). Vjerovatno je najstarija podjela prirodnih brojeva na parne i neparne. Parni su brojevi: 2, 4, 6, 8, 10, 12, ... a zapisujemo ih simbolima {2n : n ∈ N}, gdje nam n označava ma koji prirodni broj, a N je oznaka skupa svih prirodnih brojeva. Neparni su pak brojevi: 1, 3, 5, 7, 9, ... tj. brojevi oblika {2n ± 1 \ n e N} (što znači: dodamo li ili oduzmemo ma kojem parnom broju jedinicu, dobićemo neparan broj). Koliko su značenje pridavali Grci ovoj podjeli prirodnih brojeva, najbolje nam kazuje činjenica da je veliki grčki filozof i matematičar Platon (427. do 347. g. p. n. e.) čak i definisao matematiku kao "nauku o svojstvima parnih i neparnih brojeva". Među mnogim primjenama prirodnih brojeva, navedimo: numerisanje zgrada u nekoj ulici, registraciju automobila, brojeve telefona, spiskove Socijalnog osiguranja, itd.

2

}.djeljiv je sa 2.Euklid ih je znao četiri. 2n.. savršen broj {6. . ima beskonačno takvih brojeva koji su djeljivi jedino brojem 1 i samim sobom. godine.. 2. . Eksperimentalno možemo reći: I nije prazan skup.} . 13. 19. 5. Peanovi aksiomi skupa prirodnih brojeva: 3 .2.3. mi ih znamo dvadesetak. kojih danas znamo 46.nije djeljiv sa 2.....Osnove teorija Svi članovi niza prirodnih brojeva čine skup prirodnih brojeva..u suprotnom slučaju broj je konkretan: četiri klikera.?} .. Zbir i proizvod prirodnih brojeva je prirodan broj. osam jabuka. to je tada njegov ordinalni (redni) broj..} . .. .. 5. III Ako je n . 3. 7. onda je skup svih prirodnih brojeva manjih od n konačan.Kada se služimo prirodnim brojevima radi nekog ređanja.broj koji ne pominje prirodu objekata skupa koji je njime izbrojan Konkretni broj . Ordinalni broj . prim broj {1. 3. 11.. . .... Skup prirodnih brojeva je beskonačan i prebrojiv. . a potom i italijanski matematičar Đuzepe Peano 1891. 4. 3. ili . brojeva n čiji zbir svih djelilaca osim samog n ima zbir n. svakom od prebrojanih objekata odgovara broj koji označava njegovo mjesto u tom redu. razlika i količnik ne moraju biti. Mersenov broj {2.?} . .. Apstraktni broj . Kada skupu prirodnih brojeva dodamo nulu dobijemo prošireni skup koji označavamo sa N0. II je uređen skup. broj koji u tom smislu odgovara nekom konačnom skupu je njegov kardinalni broj.} .prost broj oblika 2n − 1. 496. 28. 2n-1. 6. 859433. neparan broj {1. Prirodan broj je.. Aksiomatsko određivanje prirodnih brojeva našao je Dedekind 1888. na primjer: • • • • • • • • • paran broj {2...Prirodni brojevi obično se koriste u operacijama prebrajanja. Taj skup označavamo sa N={1. 17.4. Kardinalni broj .. IV Skup nema maksimalnog (najvećeg) elementa.prost broj. 5.

napisao raspravu. .. 5.Neprazni skup zove se skup prirodnih brojeva. nazvanu Pješčanik. četiri. 9. 4 . I kod parnih i kod neparnih brojeva uočena su još davno neka zanimljiva svojstva: ▪ Zbir prvih uzastopnih neparnih brojeva uvijek je kvadrat prirodnog broja (ili kvadratni broj). n . a njegovi su elementi prirodni brojevi. 11. . 3. . To je pojam koji sigurno vrijedi podrobnije razmotriti zbog njegovog značenja u matematici. dolazi i do jednog od najvažnijih pojmova cjelokupne matematike. n. 7. Aksiom B: Postoji barem jedan element u . Aksiom C: Ako je s(m) = s(n) za m. Bilo im je jasno da prirodnih brojeva ima veoma mnogo. ali ispravnim logičnim zaključivanjem možemo ga barem djelimično upoznati. u kojoj je dokazivao da se i broj zrnaca pijeska na plaži može izraziti prirodnim brojem samo ako se uvede sistemsko označavanje sve većih prirodnih brojeva. Na taj se način preko prirodnih brojeva 1. Skupovima koji se dobijaju polazeći od jedinice i dodajući potom svaki put po jedan nov elemenat odgovaraju brojevi jedan.. izgradnja osnova moderne matematičke analize. 6.. Koliko ima prirodnih brojeva? I ovim su se pitanjem bavili matematičari još u starom vijeku. negdje od 17. ako vrijede ovi uslovi (aksiomi): Aksiom A: Postoji funkcija s sa u . Filozof Platon izrekao je tvrdnju da prirodnim brojevima nema kraja. dva. tj. 2. Posmatrajmo jedan skup klikera i jedan skup odgovarajućih udubljenja i pretpostavimo da se svaki kliker može smestiti u po jedno udubljenje tako da sva udubljenja budu popunjena: oni imaju zajedničko svojstvo koje dopušta da se za svaki od njih da isti odgovor na sljedeće pitanje: koliko ovaj skup ima elemenata? Taj odgovor je: neki prirodan broj. vijeka. takav da je s(n) 1. vijeku p. tri. Skup sa samo jednim elementom predstavlja jedinicu. 10. e. označimo ga sa 1. Aksiom D: Ako je M podskup od i ako vrijedi: (I) 1 M (II) ( ) (n M s(n) M) onda je M = Pojam prirodnog broja proističe iz ispitivanja kolekcija različitih predmeta. fizičar i izumitelj Arhimed još u 3. Tako je veliki grčki matematičar. polaznu tačku za sasvim nova matematička razmatranja. ali zanimalo ih je koliko. Sve jasnijom formulacijom tog pojma počela je. a Euklid je dokazao da čak i samih prostih brojeva ima beskonačno mnogo. 12. onda je m = n.. Pojam beskonačnog značajan je zato što čini ishodište. do pojma beskonačnog. 4. on odgovara broju jedan. tačnije beskonačno velikog. 8.

...... a tako su jednostavni da ih svako može razumjeti: 1...2 + 22 = 9 22 + 2 ∙ 2 ∙ 3 + 32 = 25 ▪ Zbir uzastopnih prvih parnih brojeva je proizvod dva prirodna broja: 2+4=6=2∙3 2 + 4 + 6 = 12 = 3 ∙ 4 2 + 4 + 6 + 8 = 20 = 4 ∙ 5 .. brojevi 6 i 28 jer 6 = 1+ 2 + 3.. ili uopšteno 2 + 4 + 6 + ...... ili uopšteno 1 + 3 + 5 + . baveći se tim 5 ... 4. niti se zna postoji li ili ne postoji neparan savršen broj. Takvi su npr. koliko ih ima.. + 2n = n ∙ (n + 1). .... Naći pravilo (formulu) za pronalaženje savršenih brojeva..... 5......300 godina od otkrića savršenih brojeva..... 2. još uvijek se ne zna pravilo kako da se pronađu..... Prosti ili prim brojevi su oni prirodni brojevi koji su djeljivi samo s 1 i samim sobom..... Upravo u vezi sa savršenim brojevima Grci su nam ostavili dva problema koja matematičari do danas nisu uspjeli riješiti.. 2 i 3 i 28 = 1 + 2 + 4 + 7 + 14... . + (2n ... a ne pripadaju prostim brojevima.. Iako je prošlo već 2.1 + 3 = 4 = 22 1 + 3 + 5 = 9 = 32 1 + 3 + 5 + 7 = 16 = 42 1 + 3 + 5 + 7 + 9 = 25 = 52 .. Tako je npr. Savršeni brojevi Savršenim brojevima Grci su nazivali brojeve koji su jednaki zbiru svojih djelioca....... . a 6 je djeljiv osim sa samim sobom sa 1. Dokazati ili opovrgnuti pretpostavku da nijedan neparan broj nije savršen. 7 i 14.. brojevi 2.......... Ako nacrtamo kvadrat oko dva kvadratna broja koji na dijagonali slijede jedan za drugim i koji sadrži četiri broja i saberemo brojeve unutar tog kvadrata dobivamo ponovo kvadratni broj. 1 + 2 + 2 + 4 = 9 = 32 4 + 6 + 6 + 9 = 25 = 52 ili ili 12 + 2 .. Poredajmo kvadratne brojeve dijagonalno u kvadrat.... švajcarski matematičar Euler (1707—1783). 2.....1) = n2. a 28 je djeljiv sa 1... Složeni brojevi su prirodni brojevi koji su različiti od 1... To su npr. 3.. 7......... Posebno je značajna podjela prirodnih brojeva na proste i složene brojeve.

Jedinice koje nedostaju predstavljene su cifrom 0. 6 . 10 000 ili 104. gdje je 2m+1 . U sistemu numeracije koji upotrebljavamo.. Broj 4736 predstavlja zbir 6 + (3 x 10) + (7 x 100) + (4 x l 000). Na brojačima ili mjeračima (mjerač gasa ili električne struje. m = 1.. Krajnja desna cifra predstavlja obične jedinice. deset. 100 ili 102.. To je onda potpuni spisak znakova koji se upotrebljavaju u decimalnoj numeraciji. Jedinice različitih redova (dekadne jedinice) označavaju se redom sa: 1. Može se zamisliti beskrajno nastavljanje ovog postupka. da su stotine grupisane u hiljade i preostalo je 7 stotina i da ima 4 hiljade (manje od deset).1 prost broj. Traženi broj označava se onda sa 4736. 10. Svaka cifra predstavlja deset puta veće jedinice nego cifra neposredno do nje s desne strane.. 1000 ili 103. .. a koji se naziva decimalni (dekadni) sistem. tj.1). pokazao da je neki parni broj savršen ako se i samo ako se može napisati u obliku: 2m (2m+1 . deset stotina obrazuju jednu hiljadu ili jedinicu četvrtog reda. da su zatim desetice grupisane u stotine i pretekle su 3 desetice.) može se posmatrati uzastopno i automatsko formiranje prirodnih brojeva. 2.problemom. Prebrajanje skupa Pretpostavimo da su objekti nekog skupa. brojač kilometara. 3.. koja prestavlja nulu. grupisani u desetice i da je preostalo 6 jedinica. brojevi od jedan do devet dobili su posebna imena i svaki od njih predstavljen je pojedinim simbolom nazvanim cifra: jedan dva tri četiri pet šest sedam osam devet 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ovim ciframa treba dodati cifru 0. deset desetica čine jednu stotinu ili jedinicu trećeg reda.. igra fundamentalnu ulogu u ovom sistemu: jedinice se skupljaju u desetice ili jedinice drugog reda. koji treba prebrojati. pri čemu je svaka sljedeća jedinica udesetostručena prethodna. Broj koji dolazi neposredno poslije devet. Numeracija Numeracija se sastoji u pisanju prirodnih brojeva pomoću ograničenog broja znakova i u njihovom imenovanju pomoću ograničenog broja riječi.

U binarnom sistemu. trilion. na kojima se i razvilo njegovo korišćenje. kvintilion. milion na kub (1018). Ovi dijelovi se čitaju s lijeva na desno izgovarajući svaki put ime klase. pri čemu je svaka od njih propraćena imenom jedinica koje ona predstavlja. milion na četvrti stepen (1024). sedamnaest. 3 desetice (ili trideset). četrnaest. Napisati u binarnom sistemu broj koji se u decimalnom sistemu piše 4955. osamnaest. klasa hiljada. itd. 6. On se zato naročito dobro slaže sa uslovima funkcionisanja računara. Odgovarajući nazivi su: milijarda (bilion). Binarni sistem Sistem numeracije sa bazom dva. klasa miliona. 6. dvanaest. 3734267 čita se ovako: 3 miliona 734 hiljade 267 (jedinica). ili binarni sistem. Izvjesne nepravilnosti donekle prikrivaju decimalni karakter sistema: jedanaest. klasa miliardi. Cifre se čitaju s lijeva na desno.Broj koji se piše kao cdu ima za vrijednost 100c + 10d + u . izvršiti niz dioba sa 2. devetnaest. Pogodna sistematizacija uzastopno dobijenih rezultata bila bi: Brojevi koji Odgovarajući se djele sa 2 ostaci 4 955 1 2 477 1 1 238 0 619 1 309 1 154 0 77 1 38 0 19 1 7 . 1° Brojevi sa tri cifre. jedinice različitih redova su sve po dva puta veće ili manje. pri čemu svaki dio dobija naročito ime: klasa običnih jedinica. sekstilion. kvadrilion. Izražavaju se milionima i svako sljedeće grupisanje predstavlja milion puta uzeto prethodno. itd. Da bi se zadatak riješio. za brojeve između deset i dvadeset. 3° Veliki brojevi. Usmena numeracija To je skup pravila kojih se pridržavamo pri imenovanju brojeva. 706 se čita: 7 stotina. milion na peti stepen (1030). milion na kvadrat (1012). petnaest. milion na šesti stepen (1036). P r i m j e r. 2° Brojevi sa više od tri cifre dijele se na djelove sa po tri cifre počev od jedinica. šesnaest. treba. 736 se čita ovako: 7 stotina. trinaest. ima samo dva znaka: 0 i 1.

Osnovne operacije sa prirodnim brojevima Sabiranje Izvršiti sabiranje dva prirodna broja a i b sastoji se u tome da se jedinice broja a pridruže jedinicama broja b. Broj koji se u decimalnom sistemu piše kao 4955 u binarnom sistemu piše se kao 1 001 101 011 011 . 1 . .. a oduzima od nje u suprotnom slučaju. Tako formirani broj s naziva se njihovim zbirom (sumom). . 3° Vrijednost znaka koji se nalazi izmedu dva znaka sa većom vrijednošću oduzima se od vrijednosti drugog od njih... .. Prvi od dobijenih ostataka odgovara prvom redu i tako redom.. II .. 4° Broj nadvučen jednom crtom množi se sa 1 000.. strana nekog predgovora itd. ili a plus b). sa broja napisanog kao 1 001 101 011 011 u binarnom sistemu prešlo bi se na isti broj napisan u decimalnom sistemu vršeći sljedeća pretvaranja: 1 jedinica I reda iznosi 1 . .9 4 2 1 1 0 0 1 Cifra 1 iz posljednje vrste u koloni brojeva prenesena je u kolonu ostataka da bi se podsjetilo da ona treba da učestvuje u traženom binarnom pisanju. VIII godina Republike). IV . U nekim slučajevima i danas se koriste rimske cifre: za označavanje godina (XII vijek. . a nadvučen dvema crtama množi se sa 1 000 000. glava u knjizi.. 2° Vrijednost znaka koji se nalazi uz drugi sa većom vrijednošću dodaje se vrijednosti tog drugog znaka ukoliko je prvi znak sa desne strane drugog. Ova operacija obilježava se sa a + b (a više b.. 1 . 1 „ IX .. 1 „ X . . Obrnuto... 1 „ V .. 8 .. 1 „ XIII „ „ Ukupna suma 1 jedinicu 2 jedinice = 8 = 16 = 64 = 256 = 512 = 4 096 = 4 955 23 24 26 28 29 212 Rimske cifre Rimskih cifara (za koje su uzeta slova) ima ukupno sedam: • • Rimske cifre: I V X L C D M Odgovarajuće vrijednosti: 1 5 10 50 100 500 1000 P r a v i l a p i s a nj a.. 1° Vrijednosti dva identična znaka koji stoje jedan uz drugi sabiraju se. VII . a i b su sabirci ili članovi ovog zbira.

mogu se prikazati sljedećom tablicom koja ima dvostruk ulaz i naziva se tablica sabiranja. Zbir dva ili više brojeva ne zavisi od poretka članova. zatim d novom rezultatu i produžujući tako dokle god ima članova. c.. Neutralni element Uvijek je a + 0 = 0 + a = a. dodajući broj c rezultatu.. ni od razlaganja ili grupisanja koja su mogla biti izvršena. u zbiru se po volji mogu stavljati ili izostavljati zagrade. koja iz minimuma svojstava sva ostala izvodi putem rasuđivanja. koji se inače znaju napamet. 9 . a + b + c + d= a + (b + c)+d. d . b) elemenata skupa N i zbir je takođe element skupa N: kaže se da je sabiranje zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N. član zbira može se zamjeniti sa više drugih članova čiji je on zbir. b. dobija se sabirajući a i b. Osobine sabiranja Mi se nećemo povinovati zahtjevima moderne aksiomatike.. c = c' + c" => a + b + c + d = a + b + c' + c" + d. Asocijativnost. Ukazujući na konkretno značenje pretpostavićemo kao očigledno da vrijednost zbira ne zavisi od reda izabranog za grupisanje jedinica. Komutativnost.. Rezultati ovih sabiranja. _______Sabiranje više brojeva _______Zbir brojeva a. Zagrada koja obuhvata prve članove zbira ne mjenja ništa: definicija daje isti poredak operacija za (a + b) + c + d i za a + b + c + d. a + (b + c + d) = a + b + c + d Praktično izvođenje sabiranja u decimalnom sistemu Osobine sabiranja opravdavaju sljedeća praktična pravila: 1° Slučaj dva broja manja od 10. Može se naznačiti i drukčiji red sabiranja korišćenjem zagrada: a + (b + c) + d pokazuje da najprije treba izvršiti sabiranje b + c (uzeto kao cjelina jedan je od članova ovog zbira). Obrnuto. U zbiru se dva ili više brojeva mogu zamijeniti vrijednošću njihovog zbira. Da bi se dodao zbir. a+b = b + a. jednostavno ispitivanje pokazuje način njenog sastavljanja.. dodaje se svaki od njegovih članova. Jednom reči. koji se označava sa a + b + b + c + d + . a + b + c + d= b + d + c + a.Sabiranje je definisano za svaki par (a. Kaže se da je nula neutralni element sabiranja: komponovana sa bilo kojim elementom daje kao rezultat isti taj element..

Sabiranje se provjerava vršeći ponovo račun drugim redom: sabiranjem odozdo naviše. glavnu dijagonalu). Dobija se uzastopno 663. 2° Opšti slučaj. grupisanjem sabiraka u djelimične zbirove itd. Članovi se ispisuju jedan ispod drugog. a desetice se prenose u najbližu lijevu kolonu (princip pamćenja). 4 534 307 2 748 Zbir 7 589 Proba sabiranja. zatim 733 i najzad 741. Svaki od ovih zbirova potpisuje se ispod kolone ako ima samo jednu cifru. P r i m j e r. U svakoj koloni se izvodi sabiranje. Usmeno sabiranje. ono samo može sadržati greške koje kompenzuju moguće greške u početnoj operaciji. počinjući sa krajnje desnom kolonom.Zbir 8 + 5. nalazi se u presjeku kolone 8 i vrste 5). Polazi se od 463 i dodaje se 200. Uzmimo da treba sabrati brojeve 463 i 278. U suprotnom slučaju potpisuje se samo cifra koja označava broj njegovih jedinica. Obično se postupa na taj način što se drugi sabirak razbija na jedinice različitih redova i sabira počinjući sa najvišom jedinicom. Ovo provjeravanje nije. zatim 70. Zbog komutativnosti. a zatim 8. Može se primijetiti da je ova tablica simetrična u odnosu na dijagonalu koja polazi iz lijevog gornjeg ugla (na tzv. stavljajući pritom u istu kolonu sve jedinice istog reda. »dokaz«. tj. mogle bi se iskoristiti i kolona 5 i vrsta 8. strogo uzevši. 10 . broj 13.

S4 = 23 . Odatle: S1 = 1 . b desno) jednak je zbiru brojeva na koje se nailazi penjući se bilo od a po paraleli lijeve stranice trougla. Paskalov aritmetički trougao U početnu vrstu upisuje se 1. 6. . može se provjeriti penjući se od datog broja prema prethodnim vrstama i primjenjujući pravilo formiranja ove tablice. 1° Zbir Sn brojeva u n-toj vrsti je udvostručen zbir Sn-1 brojeva u prethodnoj vrsti. Brojevi koji se dobijaju brojeći pomoću broja 2 i polazeći od nule. Parnost i zbir.. zovu se neparni brojevi. Jasno je da.. svaka vrsta obrazuje se pomoću prethodne sabiranjem po dva uzastopna člana u prethodnoj vrsti i ispisivanjem svakog zbira u sredini razmaka između sabiraka.... Na primjer. Zaista. tj. 2. Mogu se izvršiti numerička provjeravanja. Dva broja iste parnosti imaju paran zbir. Pravilo je opšte. 4. 3° U svakoj vrsti. Sn = 2n-l . . On je. dva od krajeva jednako udaljena člana medusobno su jednaka. zbir elemenata parnih rednih brojeva i zbir elemenata neparnih rednih brojeva jednaki su. brojevi 1. i tako se beskrajno održava... tj. dakle. Pretpostavljajući da svaka vrsta počinje i završava sa po jednom nulom (ove nule se ne pišu). a dva broja različitih parnosti imaju neparan zbir. brojevi 0. svaki od njih je zbir u kome po jedanput figuriše svaki od elemenata prethodne vrste. ako ovaj zakon važi za jednu vrstu. 5. nazivaju se parnim brojevima. Svaka vrsta neparnog rednog broja ima član koji je jednako udaljen od krajeva i on je veći od svih ostalih članova. 2° U svakoj vrsti. . bilo od b po paraleli desne stranice. S2 = 2 .. Zaista.Parni i neparni brojevi. kod prvih vrsta može se zapaziti simetrija u odnosu na vertikalnu osu figure. 7. ova simetrija prelazi sa svake vrste na sljedeću. 3. S3 = 22 . važi i za sljedeću. Zaista. opšti. za broj 15. 4° Element koji nastaje sabiranjem uzastopnih elemenata a i b prethodne vrste (a se nalazi lijevo. Brojevi koji se dobijaju polazeći od 1 i brojeći pomoću broja 2. 8. 5° Može se primijetiti da u napisanim vrstama članovi rastu ukoliko se približavamo središnoj koloni. nalazi se 5 + 4 + 3 + 2 + 1 i 10 + 4+1. koji se nalazi u sedmoj vrsti. Oduzimanje 11 . Prema pravilu po kome formirano vrste. članovi n-te vrste obrazuju sumu u kojoj po dva puta figuriše svaki od brojeva iz prethodne vrste.

(b + c + d). Odatle. Dodavanje razlike Treba izračunati x = a + (b — c) . c i d. Brojna vrijednost aritmetičkog polinoma jednaka je razlici zbira čianova koji se dodaju i zbira članova koji se oduzimaju. razlika ne mijenja kad se isti broj oduzme od svakog od njenih članova. ona zahtjeva da bude a ≥ b. i obrnuto.b . Da bi se oduzeo zbir. Znak ove operacije čita se kao riječ »manje (ili minus)«. Razlika ne mijenja vrijednost kad se svakom od njenih članova doda isti broj. P r i m j e n a.(b + n) = a + n . može oduzeti njihov zbir. Iz pravila o oduzimanju zbira izlazi da se. a je prvi član razlike (ili umanjenik). Racuni sa zbirovima i razlikama Oduzimanje zbira Uzmimo da treba izračunati x = a . P r a v i 1 o. nije definisana svuda u N. izraz ima smisla samo ako je moguće izvođenje svih operacija po redu u kome su one date.b . ili x + b + c + d = a. Oduzimajući od obe strane posljednje jednakosti redom brojeve b. operacija inverzna sabiranju. Jasno je da se.b i naziva razlika ili ostatak. treba uzastopno oduzeti svaki od sabiraka. 7+8-3+3-5-4 aritmetički polinom. obrnuto. umjesto uzastopnog oduzimanja nekoliko brojeva.Oduzeti b od a znači naći broj x koji sabran sa b daje kao zbir a.n = a . Oduzimanje. Tako je. (a + n) . U skupu N. Dodajemo c objema stranama jednakosti 12 . a-b=x ↔ b+x=a. Aritmetički polinom Ovaj naziv daje se izrazu koji predstavlja niz nekoliko uzastopnih sabiranja i množenja. Imamo x + (b + c + d) = a. Dodavanje i oduzimanje istog broja poništava se. Rezultat se označava sa a . U slučaju kada je a = b razlika je jednaka nuli. a b drugi član razlike (ili umanjilac). dobija se x=a-b-c-d.

Odavde.c) = a. Drugi slučaj Svaka cifra drugog člana manja je od cifre prvog člana koja označava jedinice istog reda. Dodajmo c objema stranama: x + (b . P r a v i 1 o. dobijamo: x+b=a+c. u 13 . Razlika se oduzima dodavanjem njenog drugog i oduzimanjem prvog člana. Praktično oduzimanje u decimalnom sistemu Prvi slučaj Drugi član razlike (umanjilac) je manji od deset. Odatle.c). P r a v i 1 o. što je ekvivalentno sa x + (b . To se nadoknađuje time što se.x + c = a + (b — c + c) = a + b . x=a+c-b. i oduzimanje se onda izvodi u svakoj koloni. x=a+b—c. 37 578 2 432 35 146 Drugi broj se ispisuje ispod prvog.(b . Rezultat neposredno daje tablica sabiranja. Opšti slučaj 7 359 3 475 3 884 Usvaja se isti raspored brojeva kao u prethodnom slučaju. dovodeći pritom na istu vertikalu jedinice istog reda. U kolonama gdje oduzimanje nije moguće gornja cifra uvećava se za 10. Razlika se dodaje kad se doda prvi a oduzme drugi član. a takođe i sama razlika koju treba izračunati. Oduzimanje razlike Uzmimo da treba izračunati x = a .c) + c = a + c . Izvršimo li na lijevoj strani sabiranje posljednja dva sabirka.

na primjer. Da bi se našla razlika dva prirodna broja. razlika se uvećava za n. Proba oduzimanja Provjerava se da li računom dobijena razlika sabrana sa drugim članom razlike (umanjiocem) daje (umanjenik) (neposredna primjena definicije). Odatle se izvodi pravilo: svaka cifra se oduzima od devet. koja se oduzima od 10. 2° Kad se n oduzme od prvog ili doda drugom članu. Ako je jedan od brojeva a i b nula. Vježbe Kako se mijenja zbir kad se doda ili oduzme broj n jednom od njegovih članova? Promjena zbira ista je kao promjena tog člana. Broj a je množenik (multiplikand). ili prostije. 4 309 ima komplement 5 691. Množenje Množenje broja a brojem b je operacija koja se sastoji u obrazovanju zbira b brojeva jednakih sa a. Znamo da u tom slučaju razlika nije promijenjena. Množenik i množilac su faktori (činioci) proizvoda. P r a v i l o. • Kako se mijenja razlika kad se broj n doda ili oduzme njenom prvom ili njenom drugom članu? 1° Ako se n doda prvom članu. manji od njih piše se ispod većeg tako da jedinice istog reda budu jedna ispod druge. sa a • b. Operacija se označava sa a x b. Razlika brojeva 9 999 i n dobila bi se oduzimajući svaku cifru od 9. razlika d se smanjuje za n (Ako je. a broj b množilac (multiplikator).) • Komplementom broja naziva se razlika najbližeg većeg stepena broja 10 i tog broja. 14 . 7 432 ima komplement 2 568. Neka je. proizvod je nula. Ako je jedan od brojeva jednak jedinici. za jedinicu uvećava donja cifra: time smo dodali deset jedinica izvjesnog reda prvom članu razlike i jednu jedinicu višeg reda (tj. Dobijeni broj p je proizvod broja a i broja b. Isti rezultat dobija se kad se n oduzme od drugog člana. Dati praktično pravilo za izračunavanje komplementa. Ako je neko od ovih oduzimanja jedinica nemoguće. zatim se uzastopno oduzimaju jedinice svih redova manjeg broja od jedinica istih redova većeg broja. istu količinu) drugom članu.sljedećoj koloni. proizvod je jednak drugom broju: a x 1 = 1 x a = a. počinjući sa prostim jedinicama. sa ab (Znak operacije ne može se podrazumjevati u slučaju kad je b brojna vrijednost: proizvod brojeva a i 5 obavezno se označava sa a x 5). cifra koja pripada većem broju uvećava se za 10. razlika mijenja smisao i uzima vrijednost n . n = 7 432. Treba izračunati razliku brojeva 10 000 i n. izuzev posljednje. n veće od d.d. izvodi se oduzimanje i zatim se za jedinicu uvećava cifra manjeg broja koja učestvuje u sljedećem oduzimanju cifara. međutim. Kao i sabiranje.

. Dobijaju se brojeći po 6 jedinica počev od 6. ili sa abcd. za 3 kolone 5 x 4 x 3.. tj.. . dobija se množeći a sa b. mogu se permutovati posljednja dva.. 18. Ono posjeduje neutralni element: broj 1. 36. Izbrojaćemo ukupan broj jedinica sadržanih u donjoj tablici: a) po vrstama: za jednu vrstu 5 x 3.. nije potrebno razlikovati množenik od množioca (kaže se: dva faktora). zatim nov rezultat sa d. 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 Proizvodi su jednaki i ovaj zakon je opšti: 15 . 4 x 3. i nastavljajući tako dogod ima faktora. 2° U proizvodu tri faktora. b) po kolonama: za jednu kolonu 5 . Zagrada koja obuhvata prva dva faktora ne mijenja poredak operacija.. rezultat sa c..množenje je zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N..b. za 4 vrste 5 x 3 x 4.. Proizvodi nekog broja i svih prirodnih brojeva redom su umnošci (multipli) tog broja. 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Obrazovani proizvodi su jednaki. koji se označava sa a x b x c x d . Zakon je opšti: a x b = b x a. 12. Izbrojmo jedinice na donjoj tablici: a) po vrstama 4 + 4 + 4. tj. Može se precizirati drugačiji poredak operacija pomoću zagrada: a x (b x c) x d označava da najpre treba izvršiti množenje brojeva b i c. b) po kolonama 3 + 3 + 3 + 3. Proizvod više faktora Proizvod brojeva a. 24. U ovakvom proizvodu.. umnošci broja 6 su 6..4.c.d. 3 x 4. b x c uzeto kao cjelina je jedan od faktora proizvoda. Tako. dakle. Komutativnost množenja 1° Slučaj dva faktora.

Pokažimo da je abcde = abdce.axbxc=axcxb. tako imamo dva proizvoda po tri faktora. posle čega se obe strane posljednje jednakosti mogu pomnožiti sa e. Računi sa zbirovima i razlikama 1° Slučaj zbira i jednog broja. Ovu osobinu imaju prvi faktori. Uzmimo. na primjer. 2° po volji stavljati (i uklanjati) zagrade. Dva proizvoda se množe kad se obrazuje jedan proizvod od faktora tih proizvoda. U zaključku. nju onda imaju i bilo koji faktori stoga što poredak faktora može biti proizvoljan. Zaista. Iz prethodnog pravila izvodi se da je abcd = abdc. Uzmimo da treba izračunati 16 . Poredak faktora proizvoda može se po volji mijenjati. Permutacijama uzastopnih faktora dobija se redom 3x5x7x2x9 = 3x5x2x7x9 =3x2x5x7x9=2x3x5x7x9 =2x5x3x7x9=2x5x3x9x7 Asocijativnost U proizvodu se dva ili više faktora mogu zamijeniti vrijednošću njihovog proizvoda. 4° U proizvodu više faktora mogu se permutovati dva uzastopna faktora. P r i m j e n a. 5° Opšte pravilo. To izlazi iz jednakosti (abcd) x (ef) = abcdef. Distributivnost množenja u odnosu na sabiranje. Ova dva proizvoda mogu se redom napisati kao proizvodi (abc) de i (abc) ed. komutativnost i asocijativnost dovode do sljedećeg pravila: U proizvodu mogu se: 1° faktori pisati proizvoljnim redom. Pokažimo da je abcde = abced. može se uvijek dobiti izabrani poredak pomoću dovoljnog broja permutacija uzastopnih faktora. da treba uporediti proizvode 3 x 5 x 7 x 2 x 9 i 2 x 5 x 3 x 9 x 7. 3° U proizvodu više faktora mogu se permutovati posljednja dva. na koje se može primijeniti prethodno pravilo.

Drugačije rečeno. 2° Proizvod dva zbira.b) + (a . Praktično množenje u decimalnom sistemu Prvi slučaj: oba faktora su jednocifreni. Za dobivanje takvog proizvoda primjenjuje se dva puta prethodno pravilo. Imamo: (a .b) =a-b+a-b+a-b+a-b = (a + a + a + a) . Ako se uklone zagrade na desnoj strani i grupišu jednaki članovi. Neka je zadata operacija: (a — b) x 4.b) x 4 = a x 4 . Prema definiciji množenja je (a + b + c) x 4 = (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) . Kaže se da je množenje distributivno u odnosu na sabiranje. razvijeni oblik proizvoda ima m n članova. Množenje zbira nekim brojem izvodi se na taj način što se tim brojem pomnoži svaki član tog zbira i potom saberu dobijeni proizvodi. P r a v i l o. (a + b + c) x (d + e) = (a + b + c) x d + (a + b + c) x e = ad + bd + cd + ae + be + ce . Proizvodi po dva jednocifrena broja. nalaze se u sljedećoj Pitagorinoj tablici (tablici množenja): 17 . Razlika se množi brojem (ili broj se množi razlikom) kad se svaki član razlike pomnoži tim brojem i oduzmu dobijeni proizvodi. dobija se (a + b + c) x 4 = a x 4 + b x 4 + c x 4. ovo pravilo važi i za množenje broja nekim zbirom.b x 4.(b + b + b + b).b) x 4 = (a . P r a v i 1 o.b) + (a . Distributivnost množenja u odnosu na oduzimanje. Zbog komutativnosti.(a + b + c) x 4. Dva zbira se množe tako što se svaki član prvoga pomnoži sa svakim članom drugog zbira i dobiveni proizvodi saberu.b) + (a . Ako se množi zbir m članova zbirom n članova. 3° Množenje razlike brojem. P r a v i l o. množenje je distributivno u odnosu na oduzimanje. (a . koje treba znati napamet.

sabrati 3 broja jednaka 4675. nalazi se na preseku kolone koja počinje sa 5 i vrste koja počinje sa 7.Da bi se dobila ova tablica. a na primjer u koloni koja počinje sa 4 uzastopni umnošci broja 4 (izračunati sabiranjem). Proizvod 5 x 7. u prvoj vrsti se ispisuju brojevi od 1 do 9. Drugi slučaj: množilac je jednocifren. do umnoška 4 x 9. Treba. Ovo se pojednostavljuje pisanjem množenika samo jedanput i uočavanjem da se djelimična sabiranja svake kolone mogu zamijeniti množenjem sa 3. dakle. 4 675 4 675 4 675 14 025 4 675 x 3 14 025 → P r a v i l o. Treći slučaj: jedan od faktora je jedinica propraćena nulama. Da bi se višecifreni broj pomnožio jednocifrenim. na primjer. 18 . počinjujući sa onom koja označava jedinice. treba množilac staviti ispod množenika i uzastopno množiti množiocem svaku od cifara množenika. Može se uočiti simetričnost u odnosu na glavnu dijagonalu. pri tome se cifre »pamte« i dodaju narednim kolonama na isti način kao u slučaju sabiranja. Uzmimo da treba izračunati 4675 x 3. ona je posljedica komutativnosti.

Proba množenja 19 . Neka treba izračunati 541 x 300. množenje se izvodi bez vođenja računa o tim nulama. množenik se množi svakom cifrom množioca posebno. a dobijenom proizvodu dopisuje se s desne strane onoliko nula koliko ih ima na krajevima oba faktora. Ovi proizvodi ispisuju se uz pomjeranje svakog od njih ulijevo za jedno mjesto u odnosu na prethodni. 728 457 5 096 36 40 291 2 . . P r a v i l o. dakle 745000. što se može napisati u obliku 541 x 3 x 100. Množilac se piše ispod množenika i povlači se crta. P r a v i 1 o. Dobivamo 162 300. Na kraju se ovi djelimični proizvodi sabiraju. što daje 1623 pa zatim dopišemo dvije nule sa desne strane. počinjujući sa krajnje desnom. Treba izračunati P = 728 x 457. 728 x 7 728 x 50 728 x 400 728 x 457 5 096 36 40. Bilo koji broj množi se jedinicom propraćenom nulama na taj način što se množeniku dopisuje s desne strane onoliko nula koliko ih ima u množiocu. Ako se faktori završavaju nulama. 332 696 P r a v i 1 o. Peti slučaj: faktori su proizvoljni. Četvrti slučaj: množilac je neka važeća cifra propraćena nulama. Proizvod 1000 x 745 jednak je zbiru 745 hiljada.Neka je zadano da se izračuna 745 x 1000 ili 1000 x 745. 332 696 Djelimični proizvodi se raspoređuju kao u slučaju sabiranja. Proizvoljan broj se množi brojem obrazovanim od važeće cifre propraćene nulama tako što se prvo broj pomnoži tom važećom cifrom pa zatim sa desne strane dopiše onoliko nula koliko ih ima množilac. Pri tome se ne pišu nule kojima se oni završavaju. 291 2. Izračuna se prvo 541 x 3. P = 728 x (7 + 50 + 400) = 728 x 7 + 728 x 50 + 728 x 400.

1° Proizvod više stepena istog broja je stepen tog broja čiji je eksponent zbir eksponenata faktora. Broj koji je napisan gore i desno od broja 15. stepeni a2 i a3 nazivaju se kvadratom i kubom broja a.b) = a ∙ a . označava se sa 154.a ∙ b .Množenje se provjerava jednim od sljedeća dva postupka: 1° Permutuju se faktori (treba da se dobije ponovo isti rezultat). 53 x 54 x 52 = 53 + 4 + 2 = 59 . 2° Kvadrat od a . 15 x 15 x 15 x 15 je četvrti stepen broja 15. (32 x 43 x 7)4 = 32 x 4 x 43 x 4 x 74 = 38 x 412 x 74. 1° Kvadrat od a + b. (a . 3° Proizvod se diže na neki stepen kad se svaki faktor proizvoda digne na taj stepen. (a + b)2 = (a + b)(a + b) = a ∙ a + a ∙ b + b ∙ a + b ∙ b.b (a . Pravila za računanje stepenima su poseban oblik pravila koja se odnose na množenje.2ab . 2° Vrši se proba pomoću broja 9 (vidjeti naslov Djeljivost). 20 . 154 čita se kao petnaest na četvrti stepen. (a + b)2 = a2 + b2 + 2ab. a koji označava broj faktora.b)(a . 2° Stepen nekog broja diže se na stepen kad se obrazuje stepen istog broja čiji je eksponent proizvod oba eksponenta. a1 je jednako samom broju a. (73)4 = 75x4 = 712 . Stepen broja Stepenom broja naziva se proizvod više faktora jednakih tom broju. Kvadrat zbira dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata uvećanom za njihov dvostruki proizvod. naziva se eksponent (izložilac) stepena.b)2 = (a .b)2 = a2 + b2 . Računi koji sadrže zbirove i razlike Računi koji se odnose na stepene mogu se proširiti na proizvode zbirova i razlika.b ∙ a + b ∙ b.

(a + b + c) : d = a' + b' + c'.a ∙ b . odgovarajući količnici. a b djelilac (divizor). 3° Proizvod zbira i razlike dva broja (a + b) (a . djeljiv je i zbir. Ova četiri izraza predstavljaju sinonime.Kvadrat razlike dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata umanjenom za njihov dvostruki proizvod. Ona zahtjeva da a bude umnožak broja b.b2 Proizvod zbira i razlike dva broja jednak je razlici između kvadrata prvog i kvadrata drugog broja. b = b'd. a je djeljenik (dividend).b) = a ∙ a + b ∙ a . inverzna množenju. Ako su svi članovi nekog zbira djeljivi brojem d. Dijeljenje zbira ili razlike nekim brojem T e o r e m a. c = b'd. da je »b djelilac od a«. ili da »b dijeli a«. ili. nije uvijek definisana u N. U slučaju kad je a = b. Ovu operaciju označavamo sa a : b. i neka su a'. Dijeljenje Dijeljenja bez ostatka Podijeliti a sa b znači naći (ukoliko on postoji) broj q koji pomnožen sa b daje kao proizvod a. a + b + c = a'd + b'd + c'd. ili takođe da je »a umnožak (sadržalac) od b«. količnik je jednak jedinici. b'. Odavde.b ∙ b (a + b) (a .b) = a2 . 21 . Odatle. a : b = q ↔ a = bq. Ovakva operacija. a = a'd. a količnik je jednak zbiru količnika članova i zajedničkog djelioca. Na desnoj strani uočavamo razvijeni oblik proizvoda (a' + b' + c') x d. Neka je dat zbir a + b + c čiji su članovi djeljivi sa d. Rezultat se naziva količnik dijeljenja. U slučaju kad je deljenje moguće kaže se da je »a djeljivo sa b«. c'.

Rasuđivanje izvršeno za zbirove primjenjuje se i na razlike: ako su brojevi a i b djeljivi brojem d. a količnik proizvoda i jednog njegovog faktora dobija se izostavljanjem tog faktora iz proizvoda.b djeljiva je sa d i količnik je jednak razlici količnika a : d i b : d.Izvlačenje zajedničkog faktora Kada se napiše a + b + c = d (a' + b' +c') kaže se da se izvlači zajednički faktor (djelilac) d ispred zbira. aritmetički polinom a + b . Proizvod je djeljiv svakim od svojih faktora. Dovoljno je da n bude djeljivo proizvodom da bi se sve uzastopne diobe mogle izvesti tačno (bez ostatka). q' = cq". Ova operacija je veoma važna. što pokazuje da je q" količnik brojeva n i abc. Uzmimo da treba podijeliti n sa abc i pretpostavimo da su uzastopna dijeljenja dala n = aq. T e o r e m a. Odatle se redom dobija n = aq = abq' = abcq" = (abć) q". i sama je djeljiva sa 12 i količnik je jednak 12 . čija su oba člana djeljiva sa 12. razlika a . Izvući zajednički faktor (djelilac) ispred zbira znači zamijeniti taj zbir proizvodom broja koji se uzima kao zajednički faktor i zbira količnika svih članova prvobitnog zbira i tog zajedničkog faktora. b. i ako su količnici redom a'.c = d (a' + b' . Izvući d kao zajednički faktor ispred zbira znači napisati a + b . Izvući 5 kao zajednički faktor ispred zbira 45 + 35 + 220 znači napisati 45 + 35 + + 220 = 5 (9 + 7 + 44). P r i m j e r. Može se provjeriti da je proizvod brojeva a x b x d x e i c zaista dati proizvod. Dijeljenje broja proizvodom Da bi se neki broj podijelio proizvodom. Razlika 144 . itd.c').c je djeljiv sa d i količnik je a' + b' .c'. ukoliko su te diobe izvodljive bez ostataka. deljivi sa d.5. b'.60. Dobijeni rezultati za diobu zbira ili razlike brojem prenose se bez teškoće na aritmetičke polinome čiji su svi članovi djeljivi istim brojem: ako su brojevi a. podijeliti broj jednim od faktora. dobijeni količnik drugim faktorom. c'. 22 . Kad se tako obavi i posljednja dioba. može se. (a x b x c x d x e) : c = a x b x d x e. posljednji količnik je traženi količnik broja i proizvoda. q = bq'. c.

Drugim riječima. neka je q njihov količnik. Proizvod nekoliko faktora djeljiv je svakim proizvodom obrazovanim od faktora koji svi pripadaju prvom proizvodu. Ako se množenik i množilac podijele nekim njihovim zajedničkim djeliocem. tada je i sam proizvod djeljiv sa d. imamo a = a' d. d djelilac i q količnik. Svaki djelilac nekog djelioca broja je djelilac tog broja. a količnik ta dva proizvoda je proizvod obrazovan od svih faktora množenika koji nisu faktori množioca. dobija se a = cq1 x q = c x (qq1). Ista ova osobina izražava se kad se kaže da je relacija djeljivosti tranzitivna. b njegov djelilac i c djelilac broja b. treba da bude (abc) : d = a'bc. T e o r e m a. a količnik se dobija zamjenjujući posmatrani faktor količnikom tog faktora i broja d. Odatle izlazi M = mq. Prema teoremi. postoji broj q takav da je a = bq. pokazaćemo da je c djelilac broja a. količnik se ne mijenja. Proizvod brojeva a'bc i d jednak je (a'bc) x d = (a'd) x bc = abc. Ako je jedan faktor proizvoda djeljiv sa d. Neka je faktor a proizvoda abc djeljiv sa d. Imamo Ma = ma ∙ q. Ova jednakost dokazuje da c dijeli a i da je odgovarajući količnik upravo proizvod količnika q i q1. tada D = d ∙ q. (3 x 5 x 7 x 13 x 15) : (5 x 13) = 3 x 7 x 17. Ovo daje D ∙ a = d ∙ a ∙ q. Pretpostavimo zatim da su množenik i množilac umnošci broja a. količnik se ne mijenja. postoji broj q1 takav da b = cq1. Ako je a' količnik brojeva a i d. Ako se djeljenik i djelilac neke diobe bez ostatka pomnože istim brojem. što dokazuje teoremu. proizvod se dijeli brojem kad se samo jedan od njegovih faktora podijeli tim brojem. Ako je D djeljenik. q je zaista količnik brojeva Da i da. Tada ih možemo redom prikazati kao Ma i ma. T e o r e m a. 23 . Neka je a neki broj.T e o r e m a. a pošto c dijeli b. Pomnožimo obe strane jednakosti brojem a. Zamjenjujući b posljednjom vrijednošću u prethodnoj jednakosti. Kako b dijeli a.

ona se naziva cjelinski količnik brojeva a i b. a je ovdje djeljenik. Ako se prva nejednakost zamijeni odgovarajućom nejednakošću u širem smislu.. a se nalazi između dva uzastopna umnoška broja b: bq < a < b (q + 1). a b djelilac. na primjer. čija je vrijednost očigledno 1. pišemo u obliku 12°. dobija se q = 0. Pravilo pretpostavlja da je a > b... nb . b 2b 3b . ono nas navodi da količnik. Sem u izuzetnom slučaju dijeljenja bez ostatka. Na osnovu toga.. U slučaju kad je a = b. 12a-b. 12b x 12a-b = 12a-b+b = 12a. Dijeljenje sa ostatkom Uzmimo da treba podijeliti a sa b. Količnik brojeva 12a i 12b jednak je. Postoji samo jedna vrijednost za q koja zadovoljava ovu relaciju. Provjera. bq ≤ a < b (q + 1). (25 x 34 x 72) : (23 x 32) = 22 x 32 x 72 (25 x 34 x 72) : (34 x 7) = 25 x 7 (25 x 34 x 72) : (23 x 34) = 22 x 72 Proizvod čiji su faktori sa eksponentima djeljiv je svakim proizvodom čiji svi faktori pripadaju djeljeniku. usvajamo konvenciju: nulti stepen bilo kog broja jednak je jedinici. 24 . Obrazujmo niz umnožaka broja b. Ako je a < b. relacija obuhvata slučaj dijeljenja bez ostatka i tako daje jedan zakon unutrašnje kompozicije svuda definisan u N: Dijeljenje broja a brojem b sastoji se u određivanju najvećeg prirodnog broja q takvog da se proizvod bq može oduzeti od a.Količnik dva stepena istog broja Količnik dva stepena istog broja jednak je stepenu tog broja čiji je eksponent razlika eksponenata djeljenika i djelioca. a eksponent nijednog faktora nije veći od eksponenta koji on ima u djeljeniku. Pravilo o količniku dva stepena istog broja može se kombinovati sa pravilima koja se odnose na diobu dva proizvoda.

a ostatak se množi tim brojem. mr < mb. množenjem sa m. Osobine dijeljenja T e o r e m a. tj. odatle izlazi da i a . koja je očigledno manja od b. Tako imamo sistem brojeva q i r koji su sa brojevima a i b vezani relacijama a = bq + r. Ako se dva broja pomnože nekim trećim brojem. 0 ≤ r < b. Taj broj je ostatak dijeljenja. Obrnuto. pri čemu je ovaj ostatak jednak nuli u slučaju diobe bez ostatka. on dijeli i ostatak njihove diobe. pa dijeli i njihovu razliku r. Prema prethodnom pravilu. Dakle. pa stoga i r ima samo jednu vrijednost. a ostatak se dijeli sa d (bez ostatka). Vidimo da dijeljenje broja ma brojem mb daje količnik q i ostatak mr. r < b. imamo dva ekvivalentna sistema relacija karakteristična za djeljenje: bq ≤ a < b (q + 1) ↔ { a = rbq + r 0≤ <b Dioba broja a brojem b može se izvesti uzastopnim oduzimanjima: oduzimajući jednom ili više puta umnoške od b dok god ne preostane broj manji od b. Količnik se dobija brojanjem koliko je puta vršeno oduzimanje broja b. 25 . ma = (mb) q + mr. T e o r e m a. njihov količnik se ne mijenja. Ako se dva broja a i b podijele zajedničkim djeliocem d. a' i b' imaju isti količnik kao da' i db'.bq. R e c i p r o č n i s l u č a j. Ako d dijeli a i b. bq ≤ a < b (q + 1).Ostatak Razlika a . Ako neki broj dijeli druga dva broja. Jedina moguća vrijednost za q je gore definisani količnik. ove dvije relacije zadovoljava samo jedan sistem vrednosti za q i r. Neka su a i b dva broja i neka su a' i b' redom količnici tih brojeva i njihovog zajedničkog djelioca d. Dobija se bq ≤ bq + r < bq + b. njihov količnik se ne mijenja. tada d dijeli a i bq.bq može imati samo jednu vrijednost. Odatle se dobija. Dodajmo bq svakom od brojeva vezanih dvostrukom nejednakošću. Pretpostavimo da je dioba broja a brojem b dala a = bq + r. zove se ostatak diobe broja a brojem b.

Broj 12345612345632 je djeljiv sa 4 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 4. dobijeni količnik je količnik brojeva n i ab. . Izračunati količnik brojeva 1 757 i 42. ako su mu posljednje 1. Broj je djeljiv sa 5. Količnik. može se podijeliti najprije prvim faktorom. cifre djeljive datim brojem. takođe umnožak broja d. ako je ostatak dijeljenja jednak nuli.. 3. Isto ovo se postepeno može prenijeti na bilo koji broj faktora. brojeva 1 757 i 2 je 878. 100. Na primjer. sa ostatkom. 27. Neka je x ostatak diobe broja a' brojem b'... • • • • Broj je djeljiv sa 10. 125. uzastopno vršimo diobe sa 2. ako su mu posljednje 1.. 26 .  Djelilac se može napisati u obliku (ab) ∙ c.. pa zatim količnik sa b. 1000. 2.tj. Dijeljenje broja proizvodom Mogu se uopštiti pravila koja se odnose na dijeljenje bez ostatka. cifre nule. Količnik brojeva 878 i 3 je 292. Postoji nekoliko jednostavnih pravila za provjeru djeljivosti konkretnih brojeva sa kojima često radimo.  Slučaj dva faktora.. P r i m j e r. cifre djeljive datim brojem.. kad se podijeli prvo n sa a. . Ostatak r je. 2. broj 12300 je djeljiv sa 100 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 100. dakle. sa 3 i sa 7. Traženi količnik. zatim količnik podijeliti drugim faktorom i nastaviti tako sve dok svi faktori redom ne budu upotrebljeni. b i c. dobija se količnik brojeva n i abc. Posljednji količnik jednak je onda traženom količniku... 4. Slučaj tri faktora: dijeljenje broja n brojem abc. 9. P r a v i 1 o. . Da bi se broj podijelio proizvodom nekoliko faktora.. isti količnik kao a i b. 2... Jedan cijeli broj je djeljiv drugim cijelim brojem. tako da je moguće primijeniti pravilo koje se odnosi na dva faktora. sa ostatkom. a brojeva 292 i 7 iznosi 41. Kako se 42 može napisati u obliku proizvoda 2 x 3 x 7. Prema prethodnom pravilu. . vršeći uzastopno diobe sa a. ako mu je zbir cifara djeljiv datim brojem.. 3. a novi ostatak dobija se dijeleći r sa d. je broj 41. Broj je djeljiv sa 3. . Djeljivost Djeljivost je centralni pojam teorije prirodnih brojeva (aritmetika) i algebarska je osobina cijelih brojeva. 25. ako su mu posljednje 1. Prema tome. 8.. xd je jednako ostatku r diobe brojeva a i b. . x = r : d. odavde. Broj n dijeli se proizvodom ab. Broj je djeljiv sa 2. 3. .

onda postoje brojevi m i n takvi da je b = ma. Otuda.. 0 ≤ r < b. (d) Iz pretpostavke a|b. onda. b. n tako da je b = ma. + bn.c). Dijeljenje sa ostatkom Teorema 2 Za date prirodne brojeve a i b. Dokaz (a) ako je a|b i b|c.Broj 7125 je djeljiv sa 125 jer su mu zadnje tri cifre djeljive sa 125. Dakle. (c) Ako je a|b i a|c. a | (bx + cy). (d) ako a|b i b|a. onda je a = b. To znači da je c = mna. svi sabirci izuzev jednog djeljivi sa c. (b) Ako su u jednakosti a1 + a2 + . c = nb. Teorema 1 Neka su a. jednoznačno su određeni brojevi q i r. y važi a | (bx + cy). b|a i iz (b) slijedi da je a = b. (b) ako a|b. Dokaz 27 . c proizvoljni (prirodni) brojevi. Broj 5886 je djeljiv sa 27 jer mu je zbir cifara djeljiv sa 27. Posljedica 1 (a) Ako su a.. c = na. postoji broj m takav da je b = ma. c proizvoljni (prirodni) brojevi takvi da je a|b i a|c. za proizvoljne cijele brojeve x. onda je i taj jedan djeljiv sa c. bx + cy = max + nay = a (mx + ny). + an = b1 + b2 + .. Tada: (a) ako a|b i b|c onda a|c. Neposredno slijedi b = am ≥ a x 1 = a. takvi da je a = bq + r. onda je a ≤ b.. Algoritam dijeljenja Sljedeća teorema sadrži neke od najvažnijih osobina djeljivosti. tada a | (b + c) i a | (b . (c) ako a|b i a|c. b. (b) Ako a|b. pa a|c. onda postoje brojevi m.

Tada oduzimanjem dobijamo b (q − q1) + r − r1 = 0.org 2. http://wapedia. odnosno da je paran ako je r = 0. kada b = 2 za broj (a = 2q + 1) kažemo da je neparan ako je r = 1. da je a = bq1 + r1. http://matematika. slijedi r − r1 = 0.Postoji bar jedan takav način predstavljanja broja a.mobi/hr 3.wikipedia. Prost broj p je onaj kome su jedini djelitelji 1 i p.odlican. recimo kada izaberemo bq kao najveći sadržalac broja b koji nije veći od a. r = r1. Kako je | r − r1 | < b.net 28 . Za prirodan broj koji nije prost kažemo da je složen. LITERATURA 1. a broj r ostatak pri dijeljenju a sa b. Broj q naziva se količnik. Algoritam dijeljenja se koristi u klasifikaciji brojeva. Na primer. što znači da b | (r − r1) (posljedica 1a). Pretpostavimo da postoji još jedan način. tj. 0 ≤ r1< b. zatim da je q = q1. http://sr.

1984. ta matematika Zlatko Šporer Školska knjiga.Opšta enciklopedija Larousse Izdavačko preduzeće "Vuk Karadžić". 1973. 5. Zagreb. Uh. Beograd.4. Matematika . 29 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful