RUDARSKO GEOLOSKO GRAĐEVINSKI UNIVERZITET U TUZLI

Seminarski rad
Ugalj u Bosni i Hercegovini
Bahrudin Saburović Fahreta Vehabović Muamer Selimović 6/14/2011

Sadržaj 1. Uvod 2. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini 3. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini u sklopu bivše Jugoslavije 3.1. Rezerve uglja 3.2. Proizvodnja uglja 3.3. Plasman i potrošnja 3.4. Pregled ugljonosnih basena, ležišta i rudnika uglja u bivšoj Jugoslaviji 3.5. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena bivše Jugoslavije 3.5.1. Eocenska ležišta 3.5.2. Miocenska ležišta 3.5.3. Pliocenska ležišta 4. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije 4.1. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas 4.2. Proizvodnja uglja 4.3. Rezerve uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.4. Rezerve uglja u Republici Srpskoj 4.5. Rudnici uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.6. Rudnici uglja u Republici Srpskoj 5. Zaključak 6. Literatura

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 2

1. Uvod Ugalj već odavno predstavlja tradicionalno gorivo i važan energetski izvor. Mnoge zemlje su na osnovu zaliha uglja gradile svoje ekonomske potencijale, a to je jako bitanfaktor kada se procjenjuje dinamika njegovog razvoja za 21 vijek. Zasad ne postoji nikakav problem oko eksploatacije i proizvodnje uglja u svijetu jer njegov realan pad se tek očekuje u 2020. godini i to na Srednjem istoku, tek tada će OECD Evropi klasična koncepcija rudnika uglja tražiti novo razmatranje. Posmatrajuči ovaj problem u Bosni i Hercegovini moramo razlikovati dva slučaja:  Ležišta u kojima se već vrši eksploatacija uglja, gdje postoji rudarska tradicija i gdje je rudarski rizik manji;  Ležišta gdje je moguće otvaranje novih rudnika, gdje je potrebno mngo opreznije pristupiti procjeni energetskog potencijala. Obično u blizini rudnika grade se i termoelektrane, pa je prema tome potrebno obezbijediti dovoljnu količinu i ujednačen kvalitet uglja, naravno uz ekonomski prihvatljive cijene. Kako je ugalj resurs koji je ograničenog vijeka a uz to i neobnovljiv resurs potrebno je obezbijediti kontinuiranu eksploataciju na veće dubine kako bi se obezbijedile dovoljne količine za potrebe jedne termoelektrane. Kako ta eksploatacija postaje skupa, dolazi se do zaključka da nije svako ležište pogodno za izgradnju termoenergetskog objekta. U rudnicima Bosne i Hercegovine eksploatacija se vrši na različite načine, uglavnom teškim uslovima na granicama rentabiliteta ili sa gubitcima u sadašnjem sistemu cijena. Mogućnost razvoja i unapređenje proizvodnje vrlo su različiti. Kako nisu ostvareni planska predviđanja proizvodnje u pogledu proizvodnje uglja, pojavio se višak uglja na tržištu što predstavlja veliki problem s njegovim plasmanom na tržište. I pored svega intenzivno se razvija površinska eksploatacija, koja u sadašnjim uslovima obezbjeđuje dosta konkurentan ugalj. To su posljedica investicionog ulaganja, nabavke savremene opreme i izbora povoljnih ležišta za ovu eksploataciju, tj. Otvaranje novih rudnih ležišta. Rudnici uglja u Bosni i Hercegovini rade prvenstveno za potrebe Elektroprivrede BiH, ali su isto tako značajni za snadbijevanje industrije, široke i opšte potrošnje u BiH, a manjim dijelom i za izvoz. Rudnici u Republici Srpskoj koji proizvode ugalj, uglavnom, ga proizvode za potrebe termoelektrane “Gacko” i “Ugljevik” i u sastavu su Elektroprivrede RS. Rudink “Stanari” koji je privatizovan proizvodi ugalj za industriju, a rudnik “Miljevina” trenutno nije aktivan. Ugljarska aktivnost u BiH danas se realizuje u 12 različitih horizontalnih i vertikalnih integrisanih te tržišno i infrastrukturno nepovezanih preduzeća, pri čemu neka od njih upravljaju sa više ugljenokopa. U rudnicima uglja u BiH je 2005. godine proizvedeno cca 9,2 miliona tona uglja što predstavlja tek 50% ostvarene proizvodnje uglja u 1990. godini.

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 3

Doboj – Banja Luka (Rudnik uglja: Stanari).250 uposlenih. godine poslije potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma i ustroja BiH sa dva entiteta i Distriktom Brčko. a proizvodnja uglja je bila oko 18 miliona tona godišnje.852 miliona tona ili 54. Bugojno (Rudnik uglja: Gračanica). Rudnik uglja Kamengrad u basenu Kamengrad poslije rata nije značajnije aktivan. U 2007. naročito u značajnijim ležištima uglja lociranim u ugljenim basenima:       Tuzla (Rudnici uglja: Kreka. Kulminaciju razvoja dostiže 80 – tih godina prošlog stoljeća. Veći dio bivših RUTZ ostali su u FBiH. Livno – Duvno (Rudnik uglja: Tušnica). Gecko (Rudnik uglja: Gacko). u rudnicima BiH je bilo zaposleno oko 31. dolaskom Austro – Ugarske monarhije.  EPHZHB (Mostar bez termoelektrane). godini proizvedeno je 9.2. Srednja Bosna (Rudnici uglja: Kakanj. Rezultat tome su tri odvojene elektro kompanije:  EPBiH (Sarajevo sa termoelektranama Tuzla i Kakanj). godine svi rudnici uglja Bosne i Hercegovine su bili organizovani u jedinstveno rudarsko preduzeće “Titovi rudnici uglja” Tuzla. U ratnom periodu. bili su u sastavu jedinstvenog BiH preduzeća za proizvodnju električne energije EPBiH. Zenica i Bila).  EPSR (Trebinje sa termoelektranama Gacko i Ugljevik). Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini Rudarstvo u Bosni počinje krajem 19 stoljeća. sa oko 15. Đurđevik i Ugljevik). ili skraćeno TRUTZ. Samo rudnik uglja Gacko i rudnik uglja Ugljevik.15% predratnog nivoa. kao ekskluzivni snadbjevač ugljem TE Tuzla i TE Kakanj. podjelivši se u 10 samostalnih lokalnih rudnika uglja. Breza. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 4 .3% predratne proizvodnje. takođe su i navedene kompanije reorganizovane. Banovići. a rudnik uglja Mostar u basenu Mostar je zatvore. koji snadbijevaju istoimene termoelektrane. Do 1990.000 radnika. proizvodnja uglja je svedena na 10% . Do 1990. Samo su rudnici uglja Ugljevik i Gacko dostigli predratni nivo proizvodnje.1992/1995godine. U decembru 1995.

Po završetku I svjetskog rata u bivšoj Jugoslaviji je bilo nekih 100 rudnika s malom proizvodnjom. Poslije ratova urađena su mnoga geološka i geološko – rudarska istraživanja. godine slijedi naglo zatvaranje malih rudnika čije su reserve bile male. Te godine je ostavrena najveća proizvodnja uglja približno 30 miliona tona. u zemljama bivše Jugoslavije Kako kod same eksploatacije ne možemo računati da će se sva ruda izvaditi prema tome od ukupne vrijednosti treba se odbiti 30%. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Za vrijeme bivše Jugoslavije rudarstvo se počelo razvijati početkom 19.1. što bi predstavljalo prave eksploatacijske reserve. sa slabon i skupom proizvodnjom. Srbija. Ta istraživanja su otkrila brojna nepoznata i manje interesantna ležišta. Rezerve uglja (%) 1967. Prvo se razvilo u zapadnim zemljama kao što su Hrvatska i Slovenija a nešto kasnije i u ostalim dijelovima (Bosna i Hercegovina. a najčešći vlasnici su bili privatnici i industrijalci. Veći dio eksploatacijskih rezervi nalazilo se u 10 najvećih basena. godine. Slika. Plan koji su sprovodili u bivšoj Jugoslaviji predviđao je udvostručenje proizvodnje uglja u narednih 10 godina a plan se odnosio na nekoliko velikih basena između ostalih tu su bili i basen Kreka i Sarajevsko – Zenički rudnik uglja. godine. stoljeća. Posle 1964. Crna Gora i Makedonija)ali sa nešto usporenim razvijanjem. godine najveće reserve uglja u bivšoj Jugoslaviji bile su u Srbiji sa 56. Ugljarstvo s početka je bilo rascjepkano. Baseni lignita:      Kosovsko – Metohijski Kolubara Kostolac Velenje Kreka Page 5 Ugalj U Bosni i Hercegovini .1. nedovoljno organizovano i primitivne proizvodnje. Posle II svjetskog rata razvoj ugljarske privrede prati stalan porast sve do 1964. 3. godine. Rezerve uglja u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Zbog nepreciznih i različitih istraživanja rudnih ležišta i basena u bivšoj Jugoslaviji nikad se nije moglo utvrditi tačna kategorizacija ugljeva. koja povećavaju proizvodnju.3. U Bosni i Hercegovini razvitak ugljarstva je počelo polovinom 19 stoljeća i to prvo u Mostaru davne 1844. što omogućava siguran razvoj eksploatacije rudarske privrede.6% i u Bosni i Hercegovini sa 30%. 1967. a potom i u Kreki i u Zenici 1885.

3. sve ukupno 108 rudarskih proizvodnih objekata. Vrlo je vjerovatno da će se primjetiti da je prije rata u Jugoslaviji bilo više rudnika.2. Tek posle II svejtskog rata počinje površinska eksploatacija. okruponjenija integrisana preduzeća.2.5%  Kenozojske oko 98. Proizvodnja uglja za vrijeme bivše Jugoslavije Između dva svjetska rata u zemljama bivše Jugoslavije proizvodnja je u stalnom porastu.1% Ovo pokazuje da je glavno vrijeme stvaranja Jugoslovenskih ugljeva u neogenu. Plasman i potrošnja uglja Osnovna potrošnja uglja bila je vezana za industriju. U zemljama bivše Jugoslavije zastupljene su bile rude geološke starosti:  Paleozojske oko 0. 3. Pregled proizvodnje uglja (u 000 t) u BiH (1960.4%  Mezozojske oko 1. – 1969. okupljeni u veća. ali udvostručenu proizvodnju obezbijedilo je veći broj radnika koji su bili za razliku od predratnih.1939) Slika. Prikaz kretanja proizvodnje u rudnicima BIH (u 000 t) Skoro sva proizvodnja prije rata u bivšoj Jugoslaviji dobivena je podzemnom eksploatacijom. Slika. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 6 . shodno tome slijedi da je ugalj predstavljao budućnost kao osnovna mineralna sirovina u Jugoslaviji za proizvodnju i razvoj energetike. Kako se u to vrijeme planirala 4 puta veća proizvodnja uglja u svijetu. 57 rudnika mrkog uglja i 42 rudnika lignita. Kako je rasla proizvodnja niskokaloričnih ugljeva osnovna orijentacija u potrošnji bila je u energetske svrhe. potom saobraćaj i široku potrošnju.Baseni mrkog uglja:     Srednje – bosanski Banovići Zasavski Senjsko – resavski Basen kamenog uglja:  Raša. Za 20 godina ista ta proizvodnja je udvostručena (1919 .032.000 t obezbijedilo je 9 rudnika kamenog uglja. 3.3.) Uoči II svjetskog rata 7.

130 4.819 25. 1969. Godina 1957. plasman i potrošnja rezervi uglja (u 000 t) u bivšoj Jugoslaviji 3.394 18. Pregled ugljonosnih basena. što je i opravdano.992 1. ležišta i rudnika uglja u Jugoslaviji Iz ranijih podataka zaključujemo da se iz godine u godinu mijenjao broj rudnika – proizvođača. Baseni i ležišta kamenog uglja u Jugoslaviji pripadaju: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 7 .011 1.874 2.200 18. maker is a povremenom obustavom danas su skroz napušteni.551 5.970 Široka potrošnja 4.626 18.059 25.613 5.Industrija je tada obuhvatala: elektroprivredu.  Nerentabilan rad.772 Slika.383 2. 1962.4. Nešto malo povoljniji uslovi su bili u basenima lignite jer su reserve bile znatne a i sami ugljani sloj je bio bliže površini. Glavna orijentacija u ugljarskoj privredi su postal baseni sa velikim rezervama i proizvodnjom.110 28. Elektroprivreda je najviše trošila reserve uglja dok se kod ostalih industrijskih oblasti to smanjivalo iako im se proizvodnja povećavala.056 2.859 5.4. 1961.867 5.738 14.726 3.887 6.  Otežani uslovi eksploatacije.969 Izvoz 135 154 113 111 164 136 113 133 98 117 Ukupno 17. nemetale. 1968. Većina rudinka zatvarali su se iz tri najčešća razloga:  Neznatne reserve.715 6. Ležišta kamenog uglja bila su veoma složene teksturne građe.819 21.446 7. U to vrijeme naročito opada proizvodnja kamenog uglja. crnu metalurgiju. hemijsku industriju i dr.126 29.288 13. 1959.491 18. 1966. otežanim uslovima eksploatacije i najčešće ograničenim rezervama uglja. 1964.716 Saobraćaj 3.725 27. 1965.378 2.620 3.056 18.035 23.178 17. 1967.759 7.498 26. Neki rudnici koji su decenijama bili aktivni. Industrija 9.158 24.420 3.934 12.

2. eocen Rudarski aktivan/neaktivan Zatvoren Zatvoren Republika BiH BiH jugoslovenski ugljevi nisu koristili za proizvodnju koksa. Breza. Bila Ugljevik(Ugljevičko-pribojski): Džemat – Snježnica. nalazišta i rudnici kemenog uglja u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1. Ugljonosni baseni.5. Baseni lignite su pliocenske starosti. Zabrđe Bonovići Duvanjski Geološka starost Stariji miocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BIH 2. Naziv Sarajevsko zenički(Srednje bosanski): Kakanj. da bi se njihove kvalitetne vrijednosti morale posebno istaći pa su oni izdvojeni kao lignite – mrki ugljevi. Miocen (Ibarski rudnici).  Miocenu. od čega i zavisi sama toplotna vrijednost uglja. Lignit ima jako velike količine vlage što znatno smanjuje njegov toplotni efekat. Baseni i ležišta mrkog uglja pripadaju:  Oligocenu. Paleogenu (paleocen – eocen). Kvalitet mrkog uglja je različit jer je kod nekih visok sadržaj pepela dok je kod drugih visok sadržaj vlage. Gornjoj kredi (senon – dan). Naziv Lastva Majevica Geološka starost Trijas Sr. Mlađi ugljeni baseni imaju znatno bolji kvalitet i veću toplotnu moć. Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Zatvoren BiH BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 8 . 4. a to im znatno umanjuje koksne vrijednosti. I to je bio jedan od osnovnih razloga zašto se Redni broj 1. Zenica. Neki ugljevi se nalaze između mrkih ugljeva i lignite. Juri (lijasu). Kameni ugljevi su u većini slučajeva sa visokim sadržajem pepela i sumpora. Stariji miocen Aktivan BiH 3. ležišta. Mezgrada – Tobut.     Karbon – permu. Slika.

5. 11. 19. nalazišta i rudnici uglja (tvrdi mrki ugalj) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1. Naziv Krekanski (ugljenokopi: Moluha. Lukavac. 6. Ugljonosni baseni. 16. 14. Bobrna. 12. 18. 13. 8. Bukinje.6. 24. 7. Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BIH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH Slika. 20. 10. Geološka starost Donji pliocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 9 . Livanjski Mostarski Miljevinski(Foča) Rogatičko – mesićki(Kukavice)ugljenokopi: Rogatica i Mesići Konjičko ostroški Bugojnski Jajce Varcar – vakufski Kotor – varoški Žepče – novošeherski Tešanjski Teslićki Pribićki Banjalučki Kamengradski Omarsko – poljski Lešnjansko – cerovački Cazin – tržački Bihaćki Drvarski Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Aktivan Aktivan Aktivan BiH BiH BIH BiH 9. 21. ležišta. 23. 15. 22. 17.

nešto manje njih je bilo kredne ili lijarske starosti. dok ona ležišta koja su bila karbonsko – permska nisu imala nikakve ekonomske vrijednosti.5. 8. Seona) Banjalučki (Ramići) Rakovičko – kasindolski (kod Sarajeva) Livanjski Duvanjski Gatačko – nevesinjski Donji pliocen Donji ploocen Miopliocen Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BiH BiH 5.  I horizont – pješčari. Eocenska ležišta Majevica Položaj – nalazi se u SI Bosne. 3. laporci. Nalazi se nekih 15km SI do Tuzle. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 10 .200m. 3. Zatvoren Zatvoren Zatvoren BIH BiH BiH Slika. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Sva veća ležišta koja su se nalazila u sklopu bivše Jugoslavije su bila tercijalne starosti. na obroncima Majevice. nalazišta i rudnici uglja (mehki mrki ugalj – lignit) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije 3. ležišta. laporci. lokalno pjeskoviti krećnjaci. 6..Lipnica) 2. Miopliocen Donji pliocen Donji pliocen Donji pliocen Miopliocen Zatvoren Zatvoren BiH BiH 7. na pojedinim mjestima i slojeva. krečnjaci sa pojavom ugljenih slojeva (srednji eocen).5. U eocenskim sedimentima zapažen je veći broj manjih ugljenih slojeva. Krninski (Stanari) Sprečansko – gračanički Banovićki (ugljenokopi: Đurđevak. podijeljen je jos na tri dijela donji. srednji i gornji. 4. laporovi škriljci. Stratigrafija i tektonika – transgresivni srednji i gornji eocen u području Majevice grade seriju flišnog tipa debelu oko 1. Ugljonosni baseni.7.  II horizont – pješčari. gline i glinci (donji dio srednjeg eocena). 9.1. Ta serija je podijeljena na tri horizonta.

nedaleko od Priboja na JZ i Bijeljine na SI. Slojevi su nabrani. Banjalučki basen i basen Mrkonjić – grad. Busovače. a širok u prosjeku 12 km. Breze. Kotor – Varoški.5. Srednjebosanski basen (Sarajevsko – Zenički basen) Položaj – U centralnom dijelu Bosne nalazi se najveći basen mrkog uglja u Bivšoj Jugoslaviji poznat kao Srednjebosanski ugljeni basen. pod nazivom – Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 11 . Bihaćki. U jugozapadnoj Bosni i Hercegovini: Livanjski. basen Šipova i drugi baseni. podzemne vode predstavljaju veliku smetnju i opasnost za eksploataciju. Između rijeke Bosne i Drine javljaju se baseni: basen Miljevine. Basen je dug oko 80. Ilijaša.2. Pruža se dolinom Bosne. Cazinski. Ugljonosnost – Ugljonosni kompleks sedimenata terestrično – limničkog karaktera u Basenu stvaran je za vrijeme gornjeg oligocena. čak je neko vrijeme ugalj otkopavan u rudniku “Majevica.0m. strmi i rasjedima deformisani. Veći značaj imaju ugljeni slojevi koji se nalaze u predjelu G. Stratigrafija i tektonika – Obod basena čine paleozojsko – mezozojske stijene Srednjebosanskih škriljavih planina. Pribojsko – Ugljevički basen (Ugljevik) Položaj – U SI Bosni. Ima karakterističan dinarski pravac pružanja SZ – JI a pad slojeva najčešće je okrenut prema JI.” Reserve su ograničene na nekoliko miliona tona. Ugljonosnost – u srednjem dijelu eocena nalazi seveći broj ugljonosnih slojeva proslojaka debljine od 0. oko Kaknja i Breze. basen Bugojna i Stanara. Taj dio je više puta istraživan – rudarskim radovima i bušenjem. crveni glinci. SI od Majevice. a lignitnog sloja u naslagama gornjeg miocena i pliocena. Prijedorski. laporci i konglomerati u završnom dijelu (gornji eocen). preko Visokog. Kiseljaka. Mnogim pritokama rijeke Bosne basen je dreniran po dužini a u SZ dijelu. Drvarski. III horizont – bankoviti pješčari. Miocenska ležišta Najveći dio tercijalnih basena pripada miocenu i pliocenu.Tuzle i Lopare.5m do 1. zahvata oko 900 km2 površine. Duvanjski. Nalazi se između dva velika grada – Sarajeva i Zenice. Banovićki i drugi baseni. Viteza i Zenice do Travnika i Vlašić planine na SZ. U predjelu između rijeke Bosne i Vrbasa poznati su: Teslićki. te je zbog toga poznat i kao Sarajevsko – Zenički basen. a najpoznatiji su: u centralnoj Bosni – Sarajevsko – Zenički basen i u zapadnoj Bosni – Kamengradski. Rogatički. Gatački i drugi manji baseni. Kaknja. sada izolovanih basena. Vogošća. ali na njih se ne može računati zbog malih slojeva uglja i teških geoloških uslova za eksploataciju. od njenog izvorišta i Sarajeva na JI. 3. miocena i pliocena. Glavna faza ispunjavanja basena vezana je za miocen u čijim nasalgama se nalaze slojevi mrkog uglja. nalazi se veći broj manjih. koje istovremeno grade i osnovu preko koje transgresivno leže sedimenti ugljenosnog tercijara Srednjebosanskog basena. u slivu rijeke Janje. Mostarski.

Reserve uglja procjenjuju se na nekoliko 100tina miliona tona. koji je laporovitim sedimentima izdvojen na dva sloja: donji. glina. sa pravcem pružanja IZ zahvata oko 30 km2 površine. veoma su male – nešto preko 10-tak km2. u ugljonosnoj seriji Miljevinskog basena javlja se jedan sloj uglja složene građe. između Foče i Kalinkovika. Mostarski basen Položaj – Ovaj ugljonosni basen u Hercegovini nalazi se u dolini rijeke Neretve kod Mostara. Basen ima izrazito izdužen oblik. Basen obuhvata tri posebna polja: sjeverni dio. naročito produktivnog dijela. Miljevinski basen Položaj – Ovaj basen mrkog uglja nalazi se u istočnom dijelu Bosne. Stratigrafija i tektonika – U okviru ugljonosnog basena. po kome je naziv i dobio. ili povlatni sloj male debljine 0. iznad kojih leži laporovito – glinoviti kompleks. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 12 . odnosno između planinskih visova Zelengore i Javorice. debljine i do 20 m i gornji. koji nemaju nikakvu ekonomsku vrijednost. lapora. Međutim. Zahvata oko 60 km2 površine. srednji dio i južni dio. a po nekim Pribojsko – Ugljevički basen. mogu se izdvojiti tri serije sedimenata:  Gornjoeocenski fliš Majevice – baza  Slatkovodna produktivna serija – donji miocen  Marinski srednji i gornji miocen – povlatni dio. koji su negdje prešli u rastresite šljunkove. debljine do 400 m u kome se nalazi ugljeni sloj promjenjive debljine.Utvrđeno je da postoji šest ugljonosnih slojeva. Stratigrafija i tektonika – I ovaj basen. od kojih su samo dva sloja ekonomski opravdana za eksploataciju. Godišnja proizvodnja je nešto veća od 200 hiljada tona. pješčara. Stratigrafija i tektonika – Miocenska ugljonosna serija leži transgresivno preko mezozojske krečnjačke. pripadaju miocenu. Procjenjeno je oko 20 miliona tona rezervi uglja. Ugljonosnu miocensku seriju prekrivaju pliocensko – kvartarni konglomerati. Ugljonosnost – Pored većeg broja proslojaka uglja. odnosno oko 10% od svih potvrđenih rezervi mrkog uglja u bivšoj Jugoslaviji. Počinje konglomeratima i pješčarima. sa pravcem pružanja SI – JZ u jednom i SZ – JI u drugom dijelu. ili glavni ugljeni sloj. sadašnje površine. kao i mnogi drugi u okviru Dinarida Bosne i Hercegovine. laporca i krečnjaka sa ugljevim slojevima. debljine oko 20 m. Ukupna površina nekadašnjeg basena je oko 150 km2. Ugljonosnost – U ugljonosnoj seriji Mostarskog basena nalazi se jedan ugljeni sloj složene građe.Ugljonosni basen Ugljevik. ili eocenske flišne podloge. Ugljonosnost . Jezerske vode miocena u ovom basenu nataložile su debele naslage konglomerata.5 – 2 m.

odnosno u blizini Bugojna. dinarskog pravca pružanja. To su akumulacije lignitnog uglja. Basen obuhvata kotlinu izduženog oblika. obuhvate miocensko – pliocenske jezerske sediment u kojima se nalaze ugljeni slojevi. Sastavljena je od različitih stijena koje se mogu podijeliti u dva kompleksa sa više zona donji i goprnji kompleks. Ugljonosnost – Od tri ugljena sloja koji se nalaze u sastavu mlađeg kompleksa najveći značaj ima glavni ili najstariji ugljeni sloj. a u slivu rijeke Sane. izolovani basen. a zapadno od Vrbasa. odnosno između Rogatice na sjeveru i Mesića na jugu. U Bosni i Hercegovini najznačajnije je ležište Kreka. debljine oko 1000 m. odakle potiče i naziv.  Konjičko – Ostrožački basen nalazi se u dolini Neretve. čije pojave ugljenih slojeva nemaju veći ekonomski značaj. koje se nalaze u svim krajevima bivše Jugoslavije. Bjelašnice i Bitovnja. nedaleko od Sanskog Mosta. Manji miocenski baseni i zatvoreni rudnici mrkog uglja u Dinaridima BiH  Rogatičko – Mesićki basen nalazi se nedaleko od Rogatice. Po površini manji je od Livanjskog zahvata oko 140 km2 površine.3. Nema poseban ekonomski značaj za ugljarsku privredu. između Konjica i Ostrošca. Reserve su male svega nekoliko miliona tona.Kamengradski Basen Položaj – U zapadnoj Bosni. Zahvata oko 400 km2 površine. Od brojnih pojava samo neke imaju ekonomsko – privredni značaj.  Duvanjski basen nalazi se desetak kilometara od Livanjskog basena. Sastoji se od više manjih basena. čija je ekonomska vrijednost mala. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 13 . Pripada grupi jezerskih basena miocenske starosti. koji se nalazi između planinskih visova Prenja.  Bugojanski basen nalazi se zapadno od Sarajevsko – Zeničkog basena. čija je površina nešto manja od 100 km2. I on nema veću ekonomsku vrijednost za razvoj ugljarske privrede. nalazi se Kamengradski basen.  Basen Jajca nalazi se u slivu rijeke Vrbasa. leži transgresivno preko paleozojsko – mezozojske škriljasto – krečnjačke podloge Dinarida. 3.5. između Jajca i Šipova. Pliocenska ležišta Najveće reserve uglja na teritoriji bivše Jugoslavije nalaze se u sastavu ploocenskih ležišta i basena. To je mali. Godišnja proizvodnja se kreće oko 200 hiljada tona. SI od Grmeča.  Varcar – Vakufski basen je mali basen koji se nalazi nedaleko od basena Jajce. po kome i nosi ime. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija miocenske starosti. Geološki sastav je isti kao i u Livanjskog basena.  Livanjski basen kod Livna. Neko vrijeme ugalj je eksploatisan kod Rogatice i u Mesićima. odnosno SI od mrkonjić – grada.

koja je predstavljala neku vrstu horstovske prečage između zaliva i mora. a u južnom dijelu basena i preko tufiznih pješčara i serpentine mezozojske starosti. plaveći teren južno od Majevice. između Majevice na sjeveru i serpentinskog masiva Konjuha na jugu. ali je samo jedan dio od toga ugljonosan. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija. nalazi se jedan od najvećih jugoslovenskih basena lignitnog uglja. a uža najviše 18 km. poznat kao Kreka. odnosno doline rijeke Spreče.Krekanski basen Slika.8. leži transgresivno preko gornjomiocenskih ili gornjoeocenskih sedimenata. pjeskova i glina. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 14 . nedaleko od Tuzle. Odlikuje se ritmičkom sedimantacijom u kojoj se četri puta obnavlja ciklus igljenih slojeva. Basen ima dinarski pravac pružanja. krekanski basen zahvata oko 250 km2 površine. pri čemu duža strana iznosi 55 – 60 km. Položaj krekanskog basena i rudnika Položaj – U SI dijelu Bosne. debljine 500 – 600 m. Basen obuhvata tektonsku uvalu koja u paleogeografskom smislu predstavlja izduženi zaliv Panonskog mora koje se u donjem pliocenu duboko zavlačilo u kopno Dinarida.

godine. što govori o krupnom kopnenom bilju koje je dalo materijal za postanak ugljenih slojeva u ovom basenu. u kojoj bi bila obrađena i proizvodnja i upotreba uglja u kontekstu održivog razvoja. u Kreki. Ukupne reserve uglja iznose oko 4 milijarde tona. svi drugi baseni i ležišta na teritoriji Bosne i Hercegovine od manjeg su značaja za razvoj ugljarske privrede. O nekim basenima i ležištima pliocenske starosti na teritoriji Bosne i Hercegovine bilo je riječi pri opisu miocenskih basena. U navedenom kontekstu Vlada FBIH želi da na tim osnovama i dalje razvija proizvodnju električne i toplotne energije iz uglja. Zbog činjenice da BIH/FBIH nema urađenu dugoročnu Energetsku strategiju. kako Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 15 . a po širini 51 km. nalazi se ugljonosno ležište poznato kao Sprečansko – Gračaničko ležište lignitnog uglja. Ugljonosnost – Prisustvo ugljenih slojeva. Manji pliocenski baseni i ležišta na teritoriji BiH Osim Krekanskog basena koji obuhvata značajne reserve i daje obimnu proizvodnju lignitnog uglja dobrog kvaliteta. Interesantna je pojava fosilnog drveta koja je zapažena na više mjesta u Kreki. Njeni sediment su naborani u dvije sinklinale i jednu antiklinalu čiji je pravac pružanja dinarski.64 m. Vlada FBIH se opredjelila za izradu ovog SPP. u kojima su. srednju i povratnu. Stablo je dugo 6 m. Prema opštim ocjenama rezerve ovih ugljeva su takvog obima i kvaliteta da se sa istim može dugoročno planirati proizvodnja električne i toplotne energije iz uglja u do sada ostvarenim relacijama 65:35% u odnosu na druge resurse.Ugljonosna serija tektonski je dosta poremećena. a sjeverno od Tešanskog i Teslićnog ugljenog basena. Još 1901. prosječne debljine oko 4 m. nalazi se donjopliocensko Stanarsko – Krninsko ležište. u kojem je obrađen i sektor uglja. U povlati glavnog ugljenog sloja. u kojoj bi predmetna tema bila obrađena. ukupne reserve uglja procjenjene sun a oko 200 miliona tona. JZ od Doboja.  Stanarsko –Krninsko ležište – U podnožju Krnin planine. koje zahvata oko 100 km2 površine sa pružanjem od SZ do JI u dužinu 20 km. kao prelazne faze i potencijalne podloge za izradu navedene strategije BiH/FBIH. za potrebe FBIH najmanje za narednih 50 godina. Proizvodnja uglja a time i razvoj rudnika uglja u Krekanskom basenu počinju 1885. nađeno je stablo koje leži poprečno preko ugljenog sloja. odnosno na obodu Panonskog basena. pored miocenske prisutne i pliocenske ugljonosne serije. sa prosječnim prečnikom od 0. od čega su sigurne reserve 600 miliona tona.  Sprečansko – Gračaničko ležište – U dolini Spreče kod Gračanice. U glinovito – laporovitim sedimentima donjeg pliocena nalazi se sloj lignitnog uglja. na obodu Panonskog basena. 4. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije BIH/FBIH ima značajna ležišta niskokaloričnih mrkih i lignitskih ugljeva. godine izdvojili su tri sloja: podinsku. Nešto veći značaj od ostalih pliocenskih besena i ležišta imaju Stanarsko – Krninsko i Sprečansko – Gračaničko ležište. njihov broj i kvalitet u Krekanskom ugljenom basenu zapazili su još u prošlom vijeku austrijski geolozi. između Doboja i Tuzle.

odnosno pogona.731 0 5. izuzev Gacka i Ugljevika. kako u pogledu reorganizacije i modernizacije. ali sa beznačajnim kapacitetima (Mostar.335 0 5. 1. 2. 1.087 1. Banovići i Đurđevik.092 0 5.115 222 281 77 230 59 0 2007. posebno FBiH. 2.412 0 4. Breza i Zenica . Posebno je složen problem podizanja nivoa proizvodnje uglja u podzemnoj eksploataciji.001 323 747 253 344 47 95 36 0 2002. U FBIH je ostalo 10 samostalnih lokalnih RU. Svi RU. može se reći da je ovaj rad kamen temeljac buduće Energetske strategije uglja za FBIH.076 / 46 Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 16 . Dobrnja.000 1.874 0 6. tako i kod rješavanja socijalnog statusa viška uposlenih radnika.701 1. su u međuvremenu zatvoreni – ili rade.bi se navedeni potencijali uglja što prije stavili u funkciju opšte dobrobiti društva.979 1.2.i u manjoj mjeri Bila.403 445 1. Bukinje i dr. 2.).301 0 4.446 503 997 177 290 72 196 50 0 2006. 4. Ovdje je potrebna posebna pažnja i aktivnost na revitalizaciji ovih RU. Neki od prije rata aktivnih RU.383 487 1. i sa kakvim mogućim pozitivnim posljedicama.021 1. imaju izražene probleme poslovanja. Dakle.018 491 920 116 684 81 135 2000.500 1.659 0 5.165 404 318 83 253 59 0 % 07/90 40 61 30 58 82 35 72 37 73 / 200 13. od toga 7 RU sa podzemnom eksploatacijom uglja.002 232 767 391 353 51 80 36 0 2001. govori i naredni tekst.946 1. 14 samostalnih aktivnih RU. Kamengrad.328 462 968 283 278 69 154 30 0 2005.893 2. I dalje se TE Tuzla snabdijeva ugljem uglavnom iz RU Kreka. 4.483 2. odnosno općenitog osmišljavanja budućeg statusa tih RU.280 1.489 1. O kakvom se kapitalnom poslu radi.1. 4. Miljevina.234 383 943 291 319 60 129 32 0 2003. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas U ovom periodu u BiH je.328 438 903 308 221 61 139 32 0 2004. a TE Kakanj iz RU Kakanj. Ugalj se kopa na 27 proizvodnih lokacija od kojih su 11 podzemni RU. Proizvodnja uglja u Bosni i Hercegovini nakon raspada bivše Jugoslavije Rudnik Kreka (L) Banovići (M) Đurđevik (M) Kakanj (M) Breza (M) Zenica (M) Bila (M) Gračanica (L) Livno (M)(L) Kamengrad (M) Mostar (M) UKUPNO 1990.409 0 5. 1. 1. Gračanica i Livno. 1.

Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 17 .583 3.12. Vrijeme i uslovi stvaranja ekonomski značajnih ležišta uglja opredijelili su njihovu vrstu i regionalni razmještaj.3.624 2.508 2. Geološki su. Bugojno. u basenima ispunjenim pretežno slatkovodnim tvorevinama.418 2.Mrki ugalj (M) Lignit (L) 8. rijetko više slojeva ima ekonomsku vrijednost. Tektonski su poremećena.437 milijarde lignita i 1.292 2.830 3.212 1. Proizvodnja uglja (u 000 t) po rudnicima u F BiH (1990. Majevica i Kozara.117 3.103 milijardi mrkog uglja. U nekim se eksploatacija vrši već preko 100 godina. a moraju se obavljati radi dobivanja podloga za buduću eksploataciju da bi se rudarski rizik sveo na dozvoljeni stepen. Rudnici uglja posluju na granici rentabilnosti te razvojnu komponentu istraživanja zapostavljaju. za koje rudnici posjeduju rješenja o odobrenim rezervama od nadležnih Ministarstava. Ukupne geološke rezerve uglja u BiH iznose oko 5. javljaju se i u slatkovodnim (Gacko. Već se duže vrijeme u nekim dijelovima srednje i istočne Majevice (Veselinovac. godine. detaljno istraženi.232 4.893 2./2007. Ovi drugi su vezani za sjevernu Bosnu.529 2. a lignita u gornjem miocenu i donjem pliocenu.752 1. uglavnom. uglavnom bez ekonomskog značaja u sedimentnom kompleksu mladjeg paleozoika (blizina Vlasenice). Ležišta mrkog uglja pojavljuju se u raznim dijelovima BiH. Ležišta mrkog uglja su obrazovana uglavnom u donjem i srednjem miocenu. Ugljeni baseni u BiH su već dugo poznati.229 47 46 Slika. Duvno i dr. Ležišta lignita. U takvim uslovima nisu obezbijedjene potrebne geološke podloge.2006. trijaskim i jurskim tvorevinama (okolina Bosanskog Grahova). Energetski potencijal BiH u uglju sagledan je na osnovu bilansa utvrdjenih rezervi mineralnih sirovina sa 31. medjutim.202 3. Rezerve uglja u F BiH i RS Bosna i Hercegovina je bogata ugljem.76 milijardi tona. Livno. godine) 4.) i u marinskim basenima (Kreka i Stanari). U ležištima se najčešće nalaze 1-3 ekonomski značajna sloja uglja. bliže panonskom basenu.540 milijardi tona i to 1. te u eocenskim naslagama Hercegovine (Lastva). a eksploatacione su procijenjene prema urađenoj tehničkoj dokumentaciji sa kojom raspolažu rudnici. onečišćena jalovim proslojcima i imaju neujednačen kvalitet.904 1. od čega je bilansnih 2.241 3.9. Iz ovoga se vidi da su potrebna velika sredstva da bi se potencijalne rezerve istražile i prevele u bilansne. Ekonomski značajna ležišta uglja u BiH nastala su tokom neogena. Ugalj je nastao u raznim etapama istorijskogeološkog razvoja Zemlje i na velikom broju lokaliteta (više od 100).250 3. Geološka istraživanja su veoma skupa. Gnjica i Rožanj) prognoziraju rezerve kamenog uglja do oko 30 miliona tona sa malom ekonomskom vrijednošću. I 2000.847 2. Tako postoje rezerve kamenog uglja.

rijetko više. interesantnih za elektroprivredu. a kod lignita u šest ugljenih basena. Teslićki. Tušnica. morat će se računati i na odsumporavanje. pepela (1045%) i vlage (10-25 %). naročito treba izučavati Bugojanski (zbog izrazito povoljnijih uslova eksploatacije). čist. odnosno ukupnih rezervi svega 6. te Stanarskom basenu i basenima Bugojna.750 kJ/kg.Bilansnih rezervi je svega 45.3 %. Zenica. Livno i Duvno. Lignit je visokokvalitetan. Bugojanskom. Ugljevik-Istok.8% i 43. koje bi upotrebljavale ovaj ugalj. Najznačajnije rezerve mrkog uglja se nalaze u slijedećim basenima: Srednjobosanskom (ležišta: Kakanj.0 % ukupnog sumpora. što znači da nisu dovoljno istražena ležišta. Rezerve energetskog uglja skoncentrisane u nekoliko ugljenih basena. Kod gradnje novih termoelektrana.Treba naglasiti da od potencijalnih rezervi. a kod lignita 43. Ugljevičkom i Kamengradskom ugljenom basenu. Mrki uglja je relativno dobrog kvaliteta prosječna toplotna vrijednost čistog mrkog uglja u Bosni i Hercegovini iznosi oko 16. pepela 5-9 % i vlage 35-53 %. Ovakav kvalitet mu odredjuje široko područje primjene. Svi ostali baseni (Mostar. sadrži znatne količine ukupnog sumpora (2-6 %). Breza i Bila). Oko 50 % bilansnih rezervi lignita. Stanari. Mezgraja. Drvarski. te da treba obezbijediti značajna sredstva za geološka istraživanja kako bi se utvrdilo energetski potencijal i ekonomska vrijednost ležišta.) imaju svega cca 5. kako bi se buduća povećana proizvodnja mrkog uglja i lignita mogla zasnivati i na ovom resursu.0 % od ukupnih geoloških rezervi. Ugljevičkom (Bogutovo Selo.0 % bilansnih rezervi. Grafički prikaz učešća bilansnih rezervi mrkog uglja i lignita po bazenima daje se u poglavlju 3. nalazi se u Krekanskom basenu. a lignita u basenima Kreka. odnosno 52. Tobut-Peljave). Medjutim.5 %. Kotor-Vareš. te Livanjski i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 18 . naročito kada su u pitanju dug transport i zaštita životne sredine. Gacko. Miljevina. Đurđevik). Ovi baseni predstavljaju sadašnji i budući potencijal za termoenergetske potrebe. Miljevina i Kamengradskom. Žepačko-Šeherski. koje bi intenzivnim istraživanjima u narednom periodu trebalo prevesti u više kategorija. te Livanjskom i Duvanjskom ugljenom basenu. Potencijalne rezerve nalaze se u više basena. a ekonomski značajne rezerve skoncentrisane su u Gatačkom (19. 7500-12600 kJ/kg. Mesički.7 % bilansnih). toplotna je vrijednost. Potencijalne rezerve mrkog uglja iznose 44.7 % potencijalnih. Cazinski i dr. Ovo su vrlo značajne geološke rezerve. Značajne količine potencijalnih rezervi mrkog uglja evidentirane su u Srednjobosanskom.a što navodi na nizak stepen istraženosti.6 % ukupnih rezervi.1 %. i to kod mrkog uglja u samo četiri. Bugojno.2-1. Banovićkom (Seona. i kod lignita u Krekanskom. vanbilansnih 10. a ekonomika eksploatacije i konačna cijena opravdavali su do sada duži transport lignita. Centralni basen. Lješljanski. sadrži 0. što mu sužava područje upotrebe. te za buduće energetske objekte ne predstavljaju potencijal. Livna i Duvna. Glinje.

prevodjenjem u više kategorije.5 % mrki ugalj. Stepen otvorenosti rudnika uglja (kao odnos "A"-rezervi prema bilansnim) iznosi 8. koja. tona lignita predstavljaju veliku količinu u ukupnim geološkim rezerima uglja u Bosni i Hercegovini. a postojeća zakonska regulativa takvu gradnju čak podstiče. Dio bilansnih rezervi u nekim basenima je znatno obezvrijedjen. ispod rijeka. Struktura bilansnih rezervi omogućava niz zaključaka o raspoloživim rezervama. odnosno na sadašnjem nivou tehnike i opremljenosti rudnika veći dio bilansnihrezervi se ne može ekonomično eksploatisati. naselja i drugih objekata.  Dosadašnja proizvodnja uglja je dala iskustvene podatke za ocjenu uslova i mogućnosti eksploatacije.0 %. stepenu njihove istraženosti. zatim otvorenosti aktivnih rudnika i drugih geološko-ekonomskih kategorija koje predstavljaju limitiajuće faktore za razvoj termoenergetike u ugljenim basenima BiH. Učešće rezervi C1-kategorije u ukupnim bilansnim rezervama je dosta visoko (37 %). Najveći dio ovih rezervi nalazi se u basenu Kreka. koji su najčešće takvi da se postavlja pitanje bilansnosti još jednog dijela rezervi. Poseban problem. što daje povoljnu osnovu da se. pa je sigurno da će se i bilansne i potencijalne rezerve još morati znatno smanjiti.Duvanjski basen u F BiH dok je u RS učešće potencijalnih rezervi znatno manje i iznosi 18. što će usloviti da se tako zaostale rezerve uglja klasificiraju u vanbilansne kategorije. obezbijedi dalji stabilan razvoj proizvodnje uglja. To se ispoljava u slijedećem:  Klasifikacija. s povećanjem dubine. tona mrkog uglja i 412. postaje sve skuplja. u zavodnjenim dijelovima na dubini ispod 400 m u zaštitnim stubovima većine rudnika. to uglavnom neće biti moguće jer teško se nalazi ekonomične metode za racionalnu eksploataciju na većim dubinama. gdje su slojevi zavodnjeni i rudarske prostorije pod uticajem velikih pritisaka. Tako su trajno izgubljeni vrlo povoljni dijelovi ležišta za eksploataciju. Medjutim. Primjer: dublji dijelovi Krekanskog basena (ispod dubine 250 m.99 mil. Opravdano bi bilo očekivati da će se u budućnosti moći otkopati dio vanbilansnih rezervi što bi povećalo bilansne i eksploatacione rezerve.0% od čega 5. pruga.5 % lignit i 12. puteva.10 mil. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 19 . a stepen istraženosti ugljenih ležišta (A+B prema bilansnim rezervama) iznosi cca 60 %. a bilansne rezerve su do 400 m). kategorizacija i proračun rezervi uglja u pojedinim basenima i njihovim raznim dijelovima vršeni su sa vrlo neujednačenim kriterijima u različitim periodima za posljednjih 50 godina. koji konstantno obezvredjuje sva naša ugljena ležišta je intenzivna gradnja različitih objekata. kroz napuštanje i nedovoljnu konzervaciju starih jamskih prostorija. pa je i skupa eksploatacije. Problematika bilansnih rezervi uglja u Bosni i Hercegovini veoma je složena i nedovoljno izučena. Vanbilansne rezerve od 214.

Stanari. (Primjer: Srednjobosanski ugljeni basen. dijelovi Mezgraje u Ugljevičkom basenu i pojedini dijelovi Srednjobosanskog basena. te izgradnja industrijskih objekata. najčešće nekontrolisana intenzivna individualna izgradnja. navedene bilansne rezerve predstavljaju gornju granicu za do sada istražene. ako se prethodno postojeći potrošači snabdijevaju ugljem za blokove od 500 MW.) . zatim gradnja objekata infrastrukture (saobracajnice). plan razvoja termoenergetike treba usmjeriti na ovih 10 ugljenih basena. tekvalitetu ugija. ali relativno ograničenih ležišta. značajni za termoenergetiku su baseni Kreka. dijelovi Mostarskog basena (Cim-llići i Bijelo Polje-Lišani). Do sada je razvoj termoenergetike planiran na bazi obezbijedjenih eksploatacionih rezervi uglja 25-30 godina. Livno i Duvno. donijele supromjene za ocjenu bilansnosti rezervi uglja u nekim basenima. u energetskom smislu. koji u ranijim propisima nisu uticali na postupak klasifikacije rezervi uglja sada imaju nepovoljan odraz i vjerovatno će smanjiti količine bilansnih rezervi uglja u nekim ležištima ibasenima. kao i u još nedovoljno istraženim dubljim dijelovima ugljenih basena. gdje je to moguće. Tuzlanski basen itd. BiH ima veći broj. Ugljevički i Kamengradski basen. Gacko. Gledano u cjelini.  Ležišta uglja su brojna te se može konstatovati da. te da se ne mogu očekivati nove bilansne rezerve uglja iznad 20% od do sada utvrdjenih. RamićiBanja Luka. One se mogu utvrditi iz dijelova potencijalnih rezervi. a normativi u razvijenijim zemljama to potvrdjuju. Zbog toga je interesantno. Stručnjaci su ocijenili da je stepen proučenosti i geološkog poznavanja tih prostora visok. Razmatrajući sirovinsku bazu za potrebe razvoja energetike možemo konstatovati i slijedeće:  U BiH postoje značajne rezerve uglja na kojima treba planirati razvoj termoenergetike. poznate i potencijalne ugljonosne prostore.  Faktori zaštite životne sredine. Kao primjer se mogu navesti dijelovi Krekanskog basena (naselja Šićki Brod. eksploatacione rezerve u većini ležišta nisu dovoljno izučene i potpuno Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 20 .  Prema tome. može ekonomično dobijati i u grupisanim ležištima. Husino.  Prema raspoloživim bilansnim i potencijalnim rezervama. Ubrzana urbanizacija na ugljenim basenima. Livno-Duvno. od lignitskih basena. odnosno planirati za vijek 40-50 godina. Objektivno se ne raspolaže eksploatacionim rezervama ujednačenog uglja koji se. dijelovi Južne sinklinale). Banovićki. Dakle. Miladije. Sada se vidi da trebavršiti regeneraciju termoelektrana i produžiti vijek za 15 godina. a od mrkih ugljeva Srednjobosanski. Bugojno. na sadašnjem nivou tehnike. gdje su ovi faktori već postavili pitanje bilansnosti dijelova rezervi odnosno ekonomičnosti eksploatacije takvih ležišta uglja. izvršiti grupisanje više ležišta u jedan basen. izuzev Krekanskog ugljenog basena.

konačno. Ovo se odnosi na brojne hidrogeološke. PK "Čubrić" i "Turija"-Banovići. ove rezerve mogu biti i znatno niže. One. PK „Vrtlište“ PK “Stanari“ i dr. mogućnosti društva da obezbijedi veći obim korištenja domaćih energetskih resursa. ovim ugljenim ležištima i basenima.54 miliona tona. sa adekvatno geološko-rudarskim uslovima koncipiranom tehnikom i tehnologijom otkopavanja. vrlo nisko (u rudnicima mrkog uglja iznosi 55. doprinosi povoljnijem iskorištenju korisne supstance. Zavisno od geološkorudarskih prilika. stepena mehanizacije. odnosno 1. Naime. Problem donje granice eksploatabilnosti rezervi je otvoren i stalno se mijenja prema uslovima tržišta. ako se prihvati orijentacija na masovno napuštanje podzemne eksploatacije.). Izgradnja novih površinskih kopova. Ovi se problemi mogu uspješno rješavati samo velikim investicionim ulaganjima i poboljšanje nivoa geološko-rudarskog poznavanja uslova eksploatacije u.4 %). Ova problematika otežava donošenje konačnih odluka kompententnih za dugoročni. To je rezultat složenih geološko-tektonskih i hidrogeološkogeotehničkih uslova. Iskorištenje bilansnih rezervi uglja u dosadašnjoj eksploataciji je. dakle. planski usmjeren razvoj tog dijela nacionalne privrede. što rezultira nešto većim eksploatacionim razervama. onda bi eksploatacione rezerve mrkog uglja znosile 660. primijenjenog načina eksploatacije. što u fazi eksploatacije već donosi i donosit će sve veće teškoće.To. PK "Šikulje"Kreka. (Primjeri: PK "Dubrave"-Kreka. Ovo je do sada već izazvalo negativne posljedice. Mora se naglasiti da je geološko-ekonomska problematika ležišta i rezervi uglja u Bosni Hercegovini veoma složena.7 % bilansnih rezervi uglja. PK "Bogutovo Selo“-Ugijevik. PK "Gračanica-Gacko". kojima se koristi svega 20-30 % bilansnih rezervi..6 %. godine. zavisi od kretanja cijena energije na svjetskom i domaćem tržištu. primijenjene otkopne metode i drugih uslova. nedovoljnog stepena istraženosti i poznavanja ove problematike u cjelini. u odredjenirci uslovima. Neophodno je da se poveća stepen istraženosti i poznavanja svih ležišta sa bilansnim i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 21 . Postoji dosta podataka i uslova da se realno koncipira razvoj do 2020 odnosno 2030. Eksploatacione rezerve su procijenjene na sadašnjem nivou poznavanja uslova eksploatacije i stanja rudnika i trenutnih cijena uglja na tržištu. naročito u mnogim jamama gdje su izgubljene znatne količine bilansnih rezervi.3 miliona tona. otkopni gubici se kreću od 10 do 70 %.298. a u rudnicima lignita svega 44. te teškog položaja rudnika i njihove nemogućnosti za intenzivnija ulaganja u istraživanja. te tempa i nivoa investicionih ulaganja u postojeće i nove proizvodne kapacitete u ovoj grani.poznate. a lignita 638. Ako bi se ovi procenti primijenili na raspoložive bilansne rezerve. ali rudnici za sada nisu sposobni za to. nastavi neplanska urbanizacija ugljenih prostora itd.24 miliona tona. te cijena troškova eksploatacije i ona iznose manje 65. zatim dalja primjena metoda dobivanja uglja (komorne). geotehničke i urbane probleme i uslove. mogu biti i znatno niže od procijenjenih.

10. odnosno da ležišta budu obezvrijedjena individualnom neplanskom izgradnjom. Pošto je opredjeljenje društva za maksimalno korištenje domaćih resursa. Pravilno sagledavanje i tehničkoekoekonomsko planiranje zahtijevaju da se pravovremeno utvrde ne samo fizički obim proizvodnje nego i područja primjene i redoslijed korištenja rezervi iz pojedinih basena i ležišta. tako i sa stanovišta budućih termoenergetskih objekata. energetske strukture svih domaćih resursa i potreba budućeg razvoja. trebalo bi za sva ležišta uglja u BiH proračunati koliko ima rezervi uglja odredjenog kvaliteta. kako sa stanovišta postojećih potrošača. Za potrebe ovog rada izvršeno je uprošteno sagledavanje po rudnicima odnosno potencijalnim ležištima za postojeće i buduće termoenergetske objekte. Na takvim osnovama potrebno je usvojiti i rješenja da se za ležišta. Poseban problem. a posebno sa stanovišta posljedica nastalih nekontrolisanom urbanizacijom produktivnih prostora. što nije ni moguće ni ispravno. ekvivalentnog uglja sa raznim koeficijentima otkrivke (na primjer do 5.7. u okviru budućih proučavanja neophodno je sagledati stvarne mogućnosti razvoja proizvodnih kapaciteta na raspoloživoj sirovinskoj bazi. Ne može se insistirati da se sva ležišta otvaraju paralelno. neophodno je izraditi kompleksne geološko-ekonomske ocjene. Da bi se dobila potpuno realna geološko-ekonomska ocjena bilansnih rezervi. obezbijede alternative. koji je veoma značajan za razvoj termoenergetike.9.10. Prikaz rezervi uglja u F BiH Slika. Ovo je uslovilo dosta jednostran tretman. Da bi ova sagledavanja bila kompletna.te i za planiranje razvoja termoenergetike. potrebe za očuvanje životne sredine i sličnih razloga. Sva dosadašnja izučavanja rezervi uglja u Bosni i Hercegovini tretirana su isključivo na bazi naturalnih pokazatelja.11.perspektivnim rezervama uglja. Prikaz rezervi u RS Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 22 . česta su traženja da se aktiviraju sva istražena ležišta uglja. kao i moguće domete njegove potrošnje. Slika. ili u toku 10 godina. To je neekonomski i nesvrsishodan pristup. u kontekstu sagledavanja stanja rezervi uglja. itd). koja će se konzervirati za 2 ili 3 decenije. To je obiman stručni posao i predmet je posebne stručne studije. Time bise dobila potrebna dokumentaciona osnova za planiranje razvoja društva. Naime. inače se može desiti da društvo izgubi dio rezervi. je konzervacija uglja u najširem smislu. Svrha ovih proučavanja bila bi odgovarajuće rješavanje ove problematike.8. jer su vrijednosni pokazatelji ocjene veoma oskudni. npr.

u Ugljeviku i Rudnik i TE “Gacko“ A.  Rudnik „Gračanica“ G.  Rudnik „Kakanj“ (ugalj mrki) sa površinskim kopom Vrtlište i podzemnim rudnikom Haljinići.D.  Rudnik „Kreka“ (ugalj lignit) u čijem se sastavu nalaze površinski kopovi lignita Šikulje i Dubrave.  Rudnik „Livno“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Tušnica. Rudnici uglja u RS:  Rudnik „Ugljevik“ (mrki ugalj) sa površinskim kopom „Bogutovo Selo“ i „Ugljevikistok“ sa TE Ugljevik  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnim eksploatacijom  Rudnik „Gacko“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom „Gračanica“ i „Gacko“ sa TE Gacko  Rudnik „Stanari“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Raškovac Potencijalni rudnici : Ležišta u FBiH: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 23 .. Raspotočje i Stranjani. TE «Kakanj» i TE «Tuzla». podzemni rudnici lignita Mramor i Bukinje. Mnogi od ovih rudnika. vidi sliku 2. u okviru JP «Elektroprivreda» Bosne i Hercegovine (EPBiH) kao i Rudnik i TE “Ugljevik“ A.4.1. mapa lokacije ležišta uglja.  Rudnik „Đurđevik“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima mrkog uglja Višća II i Potočari i podzemnim rudnikom Đurđevik. Značajna ležišta lignita i mrkog uglja se nalaze u Federaciji BiH i Republici Srpskoj.  Rudnik „Breza“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Sretno i Kamenice  Rudnik „Bila“ (ugalj mrki) sa jamom i površinskim kopom Grahovčići. u Gacku koji rade u sastavu Elektroprivrede Republike Srpske (EPRS). Turija i Grivice i podzemnim rudnikom Omazići.Vakuf/Uskoplje (ugalj lignit) sa površinskom kopom Dimnjače. Rudnici uglja u Federaciji BiH:  Rudnik „Banovići“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima Čubrić.  Rudnik „Sanski Most“ (ugalj mrki) sa površinskom kopom Zlavuše i jamom Fajtovci.D. posebno onih na prostorima Sjeveroistočne BiH i Srednje Bosne i koji daju gorivo za dvije termoelektrane (TE) Federacije. Rudnici uglja u F BiH i RS Ugalj kao energetski resurs je jedan od najznačajnijih izvora za Bosnu i Hercegovinu.4.  Rudnik „Zenica“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Stara jama.

Od navedenih rudnika uglja u Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 24 . U slojevima koji su dovoljno ravni. Pored toga svaki rudnik uglja ima znatno više osoblja kada se porede sa rudnicima uglja u svijetu sa sličnom opremom i kapacitetom. U Federaciji rudnike uglavnom čine pogoni sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. Slojevi koji strmije zaliježu otkopavaju se komornom tehnikom. Od programirane potražnje za električnom energijom uglavnom ovisi i nivo proizvodnje pojedinih rudnika jer su TE najveći potrošači. pepela i sumpora. kako domaćem tako i u izvozu. Površinski kop „Kongora“ za TE „Duvno“  Površinski kop „Kotezi„ za TE „Bugojno“  Kamengradski ugljeni basen – RMU Kamengrad Sanski Most (ugalj mrki) sa površinskim kopom „Zlavuše“ i jamom „Fajtovci“ Ležišta u RS:  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. Svaki rudnik uglja ima niz vlastitih jedinstvenih problema. a radovi na čelu kreću se od ručnih do potpuno mehanizovanih. Rudnici u Federaciji i RS su različito organizovani ali sa sličnim geološkim uslovim eksploatacije i tehnološkim problemima. Površinski kopovi se nalaze na prostorima različite konfiguracije (ravne do brdovite) i gdje se eksploatiraju relativno ravno ležeći slojevi do strmog nagiba. prodaju ugalj industrijskom tržištu. sadržaja vlage. kako u BiH tako i u izvozu u druge susjedne države. Rudnici uglja u Federaciji isporučuju ugalja u termoelektrane EP BiH TE Tuzla i Kakanj. Podzemni rudnici eksploatiraju jedan ili više slojeva lignita ili mrkog uglja. u jednoj ili više etaža ili metode sa natkopnim dobivanjem uglja. Plasman uglja iz rudnika Federacije i RS može se podijeliti na dvije komponente: ugalj upotrebljen za proizvodnju električne energije u četiri TE sa kojima radi EP BiH i EP RS i ugalj koji se koristi u raznim primjenama industrije. Osnovna rudarska oprema za radove na otkrivci i uglju čine kompleksi kontinuirane tehnologije (rotorni bageri) uglavnom na lignitima ili diskontinuiranom tehnologijom (bager/kamion) u mrkim ugljevima. na mrkim ugljevima i lignitu. a u RS rudnici imaju samo pogone sa površiskom eksploatacijom. zavisno od jedinstvenih geoloških i geomehaničkih problema na svakom pojedinom rudniku. sa brojnim varijacijama. a od čega ovisi i planirani kapacitet pojedinih Rudnika. dok su drugi gotovo iscrpili ekonomski eksploatabilne rezerve. ali gotovo svi imaju zajedničku činjenicu da im je jako potreban kapital: za zemljište. koristi se metoda širokog čela. Kvalitet uglja znatno varira sa širokim rasponom toplotne vrijednosti. infrastrukturu i opremu. lokalnim domaćinstvima i potrošačima centralnih grijanja. grijanja i domaćinstva. Neki rudnici imaju velike količine preostalih rezervi. pitanja i izazova.

ekonomske parametre. mogućnost odlaganja otkrivke. vodu. (Vlada Federacije Bosne i Hercegovine „Plan za izgradnju novih proizvodnih elektroenergetskih kapaciteta”). prestrukturiranje vertikalno razdvajanje elektro sektora. U slučaju termoblokova posebno je značajna ocjena mogućnosti snabdijevanja uglja sa aspekta vrste. te je nužno to posebno obraditi. To se prije sveg odnosi na provjeru ulaznih veličina koje se odnose na eksploatacione rezerve ugalj. Danas su sasvim drugačije okolnosti kada je u pitanju stanje elektroenergetskog sistema u odnosu na period kada su se razvijali ovi projekti. a koja smo svrstali u poecijalna to su: Duvnu. uključivanje u elektroenergetski sistem agregata velikih snaga. moguće izvore i uslove finansiranja. a koja se planira izgraditi do 2013. Tako npr. Treba napomenuti da u BiH postoji još značajnih ležišta uglja. potrebe investiranja u rudnike itd. a samo manje količine se isporučuju domaćinstvima. tehno .Federaciji trenutno nije aktivan rudnik Kamengrad u Sanskom Mostu koji je privatizovan. troškove poogona i održavanje. a rudnik Livno radi sa veoma malom proizvodnjom zbog problema plasmana iako ima značajne rezerve i povoljne uslove eksploatacije. Rudnik Stanari koji sada radi za industriju i domaćinstva i manjim isporukama u TE “Tuzla“će se u naredom periodu takođe vezati za svoju TE „Stanari“. te promjene u regulatornom i pravnom okviru. transportnih mogućnosti. Prvi i vjerovatno najvažniji među kriterijima su revidovane eksploatabilne rezerve koje su verifikovane kroz određenu Investiciono tehničku dokumentaciju. S ozirom da je postojeća Investiciono . neophodno je uraditi aktueliziranje kompletne dokumentacije. odlaganje šljake i pepela. nametnuti će budućim proizvođačima nove troškove za prenos i sistemske usluge. Konačno. lokaciju i ekološke zahtjeve u skladu sa novim eološkim zakonima i propisima. RI je detaljno analizirao svaki pojedini rudnik. posebno osnivanje Elektroprenosa BiH i NOS-a. godine. Rudnik Miljevina ima značajne rezerve mrkog uglja koje je eksploatisao površinskom i podzemnom eksploatacijom i koje je u ranijem periodu isporučivao ugalj za industriju i široku potrošnju. a koja nisu detaljnije obuhvaćena napred datim pregledima. Nakon što su utvrđe projekcije potražnje energije u Modulu 3.tehnička dokumentacija uglavnom rađena prije 20 i više godina. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 25 . tržište električne energije. ležište Kongora na kojima su Predstudijskim rješenjem obrađena dva bloka od po 275 MW i to neposredno uz rudnike i na zajedničkoj lokaciji sa snabdijevanjem vodo iz akumulacije Buško Blato. posebno sa stanovišta glavnih parametara koji opredjeljuju izvodljivost bilo kojeg energetskog objekta. Rudnici uglja u RS vezani su uglavnom na dvije TE „Ugljevik“ i „Gacko“. kvaliteta i cijene uglja. predstavlja posebnu problematiku vezano za rad elektroenergetskog sistema. sada ne radi i u stečajnom je postupku.

po zakonu o geološkim istraživanjima.294. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 26 . Bugojno sa veoma značajnim rezervama uglja.Za površinski kop „Kongora“ sada su u fazi završrtka istražni radovi ( geološki.Rudarski institut Tuzla 2006. dovesti do potrebnog nivoa istraženosti za izradu projekata eksploatacije kao i druge neophodne dokumentacije za izgradnju Rudnika i Termoelektrane. godine). Za realizaciju ovog projekta poseban interes je iskazan od strane Srednjobosanskog kantona i lokalne zajednice (općine Bugojno i Gornji VakufUskoplje I D. a od ovih rezervi prema dosadašnjim saznanjima može se cca 130 miliona tona otkopati površinskom eksploatacijom i to pod veoma povoljnim uvjetima (Studija izgradnje rudnika Kotezi sa TE Bugojno. Vakufa). geomehanički i hidrogeološki) kojiima će se rezerve uglja. koje nisu potpuno istražene i koje se cijene na oko 1.7 miliona tona geoloških rezervi.

Položaj rudnika uglja i termoelektrana u BiH 5.Slika. Zaključak Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 27 .12.

što prije prepoznati evropske standarde. Podrazumjeva se. brojne vrijednosti date u ovom dokumentu su u okviru prihvatljivih granica pouzdanosti. obzirom na raniju tvrdnju potrebe provjere rezervi uglja i tržišta energije. i izraditi mapu puta kako što prije doći do tih vrijednosti. da će se za svaki konkretan slučaj izgradnje termoenergetskih objekata i pratećih RU prethodno izraditi odgovarajuća studija izvodivosti. kako bi se imale realne spoznaje o raspoloživosti ugljenih rezervi u FBIH/BIH. Ipak. optimistička verzija. eksploatacije. Također. Optimistička je zato što je ukomponovala takozvanu liniju kritičnih aktivnosti maksimuma. konstruisana je na bazi raspoloživih informacija na ovu temu. Ugalj kao primarni energetski resurs u FBIH/BIH. prerade i upotrebe uglja. finansijsko. Što prije uraditi urbanu strategiju stanja i razvoja rudnih ležišta. među njima i uglja. odnosno potvrdit će se. a posebno eksploatacionih. posebno okolinske. ili odbaciti. Ovo u krajnjem slučaju treba uraditi paralelno sa razvojem aktivnosti na definisanju kapacitivnosti potencijalnih termoenergetskih objekata. ima stratešku i nezamjenjivu     ulogu. U procesu pripreme. pri čemu treba posebnu pažnju posvetiti definisanju vanbilansnih rezervi i gubitaka pri eksploataciji ležišta uglja. Ponuđena opcija dinamičkog plana razvoja proizvodnih kapaciteta RUFBIH. neophodno je što prije dovesti u stanje kontinuiteta realizacije. odnosno navedeni podaci čine realnu i dostatnu bazu za trenutna i dugoročna strateška razmišljanja. u okviru koje će se navodi dati u ovom dokumentu (SPP) provjeriti. U navedenom kontekstu restrukturiranje rudnika uglja. rudarsko-geološku legislativu i regulativu treba što prije usaglasiti sa međunarodnim standardima. Posebno i urgentno za sva ležišta uglja. Literatura Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 28 . a saglasno već usvojenom Akcionom planu FBIH za restrukturiranje i modernizaciju rudnika uglja FBIH/BIH. organizaciono. naučno-istraživački provjeriti i utvrditi stanje rezervi svih kategorija. kako bi se pod hitno uticalo na razvoj urbanih prostora koji svojim nekontrolisanim razvojem veoma ugrožavaju stanje rezervi i ekonomiju eksploatacije ugljenih resursa. 6. tehnološko i kadrovsko (pitanje radne snage).

24/93).  Studija energetskog sektora u BiH. 3/93).12. Dr.52/02.  Zakon o koncesijama Federacije BiH. novine FBiH» br.10.2002.  Ustav Federacije Bosne i Hercegovine. br. Sarajevo. («Sl. novine FBiH» br.. Svjetska Banka (Treći projekt obnove EES. 21. 2003.  Zakon o prostornom uređenju.2002.). 04. («Sl. 53/79).  Uredba sa zakonskom snagom o geološkim istraživanjima. br. Nikola Pnatić i Dr.2007.  Ugalj. br. 28.1994. 2006.40/02. Programi restrukturiranja svakog rudnika pojedinačno izrađeni od strane rudnika uglja skupa sa različitim naučno istraživačkim institucijama. US broj 1/94.).  Ustav Bosne i Hercegovine. Predrag Nikolić Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 29 . energije. list SFRJ.. g. 28. Modul 3 – Proizvodnja el. Sarajevo. list Republike BIH. (Sl. Nacrt konačnog izvještaj.8. (Sl. BHP3-EESTEPRO-Q-04/05 WB). Sarajevo. list Republike BIH. (Sl. 30.3.  Uredba sa zakonskom snagom o rudarstvu.  Pravilnik o klasifikaciji i kategorizaciji rezervi čvrstih mineralnih sirovina i vođenju evidencije o njima.

Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 30 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful