RUDARSKO GEOLOSKO GRAĐEVINSKI UNIVERZITET U TUZLI

Seminarski rad
Ugalj u Bosni i Hercegovini
Bahrudin Saburović Fahreta Vehabović Muamer Selimović 6/14/2011

Sadržaj 1. Uvod 2. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini 3. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini u sklopu bivše Jugoslavije 3.1. Rezerve uglja 3.2. Proizvodnja uglja 3.3. Plasman i potrošnja 3.4. Pregled ugljonosnih basena, ležišta i rudnika uglja u bivšoj Jugoslaviji 3.5. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena bivše Jugoslavije 3.5.1. Eocenska ležišta 3.5.2. Miocenska ležišta 3.5.3. Pliocenska ležišta 4. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije 4.1. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas 4.2. Proizvodnja uglja 4.3. Rezerve uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.4. Rezerve uglja u Republici Srpskoj 4.5. Rudnici uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.6. Rudnici uglja u Republici Srpskoj 5. Zaključak 6. Literatura

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 2

1. Uvod Ugalj već odavno predstavlja tradicionalno gorivo i važan energetski izvor. Mnoge zemlje su na osnovu zaliha uglja gradile svoje ekonomske potencijale, a to je jako bitanfaktor kada se procjenjuje dinamika njegovog razvoja za 21 vijek. Zasad ne postoji nikakav problem oko eksploatacije i proizvodnje uglja u svijetu jer njegov realan pad se tek očekuje u 2020. godini i to na Srednjem istoku, tek tada će OECD Evropi klasična koncepcija rudnika uglja tražiti novo razmatranje. Posmatrajuči ovaj problem u Bosni i Hercegovini moramo razlikovati dva slučaja:  Ležišta u kojima se već vrši eksploatacija uglja, gdje postoji rudarska tradicija i gdje je rudarski rizik manji;  Ležišta gdje je moguće otvaranje novih rudnika, gdje je potrebno mngo opreznije pristupiti procjeni energetskog potencijala. Obično u blizini rudnika grade se i termoelektrane, pa je prema tome potrebno obezbijediti dovoljnu količinu i ujednačen kvalitet uglja, naravno uz ekonomski prihvatljive cijene. Kako je ugalj resurs koji je ograničenog vijeka a uz to i neobnovljiv resurs potrebno je obezbijediti kontinuiranu eksploataciju na veće dubine kako bi se obezbijedile dovoljne količine za potrebe jedne termoelektrane. Kako ta eksploatacija postaje skupa, dolazi se do zaključka da nije svako ležište pogodno za izgradnju termoenergetskog objekta. U rudnicima Bosne i Hercegovine eksploatacija se vrši na različite načine, uglavnom teškim uslovima na granicama rentabiliteta ili sa gubitcima u sadašnjem sistemu cijena. Mogućnost razvoja i unapređenje proizvodnje vrlo su različiti. Kako nisu ostvareni planska predviđanja proizvodnje u pogledu proizvodnje uglja, pojavio se višak uglja na tržištu što predstavlja veliki problem s njegovim plasmanom na tržište. I pored svega intenzivno se razvija površinska eksploatacija, koja u sadašnjim uslovima obezbjeđuje dosta konkurentan ugalj. To su posljedica investicionog ulaganja, nabavke savremene opreme i izbora povoljnih ležišta za ovu eksploataciju, tj. Otvaranje novih rudnih ležišta. Rudnici uglja u Bosni i Hercegovini rade prvenstveno za potrebe Elektroprivrede BiH, ali su isto tako značajni za snadbijevanje industrije, široke i opšte potrošnje u BiH, a manjim dijelom i za izvoz. Rudnici u Republici Srpskoj koji proizvode ugalj, uglavnom, ga proizvode za potrebe termoelektrane “Gacko” i “Ugljevik” i u sastavu su Elektroprivrede RS. Rudink “Stanari” koji je privatizovan proizvodi ugalj za industriju, a rudnik “Miljevina” trenutno nije aktivan. Ugljarska aktivnost u BiH danas se realizuje u 12 različitih horizontalnih i vertikalnih integrisanih te tržišno i infrastrukturno nepovezanih preduzeća, pri čemu neka od njih upravljaju sa više ugljenokopa. U rudnicima uglja u BiH je 2005. godine proizvedeno cca 9,2 miliona tona uglja što predstavlja tek 50% ostvarene proizvodnje uglja u 1990. godini.

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 3

U 2007. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 4 .15% predratnog nivoa.  EPHZHB (Mostar bez termoelektrane). u rudnicima BiH je bilo zaposleno oko 31. Livno – Duvno (Rudnik uglja: Tušnica).250 uposlenih. Rezultat tome su tri odvojene elektro kompanije:  EPBiH (Sarajevo sa termoelektranama Tuzla i Kakanj). Kulminaciju razvoja dostiže 80 – tih godina prošlog stoljeća. a proizvodnja uglja je bila oko 18 miliona tona godišnje.852 miliona tona ili 54. U decembru 1995.1992/1995godine. godini proizvedeno je 9.3% predratne proizvodnje. Samo su rudnici uglja Ugljevik i Gacko dostigli predratni nivo proizvodnje. Breza. Đurđevik i Ugljevik). Do 1990. kao ekskluzivni snadbjevač ugljem TE Tuzla i TE Kakanj. Bugojno (Rudnik uglja: Gračanica). dolaskom Austro – Ugarske monarhije. koji snadbijevaju istoimene termoelektrane. Veći dio bivših RUTZ ostali su u FBiH. bili su u sastavu jedinstvenog BiH preduzeća za proizvodnju električne energije EPBiH. Samo rudnik uglja Gacko i rudnik uglja Ugljevik.  EPSR (Trebinje sa termoelektranama Gacko i Ugljevik). Gecko (Rudnik uglja: Gacko). Banovići. podjelivši se u 10 samostalnih lokalnih rudnika uglja. Doboj – Banja Luka (Rudnik uglja: Stanari). takođe su i navedene kompanije reorganizovane. proizvodnja uglja je svedena na 10% . a rudnik uglja Mostar u basenu Mostar je zatvore. naročito u značajnijim ležištima uglja lociranim u ugljenim basenima:       Tuzla (Rudnici uglja: Kreka. godine svi rudnici uglja Bosne i Hercegovine su bili organizovani u jedinstveno rudarsko preduzeće “Titovi rudnici uglja” Tuzla. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini Rudarstvo u Bosni počinje krajem 19 stoljeća. U ratnom periodu.000 radnika. ili skraćeno TRUTZ. Do 1990.2. sa oko 15. godine poslije potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma i ustroja BiH sa dva entiteta i Distriktom Brčko. Rudnik uglja Kamengrad u basenu Kamengrad poslije rata nije značajnije aktivan. Zenica i Bila). Srednja Bosna (Rudnici uglja: Kakanj.

6% i u Bosni i Hercegovini sa 30%. a najčešći vlasnici su bili privatnici i industrijalci. Prvo se razvilo u zapadnim zemljama kao što su Hrvatska i Slovenija a nešto kasnije i u ostalim dijelovima (Bosna i Hercegovina.1. U Bosni i Hercegovini razvitak ugljarstva je počelo polovinom 19 stoljeća i to prvo u Mostaru davne 1844. godine. godine. sa slabon i skupom proizvodnjom. 3. Slika. Crna Gora i Makedonija)ali sa nešto usporenim razvijanjem.3. koja povećavaju proizvodnju. što omogućava siguran razvoj eksploatacije rudarske privrede. Te godine je ostavrena najveća proizvodnja uglja približno 30 miliona tona. Rezerve uglja (%) 1967. a potom i u Kreki i u Zenici 1885. Ugljarstvo s početka je bilo rascjepkano. Baseni lignita:      Kosovsko – Metohijski Kolubara Kostolac Velenje Kreka Page 5 Ugalj U Bosni i Hercegovini . Rudarstvo u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Za vrijeme bivše Jugoslavije rudarstvo se počelo razvijati početkom 19. 1967. godine. Srbija. u zemljama bivše Jugoslavije Kako kod same eksploatacije ne možemo računati da će se sva ruda izvaditi prema tome od ukupne vrijednosti treba se odbiti 30%. Posle 1964. Poslije ratova urađena su mnoga geološka i geološko – rudarska istraživanja. stoljeća. Ta istraživanja su otkrila brojna nepoznata i manje interesantna ležišta. godine najveće reserve uglja u bivšoj Jugoslaviji bile su u Srbiji sa 56.1. godine slijedi naglo zatvaranje malih rudnika čije su reserve bile male. nedovoljno organizovano i primitivne proizvodnje. što bi predstavljalo prave eksploatacijske reserve. Posle II svjetskog rata razvoj ugljarske privrede prati stalan porast sve do 1964. Plan koji su sprovodili u bivšoj Jugoslaviji predviđao je udvostručenje proizvodnje uglja u narednih 10 godina a plan se odnosio na nekoliko velikih basena između ostalih tu su bili i basen Kreka i Sarajevsko – Zenički rudnik uglja. Veći dio eksploatacijskih rezervi nalazilo se u 10 najvećih basena. Po završetku I svjetskog rata u bivšoj Jugoslaviji je bilo nekih 100 rudnika s malom proizvodnjom. Rezerve uglja u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Zbog nepreciznih i različitih istraživanja rudnih ležišta i basena u bivšoj Jugoslaviji nikad se nije moglo utvrditi tačna kategorizacija ugljeva.

3. Vrlo je vjerovatno da će se primjetiti da je prije rata u Jugoslaviji bilo više rudnika. potom saobraćaj i široku potrošnju. sve ukupno 108 rudarskih proizvodnih objekata.Baseni mrkog uglja:     Srednje – bosanski Banovići Zasavski Senjsko – resavski Basen kamenog uglja:  Raša. 3. Prikaz kretanja proizvodnje u rudnicima BIH (u 000 t) Skoro sva proizvodnja prije rata u bivšoj Jugoslaviji dobivena je podzemnom eksploatacijom. Plasman i potrošnja uglja Osnovna potrošnja uglja bila je vezana za industriju.000 t obezbijedilo je 9 rudnika kamenog uglja. Proizvodnja uglja za vrijeme bivše Jugoslavije Između dva svjetska rata u zemljama bivše Jugoslavije proizvodnja je u stalnom porastu. shodno tome slijedi da je ugalj predstavljao budućnost kao osnovna mineralna sirovina u Jugoslaviji za proizvodnju i razvoj energetike. Tek posle II svejtskog rata počinje površinska eksploatacija.3.5%  Kenozojske oko 98. Kako se u to vrijeme planirala 4 puta veća proizvodnja uglja u svijetu.4%  Mezozojske oko 1. Kako je rasla proizvodnja niskokaloričnih ugljeva osnovna orijentacija u potrošnji bila je u energetske svrhe. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 6 .2.032. 57 rudnika mrkog uglja i 42 rudnika lignita. U zemljama bivše Jugoslavije zastupljene su bile rude geološke starosti:  Paleozojske oko 0. ali udvostručenu proizvodnju obezbijedilo je veći broj radnika koji su bili za razliku od predratnih. okupljeni u veća. – 1969.2. Pregled proizvodnje uglja (u 000 t) u BiH (1960. Slika. 3.1939) Slika.1% Ovo pokazuje da je glavno vrijeme stvaranja Jugoslovenskih ugljeva u neogenu.) Uoči II svjetskog rata 7. okruponjenija integrisana preduzeća. Za 20 godina ista ta proizvodnja je udvostručena (1919 .

056 18.867 5.178 17. Neki rudnici koji su decenijama bili aktivni.4.772 Slika. što je i opravdano. ležišta i rudnika uglja u Jugoslaviji Iz ranijih podataka zaključujemo da se iz godine u godinu mijenjao broj rudnika – proizvođača.970 Široka potrošnja 4.716 Saobraćaj 3.  Nerentabilan rad.819 21.Industrija je tada obuhvatala: elektroprivredu. maker is a povremenom obustavom danas su skroz napušteni. 1967.626 18. Glavna orijentacija u ugljarskoj privredi su postal baseni sa velikim rezervama i proizvodnjom. Ležišta kamenog uglja bila su veoma složene teksturne građe.130 4. Većina rudinka zatvarali su se iz tri najčešća razloga:  Neznatne reserve. nemetale.200 18.620 3. Godina 1957.759 7. Elektroprivreda je najviše trošila reserve uglja dok se kod ostalih industrijskih oblasti to smanjivalo iako im se proizvodnja povećavala.859 5.498 26. crnu metalurgiju. 1968.383 2.126 29.446 7.934 12. 1969.726 3.059 25.056 2.011 1. 1962.715 6. Industrija 9. 1961. U to vrijeme naročito opada proizvodnja kamenog uglja. Pregled ugljonosnih basena. otežanim uslovima eksploatacije i najčešće ograničenim rezervama uglja.491 18.158 24.551 5. hemijsku industriju i dr. plasman i potrošnja rezervi uglja (u 000 t) u bivšoj Jugoslaviji 3.394 18. 1966. Baseni i ležišta kamenog uglja u Jugoslaviji pripadaju: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 7 .4. 1964.420 3.992 1.874 2.725 27.035 23.378 2.110 28.288 13.819 25.  Otežani uslovi eksploatacije. Nešto malo povoljniji uslovi su bili u basenima lignite jer su reserve bile znatne a i sami ugljani sloj je bio bliže površini.887 6.969 Izvoz 135 154 113 111 164 136 113 133 98 117 Ukupno 17.613 5.738 14. 1965. 1959.

Baseni i ležišta mrkog uglja pripadaju:  Oligocenu. Neki ugljevi se nalaze između mrkih ugljeva i lignite. ležišta. 2. Juri (lijasu).5. Bila Ugljevik(Ugljevičko-pribojski): Džemat – Snježnica. Mezgrada – Tobut. od čega i zavisi sama toplotna vrijednost uglja. Lignit ima jako velike količine vlage što znatno smanjuje njegov toplotni efekat. Zenica. Kameni ugljevi su u većini slučajeva sa visokim sadržajem pepela i sumpora. Zabrđe Bonovići Duvanjski Geološka starost Stariji miocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BIH 2. Baseni lignite su pliocenske starosti. nalazišta i rudnici kemenog uglja u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1. a to im znatno umanjuje koksne vrijednosti.  Miocenu. Paleogenu (paleocen – eocen). Stariji miocen Aktivan BiH 3. Breza. Miocen (Ibarski rudnici). Mlađi ugljeni baseni imaju znatno bolji kvalitet i veću toplotnu moć. eocen Rudarski aktivan/neaktivan Zatvoren Zatvoren Republika BiH BiH jugoslovenski ugljevi nisu koristili za proizvodnju koksa. I to je bio jedan od osnovnih razloga zašto se Redni broj 1. Ugljonosni baseni. Naziv Lastva Majevica Geološka starost Trijas Sr. da bi se njihove kvalitetne vrijednosti morale posebno istaći pa su oni izdvojeni kao lignite – mrki ugljevi. Naziv Sarajevsko zenički(Srednje bosanski): Kakanj. Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Zatvoren BiH BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 8 .     Karbon – permu. 4. Slika. Kvalitet mrkog uglja je različit jer je kod nekih visok sadržaj pepela dok je kod drugih visok sadržaj vlage. Gornjoj kredi (senon – dan).

Livanjski Mostarski Miljevinski(Foča) Rogatičko – mesićki(Kukavice)ugljenokopi: Rogatica i Mesići Konjičko ostroški Bugojnski Jajce Varcar – vakufski Kotor – varoški Žepče – novošeherski Tešanjski Teslićki Pribićki Banjalučki Kamengradski Omarsko – poljski Lešnjansko – cerovački Cazin – tržački Bihaćki Drvarski Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Aktivan Aktivan Aktivan BiH BiH BIH BiH 9. Geološka starost Donji pliocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 9 .6. 18. 21. 19. 15. 14. 23. 20. Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BIH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH Slika. 16. 10. 17. 11. ležišta. 6. Naziv Krekanski (ugljenokopi: Moluha.5. 13. 12. Ugljonosni baseni. 7. Lukavac. 24. Bobrna. 22. Bukinje. 8. nalazišta i rudnici uglja (tvrdi mrki ugalj) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1.

8. 4. Eocenska ležišta Majevica Položaj – nalazi se u SI Bosne. nalazišta i rudnici uglja (mehki mrki ugalj – lignit) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije 3.Lipnica) 2. laporovi škriljci.5. 6. srednji i gornji.200m. Ta serija je podijeljena na tri horizonta. krečnjaci sa pojavom ugljenih slojeva (srednji eocen). podijeljen je jos na tri dijela donji. 3. Ugljonosni baseni.  I horizont – pješčari.1. ležišta. Krninski (Stanari) Sprečansko – gračanički Banovićki (ugljenokopi: Đurđevak. Miopliocen Donji pliocen Donji pliocen Donji pliocen Miopliocen Zatvoren Zatvoren BiH BiH 7. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 10 . Prikaz ugljonosnih ležišta i basena u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Sva veća ležišta koja su se nalazila u sklopu bivše Jugoslavije su bila tercijalne starosti. Nalazi se nekih 15km SI do Tuzle.5. 9. nešto manje njih je bilo kredne ili lijarske starosti. laporci.7. gline i glinci (donji dio srednjeg eocena). U eocenskim sedimentima zapažen je veći broj manjih ugljenih slojeva.  II horizont – pješčari. na obroncima Majevice. Seona) Banjalučki (Ramići) Rakovičko – kasindolski (kod Sarajeva) Livanjski Duvanjski Gatačko – nevesinjski Donji pliocen Donji ploocen Miopliocen Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BiH BiH 5. lokalno pjeskoviti krećnjaci. Stratigrafija i tektonika – transgresivni srednji i gornji eocen u području Majevice grade seriju flišnog tipa debelu oko 1. 3.. na pojedinim mjestima i slojeva. Zatvoren Zatvoren Zatvoren BIH BiH BiH Slika. dok ona ležišta koja su bila karbonsko – permska nisu imala nikakve ekonomske vrijednosti. laporci.

 III horizont – bankoviti pješčari. nalazi se veći broj manjih. Breze. Između rijeke Bosne i Drine javljaju se baseni: basen Miljevine. Banovićki i drugi baseni. SI od Majevice. Vogošća. U jugozapadnoj Bosni i Hercegovini: Livanjski. Ima karakterističan dinarski pravac pružanja SZ – JI a pad slojeva najčešće je okrenut prema JI.5m do 1. a najpoznatiji su: u centralnoj Bosni – Sarajevsko – Zenički basen i u zapadnoj Bosni – Kamengradski. Glavna faza ispunjavanja basena vezana je za miocen u čijim nasalgama se nalaze slojevi mrkog uglja. basen Bugojna i Stanara.0m. Viteza i Zenice do Travnika i Vlašić planine na SZ. Pribojsko – Ugljevički basen (Ugljevik) Položaj – U SI Bosni. Cazinski. Gatački i drugi manji baseni. Bihaćki. 3. Duvanjski. te je zbog toga poznat i kao Sarajevsko – Zenički basen. Veći značaj imaju ugljeni slojevi koji se nalaze u predjelu G. podzemne vode predstavljaju veliku smetnju i opasnost za eksploataciju. Basen je dug oko 80. zahvata oko 900 km2 površine. crveni glinci. Kiseljaka. Ilijaša. Taj dio je više puta istraživan – rudarskim radovima i bušenjem. Pruža se dolinom Bosne. Prijedorski. ali na njih se ne može računati zbog malih slojeva uglja i teških geoloških uslova za eksploataciju.2. Miocenska ležišta Najveći dio tercijalnih basena pripada miocenu i pliocenu. Ugljonosnost – Ugljonosni kompleks sedimenata terestrično – limničkog karaktera u Basenu stvaran je za vrijeme gornjeg oligocena. Busovače. Ugljonosnost – u srednjem dijelu eocena nalazi seveći broj ugljonosnih slojeva proslojaka debljine od 0. basen Šipova i drugi baseni. Drvarski. preko Visokog. laporci i konglomerati u završnom dijelu (gornji eocen). koje istovremeno grade i osnovu preko koje transgresivno leže sedimenti ugljenosnog tercijara Srednjebosanskog basena. čak je neko vrijeme ugalj otkopavan u rudniku “Majevica. sada izolovanih basena.5. od njenog izvorišta i Sarajeva na JI. Mostarski. Slojevi su nabrani. Nalazi se između dva velika grada – Sarajeva i Zenice.Tuzle i Lopare. strmi i rasjedima deformisani. Srednjebosanski basen (Sarajevsko – Zenički basen) Položaj – U centralnom dijelu Bosne nalazi se najveći basen mrkog uglja u Bivšoj Jugoslaviji poznat kao Srednjebosanski ugljeni basen.” Reserve su ograničene na nekoliko miliona tona. u slivu rijeke Janje. Stratigrafija i tektonika – Obod basena čine paleozojsko – mezozojske stijene Srednjebosanskih škriljavih planina. pod nazivom – Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 11 . Mnogim pritokama rijeke Bosne basen je dreniran po dužini a u SZ dijelu. a širok u prosjeku 12 km. oko Kaknja i Breze. nedaleko od Priboja na JZ i Bijeljine na SI. miocena i pliocena. U predjelu između rijeke Bosne i Vrbasa poznati su: Teslićki. Rogatički. Kaknja. Banjalučki basen i basen Mrkonjić – grad. Kotor – Varoški. a lignitnog sloja u naslagama gornjeg miocena i pliocena.

Ugljonosnost – U ugljonosnoj seriji Mostarskog basena nalazi se jedan ugljeni sloj složene građe. sa pravcem pružanja SI – JZ u jednom i SZ – JI u drugom dijelu. Miljevinski basen Položaj – Ovaj basen mrkog uglja nalazi se u istočnom dijelu Bosne. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 12 . kao i mnogi drugi u okviru Dinarida Bosne i Hercegovine. naročito produktivnog dijela.5 – 2 m. debljine oko 20 m. ili glavni ugljeni sloj. Međutim. veoma su male – nešto preko 10-tak km2. Basen obuhvata tri posebna polja: sjeverni dio. a po nekim Pribojsko – Ugljevički basen. Jezerske vode miocena u ovom basenu nataložile su debele naslage konglomerata. Ugljonosnu miocensku seriju prekrivaju pliocensko – kvartarni konglomerati. odnosno oko 10% od svih potvrđenih rezervi mrkog uglja u bivšoj Jugoslaviji. glina. lapora. Ukupna površina nekadašnjeg basena je oko 150 km2. Zahvata oko 60 km2 površine. odnosno između planinskih visova Zelengore i Javorice.Ugljonosni basen Ugljevik. Stratigrafija i tektonika – Miocenska ugljonosna serija leži transgresivno preko mezozojske krečnjačke. debljine do 400 m u kome se nalazi ugljeni sloj promjenjive debljine. Godišnja proizvodnja je nešto veća od 200 hiljada tona. Reserve uglja procjenjuju se na nekoliko 100tina miliona tona. koji su negdje prešli u rastresite šljunkove. Počinje konglomeratima i pješčarima. od kojih su samo dva sloja ekonomski opravdana za eksploataciju. laporca i krečnjaka sa ugljevim slojevima. ili povlatni sloj male debljine 0. Ugljonosnost . Procjenjeno je oko 20 miliona tona rezervi uglja. koji je laporovitim sedimentima izdvojen na dva sloja: donji. srednji dio i južni dio. ili eocenske flišne podloge. pješčara. pripadaju miocenu. iznad kojih leži laporovito – glinoviti kompleks. između Foče i Kalinkovika.Utvrđeno je da postoji šest ugljonosnih slojeva. sa pravcem pružanja IZ zahvata oko 30 km2 površine. Stratigrafija i tektonika – I ovaj basen. u ugljonosnoj seriji Miljevinskog basena javlja se jedan sloj uglja složene građe. debljine i do 20 m i gornji. koji nemaju nikakvu ekonomsku vrijednost. po kome je naziv i dobio. Ugljonosnost – Pored većeg broja proslojaka uglja. sadašnje površine. mogu se izdvojiti tri serije sedimenata:  Gornjoeocenski fliš Majevice – baza  Slatkovodna produktivna serija – donji miocen  Marinski srednji i gornji miocen – povlatni dio. Basen ima izrazito izdužen oblik. Mostarski basen Položaj – Ovaj ugljonosni basen u Hercegovini nalazi se u dolini rijeke Neretve kod Mostara. Stratigrafija i tektonika – U okviru ugljonosnog basena.

izolovani basen. čije pojave ugljenih slojeva nemaju veći ekonomski značaj.3. odnosno u blizini Bugojna. Bjelašnice i Bitovnja. 3. nalazi se Kamengradski basen. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 13 . odakle potiče i naziv. SI od Grmeča. debljine oko 1000 m. I on nema veću ekonomsku vrijednost za razvoj ugljarske privrede. Pripada grupi jezerskih basena miocenske starosti. odnosno između Rogatice na sjeveru i Mesića na jugu. po kome i nosi ime.5. To je mali. Manji miocenski baseni i zatvoreni rudnici mrkog uglja u Dinaridima BiH  Rogatičko – Mesićki basen nalazi se nedaleko od Rogatice. Geološki sastav je isti kao i u Livanjskog basena. čija je ekonomska vrijednost mala. Sastoji se od više manjih basena.  Livanjski basen kod Livna. a u slivu rijeke Sane. Ugljonosnost – Od tri ugljena sloja koji se nalaze u sastavu mlađeg kompleksa najveći značaj ima glavni ili najstariji ugljeni sloj. Sastavljena je od različitih stijena koje se mogu podijeliti u dva kompleksa sa više zona donji i goprnji kompleks.  Basen Jajca nalazi se u slivu rijeke Vrbasa. Od brojnih pojava samo neke imaju ekonomsko – privredni značaj. Neko vrijeme ugalj je eksploatisan kod Rogatice i u Mesićima. čija je površina nešto manja od 100 km2. Pliocenska ležišta Najveće reserve uglja na teritoriji bivše Jugoslavije nalaze se u sastavu ploocenskih ležišta i basena. a zapadno od Vrbasa. nedaleko od Sanskog Mosta. U Bosni i Hercegovini najznačajnije je ležište Kreka. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija miocenske starosti. Basen obuhvata kotlinu izduženog oblika. Po površini manji je od Livanjskog zahvata oko 140 km2 površine.  Bugojanski basen nalazi se zapadno od Sarajevsko – Zeničkog basena. To su akumulacije lignitnog uglja. dinarskog pravca pružanja.  Duvanjski basen nalazi se desetak kilometara od Livanjskog basena. između Konjica i Ostrošca. odnosno SI od mrkonjić – grada.Kamengradski Basen Položaj – U zapadnoj Bosni. koje se nalaze u svim krajevima bivše Jugoslavije. Zahvata oko 400 km2 površine.  Konjičko – Ostrožački basen nalazi se u dolini Neretve.  Varcar – Vakufski basen je mali basen koji se nalazi nedaleko od basena Jajce. između Jajca i Šipova. obuhvate miocensko – pliocenske jezerske sediment u kojima se nalaze ugljeni slojevi. Nema poseban ekonomski značaj za ugljarsku privredu. Reserve su male svega nekoliko miliona tona. koji se nalazi između planinskih visova Prenja. leži transgresivno preko paleozojsko – mezozojske škriljasto – krečnjačke podloge Dinarida. Godišnja proizvodnja se kreće oko 200 hiljada tona.

Položaj krekanskog basena i rudnika Položaj – U SI dijelu Bosne. nalazi se jedan od najvećih jugoslovenskih basena lignitnog uglja. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 14 . a uža najviše 18 km.8. koja je predstavljala neku vrstu horstovske prečage između zaliva i mora. između Majevice na sjeveru i serpentinskog masiva Konjuha na jugu. leži transgresivno preko gornjomiocenskih ili gornjoeocenskih sedimenata. odnosno doline rijeke Spreče. plaveći teren južno od Majevice. poznat kao Kreka. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija. ali je samo jedan dio od toga ugljonosan. nedaleko od Tuzle. debljine 500 – 600 m. pri čemu duža strana iznosi 55 – 60 km. Basen obuhvata tektonsku uvalu koja u paleogeografskom smislu predstavlja izduženi zaliv Panonskog mora koje se u donjem pliocenu duboko zavlačilo u kopno Dinarida. pjeskova i glina. krekanski basen zahvata oko 250 km2 površine. Basen ima dinarski pravac pružanja.Krekanski basen Slika. a u južnom dijelu basena i preko tufiznih pješčara i serpentine mezozojske starosti. Odlikuje se ritmičkom sedimantacijom u kojoj se četri puta obnavlja ciklus igljenih slojeva.

za potrebe FBIH najmanje za narednih 50 godina. od čega su sigurne reserve 600 miliona tona. Još 1901. Proizvodnja uglja a time i razvoj rudnika uglja u Krekanskom basenu počinju 1885. godine. nalazi se ugljonosno ležište poznato kao Sprečansko – Gračaničko ležište lignitnog uglja.Ugljonosna serija tektonski je dosta poremećena. Vlada FBIH se opredjelila za izradu ovog SPP. Prema opštim ocjenama rezerve ovih ugljeva su takvog obima i kvaliteta da se sa istim može dugoročno planirati proizvodnja električne i toplotne energije iz uglja u do sada ostvarenim relacijama 65:35% u odnosu na druge resurse. Interesantna je pojava fosilnog drveta koja je zapažena na više mjesta u Kreki. 4. nalazi se donjopliocensko Stanarsko – Krninsko ležište. U povlati glavnog ugljenog sloja. pored miocenske prisutne i pliocenske ugljonosne serije. godine izdvojili su tri sloja: podinsku. a po širini 51 km. Zbog činjenice da BIH/FBIH nema urađenu dugoročnu Energetsku strategiju. u kojem je obrađen i sektor uglja. ukupne reserve uglja procjenjene sun a oko 200 miliona tona. a sjeverno od Tešanskog i Teslićnog ugljenog basena. koje zahvata oko 100 km2 površine sa pružanjem od SZ do JI u dužinu 20 km. Ugljonosnost – Prisustvo ugljenih slojeva.64 m. između Doboja i Tuzle. Manji pliocenski baseni i ležišta na teritoriji BiH Osim Krekanskog basena koji obuhvata značajne reserve i daje obimnu proizvodnju lignitnog uglja dobrog kvaliteta. JZ od Doboja. prosječne debljine oko 4 m. srednju i povratnu. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije BIH/FBIH ima značajna ležišta niskokaloričnih mrkih i lignitskih ugljeva. kao prelazne faze i potencijalne podloge za izradu navedene strategije BiH/FBIH. što govori o krupnom kopnenom bilju koje je dalo materijal za postanak ugljenih slojeva u ovom basenu. U navedenom kontekstu Vlada FBIH želi da na tim osnovama i dalje razvija proizvodnju električne i toplotne energije iz uglja. nađeno je stablo koje leži poprečno preko ugljenog sloja. Ukupne reserve uglja iznose oko 4 milijarde tona. sa prosječnim prečnikom od 0.  Stanarsko –Krninsko ležište – U podnožju Krnin planine. O nekim basenima i ležištima pliocenske starosti na teritoriji Bosne i Hercegovine bilo je riječi pri opisu miocenskih basena. kako Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 15 . Njeni sediment su naborani u dvije sinklinale i jednu antiklinalu čiji je pravac pružanja dinarski. odnosno na obodu Panonskog basena. u kojoj bi predmetna tema bila obrađena. njihov broj i kvalitet u Krekanskom ugljenom basenu zapazili su još u prošlom vijeku austrijski geolozi. Stablo je dugo 6 m. U glinovito – laporovitim sedimentima donjeg pliocena nalazi se sloj lignitnog uglja. u Kreki. na obodu Panonskog basena.  Sprečansko – Gračaničko ležište – U dolini Spreče kod Gračanice. u kojoj bi bila obrađena i proizvodnja i upotreba uglja u kontekstu održivog razvoja. u kojima su. Nešto veći značaj od ostalih pliocenskih besena i ležišta imaju Stanarsko – Krninsko i Sprečansko – Gračaničko ležište. svi drugi baseni i ležišta na teritoriji Bosne i Hercegovine od manjeg su značaja za razvoj ugljarske privrede.

a TE Kakanj iz RU Kakanj. od toga 7 RU sa podzemnom eksploatacijom uglja. može se reći da je ovaj rad kamen temeljac buduće Energetske strategije uglja za FBIH. kako u pogledu reorganizacije i modernizacije.446 503 997 177 290 72 196 50 0 2006.701 1. Posebno je složen problem podizanja nivoa proizvodnje uglja u podzemnoj eksploataciji.092 0 5.280 1.2.483 2. Gračanica i Livno. izuzev Gacka i Ugljevika.403 445 1. su u međuvremenu zatvoreni – ili rade.979 1.659 0 5. Ugalj se kopa na 27 proizvodnih lokacija od kojih su 11 podzemni RU.018 491 920 116 684 81 135 2000. Ovdje je potrebna posebna pažnja i aktivnost na revitalizaciji ovih RU.412 0 4. Dakle.115 222 281 77 230 59 0 2007.328 462 968 283 278 69 154 30 0 2005. odnosno općenitog osmišljavanja budućeg statusa tih RU. 1.328 438 903 308 221 61 139 32 0 2004. I dalje se TE Tuzla snabdijeva ugljem uglavnom iz RU Kreka. Miljevina. 2. Neki od prije rata aktivnih RU. Bukinje i dr.). Banovići i Đurđevik.301 0 4. 1. O kakvom se kapitalnom poslu radi. 4. 14 samostalnih aktivnih RU.i u manjoj mjeri Bila.087 1. 1. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas U ovom periodu u BiH je.946 1. Breza i Zenica . odnosno pogona.874 0 6. posebno FBiH.001 323 747 253 344 47 95 36 0 2002. tako i kod rješavanja socijalnog statusa viška uposlenih radnika.002 232 767 391 353 51 80 36 0 2001. Svi RU.893 2.409 0 5. Kamengrad.165 404 318 83 253 59 0 % 07/90 40 61 30 58 82 35 72 37 73 / 200 13.1.021 1.335 0 5. U FBIH je ostalo 10 samostalnih lokalnih RU. 1.000 1.489 1. Dobrnja. govori i naredni tekst. 1. 4. ali sa beznačajnim kapacitetima (Mostar.234 383 943 291 319 60 129 32 0 2003. 4. Proizvodnja uglja u Bosni i Hercegovini nakon raspada bivše Jugoslavije Rudnik Kreka (L) Banovići (M) Đurđevik (M) Kakanj (M) Breza (M) Zenica (M) Bila (M) Gračanica (L) Livno (M)(L) Kamengrad (M) Mostar (M) UKUPNO 1990.076 / 46 Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 16 . 2.731 0 5. 2.bi se navedeni potencijali uglja što prije stavili u funkciju opšte dobrobiti društva. i sa kakvim mogućim pozitivnim posljedicama.383 487 1. imaju izražene probleme poslovanja.500 1.

202 3. Ukupne geološke rezerve uglja u BiH iznose oko 5. Ležišta mrkog uglja su obrazovana uglavnom u donjem i srednjem miocenu.250 3. javljaju se i u slatkovodnim (Gacko.529 2. Energetski potencijal BiH u uglju sagledan je na osnovu bilansa utvrdjenih rezervi mineralnih sirovina sa 31. a lignita u gornjem miocenu i donjem pliocenu.232 4. Rudnici uglja posluju na granici rentabilnosti te razvojnu komponentu istraživanja zapostavljaju. Iz ovoga se vidi da su potrebna velika sredstva da bi se potencijalne rezerve istražile i prevele u bilansne.508 2. uglavnom.103 milijardi mrkog uglja.12.76 milijardi tona. Ležišta mrkog uglja pojavljuju se u raznim dijelovima BiH.624 2. U ležištima se najčešće nalaze 1-3 ekonomski značajna sloja uglja.437 milijarde lignita i 1. medjutim. Tektonski su poremećena. Tako postoje rezerve kamenog uglja. od čega je bilansnih 2. onečišćena jalovim proslojcima i imaju neujednačen kvalitet. Duvno i dr.830 3.583 3. Proizvodnja uglja (u 000 t) po rudnicima u F BiH (1990. u basenima ispunjenim pretežno slatkovodnim tvorevinama. detaljno istraženi.2006.212 1. Već se duže vrijeme u nekim dijelovima srednje i istočne Majevice (Veselinovac.893 2.117 3. Ugalj je nastao u raznim etapama istorijskogeološkog razvoja Zemlje i na velikom broju lokaliteta (više od 100). U takvim uslovima nisu obezbijedjene potrebne geološke podloge.418 2. Ležišta lignita.292 2. rijetko više slojeva ima ekonomsku vrijednost. za koje rudnici posjeduju rješenja o odobrenim rezervama od nadležnih Ministarstava.) i u marinskim basenima (Kreka i Stanari). a moraju se obavljati radi dobivanja podloga za buduću eksploataciju da bi se rudarski rizik sveo na dozvoljeni stepen. godine. Ovi drugi su vezani za sjevernu Bosnu.9.847 2.Mrki ugalj (M) Lignit (L) 8. trijaskim i jurskim tvorevinama (okolina Bosanskog Grahova).229 47 46 Slika. Ugljeni baseni u BiH su već dugo poznati. bliže panonskom basenu. Vrijeme i uslovi stvaranja ekonomski značajnih ležišta uglja opredijelili su njihovu vrstu i regionalni razmještaj. Rezerve uglja u F BiH i RS Bosna i Hercegovina je bogata ugljem. te u eocenskim naslagama Hercegovine (Lastva). Geološki su. Ekonomski značajna ležišta uglja u BiH nastala su tokom neogena. uglavnom bez ekonomskog značaja u sedimentnom kompleksu mladjeg paleozoika (blizina Vlasenice). Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 17 .3. Majevica i Kozara. Gnjica i Rožanj) prognoziraju rezerve kamenog uglja do oko 30 miliona tona sa malom ekonomskom vrijednošću.241 3. Livno.540 milijardi tona i to 1. U nekim se eksploatacija vrši već preko 100 godina. Geološka istraživanja su veoma skupa./2007. I 2000. Bugojno. godine) 4. a eksploatacione su procijenjene prema urađenoj tehničkoj dokumentaciji sa kojom raspolažu rudnici.752 1.904 1.

Mezgraja. pepela 5-9 % i vlage 35-53 %. morat će se računati i na odsumporavanje. Kotor-Vareš. Mesički. Ugljevičkom i Kamengradskom ugljenom basenu. naročito treba izučavati Bugojanski (zbog izrazito povoljnijih uslova eksploatacije). te da treba obezbijediti značajna sredstva za geološka istraživanja kako bi se utvrdilo energetski potencijal i ekonomska vrijednost ležišta. te za buduće energetske objekte ne predstavljaju potencijal. sadrži znatne količine ukupnog sumpora (2-6 %). Ovo su vrlo značajne geološke rezerve.7 % potencijalnih. a ekonomski značajne rezerve skoncentrisane su u Gatačkom (19. Tobut-Peljave). sadrži 0. Lješljanski.8% i 43.7 % bilansnih). Centralni basen. pepela (1045%) i vlage (10-25 %).a što navodi na nizak stepen istraženosti. a lignita u basenima Kreka. Ovi baseni predstavljaju sadašnji i budući potencijal za termoenergetske potrebe. Oko 50 % bilansnih rezervi lignita. Rezerve energetskog uglja skoncentrisane u nekoliko ugljenih basena.0 % od ukupnih geoloških rezervi. Miljevina. Lignit je visokokvalitetan. Gacko. odnosno ukupnih rezervi svega 6.2-1. što znači da nisu dovoljno istražena ležišta.6 % ukupnih rezervi.5 %.Treba naglasiti da od potencijalnih rezervi. toplotna je vrijednost.1 %. kako bi se buduća povećana proizvodnja mrkog uglja i lignita mogla zasnivati i na ovom resursu. Medjutim. te Stanarskom basenu i basenima Bugojna. i kod lignita u Krekanskom. vanbilansnih 10. i to kod mrkog uglja u samo četiri. Žepačko-Šeherski. Cazinski i dr. Kod gradnje novih termoelektrana. Grafički prikaz učešća bilansnih rezervi mrkog uglja i lignita po bazenima daje se u poglavlju 3. što mu sužava područje upotrebe.0 % ukupnog sumpora. Ovakav kvalitet mu odredjuje široko područje primjene. Livna i Duvna. Đurđevik). a ekonomika eksploatacije i konačna cijena opravdavali su do sada duži transport lignita. 7500-12600 kJ/kg.Bilansnih rezervi je svega 45. Bugojanskom. Bugojno. Banovićkom (Seona. nalazi se u Krekanskom basenu. rijetko više. koje bi upotrebljavale ovaj ugalj. Ugljevik-Istok. Miljevina i Kamengradskom. Glinje. interesantnih za elektroprivredu. Stanari.) imaju svega cca 5. Značajne količine potencijalnih rezervi mrkog uglja evidentirane su u Srednjobosanskom. Tušnica. Drvarski. čist. Svi ostali baseni (Mostar. Teslićki.3 %.0 % bilansnih rezervi. Najznačajnije rezerve mrkog uglja se nalaze u slijedećim basenima: Srednjobosanskom (ležišta: Kakanj.750 kJ/kg. te Livanjski i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 18 . Breza i Bila). naročito kada su u pitanju dug transport i zaštita životne sredine. a kod lignita 43. Ugljevičkom (Bogutovo Selo. koje bi intenzivnim istraživanjima u narednom periodu trebalo prevesti u više kategorija. odnosno 52. Livno i Duvno. Mrki uglja je relativno dobrog kvaliteta prosječna toplotna vrijednost čistog mrkog uglja u Bosni i Hercegovini iznosi oko 16. Potencijalne rezerve mrkog uglja iznose 44. te Livanjskom i Duvanjskom ugljenom basenu. Zenica. a kod lignita u šest ugljenih basena. Potencijalne rezerve nalaze se u više basena.

to uglavnom neće biti moguće jer teško se nalazi ekonomične metode za racionalnu eksploataciju na većim dubinama. Vanbilansne rezerve od 214. Medjutim. gdje su slojevi zavodnjeni i rudarske prostorije pod uticajem velikih pritisaka.5 % mrki ugalj.0% od čega 5. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 19 . Stepen otvorenosti rudnika uglja (kao odnos "A"-rezervi prema bilansnim) iznosi 8. pa je sigurno da će se i bilansne i potencijalne rezerve još morati znatno smanjiti. a postojeća zakonska regulativa takvu gradnju čak podstiče. zatim otvorenosti aktivnih rudnika i drugih geološko-ekonomskih kategorija koje predstavljaju limitiajuće faktore za razvoj termoenergetike u ugljenim basenima BiH. Poseban problem.99 mil. obezbijedi dalji stabilan razvoj proizvodnje uglja. stepenu njihove istraženosti. što daje povoljnu osnovu da se. puteva. a stepen istraženosti ugljenih ležišta (A+B prema bilansnim rezervama) iznosi cca 60 %. pa je i skupa eksploatacije.Duvanjski basen u F BiH dok je u RS učešće potencijalnih rezervi znatno manje i iznosi 18.0 %. tona lignita predstavljaju veliku količinu u ukupnim geološkim rezerima uglja u Bosni i Hercegovini. Najveći dio ovih rezervi nalazi se u basenu Kreka. koji konstantno obezvredjuje sva naša ugljena ležišta je intenzivna gradnja različitih objekata. Učešće rezervi C1-kategorije u ukupnim bilansnim rezervama je dosta visoko (37 %). što će usloviti da se tako zaostale rezerve uglja klasificiraju u vanbilansne kategorije. Problematika bilansnih rezervi uglja u Bosni i Hercegovini veoma je složena i nedovoljno izučena. Tako su trajno izgubljeni vrlo povoljni dijelovi ležišta za eksploataciju. a bilansne rezerve su do 400 m). kategorizacija i proračun rezervi uglja u pojedinim basenima i njihovim raznim dijelovima vršeni su sa vrlo neujednačenim kriterijima u različitim periodima za posljednjih 50 godina.10 mil. s povećanjem dubine. u zavodnjenim dijelovima na dubini ispod 400 m u zaštitnim stubovima većine rudnika. kroz napuštanje i nedovoljnu konzervaciju starih jamskih prostorija. ispod rijeka. To se ispoljava u slijedećem:  Klasifikacija. koja. Opravdano bi bilo očekivati da će se u budućnosti moći otkopati dio vanbilansnih rezervi što bi povećalo bilansne i eksploatacione rezerve. Struktura bilansnih rezervi omogućava niz zaključaka o raspoloživim rezervama. naselja i drugih objekata. Primjer: dublji dijelovi Krekanskog basena (ispod dubine 250 m.5 % lignit i 12. Dio bilansnih rezervi u nekim basenima je znatno obezvrijedjen. odnosno na sadašnjem nivou tehnike i opremljenosti rudnika veći dio bilansnihrezervi se ne može ekonomično eksploatisati. postaje sve skuplja. pruga. koji su najčešće takvi da se postavlja pitanje bilansnosti još jednog dijela rezervi. prevodjenjem u više kategorije. tona mrkog uglja i 412.  Dosadašnja proizvodnja uglja je dala iskustvene podatke za ocjenu uslova i mogućnosti eksploatacije.

izuzev Krekanskog ugljenog basena.  Prema raspoloživim bilansnim i potencijalnim rezervama. te izgradnja industrijskih objekata. koji u ranijim propisima nisu uticali na postupak klasifikacije rezervi uglja sada imaju nepovoljan odraz i vjerovatno će smanjiti količine bilansnih rezervi uglja u nekim ležištima ibasenima. najčešće nekontrolisana intenzivna individualna izgradnja. donijele supromjene za ocjenu bilansnosti rezervi uglja u nekim basenima. ako se prethodno postojeći potrošači snabdijevaju ugljem za blokove od 500 MW. na sadašnjem nivou tehnike. dijelovi Mezgraje u Ugljevičkom basenu i pojedini dijelovi Srednjobosanskog basena. kao i u još nedovoljno istraženim dubljim dijelovima ugljenih basena. Bugojno.  Prema tome. dijelovi Mostarskog basena (Cim-llići i Bijelo Polje-Lišani). Miladije.) . Razmatrajući sirovinsku bazu za potrebe razvoja energetike možemo konstatovati i slijedeće:  U BiH postoje značajne rezerve uglja na kojima treba planirati razvoj termoenergetike. Husino. zatim gradnja objekata infrastrukture (saobracajnice). a od mrkih ugljeva Srednjobosanski. Gacko. Dakle. RamićiBanja Luka. BiH ima veći broj. ali relativno ograničenih ležišta. eksploatacione rezerve u većini ležišta nisu dovoljno izučene i potpuno Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 20 . Tuzlanski basen itd. Livno-Duvno. Sada se vidi da trebavršiti regeneraciju termoelektrana i produžiti vijek za 15 godina. Livno i Duvno. (Primjer: Srednjobosanski ugljeni basen. može ekonomično dobijati i u grupisanim ležištima. Do sada je razvoj termoenergetike planiran na bazi obezbijedjenih eksploatacionih rezervi uglja 25-30 godina. izvršiti grupisanje više ležišta u jedan basen.  Faktori zaštite životne sredine. tekvalitetu ugija. gdje su ovi faktori već postavili pitanje bilansnosti dijelova rezervi odnosno ekonomičnosti eksploatacije takvih ležišta uglja.  Ležišta uglja su brojna te se može konstatovati da. Zbog toga je interesantno. One se mogu utvrditi iz dijelova potencijalnih rezervi. Banovićki. Stanari. dijelovi Južne sinklinale). a normativi u razvijenijim zemljama to potvrdjuju. Gledano u cjelini. Objektivno se ne raspolaže eksploatacionim rezervama ujednačenog uglja koji se. Ugljevički i Kamengradski basen. navedene bilansne rezerve predstavljaju gornju granicu za do sada istražene. značajni za termoenergetiku su baseni Kreka. u energetskom smislu. gdje je to moguće. te da se ne mogu očekivati nove bilansne rezerve uglja iznad 20% od do sada utvrdjenih. Stručnjaci su ocijenili da je stepen proučenosti i geološkog poznavanja tih prostora visok. odnosno planirati za vijek 40-50 godina. Kao primjer se mogu navesti dijelovi Krekanskog basena (naselja Šićki Brod. Ubrzana urbanizacija na ugljenim basenima. od lignitskih basena. poznate i potencijalne ugljonosne prostore. plan razvoja termoenergetike treba usmjeriti na ovih 10 ugljenih basena.

te cijena troškova eksploatacije i ona iznose manje 65. u odredjenirci uslovima. PK "Šikulje"Kreka. mogućnosti društva da obezbijedi veći obim korištenja domaćih energetskih resursa. otkopni gubici se kreću od 10 do 70 %.To. Zavisno od geološkorudarskih prilika. Problem donje granice eksploatabilnosti rezervi je otvoren i stalno se mijenja prema uslovima tržišta. PK „Vrtlište“ PK “Stanari“ i dr. što rezultira nešto većim eksploatacionim razervama. Izgradnja novih površinskih kopova. a lignita 638.7 % bilansnih rezervi uglja.54 miliona tona.6 %. Ova problematika otežava donošenje konačnih odluka kompententnih za dugoročni. primijenjenog načina eksploatacije. doprinosi povoljnijem iskorištenju korisne supstance. ako se prihvati orijentacija na masovno napuštanje podzemne eksploatacije. naročito u mnogim jamama gdje su izgubljene znatne količine bilansnih rezervi.). odnosno 1.3 miliona tona.4 %). konačno. što u fazi eksploatacije već donosi i donosit će sve veće teškoće. Ovo je do sada već izazvalo negativne posljedice. PK "Gračanica-Gacko". ali rudnici za sada nisu sposobni za to.24 miliona tona. Naime. zavisi od kretanja cijena energije na svjetskom i domaćem tržištu. godine. Neophodno je da se poveća stepen istraženosti i poznavanja svih ležišta sa bilansnim i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 21 . Ovi se problemi mogu uspješno rješavati samo velikim investicionim ulaganjima i poboljšanje nivoa geološko-rudarskog poznavanja uslova eksploatacije u. Mora se naglasiti da je geološko-ekonomska problematika ležišta i rezervi uglja u Bosni Hercegovini veoma složena.298. primijenjene otkopne metode i drugih uslova. PK "Bogutovo Selo“-Ugijevik. ovim ugljenim ležištima i basenima. Ovo se odnosi na brojne hidrogeološke. te tempa i nivoa investicionih ulaganja u postojeće i nove proizvodne kapacitete u ovoj grani. planski usmjeren razvoj tog dijela nacionalne privrede. mogu biti i znatno niže od procijenjenih. stepena mehanizacije. ove rezerve mogu biti i znatno niže. zatim dalja primjena metoda dobivanja uglja (komorne). nastavi neplanska urbanizacija ugljenih prostora itd. PK "Čubrić" i "Turija"-Banovići. te teškog položaja rudnika i njihove nemogućnosti za intenzivnija ulaganja u istraživanja. geotehničke i urbane probleme i uslove. onda bi eksploatacione rezerve mrkog uglja znosile 660.poznate. (Primjeri: PK "Dubrave"-Kreka. sa adekvatno geološko-rudarskim uslovima koncipiranom tehnikom i tehnologijom otkopavanja. a u rudnicima lignita svega 44. Eksploatacione rezerve su procijenjene na sadašnjem nivou poznavanja uslova eksploatacije i stanja rudnika i trenutnih cijena uglja na tržištu. kojima se koristi svega 20-30 % bilansnih rezervi. To je rezultat složenih geološko-tektonskih i hidrogeološkogeotehničkih uslova.. dakle. Ako bi se ovi procenti primijenili na raspoložive bilansne rezerve. One. Iskorištenje bilansnih rezervi uglja u dosadašnjoj eksploataciji je. nedovoljnog stepena istraženosti i poznavanja ove problematike u cjelini. vrlo nisko (u rudnicima mrkog uglja iznosi 55. Postoji dosta podataka i uslova da se realno koncipira razvoj do 2020 odnosno 2030.

Sva dosadašnja izučavanja rezervi uglja u Bosni i Hercegovini tretirana su isključivo na bazi naturalnih pokazatelja. Pravilno sagledavanje i tehničkoekoekonomsko planiranje zahtijevaju da se pravovremeno utvrde ne samo fizički obim proizvodnje nego i područja primjene i redoslijed korištenja rezervi iz pojedinih basena i ležišta. Prikaz rezervi u RS Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 22 . je konzervacija uglja u najširem smislu. koji je veoma značajan za razvoj termoenergetike. To je neekonomski i nesvrsishodan pristup. energetske strukture svih domaćih resursa i potreba budućeg razvoja. jer su vrijednosni pokazatelji ocjene veoma oskudni.7. neophodno je izraditi kompleksne geološko-ekonomske ocjene.perspektivnim rezervama uglja.10. itd). ekvivalentnog uglja sa raznim koeficijentima otkrivke (na primjer do 5. To je obiman stručni posao i predmet je posebne stručne studije. što nije ni moguće ni ispravno. potrebe za očuvanje životne sredine i sličnih razloga.9. Da bi se dobila potpuno realna geološko-ekonomska ocjena bilansnih rezervi. koja će se konzervirati za 2 ili 3 decenije. Za potrebe ovog rada izvršeno je uprošteno sagledavanje po rudnicima odnosno potencijalnim ležištima za postojeće i buduće termoenergetske objekte. Pošto je opredjeljenje društva za maksimalno korištenje domaćih resursa. a posebno sa stanovišta posljedica nastalih nekontrolisanom urbanizacijom produktivnih prostora. inače se može desiti da društvo izgubi dio rezervi. Ne može se insistirati da se sva ležišta otvaraju paralelno. kako sa stanovišta postojećih potrošača.10. npr. Prikaz rezervi uglja u F BiH Slika. odnosno da ležišta budu obezvrijedjena individualnom neplanskom izgradnjom. trebalo bi za sva ležišta uglja u BiH proračunati koliko ima rezervi uglja odredjenog kvaliteta. obezbijede alternative. Da bi ova sagledavanja bila kompletna. Poseban problem. Ovo je uslovilo dosta jednostran tretman. u kontekstu sagledavanja stanja rezervi uglja. Slika. tako i sa stanovišta budućih termoenergetskih objekata. Svrha ovih proučavanja bila bi odgovarajuće rješavanje ove problematike.11. Na takvim osnovama potrebno je usvojiti i rješenja da se za ležišta. Time bise dobila potrebna dokumentaciona osnova za planiranje razvoja društva. u okviru budućih proučavanja neophodno je sagledati stvarne mogućnosti razvoja proizvodnih kapaciteta na raspoloživoj sirovinskoj bazi.te i za planiranje razvoja termoenergetike. kao i moguće domete njegove potrošnje. ili u toku 10 godina. Naime. česta su traženja da se aktiviraju sva istražena ležišta uglja.8.

mapa lokacije ležišta uglja.D. TE «Kakanj» i TE «Tuzla».4.  Rudnik „Kakanj“ (ugalj mrki) sa površinskim kopom Vrtlište i podzemnim rudnikom Haljinići.Vakuf/Uskoplje (ugalj lignit) sa površinskom kopom Dimnjače. u Gacku koji rade u sastavu Elektroprivrede Republike Srpske (EPRS). Turija i Grivice i podzemnim rudnikom Omazići. Rudnici uglja u F BiH i RS Ugalj kao energetski resurs je jedan od najznačajnijih izvora za Bosnu i Hercegovinu.D.  Rudnik „Zenica“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Stara jama.  Rudnik „Đurđevik“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima mrkog uglja Višća II i Potočari i podzemnim rudnikom Đurđevik. Raspotočje i Stranjani. Mnogi od ovih rudnika. posebno onih na prostorima Sjeveroistočne BiH i Srednje Bosne i koji daju gorivo za dvije termoelektrane (TE) Federacije.1. podzemni rudnici lignita Mramor i Bukinje.  Rudnik „Kreka“ (ugalj lignit) u čijem se sastavu nalaze površinski kopovi lignita Šikulje i Dubrave. Značajna ležišta lignita i mrkog uglja se nalaze u Federaciji BiH i Republici Srpskoj. u Ugljeviku i Rudnik i TE “Gacko“ A.4. Rudnici uglja u Federaciji BiH:  Rudnik „Banovići“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima Čubrić. vidi sliku 2.  Rudnik „Sanski Most“ (ugalj mrki) sa površinskom kopom Zlavuše i jamom Fajtovci.  Rudnik „Breza“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Sretno i Kamenice  Rudnik „Bila“ (ugalj mrki) sa jamom i površinskim kopom Grahovčići. Rudnici uglja u RS:  Rudnik „Ugljevik“ (mrki ugalj) sa površinskim kopom „Bogutovo Selo“ i „Ugljevikistok“ sa TE Ugljevik  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnim eksploatacijom  Rudnik „Gacko“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom „Gračanica“ i „Gacko“ sa TE Gacko  Rudnik „Stanari“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Raškovac Potencijalni rudnici : Ležišta u FBiH: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 23 .  Rudnik „Livno“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Tušnica.  Rudnik „Gračanica“ G.. u okviru JP «Elektroprivreda» Bosne i Hercegovine (EPBiH) kao i Rudnik i TE “Ugljevik“ A.

Rudnici u Federaciji i RS su različito organizovani ali sa sličnim geološkim uslovim eksploatacije i tehnološkim problemima. a radovi na čelu kreću se od ručnih do potpuno mehanizovanih. pepela i sumpora. sa brojnim varijacijama. kako u BiH tako i u izvozu u druge susjedne države. Od programirane potražnje za električnom energijom uglavnom ovisi i nivo proizvodnje pojedinih rudnika jer su TE najveći potrošači. ali gotovo svi imaju zajedničku činjenicu da im je jako potreban kapital: za zemljište. kako domaćem tako i u izvozu. Podzemni rudnici eksploatiraju jedan ili više slojeva lignita ili mrkog uglja. grijanja i domaćinstva. dok su drugi gotovo iscrpili ekonomski eksploatabilne rezerve. lokalnim domaćinstvima i potrošačima centralnih grijanja. Rudnici uglja u Federaciji isporučuju ugalja u termoelektrane EP BiH TE Tuzla i Kakanj. u jednoj ili više etaža ili metode sa natkopnim dobivanjem uglja. koristi se metoda širokog čela. sadržaja vlage. a u RS rudnici imaju samo pogone sa površiskom eksploatacijom. Površinski kop „Kongora“ za TE „Duvno“  Površinski kop „Kotezi„ za TE „Bugojno“  Kamengradski ugljeni basen – RMU Kamengrad Sanski Most (ugalj mrki) sa površinskim kopom „Zlavuše“ i jamom „Fajtovci“ Ležišta u RS:  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. Pored toga svaki rudnik uglja ima znatno više osoblja kada se porede sa rudnicima uglja u svijetu sa sličnom opremom i kapacitetom. infrastrukturu i opremu. Plasman uglja iz rudnika Federacije i RS može se podijeliti na dvije komponente: ugalj upotrebljen za proizvodnju električne energije u četiri TE sa kojima radi EP BiH i EP RS i ugalj koji se koristi u raznim primjenama industrije. Od navedenih rudnika uglja u Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 24 . U slojevima koji su dovoljno ravni. Osnovna rudarska oprema za radove na otkrivci i uglju čine kompleksi kontinuirane tehnologije (rotorni bageri) uglavnom na lignitima ili diskontinuiranom tehnologijom (bager/kamion) u mrkim ugljevima. Površinski kopovi se nalaze na prostorima različite konfiguracije (ravne do brdovite) i gdje se eksploatiraju relativno ravno ležeći slojevi do strmog nagiba. pitanja i izazova. na mrkim ugljevima i lignitu. Slojevi koji strmije zaliježu otkopavaju se komornom tehnikom. U Federaciji rudnike uglavnom čine pogoni sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. prodaju ugalj industrijskom tržištu. Kvalitet uglja znatno varira sa širokim rasponom toplotne vrijednosti. a od čega ovisi i planirani kapacitet pojedinih Rudnika. zavisno od jedinstvenih geoloških i geomehaničkih problema na svakom pojedinom rudniku. Svaki rudnik uglja ima niz vlastitih jedinstvenih problema. Neki rudnici imaju velike količine preostalih rezervi.

a koja se planira izgraditi do 2013. potrebe investiranja u rudnike itd. (Vlada Federacije Bosne i Hercegovine „Plan za izgradnju novih proizvodnih elektroenergetskih kapaciteta”). ležište Kongora na kojima su Predstudijskim rješenjem obrađena dva bloka od po 275 MW i to neposredno uz rudnike i na zajedničkoj lokaciji sa snabdijevanjem vodo iz akumulacije Buško Blato. U slučaju termoblokova posebno je značajna ocjena mogućnosti snabdijevanja uglja sa aspekta vrste. Konačno. a koja smo svrstali u poecijalna to su: Duvnu. neophodno je uraditi aktueliziranje kompletne dokumentacije. RI je detaljno analizirao svaki pojedini rudnik. kvaliteta i cijene uglja. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 25 . a koja nisu detaljnije obuhvaćena napred datim pregledima. Rudnici uglja u RS vezani su uglavnom na dvije TE „Ugljevik“ i „Gacko“. prestrukturiranje vertikalno razdvajanje elektro sektora. posebno sa stanovišta glavnih parametara koji opredjeljuju izvodljivost bilo kojeg energetskog objekta. nametnuti će budućim proizvođačima nove troškove za prenos i sistemske usluge. a rudnik Livno radi sa veoma malom proizvodnjom zbog problema plasmana iako ima značajne rezerve i povoljne uslove eksploatacije. Prvi i vjerovatno najvažniji među kriterijima su revidovane eksploatabilne rezerve koje su verifikovane kroz određenu Investiciono tehničku dokumentaciju. Rudnik Stanari koji sada radi za industriju i domaćinstva i manjim isporukama u TE “Tuzla“će se u naredom periodu takođe vezati za svoju TE „Stanari“. S ozirom da je postojeća Investiciono . te je nužno to posebno obraditi. To se prije sveg odnosi na provjeru ulaznih veličina koje se odnose na eksploatacione rezerve ugalj. vodu. Tako npr. lokaciju i ekološke zahtjeve u skladu sa novim eološkim zakonima i propisima. Danas su sasvim drugačije okolnosti kada je u pitanju stanje elektroenergetskog sistema u odnosu na period kada su se razvijali ovi projekti. Nakon što su utvrđe projekcije potražnje energije u Modulu 3. a samo manje količine se isporučuju domaćinstvima. odlaganje šljake i pepela. transportnih mogućnosti. sada ne radi i u stečajnom je postupku. tehno . posebno osnivanje Elektroprenosa BiH i NOS-a.Federaciji trenutno nije aktivan rudnik Kamengrad u Sanskom Mostu koji je privatizovan. Treba napomenuti da u BiH postoji još značajnih ležišta uglja. moguće izvore i uslove finansiranja. Rudnik Miljevina ima značajne rezerve mrkog uglja koje je eksploatisao površinskom i podzemnom eksploatacijom i koje je u ranijem periodu isporučivao ugalj za industriju i široku potrošnju. godine. predstavlja posebnu problematiku vezano za rad elektroenergetskog sistema. mogućnost odlaganja otkrivke.ekonomske parametre. uključivanje u elektroenergetski sistem agregata velikih snaga. troškove poogona i održavanje. tržište električne energije. te promjene u regulatornom i pravnom okviru.tehnička dokumentacija uglavnom rađena prije 20 i više godina.

Vakufa). Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 26 . a od ovih rezervi prema dosadašnjim saznanjima može se cca 130 miliona tona otkopati površinskom eksploatacijom i to pod veoma povoljnim uvjetima (Studija izgradnje rudnika Kotezi sa TE Bugojno.Za površinski kop „Kongora“ sada su u fazi završrtka istražni radovi ( geološki. po zakonu o geološkim istraživanjima. geomehanički i hidrogeološki) kojiima će se rezerve uglja. dovesti do potrebnog nivoa istraženosti za izradu projekata eksploatacije kao i druge neophodne dokumentacije za izgradnju Rudnika i Termoelektrane.7 miliona tona geoloških rezervi. Za realizaciju ovog projekta poseban interes je iskazan od strane Srednjobosanskog kantona i lokalne zajednice (općine Bugojno i Gornji VakufUskoplje I D. Bugojno sa veoma značajnim rezervama uglja.Rudarski institut Tuzla 2006.294. godine). koje nisu potpuno istražene i koje se cijene na oko 1.

Položaj rudnika uglja i termoelektrana u BiH 5.Slika.12. Zaključak Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 27 .

organizaciono. među njima i uglja. eksploatacije. posebno okolinske. pri čemu treba posebnu pažnju posvetiti definisanju vanbilansnih rezervi i gubitaka pri eksploataciji ležišta uglja. odnosno potvrdit će se. i izraditi mapu puta kako što prije doći do tih vrijednosti. Podrazumjeva se. u okviru koje će se navodi dati u ovom dokumentu (SPP) provjeriti. Optimistička je zato što je ukomponovala takozvanu liniju kritičnih aktivnosti maksimuma. brojne vrijednosti date u ovom dokumentu su u okviru prihvatljivih granica pouzdanosti. Što prije uraditi urbanu strategiju stanja i razvoja rudnih ležišta. da će se za svaki konkretan slučaj izgradnje termoenergetskih objekata i pratećih RU prethodno izraditi odgovarajuća studija izvodivosti. Također. rudarsko-geološku legislativu i regulativu treba što prije usaglasiti sa međunarodnim standardima. prerade i upotrebe uglja. 6. kako bi se pod hitno uticalo na razvoj urbanih prostora koji svojim nekontrolisanim razvojem veoma ugrožavaju stanje rezervi i ekonomiju eksploatacije ugljenih resursa. naučno-istraživački provjeriti i utvrditi stanje rezervi svih kategorija. Ugalj kao primarni energetski resurs u FBIH/BIH. što prije prepoznati evropske standarde. ima stratešku i nezamjenjivu     ulogu. ili odbaciti. neophodno je što prije dovesti u stanje kontinuiteta realizacije. finansijsko. konstruisana je na bazi raspoloživih informacija na ovu temu. U navedenom kontekstu restrukturiranje rudnika uglja. kako bi se imale realne spoznaje o raspoloživosti ugljenih rezervi u FBIH/BIH. a saglasno već usvojenom Akcionom planu FBIH za restrukturiranje i modernizaciju rudnika uglja FBIH/BIH. U procesu pripreme. a posebno eksploatacionih. Literatura Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 28 . tehnološko i kadrovsko (pitanje radne snage). Ipak. Posebno i urgentno za sva ležišta uglja. Ponuđena opcija dinamičkog plana razvoja proizvodnih kapaciteta RUFBIH. optimistička verzija. obzirom na raniju tvrdnju potrebe provjere rezervi uglja i tržišta energije. odnosno navedeni podaci čine realnu i dostatnu bazu za trenutna i dugoročna strateška razmišljanja. Ovo u krajnjem slučaju treba uraditi paralelno sa razvojem aktivnosti na definisanju kapacitivnosti potencijalnih termoenergetskih objekata.

Sarajevo.  Ustav Federacije Bosne i Hercegovine. 24/93). BHP3-EESTEPRO-Q-04/05 WB). Nikola Pnatić i Dr. Programi restrukturiranja svakog rudnika pojedinačno izrađeni od strane rudnika uglja skupa sa različitim naučno istraživačkim institucijama..8.). (Sl. list Republike BIH. g.  Pravilnik o klasifikaciji i kategorizaciji rezervi čvrstih mineralnih sirovina i vođenju evidencije o njima.10.12. US broj 1/94.2007. 21.2002.  Ustav Bosne i Hercegovine. br.  Studija energetskog sektora u BiH. br.52/02.). Svjetska Banka (Treći projekt obnove EES. 2003.2002. («Sl. Sarajevo. 28. energije. 04. Sarajevo. br. (Sl. (Sl. 30. Predrag Nikolić Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 29 . list Republike BIH.  Zakon o koncesijama Federacije BiH. 53/79). list SFRJ. Modul 3 – Proizvodnja el.  Ugalj. 2006. 3/93).40/02. novine FBiH» br.  Uredba sa zakonskom snagom o rudarstvu.1994.  Uredba sa zakonskom snagom o geološkim istraživanjima. Dr.  Zakon o prostornom uređenju. novine FBiH» br. Nacrt konačnog izvještaj. («Sl.. 28.3.

Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 30 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful