RUDARSKO GEOLOSKO GRAĐEVINSKI UNIVERZITET U TUZLI

Seminarski rad
Ugalj u Bosni i Hercegovini
Bahrudin Saburović Fahreta Vehabović Muamer Selimović 6/14/2011

Sadržaj 1. Uvod 2. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini 3. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini u sklopu bivše Jugoslavije 3.1. Rezerve uglja 3.2. Proizvodnja uglja 3.3. Plasman i potrošnja 3.4. Pregled ugljonosnih basena, ležišta i rudnika uglja u bivšoj Jugoslaviji 3.5. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena bivše Jugoslavije 3.5.1. Eocenska ležišta 3.5.2. Miocenska ležišta 3.5.3. Pliocenska ležišta 4. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije 4.1. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas 4.2. Proizvodnja uglja 4.3. Rezerve uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.4. Rezerve uglja u Republici Srpskoj 4.5. Rudnici uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.6. Rudnici uglja u Republici Srpskoj 5. Zaključak 6. Literatura

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 2

1. Uvod Ugalj već odavno predstavlja tradicionalno gorivo i važan energetski izvor. Mnoge zemlje su na osnovu zaliha uglja gradile svoje ekonomske potencijale, a to je jako bitanfaktor kada se procjenjuje dinamika njegovog razvoja za 21 vijek. Zasad ne postoji nikakav problem oko eksploatacije i proizvodnje uglja u svijetu jer njegov realan pad se tek očekuje u 2020. godini i to na Srednjem istoku, tek tada će OECD Evropi klasična koncepcija rudnika uglja tražiti novo razmatranje. Posmatrajuči ovaj problem u Bosni i Hercegovini moramo razlikovati dva slučaja:  Ležišta u kojima se već vrši eksploatacija uglja, gdje postoji rudarska tradicija i gdje je rudarski rizik manji;  Ležišta gdje je moguće otvaranje novih rudnika, gdje je potrebno mngo opreznije pristupiti procjeni energetskog potencijala. Obično u blizini rudnika grade se i termoelektrane, pa je prema tome potrebno obezbijediti dovoljnu količinu i ujednačen kvalitet uglja, naravno uz ekonomski prihvatljive cijene. Kako je ugalj resurs koji je ograničenog vijeka a uz to i neobnovljiv resurs potrebno je obezbijediti kontinuiranu eksploataciju na veće dubine kako bi se obezbijedile dovoljne količine za potrebe jedne termoelektrane. Kako ta eksploatacija postaje skupa, dolazi se do zaključka da nije svako ležište pogodno za izgradnju termoenergetskog objekta. U rudnicima Bosne i Hercegovine eksploatacija se vrši na različite načine, uglavnom teškim uslovima na granicama rentabiliteta ili sa gubitcima u sadašnjem sistemu cijena. Mogućnost razvoja i unapređenje proizvodnje vrlo su različiti. Kako nisu ostvareni planska predviđanja proizvodnje u pogledu proizvodnje uglja, pojavio se višak uglja na tržištu što predstavlja veliki problem s njegovim plasmanom na tržište. I pored svega intenzivno se razvija površinska eksploatacija, koja u sadašnjim uslovima obezbjeđuje dosta konkurentan ugalj. To su posljedica investicionog ulaganja, nabavke savremene opreme i izbora povoljnih ležišta za ovu eksploataciju, tj. Otvaranje novih rudnih ležišta. Rudnici uglja u Bosni i Hercegovini rade prvenstveno za potrebe Elektroprivrede BiH, ali su isto tako značajni za snadbijevanje industrije, široke i opšte potrošnje u BiH, a manjim dijelom i za izvoz. Rudnici u Republici Srpskoj koji proizvode ugalj, uglavnom, ga proizvode za potrebe termoelektrane “Gacko” i “Ugljevik” i u sastavu su Elektroprivrede RS. Rudink “Stanari” koji je privatizovan proizvodi ugalj za industriju, a rudnik “Miljevina” trenutno nije aktivan. Ugljarska aktivnost u BiH danas se realizuje u 12 različitih horizontalnih i vertikalnih integrisanih te tržišno i infrastrukturno nepovezanih preduzeća, pri čemu neka od njih upravljaju sa više ugljenokopa. U rudnicima uglja u BiH je 2005. godine proizvedeno cca 9,2 miliona tona uglja što predstavlja tek 50% ostvarene proizvodnje uglja u 1990. godini.

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 3

000 radnika. Livno – Duvno (Rudnik uglja: Tušnica). Banovići. kao ekskluzivni snadbjevač ugljem TE Tuzla i TE Kakanj. godine svi rudnici uglja Bosne i Hercegovine su bili organizovani u jedinstveno rudarsko preduzeće “Titovi rudnici uglja” Tuzla. U decembru 1995. Veći dio bivših RUTZ ostali su u FBiH. U 2007. Bugojno (Rudnik uglja: Gračanica). a rudnik uglja Mostar u basenu Mostar je zatvore. naročito u značajnijim ležištima uglja lociranim u ugljenim basenima:       Tuzla (Rudnici uglja: Kreka. Zenica i Bila).15% predratnog nivoa. Rezultat tome su tri odvojene elektro kompanije:  EPBiH (Sarajevo sa termoelektranama Tuzla i Kakanj).1992/1995godine. Breza. a proizvodnja uglja je bila oko 18 miliona tona godišnje. Kulminaciju razvoja dostiže 80 – tih godina prošlog stoljeća.250 uposlenih. godini proizvedeno je 9. Srednja Bosna (Rudnici uglja: Kakanj. Samo rudnik uglja Gacko i rudnik uglja Ugljevik. sa oko 15. u rudnicima BiH je bilo zaposleno oko 31. bili su u sastavu jedinstvenog BiH preduzeća za proizvodnju električne energije EPBiH. koji snadbijevaju istoimene termoelektrane. Do 1990.852 miliona tona ili 54. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 4 . U ratnom periodu. Rudnik uglja Kamengrad u basenu Kamengrad poslije rata nije značajnije aktivan. takođe su i navedene kompanije reorganizovane. Samo su rudnici uglja Ugljevik i Gacko dostigli predratni nivo proizvodnje. proizvodnja uglja je svedena na 10% . Gecko (Rudnik uglja: Gacko).  EPSR (Trebinje sa termoelektranama Gacko i Ugljevik). Đurđevik i Ugljevik). Doboj – Banja Luka (Rudnik uglja: Stanari). ili skraćeno TRUTZ. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini Rudarstvo u Bosni počinje krajem 19 stoljeća. godine poslije potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma i ustroja BiH sa dva entiteta i Distriktom Brčko. dolaskom Austro – Ugarske monarhije.2.3% predratne proizvodnje. Do 1990.  EPHZHB (Mostar bez termoelektrane). podjelivši se u 10 samostalnih lokalnih rudnika uglja.

a najčešći vlasnici su bili privatnici i industrijalci. Crna Gora i Makedonija)ali sa nešto usporenim razvijanjem. koja povećavaju proizvodnju.3. Ta istraživanja su otkrila brojna nepoznata i manje interesantna ležišta. godine. Veći dio eksploatacijskih rezervi nalazilo se u 10 najvećih basena. Rezerve uglja u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Zbog nepreciznih i različitih istraživanja rudnih ležišta i basena u bivšoj Jugoslaviji nikad se nije moglo utvrditi tačna kategorizacija ugljeva. Poslije ratova urađena su mnoga geološka i geološko – rudarska istraživanja. Srbija. Plan koji su sprovodili u bivšoj Jugoslaviji predviđao je udvostručenje proizvodnje uglja u narednih 10 godina a plan se odnosio na nekoliko velikih basena između ostalih tu su bili i basen Kreka i Sarajevsko – Zenički rudnik uglja. Ugljarstvo s početka je bilo rascjepkano. a potom i u Kreki i u Zenici 1885. Rezerve uglja (%) 1967. godine. što omogućava siguran razvoj eksploatacije rudarske privrede. u zemljama bivše Jugoslavije Kako kod same eksploatacije ne možemo računati da će se sva ruda izvaditi prema tome od ukupne vrijednosti treba se odbiti 30%. 3. što bi predstavljalo prave eksploatacijske reserve. godine slijedi naglo zatvaranje malih rudnika čije su reserve bile male. Posle II svjetskog rata razvoj ugljarske privrede prati stalan porast sve do 1964. Te godine je ostavrena najveća proizvodnja uglja približno 30 miliona tona.1. Slika. godine. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Za vrijeme bivše Jugoslavije rudarstvo se počelo razvijati početkom 19. stoljeća. nedovoljno organizovano i primitivne proizvodnje.1. sa slabon i skupom proizvodnjom.6% i u Bosni i Hercegovini sa 30%. godine najveće reserve uglja u bivšoj Jugoslaviji bile su u Srbiji sa 56. Prvo se razvilo u zapadnim zemljama kao što su Hrvatska i Slovenija a nešto kasnije i u ostalim dijelovima (Bosna i Hercegovina. U Bosni i Hercegovini razvitak ugljarstva je počelo polovinom 19 stoljeća i to prvo u Mostaru davne 1844. 1967. Posle 1964. Baseni lignita:      Kosovsko – Metohijski Kolubara Kostolac Velenje Kreka Page 5 Ugalj U Bosni i Hercegovini . Po završetku I svjetskog rata u bivšoj Jugoslaviji je bilo nekih 100 rudnika s malom proizvodnjom.

Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 6 . Za 20 godina ista ta proizvodnja je udvostručena (1919 . Vrlo je vjerovatno da će se primjetiti da je prije rata u Jugoslaviji bilo više rudnika. Plasman i potrošnja uglja Osnovna potrošnja uglja bila je vezana za industriju. sve ukupno 108 rudarskih proizvodnih objekata. Kako je rasla proizvodnja niskokaloričnih ugljeva osnovna orijentacija u potrošnji bila je u energetske svrhe.1% Ovo pokazuje da je glavno vrijeme stvaranja Jugoslovenskih ugljeva u neogenu. 57 rudnika mrkog uglja i 42 rudnika lignita. U zemljama bivše Jugoslavije zastupljene su bile rude geološke starosti:  Paleozojske oko 0. Tek posle II svejtskog rata počinje površinska eksploatacija. Kako se u to vrijeme planirala 4 puta veća proizvodnja uglja u svijetu.1939) Slika.032. Prikaz kretanja proizvodnje u rudnicima BIH (u 000 t) Skoro sva proizvodnja prije rata u bivšoj Jugoslaviji dobivena je podzemnom eksploatacijom. okruponjenija integrisana preduzeća. okupljeni u veća.2. potom saobraćaj i široku potrošnju. – 1969.) Uoči II svjetskog rata 7.4%  Mezozojske oko 1.2. Pregled proizvodnje uglja (u 000 t) u BiH (1960.Baseni mrkog uglja:     Srednje – bosanski Banovići Zasavski Senjsko – resavski Basen kamenog uglja:  Raša.3. 3.5%  Kenozojske oko 98. Proizvodnja uglja za vrijeme bivše Jugoslavije Između dva svjetska rata u zemljama bivše Jugoslavije proizvodnja je u stalnom porastu.3. ali udvostručenu proizvodnju obezbijedilo je veći broj radnika koji su bili za razliku od predratnih.000 t obezbijedilo je 9 rudnika kamenog uglja. shodno tome slijedi da je ugalj predstavljao budućnost kao osnovna mineralna sirovina u Jugoslaviji za proizvodnju i razvoj energetike. 3. Slika.

420 3.969 Izvoz 135 154 113 111 164 136 113 133 98 117 Ukupno 17. 1964. 1967.859 5.  Nerentabilan rad.887 6.715 6.056 2.726 3.178 17. 1966.288 13. nemetale. 1965.725 27. Pregled ugljonosnih basena. otežanim uslovima eksploatacije i najčešće ograničenim rezervama uglja. Glavna orijentacija u ugljarskoj privredi su postal baseni sa velikim rezervama i proizvodnjom.130 4. Nešto malo povoljniji uslovi su bili u basenima lignite jer su reserve bile znatne a i sami ugljani sloj je bio bliže površini. hemijsku industriju i dr.200 18.759 7.491 18. 1969. Ležišta kamenog uglja bila su veoma složene teksturne građe.059 25.035 23.110 28.874 2. 1961.819 21.4.446 7. 1962. ležišta i rudnika uglja u Jugoslaviji Iz ranijih podataka zaključujemo da se iz godine u godinu mijenjao broj rudnika – proizvođača. 1959. Elektroprivreda je najviše trošila reserve uglja dok se kod ostalih industrijskih oblasti to smanjivalo iako im se proizvodnja povećavala. 1968.613 5. Neki rudnici koji su decenijama bili aktivni. Većina rudinka zatvarali su se iz tri najčešća razloga:  Neznatne reserve. Godina 1957.867 5.626 18.738 14.551 5.772 Slika.992 1.158 24. što je i opravdano. plasman i potrošnja rezervi uglja (u 000 t) u bivšoj Jugoslaviji 3.716 Saobraćaj 3. Baseni i ležišta kamenog uglja u Jugoslaviji pripadaju: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 7 .970 Široka potrošnja 4.620 3. maker is a povremenom obustavom danas su skroz napušteni.378 2.Industrija je tada obuhvatala: elektroprivredu.4. U to vrijeme naročito opada proizvodnja kamenog uglja.  Otežani uslovi eksploatacije.126 29. crnu metalurgiju.819 25.498 26.394 18.934 12. Industrija 9.056 18.383 2.011 1.

Baseni i ležišta mrkog uglja pripadaju:  Oligocenu. Bila Ugljevik(Ugljevičko-pribojski): Džemat – Snježnica. Slika. Naziv Lastva Majevica Geološka starost Trijas Sr. Baseni lignite su pliocenske starosti. a to im znatno umanjuje koksne vrijednosti.5. Zabrđe Bonovići Duvanjski Geološka starost Stariji miocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BIH 2. Kameni ugljevi su u većini slučajeva sa visokim sadržajem pepela i sumpora. 2. Kvalitet mrkog uglja je različit jer je kod nekih visok sadržaj pepela dok je kod drugih visok sadržaj vlage. Lignit ima jako velike količine vlage što znatno smanjuje njegov toplotni efekat.     Karbon – permu. Juri (lijasu). 4.  Miocenu. Miocen (Ibarski rudnici). eocen Rudarski aktivan/neaktivan Zatvoren Zatvoren Republika BiH BiH jugoslovenski ugljevi nisu koristili za proizvodnju koksa. Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Zatvoren BiH BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 8 . ležišta. Breza. Naziv Sarajevsko zenički(Srednje bosanski): Kakanj. da bi se njihove kvalitetne vrijednosti morale posebno istaći pa su oni izdvojeni kao lignite – mrki ugljevi. I to je bio jedan od osnovnih razloga zašto se Redni broj 1. nalazišta i rudnici kemenog uglja u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1. Mlađi ugljeni baseni imaju znatno bolji kvalitet i veću toplotnu moć. Ugljonosni baseni. Zenica. Gornjoj kredi (senon – dan). od čega i zavisi sama toplotna vrijednost uglja. Stariji miocen Aktivan BiH 3. Mezgrada – Tobut. Paleogenu (paleocen – eocen). Neki ugljevi se nalaze između mrkih ugljeva i lignite.

19. 20. 11. 22. 10. Bukinje. 24. ležišta. 7. Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BIH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH Slika. 18. Ugljonosni baseni. Geološka starost Donji pliocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 9 . Naziv Krekanski (ugljenokopi: Moluha. 6. Livanjski Mostarski Miljevinski(Foča) Rogatičko – mesićki(Kukavice)ugljenokopi: Rogatica i Mesići Konjičko ostroški Bugojnski Jajce Varcar – vakufski Kotor – varoški Žepče – novošeherski Tešanjski Teslićki Pribićki Banjalučki Kamengradski Omarsko – poljski Lešnjansko – cerovački Cazin – tržački Bihaćki Drvarski Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Aktivan Aktivan Aktivan BiH BiH BIH BiH 9. Bobrna. 21. 8. 12.5. 17. Lukavac. 15. 23.6. 13. 14. 16. nalazišta i rudnici uglja (tvrdi mrki ugalj) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1.

U eocenskim sedimentima zapažen je veći broj manjih ugljenih slojeva. Miopliocen Donji pliocen Donji pliocen Donji pliocen Miopliocen Zatvoren Zatvoren BiH BiH 7. gline i glinci (donji dio srednjeg eocena). Krninski (Stanari) Sprečansko – gračanički Banovićki (ugljenokopi: Đurđevak. Ugljonosni baseni. dok ona ležišta koja su bila karbonsko – permska nisu imala nikakve ekonomske vrijednosti. 6. lokalno pjeskoviti krećnjaci. Stratigrafija i tektonika – transgresivni srednji i gornji eocen u području Majevice grade seriju flišnog tipa debelu oko 1. Nalazi se nekih 15km SI do Tuzle. Eocenska ležišta Majevica Položaj – nalazi se u SI Bosne.  I horizont – pješčari. ležišta. podijeljen je jos na tri dijela donji. nešto manje njih je bilo kredne ili lijarske starosti.  II horizont – pješčari. 9. 3.5.. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Sva veća ležišta koja su se nalazila u sklopu bivše Jugoslavije su bila tercijalne starosti. na obroncima Majevice.1. Zatvoren Zatvoren Zatvoren BIH BiH BiH Slika.200m. Seona) Banjalučki (Ramići) Rakovičko – kasindolski (kod Sarajeva) Livanjski Duvanjski Gatačko – nevesinjski Donji pliocen Donji ploocen Miopliocen Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BiH BiH 5. na pojedinim mjestima i slojeva. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 10 . laporovi škriljci. 4. srednji i gornji. Ta serija je podijeljena na tri horizonta. krečnjaci sa pojavom ugljenih slojeva (srednji eocen).Lipnica) 2. nalazišta i rudnici uglja (mehki mrki ugalj – lignit) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije 3. laporci.7. 8. laporci.5. 3.

pod nazivom – Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 11 . Kaknja. Između rijeke Bosne i Drine javljaju se baseni: basen Miljevine. Bihaćki.5. Banjalučki basen i basen Mrkonjić – grad. 3. Rogatički. Prijedorski. Ilijaša. Srednjebosanski basen (Sarajevsko – Zenički basen) Položaj – U centralnom dijelu Bosne nalazi se najveći basen mrkog uglja u Bivšoj Jugoslaviji poznat kao Srednjebosanski ugljeni basen. SI od Majevice. Vogošća. Mostarski. a lignitnog sloja u naslagama gornjeg miocena i pliocena. a najpoznatiji su: u centralnoj Bosni – Sarajevsko – Zenički basen i u zapadnoj Bosni – Kamengradski. Slojevi su nabrani. Busovače. crveni glinci. Cazinski. basen Šipova i drugi baseni. Gatački i drugi manji baseni. U predjelu između rijeke Bosne i Vrbasa poznati su: Teslićki.0m. Pribojsko – Ugljevički basen (Ugljevik) Položaj – U SI Bosni. u slivu rijeke Janje.Tuzle i Lopare. Drvarski. ali na njih se ne može računati zbog malih slojeva uglja i teških geoloških uslova za eksploataciju. Taj dio je više puta istraživan – rudarskim radovima i bušenjem. Kiseljaka.2. U jugozapadnoj Bosni i Hercegovini: Livanjski. podzemne vode predstavljaju veliku smetnju i opasnost za eksploataciju. laporci i konglomerati u završnom dijelu (gornji eocen). Mnogim pritokama rijeke Bosne basen je dreniran po dužini a u SZ dijelu. Basen je dug oko 80. Pruža se dolinom Bosne. Stratigrafija i tektonika – Obod basena čine paleozojsko – mezozojske stijene Srednjebosanskih škriljavih planina. Banovićki i drugi baseni. Kotor – Varoški. strmi i rasjedima deformisani. Miocenska ležišta Najveći dio tercijalnih basena pripada miocenu i pliocenu. od njenog izvorišta i Sarajeva na JI. sada izolovanih basena. preko Visokog. nalazi se veći broj manjih. Viteza i Zenice do Travnika i Vlašić planine na SZ. Ugljonosnost – Ugljonosni kompleks sedimenata terestrično – limničkog karaktera u Basenu stvaran je za vrijeme gornjeg oligocena. čak je neko vrijeme ugalj otkopavan u rudniku “Majevica. koje istovremeno grade i osnovu preko koje transgresivno leže sedimenti ugljenosnog tercijara Srednjebosanskog basena. zahvata oko 900 km2 površine.” Reserve su ograničene na nekoliko miliona tona. Ugljonosnost – u srednjem dijelu eocena nalazi seveći broj ugljonosnih slojeva proslojaka debljine od 0. oko Kaknja i Breze. miocena i pliocena. Veći značaj imaju ugljeni slojevi koji se nalaze u predjelu G. basen Bugojna i Stanara. Breze. Nalazi se između dva velika grada – Sarajeva i Zenice. Glavna faza ispunjavanja basena vezana je za miocen u čijim nasalgama se nalaze slojevi mrkog uglja. te je zbog toga poznat i kao Sarajevsko – Zenički basen. a širok u prosjeku 12 km.5m do 1. III horizont – bankoviti pješčari. Ima karakterističan dinarski pravac pružanja SZ – JI a pad slojeva najčešće je okrenut prema JI. nedaleko od Priboja na JZ i Bijeljine na SI. Duvanjski.

Ugljonosnu miocensku seriju prekrivaju pliocensko – kvartarni konglomerati. u ugljonosnoj seriji Miljevinskog basena javlja se jedan sloj uglja složene građe. mogu se izdvojiti tri serije sedimenata:  Gornjoeocenski fliš Majevice – baza  Slatkovodna produktivna serija – donji miocen  Marinski srednji i gornji miocen – povlatni dio.Utvrđeno je da postoji šest ugljonosnih slojeva. Ugljonosnost . debljine i do 20 m i gornji. pripadaju miocenu. koji su negdje prešli u rastresite šljunkove. debljine do 400 m u kome se nalazi ugljeni sloj promjenjive debljine. sadašnje površine. veoma su male – nešto preko 10-tak km2. odnosno između planinskih visova Zelengore i Javorice. Reserve uglja procjenjuju se na nekoliko 100tina miliona tona. Godišnja proizvodnja je nešto veća od 200 hiljada tona. sa pravcem pružanja SI – JZ u jednom i SZ – JI u drugom dijelu. Ugljonosnost – Pored većeg broja proslojaka uglja.Ugljonosni basen Ugljevik. naročito produktivnog dijela. debljine oko 20 m. a po nekim Pribojsko – Ugljevički basen. Međutim. ili eocenske flišne podloge. lapora. Miljevinski basen Položaj – Ovaj basen mrkog uglja nalazi se u istočnom dijelu Bosne. ili povlatni sloj male debljine 0. sa pravcem pružanja IZ zahvata oko 30 km2 površine. od kojih su samo dva sloja ekonomski opravdana za eksploataciju. Stratigrafija i tektonika – U okviru ugljonosnog basena. odnosno oko 10% od svih potvrđenih rezervi mrkog uglja u bivšoj Jugoslaviji. srednji dio i južni dio. ili glavni ugljeni sloj. pješčara. Zahvata oko 60 km2 površine. laporca i krečnjaka sa ugljevim slojevima. Procjenjeno je oko 20 miliona tona rezervi uglja. po kome je naziv i dobio. Ugljonosnost – U ugljonosnoj seriji Mostarskog basena nalazi se jedan ugljeni sloj složene građe. Basen obuhvata tri posebna polja: sjeverni dio. Basen ima izrazito izdužen oblik. između Foče i Kalinkovika.5 – 2 m. Mostarski basen Položaj – Ovaj ugljonosni basen u Hercegovini nalazi se u dolini rijeke Neretve kod Mostara. kao i mnogi drugi u okviru Dinarida Bosne i Hercegovine. Počinje konglomeratima i pješčarima. Jezerske vode miocena u ovom basenu nataložile su debele naslage konglomerata. koji je laporovitim sedimentima izdvojen na dva sloja: donji. glina. Stratigrafija i tektonika – Miocenska ugljonosna serija leži transgresivno preko mezozojske krečnjačke. Stratigrafija i tektonika – I ovaj basen. iznad kojih leži laporovito – glinoviti kompleks. Ukupna površina nekadašnjeg basena je oko 150 km2. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 12 . koji nemaju nikakvu ekonomsku vrijednost.

čija je površina nešto manja od 100 km2. Neko vrijeme ugalj je eksploatisan kod Rogatice i u Mesićima. obuhvate miocensko – pliocenske jezerske sediment u kojima se nalaze ugljeni slojevi. SI od Grmeča.  Bugojanski basen nalazi se zapadno od Sarajevsko – Zeničkog basena.  Varcar – Vakufski basen je mali basen koji se nalazi nedaleko od basena Jajce.3. Pripada grupi jezerskih basena miocenske starosti. Godišnja proizvodnja se kreće oko 200 hiljada tona.5.  Konjičko – Ostrožački basen nalazi se u dolini Neretve. odnosno u blizini Bugojna. po kome i nosi ime. izolovani basen. Reserve su male svega nekoliko miliona tona. Bjelašnice i Bitovnja. Manji miocenski baseni i zatvoreni rudnici mrkog uglja u Dinaridima BiH  Rogatičko – Mesićki basen nalazi se nedaleko od Rogatice. čija je ekonomska vrijednost mala.Kamengradski Basen Položaj – U zapadnoj Bosni. između Jajca i Šipova. Basen obuhvata kotlinu izduženog oblika.  Basen Jajca nalazi se u slivu rijeke Vrbasa. Od brojnih pojava samo neke imaju ekonomsko – privredni značaj. To je mali. To su akumulacije lignitnog uglja. koji se nalazi između planinskih visova Prenja. odnosno između Rogatice na sjeveru i Mesića na jugu. Ugljonosnost – Od tri ugljena sloja koji se nalaze u sastavu mlađeg kompleksa najveći značaj ima glavni ili najstariji ugljeni sloj. Sastavljena je od različitih stijena koje se mogu podijeliti u dva kompleksa sa više zona donji i goprnji kompleks. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 13 . između Konjica i Ostrošca. odakle potiče i naziv. Nema poseban ekonomski značaj za ugljarsku privredu. čije pojave ugljenih slojeva nemaju veći ekonomski značaj. debljine oko 1000 m. Geološki sastav je isti kao i u Livanjskog basena.  Duvanjski basen nalazi se desetak kilometara od Livanjskog basena. a u slivu rijeke Sane. dinarskog pravca pružanja. a zapadno od Vrbasa. I on nema veću ekonomsku vrijednost za razvoj ugljarske privrede. Pliocenska ležišta Najveće reserve uglja na teritoriji bivše Jugoslavije nalaze se u sastavu ploocenskih ležišta i basena. 3. Zahvata oko 400 km2 površine. Po površini manji je od Livanjskog zahvata oko 140 km2 površine. U Bosni i Hercegovini najznačajnije je ležište Kreka. nedaleko od Sanskog Mosta.  Livanjski basen kod Livna. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija miocenske starosti. Sastoji se od više manjih basena. nalazi se Kamengradski basen. koje se nalaze u svim krajevima bivše Jugoslavije. odnosno SI od mrkonjić – grada. leži transgresivno preko paleozojsko – mezozojske škriljasto – krečnjačke podloge Dinarida.

a u južnom dijelu basena i preko tufiznih pješčara i serpentine mezozojske starosti. između Majevice na sjeveru i serpentinskog masiva Konjuha na jugu. odnosno doline rijeke Spreče. Basen obuhvata tektonsku uvalu koja u paleogeografskom smislu predstavlja izduženi zaliv Panonskog mora koje se u donjem pliocenu duboko zavlačilo u kopno Dinarida. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija.8. Položaj krekanskog basena i rudnika Položaj – U SI dijelu Bosne. nedaleko od Tuzle. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 14 . poznat kao Kreka. plaveći teren južno od Majevice. leži transgresivno preko gornjomiocenskih ili gornjoeocenskih sedimenata.Krekanski basen Slika. koja je predstavljala neku vrstu horstovske prečage između zaliva i mora. pjeskova i glina. Basen ima dinarski pravac pružanja. debljine 500 – 600 m. pri čemu duža strana iznosi 55 – 60 km. krekanski basen zahvata oko 250 km2 površine. Odlikuje se ritmičkom sedimantacijom u kojoj se četri puta obnavlja ciklus igljenih slojeva. a uža najviše 18 km. ali je samo jedan dio od toga ugljonosan. nalazi se jedan od najvećih jugoslovenskih basena lignitnog uglja.

godine izdvojili su tri sloja: podinsku. nalazi se ugljonosno ležište poznato kao Sprečansko – Gračaničko ležište lignitnog uglja. Njeni sediment su naborani u dvije sinklinale i jednu antiklinalu čiji je pravac pružanja dinarski. svi drugi baseni i ležišta na teritoriji Bosne i Hercegovine od manjeg su značaja za razvoj ugljarske privrede. u kojoj bi predmetna tema bila obrađena. u kojoj bi bila obrađena i proizvodnja i upotreba uglja u kontekstu održivog razvoja. u kojem je obrađen i sektor uglja. Prema opštim ocjenama rezerve ovih ugljeva su takvog obima i kvaliteta da se sa istim može dugoročno planirati proizvodnja električne i toplotne energije iz uglja u do sada ostvarenim relacijama 65:35% u odnosu na druge resurse. Nešto veći značaj od ostalih pliocenskih besena i ležišta imaju Stanarsko – Krninsko i Sprečansko – Gračaničko ležište. kao prelazne faze i potencijalne podloge za izradu navedene strategije BiH/FBIH. Proizvodnja uglja a time i razvoj rudnika uglja u Krekanskom basenu počinju 1885.Ugljonosna serija tektonski je dosta poremećena. godine. O nekim basenima i ležištima pliocenske starosti na teritoriji Bosne i Hercegovine bilo je riječi pri opisu miocenskih basena. pored miocenske prisutne i pliocenske ugljonosne serije. Ukupne reserve uglja iznose oko 4 milijarde tona.64 m. nalazi se donjopliocensko Stanarsko – Krninsko ležište. Stablo je dugo 6 m.  Sprečansko – Gračaničko ležište – U dolini Spreče kod Gračanice. nađeno je stablo koje leži poprečno preko ugljenog sloja. njihov broj i kvalitet u Krekanskom ugljenom basenu zapazili su još u prošlom vijeku austrijski geolozi. srednju i povratnu. U povlati glavnog ugljenog sloja. U glinovito – laporovitim sedimentima donjeg pliocena nalazi se sloj lignitnog uglja. što govori o krupnom kopnenom bilju koje je dalo materijal za postanak ugljenih slojeva u ovom basenu. odnosno na obodu Panonskog basena. a sjeverno od Tešanskog i Teslićnog ugljenog basena. između Doboja i Tuzle.  Stanarsko –Krninsko ležište – U podnožju Krnin planine. Ugljonosnost – Prisustvo ugljenih slojeva. za potrebe FBIH najmanje za narednih 50 godina. sa prosječnim prečnikom od 0. u Kreki. U navedenom kontekstu Vlada FBIH želi da na tim osnovama i dalje razvija proizvodnju električne i toplotne energije iz uglja. prosječne debljine oko 4 m. Manji pliocenski baseni i ležišta na teritoriji BiH Osim Krekanskog basena koji obuhvata značajne reserve i daje obimnu proizvodnju lignitnog uglja dobrog kvaliteta. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije BIH/FBIH ima značajna ležišta niskokaloričnih mrkih i lignitskih ugljeva. ukupne reserve uglja procjenjene sun a oko 200 miliona tona. u kojima su. Interesantna je pojava fosilnog drveta koja je zapažena na više mjesta u Kreki. JZ od Doboja. a po širini 51 km. koje zahvata oko 100 km2 površine sa pružanjem od SZ do JI u dužinu 20 km. Zbog činjenice da BIH/FBIH nema urađenu dugoročnu Energetsku strategiju. Vlada FBIH se opredjelila za izradu ovog SPP. od čega su sigurne reserve 600 miliona tona. na obodu Panonskog basena. 4. kako Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 15 . Još 1901.

4.280 1. Gračanica i Livno. Bukinje i dr. Kamengrad.483 2. I dalje se TE Tuzla snabdijeva ugljem uglavnom iz RU Kreka.893 2.383 487 1. Miljevina.409 0 5. odnosno pogona. 1.076 / 46 Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 16 .000 1.874 0 6.1. Ovdje je potrebna posebna pažnja i aktivnost na revitalizaciji ovih RU.489 1. kako u pogledu reorganizacije i modernizacije. Banovići i Đurđevik.001 323 747 253 344 47 95 36 0 2002. govori i naredni tekst. Proizvodnja uglja u Bosni i Hercegovini nakon raspada bivše Jugoslavije Rudnik Kreka (L) Banovići (M) Đurđevik (M) Kakanj (M) Breza (M) Zenica (M) Bila (M) Gračanica (L) Livno (M)(L) Kamengrad (M) Mostar (M) UKUPNO 1990. može se reći da je ovaj rad kamen temeljac buduće Energetske strategije uglja za FBIH.092 0 5.165 404 318 83 253 59 0 % 07/90 40 61 30 58 82 35 72 37 73 / 200 13. O kakvom se kapitalnom poslu radi.115 222 281 77 230 59 0 2007.979 1.946 1. Breza i Zenica .021 1. 4. Posebno je složen problem podizanja nivoa proizvodnje uglja u podzemnoj eksploataciji.659 0 5.701 1. izuzev Gacka i Ugljevika.403 445 1. U FBIH je ostalo 10 samostalnih lokalnih RU. a TE Kakanj iz RU Kakanj.). tako i kod rješavanja socijalnog statusa viška uposlenih radnika. i sa kakvim mogućim pozitivnim posljedicama.bi se navedeni potencijali uglja što prije stavili u funkciju opšte dobrobiti društva.002 232 767 391 353 51 80 36 0 2001. 2. posebno FBiH. 1.446 503 997 177 290 72 196 50 0 2006.335 0 5. 2.301 0 4. 14 samostalnih aktivnih RU. Ugalj se kopa na 27 proizvodnih lokacija od kojih su 11 podzemni RU.234 383 943 291 319 60 129 32 0 2003. 2. ali sa beznačajnim kapacitetima (Mostar.500 1. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas U ovom periodu u BiH je. od toga 7 RU sa podzemnom eksploatacijom uglja.2.412 0 4.i u manjoj mjeri Bila.328 462 968 283 278 69 154 30 0 2005.018 491 920 116 684 81 135 2000.328 438 903 308 221 61 139 32 0 2004. 1. 1.731 0 5. Dakle. odnosno općenitog osmišljavanja budućeg statusa tih RU. Dobrnja. Neki od prije rata aktivnih RU. imaju izražene probleme poslovanja. Svi RU. 1.087 1. su u međuvremenu zatvoreni – ili rade. 4.

Livno.250 3. od čega je bilansnih 2. godine.Mrki ugalj (M) Lignit (L) 8. a eksploatacione su procijenjene prema urađenoj tehničkoj dokumentaciji sa kojom raspolažu rudnici.9.117 3. Tako postoje rezerve kamenog uglja. Već se duže vrijeme u nekim dijelovima srednje i istočne Majevice (Veselinovac. medjutim. a lignita u gornjem miocenu i donjem pliocenu.103 milijardi mrkog uglja.3.202 3. uglavnom bez ekonomskog značaja u sedimentnom kompleksu mladjeg paleozoika (blizina Vlasenice).2006. Vrijeme i uslovi stvaranja ekonomski značajnih ležišta uglja opredijelili su njihovu vrstu i regionalni razmještaj. Majevica i Kozara. Ukupne geološke rezerve uglja u BiH iznose oko 5. Tektonski su poremećena.292 2. godine) 4. Ležišta mrkog uglja su obrazovana uglavnom u donjem i srednjem miocenu.847 2.229 47 46 Slika. uglavnom.830 3. u basenima ispunjenim pretežno slatkovodnim tvorevinama. I 2000. Ugalj je nastao u raznim etapama istorijskogeološkog razvoja Zemlje i na velikom broju lokaliteta (više od 100).529 2.437 milijarde lignita i 1.624 2. a moraju se obavljati radi dobivanja podloga za buduću eksploataciju da bi se rudarski rizik sveo na dozvoljeni stepen.904 1. Duvno i dr. Ovi drugi su vezani za sjevernu Bosnu. Geološki su. rijetko više slojeva ima ekonomsku vrijednost.508 2. za koje rudnici posjeduju rješenja o odobrenim rezervama od nadležnih Ministarstava.241 3. bliže panonskom basenu. onečišćena jalovim proslojcima i imaju neujednačen kvalitet. U nekim se eksploatacija vrši već preko 100 godina.418 2. Gnjica i Rožanj) prognoziraju rezerve kamenog uglja do oko 30 miliona tona sa malom ekonomskom vrijednošću.232 4. Ekonomski značajna ležišta uglja u BiH nastala su tokom neogena.212 1.752 1. Ležišta lignita. Rudnici uglja posluju na granici rentabilnosti te razvojnu komponentu istraživanja zapostavljaju./2007. Energetski potencijal BiH u uglju sagledan je na osnovu bilansa utvrdjenih rezervi mineralnih sirovina sa 31. trijaskim i jurskim tvorevinama (okolina Bosanskog Grahova). detaljno istraženi.583 3. te u eocenskim naslagama Hercegovine (Lastva). Iz ovoga se vidi da su potrebna velika sredstva da bi se potencijalne rezerve istražile i prevele u bilansne.12.893 2.76 milijardi tona.540 milijardi tona i to 1. Geološka istraživanja su veoma skupa. Bugojno. javljaju se i u slatkovodnim (Gacko. Ležišta mrkog uglja pojavljuju se u raznim dijelovima BiH. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 17 . Proizvodnja uglja (u 000 t) po rudnicima u F BiH (1990.) i u marinskim basenima (Kreka i Stanari). U ležištima se najčešće nalaze 1-3 ekonomski značajna sloja uglja. U takvim uslovima nisu obezbijedjene potrebne geološke podloge. Ugljeni baseni u BiH su već dugo poznati. Rezerve uglja u F BiH i RS Bosna i Hercegovina je bogata ugljem.

Lignit je visokokvalitetan.1 %. Mezgraja. a kod lignita 43.5 %. interesantnih za elektroprivredu.Bilansnih rezervi je svega 45. Ugljevičkom (Bogutovo Selo. i kod lignita u Krekanskom. Stanari. Bugojno. Ugljevičkom i Kamengradskom ugljenom basenu. koje bi upotrebljavale ovaj ugalj. što znači da nisu dovoljno istražena ležišta. a ekonomika eksploatacije i konačna cijena opravdavali su do sada duži transport lignita. te za buduće energetske objekte ne predstavljaju potencijal. Tobut-Peljave). te Livanjskom i Duvanjskom ugljenom basenu. naročito kada su u pitanju dug transport i zaštita životne sredine. a ekonomski značajne rezerve skoncentrisane su u Gatačkom (19. i to kod mrkog uglja u samo četiri. Cazinski i dr. Livna i Duvna. što mu sužava područje upotrebe. Medjutim. Đurđevik). Oko 50 % bilansnih rezervi lignita.0 % od ukupnih geoloških rezervi. Potencijalne rezerve nalaze se u više basena. kako bi se buduća povećana proizvodnja mrkog uglja i lignita mogla zasnivati i na ovom resursu. Ovakav kvalitet mu odredjuje široko područje primjene. Mesički. a kod lignita u šest ugljenih basena. Bugojanskom. Značajne količine potencijalnih rezervi mrkog uglja evidentirane su u Srednjobosanskom. Lješljanski. Centralni basen.0 % ukupnog sumpora. Žepačko-Šeherski. koje bi intenzivnim istraživanjima u narednom periodu trebalo prevesti u više kategorija.0 % bilansnih rezervi. vanbilansnih 10. Ovo su vrlo značajne geološke rezerve. Potencijalne rezerve mrkog uglja iznose 44. pepela 5-9 % i vlage 35-53 %. te Livanjski i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 18 . Tušnica. Mrki uglja je relativno dobrog kvaliteta prosječna toplotna vrijednost čistog mrkog uglja u Bosni i Hercegovini iznosi oko 16.Treba naglasiti da od potencijalnih rezervi. Rezerve energetskog uglja skoncentrisane u nekoliko ugljenih basena.7 % bilansnih). rijetko više. nalazi se u Krekanskom basenu. Ovi baseni predstavljaju sadašnji i budući potencijal za termoenergetske potrebe. sadrži 0. Miljevina i Kamengradskom. toplotna je vrijednost.8% i 43. Grafički prikaz učešća bilansnih rezervi mrkog uglja i lignita po bazenima daje se u poglavlju 3.750 kJ/kg. Ugljevik-Istok. odnosno ukupnih rezervi svega 6.6 % ukupnih rezervi. Kod gradnje novih termoelektrana. čist. odnosno 52. Drvarski. pepela (1045%) i vlage (10-25 %). Banovićkom (Seona. Livno i Duvno. 7500-12600 kJ/kg. Glinje. Kotor-Vareš.) imaju svega cca 5. Zenica. Teslićki.3 %. Miljevina.7 % potencijalnih. te da treba obezbijediti značajna sredstva za geološka istraživanja kako bi se utvrdilo energetski potencijal i ekonomska vrijednost ležišta. Breza i Bila). Svi ostali baseni (Mostar. Najznačajnije rezerve mrkog uglja se nalaze u slijedećim basenima: Srednjobosanskom (ležišta: Kakanj. Gacko. te Stanarskom basenu i basenima Bugojna. naročito treba izučavati Bugojanski (zbog izrazito povoljnijih uslova eksploatacije). morat će se računati i na odsumporavanje.2-1. a lignita u basenima Kreka.a što navodi na nizak stepen istraženosti. sadrži znatne količine ukupnog sumpora (2-6 %).

Tako su trajno izgubljeni vrlo povoljni dijelovi ležišta za eksploataciju. koja. to uglavnom neće biti moguće jer teško se nalazi ekonomične metode za racionalnu eksploataciju na većim dubinama. tona lignita predstavljaju veliku količinu u ukupnim geološkim rezerima uglja u Bosni i Hercegovini. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 19 .0% od čega 5. koji su najčešće takvi da se postavlja pitanje bilansnosti još jednog dijela rezervi. Dio bilansnih rezervi u nekim basenima je znatno obezvrijedjen. tona mrkog uglja i 412. kategorizacija i proračun rezervi uglja u pojedinim basenima i njihovim raznim dijelovima vršeni su sa vrlo neujednačenim kriterijima u različitim periodima za posljednjih 50 godina. Stepen otvorenosti rudnika uglja (kao odnos "A"-rezervi prema bilansnim) iznosi 8. u zavodnjenim dijelovima na dubini ispod 400 m u zaštitnim stubovima većine rudnika.99 mil. Učešće rezervi C1-kategorije u ukupnim bilansnim rezervama je dosta visoko (37 %).0 %.  Dosadašnja proizvodnja uglja je dala iskustvene podatke za ocjenu uslova i mogućnosti eksploatacije. što će usloviti da se tako zaostale rezerve uglja klasificiraju u vanbilansne kategorije. pruga. postaje sve skuplja. Struktura bilansnih rezervi omogućava niz zaključaka o raspoloživim rezervama. zatim otvorenosti aktivnih rudnika i drugih geološko-ekonomskih kategorija koje predstavljaju limitiajuće faktore za razvoj termoenergetike u ugljenim basenima BiH.10 mil. ispod rijeka. a bilansne rezerve su do 400 m). odnosno na sadašnjem nivou tehnike i opremljenosti rudnika veći dio bilansnihrezervi se ne može ekonomično eksploatisati. Najveći dio ovih rezervi nalazi se u basenu Kreka. što daje povoljnu osnovu da se. pa je sigurno da će se i bilansne i potencijalne rezerve još morati znatno smanjiti. Problematika bilansnih rezervi uglja u Bosni i Hercegovini veoma je složena i nedovoljno izučena. prevodjenjem u više kategorije. Primjer: dublji dijelovi Krekanskog basena (ispod dubine 250 m. obezbijedi dalji stabilan razvoj proizvodnje uglja. kroz napuštanje i nedovoljnu konzervaciju starih jamskih prostorija.Duvanjski basen u F BiH dok je u RS učešće potencijalnih rezervi znatno manje i iznosi 18. koji konstantno obezvredjuje sva naša ugljena ležišta je intenzivna gradnja različitih objekata. Vanbilansne rezerve od 214. puteva. pa je i skupa eksploatacije. Medjutim. stepenu njihove istraženosti.5 % mrki ugalj.5 % lignit i 12. s povećanjem dubine. a postojeća zakonska regulativa takvu gradnju čak podstiče. Poseban problem. naselja i drugih objekata. To se ispoljava u slijedećem:  Klasifikacija. a stepen istraženosti ugljenih ležišta (A+B prema bilansnim rezervama) iznosi cca 60 %. gdje su slojevi zavodnjeni i rudarske prostorije pod uticajem velikih pritisaka. Opravdano bi bilo očekivati da će se u budućnosti moći otkopati dio vanbilansnih rezervi što bi povećalo bilansne i eksploatacione rezerve.

plan razvoja termoenergetike treba usmjeriti na ovih 10 ugljenih basena. Razmatrajući sirovinsku bazu za potrebe razvoja energetike možemo konstatovati i slijedeće:  U BiH postoje značajne rezerve uglja na kojima treba planirati razvoj termoenergetike.  Prema tome. izuzev Krekanskog ugljenog basena. Tuzlanski basen itd. izvršiti grupisanje više ležišta u jedan basen. te izgradnja industrijskih objekata. gdje su ovi faktori već postavili pitanje bilansnosti dijelova rezervi odnosno ekonomičnosti eksploatacije takvih ležišta uglja. poznate i potencijalne ugljonosne prostore. eksploatacione rezerve u većini ležišta nisu dovoljno izučene i potpuno Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 20 . ali relativno ograničenih ležišta. navedene bilansne rezerve predstavljaju gornju granicu za do sada istražene. na sadašnjem nivou tehnike. zatim gradnja objekata infrastrukture (saobracajnice). kao i u još nedovoljno istraženim dubljim dijelovima ugljenih basena. ako se prethodno postojeći potrošači snabdijevaju ugljem za blokove od 500 MW. a od mrkih ugljeva Srednjobosanski. može ekonomično dobijati i u grupisanim ležištima. Stručnjaci su ocijenili da je stepen proučenosti i geološkog poznavanja tih prostora visok. Livno i Duvno. Stanari. dijelovi Mezgraje u Ugljevičkom basenu i pojedini dijelovi Srednjobosanskog basena. tekvalitetu ugija. RamićiBanja Luka. Zbog toga je interesantno.) . Objektivno se ne raspolaže eksploatacionim rezervama ujednačenog uglja koji se. (Primjer: Srednjobosanski ugljeni basen. Miladije. BiH ima veći broj. koji u ranijim propisima nisu uticali na postupak klasifikacije rezervi uglja sada imaju nepovoljan odraz i vjerovatno će smanjiti količine bilansnih rezervi uglja u nekim ležištima ibasenima. a normativi u razvijenijim zemljama to potvrdjuju. Kao primjer se mogu navesti dijelovi Krekanskog basena (naselja Šićki Brod. gdje je to moguće. One se mogu utvrditi iz dijelova potencijalnih rezervi. značajni za termoenergetiku su baseni Kreka. dijelovi Mostarskog basena (Cim-llići i Bijelo Polje-Lišani). od lignitskih basena. odnosno planirati za vijek 40-50 godina. Ubrzana urbanizacija na ugljenim basenima.  Ležišta uglja su brojna te se može konstatovati da. Husino. Livno-Duvno. Dakle.  Faktori zaštite životne sredine. Do sada je razvoj termoenergetike planiran na bazi obezbijedjenih eksploatacionih rezervi uglja 25-30 godina. Ugljevički i Kamengradski basen. Gledano u cjelini. te da se ne mogu očekivati nove bilansne rezerve uglja iznad 20% od do sada utvrdjenih. u energetskom smislu. Gacko. Bugojno. donijele supromjene za ocjenu bilansnosti rezervi uglja u nekim basenima. dijelovi Južne sinklinale). Banovićki.  Prema raspoloživim bilansnim i potencijalnim rezervama. Sada se vidi da trebavršiti regeneraciju termoelektrana i produžiti vijek za 15 godina. najčešće nekontrolisana intenzivna individualna izgradnja.

Naime. naročito u mnogim jamama gdje su izgubljene znatne količine bilansnih rezervi. što rezultira nešto većim eksploatacionim razervama.24 miliona tona. ako se prihvati orijentacija na masovno napuštanje podzemne eksploatacije. te cijena troškova eksploatacije i ona iznose manje 65. PK "Šikulje"Kreka. PK „Vrtlište“ PK “Stanari“ i dr. Ova problematika otežava donošenje konačnih odluka kompententnih za dugoročni.). ove rezerve mogu biti i znatno niže. u odredjenirci uslovima. mogućnosti društva da obezbijedi veći obim korištenja domaćih energetskih resursa. odnosno 1. PK "Bogutovo Selo“-Ugijevik.54 miliona tona. godine. nastavi neplanska urbanizacija ugljenih prostora itd. nedovoljnog stepena istraženosti i poznavanja ove problematike u cjelini. mogu biti i znatno niže od procijenjenih.4 %). kojima se koristi svega 20-30 % bilansnih rezervi.3 miliona tona. Ovi se problemi mogu uspješno rješavati samo velikim investicionim ulaganjima i poboljšanje nivoa geološko-rudarskog poznavanja uslova eksploatacije u. PK "Čubrić" i "Turija"-Banovići. vrlo nisko (u rudnicima mrkog uglja iznosi 55. onda bi eksploatacione rezerve mrkog uglja znosile 660. otkopni gubici se kreću od 10 do 70 %.7 % bilansnih rezervi uglja. što u fazi eksploatacije već donosi i donosit će sve veće teškoće. PK "Gračanica-Gacko". (Primjeri: PK "Dubrave"-Kreka. geotehničke i urbane probleme i uslove. Izgradnja novih površinskih kopova. Postoji dosta podataka i uslova da se realno koncipira razvoj do 2020 odnosno 2030. sa adekvatno geološko-rudarskim uslovima koncipiranom tehnikom i tehnologijom otkopavanja. Neophodno je da se poveća stepen istraženosti i poznavanja svih ležišta sa bilansnim i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 21 . Ako bi se ovi procenti primijenili na raspoložive bilansne rezerve. ovim ugljenim ležištima i basenima. Ovo je do sada već izazvalo negativne posljedice. a u rudnicima lignita svega 44. Zavisno od geološkorudarskih prilika. te tempa i nivoa investicionih ulaganja u postojeće i nove proizvodne kapacitete u ovoj grani. planski usmjeren razvoj tog dijela nacionalne privrede. Problem donje granice eksploatabilnosti rezervi je otvoren i stalno se mijenja prema uslovima tržišta. doprinosi povoljnijem iskorištenju korisne supstance. ali rudnici za sada nisu sposobni za to.To. Eksploatacione rezerve su procijenjene na sadašnjem nivou poznavanja uslova eksploatacije i stanja rudnika i trenutnih cijena uglja na tržištu. stepena mehanizacije. a lignita 638. zavisi od kretanja cijena energije na svjetskom i domaćem tržištu.. To je rezultat složenih geološko-tektonskih i hidrogeološkogeotehničkih uslova.6 %. primijenjene otkopne metode i drugih uslova. One. te teškog položaja rudnika i njihove nemogućnosti za intenzivnija ulaganja u istraživanja. konačno. Ovo se odnosi na brojne hidrogeološke.298. dakle. zatim dalja primjena metoda dobivanja uglja (komorne). Mora se naglasiti da je geološko-ekonomska problematika ležišta i rezervi uglja u Bosni Hercegovini veoma složena. primijenjenog načina eksploatacije. Iskorištenje bilansnih rezervi uglja u dosadašnjoj eksploataciji je.poznate.

kako sa stanovišta postojećih potrošača. Slika. Prikaz rezervi uglja u F BiH Slika. potrebe za očuvanje životne sredine i sličnih razloga. Pošto je opredjeljenje društva za maksimalno korištenje domaćih resursa. Poseban problem. česta su traženja da se aktiviraju sva istražena ležišta uglja. Da bi ova sagledavanja bila kompletna. obezbijede alternative. a posebno sa stanovišta posljedica nastalih nekontrolisanom urbanizacijom produktivnih prostora. inače se može desiti da društvo izgubi dio rezervi. Sva dosadašnja izučavanja rezervi uglja u Bosni i Hercegovini tretirana su isključivo na bazi naturalnih pokazatelja. tako i sa stanovišta budućih termoenergetskih objekata. Time bise dobila potrebna dokumentaciona osnova za planiranje razvoja društva. Za potrebe ovog rada izvršeno je uprošteno sagledavanje po rudnicima odnosno potencijalnim ležištima za postojeće i buduće termoenergetske objekte. Svrha ovih proučavanja bila bi odgovarajuće rješavanje ove problematike. npr. energetske strukture svih domaćih resursa i potreba budućeg razvoja.te i za planiranje razvoja termoenergetike. ili u toku 10 godina. što nije ni moguće ni ispravno. je konzervacija uglja u najširem smislu. To je neekonomski i nesvrsishodan pristup.11. Da bi se dobila potpuno realna geološko-ekonomska ocjena bilansnih rezervi. Pravilno sagledavanje i tehničkoekoekonomsko planiranje zahtijevaju da se pravovremeno utvrde ne samo fizički obim proizvodnje nego i područja primjene i redoslijed korištenja rezervi iz pojedinih basena i ležišta. koji je veoma značajan za razvoj termoenergetike. u kontekstu sagledavanja stanja rezervi uglja. jer su vrijednosni pokazatelji ocjene veoma oskudni.10. odnosno da ležišta budu obezvrijedjena individualnom neplanskom izgradnjom. ekvivalentnog uglja sa raznim koeficijentima otkrivke (na primjer do 5. Ovo je uslovilo dosta jednostran tretman. itd). To je obiman stručni posao i predmet je posebne stručne studije.7. neophodno je izraditi kompleksne geološko-ekonomske ocjene. kao i moguće domete njegove potrošnje.perspektivnim rezervama uglja. Na takvim osnovama potrebno je usvojiti i rješenja da se za ležišta. trebalo bi za sva ležišta uglja u BiH proračunati koliko ima rezervi uglja odredjenog kvaliteta. Prikaz rezervi u RS Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 22 . koja će se konzervirati za 2 ili 3 decenije.10.8. Naime.9. u okviru budućih proučavanja neophodno je sagledati stvarne mogućnosti razvoja proizvodnih kapaciteta na raspoloživoj sirovinskoj bazi. Ne može se insistirati da se sva ležišta otvaraju paralelno.

 Rudnik „Livno“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Tušnica. Rudnici uglja u F BiH i RS Ugalj kao energetski resurs je jedan od najznačajnijih izvora za Bosnu i Hercegovinu.  Rudnik „Kreka“ (ugalj lignit) u čijem se sastavu nalaze površinski kopovi lignita Šikulje i Dubrave. Značajna ležišta lignita i mrkog uglja se nalaze u Federaciji BiH i Republici Srpskoj.D. Rudnici uglja u Federaciji BiH:  Rudnik „Banovići“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima Čubrić.. posebno onih na prostorima Sjeveroistočne BiH i Srednje Bosne i koji daju gorivo za dvije termoelektrane (TE) Federacije.  Rudnik „Breza“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Sretno i Kamenice  Rudnik „Bila“ (ugalj mrki) sa jamom i površinskim kopom Grahovčići.D.  Rudnik „Gračanica“ G.  Rudnik „Sanski Most“ (ugalj mrki) sa površinskom kopom Zlavuše i jamom Fajtovci.1.Vakuf/Uskoplje (ugalj lignit) sa površinskom kopom Dimnjače. Turija i Grivice i podzemnim rudnikom Omazići. u Gacku koji rade u sastavu Elektroprivrede Republike Srpske (EPRS). podzemni rudnici lignita Mramor i Bukinje. u Ugljeviku i Rudnik i TE “Gacko“ A. mapa lokacije ležišta uglja. Rudnici uglja u RS:  Rudnik „Ugljevik“ (mrki ugalj) sa površinskim kopom „Bogutovo Selo“ i „Ugljevikistok“ sa TE Ugljevik  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnim eksploatacijom  Rudnik „Gacko“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom „Gračanica“ i „Gacko“ sa TE Gacko  Rudnik „Stanari“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Raškovac Potencijalni rudnici : Ležišta u FBiH: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 23 .  Rudnik „Zenica“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Stara jama. vidi sliku 2.4.  Rudnik „Kakanj“ (ugalj mrki) sa površinskim kopom Vrtlište i podzemnim rudnikom Haljinići. u okviru JP «Elektroprivreda» Bosne i Hercegovine (EPBiH) kao i Rudnik i TE “Ugljevik“ A.4. TE «Kakanj» i TE «Tuzla».  Rudnik „Đurđevik“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima mrkog uglja Višća II i Potočari i podzemnim rudnikom Đurđevik. Raspotočje i Stranjani. Mnogi od ovih rudnika.

kako u BiH tako i u izvozu u druge susjedne države. Površinski kop „Kongora“ za TE „Duvno“  Površinski kop „Kotezi„ za TE „Bugojno“  Kamengradski ugljeni basen – RMU Kamengrad Sanski Most (ugalj mrki) sa površinskim kopom „Zlavuše“ i jamom „Fajtovci“ Ležišta u RS:  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. Od programirane potražnje za električnom energijom uglavnom ovisi i nivo proizvodnje pojedinih rudnika jer su TE najveći potrošači. a od čega ovisi i planirani kapacitet pojedinih Rudnika. prodaju ugalj industrijskom tržištu. Neki rudnici imaju velike količine preostalih rezervi. Površinski kopovi se nalaze na prostorima različite konfiguracije (ravne do brdovite) i gdje se eksploatiraju relativno ravno ležeći slojevi do strmog nagiba. a radovi na čelu kreću se od ručnih do potpuno mehanizovanih. dok su drugi gotovo iscrpili ekonomski eksploatabilne rezerve. Plasman uglja iz rudnika Federacije i RS može se podijeliti na dvije komponente: ugalj upotrebljen za proizvodnju električne energije u četiri TE sa kojima radi EP BiH i EP RS i ugalj koji se koristi u raznim primjenama industrije. Kvalitet uglja znatno varira sa širokim rasponom toplotne vrijednosti. infrastrukturu i opremu. sa brojnim varijacijama. grijanja i domaćinstva. sadržaja vlage. kako domaćem tako i u izvozu. pepela i sumpora. Rudnici uglja u Federaciji isporučuju ugalja u termoelektrane EP BiH TE Tuzla i Kakanj. Osnovna rudarska oprema za radove na otkrivci i uglju čine kompleksi kontinuirane tehnologije (rotorni bageri) uglavnom na lignitima ili diskontinuiranom tehnologijom (bager/kamion) u mrkim ugljevima. a u RS rudnici imaju samo pogone sa površiskom eksploatacijom. Od navedenih rudnika uglja u Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 24 . ali gotovo svi imaju zajedničku činjenicu da im je jako potreban kapital: za zemljište. U Federaciji rudnike uglavnom čine pogoni sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. na mrkim ugljevima i lignitu. Svaki rudnik uglja ima niz vlastitih jedinstvenih problema. pitanja i izazova. Podzemni rudnici eksploatiraju jedan ili više slojeva lignita ili mrkog uglja. Slojevi koji strmije zaliježu otkopavaju se komornom tehnikom. Pored toga svaki rudnik uglja ima znatno više osoblja kada se porede sa rudnicima uglja u svijetu sa sličnom opremom i kapacitetom. lokalnim domaćinstvima i potrošačima centralnih grijanja. zavisno od jedinstvenih geoloških i geomehaničkih problema na svakom pojedinom rudniku. Rudnici u Federaciji i RS su različito organizovani ali sa sličnim geološkim uslovim eksploatacije i tehnološkim problemima. u jednoj ili više etaža ili metode sa natkopnim dobivanjem uglja. koristi se metoda širokog čela. U slojevima koji su dovoljno ravni.

tržište električne energije. te je nužno to posebno obraditi. moguće izvore i uslove finansiranja. sada ne radi i u stečajnom je postupku. posebno osnivanje Elektroprenosa BiH i NOS-a. Rudnik Stanari koji sada radi za industriju i domaćinstva i manjim isporukama u TE “Tuzla“će se u naredom periodu takođe vezati za svoju TE „Stanari“.tehnička dokumentacija uglavnom rađena prije 20 i više godina. S ozirom da je postojeća Investiciono . RI je detaljno analizirao svaki pojedini rudnik. Rudnik Miljevina ima značajne rezerve mrkog uglja koje je eksploatisao površinskom i podzemnom eksploatacijom i koje je u ranijem periodu isporučivao ugalj za industriju i široku potrošnju. Danas su sasvim drugačije okolnosti kada je u pitanju stanje elektroenergetskog sistema u odnosu na period kada su se razvijali ovi projekti. Rudnici uglja u RS vezani su uglavnom na dvije TE „Ugljevik“ i „Gacko“. Konačno. uključivanje u elektroenergetski sistem agregata velikih snaga. Nakon što su utvrđe projekcije potražnje energije u Modulu 3. kvaliteta i cijene uglja. nametnuti će budućim proizvođačima nove troškove za prenos i sistemske usluge. tehno . Tako npr. mogućnost odlaganja otkrivke. posebno sa stanovišta glavnih parametara koji opredjeljuju izvodljivost bilo kojeg energetskog objekta. (Vlada Federacije Bosne i Hercegovine „Plan za izgradnju novih proizvodnih elektroenergetskih kapaciteta”). Treba napomenuti da u BiH postoji još značajnih ležišta uglja. prestrukturiranje vertikalno razdvajanje elektro sektora. troškove poogona i održavanje. potrebe investiranja u rudnike itd. a koja se planira izgraditi do 2013. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 25 . neophodno je uraditi aktueliziranje kompletne dokumentacije. predstavlja posebnu problematiku vezano za rad elektroenergetskog sistema. a koja nisu detaljnije obuhvaćena napred datim pregledima. lokaciju i ekološke zahtjeve u skladu sa novim eološkim zakonima i propisima. ležište Kongora na kojima su Predstudijskim rješenjem obrađena dva bloka od po 275 MW i to neposredno uz rudnike i na zajedničkoj lokaciji sa snabdijevanjem vodo iz akumulacije Buško Blato. a samo manje količine se isporučuju domaćinstvima. te promjene u regulatornom i pravnom okviru.Federaciji trenutno nije aktivan rudnik Kamengrad u Sanskom Mostu koji je privatizovan. U slučaju termoblokova posebno je značajna ocjena mogućnosti snabdijevanja uglja sa aspekta vrste. a rudnik Livno radi sa veoma malom proizvodnjom zbog problema plasmana iako ima značajne rezerve i povoljne uslove eksploatacije.ekonomske parametre. odlaganje šljake i pepela. To se prije sveg odnosi na provjeru ulaznih veličina koje se odnose na eksploatacione rezerve ugalj. transportnih mogućnosti. godine. Prvi i vjerovatno najvažniji među kriterijima su revidovane eksploatabilne rezerve koje su verifikovane kroz određenu Investiciono tehničku dokumentaciju. vodu. a koja smo svrstali u poecijalna to su: Duvnu.

7 miliona tona geoloških rezervi. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 26 . Za realizaciju ovog projekta poseban interes je iskazan od strane Srednjobosanskog kantona i lokalne zajednice (općine Bugojno i Gornji VakufUskoplje I D.294. Bugojno sa veoma značajnim rezervama uglja.Rudarski institut Tuzla 2006. geomehanički i hidrogeološki) kojiima će se rezerve uglja. a od ovih rezervi prema dosadašnjim saznanjima može se cca 130 miliona tona otkopati površinskom eksploatacijom i to pod veoma povoljnim uvjetima (Studija izgradnje rudnika Kotezi sa TE Bugojno. godine). koje nisu potpuno istražene i koje se cijene na oko 1. po zakonu o geološkim istraživanjima. dovesti do potrebnog nivoa istraženosti za izradu projekata eksploatacije kao i druge neophodne dokumentacije za izgradnju Rudnika i Termoelektrane.Za površinski kop „Kongora“ sada su u fazi završrtka istražni radovi ( geološki. Vakufa).

Slika. Zaključak Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 27 .12. Položaj rudnika uglja i termoelektrana u BiH 5.

U navedenom kontekstu restrukturiranje rudnika uglja. prerade i upotrebe uglja. Ponuđena opcija dinamičkog plana razvoja proizvodnih kapaciteta RUFBIH. eksploatacije. da će se za svaki konkretan slučaj izgradnje termoenergetskih objekata i pratećih RU prethodno izraditi odgovarajuća studija izvodivosti. a posebno eksploatacionih. Ugalj kao primarni energetski resurs u FBIH/BIH. tehnološko i kadrovsko (pitanje radne snage). Ovo u krajnjem slučaju treba uraditi paralelno sa razvojem aktivnosti na definisanju kapacitivnosti potencijalnih termoenergetskih objekata. ima stratešku i nezamjenjivu     ulogu. odnosno navedeni podaci čine realnu i dostatnu bazu za trenutna i dugoročna strateška razmišljanja. rudarsko-geološku legislativu i regulativu treba što prije usaglasiti sa međunarodnim standardima. Optimistička je zato što je ukomponovala takozvanu liniju kritičnih aktivnosti maksimuma. neophodno je što prije dovesti u stanje kontinuiteta realizacije. 6. kako bi se pod hitno uticalo na razvoj urbanih prostora koji svojim nekontrolisanim razvojem veoma ugrožavaju stanje rezervi i ekonomiju eksploatacije ugljenih resursa. među njima i uglja. organizaciono. Posebno i urgentno za sva ležišta uglja. ili odbaciti. odnosno potvrdit će se. Ipak. što prije prepoznati evropske standarde. kako bi se imale realne spoznaje o raspoloživosti ugljenih rezervi u FBIH/BIH. posebno okolinske. Podrazumjeva se. Literatura Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 28 . Što prije uraditi urbanu strategiju stanja i razvoja rudnih ležišta. optimistička verzija. finansijsko. a saglasno već usvojenom Akcionom planu FBIH za restrukturiranje i modernizaciju rudnika uglja FBIH/BIH. u okviru koje će se navodi dati u ovom dokumentu (SPP) provjeriti. pri čemu treba posebnu pažnju posvetiti definisanju vanbilansnih rezervi i gubitaka pri eksploataciji ležišta uglja. naučno-istraživački provjeriti i utvrditi stanje rezervi svih kategorija. obzirom na raniju tvrdnju potrebe provjere rezervi uglja i tržišta energije. konstruisana je na bazi raspoloživih informacija na ovu temu. brojne vrijednosti date u ovom dokumentu su u okviru prihvatljivih granica pouzdanosti. U procesu pripreme. Također. i izraditi mapu puta kako što prije doći do tih vrijednosti.

g. Nikola Pnatić i Dr.). novine FBiH» br.. 24/93). (Sl. Nacrt konačnog izvještaj. BHP3-EESTEPRO-Q-04/05 WB).  Zakon o koncesijama Federacije BiH.  Ustav Bosne i Hercegovine. US broj 1/94.  Zakon o prostornom uređenju. 04. 2006.  Uredba sa zakonskom snagom o geološkim istraživanjima.10. Svjetska Banka (Treći projekt obnove EES. novine FBiH» br. list SFRJ.  Pravilnik o klasifikaciji i kategorizaciji rezervi čvrstih mineralnih sirovina i vođenju evidencije o njima. Modul 3 – Proizvodnja el. 53/79). («Sl. 28. 30.2002.  Ugalj.  Uredba sa zakonskom snagom o rudarstvu.52/02. 21. br. Sarajevo. energije. Dr.3. 2003.12. (Sl.1994. list Republike BIH. Programi restrukturiranja svakog rudnika pojedinačno izrađeni od strane rudnika uglja skupa sa različitim naučno istraživačkim institucijama. 28.2007. (Sl.  Studija energetskog sektora u BiH.  Ustav Federacije Bosne i Hercegovine. 3/93).40/02. Predrag Nikolić Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 29 . br.2002. list Republike BIH..). br. Sarajevo. («Sl. Sarajevo.8.

Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 30 .