P. 1
Skup Prirodnih Brojeva

Skup Prirodnih Brojeva

|Views: 3,052|Likes:
Published by dejan

More info:

Published by: dejan on Nov 10, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/01/2013

pdf

text

original

SADRŽAJ

Uvod ................................................................................................................................... 3 Osnove teorija .................................................................................................................... 4 Numeracija ..........................................................................................................................7 Osnovne operacije sa prirodnim brojevima ................................................................ 9 Sabiranje ................................................................................................................ 9 Oduzimanje .......................................................................................................... 13 Množenje .............................................................................................................. 15 Dijeljenje .............................................................................................................. 22 Djeljivost .......................................................................................................................... 27 Literatura .......................................................................................................................... 30

Prirodni brojevi Uvod
Prvo matematičko znanje koje stičemo je znanje o prirodnim brojevima. U toku školovanja, u osnovnoj i srednjoj školi, stečeno znanje ne podvrgavamo kritici. Radimo sa nekim konkretnim prirodnim brojevima, ispitujemo svojstva koja imaju i pripisujemo ih svim prirodnim brojevima. Uvjereni smo da možemo sabrati i pomnožiti bilo koja dva prirodna broja, da za sabiranje i množenje važe komutativni i asocijativni zakon i slično. Nedostatak koji imaju prirodni brojevi, da jednačina a + x = b nije rješiva u ovom skupu za b ≤ a, otklanjamo uvođenjem skupa cijelih brojeva. Slično, kao u slučaju prirodnih brojeva, prihvatamo da postoji zbir i proizvod svaka dva cijela broja, a sabiranje i množenje cijelih brojeva učimo preko pravila. Svi se pisci razmatranja o brojevima slažu da su prirodni brojevi bili prvi apstraktni pojmovi kod ljudi. Brojanje istovrsnih predmeta, kao i dodavanje još jednog primjerka zbirci istovrsnih primjeraka, čini sigurnu osnovu za apstrakciju prirodnog broja. Prvi zapis o prelasku sa konkretnog brojanja na apstraktno datira iz 3000. godine p.n.e. Na jednoj sumerskoj glinenoj pločici prikazan je broj 33 pomoću tri kružića (desetice) i tri zareza (jedinice), zapisanih ispod kružića. Zajedno sa znakom za ćup, koji se nalazi pored, cijeli zapis bi se mogao pročitati kao 33 ćupa ulja. Intuitivno se podrazumijeva da iza svakog broja slijedi broj, te da se nabrajanje može odvijati bez ograničenja. Oznaka N za skup prirodnih brojeva je prvo slovo latinske riječi naturalis = prirodno. Prirodni brojevi su svi cijeli brojevi veći od nule. tj. tu spada bilo koji broj prirodnog niza. Uopšte, »nizom« se naziva ograničen ili neograničen skup elemenata od kojih svaki ima određen rang (redni broj). Vjerovatno je najstarija podjela prirodnih brojeva na parne i neparne. Parni su brojevi: 2, 4, 6, 8, 10, 12, ... a zapisujemo ih simbolima {2n : n ∈ N}, gdje nam n označava ma koji prirodni broj, a N je oznaka skupa svih prirodnih brojeva. Neparni su pak brojevi: 1, 3, 5, 7, 9, ... tj. brojevi oblika {2n ± 1 \ n e N} (što znači: dodamo li ili oduzmemo ma kojem parnom broju jedinicu, dobićemo neparan broj). Koliko su značenje pridavali Grci ovoj podjeli prirodnih brojeva, najbolje nam kazuje činjenica da je veliki grčki filozof i matematičar Platon (427. do 347. g. p. n. e.) čak i definisao matematiku kao "nauku o svojstvima parnih i neparnih brojeva". Među mnogim primjenama prirodnih brojeva, navedimo: numerisanje zgrada u nekoj ulici, registraciju automobila, brojeve telefona, spiskove Socijalnog osiguranja, itd.

2

... 11. 5. neparan broj {1..} . . Skup prirodnih brojeva je beskonačan i prebrojiv.?} .. brojeva n čiji zbir svih djelilaca osim samog n ima zbir n. 2. . savršen broj {6. 6..}. ili .. 3. 2n-1. Prirodan broj je.djeljiv je sa 2.Osnove teorija Svi članovi niza prirodnih brojeva čine skup prirodnih brojeva. Eksperimentalno možemo reći: I nije prazan skup..3.} . onda je skup svih prirodnih brojeva manjih od n konačan. mi ih znamo dvadesetak. 496. prim broj {1. Kardinalni broj .Kada se služimo prirodnim brojevima radi nekog ređanja. 19.broj koji ne pominje prirodu objekata skupa koji je njime izbrojan Konkretni broj ... 7... svakom od prebrojanih objekata odgovara broj koji označava njegovo mjesto u tom redu.prost broj. . II je uređen skup. razlika i količnik ne moraju biti. 5. Ordinalni broj . 17. Peanovi aksiomi skupa prirodnih brojeva: 3 .u suprotnom slučaju broj je konkretan: četiri klikera.Prirodni brojevi obično se koriste u operacijama prebrajanja. 859433. IV Skup nema maksimalnog (najvećeg) elementa. Zbir i proizvod prirodnih brojeva je prirodan broj..nije djeljiv sa 2.} .4. 4. a potom i italijanski matematičar Đuzepe Peano 1891. . kojih danas znamo 46.. Kada skupu prirodnih brojeva dodamo nulu dobijemo prošireni skup koji označavamo sa N0. na primjer: • • • • • • • • • paran broj {2.. 5. godine... broj koji u tom smislu odgovara nekom konačnom skupu je njegov kardinalni broj. 3. . 2n. 3.. 13. Aksiomatsko određivanje prirodnih brojeva našao je Dedekind 1888. 28. . . osam jabuka. Mersenov broj {2. to je tada njegov ordinalni (redni) broj. Apstraktni broj .Euklid ih je znao četiri. Taj skup označavamo sa N={1. III Ako je n .2. ima beskonačno takvih brojeva koji su djeljivi jedino brojem 1 i samim sobom.?} . ..prost broj oblika 2n − 1..

a njegovi su elementi prirodni brojevi. a Euklid je dokazao da čak i samih prostih brojeva ima beskonačno mnogo. fizičar i izumitelj Arhimed još u 3. 6. četiri. e. . nazvanu Pješčanik. 7. ali zanimalo ih je koliko. ako vrijede ovi uslovi (aksiomi): Aksiom A: Postoji funkcija s sa u . Sve jasnijom formulacijom tog pojma počela je. Posmatrajmo jedan skup klikera i jedan skup odgovarajućih udubljenja i pretpostavimo da se svaki kliker može smestiti u po jedno udubljenje tako da sva udubljenja budu popunjena: oni imaju zajedničko svojstvo koje dopušta da se za svaki od njih da isti odgovor na sljedeće pitanje: koliko ovaj skup ima elemenata? Taj odgovor je: neki prirodan broj. napisao raspravu. vijeka. . označimo ga sa 1. onda je m = n. Na taj se način preko prirodnih brojeva 1. polaznu tačku za sasvim nova matematička razmatranja. 2. vijeku p. 9. n. I kod parnih i kod neparnih brojeva uočena su još davno neka zanimljiva svojstva: ▪ Zbir prvih uzastopnih neparnih brojeva uvijek je kvadrat prirodnog broja (ili kvadratni broj). Skupovima koji se dobijaju polazeći od jedinice i dodajući potom svaki put po jedan nov elemenat odgovaraju brojevi jedan. To je pojam koji sigurno vrijedi podrobnije razmotriti zbog njegovog značenja u matematici. Skup sa samo jednim elementom predstavlja jedinicu. Tako je veliki grčki matematičar. ali ispravnim logičnim zaključivanjem možemo ga barem djelimično upoznati.. Filozof Platon izrekao je tvrdnju da prirodnim brojevima nema kraja. u kojoj je dokazivao da se i broj zrnaca pijeska na plaži može izraziti prirodnim brojem samo ako se uvede sistemsko označavanje sve većih prirodnih brojeva. Bilo im je jasno da prirodnih brojeva ima veoma mnogo. tačnije beskonačno velikog. 5. 4 .. 8. n . 10. Pojam beskonačnog značajan je zato što čini ishodište. on odgovara broju jedan.. negdje od 17. takav da je s(n) 1. do pojma beskonačnog.Neprazni skup zove se skup prirodnih brojeva. tri. Aksiom D: Ako je M podskup od i ako vrijedi: (I) 1 M (II) ( ) (n M s(n) M) onda je M = Pojam prirodnog broja proističe iz ispitivanja kolekcija različitih predmeta.. 4. 11. dva. 3. Aksiom C: Ako je s(m) = s(n) za m. Koliko ima prirodnih brojeva? I ovim su se pitanjem bavili matematičari još u starom vijeku. Aksiom B: Postoji barem jedan element u . dolazi i do jednog od najvažnijih pojmova cjelokupne matematike. 12. tj. izgradnja osnova moderne matematičke analize. .

... + (2n ... Posebno je značajna podjela prirodnih brojeva na proste i složene brojeve.. Takvi su npr..... ili uopšteno 1 + 3 + 5 + . a 6 je djeljiv osim sa samim sobom sa 1..... 3.1 + 3 = 4 = 22 1 + 3 + 5 = 9 = 32 1 + 3 + 5 + 7 = 16 = 42 1 + 3 + 5 + 7 + 9 = 25 = 52 ... baveći se tim 5 ... To su npr. + 2n = n ∙ (n + 1).. Prosti ili prim brojevi su oni prirodni brojevi koji su djeljivi samo s 1 i samim sobom....1) = n2.. niti se zna postoji li ili ne postoji neparan savršen broj. Upravo u vezi sa savršenim brojevima Grci su nam ostavili dva problema koja matematičari do danas nisu uspjeli riješiti... 5. Tako je npr..2 + 22 = 9 22 + 2 ∙ 2 ∙ 3 + 32 = 25 ▪ Zbir uzastopnih prvih parnih brojeva je proizvod dva prirodna broja: 2+4=6=2∙3 2 + 4 + 6 = 12 = 3 ∙ 4 2 + 4 + 6 + 8 = 20 = 4 ∙ 5 .. Dokazati ili opovrgnuti pretpostavku da nijedan neparan broj nije savršen. a tako su jednostavni da ih svako može razumjeti: 1..... Savršeni brojevi Savršenim brojevima Grci su nazivali brojeve koji su jednaki zbiru svojih djelioca........ Naći pravilo (formulu) za pronalaženje savršenih brojeva.. Iako je prošlo već 2... 2.. . Ako nacrtamo kvadrat oko dva kvadratna broja koji na dijagonali slijede jedan za drugim i koji sadrži četiri broja i saberemo brojeve unutar tog kvadrata dobivamo ponovo kvadratni broj.. Složeni brojevi su prirodni brojevi koji su različiti od 1.. 7... a 28 je djeljiv sa 1. 4.... 7 i 14.... a ne pripadaju prostim brojevima......... brojevi 6 i 28 jer 6 = 1+ 2 + 3...... koliko ih ima... . Poredajmo kvadratne brojeve dijagonalno u kvadrat........... 2....300 godina od otkrića savršenih brojeva.. 2 i 3 i 28 = 1 + 2 + 4 + 7 + 14... ili uopšteno 2 + 4 + 6 + .. 1 + 2 + 2 + 4 = 9 = 32 4 + 6 + 6 + 9 = 25 = 52 ili ili 12 + 2 . . brojevi 2. švajcarski matematičar Euler (1707—1783).. još uvijek se ne zna pravilo kako da se pronađu..

) može se posmatrati uzastopno i automatsko formiranje prirodnih brojeva.problemom. m = 1. Numeracija Numeracija se sastoji u pisanju prirodnih brojeva pomoću ograničenog broja znakova i u njihovom imenovanju pomoću ograničenog broja riječi. Broj koji dolazi neposredno poslije devet. gdje je 2m+1 ...1).. 100 ili 102. 10 000 ili 104. deset. Broj 4736 predstavlja zbir 6 + (3 x 10) + (7 x 100) + (4 x l 000). Krajnja desna cifra predstavlja obične jedinice. Može se zamisliti beskrajno nastavljanje ovog postupka. To je onda potpuni spisak znakova koji se upotrebljavaju u decimalnoj numeraciji.. da su zatim desetice grupisane u stotine i pretekle su 3 desetice. tj. . 2. Svaka cifra predstavlja deset puta veće jedinice nego cifra neposredno do nje s desne strane. deset desetica čine jednu stotinu ili jedinicu trećeg reda. grupisani u desetice i da je preostalo 6 jedinica. 3. koji treba prebrojati.1 prost broj. pokazao da je neki parni broj savršen ako se i samo ako se može napisati u obliku: 2m (2m+1 . Na brojačima ili mjeračima (mjerač gasa ili električne struje. pri čemu je svaka sljedeća jedinica udesetostručena prethodna. 6 . Traženi broj označava se onda sa 4736. 1000 ili 103. deset stotina obrazuju jednu hiljadu ili jedinicu četvrtog reda.. da su stotine grupisane u hiljade i preostalo je 7 stotina i da ima 4 hiljade (manje od deset). brojač kilometara. brojevi od jedan do devet dobili su posebna imena i svaki od njih predstavljen je pojedinim simbolom nazvanim cifra: jedan dva tri četiri pet šest sedam osam devet 1 2 3 4 5 6 7 8 9 Ovim ciframa treba dodati cifru 0. U sistemu numeracije koji upotrebljavamo. koja prestavlja nulu.. Jedinice koje nedostaju predstavljene su cifrom 0. Jedinice različitih redova (dekadne jedinice) označavaju se redom sa: 1. a koji se naziva decimalni (dekadni) sistem. Prebrajanje skupa Pretpostavimo da su objekti nekog skupa.. igra fundamentalnu ulogu u ovom sistemu: jedinice se skupljaju u desetice ili jedinice drugog reda. 10.

1° Brojevi sa tri cifre. ima samo dva znaka: 0 i 1. milion na kub (1018). Da bi se zadatak riješio. sedamnaest. za brojeve između deset i dvadeset. Izražavaju se milionima i svako sljedeće grupisanje predstavlja milion puta uzeto prethodno. šesnaest. 736 se čita ovako: 7 stotina. itd. milion na šesti stepen (1036). Pogodna sistematizacija uzastopno dobijenih rezultata bila bi: Brojevi koji Odgovarajući se djele sa 2 ostaci 4 955 1 2 477 1 1 238 0 619 1 309 1 154 0 77 1 38 0 19 1 7 . klasa hiljada. 6. 706 se čita: 7 stotina. osamnaest. klasa miliardi. pri čemu svaki dio dobija naročito ime: klasa običnih jedinica. devetnaest. P r i m j e r. 2° Brojevi sa više od tri cifre dijele se na djelove sa po tri cifre počev od jedinica. Izvjesne nepravilnosti donekle prikrivaju decimalni karakter sistema: jedanaest. On se zato naročito dobro slaže sa uslovima funkcionisanja računara. trilion. pri čemu je svaka od njih propraćena imenom jedinica koje ona predstavlja. 3 desetice (ili trideset). petnaest. 3° Veliki brojevi. Binarni sistem Sistem numeracije sa bazom dva. milion na četvrti stepen (1024). Napisati u binarnom sistemu broj koji se u decimalnom sistemu piše 4955.Broj koji se piše kao cdu ima za vrijednost 100c + 10d + u . Ovi dijelovi se čitaju s lijeva na desno izgovarajući svaki put ime klase. trinaest. milion na kvadrat (1012). kvintilion. klasa miliona. ili binarni sistem. četrnaest. sekstilion. izvršiti niz dioba sa 2. jedinice različitih redova su sve po dva puta veće ili manje. dvanaest. milion na peti stepen (1030). kvadrilion. treba. Usmena numeracija To je skup pravila kojih se pridržavamo pri imenovanju brojeva. na kojima se i razvilo njegovo korišćenje. itd. 3734267 čita se ovako: 3 miliona 734 hiljade 267 (jedinica). 6. U binarnom sistemu. Odgovarajući nazivi su: milijarda (bilion). Cifre se čitaju s lijeva na desno.

Obrnuto. U nekim slučajevima i danas se koriste rimske cifre: za označavanje godina (XII vijek... II ...9 4 2 1 1 0 0 1 Cifra 1 iz posljednje vrste u koloni brojeva prenesena je u kolonu ostataka da bi se podsjetilo da ona treba da učestvuje u traženom binarnom pisanju. Broj koji se u decimalnom sistemu piše kao 4955 u binarnom sistemu piše se kao 1 001 101 011 011 . . Ova operacija obilježava se sa a + b (a više b... glava u knjizi.. VIII godina Republike). ili a plus b). 2° Vrijednost znaka koji se nalazi uz drugi sa većom vrijednošću dodaje se vrijednosti tog drugog znaka ukoliko je prvi znak sa desne strane drugog. 1 .. 4° Broj nadvučen jednom crtom množi se sa 1 000.. . 3° Vrijednost znaka koji se nalazi izmedu dva znaka sa većom vrijednošću oduzima se od vrijednosti drugog od njih..... sa broja napisanog kao 1 001 101 011 011 u binarnom sistemu prešlo bi se na isti broj napisan u decimalnom sistemu vršeći sljedeća pretvaranja: 1 jedinica I reda iznosi 1 . a nadvučen dvema crtama množi se sa 1 000 000. . 1 „ X . 1° Vrijednosti dva identična znaka koji stoje jedan uz drugi sabiraju se. strana nekog predgovora itd. 1 „ V . Prvi od dobijenih ostataka odgovara prvom redu i tako redom.. Osnovne operacije sa prirodnim brojevima Sabiranje Izvršiti sabiranje dva prirodna broja a i b sastoji se u tome da se jedinice broja a pridruže jedinicama broja b. 1 . 1 „ XIII „ „ Ukupna suma 1 jedinicu 2 jedinice = 8 = 16 = 64 = 256 = 512 = 4 096 = 4 955 23 24 26 28 29 212 Rimske cifre Rimskih cifara (za koje su uzeta slova) ima ukupno sedam: • • Rimske cifre: I V X L C D M Odgovarajuće vrijednosti: 1 5 10 50 100 500 1000 P r a v i l a p i s a nj a.. a i b su sabirci ili članovi ovog zbira. . a oduzima od nje u suprotnom slučaju. Tako formirani broj s naziva se njihovim zbirom (sumom). . IV . . 1 „ IX . 8 . VII .

Jednom reči.. 9 . član zbira može se zamjeniti sa više drugih članova čiji je on zbir.. dodajući broj c rezultatu. Ukazujući na konkretno značenje pretpostavićemo kao očigledno da vrijednost zbira ne zavisi od reda izabranog za grupisanje jedinica.. b) elemenata skupa N i zbir je takođe element skupa N: kaže se da je sabiranje zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N. zatim d novom rezultatu i produžujući tako dokle god ima članova. Komutativnost. dobija se sabirajući a i b. u zbiru se po volji mogu stavljati ili izostavljati zagrade. Osobine sabiranja Mi se nećemo povinovati zahtjevima moderne aksiomatike. koja iz minimuma svojstava sva ostala izvodi putem rasuđivanja... a+b = b + a.. Zbir dva ili više brojeva ne zavisi od poretka članova. ni od razlaganja ili grupisanja koja su mogla biti izvršena. dodaje se svaki od njegovih članova. koji se označava sa a + b + b + c + d + . Asocijativnost. Da bi se dodao zbir. Može se naznačiti i drukčiji red sabiranja korišćenjem zagrada: a + (b + c) + d pokazuje da najprije treba izvršiti sabiranje b + c (uzeto kao cjelina jedan je od članova ovog zbira). a + b + c + d= a + (b + c)+d. a + b + c + d= b + d + c + a. jednostavno ispitivanje pokazuje način njenog sastavljanja. Obrnuto. d . c. U zbiru se dva ili više brojeva mogu zamijeniti vrijednošću njihovog zbira. mogu se prikazati sljedećom tablicom koja ima dvostruk ulaz i naziva se tablica sabiranja. Zagrada koja obuhvata prve članove zbira ne mjenja ništa: definicija daje isti poredak operacija za (a + b) + c + d i za a + b + c + d.Sabiranje je definisano za svaki par (a. koji se inače znaju napamet. b. _______Sabiranje više brojeva _______Zbir brojeva a. a + (b + c + d) = a + b + c + d Praktično izvođenje sabiranja u decimalnom sistemu Osobine sabiranja opravdavaju sljedeća praktična pravila: 1° Slučaj dva broja manja od 10. Kaže se da je nula neutralni element sabiranja: komponovana sa bilo kojim elementom daje kao rezultat isti taj element. Rezultati ovih sabiranja. c = c' + c" => a + b + c + d = a + b + c' + c" + d. Neutralni element Uvijek je a + 0 = 0 + a = a.

a zatim 8. broj 13. Članovi se ispisuju jedan ispod drugog. Dobija se uzastopno 663. stavljajući pritom u istu kolonu sve jedinice istog reda. grupisanjem sabiraka u djelimične zbirove itd. U svakoj koloni se izvodi sabiranje. glavnu dijagonalu). počinjući sa krajnje desnom kolonom. strogo uzevši. »dokaz«. Obično se postupa na taj način što se drugi sabirak razbija na jedinice različitih redova i sabira počinjući sa najvišom jedinicom. U suprotnom slučaju potpisuje se samo cifra koja označava broj njegovih jedinica. Ovo provjeravanje nije. zatim 70. ono samo može sadržati greške koje kompenzuju moguće greške u početnoj operaciji. Polazi se od 463 i dodaje se 200. Zbog komutativnosti. Sabiranje se provjerava vršeći ponovo račun drugim redom: sabiranjem odozdo naviše. tj. Svaki od ovih zbirova potpisuje se ispod kolone ako ima samo jednu cifru. Uzmimo da treba sabrati brojeve 463 i 278. zatim 733 i najzad 741. Može se primijetiti da je ova tablica simetrična u odnosu na dijagonalu koja polazi iz lijevog gornjeg ugla (na tzv. Usmeno sabiranje. nalazi se u presjeku kolone 8 i vrste 5). P r i m j e r. 10 . mogle bi se iskoristiti i kolona 5 i vrsta 8. 4 534 307 2 748 Zbir 7 589 Proba sabiranja. a desetice se prenose u najbližu lijevu kolonu (princip pamćenja). 2° Opšti slučaj.Zbir 8 + 5.

dakle. a dva broja različitih parnosti imaju neparan zbir. 3. Zaista. 1° Zbir Sn brojeva u n-toj vrsti je udvostručen zbir Sn-1 brojeva u prethodnoj vrsti. Prema pravilu po kome formirano vrste. Sn = 2n-l . Na primjer. 7. Jasno je da. koji se nalazi u sedmoj vrsti. nalazi se 5 + 4 + 3 + 2 + 1 i 10 + 4+1. Parnost i zbir.. Paskalov aritmetički trougao U početnu vrstu upisuje se 1. tj. Oduzimanje 11 . nazivaju se parnim brojevima.. tj... Zaista. brojevi 0. zbir elemenata parnih rednih brojeva i zbir elemenata neparnih rednih brojeva jednaki su. bilo od b po paraleli desne stranice. brojevi 1. 2. zovu se neparni brojevi. svaki od njih je zbir u kome po jedanput figuriše svaki od elemenata prethodne vrste. . Pravilo je opšte. S3 = 22 . kod prvih vrsta može se zapaziti simetrija u odnosu na vertikalnu osu figure. Brojevi koji se dobijaju polazeći od 1 i brojeći pomoću broja 2. S4 = 23 . S2 = 2 .. 2° U svakoj vrsti. 5° Može se primijetiti da u napisanim vrstama članovi rastu ukoliko se približavamo središnoj koloni. Zaista. Pretpostavljajući da svaka vrsta počinje i završava sa po jednom nulom (ove nule se ne pišu). Dva broja iste parnosti imaju paran zbir. i tako se beskrajno održava. može se provjeriti penjući se od datog broja prema prethodnim vrstama i primjenjujući pravilo formiranja ove tablice. opšti. 5. članovi n-te vrste obrazuju sumu u kojoj po dva puta figuriše svaki od brojeva iz prethodne vrste. 3° U svakoj vrsti. 8. za broj 15. Svaka vrsta neparnog rednog broja ima član koji je jednako udaljen od krajeva i on je veći od svih ostalih članova. 6. Mogu se izvršiti numerička provjeravanja. važi i za sljedeću. dva od krajeva jednako udaljena člana medusobno su jednaka. 4° Element koji nastaje sabiranjem uzastopnih elemenata a i b prethodne vrste (a se nalazi lijevo.. . On je. ova simetrija prelazi sa svake vrste na sljedeću.Parni i neparni brojevi. ako ovaj zakon važi za jednu vrstu.. Brojevi koji se dobijaju brojeći pomoću broja 2 i polazeći od nule. 4. . b desno) jednak je zbiru brojeva na koje se nailazi penjući se bilo od a po paraleli lijeve stranice trougla.. svaka vrsta obrazuje se pomoću prethodne sabiranjem po dva uzastopna člana u prethodnoj vrsti i ispisivanjem svakog zbira u sredini razmaka između sabiraka. Odatle: S1 = 1 .

ona zahtjeva da bude a ≥ b.b . a je prvi član razlike (ili umanjenik). c i d. umjesto uzastopnog oduzimanja nekoliko brojeva.(b + c + d). a-b=x ↔ b+x=a. Dodajemo c objema stranama jednakosti 12 .b i naziva razlika ili ostatak. Tako je. (a + n) . U slučaju kada je a = b razlika je jednaka nuli. nije definisana svuda u N. Imamo x + (b + c + d) = a.Oduzeti b od a znači naći broj x koji sabran sa b daje kao zbir a. Jasno je da se. Oduzimajući od obe strane posljednje jednakosti redom brojeve b. Dodavanje razlike Treba izračunati x = a + (b — c) .b . U skupu N. treba uzastopno oduzeti svaki od sabiraka. Razlika ne mijenja vrijednost kad se svakom od njenih članova doda isti broj. Da bi se oduzeo zbir. Racuni sa zbirovima i razlikama Oduzimanje zbira Uzmimo da treba izračunati x = a . razlika ne mijenja kad se isti broj oduzme od svakog od njenih članova. P r i m j e n a. Rezultat se označava sa a . ili x + b + c + d = a. a b drugi član razlike (ili umanjilac). Iz pravila o oduzimanju zbira izlazi da se. obrnuto. dobija se x=a-b-c-d. Aritmetički polinom Ovaj naziv daje se izrazu koji predstavlja niz nekoliko uzastopnih sabiranja i množenja. i obrnuto. Oduzimanje. može oduzeti njihov zbir. 7+8-3+3-5-4 aritmetički polinom. izraz ima smisla samo ako je moguće izvođenje svih operacija po redu u kome su one date.(b + n) = a + n . Odatle.n = a . P r a v i 1 o. Znak ove operacije čita se kao riječ »manje (ili minus)«. Brojna vrijednost aritmetičkog polinoma jednaka je razlici zbira čianova koji se dodaju i zbira članova koji se oduzimaju. operacija inverzna sabiranju. Dodavanje i oduzimanje istog broja poništava se.

To se nadoknađuje time što se. dobijamo: x+b=a+c. Izvršimo li na lijevoj strani sabiranje posljednja dva sabirka. x=a+c-b. Razlika se oduzima dodavanjem njenog drugog i oduzimanjem prvog člana.c).c) = a. što je ekvivalentno sa x + (b . 37 578 2 432 35 146 Drugi broj se ispisuje ispod prvog. Opšti slučaj 7 359 3 475 3 884 Usvaja se isti raspored brojeva kao u prethodnom slučaju. P r a v i 1 o. dovodeći pritom na istu vertikalu jedinice istog reda. Odavde. Razlika se dodaje kad se doda prvi a oduzme drugi član. Praktično oduzimanje u decimalnom sistemu Prvi slučaj Drugi član razlike (umanjilac) je manji od deset.c) + c = a + c .x + c = a + (b — c + c) = a + b . Rezultat neposredno daje tablica sabiranja. a takođe i sama razlika koju treba izračunati. Drugi slučaj Svaka cifra drugog člana manja je od cifre prvog člana koja označava jedinice istog reda. P r a v i 1 o. i oduzimanje se onda izvodi u svakoj koloni. Dodajmo c objema stranama: x + (b . U kolonama gdje oduzimanje nije moguće gornja cifra uvećava se za 10. Oduzimanje razlike Uzmimo da treba izračunati x = a . u 13 .(b . x=a+b—c. Odatle.

Množenje Množenje broja a brojem b je operacija koja se sastoji u obrazovanju zbira b brojeva jednakih sa a. Da bi se našla razlika dva prirodna broja. Dobijeni broj p je proizvod broja a i broja b. cifra koja pripada većem broju uvećava se za 10. sa a • b. Proba oduzimanja Provjerava se da li računom dobijena razlika sabrana sa drugim članom razlike (umanjiocem) daje (umanjenik) (neposredna primjena definicije). razlika se uvećava za n. Vježbe Kako se mijenja zbir kad se doda ili oduzme broj n jednom od njegovih članova? Promjena zbira ista je kao promjena tog člana. Kao i sabiranje. izvodi se oduzimanje i zatim se za jedinicu uvećava cifra manjeg broja koja učestvuje u sljedećem oduzimanju cifara. • Kako se mijenja razlika kad se broj n doda ili oduzme njenom prvom ili njenom drugom članu? 1° Ako se n doda prvom članu. 2° Kad se n oduzme od prvog ili doda drugom članu. Operacija se označava sa a x b. počinjući sa prostim jedinicama. Neka je. P r a v i l o. Ako je neko od ovih oduzimanja jedinica nemoguće. 7 432 ima komplement 2 568. razlika d se smanjuje za n (Ako je. koja se oduzima od 10. međutim. na primjer. Odatle se izvodi pravilo: svaka cifra se oduzima od devet. Ako je jedan od brojeva a i b nula. Množenik i množilac su faktori (činioci) proizvoda. 14 . za jedinicu uvećava donja cifra: time smo dodali deset jedinica izvjesnog reda prvom članu razlike i jednu jedinicu višeg reda (tj. razlika mijenja smisao i uzima vrijednost n . manji od njih piše se ispod većeg tako da jedinice istog reda budu jedna ispod druge. Treba izračunati razliku brojeva 10 000 i n.sljedećoj koloni. Znamo da u tom slučaju razlika nije promijenjena. Dati praktično pravilo za izračunavanje komplementa. izuzev posljednje.) • Komplementom broja naziva se razlika najbližeg većeg stepena broja 10 i tog broja. Broj a je množenik (multiplikand).d. Razlika brojeva 9 999 i n dobila bi se oduzimajući svaku cifru od 9. ili prostije. 4 309 ima komplement 5 691. proizvod je jednak drugom broju: a x 1 = 1 x a = a. sa ab (Znak operacije ne može se podrazumjevati u slučaju kad je b brojna vrijednost: proizvod brojeva a i 5 obavezno se označava sa a x 5). n = 7 432. proizvod je nula. Ako je jedan od brojeva jednak jedinici. n veće od d. Isti rezultat dobija se kad se n oduzme od drugog člana. istu količinu) drugom članu. zatim se uzastopno oduzimaju jedinice svih redova manjeg broja od jedinica istih redova većeg broja. a broj b množilac (multiplikator).

. koji se označava sa a x b x c x d ... Proizvod više faktora Proizvod brojeva a. Zagrada koja obuhvata prva dva faktora ne mijenja poredak operacija. Izbrojmo jedinice na donjoj tablici: a) po vrstama 4 + 4 + 4. mogu se permutovati posljednja dva.. 18. Dobijaju se brojeći po 6 jedinica počev od 6. b) po kolonama 3 + 3 + 3 + 3. dobija se množeći a sa b. umnošci broja 6 su 6.b.. Zakon je opšti: a x b = b x a. ili sa abcd. 24. Tako. 36. tj. 2° U proizvodu tri faktora. 4 x 3.4. . 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 5 Proizvodi su jednaki i ovaj zakon je opšti: 15 .d. dakle. 3 x 4. Komutativnost množenja 1° Slučaj dva faktora..množenje je zakon unutrašnje kompozicije definisan svuda u N. i nastavljajući tako dogod ima faktora. rezultat sa c. za 3 kolone 5 x 4 x 3. b) po kolonama: za jednu kolonu 5 . b x c uzeto kao cjelina je jedan od faktora proizvoda. zatim nov rezultat sa d. nije potrebno razlikovati množenik od množioca (kaže se: dva faktora). 12.. Izbrojaćemo ukupan broj jedinica sadržanih u donjoj tablici: a) po vrstama: za jednu vrstu 5 x 3. Proizvodi nekog broja i svih prirodnih brojeva redom su umnošci (multipli) tog broja. Može se precizirati drugačiji poredak operacija pomoću zagrada: a x (b x c) x d označava da najpre treba izvršiti množenje brojeva b i c. Ono posjeduje neutralni element: broj 1. U ovakvom proizvodu. 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 Obrazovani proizvodi su jednaki.c..... tj. za 4 vrste 5 x 3 x 4.

Računi sa zbirovima i razlikama 1° Slučaj zbira i jednog broja. Dva proizvoda se množe kad se obrazuje jedan proizvod od faktora tih proizvoda. Distributivnost množenja u odnosu na sabiranje. tako imamo dva proizvoda po tri faktora. 3° U proizvodu više faktora mogu se permutovati posljednja dva. Zaista. 4° U proizvodu više faktora mogu se permutovati dva uzastopna faktora. Uzmimo da treba izračunati 16 . posle čega se obe strane posljednje jednakosti mogu pomnožiti sa e. To izlazi iz jednakosti (abcd) x (ef) = abcdef. može se uvijek dobiti izabrani poredak pomoću dovoljnog broja permutacija uzastopnih faktora. Ovu osobinu imaju prvi faktori. Iz prethodnog pravila izvodi se da je abcd = abdc. na koje se može primijeniti prethodno pravilo. komutativnost i asocijativnost dovode do sljedećeg pravila: U proizvodu mogu se: 1° faktori pisati proizvoljnim redom.axbxc=axcxb. 2° po volji stavljati (i uklanjati) zagrade. U zaključku. Ova dva proizvoda mogu se redom napisati kao proizvodi (abc) de i (abc) ed. P r i m j e n a. nju onda imaju i bilo koji faktori stoga što poredak faktora može biti proizvoljan. Pokažimo da je abcde = abdce. Uzmimo. Pokažimo da je abcde = abced. da treba uporediti proizvode 3 x 5 x 7 x 2 x 9 i 2 x 5 x 3 x 9 x 7. na primjer. 5° Opšte pravilo. Permutacijama uzastopnih faktora dobija se redom 3x5x7x2x9 = 3x5x2x7x9 =3x2x5x7x9=2x3x5x7x9 =2x5x3x7x9=2x5x3x9x7 Asocijativnost U proizvodu se dva ili više faktora mogu zamijeniti vrijednošću njihovog proizvoda. Poredak faktora proizvoda može se po volji mijenjati.

Kaže se da je množenje distributivno u odnosu na sabiranje. (a . množenje je distributivno u odnosu na oduzimanje.b) x 4 = (a .b x 4. koje treba znati napamet. Ako se množi zbir m članova zbirom n članova.b) + (a . Praktično množenje u decimalnom sistemu Prvi slučaj: oba faktora su jednocifreni. Drugačije rečeno. P r a v i l o. nalaze se u sljedećoj Pitagorinoj tablici (tablici množenja): 17 . Imamo: (a . razvijeni oblik proizvoda ima m n članova.b) =a-b+a-b+a-b+a-b = (a + a + a + a) . Ako se uklone zagrade na desnoj strani i grupišu jednaki članovi. 3° Množenje razlike brojem.b) + (a .(b + b + b + b). Neka je zadata operacija: (a — b) x 4. dobija se (a + b + c) x 4 = a x 4 + b x 4 + c x 4. ovo pravilo važi i za množenje broja nekim zbirom. Distributivnost množenja u odnosu na oduzimanje. P r a v i 1 o. Množenje zbira nekim brojem izvodi se na taj način što se tim brojem pomnoži svaki član tog zbira i potom saberu dobijeni proizvodi.(a + b + c) x 4. Razlika se množi brojem (ili broj se množi razlikom) kad se svaki član razlike pomnoži tim brojem i oduzmu dobijeni proizvodi.b) + (a . (a + b + c) x (d + e) = (a + b + c) x d + (a + b + c) x e = ad + bd + cd + ae + be + ce .b) x 4 = a x 4 . P r a v i l o. 2° Proizvod dva zbira. Proizvodi po dva jednocifrena broja. Dva zbira se množe tako što se svaki član prvoga pomnoži sa svakim članom drugog zbira i dobiveni proizvodi saberu. Za dobivanje takvog proizvoda primjenjuje se dva puta prethodno pravilo. Prema definiciji množenja je (a + b + c) x 4 = (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) + (a + b + c) . Zbog komutativnosti.

počinjujući sa onom koja označava jedinice. Drugi slučaj: množilac je jednocifren. dakle.Da bi se dobila ova tablica. 4 675 4 675 4 675 14 025 4 675 x 3 14 025 → P r a v i l o. na primjer. pri tome se cifre »pamte« i dodaju narednim kolonama na isti način kao u slučaju sabiranja. nalazi se na preseku kolone koja počinje sa 5 i vrste koja počinje sa 7. treba množilac staviti ispod množenika i uzastopno množiti množiocem svaku od cifara množenika. a na primjer u koloni koja počinje sa 4 uzastopni umnošci broja 4 (izračunati sabiranjem). ona je posljedica komutativnosti. Da bi se višecifreni broj pomnožio jednocifrenim. 18 . do umnoška 4 x 9. u prvoj vrsti se ispisuju brojevi od 1 do 9. Treći slučaj: jedan od faktora je jedinica propraćena nulama. sabrati 3 broja jednaka 4675. Može se uočiti simetričnost u odnosu na glavnu dijagonalu. Ovo se pojednostavljuje pisanjem množenika samo jedanput i uočavanjem da se djelimična sabiranja svake kolone mogu zamijeniti množenjem sa 3. Uzmimo da treba izračunati 4675 x 3. Treba. Proizvod 5 x 7.

P r a v i l o. Bilo koji broj množi se jedinicom propraćenom nulama na taj način što se množeniku dopisuje s desne strane onoliko nula koliko ih ima u množiocu. Množilac se piše ispod množenika i povlači se crta. Peti slučaj: faktori su proizvoljni. množenik se množi svakom cifrom množioca posebno. Proba množenja 19 . Četvrti slučaj: množilac je neka važeća cifra propraćena nulama. Na kraju se ovi djelimični proizvodi sabiraju. Izračuna se prvo 541 x 3. Pri tome se ne pišu nule kojima se oni završavaju. 332 696 P r a v i 1 o. 332 696 Djelimični proizvodi se raspoređuju kao u slučaju sabiranja.Neka je zadano da se izračuna 745 x 1000 ili 1000 x 745. Proizvod 1000 x 745 jednak je zbiru 745 hiljada. što se može napisati u obliku 541 x 3 x 100. Proizvoljan broj se množi brojem obrazovanim od važeće cifre propraćene nulama tako što se prvo broj pomnoži tom važećom cifrom pa zatim sa desne strane dopiše onoliko nula koliko ih ima množilac. 291 2. što daje 1623 pa zatim dopišemo dvije nule sa desne strane. 728 457 5 096 36 40 291 2 . dakle 745000. Ako se faktori završavaju nulama. a dobijenom proizvodu dopisuje se s desne strane onoliko nula koliko ih ima na krajevima oba faktora. Dobivamo 162 300. P = 728 x (7 + 50 + 400) = 728 x 7 + 728 x 50 + 728 x 400. Ovi proizvodi ispisuju se uz pomjeranje svakog od njih ulijevo za jedno mjesto u odnosu na prethodni. Treba izračunati P = 728 x 457. . P r a v i 1 o. Neka treba izračunati 541 x 300. 728 x 7 728 x 50 728 x 400 728 x 457 5 096 36 40. množenje se izvodi bez vođenja računa o tim nulama. počinjujući sa krajnje desnom.

2° Kvadrat od a .b)2 = (a . Računi koji sadrže zbirove i razlike Računi koji se odnose na stepene mogu se proširiti na proizvode zbirova i razlika. 2° Vrši se proba pomoću broja 9 (vidjeti naslov Djeljivost).b) = a ∙ a . (a + b)2 = a2 + b2 + 2ab. 20 . a koji označava broj faktora. stepeni a2 i a3 nazivaju se kvadratom i kubom broja a. naziva se eksponent (izložilac) stepena. označava se sa 154. Pravila za računanje stepenima su poseban oblik pravila koja se odnose na množenje.b (a . Broj koji je napisan gore i desno od broja 15. 53 x 54 x 52 = 53 + 4 + 2 = 59 . Kvadrat zbira dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata uvećanom za njihov dvostruki proizvod. 3° Proizvod se diže na neki stepen kad se svaki faktor proizvoda digne na taj stepen.a ∙ b . 1° Kvadrat od a + b. 1° Proizvod više stepena istog broja je stepen tog broja čiji je eksponent zbir eksponenata faktora.b)2 = a2 + b2 . (a .2ab . 2° Stepen nekog broja diže se na stepen kad se obrazuje stepen istog broja čiji je eksponent proizvod oba eksponenta.b ∙ a + b ∙ b.Množenje se provjerava jednim od sljedeća dva postupka: 1° Permutuju se faktori (treba da se dobije ponovo isti rezultat). Stepen broja Stepenom broja naziva se proizvod više faktora jednakih tom broju. (a + b)2 = (a + b)(a + b) = a ∙ a + a ∙ b + b ∙ a + b ∙ b. (32 x 43 x 7)4 = 32 x 4 x 43 x 4 x 74 = 38 x 412 x 74. a1 je jednako samom broju a. 15 x 15 x 15 x 15 je četvrti stepen broja 15.b)(a . 154 čita se kao petnaest na četvrti stepen. (73)4 = 75x4 = 712 .

U slučaju kad je a = b. b = b'd. nije uvijek definisana u N. ili da »b dijeli a«. Na desnoj strani uočavamo razvijeni oblik proizvoda (a' + b' + c') x d.b) = a ∙ a + b ∙ a . U slučaju kad je deljenje moguće kaže se da je »a djeljivo sa b«. Ovu operaciju označavamo sa a : b. Odavde. Ova četiri izraza predstavljaju sinonime. c'. 3° Proizvod zbira i razlike dva broja (a + b) (a . Rezultat se naziva količnik dijeljenja. b'. Ako su svi članovi nekog zbira djeljivi brojem d. da je »b djelilac od a«. a b djelilac (divizor). 21 . količnik je jednak jedinici. a količnik je jednak zbiru količnika članova i zajedničkog djelioca. Odatle. odgovarajući količnici. ili takođe da je »a umnožak (sadržalac) od b«. djeljiv je i zbir. Dijeljenje zbira ili razlike nekim brojem T e o r e m a. Dijeljenje Dijeljenja bez ostatka Podijeliti a sa b znači naći (ukoliko on postoji) broj q koji pomnožen sa b daje kao proizvod a. a : b = q ↔ a = bq. a = a'd.b) = a2 . (a + b + c) : d = a' + b' + c'. a + b + c = a'd + b'd + c'd. Ovakva operacija. ili.Kvadrat razlike dva broja jednak je zbiru njihovih kvadrata umanjenom za njihov dvostruki proizvod. inverzna množenju. a je djeljenik (dividend). Neka je dat zbir a + b + c čiji su članovi djeljivi sa d.b2 Proizvod zbira i razlike dva broja jednak je razlici između kvadrata prvog i kvadrata drugog broja.b ∙ b (a + b) (a .a ∙ b . c = b'd. i neka su a'. Ona zahtjeva da a bude umnožak broja b.

deljivi sa d.b djeljiva je sa d i količnik je jednak razlici količnika a : d i b : d. može se. što pokazuje da je q" količnik brojeva n i abc. podijeliti broj jednim od faktora. Dovoljno je da n bude djeljivo proizvodom da bi se sve uzastopne diobe mogle izvesti tačno (bez ostatka). Izvući 5 kao zajednički faktor ispred zbira 45 + 35 + 220 znači napisati 45 + 35 + + 220 = 5 (9 + 7 + 44). T e o r e m a. itd. Odatle se redom dobija n = aq = abq' = abcq" = (abć) q". P r i m j e r.60. Dijeljenje broja proizvodom Da bi se neki broj podijelio proizvodom.c'. Razlika 144 . a količnik proizvoda i jednog njegovog faktora dobija se izostavljanjem tog faktora iz proizvoda.Izvlačenje zajedničkog faktora Kada se napiše a + b + c = d (a' + b' +c') kaže se da se izvlači zajednički faktor (djelilac) d ispred zbira. posljednji količnik je traženi količnik broja i proizvoda. b. ukoliko su te diobe izvodljive bez ostataka. čija su oba člana djeljiva sa 12. i sama je djeljiva sa 12 i količnik je jednak 12 . Izvući d kao zajednički faktor ispred zbira znači napisati a + b . Uzmimo da treba podijeliti n sa abc i pretpostavimo da su uzastopna dijeljenja dala n = aq. q = bq'. aritmetički polinom a + b . (a x b x c x d x e) : c = a x b x d x e. i ako su količnici redom a'. Rasuđivanje izvršeno za zbirove primjenjuje se i na razlike: ako su brojevi a i b djeljivi brojem d. Kad se tako obavi i posljednja dioba. 22 .5. Proizvod je djeljiv svakim od svojih faktora. Dobijeni rezultati za diobu zbira ili razlike brojem prenose se bez teškoće na aritmetičke polinome čiji su svi članovi djeljivi istim brojem: ako su brojevi a. c. c'. Ova operacija je veoma važna. Izvući zajednički faktor (djelilac) ispred zbira znači zamijeniti taj zbir proizvodom broja koji se uzima kao zajednički faktor i zbira količnika svih članova prvobitnog zbira i tog zajedničkog faktora.c = d (a' + b' . b'. dobijeni količnik drugim faktorom. razlika a . Može se provjeriti da je proizvod brojeva a x b x d x e i c zaista dati proizvod. q' = cq".c je djeljiv sa d i količnik je a' + b' .c').

T e o r e m a. postoji broj q takav da je a = bq. Ova jednakost dokazuje da c dijeli a i da je odgovarajući količnik upravo proizvod količnika q i q1. d djelilac i q količnik. Neka je a neki broj. Ista ova osobina izražava se kad se kaže da je relacija djeljivosti tranzitivna. Neka je faktor a proizvoda abc djeljiv sa d. tada D = d ∙ q. Odatle izlazi M = mq. treba da bude (abc) : d = a'bc. neka je q njihov količnik. što dokazuje teoremu. Ako se djeljenik i djelilac neke diobe bez ostatka pomnože istim brojem. (3 x 5 x 7 x 13 x 15) : (5 x 13) = 3 x 7 x 17. Prema teoremi. dobija se a = cq1 x q = c x (qq1). Pomnožimo obe strane jednakosti brojem a. Ako je jedan faktor proizvoda djeljiv sa d. Ako se množenik i množilac podijele nekim njihovim zajedničkim djeliocem. količnik se ne mijenja. Proizvod nekoliko faktora djeljiv je svakim proizvodom obrazovanim od faktora koji svi pripadaju prvom proizvodu. tada je i sam proizvod djeljiv sa d. a količnik se dobija zamjenjujući posmatrani faktor količnikom tog faktora i broja d. T e o r e m a. Zamjenjujući b posljednjom vrijednošću u prethodnoj jednakosti. Tada ih možemo redom prikazati kao Ma i ma. a količnik ta dva proizvoda je proizvod obrazovan od svih faktora množenika koji nisu faktori množioca. Proizvod brojeva a'bc i d jednak je (a'bc) x d = (a'd) x bc = abc. 23 . a pošto c dijeli b. količnik se ne mijenja. Ovo daje D ∙ a = d ∙ a ∙ q. pokazaćemo da je c djelilac broja a. Kako b dijeli a. imamo a = a' d. Pretpostavimo zatim da su množenik i množilac umnošci broja a. postoji broj q1 takav da b = cq1. b njegov djelilac i c djelilac broja b. T e o r e m a. Imamo Ma = ma ∙ q. Svaki djelilac nekog djelioca broja je djelilac tog broja. q je zaista količnik brojeva Da i da. Drugim riječima. Ako je D djeljenik. proizvod se dijeli brojem kad se samo jedan od njegovih faktora podijeli tim brojem. Ako je a' količnik brojeva a i d.

čija je vrijednost očigledno 1. Obrazujmo niz umnožaka broja b.. Ako je a < b. na primjer. a se nalazi između dva uzastopna umnoška broja b: bq < a < b (q + 1). 24 .. b 2b 3b . ono nas navodi da količnik.Količnik dva stepena istog broja Količnik dva stepena istog broja jednak je stepenu tog broja čiji je eksponent razlika eksponenata djeljenika i djelioca. Količnik brojeva 12a i 12b jednak je. Pravilo pretpostavlja da je a > b. (25 x 34 x 72) : (23 x 32) = 22 x 32 x 72 (25 x 34 x 72) : (34 x 7) = 25 x 7 (25 x 34 x 72) : (23 x 34) = 22 x 72 Proizvod čiji su faktori sa eksponentima djeljiv je svakim proizvodom čiji svi faktori pripadaju djeljeniku. bq ≤ a < b (q + 1). usvajamo konvenciju: nulti stepen bilo kog broja jednak je jedinici.. ona se naziva cjelinski količnik brojeva a i b. a b djelilac. Ako se prva nejednakost zamijeni odgovarajućom nejednakošću u širem smislu. a eksponent nijednog faktora nije veći od eksponenta koji on ima u djeljeniku. a je ovdje djeljenik. nb . U slučaju kad je a = b. dobija se q = 0. Na osnovu toga. relacija obuhvata slučaj dijeljenja bez ostatka i tako daje jedan zakon unutrašnje kompozicije svuda definisan u N: Dijeljenje broja a brojem b sastoji se u određivanju najvećeg prirodnog broja q takvog da se proizvod bq može oduzeti od a. pišemo u obliku 12°. 12b x 12a-b = 12a-b+b = 12a. Provjera. Pravilo o količniku dva stepena istog broja može se kombinovati sa pravilima koja se odnose na diobu dva proizvoda. 12a-b.. Sem u izuzetnom slučaju dijeljenja bez ostatka. Dijeljenje sa ostatkom Uzmimo da treba podijeliti a sa b. Postoji samo jedna vrijednost za q koja zadovoljava ovu relaciju.

a ostatak se množi tim brojem. Taj broj je ostatak dijeljenja. pa dijeli i njihovu razliku r. odatle izlazi da i a . 25 . tj. Dodajmo bq svakom od brojeva vezanih dvostrukom nejednakošću. Dobija se bq ≤ bq + r < bq + b. r < b. Ako se dva broja a i b podijele zajedničkim djeliocem d. on dijeli i ostatak njihove diobe.bq može imati samo jednu vrijednost. ma = (mb) q + mr. mr < mb. množenjem sa m. Jedina moguća vrijednost za q je gore definisani količnik. Dakle. koja je očigledno manja od b. Pretpostavimo da je dioba broja a brojem b dala a = bq + r.bq. T e o r e m a. a ostatak se dijeli sa d (bez ostatka). Ako d dijeli a i b. Vidimo da dijeljenje broja ma brojem mb daje količnik q i ostatak mr. zove se ostatak diobe broja a brojem b. imamo dva ekvivalentna sistema relacija karakteristična za djeljenje: bq ≤ a < b (q + 1) ↔ { a = rbq + r 0≤ <b Dioba broja a brojem b može se izvesti uzastopnim oduzimanjima: oduzimajući jednom ili više puta umnoške od b dok god ne preostane broj manji od b. a' i b' imaju isti količnik kao da' i db'.Ostatak Razlika a . Osobine dijeljenja T e o r e m a. njihov količnik se ne mijenja. R e c i p r o č n i s l u č a j. njihov količnik se ne mijenja. Ako neki broj dijeli druga dva broja. Tako imamo sistem brojeva q i r koji su sa brojevima a i b vezani relacijama a = bq + r. 0 ≤ r < b. Ako se dva broja pomnože nekim trećim brojem. Neka su a i b dva broja i neka su a' i b' redom količnici tih brojeva i njihovog zajedničkog djelioca d. bq ≤ a < b (q + 1). pri čemu je ovaj ostatak jednak nuli u slučaju diobe bez ostatka. tada d dijeli a i bq. Prema prethodnom pravilu. pa stoga i r ima samo jednu vrijednost. Odatle se dobija. ove dvije relacije zadovoljava samo jedan sistem vrednosti za q i r. Količnik se dobija brojanjem koliko je puta vršeno oduzimanje broja b. Obrnuto.

. 9. a brojeva 292 i 7 iznosi 41. x = r : d. Traženi količnik. Dijeljenje broja proizvodom Mogu se uopštiti pravila koja se odnose na dijeljenje bez ostatka. 26 . ako su mu posljednje 1. xd je jednako ostatku r diobe brojeva a i b. pa zatim količnik sa b.. Broj n dijeli se proizvodom ab. • • • • Broj je djeljiv sa 10. Isto ovo se postepeno može prenijeti na bilo koji broj faktora. ako su mu posljednje 1. sa 3 i sa 7. isti količnik kao a i b. broj 12300 je djeljiv sa 100 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 100. P r i m j e r. 2. cifre djeljive datim brojem. . Djeljivost Djeljivost je centralni pojam teorije prirodnih brojeva (aritmetika) i algebarska je osobina cijelih brojeva. 4. 3. Broj je djeljiv sa 2.  Djelilac se može napisati u obliku (ab) ∙ c. P r a v i 1 o. uzastopno vršimo diobe sa 2.. 100. zatim količnik podijeliti drugim faktorom i nastaviti tako sve dok svi faktori redom ne budu upotrebljeni. Da bi se broj podijelio proizvodom nekoliko faktora. Neka je x ostatak diobe broja a' brojem b'. .. Posljednji količnik jednak je onda traženom količniku. može se podijeliti najprije prvim faktorom. sa ostatkom. 8. brojeva 1 757 i 2 je 878. ako su mu posljednje 1. Izračunati količnik brojeva 1 757 i 42. Prema tome. Na primjer. cifre djeljive datim brojem.. .. Slučaj tri faktora: dijeljenje broja n brojem abc. 2.. b i c.. Količnik. je broj 41. .. . cifre nule. dakle. Postoji nekoliko jednostavnih pravila za provjeru djeljivosti konkretnih brojeva sa kojima često radimo. dobija se količnik brojeva n i abc. 3.. takođe umnožak broja d. Broj je djeljiv sa 3. Prema prethodnom pravilu. 27. a novi ostatak dobija se dijeleći r sa d. Ostatak r je. odavde.. .. Broj je djeljiv sa 5. . ako mu je zbir cifara djeljiv datim brojem. Broj 12345612345632 je djeljiv sa 4 jer su mu posljednje dvije cifre djeljive sa 4. dobijeni količnik je količnik brojeva n i ab. Jedan cijeli broj je djeljiv drugim cijelim brojem. ako je ostatak dijeljenja jednak nuli.. sa ostatkom.tj. Kako se 42 može napisati u obliku proizvoda 2 x 3 x 7. 25. 1000.. 125. Količnik brojeva 878 i 3 je 292. tako da je moguće primijeniti pravilo koje se odnosi na dva faktora. 3. vršeći uzastopno diobe sa a. 2. kad se podijeli prvo n sa a.  Slučaj dva faktora.

+ an = b1 + b2 + . b. (b) Ako a|b. onda je a = b. onda postoje brojevi m. onda je i taj jedan djeljiv sa c. (d) ako a|b i b|a.c). b. postoji broj m takav da je b = ma. pa a|c.. takvi da je a = bq + r. Algoritam dijeljenja Sljedeća teorema sadrži neke od najvažnijih osobina djeljivosti. Posljedica 1 (a) Ako su a. tada a | (b + c) i a | (b . c = na. Broj 5886 je djeljiv sa 27 jer mu je zbir cifara djeljiv sa 27. c proizvoljni (prirodni) brojevi takvi da je a|b i a|c. (c) Ako je a|b i a|c. b|a i iz (b) slijedi da je a = b. Teorema 1 Neka su a. Neposredno slijedi b = am ≥ a x 1 = a. c = nb. y važi a | (bx + cy). Dokaz (a) ako je a|b i b|c. jednoznačno su određeni brojevi q i r.. Dokaz 27 . za proizvoljne cijele brojeve x. (b) ako a|b. (d) Iz pretpostavke a|b. 0 ≤ r < b.. (c) ako a|b i a|c. + bn. svi sabirci izuzev jednog djeljivi sa c. (b) Ako su u jednakosti a1 + a2 + . bx + cy = max + nay = a (mx + ny). onda je a ≤ b.. onda. a | (bx + cy). To znači da je c = mna. Dijeljenje sa ostatkom Teorema 2 Za date prirodne brojeve a i b. c proizvoljni (prirodni) brojevi. onda postoje brojevi m i n takvi da je b = ma. Otuda. Dakle. Tada: (a) ako a|b i b|c onda a|c.Broj 7125 je djeljiv sa 125 jer su mu zadnje tri cifre djeljive sa 125. n tako da je b = ma.

Prost broj p je onaj kome su jedini djelitelji 1 i p. http://wapedia.org 2. LITERATURA 1. Za prirodan broj koji nije prost kažemo da je složen. zatim da je q = q1. što znači da b | (r − r1) (posljedica 1a). tj. Tada oduzimanjem dobijamo b (q − q1) + r − r1 = 0. 0 ≤ r1< b. http://sr.wikipedia. Algoritam dijeljenja se koristi u klasifikaciji brojeva.net 28 . http://matematika. kada b = 2 za broj (a = 2q + 1) kažemo da je neparan ako je r = 1. a broj r ostatak pri dijeljenju a sa b. Pretpostavimo da postoji još jedan način. slijedi r − r1 = 0. Na primer.mobi/hr 3. recimo kada izaberemo bq kao najveći sadržalac broja b koji nije veći od a. r = r1. da je a = bq1 + r1. odnosno da je paran ako je r = 0. Kako je | r − r1 | < b.odlican. Broj q naziva se količnik.Postoji bar jedan takav način predstavljanja broja a.

ta matematika Zlatko Šporer Školska knjiga. 5. 29 .Opšta enciklopedija Larousse Izdavačko preduzeće "Vuk Karadžić". 1984. 1973. Uh. Beograd. Zagreb.4. Matematika .

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->