SADRŽAJ

Uvod ................................................................................................................................... 3 Osnove teorija .................................................................................................................... 4 Numeracija ..........................................................................................................................7 Osnovne operacije sa prirodnim brojevima ................................................................ 9 Sabiranje ................................................................................................................ 9 Oduzimanje .......................................................................................................... 13 Množenje .............................................................................................................. 15 Dijeljenje .............................................................................................................. 22 Djeljivost .......................................................................................................................... 27 Literatura .......................................................................................................................... 30

Prirodni brojevi Uvod
Prvo matematičko znanje koje stičemo je znanje o prirodnim brojevima. U toku školovanja, u osnovnoj i srednjoj školi, stečeno znanje ne podvrgavamo kritici. Radimo sa nekim konkretnim prirodnim brojevima, ispitujemo svojstva koja imaju i pripisujemo ih svim prirodnim brojevima. Uvjereni smo da možemo sabrati i pomnožiti bilo koja dva prirodna broja, da za sabiranje i množenje važe komutativni i asocijativni zakon i slično. Nedostatak koji imaju prirodni brojevi, da jednačina a + x = b nije rješiva u ovom skupu za b ≤ a, otklanjamo uvođenjem skupa cijelih brojeva. Slično, kao u slučaju prirodnih brojeva, prihvatamo da postoji zbir i proizvod svaka dva cijela broja, a sabiranje i množenje cijelih brojeva učimo preko pravila. Svi se pisci razmatranja o brojevima slažu da su prirodni brojevi bili prvi apstraktni pojmovi kod ljudi. Brojanje istovrsnih predmeta, kao i dodavanje još jednog primjerka zbirci istovrsnih primjeraka, čini sigurnu osnovu za apstrakciju prirodnog broja. Prvi zapis o prelasku sa konkretnog brojanja na apstraktno datira iz 3000. godine p.n.e. Na jednoj sumerskoj glinenoj pločici prikazan je broj 33 pomoću tri kružića (desetice) i tri zareza (jedinice), zapisanih ispod kružića. Zajedno sa znakom za ćup, koji se nalazi pored, cijeli zapis bi se mogao pročitati kao 33 ćupa ulja. Intuitivno se podrazumijeva da iza svakog broja slijedi broj, te da se nabrajanje može odvijati bez ograničenja. Oznaka N za skup prirodnih brojeva je prvo slovo latinske riječi naturalis = prirodno. Prirodni brojevi su svi cijeli brojevi veći od nule. tj. tu spada bilo koji broj prirodnog niza. Uopšte, »nizom« se naziva ograničen ili neograničen skup elemenata od kojih svaki ima određen rang (redni broj). Vjerovatno je najstarija podjela prirodnih brojeva na parne i neparne. Parni su brojevi: 2, 4, 6, 8, 10, 12, ... a zapisujemo ih simbolima {2n : n ∈ N}, gdje nam n označava ma koji prirodni broj, a N je oznaka skupa svih prirodnih brojeva. Neparni su pak brojevi: 1, 3, 5, 7, 9, ... tj. brojevi oblika {2n ± 1 \ n e N} (što znači: dodamo li ili oduzmemo ma kojem parnom broju jedinicu, dobićemo neparan broj). Koliko su značenje pridavali Grci ovoj podjeli prirodnih brojeva, najbolje nam kazuje činjenica da je veliki grčki filozof i matematičar Platon (427. do 347. g. p. n. e.) čak i definisao matematiku kao "nauku o svojstvima parnih i neparnih brojeva". Među mnogim primjenama prirodnih brojeva, navedimo: numerisanje zgrada u nekoj ulici, registraciju automobila, brojeve telefona, spiskove Socijalnog osiguranja, itd.

2

. ima beskonačno takvih brojeva koji su djeljivi jedino brojem 1 i samim sobom. Aksiomatsko određivanje prirodnih brojeva našao je Dedekind 1888. 3.?} .2.. . . Taj skup označavamo sa N={1.?} .nije djeljiv sa 2. Apstraktni broj . Eksperimentalno možemo reći: I nije prazan skup.. 2.. 5. kojih danas znamo 46. 3. 3. 7. . godine.Kada se služimo prirodnim brojevima radi nekog ređanja.Euklid ih je znao četiri.djeljiv je sa 2. na primjer: • • • • • • • • • paran broj {2.prost broj. III Ako je n .} . 6. Skup prirodnih brojeva je beskonačan i prebrojiv. Ordinalni broj .. Prirodan broj je. . . Kardinalni broj .u suprotnom slučaju broj je konkretan: četiri klikera. a potom i italijanski matematičar Đuzepe Peano 1891.prost broj oblika 2n − 1. . broj koji u tom smislu odgovara nekom konačnom skupu je njegov kardinalni broj. 19... onda je skup svih prirodnih brojeva manjih od n konačan. ili .} .} . neparan broj {1.}.. 5. razlika i količnik ne moraju biti.. 2n. 4.. brojeva n čiji zbir svih djelilaca osim samog n ima zbir n.. Zbir i proizvod prirodnih brojeva je prirodan broj. 28. osam jabuka.. to je tada njegov ordinalni (redni) broj.. Mersenov broj {2.. . 17.broj koji ne pominje prirodu objekata skupa koji je njime izbrojan Konkretni broj . Peanovi aksiomi skupa prirodnih brojeva: 3 . svakom od prebrojanih objekata odgovara broj koji označava njegovo mjesto u tom redu. 496. IV Skup nema maksimalnog (najvećeg) elementa... prim broj {1.. Kada skupu prirodnih brojeva dodamo nulu dobijemo prošireni skup koji označavamo sa N0. 13.. 2n-1.. mi ih znamo dvadesetak. savršen broj {6.Prirodni brojevi obično se koriste u operacijama prebrajanja. 5. II je uređen skup.3. 859433.Osnove teorija Svi članovi niza prirodnih brojeva čine skup prirodnih brojeva.. .4. 11.

. izgradnja osnova moderne matematičke analize. I kod parnih i kod neparnih brojeva uočena su još davno neka zanimljiva svojstva: ▪ Zbir prvih uzastopnih neparnih brojeva uvijek je kvadrat prirodnog broja (ili kvadratni broj). napisao raspravu. 3. četiri. 11. dolazi i do jednog od najvažnijih pojmova cjelokupne matematike. 8. polaznu tačku za sasvim nova matematička razmatranja. vijeku p. tri. 4 . tj.. onda je m = n. Posmatrajmo jedan skup klikera i jedan skup odgovarajućih udubljenja i pretpostavimo da se svaki kliker može smestiti u po jedno udubljenje tako da sva udubljenja budu popunjena: oni imaju zajedničko svojstvo koje dopušta da se za svaki od njih da isti odgovor na sljedeće pitanje: koliko ovaj skup ima elemenata? Taj odgovor je: neki prirodan broj. Filozof Platon izrekao je tvrdnju da prirodnim brojevima nema kraja. Skup sa samo jednim elementom predstavlja jedinicu. Na taj se način preko prirodnih brojeva 1. do pojma beskonačnog. Skupovima koji se dobijaju polazeći od jedinice i dodajući potom svaki put po jedan nov elemenat odgovaraju brojevi jedan. a Euklid je dokazao da čak i samih prostih brojeva ima beskonačno mnogo. 5. Aksiom B: Postoji barem jedan element u . takav da je s(n) 1.. 6. on odgovara broju jedan. označimo ga sa 1. fizičar i izumitelj Arhimed još u 3. . 12. 7. Aksiom C: Ako je s(m) = s(n) za m. vijeka.Neprazni skup zove se skup prirodnih brojeva. ali zanimalo ih je koliko. n. Aksiom D: Ako je M podskup od i ako vrijedi: (I) 1 M (II) ( ) (n M s(n) M) onda je M = Pojam prirodnog broja proističe iz ispitivanja kolekcija različitih predmeta. ali ispravnim logičnim zaključivanjem možemo ga barem djelimično upoznati. Pojam beskonačnog značajan je zato što čini ishodište. n . tačnije beskonačno velikog. 9. Sve jasnijom formulacijom tog pojma počela je. e. nazvanu Pješčanik. . To je pojam koji sigurno vrijedi podrobnije razmotriti zbog njegovog značenja u matematici. Tako je veliki grčki matematičar. Bilo im je jasno da prirodnih brojeva ima veoma mnogo.. u kojoj je dokazivao da se i broj zrnaca pijeska na plaži može izraziti prirodnim brojem samo ako se uvede sistemsko označavanje sve većih prirodnih brojeva. 4. Koliko ima prirodnih brojeva? I ovim su se pitanjem bavili matematičari još u starom vijeku. 2. ako vrijede ovi uslovi (aksiomi): Aksiom A: Postoji funkcija s sa u . dva. negdje od 17. a njegovi su elementi prirodni brojevi. 10. .

.. baveći se tim 5 ......... niti se zna postoji li ili ne postoji neparan savršen broj. a 6 je djeljiv osim sa samim sobom sa 1.. još uvijek se ne zna pravilo kako da se pronađu....... Iako je prošlo već 2....... Upravo u vezi sa savršenim brojevima Grci su nam ostavili dva problema koja matematičari do danas nisu uspjeli riješiti. Naći pravilo (formulu) za pronalaženje savršenih brojeva. + (2n . 1 + 2 + 2 + 4 = 9 = 32 4 + 6 + 6 + 9 = 25 = 52 ili ili 12 + 2 . Savršeni brojevi Savršenim brojevima Grci su nazivali brojeve koji su jednaki zbiru svojih djelioca.... Poredajmo kvadratne brojeve dijagonalno u kvadrat..... a ne pripadaju prostim brojevima.1) = n2. a 28 je djeljiv sa 1...... ... Posebno je značajna podjela prirodnih brojeva na proste i složene brojeve.. koliko ih ima. brojevi 2.. To su npr. Složeni brojevi su prirodni brojevi koji su različiti od 1. 7. Ako nacrtamo kvadrat oko dva kvadratna broja koji na dijagonali slijede jedan za drugim i koji sadrži četiri broja i saberemo brojeve unutar tog kvadrata dobivamo ponovo kvadratni broj... 2 i 3 i 28 = 1 + 2 + 4 + 7 + 14..... Tako je npr. ili uopšteno 2 + 4 + 6 + ... .. švajcarski matematičar Euler (1707—1783).. 2........ 2........ .2 + 22 = 9 22 + 2 ∙ 2 ∙ 3 + 32 = 25 ▪ Zbir uzastopnih prvih parnih brojeva je proizvod dva prirodna broja: 2+4=6=2∙3 2 + 4 + 6 = 12 = 3 ∙ 4 2 + 4 + 6 + 8 = 20 = 4 ∙ 5 .... 5.. Takvi su npr.. a tako su jednostavni da ih svako može razumjeti: 1. Prosti ili prim brojevi su oni prirodni brojevi koji su djeljivi samo s 1 i samim sobom. Dokazati ili opovrgnuti pretpostavku da nijedan neparan broj nije savršen. + 2n = n ∙ (n + 1)..... 3. brojevi 6 i 28 jer 6 = 1+ 2 + 3... 7 i 14. ili uopšteno 1 + 3 + 5 + . 4.......1 + 3 = 4 = 22 1 + 3 + 5 = 9 = 32 1 + 3 + 5 + 7 = 16 = 42 1 + 3 + 5 + 7 + 9 = 25 = 52 ...300 godina od otkrića savršenih brojeva.....

1 prost broj. brojač kilometara.. deset. 3. igra fundamentalnu ulogu u ovom sistemu: jedinice se skupljaju u desetice ili jedinice drugog reda. Na brojačima ili mjeračima (mjerač gasa ili električne struje. Svaka cifra predstavlja deset puta veće jedinice nego cifra neposredno do nje s desne strane. gdje je 2m+1 . koji treba prebrojati. 10 000 ili 104.. Može se zamisliti beskrajno nastavljanje ovog postupka. Broj 4736 predstavlja zbir 6 + (3 x 10) + (7 x 100) + (4 x l 000). 6 . a koji se naziva decimalni (dekadni) sistem. da su zatim desetice grupisane u stotine i pretekle su 3 desetice. da su stotine grupisane u hiljade i preostalo je 7 stotina i da ima 4 hiljade (manje od deset). U sistemu numeracije koji upotrebljavamo. deset stotina obrazuju jednu hiljadu ili jedinicu četvrtog reda. . brojevi od jedan do devet dobili su posebna imena i svaki od njih predstavljen je pojedinim simbolom nazvanim cifra: jedan dva tri četiri pet šest sedam osam devet 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ovim ciframa treba dodati cifru 0.1). 10. pokazao da je neki parni broj savršen ako se i samo ako se može napisati u obliku: 2m (2m+1 .. Numeracija Numeracija se sastoji u pisanju prirodnih brojeva pomoću ograničenog broja znakova i u njihovom imenovanju pomoću ograničenog broja riječi. 1000 ili 103. Traženi broj označava se onda sa 4736. 100 ili 102...) može se posmatrati uzastopno i automatsko formiranje prirodnih brojeva. Jedinice različitih redova (dekadne jedinice) označavaju se redom sa: 1. 2.. To je onda potpuni spisak znakova koji se upotrebljavaju u decimalnoj numeraciji. grupisani u desetice i da je preostalo 6 jedinica. Krajnja desna cifra predstavlja obične jedinice. deset desetica čine jednu stotinu ili jedinicu trećeg reda. pri čemu je svaka sljedeća jedinica udesetostručena prethodna. tj. m = 1.problemom. Jedinice koje nedostaju predstavljene su cifrom 0. Broj koji dolazi neposredno poslije devet. Prebrajanje skupa Pretpostavimo da su objekti nekog skupa. koja prestavlja nulu..

trilion. Ovi dijelovi se čitaju s lijeva na desno izgovarajući svaki put ime klase. klasa miliona. sedamnaest. kvintilion. za brojeve između deset i dvadeset. 706 se čita: 7 stotina. U binarnom sistemu. itd. milion na kub (1018). pri čemu svaki dio dobija naročito ime: klasa običnih jedinica. milion na četvrti stepen (1024). ili binarni sistem. devetnaest. Odgovarajući nazivi su: milijarda (bilion). Cifre se čitaju s lijeva na desno. 6. Izvjesne nepravilnosti donekle prikrivaju decimalni karakter sistema: jedanaest. 736 se čita ovako: 7 stotina. izvršiti niz dioba sa 2. ima samo dva znaka: 0 i 1. 3 desetice (ili trideset). Napisati u binarnom sistemu broj koji se u decimalnom sistemu piše 4955. na kojima se i razvilo njegovo korišćenje. 3° Veliki brojevi. Pogodna sistematizacija uzastopno dobijenih rezultata bila bi: Brojevi koji Odgovarajući se djele sa 2 ostaci 4 955 1 2 477 1 1 238 0 619 1 309 1 154 0 77 1 38 0 19 1 7 . Da bi se zadatak riješio. dvanaest. jedinice različitih redova su sve po dva puta veće ili manje. On se zato naročito dobro slaže sa uslovima funkcionisanja računara. treba. šesnaest. klasa hiljada. petnaest. Usmena numeracija To je skup pravila kojih se pridržavamo pri imenovanju brojeva. trinaest. pri čemu je svaka od njih propraćena imenom jedinica koje ona predstavlja.Broj koji se piše kao cdu ima za vrijednost 100c + 10d + u . 1° Brojevi sa tri cifre. 6. Binarni sistem Sistem numeracije sa bazom dva. Izražavaju se milionima i svako sljedeće grupisanje predstavlja milion puta uzeto prethodno. 2° Brojevi sa više od tri cifre dijele se na djelove sa po tri cifre počev od jedinica. 3734267 čita se ovako: 3 miliona 734 hiljade 267 (jedinica). itd. četrnaest. sekstilion. klasa miliardi. osamnaest. P r i m j e r. kvadrilion. milion na šesti stepen (1036). milion na kvadrat (1012). milion na peti stepen (1030).

3° Vrijednost znaka koji se nalazi izmedu dva znaka sa većom vrijednošću oduzima se od vrijednosti drugog od njih. . Broj koji se u decimalnom sistemu piše kao 4955 u binarnom sistemu piše se kao 1 001 101 011 011 .. sa broja napisanog kao 1 001 101 011 011 u binarnom sistemu prešlo bi se na isti broj napisan u decimalnom sistemu vršeći sljedeća pretvaranja: 1 jedinica I reda iznosi 1 . II .. 8 . 1 . .. U nekim slučajevima i danas se koriste rimske cifre: za označavanje godina (XII vijek. 1 . .. a i b su sabirci ili članovi ovog zbira.. a nadvučen dvema crtama množi se sa 1 000 000. .. Obrnuto. VIII godina Republike).. 1 „ XIII „ „ Ukupna suma 1 jedinicu 2 jedinice = 8 = 16 = 64 = 256 = 512 = 4 096 = 4 955 23 24 26 28 29 212 Rimske cifre Rimskih cifara (za koje su uzeta slova) ima ukupno sedam: • • Rimske cifre: I V X L C D M Odgovarajuće vrijednosti: 1 5 10 50 100 500 1000 P r a v i l a p i s a nj a.9 4 2 1 1 0 0 1 Cifra 1 iz posljednje vrste u koloni brojeva prenesena je u kolonu ostataka da bi se podsjetilo da ona treba da učestvuje u traženom binarnom pisanju. 4° Broj nadvučen jednom crtom množi se sa 1 000. VII ..... ili a plus b).. strana nekog predgovora itd. 1 „ IX . . . Tako formirani broj s naziva se njihovim zbirom (sumom). glava u knjizi. IV . 2° Vrijednost znaka koji se nalazi uz drugi sa većom vrijednošću dodaje se vrijednosti tog drugog znaka ukoliko je prvi znak sa desne strane drugog. Ova operacija obilježava se sa a + b (a više b. 1 „ V . 1 „ X .. 1° Vrijednosti dva identična znaka koji stoje jedan uz drugi sabiraju se. Prvi od dobijenih ostataka odgovara prvom redu i tako redom.. Osnovne operacije sa prirodnim brojevima Sabiranje Izvršiti sabiranje dva prirodna broja a i b sastoji se u tome da se jedinice broja a pridruže jedinicama broja b. a oduzima od nje u suprotnom slučaju..

Jednom reči. koji se inače znaju napamet.. a+b = b + a. Zbir dva ili više brojeva ne zavisi od poretka članova. dobija se sabirajući a i b. c. Osobine sabiranja Mi se nećemo povinovati zahtjevima moderne aksiomatike. a + b + c + d= a + (b + c)+d. 9 . dodajući broj c rezultatu. b) elemenata skupa N i zbir je takođe element skupa N: kaže se da je sabiranje zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N. dodaje se svaki od njegovih članova..Sabiranje je definisano za svaki par (a.. član zbira može se zamjeniti sa više drugih članova čiji je on zbir. koja iz minimuma svojstava sva ostala izvodi putem rasuđivanja. u zbiru se po volji mogu stavljati ili izostavljati zagrade. Rezultati ovih sabiranja.. Zagrada koja obuhvata prve članove zbira ne mjenja ništa: definicija daje isti poredak operacija za (a + b) + c + d i za a + b + c + d. jednostavno ispitivanje pokazuje način njenog sastavljanja. Obrnuto.. koji se označava sa a + b + b + c + d + . U zbiru se dva ili više brojeva mogu zamijeniti vrijednošću njihovog zbira. Da bi se dodao zbir. zatim d novom rezultatu i produžujući tako dokle god ima članova. b. Asocijativnost. mogu se prikazati sljedećom tablicom koja ima dvostruk ulaz i naziva se tablica sabiranja. Neutralni element Uvijek je a + 0 = 0 + a = a. Komutativnost. d .. a + b + c + d= b + d + c + a. Može se naznačiti i drukčiji red sabiranja korišćenjem zagrada: a + (b + c) + d pokazuje da najprije treba izvršiti sabiranje b + c (uzeto kao cjelina jedan je od članova ovog zbira). Ukazujući na konkretno značenje pretpostavićemo kao očigledno da vrijednost zbira ne zavisi od reda izabranog za grupisanje jedinica. Kaže se da je nula neutralni element sabiranja: komponovana sa bilo kojim elementom daje kao rezultat isti taj element. ni od razlaganja ili grupisanja koja su mogla biti izvršena. a + (b + c + d) = a + b + c + d Praktično izvođenje sabiranja u decimalnom sistemu Osobine sabiranja opravdavaju sljedeća praktična pravila: 1° Slučaj dva broja manja od 10. _______Sabiranje više brojeva _______Zbir brojeva a. c = c' + c" => a + b + c + d = a + b + c' + c" + d.

Zbir 8 + 5. ono samo može sadržati greške koje kompenzuju moguće greške u početnoj operaciji. Članovi se ispisuju jedan ispod drugog. nalazi se u presjeku kolone 8 i vrste 5). Ovo provjeravanje nije. Usmeno sabiranje. U suprotnom slučaju potpisuje se samo cifra koja označava broj njegovih jedinica. 4 534 307 2 748 Zbir 7 589 Proba sabiranja. Svaki od ovih zbirova potpisuje se ispod kolone ako ima samo jednu cifru. Uzmimo da treba sabrati brojeve 463 i 278. P r i m j e r. glavnu dijagonalu). zatim 733 i najzad 741. tj. broj 13. Zbog komutativnosti. Polazi se od 463 i dodaje se 200. 10 . »dokaz«. a zatim 8. grupisanjem sabiraka u djelimične zbirove itd. U svakoj koloni se izvodi sabiranje. stavljajući pritom u istu kolonu sve jedinice istog reda. mogle bi se iskoristiti i kolona 5 i vrsta 8. Može se primijetiti da je ova tablica simetrična u odnosu na dijagonalu koja polazi iz lijevog gornjeg ugla (na tzv. a desetice se prenose u najbližu lijevu kolonu (princip pamćenja). zatim 70. strogo uzevši. Sabiranje se provjerava vršeći ponovo račun drugim redom: sabiranjem odozdo naviše. Dobija se uzastopno 663. Obično se postupa na taj način što se drugi sabirak razbija na jedinice različitih redova i sabira počinjući sa najvišom jedinicom. počinjući sa krajnje desnom kolonom. 2° Opšti slučaj.

b desno) jednak je zbiru brojeva na koje se nailazi penjući se bilo od a po paraleli lijeve stranice trougla. Zaista. 3. zbir elemenata parnih rednih brojeva i zbir elemenata neparnih rednih brojeva jednaki su. ako ovaj zakon važi za jednu vrstu. 4. 1° Zbir Sn brojeva u n-toj vrsti je udvostručen zbir Sn-1 brojeva u prethodnoj vrsti. S3 = 22 . bilo od b po paraleli desne stranice. opšti. S2 = 2 . Odatle: S1 = 1 . svaka vrsta obrazuje se pomoću prethodne sabiranjem po dva uzastopna člana u prethodnoj vrsti i ispisivanjem svakog zbira u sredini razmaka između sabiraka.. 7. Sn = 2n-l . Prema pravilu po kome formirano vrste. Pravilo je opšte. brojevi 1.Parni i neparni brojevi. i tako se beskrajno održava. koji se nalazi u sedmoj vrsti. kod prvih vrsta može se zapaziti simetrija u odnosu na vertikalnu osu figure. brojevi 0. Brojevi koji se dobijaju polazeći od 1 i brojeći pomoću broja 2. .. može se provjeriti penjući se od datog broja prema prethodnim vrstama i primjenjujući pravilo formiranja ove tablice. zovu se neparni brojevi. dva od krajeva jednako udaljena člana medusobno su jednaka. za broj 15... članovi n-te vrste obrazuju sumu u kojoj po dva puta figuriše svaki od brojeva iz prethodne vrste. Brojevi koji se dobijaju brojeći pomoću broja 2 i polazeći od nule. Mogu se izvršiti numerička provjeravanja.. Zaista. 4° Element koji nastaje sabiranjem uzastopnih elemenata a i b prethodne vrste (a se nalazi lijevo. Paskalov aritmetički trougao U početnu vrstu upisuje se 1. nalazi se 5 + 4 + 3 + 2 + 1 i 10 + 4+1. Jasno je da. a dva broja različitih parnosti imaju neparan zbir.. 5° Može se primijetiti da u napisanim vrstama članovi rastu ukoliko se približavamo središnoj koloni. 6. Svaka vrsta neparnog rednog broja ima član koji je jednako udaljen od krajeva i on je veći od svih ostalih članova. svaki od njih je zbir u kome po jedanput figuriše svaki od elemenata prethodne vrste. 2° U svakoj vrsti. tj. . Zaista. 2. nazivaju se parnim brojevima. ova simetrija prelazi sa svake vrste na sljedeću. Oduzimanje 11 . tj. Dva broja iste parnosti imaju paran zbir... 3° U svakoj vrsti. dakle. 5. On je. S4 = 23 . . 8. Parnost i zbir. Pretpostavljajući da svaka vrsta počinje i završava sa po jednom nulom (ove nule se ne pišu). Na primjer. važi i za sljedeću.

obrnuto. P r a v i 1 o. dobija se x=a-b-c-d. Jasno je da se. Imamo x + (b + c + d) = a. Da bi se oduzeo zbir. ona zahtjeva da bude a ≥ b. Rezultat se označava sa a . nije definisana svuda u N. Razlika ne mijenja vrijednost kad se svakom od njenih članova doda isti broj. i obrnuto. a-b=x ↔ b+x=a. a b drugi član razlike (ili umanjilac).b i naziva razlika ili ostatak.b . Znak ove operacije čita se kao riječ »manje (ili minus)«. U skupu N. može oduzeti njihov zbir. umjesto uzastopnog oduzimanja nekoliko brojeva. ili x + b + c + d = a. izraz ima smisla samo ako je moguće izvođenje svih operacija po redu u kome su one date. operacija inverzna sabiranju. (a + n) . P r i m j e n a. U slučaju kada je a = b razlika je jednaka nuli. Dodavanje razlike Treba izračunati x = a + (b — c) . c i d.n = a . Brojna vrijednost aritmetičkog polinoma jednaka je razlici zbira čianova koji se dodaju i zbira članova koji se oduzimaju. Odatle. Oduzimajući od obe strane posljednje jednakosti redom brojeve b. Racuni sa zbirovima i razlikama Oduzimanje zbira Uzmimo da treba izračunati x = a . Aritmetički polinom Ovaj naziv daje se izrazu koji predstavlja niz nekoliko uzastopnih sabiranja i množenja. treba uzastopno oduzeti svaki od sabiraka. Dodajemo c objema stranama jednakosti 12 .(b + n) = a + n . Dodavanje i oduzimanje istog broja poništava se.(b + c + d).b . Oduzimanje. Tako je. 7+8-3+3-5-4 aritmetički polinom. a je prvi član razlike (ili umanjenik). Iz pravila o oduzimanju zbira izlazi da se.Oduzeti b od a znači naći broj x koji sabran sa b daje kao zbir a. razlika ne mijenja kad se isti broj oduzme od svakog od njenih članova.

Dodajmo c objema stranama: x + (b . U kolonama gdje oduzimanje nije moguće gornja cifra uvećava se za 10. dovodeći pritom na istu vertikalu jedinice istog reda. x=a+c-b. Odavde. P r a v i 1 o.c) + c = a + c .c) = a. Opšti slučaj 7 359 3 475 3 884 Usvaja se isti raspored brojeva kao u prethodnom slučaju. P r a v i 1 o. Izvršimo li na lijevoj strani sabiranje posljednja dva sabirka.(b . Odatle. Praktično oduzimanje u decimalnom sistemu Prvi slučaj Drugi član razlike (umanjilac) je manji od deset. To se nadoknađuje time što se. Rezultat neposredno daje tablica sabiranja. i oduzimanje se onda izvodi u svakoj koloni. što je ekvivalentno sa x + (b . Razlika se dodaje kad se doda prvi a oduzme drugi član. Drugi slučaj Svaka cifra drugog člana manja je od cifre prvog člana koja označava jedinice istog reda. a takođe i sama razlika koju treba izračunati. dobijamo: x+b=a+c. u 13 . Razlika se oduzima dodavanjem njenog drugog i oduzimanjem prvog člana.c). 37 578 2 432 35 146 Drugi broj se ispisuje ispod prvog. Oduzimanje razlike Uzmimo da treba izračunati x = a .x + c = a + (b — c + c) = a + b . x=a+b—c.

cifra koja pripada većem broju uvećava se za 10. Odatle se izvodi pravilo: svaka cifra se oduzima od devet. P r a v i l o. na primjer. 2° Kad se n oduzme od prvog ili doda drugom članu. izuzev posljednje. 7 432 ima komplement 2 568. Ako je jedan od brojeva a i b nula. Razlika brojeva 9 999 i n dobila bi se oduzimajući svaku cifru od 9. a broj b množilac (multiplikator). Množenik i množilac su faktori (činioci) proizvoda. n veće od d. Ako je jedan od brojeva jednak jedinici. razlika d se smanjuje za n (Ako je. izvodi se oduzimanje i zatim se za jedinicu uvećava cifra manjeg broja koja učestvuje u sljedećem oduzimanju cifara. Vježbe Kako se mijenja zbir kad se doda ili oduzme broj n jednom od njegovih članova? Promjena zbira ista je kao promjena tog člana. ili prostije. proizvod je jednak drugom broju: a x 1 = 1 x a = a. n = 7 432.sljedećoj koloni. Treba izračunati razliku brojeva 10 000 i n. međutim. sa ab (Znak operacije ne može se podrazumjevati u slučaju kad je b brojna vrijednost: proizvod brojeva a i 5 obavezno se označava sa a x 5). zatim se uzastopno oduzimaju jedinice svih redova manjeg broja od jedinica istih redova većeg broja. Neka je. Dati praktično pravilo za izračunavanje komplementa.) • Komplementom broja naziva se razlika najbližeg većeg stepena broja 10 i tog broja. proizvod je nula. Da bi se našla razlika dva prirodna broja. 14 . Dobijeni broj p je proizvod broja a i broja b.d. Broj a je množenik (multiplikand). Znamo da u tom slučaju razlika nije promijenjena. koja se oduzima od 10. Isti rezultat dobija se kad se n oduzme od drugog člana. Proba oduzimanja Provjerava se da li računom dobijena razlika sabrana sa drugim članom razlike (umanjiocem) daje (umanjenik) (neposredna primjena definicije). Operacija se označava sa a x b. razlika se uvećava za n. sa a • b. počinjući sa prostim jedinicama. za jedinicu uvećava donja cifra: time smo dodali deset jedinica izvjesnog reda prvom članu razlike i jednu jedinicu višeg reda (tj. Kao i sabiranje. razlika mijenja smisao i uzima vrijednost n . Množenje Množenje broja a brojem b je operacija koja se sastoji u obrazovanju zbira b brojeva jednakih sa a. Ako je neko od ovih oduzimanja jedinica nemoguće. manji od njih piše se ispod većeg tako da jedinice istog reda budu jedna ispod druge. • Kako se mijenja razlika kad se broj n doda ili oduzme njenom prvom ili njenom drugom članu? 1° Ako se n doda prvom članu. istu količinu) drugom članu. 4 309 ima komplement 5 691.

Komutativnost množenja 1° Slučaj dva faktora. 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 Proizvodi su jednaki i ovaj zakon je opšti: 15 . 18. U ovakvom proizvodu. 4 x 3. i nastavljajući tako dogod ima faktora. 2° U proizvodu tri faktora. Može se precizirati drugačiji poredak operacija pomoću zagrada: a x (b x c) x d označava da najpre treba izvršiti množenje brojeva b i c.c. 12.. koji se označava sa a x b x c x d . Tako. 36.b. 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Obrazovani proizvodi su jednaki. dakle. .. b x c uzeto kao cjelina je jedan od faktora proizvoda.. za 4 vrste 5 x 3 x 4. nije potrebno razlikovati množenik od množioca (kaže se: dva faktora). Zakon je opšti: a x b = b x a. Ono posjeduje neutralni element: broj 1.. b) po kolonama 3 + 3 + 3 + 3. zatim nov rezultat sa d. Izbrojaćemo ukupan broj jedinica sadržanih u donjoj tablici: a) po vrstama: za jednu vrstu 5 x 3. ili sa abcd. umnošci broja 6 su 6.. dobija se množeći a sa b. Dobijaju se brojeći po 6 jedinica počev od 6. tj. b) po kolonama: za jednu kolonu 5 . rezultat sa c. Proizvodi nekog broja i svih prirodnih brojeva redom su umnošci (multipli) tog broja.. mogu se permutovati posljednja dva. Proizvod više faktora Proizvod brojeva a. 24.4.d.. 3 x 4. Zagrada koja obuhvata prva dva faktora ne mijenja poredak operacija.množenje je zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N. tj. za 3 kolone 5 x 4 x 3... Izbrojmo jedinice na donjoj tablici: a) po vrstama 4 + 4 + 4...

3° U proizvodu više faktora mogu se permutovati posljednja dva. na koje se može primijeniti prethodno pravilo. Računi sa zbirovima i razlikama 1° Slučaj zbira i jednog broja. posle čega se obe strane posljednje jednakosti mogu pomnožiti sa e. komutativnost i asocijativnost dovode do sljedećeg pravila: U proizvodu mogu se: 1° faktori pisati proizvoljnim redom. tako imamo dva proizvoda po tri faktora. Dva proizvoda se množe kad se obrazuje jedan proizvod od faktora tih proizvoda. Ovu osobinu imaju prvi faktori. Permutacijama uzastopnih faktora dobija se redom 3x5x7x2x9 = 3x5x2x7x9 =3x2x5x7x9=2x3x5x7x9 =2x5x3x7x9=2x5x3x9x7 Asocijativnost U proizvodu se dva ili više faktora mogu zamijeniti vrijednošću njihovog proizvoda. Pokažimo da je abcde = abced. Zaista. na primjer. Uzmimo. To izlazi iz jednakosti (abcd) x (ef) = abcdef. Distributivnost množenja u odnosu na sabiranje. P r i m j e n a. nju onda imaju i bilo koji faktori stoga što poredak faktora može biti proizvoljan. U zaključku. 4° U proizvodu više faktora mogu se permutovati dva uzastopna faktora. 2° po volji stavljati (i uklanjati) zagrade.axbxc=axcxb. Pokažimo da je abcde = abdce. Iz prethodnog pravila izvodi se da je abcd = abdc. Poredak faktora proizvoda može se po volji mijenjati. 5° Opšte pravilo. može se uvijek dobiti izabrani poredak pomoću dovoljnog broja permutacija uzastopnih faktora. Ova dva proizvoda mogu se redom napisati kao proizvodi (abc) de i (abc) ed. Uzmimo da treba izračunati 16 . da treba uporediti proizvode 3 x 5 x 7 x 2 x 9 i 2 x 5 x 3 x 9 x 7.

3° Množenje razlike brojem. 2° Proizvod dva zbira. dobija se (a + b + c) x 4 = a x 4 + b x 4 + c x 4. Množenje zbira nekim brojem izvodi se na taj način što se tim brojem pomnoži svaki član tog zbira i potom saberu dobijeni proizvodi.b) + (a . P r a v i l o.b) x 4 = a x 4 . Neka je zadata operacija: (a — b) x 4.b) =a-b+a-b+a-b+a-b = (a + a + a + a) . P r a v i l o. nalaze se u sljedećoj Pitagorinoj tablici (tablici množenja): 17 . koje treba znati napamet.b) + (a . Ako se uklone zagrade na desnoj strani i grupišu jednaki članovi. Praktično množenje u decimalnom sistemu Prvi slučaj: oba faktora su jednocifreni.(b + b + b + b). Kaže se da je množenje distributivno u odnosu na sabiranje. Prema definiciji množenja je (a + b + c) x 4 = (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) . Zbog komutativnosti. Imamo: (a . ovo pravilo važi i za množenje broja nekim zbirom. Razlika se množi brojem (ili broj se množi razlikom) kad se svaki član razlike pomnoži tim brojem i oduzmu dobijeni proizvodi.b) x 4 = (a . Dva zbira se množe tako što se svaki član prvoga pomnoži sa svakim članom drugog zbira i dobiveni proizvodi saberu. Distributivnost množenja u odnosu na oduzimanje. Drugačije rečeno. Ako se množi zbir m članova zbirom n članova. Proizvodi po dva jednocifrena broja. (a + b + c) x (d + e) = (a + b + c) x d + (a + b + c) x e = ad + bd + cd + ae + be + ce . Za dobivanje takvog proizvoda primjenjuje se dva puta prethodno pravilo.b x 4. množenje je distributivno u odnosu na oduzimanje. P r a v i 1 o.(a + b + c) x 4. razvijeni oblik proizvoda ima m n članova. (a .b) + (a .

Drugi slučaj: množilac je jednocifren. treba množilac staviti ispod množenika i uzastopno množiti množiocem svaku od cifara množenika. u prvoj vrsti se ispisuju brojevi od 1 do 9. sabrati 3 broja jednaka 4675.Da bi se dobila ova tablica. a na primjer u koloni koja počinje sa 4 uzastopni umnošci broja 4 (izračunati sabiranjem). Može se uočiti simetričnost u odnosu na glavnu dijagonalu. Da bi se višecifreni broj pomnožio jednocifrenim. počinjujući sa onom koja označava jedinice. nalazi se na preseku kolone koja počinje sa 5 i vrste koja počinje sa 7. Treba. Ovo se pojednostavljuje pisanjem množenika samo jedanput i uočavanjem da se djelimična sabiranja svake kolone mogu zamijeniti množenjem sa 3. Uzmimo da treba izračunati 4675 x 3. pri tome se cifre »pamte« i dodaju narednim kolonama na isti način kao u slučaju sabiranja. Proizvod 5 x 7. dakle. do umnoška 4 x 9. na primjer. 18 . ona je posljedica komutativnosti. 4 675 4 675 4 675 14 025 4 675 x 3 14 025 → P r a v i l o. Treći slučaj: jedan od faktora je jedinica propraćena nulama.

Ovi proizvodi ispisuju se uz pomjeranje svakog od njih ulijevo za jedno mjesto u odnosu na prethodni. Množilac se piše ispod množenika i povlači se crta. što se može napisati u obliku 541 x 3 x 100. Proizvod 1000 x 745 jednak je zbiru 745 hiljada. dakle 745000. a dobijenom proizvodu dopisuje se s desne strane onoliko nula koliko ih ima na krajevima oba faktora. Bilo koji broj množi se jedinicom propraćenom nulama na taj način što se množeniku dopisuje s desne strane onoliko nula koliko ih ima u množiocu. P r a v i 1 o. što daje 1623 pa zatim dopišemo dvije nule sa desne strane. 291 2. Treba izračunati P = 728 x 457. Neka treba izračunati 541 x 300.Neka je zadano da se izračuna 745 x 1000 ili 1000 x 745. počinjujući sa krajnje desnom. množenje se izvodi bez vođenja računa o tim nulama. Proba množenja 19 . Ako se faktori završavaju nulama. Dobivamo 162 300. Na kraju se ovi djelimični proizvodi sabiraju. Izračuna se prvo 541 x 3. Proizvoljan broj se množi brojem obrazovanim od važeće cifre propraćene nulama tako što se prvo broj pomnoži tom važećom cifrom pa zatim sa desne strane dopiše onoliko nula koliko ih ima množilac. Četvrti slučaj: množilac je neka važeća cifra propraćena nulama. 332 696 Djelimični proizvodi se raspoređuju kao u slučaju sabiranja. Pri tome se ne pišu nule kojima se oni završavaju. 332 696 P r a v i 1 o. . P = 728 x (7 + 50 + 400) = 728 x 7 + 728 x 50 + 728 x 400. 728 x 7 728 x 50 728 x 400 728 x 457 5 096 36 40. množenik se množi svakom cifrom množioca posebno. P r a v i l o. 728 457 5 096 36 40 291 2 . Peti slučaj: faktori su proizvoljni.

154 čita se kao petnaest na četvrti stepen.b) = a ∙ a .b (a . Broj koji je napisan gore i desno od broja 15. 2° Stepen nekog broja diže se na stepen kad se obrazuje stepen istog broja čiji je eksponent proizvod oba eksponenta.Množenje se provjerava jednim od sljedeća dva postupka: 1° Permutuju se faktori (treba da se dobije ponovo isti rezultat). 15 x 15 x 15 x 15 je četvrti stepen broja 15.b)2 = a2 + b2 .b ∙ a + b ∙ b. 20 . Pravila za računanje stepenima su poseban oblik pravila koja se odnose na množenje. 2° Vrši se proba pomoću broja 9 (vidjeti naslov Djeljivost).b)(a . 53 x 54 x 52 = 53 + 4 + 2 = 59 . 2° Kvadrat od a . 1° Kvadrat od a + b. (73)4 = 75x4 = 712 . Stepen broja Stepenom broja naziva se proizvod više faktora jednakih tom broju.b)2 = (a . 1° Proizvod više stepena istog broja je stepen tog broja čiji je eksponent zbir eksponenata faktora. (a + b)2 = (a + b)(a + b) = a ∙ a + a ∙ b + b ∙ a + b ∙ b. (a + b)2 = a2 + b2 + 2ab. 3° Proizvod se diže na neki stepen kad se svaki faktor proizvoda digne na taj stepen.a ∙ b . stepeni a2 i a3 nazivaju se kvadratom i kubom broja a. a koji označava broj faktora. (a . označava se sa 154.2ab . (32 x 43 x 7)4 = 32 x 4 x 43 x 4 x 74 = 38 x 412 x 74. Računi koji sadrže zbirove i razlike Računi koji se odnose na stepene mogu se proširiti na proizvode zbirova i razlika. a1 je jednako samom broju a. Kvadrat zbira dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata uvećanom za njihov dvostruki proizvod. naziva se eksponent (izložilac) stepena.

a b djelilac (divizor). količnik je jednak jedinici. a + b + c = a'd + b'd + c'd.b) = a2 . ili.a ∙ b . U slučaju kad je deljenje moguće kaže se da je »a djeljivo sa b«. c'.b) = a ∙ a + b ∙ a . Odavde. Odatle. da je »b djelilac od a«. Ova četiri izraza predstavljaju sinonime. odgovarajući količnici. ili da »b dijeli a«. Ona zahtjeva da a bude umnožak broja b. i neka su a'.Kvadrat razlike dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata umanjenom za njihov dvostruki proizvod. inverzna množenju. U slučaju kad je a = b. djeljiv je i zbir. 21 .b2 Proizvod zbira i razlike dva broja jednak je razlici između kvadrata prvog i kvadrata drugog broja. Ako su svi članovi nekog zbira djeljivi brojem d. Dijeljenje zbira ili razlike nekim brojem T e o r e m a. ili takođe da je »a umnožak (sadržalac) od b«. b'. Neka je dat zbir a + b + c čiji su članovi djeljivi sa d. Na desnoj strani uočavamo razvijeni oblik proizvoda (a' + b' + c') x d. 3° Proizvod zbira i razlike dva broja (a + b) (a . Rezultat se naziva količnik dijeljenja. Ovu operaciju označavamo sa a : b. nije uvijek definisana u N. b = b'd. a : b = q ↔ a = bq. Dijeljenje Dijeljenja bez ostatka Podijeliti a sa b znači naći (ukoliko on postoji) broj q koji pomnožen sa b daje kao proizvod a. a = a'd. a količnik je jednak zbiru količnika članova i zajedničkog djelioca. (a + b + c) : d = a' + b' + c'. c = b'd. Ovakva operacija. a je djeljenik (dividend).b ∙ b (a + b) (a .

itd. Rasuđivanje izvršeno za zbirove primjenjuje se i na razlike: ako su brojevi a i b djeljivi brojem d. razlika a . Proizvod je djeljiv svakim od svojih faktora.c'. Dobijeni rezultati za diobu zbira ili razlike brojem prenose se bez teškoće na aritmetičke polinome čiji su svi članovi djeljivi istim brojem: ako su brojevi a. Odatle se redom dobija n = aq = abq' = abcq" = (abć) q". posljednji količnik je traženi količnik broja i proizvoda. što pokazuje da je q" količnik brojeva n i abc.c'). čija su oba člana djeljiva sa 12. Izvući zajednički faktor (djelilac) ispred zbira znači zamijeniti taj zbir proizvodom broja koji se uzima kao zajednički faktor i zbira količnika svih članova prvobitnog zbira i tog zajedničkog faktora. deljivi sa d.b djeljiva je sa d i količnik je jednak razlici količnika a : d i b : d. podijeliti broj jednim od faktora. aritmetički polinom a + b . b. Ova operacija je veoma važna. c. 22 .Izvlačenje zajedničkog faktora Kada se napiše a + b + c = d (a' + b' +c') kaže se da se izvlači zajednički faktor (djelilac) d ispred zbira. Može se provjeriti da je proizvod brojeva a x b x d x e i c zaista dati proizvod. P r i m j e r. ukoliko su te diobe izvodljive bez ostataka. a količnik proizvoda i jednog njegovog faktora dobija se izostavljanjem tog faktora iz proizvoda.c je djeljiv sa d i količnik je a' + b' . može se. q' = cq".5. Kad se tako obavi i posljednja dioba. b'. dobijeni količnik drugim faktorom. T e o r e m a.c = d (a' + b' . Izvući 5 kao zajednički faktor ispred zbira 45 + 35 + 220 znači napisati 45 + 35 + + 220 = 5 (9 + 7 + 44). i sama je djeljiva sa 12 i količnik je jednak 12 . Dijeljenje broja proizvodom Da bi se neki broj podijelio proizvodom. c'. q = bq'. i ako su količnici redom a'.60. Uzmimo da treba podijeliti n sa abc i pretpostavimo da su uzastopna dijeljenja dala n = aq. Dovoljno je da n bude djeljivo proizvodom da bi se sve uzastopne diobe mogle izvesti tačno (bez ostatka). (a x b x c x d x e) : c = a x b x d x e. Razlika 144 . Izvući d kao zajednički faktor ispred zbira znači napisati a + b .

Pretpostavimo zatim da su množenik i množilac umnošci broja a. imamo a = a' d. Kako b dijeli a. Tada ih možemo redom prikazati kao Ma i ma. količnik se ne mijenja. treba da bude (abc) : d = a'bc. proizvod se dijeli brojem kad se samo jedan od njegovih faktora podijeli tim brojem. T e o r e m a. Imamo Ma = ma ∙ q. a pošto c dijeli b. Prema teoremi. Proizvod nekoliko faktora djeljiv je svakim proizvodom obrazovanim od faktora koji svi pripadaju prvom proizvodu. što dokazuje teoremu. Ova jednakost dokazuje da c dijeli a i da je odgovarajući količnik upravo proizvod količnika q i q1. tada D = d ∙ q. 23 . postoji broj q takav da je a = bq. Odatle izlazi M = mq. Ako je a' količnik brojeva a i d. neka je q njihov količnik. količnik se ne mijenja. Svaki djelilac nekog djelioca broja je djelilac tog broja. Ako se djeljenik i djelilac neke diobe bez ostatka pomnože istim brojem. Zamjenjujući b posljednjom vrijednošću u prethodnoj jednakosti. a količnik ta dva proizvoda je proizvod obrazovan od svih faktora množenika koji nisu faktori množioca. d djelilac i q količnik. tada je i sam proizvod djeljiv sa d. Ako je D djeljenik. (3 x 5 x 7 x 13 x 15) : (5 x 13) = 3 x 7 x 17. Proizvod brojeva a'bc i d jednak je (a'bc) x d = (a'd) x bc = abc. Neka je faktor a proizvoda abc djeljiv sa d. Ako se množenik i množilac podijele nekim njihovim zajedničkim djeliocem. Drugim riječima. Neka je a neki broj.T e o r e m a. pokazaćemo da je c djelilac broja a. Ista ova osobina izražava se kad se kaže da je relacija djeljivosti tranzitivna. postoji broj q1 takav da b = cq1. a količnik se dobija zamjenjujući posmatrani faktor količnikom tog faktora i broja d. Pomnožimo obe strane jednakosti brojem a. q je zaista količnik brojeva Da i da. Ako je jedan faktor proizvoda djeljiv sa d. Ovo daje D ∙ a = d ∙ a ∙ q. dobija se a = cq1 x q = c x (qq1). b njegov djelilac i c djelilac broja b. T e o r e m a.

Provjera. Pravilo pretpostavlja da je a > b. relacija obuhvata slučaj dijeljenja bez ostatka i tako daje jedan zakon unutrašnje kompozicije svuda definisan u N: Dijeljenje broja a brojem b sastoji se u određivanju najvećeg prirodnog broja q takvog da se proizvod bq može oduzeti od a. na primjer. Obrazujmo niz umnožaka broja b. dobija se q = 0. a je ovdje djeljenik.. ono nas navodi da količnik. čija je vrijednost očigledno 1. ona se naziva cjelinski količnik brojeva a i b. usvajamo konvenciju: nulti stepen bilo kog broja jednak je jedinici.. (25 x 34 x 72) : (23 x 32) = 22 x 32 x 72 (25 x 34 x 72) : (34 x 7) = 25 x 7 (25 x 34 x 72) : (23 x 34) = 22 x 72 Proizvod čiji su faktori sa eksponentima djeljiv je svakim proizvodom čiji svi faktori pripadaju djeljeniku. nb . Na osnovu toga. 12a-b.. Ako je a < b. Ako se prva nejednakost zamijeni odgovarajućom nejednakošću u širem smislu. a se nalazi između dva uzastopna umnoška broja b: bq < a < b (q + 1). Količnik brojeva 12a i 12b jednak je.Količnik dva stepena istog broja Količnik dva stepena istog broja jednak je stepenu tog broja čiji je eksponent razlika eksponenata djeljenika i djelioca. 12b x 12a-b = 12a-b+b = 12a. 24 . Postoji samo jedna vrijednost za q koja zadovoljava ovu relaciju. Dijeljenje sa ostatkom Uzmimo da treba podijeliti a sa b. b 2b 3b .. U slučaju kad je a = b. bq ≤ a < b (q + 1). a b djelilac. Sem u izuzetnom slučaju dijeljenja bez ostatka. a eksponent nijednog faktora nije veći od eksponenta koji on ima u djeljeniku. pišemo u obliku 12°. Pravilo o količniku dva stepena istog broja može se kombinovati sa pravilima koja se odnose na diobu dva proizvoda.

Ako neki broj dijeli druga dva broja. njihov količnik se ne mijenja. Ako se dva broja pomnože nekim trećim brojem.Ostatak Razlika a . T e o r e m a. on dijeli i ostatak njihove diobe. Ako d dijeli a i b. ove dvije relacije zadovoljava samo jedan sistem vrednosti za q i r. Odatle se dobija. Količnik se dobija brojanjem koliko je puta vršeno oduzimanje broja b. r < b. bq ≤ a < b (q + 1). tj. Osobine dijeljenja T e o r e m a. a ostatak se množi tim brojem. koja je očigledno manja od b. tada d dijeli a i bq. Taj broj je ostatak dijeljenja. mr < mb. Vidimo da dijeljenje broja ma brojem mb daje količnik q i ostatak mr. zove se ostatak diobe broja a brojem b. R e c i p r o č n i s l u č a j. pa stoga i r ima samo jednu vrijednost. 0 ≤ r < b. imamo dva ekvivalentna sistema relacija karakteristična za djeljenje: bq ≤ a < b (q + 1) ↔ { a = rbq + r 0≤ <b Dioba broja a brojem b može se izvesti uzastopnim oduzimanjima: oduzimajući jednom ili više puta umnoške od b dok god ne preostane broj manji od b. Dakle. a' i b' imaju isti količnik kao da' i db'.bq može imati samo jednu vrijednost. pri čemu je ovaj ostatak jednak nuli u slučaju diobe bez ostatka. Jedina moguća vrijednost za q je gore definisani količnik. odatle izlazi da i a . 25 . a ostatak se dijeli sa d (bez ostatka). ma = (mb) q + mr. Pretpostavimo da je dioba broja a brojem b dala a = bq + r. Obrnuto. njihov količnik se ne mijenja. Neka su a i b dva broja i neka su a' i b' redom količnici tih brojeva i njihovog zajedničkog djelioca d. Dodajmo bq svakom od brojeva vezanih dvostrukom nejednakošću. Ako se dva broja a i b podijele zajedničkim djeliocem d. Prema prethodnom pravilu.bq. množenjem sa m. Tako imamo sistem brojeva q i r koji su sa brojevima a i b vezani relacijama a = bq + r. pa dijeli i njihovu razliku r. Dobija se bq ≤ bq + r < bq + b.

. pa zatim količnik sa b.. takođe umnožak broja d. 2. uzastopno vršimo diobe sa 2. 3. Broj je djeljiv sa 2. Broj 12345612345632 je djeljiv sa 4 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 4. a brojeva 292 i 7 iznosi 41. cifre djeljive datim brojem. . a novi ostatak dobija se dijeleći r sa d. Broj je djeljiv sa 3. x = r : d. 2. 100. 27. cifre djeljive datim brojem. cifre nule. može se podijeliti najprije prvim faktorom.. Broj n dijeli se proizvodom ab. Jedan cijeli broj je djeljiv drugim cijelim brojem. dobijeni količnik je količnik brojeva n i ab. dakle. sa ostatkom. Slučaj tri faktora: dijeljenje broja n brojem abc. 2. Da bi se broj podijelio proizvodom nekoliko faktora. 26 . vršeći uzastopno diobe sa a. Posljednji količnik jednak je onda traženom količniku. ako su mu posljednje 1.. Količnik. Postoji nekoliko jednostavnih pravila za provjeru djeljivosti konkretnih brojeva sa kojima često radimo.. 3. Izračunati količnik brojeva 1 757 i 42. 25. Prema tome. ako mu je zbir cifara djeljiv datim brojem.. . Na primjer. 125. 1000. zatim količnik podijeliti drugim faktorom i nastaviti tako sve dok svi faktori redom ne budu upotrebljeni. brojeva 1 757 i 2 je 878.. odavde. ako je ostatak dijeljenja jednak nuli.. isti količnik kao a i b..  Djelilac se može napisati u obliku (ab) ∙ c.. sa 3 i sa 7. . b i c. tako da je moguće primijeniti pravilo koje se odnosi na dva faktora.. . ako su mu posljednje 1. kad se podijeli prvo n sa a. P r a v i 1 o. Djeljivost Djeljivost je centralni pojam teorije prirodnih brojeva (aritmetika) i algebarska je osobina cijelih brojeva. • • • • Broj je djeljiv sa 10. dobija se količnik brojeva n i abc.tj.  Slučaj dva faktora. sa ostatkom.. xd je jednako ostatku r diobe brojeva a i b. Količnik brojeva 878 i 3 je 292. Isto ovo se postepeno može prenijeti na bilo koji broj faktora. Traženi količnik.. Dijeljenje broja proizvodom Mogu se uopštiti pravila koja se odnose na dijeljenje bez ostatka. 8.. Prema prethodnom pravilu. ako su mu posljednje 1. Ostatak r je. . . 3. Neka je x ostatak diobe broja a' brojem b'. Broj je djeljiv sa 5. je broj 41. Kako se 42 može napisati u obliku proizvoda 2 x 3 x 7. 4. broj 12300 je djeljiv sa 100 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 100. P r i m j e r. 9..

Dijeljenje sa ostatkom Teorema 2 Za date prirodne brojeve a i b. onda je a = b. Dakle. (b) ako a|b. Dokaz (a) ako je a|b i b|c. bx + cy = max + nay = a (mx + ny). Tada: (a) ako a|b i b|c onda a|c. c = na.. (b) Ako su u jednakosti a1 + a2 + . b. onda je a ≤ b. tada a | (b + c) i a | (b . onda postoje brojevi m i n takvi da je b = ma.. (b) Ako a|b. c proizvoljni (prirodni) brojevi. Broj 5886 je djeljiv sa 27 jer mu je zbir cifara djeljiv sa 27. Posljedica 1 (a) Ako su a. To znači da je c = mna. + bn. y važi a | (bx + cy). pa a|c. (d) ako a|b i b|a. postoji broj m takav da je b = ma. za proizvoljne cijele brojeve x. Algoritam dijeljenja Sljedeća teorema sadrži neke od najvažnijih osobina djeljivosti.Broj 7125 je djeljiv sa 125 jer su mu zadnje tri cifre djeljive sa 125. Dokaz 27 . c = nb. a | (bx + cy). (c) Ako je a|b i a|c. Teorema 1 Neka su a. c proizvoljni (prirodni) brojevi takvi da je a|b i a|c.c). + an = b1 + b2 + . onda postoje brojevi m. b.. b|a i iz (b) slijedi da je a = b. n tako da je b = ma. Neposredno slijedi b = am ≥ a x 1 = a. takvi da je a = bq + r. svi sabirci izuzev jednog djeljivi sa c. (d) Iz pretpostavke a|b. Otuda. 0 ≤ r < b. jednoznačno su određeni brojevi q i r. onda.. (c) ako a|b i a|c. onda je i taj jedan djeljiv sa c.

Za prirodan broj koji nije prost kažemo da je složen. Pretpostavimo da postoji još jedan način.Postoji bar jedan takav način predstavljanja broja a. Algoritam dijeljenja se koristi u klasifikaciji brojeva. zatim da je q = q1. http://sr.odlican.mobi/hr 3. http://wapedia. Na primer.wikipedia. što znači da b | (r − r1) (posljedica 1a). da je a = bq1 + r1.net 28 . Broj q naziva se količnik. Kako je | r − r1 | < b. LITERATURA 1. r = r1. 0 ≤ r1< b. tj. kada b = 2 za broj (a = 2q + 1) kažemo da je neparan ako je r = 1. http://matematika. recimo kada izaberemo bq kao najveći sadržalac broja b koji nije veći od a. slijedi r − r1 = 0. a broj r ostatak pri dijeljenju a sa b. Tada oduzimanjem dobijamo b (q − q1) + r − r1 = 0. odnosno da je paran ako je r = 0.org 2. Prost broj p je onaj kome su jedini djelitelji 1 i p.

Uh.4. 29 . 5. Zagreb. Beograd.Opšta enciklopedija Larousse Izdavačko preduzeće "Vuk Karadžić". Matematika . ta matematika Zlatko Šporer Školska knjiga. 1973. 1984.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful