P. 1
Uvod u Ekonomiju-skripta

Uvod u Ekonomiju-skripta

|Views: 2,247|Likes:
Published by Denis Andricic
skripta za uvod u ekonomiju
skripta za uvod u ekonomiju

More info:

Categories:Types, School Work
Published by: Denis Andricic on Jul 25, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/28/2013

pdf

text

original

UVOD U EKONOMIJU ..................................

I DIO PRISTUP Ekonomija je naučno proucavanje neophodnosti stalnog unapredjivanja efikasnosti proizvodnje materijalnih dobara i usluga,zatim njihove raspodjele,razmjene i potrosnje u uslovima determinisanim ogranicenim mogucnostima i neogrnicenim potrebama.  Bitne odrednice ove definicije su:-naucno proucavanje  -neophodnost stalnog unapredjivanja efikasnosti proizvodnje,  -proizvodnja materijalnih dobara,-proizvodnja usluga,-raspodjela,-razmjenapotrosnja,  -ogranicene mogucnosti,neogranicene potrebe.  Ekonomija se može podijeliti na dvije grupe: normativnu i pozitivnu. Normativna je ona koja pojave i procese u privredi ocjenjuje etičkim i vrijednosnim sudovima i zalaze se za njegove promjene.Po njoj,vrijednosti jedne zajednice bi trebale biti:-efikasnost:upotreba raspolozivih ekonomskih potencijala na takav nacin da se postize najveci obim proizvodnje,-pravednost:svi clanovi jedne zajednice trebalo bi da podjednako da djele i obaveze i uzivaju rezultate svooje ekonomske aktivnosti.-demokratija:podrazumijeva da nosioci drustvene moci odgovaraju onima na koje se ta moc odnosi,da se postuju grdjanska prava i licne slobode,kao i da svi clanovi zajednice imaju jednak pristup politickim sredstvim,uticajima i odlukama. Pozitivna ekonomija na osnovu posmatranja i analize cinjenica, pojave i procese u privredi opisuje objektivno,sta se u stvarnosti dogadja. Ekonomija se dijeli i na makroekonomiju i mikroekonomiju Makroekonomija je onaj dio ekonomije koji proučava funkcionisanje privrede kao cjeline,prati ukupna ekonomska kretanja,svodi pokazatelje rezultata ekonomskih aktivnosti na relativno mali broj zbirnih.Koncentrise se na proucavanje opšsteg nivoa proizvodnje u zajednici,ukupne zposlenosti,potrosnje,uslova ekonomske ravnoteze,monetarne stabilnosti i ekon.razvoja. Mikroekonomija proučava ponasanje pojedinih njenih dijelova: individua, domaćinstava, ekonomskih subjekata i sektora.Podrucja istrazivanja su:funkionisanje i troskovi preduzeca,cijene pojedinih proizvoda i nav+cin njihovog formiranja,ponudu i potraznju pojedinih proizvoda,problematiku formiranja i trosenja licnih prihoda,indidulanu stednju itd. Ekonomske kategorije su teorijski,misaoni izrazi odredjene ekonomske stvarnosti kojim se utvrdjuje ono sto je bitno u toj stvarnosti.Pojmovi su:cijena,roba,profit,trziste,novac, u:cijena,roba,profit,trziste,novac,troskovi,rent itd. -Ekonomski zakoni:Zakonima smatramo unutrasnje skrivene veze i odnose zavisnosti i medjusobne uslovljenosti pojava u prirodi i drustvu.Dijele se na prirodne i drustvene,a zajednicke karakteristike su im da postoje i djeluju nezavisno od ljudske volje i zakoni djeluju,ispoljavaju se stihijski ili spontano,imaju istorijski,tendecujski i karakter vjerovatnoce.Istorijski karakter ekon.zakonitosti(nisu vjeciti i nepromjenljivi):moguca je sljedeca sistematizacija:univerzalni,opsti,posebni i pojedinacni ekon.zakoni. Univerzalni zakon nastao od nastanka civilizacije cija se bit nije mjenjala,a primjer za to je:zakon oskudice-potrebe ljudi su uvijek vece od raspolozivih mogucnosti,s

toga je neophodna racionalna upotreba raspolozivih mogucnosti proizvodnje ili zakon srazmjerne raspodjele ukupnog drustvenog fonda raspolozivih mogucnosti proizvodnje. Opsti zakon su zakoni prilagodjeni konkretnim ulosvima.Primjer je zakon drustvene podjele rada I zakon trzista. Posebni zakoni koji vaze samo za jedan oblik ekonomskog sistema cija je vaznost ogranicena u postojanje istog,dok sa njegovim nestankom nestaje i predmet koji jet a zakonitost definisala.tj.sama zakonitost.Primjer za to je obaveza kmetova u feudalizmu ciji su prinosi prema feudalcima nestali sa ukidanjem feudalizma,ili sistem obaveznog administrativno-centralistickog planiranja nestao zajedno sa nestankom tih drzv. Pojedinacni zakoni utvrdjeni samo za pojedine drzave ili etape u njihovom razvoju,koji se odnose samo na pojedine ekonomske dogadjaje ili procese ,cije je ispostavljanje vrlo ogrniceno I podlozno cestim promjenama.Primjer za to je objasjenje inflacije u NJemackoj nakon I svjetskog rata,itd. -METOD ekonomije kao nauke je smisljeno i plansko postupanje pri radu radi postizanja nekog rezultata,tj.sznanja,odredjeni put i nacin ispitivanja,misljenj i rada,u tj.to je misaoni put da se dodje do saznaja o predmetu istrazivanja.  Karakteristike metoda ekonomske nauke su:-posmatranje (nacin njihovog ispoljavanja,uzroci njihovog nastajanja,kretanaja i posljedice),-apstrakcija(odvajanje bitnih od nebitnih okolnosti i faktora za cilj istrzivanja) -Veza misaonog i stvarnog (spojiti stvarnost tj.realnost sa teoretskim cinjenicama -Indukcija je proces zakljucivanja koji polazi od pojedinacnih ekonomskih pojava,odnosa i procesa,te na osnovu njihovog posmatranja i analiziranja dolazi do rezultata,tj.ocjene njihovih zajednih zajednickih osobina i svojstava. -Dedukcija polazi od opstih stavova o bitnim osobinama i zajednickim svojstvima niza konkretnih ekonomskih pojava,odnosa i proces,te na osnovu tih anliza dolazi do pojdinacnih zakljucaka. - Matematicko-statistička analiza je pomocno sredstvo kojim se vrsi prikupljanje cinjenica,podataka,njihove selekcije,kako bi se dobili odredjeni odnosi i lakse otkrili ekonomske zakonitosti. -Eksperiment proucava ekonomska ponasanja u kontrolisanim uslovima,kreiraju se situacije slicne onima u ralnim okolnostim i evidentirju rekcije pojedinca ili grupa na razlicite situcije. -Ekonomski modeli su pojednostavljene slike odredjene ekonomske stvarnosti. Komponente su:-varijabilne(velicine koje model treba da objasni i mogu biti endogene(zavisne,odredive) i egzogene (date,nezavisne) -parametri( izrazavaju odredjeni kvantitativni odnos izmedju dviju ekonomskih varijabli) -pretpostavke ponasnja(izrazavaju odredjenu motivaciju ekonomske aktivnosti u funkciji ostvarivanja potrebnog ekonomskog cilja) -SISTEM ekonomkih nauka je: -ekonomska politika koja izucava principe na kolima se moraju zasnivati ekonomske akcije da bi drustvo postiglo zeljene ekonomske ciljeve.ekonomika proucava kako se ekonomske zakonitosti ispoljavaju u posebnim uslovima neke zemlje.djelatnosti ili subjekata.

-marketing proucav obavljanje poslovne ktivnosti koj usmjerv tok proizvodnje i uslug od prizvodzaca do potrosaca.Tj.proucava unapredjivanje sposobnosti prodajne moci,ponudu i potraznju,trzista,oglasvanje,promociju proizvoda itd. -ekonomska istorija proucav razvoj konkretne ekon.stvarnosti u razlicitim peridom njenog razvoja. II DIO PROZVODNJA 1.Drustveni sistem proizvodnjeProizvodnja podrazumijeva cjelokupnost i međusobnu povezanost bitnih procesa ekonomskog života. Proizvodnja u sirem smislu riječi obuhvata ekonomski i logički povezan sistem 4 procesa:proizvodnja-raspodjela-razmjena-potrosnja Proizvodnja-u užem smislu riječi obuhvata neposredni proces proizvodnje Raspodjela-ekonomski proces koji definise u kojem omjeru učesnici u ovom procesu učestvuju u prisvajanju rezultata procesa proizvodnje Razmjena-promet i trgovina, pokazuje koji proizvodi tuđeg rada se pribavljaju za proizvode vlastitog rada Potrosnja-markira korisćenje prirodnih ili proizvedenih dobara ili usluga s cilje zadovoljavanja različitih ljudskih potreba 2.Proizvodnja i potrebePotreba je osjećaj nedostatka i tendencija da se taj nedostatak otkloni.Potrebe se mogu sistematizirati na tri grupe:Lične-njima se podmiruju potrebe održavanja i razvoja čovjeka kao drustvenog bića (bioloske-hrana, odjeća, stanovanje i stečene-su rezultat ekonomskog, kulturnog, političkog i općeg drustvenog razvoja)Zajedničke-njima se u isto vrijeme zadovoljavaju potrebe većeg broja ljudi (obrazovanje, zdravstvo, kultura)Opće-njima se obezbjeđuju potrebe svih članova društva i u vezi su sa obavljanjem određenih funkcija na nivou zajednice(sigurnost, odbrana, obavezno obrazovanje)Proizvodne potrebe su direktno vezane za obavljanje neposredne proizvodnje (objekti, strojevi, repromaterijali) Zadovoljavanje potreba ovise od:Obima i strukture proizvodnje,-Dostignutog civilizacijskog nivoa određene drustvene zajednice,-Karakter drustvenih odnosa, Za zadovoljavanje svojih potreba koriste se dobra i usluge i to: Proizvedena dobra-stvaraju se proizvodnjom ili vlastitim radom ljudi Prirodna dobra-su dar prirode(sume,vode,rudno bogatstvo,razni prirodni plodovi) 3.Proces proizvodnje predstavlja: U užem smislu-svjesno i organizirano djelovanje čovjeka na prirodu radi odvajanja i mijenjanja njene materije i prilagođavanja te materije ljudskim potrebama. U okviru procesa proizvodnje postoje drustvena i tehnička strana. Drustvena-upućuje na opservaciju tog procesa kao međusobnog odnosa ljudi koji učestvuju u tom procesu.Tehnička-kako proizvoditi S aspekta pomirivanja ljudskih potreba razlikujemo: -proces materijalne proizvodnje(rezultat je neko konkretno dobro ili proizvod) -proces proizvodnje usluga (nema za rezultat neko materijalno dobro, nego se ljudski rad uložen u davanje te usluge troši i nestaje izvršenjem usluge-zdravstvo, obrazovanje Postoje dvije vrste usluga:-proizvodne (vezane za proces proizvodnje-pakiranje, skladištenje, prevoz)-neproizvodne (obuhvataju niz društveno korisnih aktivnostiobrazovanje, nauka, kultura, socijalna zaštita...) 4.Faktori procesa proizvodnje

Postoje 3 glavna faktora procesa proizvodnje:ljudski rad,prirodni uslovi-prirodna bogatstva i kapital-kapitalna dobra.

4.1Ljudski rad Proces svrsishodnog trošenja čovjekovih umnih i fizičkih sposobnosti, odnosno rad je proces trosenja radne snage,koje ima za cilj proizvodnju materijalnih dobara ili proizvodnju usluga. Podjela rada se može izvrsiti na vise načina:-umni i fizički,-proizvodni i neproizvodni -prosti i složeni-konkretan i apstraktan Proizvodnja i potrosnja su procesi koji u ekonomskom smislu relevatni za razumijevanje drustvenog razvoja čovjeka. Proizvodnja-učestvuje dio članova zajednicePotrosnja-svi članovi zajednice Broj stanovnika-potrosača je osnov za sagledavanje sta se nekom proizvodnjom treba obezbjediti. Porast broja stanovnika: -prirodni porast (razlika između nataliteta i mortaliteta u nekom vremenskom intervalu) -mehanički porast-prirastaj(razlika između broja iseljenih-emigranata i useljenihimigranata Polna i nacionalna struktura Struktura stanovništva prema ekonomskoj aktivnosti, djelatnosti i zanimanju Radnosposobno stanovnistvo cine:U savremenim ulovim i u kladu s medjunarodnim standardima,uobicjeno je da se pod rardonposobnim tan.tretira uzrst od 15-64(za zene 59( godina .Prema ekonomskoj aktivnosti podjela stanovništva je na: -ekonomski aktivno (svi zaposleni u radnom odnosu i svi koji obavljaju neku aktivnost i nemaju radni odnos) -ekonomski neaktivno (lica koja imaju vlastiti izvor prihoda-penzioneri, prihod od renti, izdržavana lica-ne učestvuju u procesu proizvodnje i nemaju vlastite prihode) Sektori ekonomskih djelatnosti su dijelovi cjeline ekonomije neke zemlje koji su formirani radi uspjenije analize specifičnosti njenog razvoja, uloge u ukupnoj proizvodnji i odnosa sa drugim dijelovima cjeline. Primarni sektor (ekstraktivne djelatnosti-poljoprivreda, sumarstvo, rudarstvo, lovi ribolov)Sekundarni sektor (prerađivačke djelatnosti:industrija, građevinarstvo, proizvodno zanatstvo)Tercijarni sektor (trgovina i saobraćaj) Kvartarni sektor (zdravstvo, prosvjeta, socijalno osiguranje, kultura, komunalna i stambena djelatnost)Kvintarni sektor (državna uprava, odbrana) Prema kriteriju privređivanja:-poljoprivreda-industrija-usluge-informatika Prema kriteriju ekonomske funkcije :-sektor proizvodnje-sektor lične potrosnje, -sektor opće potrosnje-sektor investicija-sektor ekonomskih odnosa sa inozemstvom Prema kriteriju vlasnistva:-privatni,-državni, -zadružni 4.2Prirodni uslovi-Prirodna bogatstva-DEFINICIJA Predmeti rada su sve materije na koje čovjek djeluje u procesu proizvodnje da bi ih odvojio od prirode, preradio, izmijenio njihov prirodni oblik i prilagodio svojim potrebama.

Opći predmeti rada-zemljiste, okolina i ambijent u kojem obitavaju ljudske zajednice Prirodni predmeti rada-sve sto ljudski rad odvaja od neposredne spojenosti s prirodom (sječa drveta, kopanje rude, lov i ribolov) Sirovine-kad je predmet rada već bio podvgnut ljudskom djelovanju i prirodna materija izmijenila svoj oblik (drvo, koža) Ekstraktivne djelatnosti (proces proizvodnje se sastoji u prisvajanju prirodne materije)poljoprivreda, sumarstvo, ribolov, rudarstvo Prerađivačke djelatnosti (kod kojih se proces proizvodnje obavlja korišćenjem sirovina)Prema funkciji predmeti rada se dijele na na: -osnovne predmete rada (osnovna supstanca proizvoda-vuna,pamuk) -pomoćne materije (materijal koji se dodaje osnovnom predmetu rada-boje, dugmad) 4.3Kapital i kapitalna dobraKapital je skup stvari stvoren ljudskim radom koje proizvođači u procesu proizvodnje stavljaju između sebe, svoga djelovanja i predmeta rada, djelujući na predmete rada i stvarajući unaprijed zamiSljen proizvod. Ovaj faktor se u ekonomskoj terminologiji naziva najčesće sredstva za rad. Sredstva za rad se mogu klasificirati na:Objektivne uslove proizvodnje - su sve one materijalne pretpostavke koje neposredno ne ulaze u sam proces proizvodnje, ali omogućavaju njegovo odvijanje (zemlja, zgrade, luke, transportna sredstva) Sistem proizvodnjih posuda - sačinjavaju ih svi predmeti koji služe za držanje predmeta rada u toku procesa proizvodnje i za čuvanje gotovih proizvoda (epruvete, rezervoari, kotlovi, cijevi)Mehanička sredstva za rad - sačinjavaju ona sredstva za rad kojima se neposredno djeluje na predmete rada.Amortizacija je u ekonomskom smislu proces postepenog trosenja sredstava za rad zbog njihove proizvodne upotrebe.  Postoje dvije vrste amortizacije:- fizička ili ekonomska amortizacija-rezultat proizvodne upotrebe sredstava za rad-moralna amortizacija-nastaje kao rezultat tehničkotehnoloskog progresa i pojave novih i ekonomski unosnijih sredstava za rad Proizvodni faktori koji su medjusobno zamjenljivi nzoivaju se SUPTITUTIMA. 5.Proizvodne snage i proizvoni odnosi Svaku proizvodnju sacinjavaju proizvodne snage i proizvodni odnosi. Proizodne strane jednog drustva cine ljudi,s njihovim proizvodnim iskustvom i radnim navikama i sredstva za rad. Proizvodni ili ekonomski odnosi su: medjuljudski odnosi koji se uspostavljaju u oblasti drustvene proizvodnje,tj.nastju u povodu procesa proizvodnje,raspodjele,razmjene i pitrosnje.Prema tome,odnosi proizvodnje su dio ukupnih drustvenih odnosa koji se uspostavljaju na dostignutom novou proizvodnih snaga izmedju ljudi u procesu proizvodnje. 6.Karakteristike procesa proizvodnje Sustina svakog proizvodnog procesa je maksimalan proizvodni rezultat, a to zavisi od: -raspoložive količine resursa-načina upotrebe tih resursa Proizvodni proces je funkcionalna veza između inputa i outputa Ekonomicnost koj izrazva teznju da se ostvare odredjeni ucinci uz sto je moguce manji utrosk kolicine rada,predmeta rada,sredstva za rad i ostalih inputa,a da se ostavri sto veci output.P=f(R,K) R-količina rada, K-(kapital), P-proizvodnja P=f(R,K,t) uz prepostavku da su R,K=const, vrijeme je faktor koji utiče na rezultat zbog tehničko-tehnoloskog progresa Ukupan proizvod izražava ukupno proizvedenu količinu proizvoda (T,kg, m)

Prosječan proizvod izražava ukupnu proizvodnju podijeljenu sa ukupnim utrošcima inputaMarginalni-granični proizvod izražava promjenu ukupne proizvodnje dobijenu na osnovu dodatne količine nekog resursa, dok su ostali nepromijenjeni Uspjenost svakog proizvodnog procesa zavisi o omjeru inputa i outputa Postoje tri potencijalna ishoda ovog ulaganja: a) ravnomjerni-proizvodnja raste za onaj procent za koji rastu inputi b) rastući-proizvodnja raste vise od procentualnog rasta inputa c) opadajući-proizvodnja raste sporije od rasta inputa • Inputi su robe ili usluge koje privredni subjekti upotrebljavaju u svojim proizvodnim procesima • Proizvodi su različite korisne robe ili usluge koje su rezultat proizvodnog procesa i koje se ili trose ili koriste u daljoj proizvodnji • Faktori proizvodnje se mogu svrstati u tri siroke kategorije: zemlja, rad i kapital • Zemlja ili prirodni izvori predstavljaju dar prirodenergetskih izvora e našim proizvodnim procesima (zemlja se upotrebljava za poljoprivredu i gradnju kuća, tvornica, cesta, energetskih izvora-nafta, ugalj, zatim rude, pitka voda, čisti zrak...) • Rad se sastoji od vremena koje ljudi provedu u proizvodnji (npr tvornice prehrambenih proizvoda, automobila, tekstila, zatim obrađivanje zemlje za poljoprivredu, a za razvijene privrede to je najznačajniji utrošak) • Kapital čine trajna dobra privrede, proizvedena kako bi proizvodila druga dobra (strojevi, ceste, čeličane, građevine). Akumulacija specijaliziranih kapitalnih dobara je ključna za ekonomski razvoj. 6.5Faktori obima proizvodnje Prirodni uslovi - sto su prirodni uslovi raznovrsniji i bogatiji postoji vise argumenatat da će i obim proizvodnje biti veći Tehničko-tehnoloski uslovi – obim proizvodnje umnogome zavisi o razvoju i primjeni nauke i tehnike. Tehničko-tehnoloski proces je neprekidan i naučno zasnovan i podrazumijeva a)usavravanje materijalnih elemenata proizvodnje, osposobljenost radne snage, organizacije upravljanja proizvodnjom i proizvodnih metoda b)Stvaranje novih proizvoda to proiruje dijapazon potreba Stanovnitvo - najvažniji faktor obima proizvodnje bez kojeg se proizvodni proces ne bi sam mogao odvijati. Tri bitna aspekta ovog faktora su: -znanje o tome kako neto proizvesti – know-how -znanje o organizaciji i rukovođenju u procesu proizvodnje -znanje o uslovima efikasnije realizacije rezultata proizvodnje na tržistu. -Produktivnost rada – odnos između određene količine proizvedenih dobara i usluga i količine radne snage koja je učestvovala u toj proizvodnji. Mjeri se na dva načina:Koliko se u jedinici vremena može proizvesti određenih proizvodaKoliko se za jedinicu proizvoda trosi vremena Povećanje produktivnosti dovodi do povećanja broja proizvoda u jedinici vremena Mjerenje produktivnosti se može vrsiti: naturalno (brojem proizvoda)- odnos količine proizvedenih jedinica po jednom radniku (produktivnost po satu ili danu)
 

-

vrijednosno (u novčanim jedinicama)-ovo mjerenje se radi za preduzeća, države

itd. Intenzivnost rada – stepen trosenja radne snage u jedinici radnog vremena. Intenzivniji rad dovodi dovodi do većeg obima proizvodnje uz konstantnost ostalih uslova proizvodnje Stepen intenzivnosti rada zavisi od: Razvijenosti sredstava za rad-Organizacije procesa proizvodnje Podjela rada-Prirodna podjela rada Drustvena podjela rada – proces orijentacije zajednice da se trajnije bavi samo jednom djelatnosću.Prva drustvena podjela rada – razdvajanje stočarstva i pojloprivrede Druga velika podjela rada – izdvajanje zanatstva Treća velika podjela rada – izdvajanje trgovine U savremenom svijetu razlikujemo : Opća drustvena podjela rada (ukupan fond rada se dijeli na djelatnosti – poljoprivreda, industrija, rudarstvo, umarstvo, građevina, trgovina, saobraćaj) Posebna drustvena podjela rada (rasčlanjuje se svaka ova djelatnost na pojedine grane – npr građevinarstvo na niskogradnju i visokogradnju) Pojedinačna ili tehnička podjela rada (podjela rada u okviru pojedinih proizvodnih jedinica u kojima se obavljaju određeni radni procesi da bi se došlo do konačnog proizvoda)-Postoji i teritorijalna podjela rada unutar pojedinih zemalja ili nekih geografskih područja koja su izdiferencirana za određenu ekonomsku aktivnost. -Najvažniji efekti drustvene podjele rada su: Omogućavanje pojedinim zajednicama da razvijaju one ekonomske aktivnosti u kojima postižu najbolje efekte Specijaliziranje pojedinaca da obavljaju određene operacije Bolje poznavanje ekonomskih procesa donosi značajne ustede u korisćenju resursa Razvoj organizacionih metoda koji omogućavaju bolje rezultate. Ekonomski sistem Skup pravila, motiva i principa po kojima se odvija ekonomska aktivnost na nivou neke zajednice. To se odnosi na:unutrasnju strukturu, povezanost njenih dijelova, njihovu međusobnu uslovljenost i mehanizmi funkcioniranja. Poznata su tri osnovna tipa ekonomskog sistema: plansko-komandni (krucijalne ekonomske odluke rjesava nalozima državnih organa kao nosilaca državne aktivnosti) Tržisni (zasniva se na visokom stepenu samostalnosti nosilaca ekonomske aktivnosti u pogledu uslova vlasnistva, proizvodnje i razmjene Mjesoviti ekonomski sistem (kombinacija elemenata prethodna dva tipa u kojima se nekada daje prednost prvom, a nekada drugom) Potreban proizvod i visak proizvoda Potreban proizvod za neku zajednicu je ona količina materijalnih koja je neophodna za zadovoljavanje potreba održanja i razvoja ljudi i njihovih zajednica. Struktura potrebnog proizvoda je: -količina sredstava za potrošnju (zadovoljavanje potreba proizvođača) -količina sredstava za proizvodnju (zadovoljavanje potreba nastavka proizvodnje) Količina ljudskog rada potrebna za dobijanje ovakvog proizvoda zove se potreban rad, odnosno potrebno radno vrijeme.

Potrebno radno vrijeme zavisi od:-veličine potrebnog proizvoda -datih uslova proizvodnje (produktivnost i intenzivnost) Visak proizvoda je količina proizvoda koju zajednica proizvede iznad količine potrebnog proizvoda.Ukupna proizvodnja neke zajednice je zbir potrebnog proizvoda i viška proizvoda.Faktori koji utiču na odnos ove dvije komponente su: -obim i struktura normalnih potreba svih članova zajednice -brzina rasta ukupnog stanovnistva-uslovi proizvodnje. Reprodukcija Reprodukcija je neophodnost obnavljanja proizvodnje i uslov opstanka drustva jer se taj način obezbjeđuju potrebe drustva. Početna faza je proces proizvodnje (neophodno je obezbjediti određena sredstva za potrosnju za potrebe radne snage, a za samu proizvodnju sredstva i predmete rada) Druga faza je raspodjela (učesće subjekata proizvodnog procesa u raspodjeli rezultata procesa)Treća faza je razmjena (povezuje subjekte proizvodnje i subjekte potrosnje) Četvrta faza je potrosnja (proces trosenja materijalnih dobara i usluga. Razlikujemo tri oblika reprodukcije:prosta-umanjena-prosirena Prosta reprodukcija – obim i struktura proizvodnje u uporedivim vremenskim intervalima se ne mijenja. Proizvodi se tolika količina dobara koliko se i utrosi. Umanjena reprodukcija – oblik reprodukcije u kojem se obim i struktura drustvene proizvodnje smanjuju.Prosirena reprodukcija – struktura i obim reprodukcije se u uporedivim vremenskim intervalima povećavaju. Da bi se ostvarivao ovaj oblik reprodukcije potrebno je da proizvodnja obezbjedi vise dobara od onog obima koji bi bio dovoljan za prostu reprodukciju. Da bi neki proizvod imao svojstvo robe mora imati sljedeće: -upotrebnu vrijednost-vrijednost-prometnu vrijednost Istorijski oblici drustvene proizvodnjeU dosadasnjem toku civilizacije su se izdiferencirala dva oblika drustvene proizvodnje:-naturalna proizvodnja-robna proizvodnja Naturalna proizvodnja – je oblik reprodukcije gdje se ne pojavljuje faza razmjene. Ovdje postoje procesi proizvodnje, raspodjele i potronje. Ovaj oblik je bio karakterističan za prvobitnu zajednicu, robovlasnistvo u feudalizam Robna proizvodnja je oblik u kojem se na posredan način povezuju proizvodnja i potrošnja, a opredjeljenje proizvodnje nije zadovoljavanje vlastitih potreba, nego i potreba drugih preko procesa razmjene. Ovdje postoje procesi proizvodnje, raspodjele, razmjene i potrosnje. Osnovne prepostavke za razvoj robne proizvodnje su: -razvijena drutvena podjela rada-stvaranje viska proizvoda-postojanje privatne svojine Poznata su dva istorijska oblika: Prosta-sitna robna proizvodnja (vlasnici sredstava za proizvodnju se sami bave proizvodnjom i iznose je na tržiste) Razvijena-krupna robna proizvodnja (Ovdje postoje vlasnici sredstava za proizvodnju i vlasnici radne snage Zajedničke karakateristike ovih oblika su:Proces proizvodnje obavljaju samostalni subjekti-Sve bitne odluke se donose samostalno.Subjekti se međusobno povezuju na tržištu posredstvom razmjene.Krajnji cilj je ostvarivanje dobiti

Skup svojstava proizvoda ljudskog rada koji imaju karakteristike robe naziva se upotrebna vrijednost robe. Osnovno svojstvo koje svaki proizvod ljudskog rada mora posjedovati da bi opravdao svrhu proizvodnje je njegova mogućnost da zadovolji određenu ljudsku potrebu i to je upotrebna vrijednost robe.R-R ili roba A=roba B U procesu razmjene vlasnik jednog proizvoda mijenja je za proizvod drugog vlasnika i takav oblik razmjene se naziva neposrednom razmjenom ili trampom. Prometna vrijednost robe pokazuje koliko se jednu vrstu robe dobija drugih roba. Vrijednost robe je ona osobina koja pokazuje da to dobro nije našao u prirodi i kao takvo koristio za zadovoljavanje svojih potreba. Objektivna teorija vrijednosti polazi od procesa proizvodnje i razmatra ulogu i doprinos faktora koji učestvuju u njoj. Teorija radne vrijednosti – W.Petty, A.Smith, D.Ricardo, C.Marx. Vrijednost svake robe je određena količinom ljudskog rada uloženog u njezinu proizvodnju. Po ovoj teoriji vrijednost svake robe se sastoji od dva dijela: prenesene i novostvorene vrijednosti. Prenesenu vrijednost sačinjava vrijednost utrosenih sredstava za rad i predmeta rada, a novostvorena vrijednost je rezultat ljudskog rada utrosenog u procesu proizvodnje. Konkretan rad je rad koji proizvodi određenu vrstu upotrebne vrijednosti.Sama činjenica da je čovjek stvarao neka dobra i pri tome trosio fizičku snagu zove se apstraktan rad. Vrijed.roba u razmj.se utvrđuje upravo količinama tog apstraktnog rada. Prosti rad je onaj rad koji može obavljati svako ljudsko biće. Složeni rad je onaj koji zahtijeva dodatno obučavanje Individualni rad je onaj rad kojim individualni proizvođači stvaraju svoje proizvode. Drustveni rad se objasnjava kad se na tržistu pojave individualni proizvođači sa svojim robama onda dolazi do izražaja drustvena pozadina toga rada. Subjektivna teorija vrijednosti U objasnjavanju vrijednosti roba se polazi od osnovnog stava da se odnos roba u razmjeni utvrđuje subjektivnim procjenama onih koji su za njih zainteresirani. Osnovna prepostavka vrijednosti robe je dakle njihova korisnost i rijetkost na tržistu. Tokom epohe su se izdiferencirala 4 oblika razmjene: Jednostavan, pojedinačan oblik razmjene (slučaj kad se dvije robe neposredno razmjenjuju)Razvijeni ili potpuni oblik razmjene (pojavom viska roba, razmjena postaje normalna aktivnost u kojem vlasnik može na zakonit način izvrsiti razmjenu) Opći oblik razmjene (postoji roba koja je opći ekvivalent Novčani oblik razmjene (R-N-R)- razmjena roba posredstvom novca Cijena je vrijednost robe izražena u novcu.Ustanovljavanjem ovog odnosa javlja se noviji oblik drutvene proizvodnje pod nazivom robno-novčana ili tržisna proizvodnja. Novac integrira svjetsku privredu i osigurava laksi protok roba između zemalja Subjekti drustvene proizvodnje-Subjekti drustvene proizvodnje su: -individualni proizvođači-domaćinstva-zadruge-preduzeća Domacinstvo je najmanja drustvena zajednica u kojoj se zivi i koja postaje ekonomski subjekt kojim upravljajui u njemu pretezno rade clanovi porodice ,a u vlasnistvu je jednog ili vise clanova porodice. Zadruge predstavljaju org.oblik dobrovoljnog udruzivanja proizvodzaca ili potrosaca ciji je cilj obavljanje ili organizovanje odredjene ekonomske djelatnosti,obezbjedjivanje sredstava za proizvodnju ,sredstava za potrosnju i povoljnije dobuijanje kredita.

Preduzeća predstavljaju dominantan tip ekonomskog subjekta u uslovima savremene robne proizvodnje koja na organiziran način obezbjeđuje faktore procesa proizvodnje, proizvodi određena dobra i usluge namijenjene tržistu sa osnovnom motivacijom ostvarivanja dobiti, odnosno viska prihoda nad rashodima. Preteča preduzeća je bila jednostavna kooperacija (veći broj proizvođača u istom procesu proizvodnje ili različitim ali povezanim procesima rade uporedo). Nakon toga se javlja manufaktura (veća preduzeća zasnovana na ručnom radu i unutrasnjoj podjeli rada). Ekonomka efikasnost je odnos vrijednosti proizvedenih dobara i usluga prem iznosu troskova ucinjenih za njihovu proizvodnju. Preduzetnistvo se može definirati kao kreativna ljudska aktivnost da nanajpovoljniji način kombinira i koordinira ograničene proizvodne faktore i postigne efikasnu ekonomsku aktivnost. Ovdje se podrazumijeva niz faktora: menagement, kontrola, poslovna odgovornost, rizik, otvaranje novih tržisnih mogućnosti, formiranje malih i srednjih preduzeća. Sve ove funkcije obavljaju preduzetnici koji moraju posjedovati inicijativu, inovativnost, prezimaju rizike, hrabrost, odgovornost. Preduzeća se mogu klasificirati prema djelatnosti (proizvodna, trgovačka, uslužna), tržinoj orijentaciji (lokalno, međunarodno) vlasnistvu (privatna, državna), veličini (velika i mala i srednja) Rezultati proizvodnje Agregati drutvene proizvodnje su rezultati praćenja i prezicnog utvrđivanja veličine i strukture efekata tog radnog procesa.Agregati bez vremenske dimenzije su: drustveno bogatstvo.Agregati s vremenskom dimenzijom: drustveni bruto-proizvod, društveni proizvod, narodni dohodak Drustveno bogatstvo – zbir svih materijalnih vrijednosti kojima u momentu mjerenja raspolaže neka zajednica. Ono obuhvata:- istraženo i procijenjeno bogatstvo zemlje (obradivo zemljište, šume, rude, voda)proizvedena dobra (bogatstvo proizvedeno ljudskim radom)Saldo ekonomskih odnosa sa inostranstvom Drustveni bruto proizvod – zbir svih proizvedenih roba i usluga koje subjekti proizvedu u određenom vremenskom periodu. Iskazuje se u dva segmenta: Nacionalni bruto proizvod (GNP-gross national product) – predstavlja zbir roba i usluga proizvedenih faktorima koji su vlasništvo subjekata određene zemlje bez obzira u kojoj je zemlji proizvodnja obavljena Domaći bruto proizvod (GDP-gross domestic product) – zbir roba i usluga proizvedenih unutar zemlje bez obzira u čijem su vlasnistvu proizvodni faktori Ovaj agregat se može analizirati sa sljedećih stanovista: Struktura po oblastima-Struktura po vlasnistvuVrijednosna struktura (preneseni i novostvoreni dio vrijednosti) namjenska struktura (sredstva-za proizvodnju i sredstva za potrošnju) Drustveni proizvod uključuje samo dva dijela drustvenog bruto proizvoda : -preneseni dio utrosenih sredstava za rad (amortizacija) -novostvoreni dio vrijednosti (dodatu vrijednost) Narodni dohodak – obuhvata samo novostvorenu, odnosno dodatu vrijednost stvorenu u procesu reprodukcije i isključuje iz obračuna amortizaciju.

Postoji vise metoda izračunavanja narodnog dohotka:Stvarni (u obzir se uzimaju sve novostvorene vrijednosti koje skupa čine narodni dohodak)Potrosni (polazi se od rashoda do kojih se dolazi u procesu reprodukcije, a oni umanjuju vrijednost koja je stvorena u drustvu).Veličina narodnog dohotka se uzima kao jedan od najznačajnijih pokazatelja ekonomske razvijenosti pojedinih zemalja. III DIO RASPODJELA-DEFINICIJA To je ekonomski proces u kojem se utvrdjuju kriteriji, način i veličina učesća subjekata u raspodjeli rezultata proizvodnje. Raspodjela povezuje proizvodnju sa potrosnjom. Postoje dva mehanizma njenog ostvarivanja: • Neposredna ili direktna raspodjela,(karakteristična je za zajednice na niskom stupnju drustvenog razvoja u kojem prevladava naturalna proizvodnja, a raspodjela se vrši na način da se prvo podmire osobne potrebe članova zajednice, dio proizvoda se usmjeri za nastavak proizvodnje i dio kao rezerva za moguće poremećaje u proizvodnji). • Posredna ili indirektna raspodjela(karakteristična za zajednice koje su na visem stupnju drustvenog razvoja u kojima dominira robna proizvodnja čija je sustina proizvodnja za potrebe drugih)Proizvođači prvo moraju proizvode prodati na tržistu, a onda na osnovu rezultata izvrsiti raspodjelu. Analiza ekonomske medjuovisnosti i povezanosti procesa proizvodnje i procesa raspodjele pokazuje sljedeće:U medjusobnom odnosu proizvodnja ima primaran značaj Proizvodnja osigurava predmet raspodjele (ako nema proizvodnje, nema raspodjele) Proizvodnjom je odredjen obim raspodjele Proizvodnjom je odredjen kriterij i način raspodjele Proizvodnjom je odredjena struktura raspodjele Raspodjela kao sekundarna po značaju i izvedena ekonomska kategorija u odnosu na proizvodnju i ispoljava svoj povratni efekat - Odlukama o udjelima u raspodjeli utvrdjuju se dijelovi rezultata proizvodnje namijenjeni pojedincima za reprodukciju njihove radne snage, subjektima za nadoknadu utrosenih materijalnih faktora proizvodnje i potrebe prosirene reprodukcije, zajednici kao cjelini za podmirenje različitih drustvenih potreba i članovima zajednice koji nisu ekonomski aktivni Makro aspekt razmatra raspodjelu ukupne količine dobara i usluga proizvedenih u zajednici u odredjenom vremenskom periodu. Postoje dva aspekta posmatranja Naturalni (raspodjela sredstava za proizvodnju i sredstava za potrosnju) Vrijednosni (korisćenjem drustvenog proizvoda ili narodnog dohotka) Mikro aspekt posmatra raspodjelu ukupnog rezultata proizvodnje na nivou preduzeća. To je unutarnja raspodjela na: Fond namijenjen zadovoljavanju potreba reprodukcije radne snage zaposlenih Fond namijenjen zadovoljavanju potreba održavanja i prosirenja proizvodnje Fond namijenjen za podmirenje obaveza prema zajednici

Raspodjela narodnog dohotka je uvjetovana sa dva faktora: Naturalni karakter sredstava od kojih se sastoji narodni dohodak (sredstva za proizvodnju i sredstva za potrosnju) Potreba da se raspodjelom mora osigurati dovoljno sredstava za potrosnju zajednice kao cjeline i za prosirenje proizvodnje (povećavanjem dijela namijenjenog za potrosnju stiču se pretpostavke za uvećavanje drustvenog bogatstva). Logika raspodjele drutvenog proizvoda i narodnog dohotka je: ukoliko se povećavaju oba agregata, dio namijenjen potrosnji raste, ali sporije od dijela namijenjenog prosirenju proizvodnje; ukoliko se smanjuju , smanjuju se izdvajanja za osobnu potrosnju, ali sporije od smanjivanja sredstava za proizvodnju. Raspodjela se odvija u 3 faze: PRIMARNA RASPODJELA je podjela na pojedine ekonomske subjekte i njihov udio je odredjen cijenama koje postiže na tržistu činom prodaje proizvoda. Veće cijene podrazumijevaju veće učesće u raspodjeli. U tom kontekstu svaki subjekt koji pripada istoj grani djelatnosti bi po logici morao prisvajati dio rezultata adekvatan učesću u njegovom stvaranju. Praksa ili realnost pokazuje drugačije stanje jer neki subjekti prisvajaju veći dio od njihovog stvarnog učesća u stvaranju dohotka, a neki zahvataju manji dio od njihovog stvarnog učesća. Jedan od osnovnih uzora je neuskladjenost cijena pojedinih proizvoda kao posljedica drušsvene kontrole cijena. Subjekti koji prisvajaju dohodak veći od prosjeka ostvaruju ekstra dohodak. Kao faktore koji utiču na stvaranje takve pozicije izdvajamo: produktivnost rada, tržizna konjuktura, prirodni uvjeti i posebni uvjeti privredjivanja. Na taj način se formiraju 4 vrste dohotka: Tehnički – kao posljedica razlika u produktivnosti radaKonjukturni – kao posljedica poremećaja robno-novčanih odnosa povećavanjem potražnje u uvjetima nedovoljne ponude nekih proizvoda.Na bazi prirodnih uvjeta – kao posljedica povoljnijih prirodnih uvjeta proizv.i njihovog korisćenja (poljoprivreda, rudarstvo,..)Monopolistički – kao posljedica monopolističkog položaja pojedinih subjeka u okviru iste grane djelatnosti. SEKUNDARNA RASPODJELATo je raspodjela u kojoj pojedinci i subjekti, koji su prisvojili dohodak u procesu primarne raspodjele, isti koriste za podmirenje različitih vrsta potreba. Pojedinci trose dohodak za nabavku i plaćanje potrebnih proizvoda i usluga, izdržavanje porodice i plaćanje obaveza koje snose kao dio zajednice. Subjekti trose svoj dohodak za plaćanje obaveza prema drustvenoj zajednici koje su zakonski regulirane (carine, porezi, doprinosi, takse) i naj način obezbjeđuju održavanje i rad državnih institucija, financiranje zdravstva, obrazovanja, kulture, nauke, sporta. Ova faza raspodjele je karakteristična po tome sto se ovdje utvrdjuje koliki će stvarno biti udio proizvodnih subjekata , a koliki državni i država kao predstavnik interesa zajednice želi da za financiranje ovih potreba osigura sto vise sredstava, a subjekti žele da za to izdvoje sto manje. Subjekti se ovdje pojavljuju u dvostrukoj ulozi kao konzumenti usluga i kao oni koji to financiraju. NAMJENSKA RASPODJELA Ovdje subjekti donose odluke koliki će dio dohotka kojim raspolažu upotrijebiti za potrosnju, a koliki za akumulaciju.U uvjetima robne proizvodnje, učesće u

novostvorenoj vrijednosti se ostvaruje na osnovu sljedećih kriterija: vlasnisvo nad radnom snagom, vlasnistvo nad kapitalom i Kombinacijom prethodna dva kriterija. Vlasnicima radne snage pripada dohodak koji se zove najamnina, a vlasnicima kapitala profit (industrijski, trgovački, kamata, preduzetnička dobit, dividenda, renta) 3.NAJAMNINA-DEFINICIJA:Najamnina predstvlja cijenu,tj.novcni iraz vrijednosti radne snage,tj.dohodak njenih vlasnika. Visinu ove cijene odredjuju 3 determinante: Obim i kvalitet životnih sredstava neophodnih za normalnu reprodukciju vlasnika radne snage, troskova njegovog obrazovanja i izdržavanje njegove porodice. Odnos ponude i potražnje na tržistu radne snage (rast broja stanovnika, stanje privredne aktivnosti, uvodjenje novih tehničko-tehnoloskih procesa, obim proizvodnje) Uloga savremene države je kao posrednika u situacijama suprostavljenih interesa u vezi utvrdjivanja visine najamnine izmedju vlasnika radne snage i preduzimača koji nastoje da visina najamnine nema zahtjevani rast. U početku razvoja robne proizvodnje postojao je naturalni oblik plaćanja radne snage, a u savremenim uslovima najamnina se isplaćuje u novčanom obliku u dva oblika: najamnina od vremena i najamnina od komada. Najamnina od vremenaOblik plaćanja radne snage za vrijeme provedeno na poslu i može se odrediti prema satu, danu,sedmici ili prema vremenu.Najamnina od komada oblik plaćanja radne snage prema broju komada proizvedene robe. Na osnovu ovog oblika plaćanja radna snaga je zainteresirana da proizvede što veći broj komada robe. Ako se promatra analitički izraz najamnine možemo razlikovati : Nominalnu-Realnu-Relativnu Nominalna je suma novca koju radna snaga prima kao naknadu za rad. Ona se izražava apsolutnim brojem novčanih jedinica . Realna najamnina predstavlja količinu životnih sredstava koje njen vlasnik može da kupi za iznos realne najamnine. Ona za razliku od nominalne predstavlja stvarni pokazatelj mogućnosti reprodukcije radne snage. Visina realne njamnine zavisi od visine nominalne najamnine i cijena životnih namirnica. Relativna najamnina izražava odnose u raspodjeli novostvorene vrijednosti, odnosno učesće najamnine u toj vrijednosti bez obzira na to da li novostvorenu vrijednost promatramo u okvirima pojedinih subjekata ili kao nacionalni dohodak na nivou cijele zajednice. 4.PROFIT-DEFINICIJA:Profit predstavlja dohodak, dio novostvorene vrijednosti, koji u procesu raspodjele prisvajaju vlasnici kapitala. Kapital predstavljaju sve vrijednosti (sredstva i imovina) koja imaju svojstvo da njihovo koriSćenje donosi vrijednost veću od one koju su uložili u obavljanju ekonomske aktivnosti. Kapital ima različite oblike postojanja:Suma gotovog novca, Preduzeće – fabrika,Trgovačka radnja,Sredstva na računima banaka,Krediti, Stedni ulozi Obveznice,Dionice,Vlasnitvo na nekretninama (zemlja, zgrade),Intelektualno vlasnistvo.

U savremenim uvjetima identificiramo 4 tipa kapitala : 1.Proizvodni (strojevi,, alati, fabrike, infrastruktura)2. Financijski (gotovina, investicija, monetarni i instrumenti)3. Humani (Intel. Sposobnosti, kultura, organizacija 4.Prirodni (resursi, ekosistem, životna sredina) Kapital u obliku novca može egzistirati duže vremena u novčanom obliku, jer se kao takav ne uvećava, nego je tendencija da se pretvori u jedan od dva pojavna oblika: Realni (sredstva za proizvodnju, strojevi, oprema, zgrade, repromaterijal, zalihe poluproizvoda i gotove robe) Financijski (novčani krediti, štedni ulozi, obveznice, dionice, komercijalni zapisi). Istorijske pretpostavke za nastanak kapitala stvorene su na odredjenom stepenu razvoja robne proizvodnje i robne razmjene, postepenim potiskivanjem i prevazilaženjem proste robne proizvodnje, odnosno nastankom razvijene kapitalističke robne proizvodnje. Bitna karakteristika ovog perioda je je pretvaranje ljudske radne snage u robu koje je izvrseno u periodu prvobitne akumulacije kapitala nasilnim odvajanjem sredstava za proizvodnju od neposrednih proizvodjača i koncentacija tih sredstava u rukama vlasnika kapitala. Posjedovanje i upotreba kapitala je pretpostavka prisvajanja profita. Primarni prisvajači profita su vlasnici kapitala koji se bave proizvodnjom i prometom i njihovi dohoci se nazivaju: industrijski profit, trgovački profit, zemljisna renta. Ostali vlasnici kapitala, koji neposredno ne sudjeluju u procesu proizvodnje, prisvajaju izvedene dohotke : kamata, preduzimačka dobit, dividenda Zato razlikujemo aktivne kapitaliste (industrijalci, trgovci, kapitalisti u poljoprivredi) i pasivne kapitaliste (bankari, vlasnici dioničkog kapitala). Industrijski kapital je dio ukupnog drustvenog kapitala koji djeluje u oblasti industrije, a industrijski profit je dio ukupnog profita koji prisvajaju vlasnici kapitala koji funkcionira u oblasti industrije. Determinante profitne stope mogu biti unutarnje i vanjske. Unutarnji:Produktivnost rada, intenzivnost rada, tehnologija, korisćenje kapaciteta, brzina obrta kapitala (to je vremenski proces kružnog kretanja kapitala u kojem se uloženi kapital vraća u istoj veličini na polaznu tačku; trajanje obrta je jednako zbiru vremena koje kapital provodi u proizvodnji i prometu; ukoliko je vrijeme kraće, tada se isti obim proizvodnje može proizvesti uz manje angažovanog kapitala, odnosno isti može povećati proizv,ukupan prihod i profitnu stopu), podjela kapitala na fiksni i cirkulirajući ( fiksni kapital – kupovina kapitalnih dobara, strojeva, zgrada itd, cirkulirajući ( Kapital uložen u kupovinu radne snage i predm.rada) i kvalitet proizvoda. • Vanjski:Cijena proizvoda(veća cijena-veći profit), cijena materijalnih faktora proizvodnje (niže nabavne cijene-povoljnija profitna stopa i ukupan profit), cijena radne snage (niža cijena radne snage i ograničavanje rasta najamnina dovodi do povećanja profitne stope). Raspodjela profita:Fond potrosnje (dio koji se namjenjuje vlasnicima kapitala za podmirivanje njihovih vlastitih potreba.Fond akumulacije , to je osnovna pretpostavka i uvjet za proces prosirene reprodukcije kao normalnu i prirodnu težnju svakog subjekta. Formiranje fonda akumulacije se najprije vrsi u novčanom obliku. Iz novčane akumulacije se prelazi u realnu akumulaciju.

-IZDVAJANJE I PROIZVODNA UPOTREBA PROFITA KAO KAPITALA JE PROCES AKUMULACIJE KAPITALA,KOJI PREDSTAVLJA OSNOVNU PREDPOSTAVKU U USLOV ZA PROCES PROSIRENE REPRODUKCIJE KAO NORMALNU I PRIRODNE TEZNJU SVAKOG EKONOMSKOG SUBJEKTA. 4.3ZAJMOVNI KAPITAL I PREDUZETNIČKA DOBIT Zajmovni kapital predstavlja osamostaljeni dio industrijskog kapitala koji vlasnicima nije u odredjenom vremenskom intervalu neophodan, pa ga pozajmljuju drugim kapitalistima.Kapital koji se plasirati kao zajmovni nastaje već u formi kružnog kretanja industrijskog kapitala.Dio troskova proizvodnje, odnosno cijene kotanja je namijenjen za nadoknadjivanje utrosene vrijednosti sredstava za rad, povlači se iz kružnog kretanja i formiraju sredstva amortizacije. Ovaj proces neprekidno traje dok se sredstvo za rad potpuno ne amortizuje. Na ovakav način osamostaljen dio industrijskog akpitala predstavlja izvor zajmovnoig kapitala.Na sličan način se dio novčanih sredstava predvidjenih za nabavku predmeta rada i radne snage mogu usmjeriti i koristi kao zajmovni kapital.Dio profita koji prisvajaju vlasnici kapitala – fond akumulacije se takodje može upotrebljavati kao zajmovni kapital. Kao dio zajmovnog kapiatala može se koristiti i stednja vlasnika radne snage. Naspram ovako formiranoj ponudi zajmovnog kapitala, javlja se potreba za dopunskim sredstvima (za proizvodnju ili potrosnju). Potražnja za zajmovnim kapitalom se sastoji od: potražnje industrijskih kapitalista za dopunskim sredstvima u funkciji maksimiziranja profita-Potražnja stanovnitva u funkciji potrosnje za zadovoljavanje različitih vrsta potreba-Potražnja države za kreditima za podmirenje različitih potreba, koje se ne mogu obezbjediti iz njenih prihoda (porezi, doprinosi, carine, takse) Kamata-Zajmovni kapital se posudjuje samo ako svom vlasniku donosi odredjeni prihod, odnosno nadoknadu za pozajmljivanje.U slučaju da se zajmovni kapital plasira u proizvodnju onda se to može prestaviti na sljedeći način: Kamata ima sljedeće osobine:Predstavlja iznos novčane nadoknade za pozajmljena sredstva-Kamata je poseban oblik dohotka, kojeg vlasnik stiče na osnovu privatne svojine nad novčanim kapitalom i zato predstavlja oblik dohotka od svojineKamata je fiktivna cijena kapitala jer nominalno izražava upotrebnu vrijednost zajmovnog kapitala Ovako definirana cijena zajmovnog kapitala može se izraziti na 2 načina : kao kamata u apsolutnom iznosu novca i kao kamatna stopa Kamata predstavlja unaprijed utvrdjenu obavezu zajmoprimca za pozajmljeni kapital Visina kamate je odredjena slijedećim determinantama: Visinom profitne stopePonudom i potražnjom zajmovnog kapitala na tržištu novca Uticaj monetarne politike Zajmodavci – rentijeri, pasivni kapitalisti Zajmoprimci-preduzimači, aktivni kapitalisti Podjela profita ostvarenog pozajmljenim kapitalom na dva dijela: Kamata, koju prisvajaju zajmodavci-Preduzetnička dobit, koju prisvajaju zajmoprimci.

Kredit je oblik kretanja zajmovnog kapitala, a kreditni odnosi stavraju mogućnost korisćenja tudjeg kapitala. Krediti se javljaju kao:Privatni i javni Kratkoročni i dugoročniTrgovački i bankarski Bankarske poslove možemo klasificirati na: Aktivni bankarski poslovi, ovdje se banka pojavljuje kao zajmodavac, gdje plasira sredstva prikupljena od stanovnistva i privrede Pasivni bankarski poslovi, poslovi gdje se banka pojavljuje kao dužnik, gdje posudjuje slobodna novčana sredstav od stanovništva i privrede Neutralni bankarski poslovi, gdje banka vrši posredničke funkcije u domaćem i medjunarodnom platnom prometu Banke ostavaruju zaradu koja se naziva bankarska dobit (razlika izmedju pasivne i aktivne kamate) Postoje centralna banka i poslovne banke Centralna banka kreditira sve ostale banke, ima monopol na izdavanje novca i drugih vrijednosnih papira i to je državna banka. Poslovne banke su financijski posrednici izmedju subjekata koji imaju višak novca i subjekata kojima se taj visak može pozajmiti (investicione, trgovačke, poljoprivredne, vanjskotrgovinske, hipotekarne, stedionice). 4.4Dionicki kapital predstavlja kapital koji nastaje udruzivanjem veceg broja manjih pojedinacnih kapitala)zeljeznicke pruge,putevi,celicane,rafinerije,proizvodnje energije). Udruzivanje manjih iznosa kapitala,omogucuje se finansiranje vecih razmjera kada se javlja novi organizaini oblik koji se naziva dionocko-akcionarsko preduzece. (bankarstvo,trgovine,telekomunikacije,infrastruktura,itd.) Formiranje dio.kapitala i dion.-akc.pred.ima za rezultat sljedece pozitivne ekonomske posljedice:-rjesavanje problema akumulacije granica, -rjesavanje problema minimiziranja ulagackog rizika-,obezbjedjenje kreditnih sredstava. Dionica ili akcija je vrijedonosni papir. Osnivanje dionockog drustva moze biti simultano i sukcesivno. Simultano-otkupljivanje dionica bez javnog poziva za upis i uplatu dionica. Sukcesiono-osnivci ulisuju jedan dio dionica,a za ostatak se upucuje javni poziv svim zinteresovnim licima za otkup dionic. Prava vlasnika dionica su :-Pravo odlucivanja-Pravo upravljanja dionockim drustvom-pravo raspolaganja dionicama-pravo na prisvajane dohotka. Dividenda je dohodak koji donosi dionica ,po osnovu suvlasnistva u dionickom drustvu. Dividenda zavisi od tri momenta:-od velicine dionice,-od velicine profita dionicarskog drustva,-od velicine profita koji se odvaja radi podjele dionicarima. Dionice se mogu koristiti za:-realizaciju dionicarskih prava(dividenda i upravljanje) -pradaju,-zalaganje u bankama.Sekundarna trzista su mjesta gdje se kupuju i prodaju vec izdate dionice.Osnivacki kapital je onaj koji su dionicari platili po nominalnim vrijednostima dionica,tj.prikupljeni novcani kapital prodajom odredjenog broja emitovanih dionica na primarnom trzistu i plasiran u odredjenu ekonomsku aktivnost. Fiktivni kapital je onaj koji predstavlja vrijednost dionickog kapitala nastao prema trzisnim cijenama dionica.Osnivacka dobit je prevazilazenje vrijednosti fiktivnog nad vrijdnosti osnivackog kapitala,tj.razlika koja u tom slucaju nastaje izmedju njih.

Obveznice su vrijdnosni papiri koji imaju fiksiranu kamatnu stopu i unaprijed utvrdjen dohodak.Berza je trziste na kojima se vrsi kupovina i prodaja dionica ,obveznica i drugih vrsta vrijednosnih papira. Finansisko trziste cine:trziste kapitala,trziste novca i trziste deviza. Aukcija je nacin prodaje javnim nadmetanjem. IV RAZMJENA Ekonomska funkcija procesa razmjene je da,nakon obavljenog procesa raspodjele ,omoguci vlasnicima razlicitih dohodaka da obezbjede sve ono sto ce upotrbiti u procesu potrosnje. Imamo tri predpostavke razmjene: Drustvena podjela rada,mogucnost stvaranja viska proizvoda i nastanak,razvoj i utvrdjivanje privatne svojine. Trampa je razmjena dviju roba,sto moze biti robno –novcana trampa. Razmjenu ili trampu mozemo razlikovati i po: -Prisutnosti posrednika u trampi,-predmet razmjene-drzavne granice Sredstva rarazmjene dijelimo u dva oblika. -naturalna sredtsva(nakit,dragocjenosti) -sredstva placanja(novac-valut,devize,cekovi,mjenice itd.) Mjerilo cijena je tehnicka mjera,tj.odredjena kolicina ylata kao novcana jedinica. Cijena u razmjeni je novacani izraz vrijednosti robe. Devalvacija je zakonsko smanjenje cijena Revalvacija je obrnut postupak. Opticaj novaca je stalno kretanje n ovca u prometu. Vrijendost novca dijelimo na nominalnu i realnu . Nominalna je ona koja izkazana na kovanicama i banknotama. Realna je kolicina robe koju mozemo kupiti nominalnom vrijednoscu. Inflacija izrazava nesklad u robno –novcanim odnosima kao posljedica vece kolicine novca u opticaju,u odnosu na raspolozivu velicinu robnih fondova izrazenu u sumi robnih cijena.Deflacija je smanjenje potrebne kolicine novca za normalnu realizaciju roba. Tezauracija je izvlacenje gotovine iz prometa i cuvanje u domacinstvima,preduzecima,bankama,stedionicama itd. Kreditni odnos podrazumijeva izvjesnu pismenu obavezu duznika koja se odnosi na izvsenje te njegove obaveze(nacin otplate,rokovi,kamata,druge obaveze) Oblici kreditnog novca su:-mjenica-banknota-cek Mjenica je vrjedonosni papira kojim se duznik obavezuje da ce svoju obavezu izvrsiti pod ugovorenim uslovima.Slizi kao sredstvo za obezbjedjenje kredita,kao kreditni i platni instrument. Banknota je vrjednosni papir koji na propisan nacin iudju banke koje se obavezuju da ce donosiocu isplatiti ozncenu kolicinu novca.Sluze kao sredstvo razmjene i kao placanja. Cek je vrjedonosni papir kojim se daje nalog banci da izvrsi isplatu. Odnos izmedju valuta naziva se intervalutarni paritet,tj.paritet novca koji pokazuje koliku kolicinu zlata predstavlja novcana jedinica odredjene valute u odnou prema novcanoj jedinici druge valute.Valuta je pairni novac i kovanice sto ih izdaju drzave i banke i sluze kao zakonsko sredstvo placanja.

Devizni kurs je cijena jedinice odredjene valute izrzene drugom valutom.(imamo fiksni i plivajuci)Devize su sve vrste potrazivanja jedne zemlje koje glase na inostranstvo:valut,mjenice,banknote itd. Trziste predstavlja ukupnost ponude i potraznje najrazlicitijih roba,usluga,vrijdnosnih papir i novca,kao i skup svih ustanova,podrucja,uredjaja i instrumenata kojima se utvrdjuju ukupne drustvene potrebe kao i kolicine,provjerava kvalitet i definisu cijene tih roba i ulsuga. Tipovi trzista: Kriterij vrste proizvoda. -trziste riba i usluga,trziste faktora proizvodnje:rad,kapital,zemlja -trziste novca,vrjednosnih papira i drugih finansiskih instrumenata. Kriterij prostora:-lokalno,regionalno, trzite drzave,mredjunarodno,svjetsko-globalno. Kriterij intervencije:slobodno i regulisano Funkcija trzista:Alokativna,selektivna,distributivna,informativna. Ponuda predstavlja onu kolicinu dobar koju su ponudzci spremni i sposobni d ponude z prodju po nekim cijenama u oku odredjenog vremena. Agregatnu ponudu cini cjelokupna kolicina dobar i usluga u okvirima jedne drustvene zajednice koja se nudi na prodaju ili moze ponuditi.Obim agregatne ponude ovisi od: Mogucnoti proizvodnje,zaliha i bilans spoljnotrgovinske razmjene. Kolicina dobara koju je prodavac spreman da proda zavisi od: Cijene kostanja-troskovi proizvonje,tehnologije,cijene suptituta,organizacije trzista,ocekivanja u buducnosti i specijni faktori. Potraznja:predstvlja onu kolicinu dobara koju su kupci spremni i sposobni kupiti uz odredjene cijene u toku konkretnog vremenkog perioda. Agregatnu potraznju cine:-licna potrosnja-investiciona potrosnja -javna potrosnja,-neto izvoz Ravnotezno stanje oznacava situaciju pri kojoj je kolicina robe koja se nud jednaka kolicini robe koja se trazi.Konkurencija predstavlja odredjeni oblik uspostavljanja odnosa izmedju ponude i potrosnje na trzistu.Oblici konkurencije:Cjenovna konkurencija-prodori-monopolska moc. Ogranicena konkurencija predstavlja tip trzisne konkur.u kojoj se bilo na strani ponude ili na strani potrosnje pojavljuje jedan ili nekoliko subjekata ,a njihov udio u u ukupnoj ponudi ili potraznji je toliko da mogu uticati na cijene,kolicine i uslove kupoprodaje roba. Monopol je trzisno stanje kada se na strani ponude pojavljuje samo jedan prodavac,a na strani potraznje mnogo kupaca,dok monopson predstavlja trzisno stanje kada se na strani potraznje pojavljuje samo jedan kupac a na strani ponude niz prodavaca. Imamo vise uticaja na monopol:-Ekonomija obima-prirodni monopol -kontrol nad oskudnim resursima-nedovoljan obim potraznje,drzavna ogranicenja Tipovi proizvodnih subjekata. Kombinati(kao organizacioni oblik vertil+kalne integracije u cijem sastavu se organizuje primarna proizvodnja,vise i nize faze prerade do prizvodnje finalnog proizvoda. Konglomerati:vrsta preduzeca koje u svom proizvodnom programu ima veoma sirok asortiman razlicitih proizvoda ,proizvedene razlicitom tehnologijom,namjenjeni razlicitoj kategoriji kupaca . Monopolisticki savezi_su:

Karteli su forma monopolitickog povezivanja ucesnika iz iste oblasti proizvodnje,tj.iste ili slicne grupe proizvoda. Trustovi su monopoliticki savezi u kojima ucesnici u potpunosti gube ekonomsku i pravnu samostalnost. Koncerni su najobuhvatniji,najrazvijeniji i najmocniji monopoliticki savezi koji su ustvari udruzeni monopli. Monopoliticka konkurencija je trzisno stanje koje se nalazi izmedju ekstrema potpune konkurencije i monopola. V POTRONJA-Definicija: To je dio drustvenog sistema proizvodnje,koja predstavlja oblik ekonomske aktivnosti tokom koje se trose rezultati proizvodnje i zadovoljavaju ljudske potrebe. Oblici potrosnje obzirom na broj subjekta:-individulna potrosnja koja predstavlja potrosnju materijalnih dobar i usluga iskazana po pojedincu -agregatnu potrosnju koj predstavlja potrosnju drustva kao cijeline. Oblici potrosnje prema vrsti faktora: -Potrosnja predmeta rada,-potrosnja sredstava za rad-potrosnja radne snage Obzirom na podudarnost potrosnje i izvor vlatitih prihoda -anticipirana potronja)unaprijed,na kredit)-odgodjena potrosnja Obzirom na namjenu proizvoda i usluga: Proizvodna potrosnja predstavlj proces potrosnje proizvodnih faktora radi dobijanja novih proizvoda i usluga. Neproizvodna potrosnja predstavlja proces potrosnje razlicitih vrsta materijalnih dobara i usluga u cilju zadovoljenja potreba stanovnistva. Faktori potrosnje:Ekonomski,Drustveni,Politicki,Geografski

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->