RUDARSKO GEOLOSKO GRAĐEVINSKI UNIVERZITET U TUZLI

Seminarski rad
Ugalj u Bosni i Hercegovini
Bahrudin Saburović Fahreta Vehabović Muamer Selimović 6/14/2011

Sadržaj 1. Uvod 2. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini 3. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini u sklopu bivše Jugoslavije 3.1. Rezerve uglja 3.2. Proizvodnja uglja 3.3. Plasman i potrošnja 3.4. Pregled ugljonosnih basena, ležišta i rudnika uglja u bivšoj Jugoslaviji 3.5. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena bivše Jugoslavije 3.5.1. Eocenska ležišta 3.5.2. Miocenska ležišta 3.5.3. Pliocenska ležišta 4. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije 4.1. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas 4.2. Proizvodnja uglja 4.3. Rezerve uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.4. Rezerve uglja u Republici Srpskoj 4.5. Rudnici uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.6. Rudnici uglja u Republici Srpskoj 5. Zaključak 6. Literatura

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 2

1. Uvod Ugalj već odavno predstavlja tradicionalno gorivo i važan energetski izvor. Mnoge zemlje su na osnovu zaliha uglja gradile svoje ekonomske potencijale, a to je jako bitanfaktor kada se procjenjuje dinamika njegovog razvoja za 21 vijek. Zasad ne postoji nikakav problem oko eksploatacije i proizvodnje uglja u svijetu jer njegov realan pad se tek očekuje u 2020. godini i to na Srednjem istoku, tek tada će OECD Evropi klasična koncepcija rudnika uglja tražiti novo razmatranje. Posmatrajuči ovaj problem u Bosni i Hercegovini moramo razlikovati dva slučaja:  Ležišta u kojima se već vrši eksploatacija uglja, gdje postoji rudarska tradicija i gdje je rudarski rizik manji;  Ležišta gdje je moguće otvaranje novih rudnika, gdje je potrebno mngo opreznije pristupiti procjeni energetskog potencijala. Obično u blizini rudnika grade se i termoelektrane, pa je prema tome potrebno obezbijediti dovoljnu količinu i ujednačen kvalitet uglja, naravno uz ekonomski prihvatljive cijene. Kako je ugalj resurs koji je ograničenog vijeka a uz to i neobnovljiv resurs potrebno je obezbijediti kontinuiranu eksploataciju na veće dubine kako bi se obezbijedile dovoljne količine za potrebe jedne termoelektrane. Kako ta eksploatacija postaje skupa, dolazi se do zaključka da nije svako ležište pogodno za izgradnju termoenergetskog objekta. U rudnicima Bosne i Hercegovine eksploatacija se vrši na različite načine, uglavnom teškim uslovima na granicama rentabiliteta ili sa gubitcima u sadašnjem sistemu cijena. Mogućnost razvoja i unapređenje proizvodnje vrlo su različiti. Kako nisu ostvareni planska predviđanja proizvodnje u pogledu proizvodnje uglja, pojavio se višak uglja na tržištu što predstavlja veliki problem s njegovim plasmanom na tržište. I pored svega intenzivno se razvija površinska eksploatacija, koja u sadašnjim uslovima obezbjeđuje dosta konkurentan ugalj. To su posljedica investicionog ulaganja, nabavke savremene opreme i izbora povoljnih ležišta za ovu eksploataciju, tj. Otvaranje novih rudnih ležišta. Rudnici uglja u Bosni i Hercegovini rade prvenstveno za potrebe Elektroprivrede BiH, ali su isto tako značajni za snadbijevanje industrije, široke i opšte potrošnje u BiH, a manjim dijelom i za izvoz. Rudnici u Republici Srpskoj koji proizvode ugalj, uglavnom, ga proizvode za potrebe termoelektrane “Gacko” i “Ugljevik” i u sastavu su Elektroprivrede RS. Rudink “Stanari” koji je privatizovan proizvodi ugalj za industriju, a rudnik “Miljevina” trenutno nije aktivan. Ugljarska aktivnost u BiH danas se realizuje u 12 različitih horizontalnih i vertikalnih integrisanih te tržišno i infrastrukturno nepovezanih preduzeća, pri čemu neka od njih upravljaju sa više ugljenokopa. U rudnicima uglja u BiH je 2005. godine proizvedeno cca 9,2 miliona tona uglja što predstavlja tek 50% ostvarene proizvodnje uglja u 1990. godini.

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 3

Do 1990. Do 1990. Zenica i Bila). a rudnik uglja Mostar u basenu Mostar je zatvore.  EPSR (Trebinje sa termoelektranama Gacko i Ugljevik).  EPHZHB (Mostar bez termoelektrane). Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 4 . Kulminaciju razvoja dostiže 80 – tih godina prošlog stoljeća. kao ekskluzivni snadbjevač ugljem TE Tuzla i TE Kakanj. bili su u sastavu jedinstvenog BiH preduzeća za proizvodnju električne energije EPBiH. U ratnom periodu.852 miliona tona ili 54. podjelivši se u 10 samostalnih lokalnih rudnika uglja. u rudnicima BiH je bilo zaposleno oko 31. Gecko (Rudnik uglja: Gacko). U 2007. Rezultat tome su tri odvojene elektro kompanije:  EPBiH (Sarajevo sa termoelektranama Tuzla i Kakanj). naročito u značajnijim ležištima uglja lociranim u ugljenim basenima:       Tuzla (Rudnici uglja: Kreka.3% predratne proizvodnje. godine svi rudnici uglja Bosne i Hercegovine su bili organizovani u jedinstveno rudarsko preduzeće “Titovi rudnici uglja” Tuzla. U decembru 1995. Samo su rudnici uglja Ugljevik i Gacko dostigli predratni nivo proizvodnje. Breza. Doboj – Banja Luka (Rudnik uglja: Stanari). Livno – Duvno (Rudnik uglja: Tušnica). Banovići. sa oko 15. proizvodnja uglja je svedena na 10% . godini proizvedeno je 9. Bugojno (Rudnik uglja: Gračanica). takođe su i navedene kompanije reorganizovane. Srednja Bosna (Rudnici uglja: Kakanj. Rudnik uglja Kamengrad u basenu Kamengrad poslije rata nije značajnije aktivan. godine poslije potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma i ustroja BiH sa dva entiteta i Distriktom Brčko.000 radnika.250 uposlenih. ili skraćeno TRUTZ.1992/1995godine. dolaskom Austro – Ugarske monarhije. Đurđevik i Ugljevik). Samo rudnik uglja Gacko i rudnik uglja Ugljevik. koji snadbijevaju istoimene termoelektrane.15% predratnog nivoa.2. Veći dio bivših RUTZ ostali su u FBiH. a proizvodnja uglja je bila oko 18 miliona tona godišnje. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini Rudarstvo u Bosni počinje krajem 19 stoljeća.

godine. 3. Posle 1964. a potom i u Kreki i u Zenici 1885. Ta istraživanja su otkrila brojna nepoznata i manje interesantna ležišta. Ugljarstvo s početka je bilo rascjepkano. godine najveće reserve uglja u bivšoj Jugoslaviji bile su u Srbiji sa 56. Baseni lignita:      Kosovsko – Metohijski Kolubara Kostolac Velenje Kreka Page 5 Ugalj U Bosni i Hercegovini . Srbija. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Za vrijeme bivše Jugoslavije rudarstvo se počelo razvijati početkom 19. Slika.6% i u Bosni i Hercegovini sa 30%. Prvo se razvilo u zapadnim zemljama kao što su Hrvatska i Slovenija a nešto kasnije i u ostalim dijelovima (Bosna i Hercegovina. Rezerve uglja (%) 1967. Te godine je ostavrena najveća proizvodnja uglja približno 30 miliona tona. sa slabon i skupom proizvodnjom.1.3. što omogućava siguran razvoj eksploatacije rudarske privrede. godine. u zemljama bivše Jugoslavije Kako kod same eksploatacije ne možemo računati da će se sva ruda izvaditi prema tome od ukupne vrijednosti treba se odbiti 30%. godine. godine slijedi naglo zatvaranje malih rudnika čije su reserve bile male. a najčešći vlasnici su bili privatnici i industrijalci. Po završetku I svjetskog rata u bivšoj Jugoslaviji je bilo nekih 100 rudnika s malom proizvodnjom. što bi predstavljalo prave eksploatacijske reserve. Crna Gora i Makedonija)ali sa nešto usporenim razvijanjem. koja povećavaju proizvodnju. Veći dio eksploatacijskih rezervi nalazilo se u 10 najvećih basena. stoljeća. Plan koji su sprovodili u bivšoj Jugoslaviji predviđao je udvostručenje proizvodnje uglja u narednih 10 godina a plan se odnosio na nekoliko velikih basena između ostalih tu su bili i basen Kreka i Sarajevsko – Zenički rudnik uglja. 1967. nedovoljno organizovano i primitivne proizvodnje. U Bosni i Hercegovini razvitak ugljarstva je počelo polovinom 19 stoljeća i to prvo u Mostaru davne 1844. Rezerve uglja u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Zbog nepreciznih i različitih istraživanja rudnih ležišta i basena u bivšoj Jugoslaviji nikad se nije moglo utvrditi tačna kategorizacija ugljeva.1. Posle II svjetskog rata razvoj ugljarske privrede prati stalan porast sve do 1964. Poslije ratova urađena su mnoga geološka i geološko – rudarska istraživanja.

1% Ovo pokazuje da je glavno vrijeme stvaranja Jugoslovenskih ugljeva u neogenu. Pregled proizvodnje uglja (u 000 t) u BiH (1960. Proizvodnja uglja za vrijeme bivše Jugoslavije Između dva svjetska rata u zemljama bivše Jugoslavije proizvodnja je u stalnom porastu. Kako je rasla proizvodnja niskokaloričnih ugljeva osnovna orijentacija u potrošnji bila je u energetske svrhe.) Uoči II svjetskog rata 7. shodno tome slijedi da je ugalj predstavljao budućnost kao osnovna mineralna sirovina u Jugoslaviji za proizvodnju i razvoj energetike. Kako se u to vrijeme planirala 4 puta veća proizvodnja uglja u svijetu. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 6 . okruponjenija integrisana preduzeća. ali udvostručenu proizvodnju obezbijedilo je veći broj radnika koji su bili za razliku od predratnih. U zemljama bivše Jugoslavije zastupljene su bile rude geološke starosti:  Paleozojske oko 0. – 1969.2.3. Za 20 godina ista ta proizvodnja je udvostručena (1919 . Prikaz kretanja proizvodnje u rudnicima BIH (u 000 t) Skoro sva proizvodnja prije rata u bivšoj Jugoslaviji dobivena je podzemnom eksploatacijom. 3. potom saobraćaj i široku potrošnju.4%  Mezozojske oko 1.2. Plasman i potrošnja uglja Osnovna potrošnja uglja bila je vezana za industriju.5%  Kenozojske oko 98.3. 3. sve ukupno 108 rudarskih proizvodnih objekata.Baseni mrkog uglja:     Srednje – bosanski Banovići Zasavski Senjsko – resavski Basen kamenog uglja:  Raša.032. Tek posle II svejtskog rata počinje površinska eksploatacija. 57 rudnika mrkog uglja i 42 rudnika lignita. Slika. Vrlo je vjerovatno da će se primjetiti da je prije rata u Jugoslaviji bilo više rudnika.1939) Slika. okupljeni u veća.000 t obezbijedilo je 9 rudnika kamenog uglja.

130 4.4. 1965.859 5. nemetale. 1969. Godina 1957.725 27. 1961. Većina rudinka zatvarali su se iz tri najčešća razloga:  Neznatne reserve.288 13.738 14.158 24. hemijsku industriju i dr. Industrija 9. Glavna orijentacija u ugljarskoj privredi su postal baseni sa velikim rezervama i proizvodnjom.056 2.4.626 18. Ležišta kamenog uglja bila su veoma složene teksturne građe. 1962.  Nerentabilan rad.716 Saobraćaj 3.551 5.970 Široka potrošnja 4.446 7.874 2.126 29.  Otežani uslovi eksploatacije. U to vrijeme naročito opada proizvodnja kamenog uglja.759 7. plasman i potrošnja rezervi uglja (u 000 t) u bivšoj Jugoslaviji 3.200 18. 1966.726 3. Neki rudnici koji su decenijama bili aktivni.178 17.715 6. 1959. Pregled ugljonosnih basena. 1964.819 21. Elektroprivreda je najviše trošila reserve uglja dok se kod ostalih industrijskih oblasti to smanjivalo iako im se proizvodnja povećavala. otežanim uslovima eksploatacije i najčešće ograničenim rezervama uglja.491 18.383 2.059 25.035 23. Baseni i ležišta kamenog uglja u Jugoslaviji pripadaju: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 7 .772 Slika.378 2. 1967. crnu metalurgiju.969 Izvoz 135 154 113 111 164 136 113 133 98 117 Ukupno 17.498 26.011 1. 1968.819 25.613 5. Nešto malo povoljniji uslovi su bili u basenima lignite jer su reserve bile znatne a i sami ugljani sloj je bio bliže površini.867 5.992 1.056 18.934 12. maker is a povremenom obustavom danas su skroz napušteni. što je i opravdano.110 28.Industrija je tada obuhvatala: elektroprivredu.420 3.394 18.887 6.620 3. ležišta i rudnika uglja u Jugoslaviji Iz ranijih podataka zaključujemo da se iz godine u godinu mijenjao broj rudnika – proizvođača.

nalazišta i rudnici kemenog uglja u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1. Bila Ugljevik(Ugljevičko-pribojski): Džemat – Snježnica.  Miocenu. eocen Rudarski aktivan/neaktivan Zatvoren Zatvoren Republika BiH BiH jugoslovenski ugljevi nisu koristili za proizvodnju koksa. 2.     Karbon – permu. Kameni ugljevi su u većini slučajeva sa visokim sadržajem pepela i sumpora. Neki ugljevi se nalaze između mrkih ugljeva i lignite. Kvalitet mrkog uglja je različit jer je kod nekih visok sadržaj pepela dok je kod drugih visok sadržaj vlage. Gornjoj kredi (senon – dan). Juri (lijasu). Mezgrada – Tobut. I to je bio jedan od osnovnih razloga zašto se Redni broj 1. Naziv Sarajevsko zenički(Srednje bosanski): Kakanj. a to im znatno umanjuje koksne vrijednosti. od čega i zavisi sama toplotna vrijednost uglja. Zenica. da bi se njihove kvalitetne vrijednosti morale posebno istaći pa su oni izdvojeni kao lignite – mrki ugljevi. Mlađi ugljeni baseni imaju znatno bolji kvalitet i veću toplotnu moć. Lignit ima jako velike količine vlage što znatno smanjuje njegov toplotni efekat. 4. Stariji miocen Aktivan BiH 3. Breza. Miocen (Ibarski rudnici). ležišta. Baseni lignite su pliocenske starosti. Zabrđe Bonovići Duvanjski Geološka starost Stariji miocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BIH 2. Paleogenu (paleocen – eocen). Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Zatvoren BiH BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 8 . Ugljonosni baseni.5. Naziv Lastva Majevica Geološka starost Trijas Sr. Baseni i ležišta mrkog uglja pripadaju:  Oligocenu. Slika.

ležišta. 13. 22. Naziv Krekanski (ugljenokopi: Moluha. 16. Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BIH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH Slika. 23. 6. Livanjski Mostarski Miljevinski(Foča) Rogatičko – mesićki(Kukavice)ugljenokopi: Rogatica i Mesići Konjičko ostroški Bugojnski Jajce Varcar – vakufski Kotor – varoški Žepče – novošeherski Tešanjski Teslićki Pribićki Banjalučki Kamengradski Omarsko – poljski Lešnjansko – cerovački Cazin – tržački Bihaćki Drvarski Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Aktivan Aktivan Aktivan BiH BiH BIH BiH 9. 11. 19. 21. 8.6. 12. Geološka starost Donji pliocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 9 . 24. 17.5. Bukinje. Lukavac. 18. 15. 14. nalazišta i rudnici uglja (tvrdi mrki ugalj) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1. Bobrna. 10. Ugljonosni baseni. 20. 7.

Ugljonosni baseni. nešto manje njih je bilo kredne ili lijarske starosti.7. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 10 . Prikaz ugljonosnih ležišta i basena u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Sva veća ležišta koja su se nalazila u sklopu bivše Jugoslavije su bila tercijalne starosti.  I horizont – pješčari. U eocenskim sedimentima zapažen je veći broj manjih ugljenih slojeva.  II horizont – pješčari. laporovi škriljci.Lipnica) 2. 4. laporci. podijeljen je jos na tri dijela donji. laporci. lokalno pjeskoviti krećnjaci. ležišta. na obroncima Majevice. nalazišta i rudnici uglja (mehki mrki ugalj – lignit) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije 3. 3. srednji i gornji. Krninski (Stanari) Sprečansko – gračanički Banovićki (ugljenokopi: Đurđevak. Eocenska ležišta Majevica Položaj – nalazi se u SI Bosne. krečnjaci sa pojavom ugljenih slojeva (srednji eocen). Miopliocen Donji pliocen Donji pliocen Donji pliocen Miopliocen Zatvoren Zatvoren BiH BiH 7. 3. 8. Nalazi se nekih 15km SI do Tuzle.1. 6. na pojedinim mjestima i slojeva. Zatvoren Zatvoren Zatvoren BIH BiH BiH Slika. Seona) Banjalučki (Ramići) Rakovičko – kasindolski (kod Sarajeva) Livanjski Duvanjski Gatačko – nevesinjski Donji pliocen Donji ploocen Miopliocen Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BiH BiH 5. gline i glinci (donji dio srednjeg eocena). Ta serija je podijeljena na tri horizonta. dok ona ležišta koja su bila karbonsko – permska nisu imala nikakve ekonomske vrijednosti. 9. Stratigrafija i tektonika – transgresivni srednji i gornji eocen u području Majevice grade seriju flišnog tipa debelu oko 1.5.5..200m.

pod nazivom – Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 11 . Rogatički. nedaleko od Priboja na JZ i Bijeljine na SI.5m do 1. Ima karakterističan dinarski pravac pružanja SZ – JI a pad slojeva najčešće je okrenut prema JI. u slivu rijeke Janje. koje istovremeno grade i osnovu preko koje transgresivno leže sedimenti ugljenosnog tercijara Srednjebosanskog basena. Kaknja. basen Bugojna i Stanara. Ugljonosnost – u srednjem dijelu eocena nalazi seveći broj ugljonosnih slojeva proslojaka debljine od 0. Vogošća.” Reserve su ograničene na nekoliko miliona tona. Mnogim pritokama rijeke Bosne basen je dreniran po dužini a u SZ dijelu. Bihaćki. laporci i konglomerati u završnom dijelu (gornji eocen). SI od Majevice. Cazinski. Viteza i Zenice do Travnika i Vlašić planine na SZ. zahvata oko 900 km2 površine. Busovače. Gatački i drugi manji baseni. Taj dio je više puta istraživan – rudarskim radovima i bušenjem. Prijedorski. strmi i rasjedima deformisani. Mostarski. Između rijeke Bosne i Drine javljaju se baseni: basen Miljevine. sada izolovanih basena. Glavna faza ispunjavanja basena vezana je za miocen u čijim nasalgama se nalaze slojevi mrkog uglja. Stratigrafija i tektonika – Obod basena čine paleozojsko – mezozojske stijene Srednjebosanskih škriljavih planina. Breze. te je zbog toga poznat i kao Sarajevsko – Zenički basen. a najpoznatiji su: u centralnoj Bosni – Sarajevsko – Zenički basen i u zapadnoj Bosni – Kamengradski. a lignitnog sloja u naslagama gornjeg miocena i pliocena. Ilijaša. Drvarski. oko Kaknja i Breze. basen Šipova i drugi baseni. III horizont – bankoviti pješčari. Kotor – Varoški.5.0m. U predjelu između rijeke Bosne i Vrbasa poznati su: Teslićki. Srednjebosanski basen (Sarajevsko – Zenički basen) Položaj – U centralnom dijelu Bosne nalazi se najveći basen mrkog uglja u Bivšoj Jugoslaviji poznat kao Srednjebosanski ugljeni basen. Veći značaj imaju ugljeni slojevi koji se nalaze u predjelu G. Banjalučki basen i basen Mrkonjić – grad. Pruža se dolinom Bosne. 3. miocena i pliocena.2. podzemne vode predstavljaju veliku smetnju i opasnost za eksploataciju. Slojevi su nabrani. U jugozapadnoj Bosni i Hercegovini: Livanjski. Miocenska ležišta Najveći dio tercijalnih basena pripada miocenu i pliocenu. a širok u prosjeku 12 km. Duvanjski. Nalazi se između dva velika grada – Sarajeva i Zenice. Ugljonosnost – Ugljonosni kompleks sedimenata terestrično – limničkog karaktera u Basenu stvaran je za vrijeme gornjeg oligocena. čak je neko vrijeme ugalj otkopavan u rudniku “Majevica. Pribojsko – Ugljevički basen (Ugljevik) Položaj – U SI Bosni. od njenog izvorišta i Sarajeva na JI. nalazi se veći broj manjih. preko Visokog.Tuzle i Lopare. crveni glinci. Kiseljaka. Banovićki i drugi baseni. ali na njih se ne može računati zbog malih slojeva uglja i teških geoloških uslova za eksploataciju. Basen je dug oko 80.

po kome je naziv i dobio. naročito produktivnog dijela. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 12 . sadašnje površine. Stratigrafija i tektonika – Miocenska ugljonosna serija leži transgresivno preko mezozojske krečnjačke. koji nemaju nikakvu ekonomsku vrijednost. laporca i krečnjaka sa ugljevim slojevima. Reserve uglja procjenjuju se na nekoliko 100tina miliona tona. Ugljonosnost – U ugljonosnoj seriji Mostarskog basena nalazi se jedan ugljeni sloj složene građe. veoma su male – nešto preko 10-tak km2. lapora. Miljevinski basen Položaj – Ovaj basen mrkog uglja nalazi se u istočnom dijelu Bosne. debljine oko 20 m.Utvrđeno je da postoji šest ugljonosnih slojeva. koji su negdje prešli u rastresite šljunkove. Počinje konglomeratima i pješčarima. u ugljonosnoj seriji Miljevinskog basena javlja se jedan sloj uglja složene građe. debljine do 400 m u kome se nalazi ugljeni sloj promjenjive debljine. odnosno između planinskih visova Zelengore i Javorice. ili povlatni sloj male debljine 0. odnosno oko 10% od svih potvrđenih rezervi mrkog uglja u bivšoj Jugoslaviji. iznad kojih leži laporovito – glinoviti kompleks. Stratigrafija i tektonika – U okviru ugljonosnog basena. Mostarski basen Položaj – Ovaj ugljonosni basen u Hercegovini nalazi se u dolini rijeke Neretve kod Mostara. debljine i do 20 m i gornji. Ugljonosnu miocensku seriju prekrivaju pliocensko – kvartarni konglomerati. Međutim. mogu se izdvojiti tri serije sedimenata:  Gornjoeocenski fliš Majevice – baza  Slatkovodna produktivna serija – donji miocen  Marinski srednji i gornji miocen – povlatni dio. srednji dio i južni dio.Ugljonosni basen Ugljevik. Basen ima izrazito izdužen oblik. a po nekim Pribojsko – Ugljevički basen. glina. Ugljonosnost . ili glavni ugljeni sloj. koji je laporovitim sedimentima izdvojen na dva sloja: donji. Ugljonosnost – Pored većeg broja proslojaka uglja. sa pravcem pružanja SI – JZ u jednom i SZ – JI u drugom dijelu. Ukupna površina nekadašnjeg basena je oko 150 km2. kao i mnogi drugi u okviru Dinarida Bosne i Hercegovine. između Foče i Kalinkovika. sa pravcem pružanja IZ zahvata oko 30 km2 površine. Stratigrafija i tektonika – I ovaj basen.5 – 2 m. ili eocenske flišne podloge. Procjenjeno je oko 20 miliona tona rezervi uglja. Jezerske vode miocena u ovom basenu nataložile su debele naslage konglomerata. Basen obuhvata tri posebna polja: sjeverni dio. Godišnja proizvodnja je nešto veća od 200 hiljada tona. Zahvata oko 60 km2 površine. od kojih su samo dva sloja ekonomski opravdana za eksploataciju. pješčara. pripadaju miocenu.

a zapadno od Vrbasa.  Livanjski basen kod Livna. Ugljonosnost – Od tri ugljena sloja koji se nalaze u sastavu mlađeg kompleksa najveći značaj ima glavni ili najstariji ugljeni sloj. Basen obuhvata kotlinu izduženog oblika. Bjelašnice i Bitovnja. Nema poseban ekonomski značaj za ugljarsku privredu. između Konjica i Ostrošca.Kamengradski Basen Položaj – U zapadnoj Bosni. debljine oko 1000 m. nedaleko od Sanskog Mosta.5. SI od Grmeča. leži transgresivno preko paleozojsko – mezozojske škriljasto – krečnjačke podloge Dinarida. Neko vrijeme ugalj je eksploatisan kod Rogatice i u Mesićima. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija miocenske starosti. nalazi se Kamengradski basen. Manji miocenski baseni i zatvoreni rudnici mrkog uglja u Dinaridima BiH  Rogatičko – Mesićki basen nalazi se nedaleko od Rogatice. koji se nalazi između planinskih visova Prenja.3. po kome i nosi ime. između Jajca i Šipova. Pliocenska ležišta Najveće reserve uglja na teritoriji bivše Jugoslavije nalaze se u sastavu ploocenskih ležišta i basena.  Konjičko – Ostrožački basen nalazi se u dolini Neretve.  Varcar – Vakufski basen je mali basen koji se nalazi nedaleko od basena Jajce.  Bugojanski basen nalazi se zapadno od Sarajevsko – Zeničkog basena. obuhvate miocensko – pliocenske jezerske sediment u kojima se nalaze ugljeni slojevi. To su akumulacije lignitnog uglja.  Basen Jajca nalazi se u slivu rijeke Vrbasa. čije pojave ugljenih slojeva nemaju veći ekonomski značaj. Od brojnih pojava samo neke imaju ekonomsko – privredni značaj. 3. I on nema veću ekonomsku vrijednost za razvoj ugljarske privrede. odnosno SI od mrkonjić – grada. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 13 . Geološki sastav je isti kao i u Livanjskog basena. čija je ekonomska vrijednost mala.  Duvanjski basen nalazi se desetak kilometara od Livanjskog basena. U Bosni i Hercegovini najznačajnije je ležište Kreka. izolovani basen. Po površini manji je od Livanjskog zahvata oko 140 km2 površine. odnosno u blizini Bugojna. Sastavljena je od različitih stijena koje se mogu podijeliti u dva kompleksa sa više zona donji i goprnji kompleks. Reserve su male svega nekoliko miliona tona. a u slivu rijeke Sane. Zahvata oko 400 km2 površine. Pripada grupi jezerskih basena miocenske starosti. odnosno između Rogatice na sjeveru i Mesića na jugu. čija je površina nešto manja od 100 km2. Sastoji se od više manjih basena. odakle potiče i naziv. Godišnja proizvodnja se kreće oko 200 hiljada tona. koje se nalaze u svim krajevima bivše Jugoslavije. To je mali. dinarskog pravca pružanja.

leži transgresivno preko gornjomiocenskih ili gornjoeocenskih sedimenata. nalazi se jedan od najvećih jugoslovenskih basena lignitnog uglja. ali je samo jedan dio od toga ugljonosan. Odlikuje se ritmičkom sedimantacijom u kojoj se četri puta obnavlja ciklus igljenih slojeva. Basen ima dinarski pravac pružanja. a u južnom dijelu basena i preko tufiznih pješčara i serpentine mezozojske starosti. između Majevice na sjeveru i serpentinskog masiva Konjuha na jugu. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija.Krekanski basen Slika. debljine 500 – 600 m. Položaj krekanskog basena i rudnika Položaj – U SI dijelu Bosne. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 14 .8. odnosno doline rijeke Spreče. a uža najviše 18 km. nedaleko od Tuzle. pri čemu duža strana iznosi 55 – 60 km. poznat kao Kreka. pjeskova i glina. plaveći teren južno od Majevice. koja je predstavljala neku vrstu horstovske prečage između zaliva i mora. Basen obuhvata tektonsku uvalu koja u paleogeografskom smislu predstavlja izduženi zaliv Panonskog mora koje se u donjem pliocenu duboko zavlačilo u kopno Dinarida. krekanski basen zahvata oko 250 km2 površine.

kako Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 15 .  Sprečansko – Gračaničko ležište – U dolini Spreče kod Gračanice. u Kreki. pored miocenske prisutne i pliocenske ugljonosne serije. na obodu Panonskog basena. Ugljonosnost – Prisustvo ugljenih slojeva. Ukupne reserve uglja iznose oko 4 milijarde tona. u kojem je obrađen i sektor uglja. Proizvodnja uglja a time i razvoj rudnika uglja u Krekanskom basenu počinju 1885. nalazi se donjopliocensko Stanarsko – Krninsko ležište. Prema opštim ocjenama rezerve ovih ugljeva su takvog obima i kvaliteta da se sa istim može dugoročno planirati proizvodnja električne i toplotne energije iz uglja u do sada ostvarenim relacijama 65:35% u odnosu na druge resurse. ukupne reserve uglja procjenjene sun a oko 200 miliona tona. Manji pliocenski baseni i ležišta na teritoriji BiH Osim Krekanskog basena koji obuhvata značajne reserve i daje obimnu proizvodnju lignitnog uglja dobrog kvaliteta. a sjeverno od Tešanskog i Teslićnog ugljenog basena. odnosno na obodu Panonskog basena. svi drugi baseni i ležišta na teritoriji Bosne i Hercegovine od manjeg su značaja za razvoj ugljarske privrede. Vlada FBIH se opredjelila za izradu ovog SPP. nađeno je stablo koje leži poprečno preko ugljenog sloja. U glinovito – laporovitim sedimentima donjeg pliocena nalazi se sloj lignitnog uglja. a po širini 51 km. Nešto veći značaj od ostalih pliocenskih besena i ležišta imaju Stanarsko – Krninsko i Sprečansko – Gračaničko ležište.  Stanarsko –Krninsko ležište – U podnožju Krnin planine. O nekim basenima i ležištima pliocenske starosti na teritoriji Bosne i Hercegovine bilo je riječi pri opisu miocenskih basena. što govori o krupnom kopnenom bilju koje je dalo materijal za postanak ugljenih slojeva u ovom basenu.64 m. srednju i povratnu. u kojima su. prosječne debljine oko 4 m.Ugljonosna serija tektonski je dosta poremećena. U navedenom kontekstu Vlada FBIH želi da na tim osnovama i dalje razvija proizvodnju električne i toplotne energije iz uglja. njihov broj i kvalitet u Krekanskom ugljenom basenu zapazili su još u prošlom vijeku austrijski geolozi. 4. za potrebe FBIH najmanje za narednih 50 godina. Stablo je dugo 6 m. Njeni sediment su naborani u dvije sinklinale i jednu antiklinalu čiji je pravac pružanja dinarski. godine. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije BIH/FBIH ima značajna ležišta niskokaloričnih mrkih i lignitskih ugljeva. Interesantna je pojava fosilnog drveta koja je zapažena na više mjesta u Kreki. Još 1901. kao prelazne faze i potencijalne podloge za izradu navedene strategije BiH/FBIH. U povlati glavnog ugljenog sloja. između Doboja i Tuzle. u kojoj bi bila obrađena i proizvodnja i upotreba uglja u kontekstu održivog razvoja. godine izdvojili su tri sloja: podinsku. u kojoj bi predmetna tema bila obrađena. sa prosječnim prečnikom od 0. koje zahvata oko 100 km2 površine sa pružanjem od SZ do JI u dužinu 20 km. od čega su sigurne reserve 600 miliona tona. nalazi se ugljonosno ležište poznato kao Sprečansko – Gračaničko ležište lignitnog uglja. JZ od Doboja. Zbog činjenice da BIH/FBIH nema urađenu dugoročnu Energetsku strategiju.

001 323 747 253 344 47 95 36 0 2002.659 0 5.874 0 6. odnosno općenitog osmišljavanja budućeg statusa tih RU.483 2. Ugalj se kopa na 27 proizvodnih lokacija od kojih su 11 podzemni RU. 1.115 222 281 77 230 59 0 2007.403 445 1. Proizvodnja uglja u Bosni i Hercegovini nakon raspada bivše Jugoslavije Rudnik Kreka (L) Banovići (M) Đurđevik (M) Kakanj (M) Breza (M) Zenica (M) Bila (M) Gračanica (L) Livno (M)(L) Kamengrad (M) Mostar (M) UKUPNO 1990. 1.893 2.234 383 943 291 319 60 129 32 0 2003. 1. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas U ovom periodu u BiH je. kako u pogledu reorganizacije i modernizacije.i u manjoj mjeri Bila.076 / 46 Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 16 .021 1. O kakvom se kapitalnom poslu radi.328 438 903 308 221 61 139 32 0 2004. 2.328 462 968 283 278 69 154 30 0 2005.). imaju izražene probleme poslovanja.2.500 1.409 0 5.1.489 1.383 487 1. Kamengrad.979 1. Dobrnja. Neki od prije rata aktivnih RU. 14 samostalnih aktivnih RU. odnosno pogona. Posebno je složen problem podizanja nivoa proizvodnje uglja u podzemnoj eksploataciji. Breza i Zenica . I dalje se TE Tuzla snabdijeva ugljem uglavnom iz RU Kreka. od toga 7 RU sa podzemnom eksploatacijom uglja. može se reći da je ovaj rad kamen temeljac buduće Energetske strategije uglja za FBIH.165 404 318 83 253 59 0 % 07/90 40 61 30 58 82 35 72 37 73 / 200 13. Ovdje je potrebna posebna pažnja i aktivnost na revitalizaciji ovih RU.280 1.446 503 997 177 290 72 196 50 0 2006. Miljevina. su u međuvremenu zatvoreni – ili rade. 4.002 232 767 391 353 51 80 36 0 2001. 4. izuzev Gacka i Ugljevika. Svi RU.000 1. a TE Kakanj iz RU Kakanj.701 1. posebno FBiH. 1. govori i naredni tekst. U FBIH je ostalo 10 samostalnih lokalnih RU.bi se navedeni potencijali uglja što prije stavili u funkciju opšte dobrobiti društva. ali sa beznačajnim kapacitetima (Mostar.092 0 5. i sa kakvim mogućim pozitivnim posljedicama.301 0 4. 2. tako i kod rješavanja socijalnog statusa viška uposlenih radnika. 4.412 0 4. Gračanica i Livno.731 0 5. 2.018 491 920 116 684 81 135 2000.087 1. Bukinje i dr. Dakle. Banovići i Đurđevik.335 0 5. 1.946 1.

onečišćena jalovim proslojcima i imaju neujednačen kvalitet.229 47 46 Slika. Ležišta lignita. Tako postoje rezerve kamenog uglja. Geološki su.418 2.76 milijardi tona.103 milijardi mrkog uglja.830 3. Rezerve uglja u F BiH i RS Bosna i Hercegovina je bogata ugljem. detaljno istraženi. Proizvodnja uglja (u 000 t) po rudnicima u F BiH (1990. godine) 4. rijetko više slojeva ima ekonomsku vrijednost.212 1. Ugljeni baseni u BiH su već dugo poznati.583 3./2007. Rudnici uglja posluju na granici rentabilnosti te razvojnu komponentu istraživanja zapostavljaju. trijaskim i jurskim tvorevinama (okolina Bosanskog Grahova).624 2. Ovi drugi su vezani za sjevernu Bosnu. Duvno i dr. medjutim. Geološka istraživanja su veoma skupa. Gnjica i Rožanj) prognoziraju rezerve kamenog uglja do oko 30 miliona tona sa malom ekonomskom vrijednošću. U ležištima se najčešće nalaze 1-3 ekonomski značajna sloja uglja.202 3. Već se duže vrijeme u nekim dijelovima srednje i istočne Majevice (Veselinovac. Energetski potencijal BiH u uglju sagledan je na osnovu bilansa utvrdjenih rezervi mineralnih sirovina sa 31. bliže panonskom basenu. a lignita u gornjem miocenu i donjem pliocenu. javljaju se i u slatkovodnim (Gacko.508 2. za koje rudnici posjeduju rješenja o odobrenim rezervama od nadležnih Ministarstava. Ležišta mrkog uglja pojavljuju se u raznim dijelovima BiH. Tektonski su poremećena. Ležišta mrkog uglja su obrazovana uglavnom u donjem i srednjem miocenu.847 2.3.Mrki ugalj (M) Lignit (L) 8. Vrijeme i uslovi stvaranja ekonomski značajnih ležišta uglja opredijelili su njihovu vrstu i regionalni razmještaj. uglavnom bez ekonomskog značaja u sedimentnom kompleksu mladjeg paleozoika (blizina Vlasenice). te u eocenskim naslagama Hercegovine (Lastva). Ukupne geološke rezerve uglja u BiH iznose oko 5.12. a eksploatacione su procijenjene prema urađenoj tehničkoj dokumentaciji sa kojom raspolažu rudnici. Majevica i Kozara. od čega je bilansnih 2.893 2.540 milijardi tona i to 1. I 2000. u basenima ispunjenim pretežno slatkovodnim tvorevinama.292 2.9.250 3. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 17 .117 3. Bugojno.232 4. U nekim se eksploatacija vrši već preko 100 godina. Livno. uglavnom.437 milijarde lignita i 1.2006. Ugalj je nastao u raznim etapama istorijskogeološkog razvoja Zemlje i na velikom broju lokaliteta (više od 100).) i u marinskim basenima (Kreka i Stanari). Iz ovoga se vidi da su potrebna velika sredstva da bi se potencijalne rezerve istražile i prevele u bilansne. Ekonomski značajna ležišta uglja u BiH nastala su tokom neogena. a moraju se obavljati radi dobivanja podloga za buduću eksploataciju da bi se rudarski rizik sveo na dozvoljeni stepen. U takvim uslovima nisu obezbijedjene potrebne geološke podloge.241 3.904 1.752 1.529 2. godine.

koje bi upotrebljavale ovaj ugalj. te da treba obezbijediti značajna sredstva za geološka istraživanja kako bi se utvrdilo energetski potencijal i ekonomska vrijednost ležišta. Najznačajnije rezerve mrkog uglja se nalaze u slijedećim basenima: Srednjobosanskom (ležišta: Kakanj. Ovakav kvalitet mu odredjuje široko područje primjene. Cazinski i dr.) imaju svega cca 5. Banovićkom (Seona. 7500-12600 kJ/kg. morat će se računati i na odsumporavanje. što znači da nisu dovoljno istražena ležišta. Mezgraja. Grafički prikaz učešća bilansnih rezervi mrkog uglja i lignita po bazenima daje se u poglavlju 3. te za buduće energetske objekte ne predstavljaju potencijal. Miljevina. te Livanjskom i Duvanjskom ugljenom basenu. a lignita u basenima Kreka. Đurđevik). Kod gradnje novih termoelektrana. sadrži 0. Breza i Bila). Stanari.1 %.Treba naglasiti da od potencijalnih rezervi. pepela 5-9 % i vlage 35-53 %. Glinje. Oko 50 % bilansnih rezervi lignita. Ovo su vrlo značajne geološke rezerve. naročito treba izučavati Bugojanski (zbog izrazito povoljnijih uslova eksploatacije). Livno i Duvno. Teslićki. a ekonomski značajne rezerve skoncentrisane su u Gatačkom (19. Medjutim. Žepačko-Šeherski. Bugojno. sadrži znatne količine ukupnog sumpora (2-6 %). Ugljevičkom i Kamengradskom ugljenom basenu. Potencijalne rezerve mrkog uglja iznose 44. Značajne količine potencijalnih rezervi mrkog uglja evidentirane su u Srednjobosanskom. pepela (1045%) i vlage (10-25 %). te Stanarskom basenu i basenima Bugojna. toplotna je vrijednost. a ekonomika eksploatacije i konačna cijena opravdavali su do sada duži transport lignita. što mu sužava područje upotrebe. odnosno 52. rijetko više. a kod lignita u šest ugljenih basena. Rezerve energetskog uglja skoncentrisane u nekoliko ugljenih basena. Potencijalne rezerve nalaze se u više basena. Livna i Duvna. koje bi intenzivnim istraživanjima u narednom periodu trebalo prevesti u više kategorija. nalazi se u Krekanskom basenu. Miljevina i Kamengradskom.6 % ukupnih rezervi. Zenica. Centralni basen. i kod lignita u Krekanskom. Mesički. Lignit je visokokvalitetan.Bilansnih rezervi je svega 45.3 %.0 % bilansnih rezervi. Bugojanskom. Mrki uglja je relativno dobrog kvaliteta prosječna toplotna vrijednost čistog mrkog uglja u Bosni i Hercegovini iznosi oko 16. Ugljevik-Istok. naročito kada su u pitanju dug transport i zaštita životne sredine. interesantnih za elektroprivredu.8% i 43. Lješljanski.750 kJ/kg.7 % bilansnih). a kod lignita 43. odnosno ukupnih rezervi svega 6. kako bi se buduća povećana proizvodnja mrkog uglja i lignita mogla zasnivati i na ovom resursu.0 % od ukupnih geoloških rezervi.2-1. Tušnica.a što navodi na nizak stepen istraženosti. Drvarski. i to kod mrkog uglja u samo četiri. Ovi baseni predstavljaju sadašnji i budući potencijal za termoenergetske potrebe.5 %. te Livanjski i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 18 . Tobut-Peljave). Gacko. Kotor-Vareš.7 % potencijalnih. vanbilansnih 10. čist. Svi ostali baseni (Mostar. Ugljevičkom (Bogutovo Selo.0 % ukupnog sumpora.

To se ispoljava u slijedećem:  Klasifikacija. Primjer: dublji dijelovi Krekanskog basena (ispod dubine 250 m. Tako su trajno izgubljeni vrlo povoljni dijelovi ležišta za eksploataciju. Najveći dio ovih rezervi nalazi se u basenu Kreka. prevodjenjem u više kategorije. Stepen otvorenosti rudnika uglja (kao odnos "A"-rezervi prema bilansnim) iznosi 8. gdje su slojevi zavodnjeni i rudarske prostorije pod uticajem velikih pritisaka. Problematika bilansnih rezervi uglja u Bosni i Hercegovini veoma je složena i nedovoljno izučena. tona mrkog uglja i 412. Opravdano bi bilo očekivati da će se u budućnosti moći otkopati dio vanbilansnih rezervi što bi povećalo bilansne i eksploatacione rezerve.99 mil. tona lignita predstavljaju veliku količinu u ukupnim geološkim rezerima uglja u Bosni i Hercegovini. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 19 . ispod rijeka.Duvanjski basen u F BiH dok je u RS učešće potencijalnih rezervi znatno manje i iznosi 18. Medjutim.10 mil.5 % mrki ugalj. u zavodnjenim dijelovima na dubini ispod 400 m u zaštitnim stubovima većine rudnika. a stepen istraženosti ugljenih ležišta (A+B prema bilansnim rezervama) iznosi cca 60 %. pa je i skupa eksploatacije. obezbijedi dalji stabilan razvoj proizvodnje uglja.0 %. stepenu njihove istraženosti. što će usloviti da se tako zaostale rezerve uglja klasificiraju u vanbilansne kategorije. odnosno na sadašnjem nivou tehnike i opremljenosti rudnika veći dio bilansnihrezervi se ne može ekonomično eksploatisati. kategorizacija i proračun rezervi uglja u pojedinim basenima i njihovim raznim dijelovima vršeni su sa vrlo neujednačenim kriterijima u različitim periodima za posljednjih 50 godina. pruga. s povećanjem dubine. Poseban problem.5 % lignit i 12. zatim otvorenosti aktivnih rudnika i drugih geološko-ekonomskih kategorija koje predstavljaju limitiajuće faktore za razvoj termoenergetike u ugljenim basenima BiH. naselja i drugih objekata. Vanbilansne rezerve od 214. a postojeća zakonska regulativa takvu gradnju čak podstiče. pa je sigurno da će se i bilansne i potencijalne rezerve još morati znatno smanjiti.  Dosadašnja proizvodnja uglja je dala iskustvene podatke za ocjenu uslova i mogućnosti eksploatacije. Struktura bilansnih rezervi omogućava niz zaključaka o raspoloživim rezervama.0% od čega 5. Učešće rezervi C1-kategorije u ukupnim bilansnim rezervama je dosta visoko (37 %). što daje povoljnu osnovu da se. a bilansne rezerve su do 400 m). koji su najčešće takvi da se postavlja pitanje bilansnosti još jednog dijela rezervi. koja. koji konstantno obezvredjuje sva naša ugljena ležišta je intenzivna gradnja različitih objekata. Dio bilansnih rezervi u nekim basenima je znatno obezvrijedjen. postaje sve skuplja. kroz napuštanje i nedovoljnu konzervaciju starih jamskih prostorija. to uglavnom neće biti moguće jer teško se nalazi ekonomične metode za racionalnu eksploataciju na većim dubinama. puteva.

One se mogu utvrditi iz dijelova potencijalnih rezervi. gdje su ovi faktori već postavili pitanje bilansnosti dijelova rezervi odnosno ekonomičnosti eksploatacije takvih ležišta uglja. najčešće nekontrolisana intenzivna individualna izgradnja. Stručnjaci su ocijenili da je stepen proučenosti i geološkog poznavanja tih prostora visok. Zbog toga je interesantno. (Primjer: Srednjobosanski ugljeni basen. Dakle. donijele supromjene za ocjenu bilansnosti rezervi uglja u nekim basenima. Livno-Duvno. navedene bilansne rezerve predstavljaju gornju granicu za do sada istražene. a normativi u razvijenijim zemljama to potvrdjuju. Miladije. Bugojno. koji u ranijim propisima nisu uticali na postupak klasifikacije rezervi uglja sada imaju nepovoljan odraz i vjerovatno će smanjiti količine bilansnih rezervi uglja u nekim ležištima ibasenima. ali relativno ograničenih ležišta. RamićiBanja Luka. izvršiti grupisanje više ležišta u jedan basen. Gledano u cjelini. te da se ne mogu očekivati nove bilansne rezerve uglja iznad 20% od do sada utvrdjenih. te izgradnja industrijskih objekata. Razmatrajući sirovinsku bazu za potrebe razvoja energetike možemo konstatovati i slijedeće:  U BiH postoje značajne rezerve uglja na kojima treba planirati razvoj termoenergetike. plan razvoja termoenergetike treba usmjeriti na ovih 10 ugljenih basena. dijelovi Južne sinklinale).  Faktori zaštite životne sredine. Ugljevički i Kamengradski basen.) . značajni za termoenergetiku su baseni Kreka. eksploatacione rezerve u većini ležišta nisu dovoljno izučene i potpuno Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 20 . na sadašnjem nivou tehnike. ako se prethodno postojeći potrošači snabdijevaju ugljem za blokove od 500 MW. Husino. a od mrkih ugljeva Srednjobosanski. izuzev Krekanskog ugljenog basena. Gacko. Stanari. zatim gradnja objekata infrastrukture (saobracajnice). kao i u još nedovoljno istraženim dubljim dijelovima ugljenih basena.  Prema tome. gdje je to moguće. u energetskom smislu. Do sada je razvoj termoenergetike planiran na bazi obezbijedjenih eksploatacionih rezervi uglja 25-30 godina. Kao primjer se mogu navesti dijelovi Krekanskog basena (naselja Šićki Brod. Sada se vidi da trebavršiti regeneraciju termoelektrana i produžiti vijek za 15 godina. Livno i Duvno. dijelovi Mezgraje u Ugljevičkom basenu i pojedini dijelovi Srednjobosanskog basena. BiH ima veći broj. odnosno planirati za vijek 40-50 godina. od lignitskih basena. Objektivno se ne raspolaže eksploatacionim rezervama ujednačenog uglja koji se. tekvalitetu ugija. može ekonomično dobijati i u grupisanim ležištima. dijelovi Mostarskog basena (Cim-llići i Bijelo Polje-Lišani).  Prema raspoloživim bilansnim i potencijalnim rezervama. Ubrzana urbanizacija na ugljenim basenima. Tuzlanski basen itd. poznate i potencijalne ugljonosne prostore.  Ležišta uglja su brojna te se može konstatovati da. Banovićki.

ali rudnici za sada nisu sposobni za to. mogućnosti društva da obezbijedi veći obim korištenja domaćih energetskih resursa.298. Mora se naglasiti da je geološko-ekonomska problematika ležišta i rezervi uglja u Bosni Hercegovini veoma složena. Ovo je do sada već izazvalo negativne posljedice. doprinosi povoljnijem iskorištenju korisne supstance. Ova problematika otežava donošenje konačnih odluka kompententnih za dugoročni. Zavisno od geološkorudarskih prilika.7 % bilansnih rezervi uglja. odnosno 1. Izgradnja novih površinskih kopova. mogu biti i znatno niže od procijenjenih. (Primjeri: PK "Dubrave"-Kreka. Neophodno je da se poveća stepen istraženosti i poznavanja svih ležišta sa bilansnim i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 21 . u odredjenirci uslovima. planski usmjeren razvoj tog dijela nacionalne privrede. Ako bi se ovi procenti primijenili na raspoložive bilansne rezerve.54 miliona tona. vrlo nisko (u rudnicima mrkog uglja iznosi 55. Postoji dosta podataka i uslova da se realno koncipira razvoj do 2020 odnosno 2030. primijenjene otkopne metode i drugih uslova. što u fazi eksploatacije već donosi i donosit će sve veće teškoće.. nedovoljnog stepena istraženosti i poznavanja ove problematike u cjelini. stepena mehanizacije. sa adekvatno geološko-rudarskim uslovima koncipiranom tehnikom i tehnologijom otkopavanja. te tempa i nivoa investicionih ulaganja u postojeće i nove proizvodne kapacitete u ovoj grani. geotehničke i urbane probleme i uslove. PK "Bogutovo Selo“-Ugijevik.24 miliona tona. Iskorištenje bilansnih rezervi uglja u dosadašnjoj eksploataciji je.4 %). Eksploatacione rezerve su procijenjene na sadašnjem nivou poznavanja uslova eksploatacije i stanja rudnika i trenutnih cijena uglja na tržištu. otkopni gubici se kreću od 10 do 70 %. PK "Čubrić" i "Turija"-Banovići. te teškog položaja rudnika i njihove nemogućnosti za intenzivnija ulaganja u istraživanja.). To je rezultat složenih geološko-tektonskih i hidrogeološkogeotehničkih uslova.poznate. Ovo se odnosi na brojne hidrogeološke. ovim ugljenim ležištima i basenima. ako se prihvati orijentacija na masovno napuštanje podzemne eksploatacije. One. PK „Vrtlište“ PK “Stanari“ i dr. onda bi eksploatacione rezerve mrkog uglja znosile 660. ove rezerve mogu biti i znatno niže. primijenjenog načina eksploatacije. Ovi se problemi mogu uspješno rješavati samo velikim investicionim ulaganjima i poboljšanje nivoa geološko-rudarskog poznavanja uslova eksploatacije u. kojima se koristi svega 20-30 % bilansnih rezervi.To. zatim dalja primjena metoda dobivanja uglja (komorne).6 %. Problem donje granice eksploatabilnosti rezervi je otvoren i stalno se mijenja prema uslovima tržišta. te cijena troškova eksploatacije i ona iznose manje 65. a lignita 638. što rezultira nešto većim eksploatacionim razervama. godine. zavisi od kretanja cijena energije na svjetskom i domaćem tržištu. naročito u mnogim jamama gdje su izgubljene znatne količine bilansnih rezervi. a u rudnicima lignita svega 44. Naime.3 miliona tona. dakle. PK "Gračanica-Gacko". nastavi neplanska urbanizacija ugljenih prostora itd. konačno. PK "Šikulje"Kreka.

Naime. česta su traženja da se aktiviraju sva istražena ležišta uglja. To je neekonomski i nesvrsishodan pristup.11. Sva dosadašnja izučavanja rezervi uglja u Bosni i Hercegovini tretirana su isključivo na bazi naturalnih pokazatelja. tako i sa stanovišta budućih termoenergetskih objekata.8. odnosno da ležišta budu obezvrijedjena individualnom neplanskom izgradnjom. Pošto je opredjeljenje društva za maksimalno korištenje domaćih resursa. Da bi ova sagledavanja bila kompletna. Ne može se insistirati da se sva ležišta otvaraju paralelno.10. u kontekstu sagledavanja stanja rezervi uglja. Slika. kao i moguće domete njegove potrošnje. Da bi se dobila potpuno realna geološko-ekonomska ocjena bilansnih rezervi. Svrha ovih proučavanja bila bi odgovarajuće rješavanje ove problematike. što nije ni moguće ni ispravno. Pravilno sagledavanje i tehničkoekoekonomsko planiranje zahtijevaju da se pravovremeno utvrde ne samo fizički obim proizvodnje nego i područja primjene i redoslijed korištenja rezervi iz pojedinih basena i ležišta. trebalo bi za sva ležišta uglja u BiH proračunati koliko ima rezervi uglja odredjenog kvaliteta. itd). Prikaz rezervi u RS Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 22 . u okviru budućih proučavanja neophodno je sagledati stvarne mogućnosti razvoja proizvodnih kapaciteta na raspoloživoj sirovinskoj bazi. To je obiman stručni posao i predmet je posebne stručne studije. potrebe za očuvanje životne sredine i sličnih razloga. a posebno sa stanovišta posljedica nastalih nekontrolisanom urbanizacijom produktivnih prostora. inače se može desiti da društvo izgubi dio rezervi. Time bise dobila potrebna dokumentaciona osnova za planiranje razvoja društva.10. ili u toku 10 godina. Prikaz rezervi uglja u F BiH Slika.7. Ovo je uslovilo dosta jednostran tretman.perspektivnim rezervama uglja. Poseban problem.te i za planiranje razvoja termoenergetike. neophodno je izraditi kompleksne geološko-ekonomske ocjene. koji je veoma značajan za razvoj termoenergetike. npr. jer su vrijednosni pokazatelji ocjene veoma oskudni. ekvivalentnog uglja sa raznim koeficijentima otkrivke (na primjer do 5.9. Za potrebe ovog rada izvršeno je uprošteno sagledavanje po rudnicima odnosno potencijalnim ležištima za postojeće i buduće termoenergetske objekte. koja će se konzervirati za 2 ili 3 decenije. energetske strukture svih domaćih resursa i potreba budućeg razvoja. obezbijede alternative. kako sa stanovišta postojećih potrošača. je konzervacija uglja u najširem smislu. Na takvim osnovama potrebno je usvojiti i rješenja da se za ležišta.

D. Značajna ležišta lignita i mrkog uglja se nalaze u Federaciji BiH i Republici Srpskoj..  Rudnik „Kakanj“ (ugalj mrki) sa površinskim kopom Vrtlište i podzemnim rudnikom Haljinići. Mnogi od ovih rudnika. mapa lokacije ležišta uglja. podzemni rudnici lignita Mramor i Bukinje.4. u Gacku koji rade u sastavu Elektroprivrede Republike Srpske (EPRS). Rudnici uglja u F BiH i RS Ugalj kao energetski resurs je jedan od najznačajnijih izvora za Bosnu i Hercegovinu. Rudnici uglja u RS:  Rudnik „Ugljevik“ (mrki ugalj) sa površinskim kopom „Bogutovo Selo“ i „Ugljevikistok“ sa TE Ugljevik  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnim eksploatacijom  Rudnik „Gacko“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom „Gračanica“ i „Gacko“ sa TE Gacko  Rudnik „Stanari“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Raškovac Potencijalni rudnici : Ležišta u FBiH: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 23 . Turija i Grivice i podzemnim rudnikom Omazići. Raspotočje i Stranjani.  Rudnik „Breza“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Sretno i Kamenice  Rudnik „Bila“ (ugalj mrki) sa jamom i površinskim kopom Grahovčići.Vakuf/Uskoplje (ugalj lignit) sa površinskom kopom Dimnjače.  Rudnik „Livno“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Tušnica.  Rudnik „Gračanica“ G. TE «Kakanj» i TE «Tuzla». posebno onih na prostorima Sjeveroistočne BiH i Srednje Bosne i koji daju gorivo za dvije termoelektrane (TE) Federacije.D.  Rudnik „Đurđevik“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima mrkog uglja Višća II i Potočari i podzemnim rudnikom Đurđevik.  Rudnik „Zenica“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Stara jama. Rudnici uglja u Federaciji BiH:  Rudnik „Banovići“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima Čubrić. u Ugljeviku i Rudnik i TE “Gacko“ A.4. vidi sliku 2.1. u okviru JP «Elektroprivreda» Bosne i Hercegovine (EPBiH) kao i Rudnik i TE “Ugljevik“ A.  Rudnik „Kreka“ (ugalj lignit) u čijem se sastavu nalaze površinski kopovi lignita Šikulje i Dubrave.  Rudnik „Sanski Most“ (ugalj mrki) sa površinskom kopom Zlavuše i jamom Fajtovci.

Plasman uglja iz rudnika Federacije i RS može se podijeliti na dvije komponente: ugalj upotrebljen za proizvodnju električne energije u četiri TE sa kojima radi EP BiH i EP RS i ugalj koji se koristi u raznim primjenama industrije. Neki rudnici imaju velike količine preostalih rezervi. koristi se metoda širokog čela. Svaki rudnik uglja ima niz vlastitih jedinstvenih problema. zavisno od jedinstvenih geoloških i geomehaničkih problema na svakom pojedinom rudniku. U Federaciji rudnike uglavnom čine pogoni sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. Slojevi koji strmije zaliježu otkopavaju se komornom tehnikom. Rudnici u Federaciji i RS su različito organizovani ali sa sličnim geološkim uslovim eksploatacije i tehnološkim problemima. U slojevima koji su dovoljno ravni. sa brojnim varijacijama. kako u BiH tako i u izvozu u druge susjedne države. infrastrukturu i opremu. Rudnici uglja u Federaciji isporučuju ugalja u termoelektrane EP BiH TE Tuzla i Kakanj. dok su drugi gotovo iscrpili ekonomski eksploatabilne rezerve. na mrkim ugljevima i lignitu. Površinski kopovi se nalaze na prostorima različite konfiguracije (ravne do brdovite) i gdje se eksploatiraju relativno ravno ležeći slojevi do strmog nagiba. prodaju ugalj industrijskom tržištu. pepela i sumpora. ali gotovo svi imaju zajedničku činjenicu da im je jako potreban kapital: za zemljište. a radovi na čelu kreću se od ručnih do potpuno mehanizovanih. Od programirane potražnje za električnom energijom uglavnom ovisi i nivo proizvodnje pojedinih rudnika jer su TE najveći potrošači. u jednoj ili više etaža ili metode sa natkopnim dobivanjem uglja. Podzemni rudnici eksploatiraju jedan ili više slojeva lignita ili mrkog uglja. Od navedenih rudnika uglja u Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 24 . a u RS rudnici imaju samo pogone sa površiskom eksploatacijom. Kvalitet uglja znatno varira sa širokim rasponom toplotne vrijednosti. grijanja i domaćinstva. a od čega ovisi i planirani kapacitet pojedinih Rudnika. kako domaćem tako i u izvozu. sadržaja vlage. lokalnim domaćinstvima i potrošačima centralnih grijanja. pitanja i izazova. Pored toga svaki rudnik uglja ima znatno više osoblja kada se porede sa rudnicima uglja u svijetu sa sličnom opremom i kapacitetom. Površinski kop „Kongora“ za TE „Duvno“  Površinski kop „Kotezi„ za TE „Bugojno“  Kamengradski ugljeni basen – RMU Kamengrad Sanski Most (ugalj mrki) sa površinskim kopom „Zlavuše“ i jamom „Fajtovci“ Ležišta u RS:  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. Osnovna rudarska oprema za radove na otkrivci i uglju čine kompleksi kontinuirane tehnologije (rotorni bageri) uglavnom na lignitima ili diskontinuiranom tehnologijom (bager/kamion) u mrkim ugljevima.

Konačno. te je nužno to posebno obraditi. a koja se planira izgraditi do 2013. mogućnost odlaganja otkrivke. a samo manje količine se isporučuju domaćinstvima. lokaciju i ekološke zahtjeve u skladu sa novim eološkim zakonima i propisima. vodu. RI je detaljno analizirao svaki pojedini rudnik. godine. Rudnik Stanari koji sada radi za industriju i domaćinstva i manjim isporukama u TE “Tuzla“će se u naredom periodu takođe vezati za svoju TE „Stanari“. posebno sa stanovišta glavnih parametara koji opredjeljuju izvodljivost bilo kojeg energetskog objekta. Nakon što su utvrđe projekcije potražnje energije u Modulu 3. To se prije sveg odnosi na provjeru ulaznih veličina koje se odnose na eksploatacione rezerve ugalj. tehno . uključivanje u elektroenergetski sistem agregata velikih snaga. Rudnik Miljevina ima značajne rezerve mrkog uglja koje je eksploatisao površinskom i podzemnom eksploatacijom i koje je u ranijem periodu isporučivao ugalj za industriju i široku potrošnju. neophodno je uraditi aktueliziranje kompletne dokumentacije. potrebe investiranja u rudnike itd.ekonomske parametre. S ozirom da je postojeća Investiciono . Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 25 . odlaganje šljake i pepela. tržište električne energije. Prvi i vjerovatno najvažniji među kriterijima su revidovane eksploatabilne rezerve koje su verifikovane kroz određenu Investiciono tehničku dokumentaciju. Treba napomenuti da u BiH postoji još značajnih ležišta uglja. a koja smo svrstali u poecijalna to su: Duvnu. Tako npr. ležište Kongora na kojima su Predstudijskim rješenjem obrađena dva bloka od po 275 MW i to neposredno uz rudnike i na zajedničkoj lokaciji sa snabdijevanjem vodo iz akumulacije Buško Blato. predstavlja posebnu problematiku vezano za rad elektroenergetskog sistema. a rudnik Livno radi sa veoma malom proizvodnjom zbog problema plasmana iako ima značajne rezerve i povoljne uslove eksploatacije. Danas su sasvim drugačije okolnosti kada je u pitanju stanje elektroenergetskog sistema u odnosu na period kada su se razvijali ovi projekti. (Vlada Federacije Bosne i Hercegovine „Plan za izgradnju novih proizvodnih elektroenergetskih kapaciteta”). a koja nisu detaljnije obuhvaćena napred datim pregledima. moguće izvore i uslove finansiranja. sada ne radi i u stečajnom je postupku. transportnih mogućnosti. nametnuti će budućim proizvođačima nove troškove za prenos i sistemske usluge.tehnička dokumentacija uglavnom rađena prije 20 i više godina.Federaciji trenutno nije aktivan rudnik Kamengrad u Sanskom Mostu koji je privatizovan. Rudnici uglja u RS vezani su uglavnom na dvije TE „Ugljevik“ i „Gacko“. posebno osnivanje Elektroprenosa BiH i NOS-a. te promjene u regulatornom i pravnom okviru. troškove poogona i održavanje. U slučaju termoblokova posebno je značajna ocjena mogućnosti snabdijevanja uglja sa aspekta vrste. kvaliteta i cijene uglja. prestrukturiranje vertikalno razdvajanje elektro sektora.

Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 26 . Vakufa).294. Bugojno sa veoma značajnim rezervama uglja. koje nisu potpuno istražene i koje se cijene na oko 1. godine). Za realizaciju ovog projekta poseban interes je iskazan od strane Srednjobosanskog kantona i lokalne zajednice (općine Bugojno i Gornji VakufUskoplje I D. geomehanički i hidrogeološki) kojiima će se rezerve uglja. dovesti do potrebnog nivoa istraženosti za izradu projekata eksploatacije kao i druge neophodne dokumentacije za izgradnju Rudnika i Termoelektrane. po zakonu o geološkim istraživanjima.Rudarski institut Tuzla 2006.7 miliona tona geoloških rezervi.Za površinski kop „Kongora“ sada su u fazi završrtka istražni radovi ( geološki. a od ovih rezervi prema dosadašnjim saznanjima može se cca 130 miliona tona otkopati površinskom eksploatacijom i to pod veoma povoljnim uvjetima (Studija izgradnje rudnika Kotezi sa TE Bugojno.

12.Slika. Zaključak Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 27 . Položaj rudnika uglja i termoelektrana u BiH 5.

što prije prepoznati evropske standarde. da će se za svaki konkretan slučaj izgradnje termoenergetskih objekata i pratećih RU prethodno izraditi odgovarajuća studija izvodivosti. tehnološko i kadrovsko (pitanje radne snage). pri čemu treba posebnu pažnju posvetiti definisanju vanbilansnih rezervi i gubitaka pri eksploataciji ležišta uglja. eksploatacije. odnosno potvrdit će se. Literatura Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 28 . kako bi se imale realne spoznaje o raspoloživosti ugljenih rezervi u FBIH/BIH. 6. Ipak. odnosno navedeni podaci čine realnu i dostatnu bazu za trenutna i dugoročna strateška razmišljanja. ima stratešku i nezamjenjivu     ulogu. posebno okolinske. Podrazumjeva se. Posebno i urgentno za sva ležišta uglja. a posebno eksploatacionih. U navedenom kontekstu restrukturiranje rudnika uglja. organizaciono. konstruisana je na bazi raspoloživih informacija na ovu temu. neophodno je što prije dovesti u stanje kontinuiteta realizacije. među njima i uglja. Ugalj kao primarni energetski resurs u FBIH/BIH. i izraditi mapu puta kako što prije doći do tih vrijednosti. ili odbaciti. U procesu pripreme. Što prije uraditi urbanu strategiju stanja i razvoja rudnih ležišta. Ovo u krajnjem slučaju treba uraditi paralelno sa razvojem aktivnosti na definisanju kapacitivnosti potencijalnih termoenergetskih objekata. optimistička verzija. brojne vrijednosti date u ovom dokumentu su u okviru prihvatljivih granica pouzdanosti. kako bi se pod hitno uticalo na razvoj urbanih prostora koji svojim nekontrolisanim razvojem veoma ugrožavaju stanje rezervi i ekonomiju eksploatacije ugljenih resursa. rudarsko-geološku legislativu i regulativu treba što prije usaglasiti sa međunarodnim standardima. u okviru koje će se navodi dati u ovom dokumentu (SPP) provjeriti. obzirom na raniju tvrdnju potrebe provjere rezervi uglja i tržišta energije. naučno-istraživački provjeriti i utvrditi stanje rezervi svih kategorija. a saglasno već usvojenom Akcionom planu FBIH za restrukturiranje i modernizaciju rudnika uglja FBIH/BIH. Ponuđena opcija dinamičkog plana razvoja proizvodnih kapaciteta RUFBIH. prerade i upotrebe uglja. Optimistička je zato što je ukomponovala takozvanu liniju kritičnih aktivnosti maksimuma. Također. finansijsko.

Modul 3 – Proizvodnja el. energije.. 28. («Sl. 28. Sarajevo.  Uredba sa zakonskom snagom o geološkim istraživanjima. list SFRJ.1994. (Sl.10. list Republike BIH.  Ugalj. Svjetska Banka (Treći projekt obnove EES.2002. br. 2003. (Sl. 21.. 24/93). br. Programi restrukturiranja svakog rudnika pojedinačno izrađeni od strane rudnika uglja skupa sa različitim naučno istraživačkim institucijama.  Ustav Bosne i Hercegovine. novine FBiH» br.  Zakon o prostornom uređenju.3.  Ustav Federacije Bosne i Hercegovine. US broj 1/94.  Studija energetskog sektora u BiH.2002. list Republike BIH. 30.  Uredba sa zakonskom snagom o rudarstvu. 04. BHP3-EESTEPRO-Q-04/05 WB).8.). novine FBiH» br. Sarajevo. 2006.52/02.  Pravilnik o klasifikaciji i kategorizaciji rezervi čvrstih mineralnih sirovina i vođenju evidencije o njima. 53/79). Nacrt konačnog izvještaj.). Sarajevo. («Sl. Dr.  Zakon o koncesijama Federacije BiH. Nikola Pnatić i Dr. g. Predrag Nikolić Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 29 . (Sl. 3/93). br.2007.40/02.12.

Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 30 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful