RUDARSKO GEOLOSKO GRAĐEVINSKI UNIVERZITET U TUZLI

Seminarski rad
Ugalj u Bosni i Hercegovini
Bahrudin Saburović Fahreta Vehabović Muamer Selimović 6/14/2011

Sadržaj 1. Uvod 2. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini 3. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini u sklopu bivše Jugoslavije 3.1. Rezerve uglja 3.2. Proizvodnja uglja 3.3. Plasman i potrošnja 3.4. Pregled ugljonosnih basena, ležišta i rudnika uglja u bivšoj Jugoslaviji 3.5. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena bivše Jugoslavije 3.5.1. Eocenska ležišta 3.5.2. Miocenska ležišta 3.5.3. Pliocenska ležišta 4. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije 4.1. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas 4.2. Proizvodnja uglja 4.3. Rezerve uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.4. Rezerve uglja u Republici Srpskoj 4.5. Rudnici uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.6. Rudnici uglja u Republici Srpskoj 5. Zaključak 6. Literatura

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 2

1. Uvod Ugalj već odavno predstavlja tradicionalno gorivo i važan energetski izvor. Mnoge zemlje su na osnovu zaliha uglja gradile svoje ekonomske potencijale, a to je jako bitanfaktor kada se procjenjuje dinamika njegovog razvoja za 21 vijek. Zasad ne postoji nikakav problem oko eksploatacije i proizvodnje uglja u svijetu jer njegov realan pad se tek očekuje u 2020. godini i to na Srednjem istoku, tek tada će OECD Evropi klasična koncepcija rudnika uglja tražiti novo razmatranje. Posmatrajuči ovaj problem u Bosni i Hercegovini moramo razlikovati dva slučaja:  Ležišta u kojima se već vrši eksploatacija uglja, gdje postoji rudarska tradicija i gdje je rudarski rizik manji;  Ležišta gdje je moguće otvaranje novih rudnika, gdje je potrebno mngo opreznije pristupiti procjeni energetskog potencijala. Obično u blizini rudnika grade se i termoelektrane, pa je prema tome potrebno obezbijediti dovoljnu količinu i ujednačen kvalitet uglja, naravno uz ekonomski prihvatljive cijene. Kako je ugalj resurs koji je ograničenog vijeka a uz to i neobnovljiv resurs potrebno je obezbijediti kontinuiranu eksploataciju na veće dubine kako bi se obezbijedile dovoljne količine za potrebe jedne termoelektrane. Kako ta eksploatacija postaje skupa, dolazi se do zaključka da nije svako ležište pogodno za izgradnju termoenergetskog objekta. U rudnicima Bosne i Hercegovine eksploatacija se vrši na različite načine, uglavnom teškim uslovima na granicama rentabiliteta ili sa gubitcima u sadašnjem sistemu cijena. Mogućnost razvoja i unapređenje proizvodnje vrlo su različiti. Kako nisu ostvareni planska predviđanja proizvodnje u pogledu proizvodnje uglja, pojavio se višak uglja na tržištu što predstavlja veliki problem s njegovim plasmanom na tržište. I pored svega intenzivno se razvija površinska eksploatacija, koja u sadašnjim uslovima obezbjeđuje dosta konkurentan ugalj. To su posljedica investicionog ulaganja, nabavke savremene opreme i izbora povoljnih ležišta za ovu eksploataciju, tj. Otvaranje novih rudnih ležišta. Rudnici uglja u Bosni i Hercegovini rade prvenstveno za potrebe Elektroprivrede BiH, ali su isto tako značajni za snadbijevanje industrije, široke i opšte potrošnje u BiH, a manjim dijelom i za izvoz. Rudnici u Republici Srpskoj koji proizvode ugalj, uglavnom, ga proizvode za potrebe termoelektrane “Gacko” i “Ugljevik” i u sastavu su Elektroprivrede RS. Rudink “Stanari” koji je privatizovan proizvodi ugalj za industriju, a rudnik “Miljevina” trenutno nije aktivan. Ugljarska aktivnost u BiH danas se realizuje u 12 različitih horizontalnih i vertikalnih integrisanih te tržišno i infrastrukturno nepovezanih preduzeća, pri čemu neka od njih upravljaju sa više ugljenokopa. U rudnicima uglja u BiH je 2005. godine proizvedeno cca 9,2 miliona tona uglja što predstavlja tek 50% ostvarene proizvodnje uglja u 1990. godini.

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 3

U ratnom periodu. Livno – Duvno (Rudnik uglja: Tušnica). U decembru 1995.852 miliona tona ili 54. Breza. proizvodnja uglja je svedena na 10% . Đurđevik i Ugljevik). bili su u sastavu jedinstvenog BiH preduzeća za proizvodnju električne energije EPBiH. Samo rudnik uglja Gacko i rudnik uglja Ugljevik. kao ekskluzivni snadbjevač ugljem TE Tuzla i TE Kakanj. Gecko (Rudnik uglja: Gacko).250 uposlenih.1992/1995godine.3% predratne proizvodnje. Bugojno (Rudnik uglja: Gračanica). Rudnik uglja Kamengrad u basenu Kamengrad poslije rata nije značajnije aktivan. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 4 . a proizvodnja uglja je bila oko 18 miliona tona godišnje. Doboj – Banja Luka (Rudnik uglja: Stanari). Banovići. godine poslije potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma i ustroja BiH sa dva entiteta i Distriktom Brčko. Do 1990. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini Rudarstvo u Bosni počinje krajem 19 stoljeća.  EPHZHB (Mostar bez termoelektrane). U 2007. Veći dio bivših RUTZ ostali su u FBiH. koji snadbijevaju istoimene termoelektrane. Do 1990.000 radnika. u rudnicima BiH je bilo zaposleno oko 31. ili skraćeno TRUTZ. Samo su rudnici uglja Ugljevik i Gacko dostigli predratni nivo proizvodnje. dolaskom Austro – Ugarske monarhije. Rezultat tome su tri odvojene elektro kompanije:  EPBiH (Sarajevo sa termoelektranama Tuzla i Kakanj).15% predratnog nivoa. takođe su i navedene kompanije reorganizovane. a rudnik uglja Mostar u basenu Mostar je zatvore. godini proizvedeno je 9. sa oko 15.2. naročito u značajnijim ležištima uglja lociranim u ugljenim basenima:       Tuzla (Rudnici uglja: Kreka.  EPSR (Trebinje sa termoelektranama Gacko i Ugljevik). Kulminaciju razvoja dostiže 80 – tih godina prošlog stoljeća. Srednja Bosna (Rudnici uglja: Kakanj. podjelivši se u 10 samostalnih lokalnih rudnika uglja. godine svi rudnici uglja Bosne i Hercegovine su bili organizovani u jedinstveno rudarsko preduzeće “Titovi rudnici uglja” Tuzla. Zenica i Bila).

stoljeća. Baseni lignita:      Kosovsko – Metohijski Kolubara Kostolac Velenje Kreka Page 5 Ugalj U Bosni i Hercegovini . Te godine je ostavrena najveća proizvodnja uglja približno 30 miliona tona. Ugljarstvo s početka je bilo rascjepkano. Rezerve uglja u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Zbog nepreciznih i različitih istraživanja rudnih ležišta i basena u bivšoj Jugoslaviji nikad se nije moglo utvrditi tačna kategorizacija ugljeva. što bi predstavljalo prave eksploatacijske reserve. a najčešći vlasnici su bili privatnici i industrijalci. Veći dio eksploatacijskih rezervi nalazilo se u 10 najvećih basena. Po završetku I svjetskog rata u bivšoj Jugoslaviji je bilo nekih 100 rudnika s malom proizvodnjom. Posle 1964. U Bosni i Hercegovini razvitak ugljarstva je počelo polovinom 19 stoljeća i to prvo u Mostaru davne 1844. godine najveće reserve uglja u bivšoj Jugoslaviji bile su u Srbiji sa 56. Ta istraživanja su otkrila brojna nepoznata i manje interesantna ležišta. godine.1. Rezerve uglja (%) 1967. godine.3. Posle II svjetskog rata razvoj ugljarske privrede prati stalan porast sve do 1964.1. sa slabon i skupom proizvodnjom. što omogućava siguran razvoj eksploatacije rudarske privrede. u zemljama bivše Jugoslavije Kako kod same eksploatacije ne možemo računati da će se sva ruda izvaditi prema tome od ukupne vrijednosti treba se odbiti 30%. Srbija. a potom i u Kreki i u Zenici 1885. 1967. godine slijedi naglo zatvaranje malih rudnika čije su reserve bile male. godine. Slika. koja povećavaju proizvodnju. Poslije ratova urađena su mnoga geološka i geološko – rudarska istraživanja. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Za vrijeme bivše Jugoslavije rudarstvo se počelo razvijati početkom 19. 3. nedovoljno organizovano i primitivne proizvodnje. Plan koji su sprovodili u bivšoj Jugoslaviji predviđao je udvostručenje proizvodnje uglja u narednih 10 godina a plan se odnosio na nekoliko velikih basena između ostalih tu su bili i basen Kreka i Sarajevsko – Zenički rudnik uglja. Crna Gora i Makedonija)ali sa nešto usporenim razvijanjem. Prvo se razvilo u zapadnim zemljama kao što su Hrvatska i Slovenija a nešto kasnije i u ostalim dijelovima (Bosna i Hercegovina.6% i u Bosni i Hercegovini sa 30%.

3.5%  Kenozojske oko 98. okruponjenija integrisana preduzeća. 3.032.Baseni mrkog uglja:     Srednje – bosanski Banovići Zasavski Senjsko – resavski Basen kamenog uglja:  Raša. potom saobraćaj i široku potrošnju. Kako je rasla proizvodnja niskokaloričnih ugljeva osnovna orijentacija u potrošnji bila je u energetske svrhe. ali udvostručenu proizvodnju obezbijedilo je veći broj radnika koji su bili za razliku od predratnih. sve ukupno 108 rudarskih proizvodnih objekata. U zemljama bivše Jugoslavije zastupljene su bile rude geološke starosti:  Paleozojske oko 0. Za 20 godina ista ta proizvodnja je udvostručena (1919 . Slika. Prikaz kretanja proizvodnje u rudnicima BIH (u 000 t) Skoro sva proizvodnja prije rata u bivšoj Jugoslaviji dobivena je podzemnom eksploatacijom. Proizvodnja uglja za vrijeme bivše Jugoslavije Između dva svjetska rata u zemljama bivše Jugoslavije proizvodnja je u stalnom porastu.1939) Slika. Tek posle II svejtskog rata počinje površinska eksploatacija.000 t obezbijedilo je 9 rudnika kamenog uglja. Kako se u to vrijeme planirala 4 puta veća proizvodnja uglja u svijetu. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 6 . shodno tome slijedi da je ugalj predstavljao budućnost kao osnovna mineralna sirovina u Jugoslaviji za proizvodnju i razvoj energetike. okupljeni u veća.1% Ovo pokazuje da je glavno vrijeme stvaranja Jugoslovenskih ugljeva u neogenu.2. Plasman i potrošnja uglja Osnovna potrošnja uglja bila je vezana za industriju.4%  Mezozojske oko 1. 57 rudnika mrkog uglja i 42 rudnika lignita. – 1969.) Uoči II svjetskog rata 7.3. Vrlo je vjerovatno da će se primjetiti da je prije rata u Jugoslaviji bilo više rudnika.2.3. Pregled proizvodnje uglja (u 000 t) u BiH (1960.

Pregled ugljonosnih basena.011 1.158 24. 1966. U to vrijeme naročito opada proizvodnja kamenog uglja.716 Saobraćaj 3.726 3. ležišta i rudnika uglja u Jugoslaviji Iz ranijih podataka zaključujemo da se iz godine u godinu mijenjao broj rudnika – proizvođača.626 18.200 18.446 7. plasman i potrošnja rezervi uglja (u 000 t) u bivšoj Jugoslaviji 3. 1962.178 17.4. nemetale.992 1. 1968.874 2.551 5.867 5.738 14. Neki rudnici koji su decenijama bili aktivni.394 18. Baseni i ležišta kamenog uglja u Jugoslaviji pripadaju: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 7 .Industrija je tada obuhvatala: elektroprivredu. 1967.110 28.970 Široka potrošnja 4.059 25.969 Izvoz 135 154 113 111 164 136 113 133 98 117 Ukupno 17.759 7. Glavna orijentacija u ugljarskoj privredi su postal baseni sa velikim rezervama i proizvodnjom.378 2.613 5. maker is a povremenom obustavom danas su skroz napušteni. što je i opravdano.887 6. Ležišta kamenog uglja bila su veoma složene teksturne građe. 1964.288 13.819 25. Elektroprivreda je najviše trošila reserve uglja dok se kod ostalih industrijskih oblasti to smanjivalo iako im se proizvodnja povećavala. Nešto malo povoljniji uslovi su bili u basenima lignite jer su reserve bile znatne a i sami ugljani sloj je bio bliže površini. Većina rudinka zatvarali su se iz tri najčešća razloga:  Neznatne reserve. 1969. 1959.056 2. otežanim uslovima eksploatacije i najčešće ograničenim rezervama uglja.4. 1961.035 23.498 26.126 29.725 27. crnu metalurgiju.859 5.  Nerentabilan rad. 1965.420 3.772 Slika. Industrija 9. hemijsku industriju i dr.  Otežani uslovi eksploatacije. Godina 1957.620 3.056 18.819 21.383 2.130 4.934 12.715 6.491 18.

Lignit ima jako velike količine vlage što znatno smanjuje njegov toplotni efekat.  Miocenu. Slika. od čega i zavisi sama toplotna vrijednost uglja. Kvalitet mrkog uglja je različit jer je kod nekih visok sadržaj pepela dok je kod drugih visok sadržaj vlage. eocen Rudarski aktivan/neaktivan Zatvoren Zatvoren Republika BiH BiH jugoslovenski ugljevi nisu koristili za proizvodnju koksa. Baseni i ležišta mrkog uglja pripadaju:  Oligocenu. Mlađi ugljeni baseni imaju znatno bolji kvalitet i veću toplotnu moć. Kameni ugljevi su u većini slučajeva sa visokim sadržajem pepela i sumpora. Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Zatvoren BiH BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 8 . Naziv Sarajevsko zenički(Srednje bosanski): Kakanj. I to je bio jedan od osnovnih razloga zašto se Redni broj 1. Stariji miocen Aktivan BiH 3. Baseni lignite su pliocenske starosti. Miocen (Ibarski rudnici). Breza. da bi se njihove kvalitetne vrijednosti morale posebno istaći pa su oni izdvojeni kao lignite – mrki ugljevi. Ugljonosni baseni. Naziv Lastva Majevica Geološka starost Trijas Sr. a to im znatno umanjuje koksne vrijednosti. ležišta. nalazišta i rudnici kemenog uglja u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1. 2. Juri (lijasu). Gornjoj kredi (senon – dan).     Karbon – permu. Neki ugljevi se nalaze između mrkih ugljeva i lignite. 4. Mezgrada – Tobut. Zabrđe Bonovići Duvanjski Geološka starost Stariji miocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BIH 2. Paleogenu (paleocen – eocen).5. Zenica. Bila Ugljevik(Ugljevičko-pribojski): Džemat – Snježnica.

19.6. 20. ležišta. Bukinje. 16. 10. 8. Livanjski Mostarski Miljevinski(Foča) Rogatičko – mesićki(Kukavice)ugljenokopi: Rogatica i Mesići Konjičko ostroški Bugojnski Jajce Varcar – vakufski Kotor – varoški Žepče – novošeherski Tešanjski Teslićki Pribićki Banjalučki Kamengradski Omarsko – poljski Lešnjansko – cerovački Cazin – tržački Bihaćki Drvarski Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Aktivan Aktivan Aktivan BiH BiH BIH BiH 9. 23. Bobrna. 24. 17. 12.5. 7. 11. Ugljonosni baseni. 13. Naziv Krekanski (ugljenokopi: Moluha. 18. Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BIH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH Slika. 14. 15. Geološka starost Donji pliocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 9 . nalazišta i rudnici uglja (tvrdi mrki ugalj) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1. 22. Lukavac. 6. 21.

Seona) Banjalučki (Ramići) Rakovičko – kasindolski (kod Sarajeva) Livanjski Duvanjski Gatačko – nevesinjski Donji pliocen Donji ploocen Miopliocen Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BiH BiH 5. Ugljonosni baseni. dok ona ležišta koja su bila karbonsko – permska nisu imala nikakve ekonomske vrijednosti.Lipnica) 2. 3. Stratigrafija i tektonika – transgresivni srednji i gornji eocen u području Majevice grade seriju flišnog tipa debelu oko 1.5. Eocenska ležišta Majevica Položaj – nalazi se u SI Bosne. 8. podijeljen je jos na tri dijela donji. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Sva veća ležišta koja su se nalazila u sklopu bivše Jugoslavije su bila tercijalne starosti. Nalazi se nekih 15km SI do Tuzle. krečnjaci sa pojavom ugljenih slojeva (srednji eocen). Zatvoren Zatvoren Zatvoren BIH BiH BiH Slika. srednji i gornji. U eocenskim sedimentima zapažen je veći broj manjih ugljenih slojeva.  II horizont – pješčari.5.200m. na pojedinim mjestima i slojeva. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 10 .  I horizont – pješčari. 6. 4. ležišta.1. Miopliocen Donji pliocen Donji pliocen Donji pliocen Miopliocen Zatvoren Zatvoren BiH BiH 7. Krninski (Stanari) Sprečansko – gračanički Banovićki (ugljenokopi: Đurđevak. Ta serija je podijeljena na tri horizonta.7. laporci. 3. laporovi škriljci.. nešto manje njih je bilo kredne ili lijarske starosti. lokalno pjeskoviti krećnjaci. gline i glinci (donji dio srednjeg eocena). laporci. nalazišta i rudnici uglja (mehki mrki ugalj – lignit) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije 3. 9. na obroncima Majevice.

a najpoznatiji su: u centralnoj Bosni – Sarajevsko – Zenički basen i u zapadnoj Bosni – Kamengradski.2. Ima karakterističan dinarski pravac pružanja SZ – JI a pad slojeva najčešće je okrenut prema JI. čak je neko vrijeme ugalj otkopavan u rudniku “Majevica. pod nazivom – Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 11 . koje istovremeno grade i osnovu preko koje transgresivno leže sedimenti ugljenosnog tercijara Srednjebosanskog basena. podzemne vode predstavljaju veliku smetnju i opasnost za eksploataciju. laporci i konglomerati u završnom dijelu (gornji eocen). Drvarski. u slivu rijeke Janje. Stratigrafija i tektonika – Obod basena čine paleozojsko – mezozojske stijene Srednjebosanskih škriljavih planina. Mnogim pritokama rijeke Bosne basen je dreniran po dužini a u SZ dijelu. Gatački i drugi manji baseni. a širok u prosjeku 12 km. miocena i pliocena. Pruža se dolinom Bosne. Mostarski. od njenog izvorišta i Sarajeva na JI. III horizont – bankoviti pješčari. Slojevi su nabrani. basen Šipova i drugi baseni. Kaknja. Miocenska ležišta Najveći dio tercijalnih basena pripada miocenu i pliocenu. Ugljonosnost – Ugljonosni kompleks sedimenata terestrično – limničkog karaktera u Basenu stvaran je za vrijeme gornjeg oligocena. sada izolovanih basena. nedaleko od Priboja na JZ i Bijeljine na SI. SI od Majevice. Nalazi se između dva velika grada – Sarajeva i Zenice. Srednjebosanski basen (Sarajevsko – Zenički basen) Položaj – U centralnom dijelu Bosne nalazi se najveći basen mrkog uglja u Bivšoj Jugoslaviji poznat kao Srednjebosanski ugljeni basen.0m. Viteza i Zenice do Travnika i Vlašić planine na SZ.5m do 1. Busovače. Ugljonosnost – u srednjem dijelu eocena nalazi seveći broj ugljonosnih slojeva proslojaka debljine od 0.Tuzle i Lopare. Basen je dug oko 80.5.” Reserve su ograničene na nekoliko miliona tona. Kiseljaka. Banovićki i drugi baseni. Pribojsko – Ugljevički basen (Ugljevik) Položaj – U SI Bosni. oko Kaknja i Breze. Ilijaša. preko Visokog. U jugozapadnoj Bosni i Hercegovini: Livanjski. Duvanjski. Banjalučki basen i basen Mrkonjić – grad. ali na njih se ne može računati zbog malih slojeva uglja i teških geoloških uslova za eksploataciju. U predjelu između rijeke Bosne i Vrbasa poznati su: Teslićki. Veći značaj imaju ugljeni slojevi koji se nalaze u predjelu G. basen Bugojna i Stanara. strmi i rasjedima deformisani. Između rijeke Bosne i Drine javljaju se baseni: basen Miljevine. Prijedorski. 3. Glavna faza ispunjavanja basena vezana je za miocen u čijim nasalgama se nalaze slojevi mrkog uglja. Cazinski. Vogošća. Kotor – Varoški. Taj dio je više puta istraživan – rudarskim radovima i bušenjem. crveni glinci. Bihaćki. Rogatički. nalazi se veći broj manjih. zahvata oko 900 km2 površine. a lignitnog sloja u naslagama gornjeg miocena i pliocena. te je zbog toga poznat i kao Sarajevsko – Zenički basen. Breze.

Ugljonosni basen Ugljevik. koji je laporovitim sedimentima izdvojen na dva sloja: donji. debljine i do 20 m i gornji. Basen ima izrazito izdužen oblik.5 – 2 m. koji nemaju nikakvu ekonomsku vrijednost. sa pravcem pružanja IZ zahvata oko 30 km2 površine. Miljevinski basen Položaj – Ovaj basen mrkog uglja nalazi se u istočnom dijelu Bosne. a po nekim Pribojsko – Ugljevički basen. srednji dio i južni dio. Mostarski basen Položaj – Ovaj ugljonosni basen u Hercegovini nalazi se u dolini rijeke Neretve kod Mostara. Zahvata oko 60 km2 površine. sa pravcem pružanja SI – JZ u jednom i SZ – JI u drugom dijelu. koji su negdje prešli u rastresite šljunkove. ili glavni ugljeni sloj. Ugljonosnost – Pored većeg broja proslojaka uglja. mogu se izdvojiti tri serije sedimenata:  Gornjoeocenski fliš Majevice – baza  Slatkovodna produktivna serija – donji miocen  Marinski srednji i gornji miocen – povlatni dio.Utvrđeno je da postoji šest ugljonosnih slojeva. Stratigrafija i tektonika – I ovaj basen. Ukupna površina nekadašnjeg basena je oko 150 km2. pripadaju miocenu. ili povlatni sloj male debljine 0. ili eocenske flišne podloge. Ugljonosnost . iznad kojih leži laporovito – glinoviti kompleks. Stratigrafija i tektonika – U okviru ugljonosnog basena. debljine do 400 m u kome se nalazi ugljeni sloj promjenjive debljine. Ugljonosnu miocensku seriju prekrivaju pliocensko – kvartarni konglomerati. naročito produktivnog dijela. Godišnja proizvodnja je nešto veća od 200 hiljada tona. sadašnje površine. lapora. pješčara. veoma su male – nešto preko 10-tak km2. odnosno između planinskih visova Zelengore i Javorice. laporca i krečnjaka sa ugljevim slojevima. između Foče i Kalinkovika. Jezerske vode miocena u ovom basenu nataložile su debele naslage konglomerata. kao i mnogi drugi u okviru Dinarida Bosne i Hercegovine. Međutim. Ugljonosnost – U ugljonosnoj seriji Mostarskog basena nalazi se jedan ugljeni sloj složene građe. u ugljonosnoj seriji Miljevinskog basena javlja se jedan sloj uglja složene građe. Reserve uglja procjenjuju se na nekoliko 100tina miliona tona. odnosno oko 10% od svih potvrđenih rezervi mrkog uglja u bivšoj Jugoslaviji. Procjenjeno je oko 20 miliona tona rezervi uglja. od kojih su samo dva sloja ekonomski opravdana za eksploataciju. Stratigrafija i tektonika – Miocenska ugljonosna serija leži transgresivno preko mezozojske krečnjačke. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 12 . debljine oko 20 m. po kome je naziv i dobio. glina. Počinje konglomeratima i pješčarima. Basen obuhvata tri posebna polja: sjeverni dio.

Neko vrijeme ugalj je eksploatisan kod Rogatice i u Mesićima. Reserve su male svega nekoliko miliona tona.  Duvanjski basen nalazi se desetak kilometara od Livanjskog basena. nalazi se Kamengradski basen. između Konjica i Ostrošca. Nema poseban ekonomski značaj za ugljarsku privredu. SI od Grmeča. Ugljonosnost – Od tri ugljena sloja koji se nalaze u sastavu mlađeg kompleksa najveći značaj ima glavni ili najstariji ugljeni sloj. I on nema veću ekonomsku vrijednost za razvoj ugljarske privrede. Sastavljena je od različitih stijena koje se mogu podijeliti u dva kompleksa sa više zona donji i goprnji kompleks. koji se nalazi između planinskih visova Prenja. između Jajca i Šipova. odakle potiče i naziv. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 13 . odnosno SI od mrkonjić – grada. Od brojnih pojava samo neke imaju ekonomsko – privredni značaj. a u slivu rijeke Sane.3. To su akumulacije lignitnog uglja.  Livanjski basen kod Livna. debljine oko 1000 m. nedaleko od Sanskog Mosta. dinarskog pravca pružanja. To je mali. 3. Bjelašnice i Bitovnja. leži transgresivno preko paleozojsko – mezozojske škriljasto – krečnjačke podloge Dinarida. a zapadno od Vrbasa. Geološki sastav je isti kao i u Livanjskog basena. čija je površina nešto manja od 100 km2.  Varcar – Vakufski basen je mali basen koji se nalazi nedaleko od basena Jajce. Zahvata oko 400 km2 površine. odnosno u blizini Bugojna. Basen obuhvata kotlinu izduženog oblika. izolovani basen. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija miocenske starosti.5. obuhvate miocensko – pliocenske jezerske sediment u kojima se nalaze ugljeni slojevi. čije pojave ugljenih slojeva nemaju veći ekonomski značaj. čija je ekonomska vrijednost mala. Po površini manji je od Livanjskog zahvata oko 140 km2 površine.  Basen Jajca nalazi se u slivu rijeke Vrbasa. Pliocenska ležišta Najveće reserve uglja na teritoriji bivše Jugoslavije nalaze se u sastavu ploocenskih ležišta i basena.  Bugojanski basen nalazi se zapadno od Sarajevsko – Zeničkog basena. U Bosni i Hercegovini najznačajnije je ležište Kreka. po kome i nosi ime. Manji miocenski baseni i zatvoreni rudnici mrkog uglja u Dinaridima BiH  Rogatičko – Mesićki basen nalazi se nedaleko od Rogatice.  Konjičko – Ostrožački basen nalazi se u dolini Neretve. Pripada grupi jezerskih basena miocenske starosti.Kamengradski Basen Položaj – U zapadnoj Bosni. Sastoji se od više manjih basena. odnosno između Rogatice na sjeveru i Mesića na jugu. koje se nalaze u svim krajevima bivše Jugoslavije. Godišnja proizvodnja se kreće oko 200 hiljada tona.

nalazi se jedan od najvećih jugoslovenskih basena lignitnog uglja. Položaj krekanskog basena i rudnika Položaj – U SI dijelu Bosne. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 14 . krekanski basen zahvata oko 250 km2 površine.8.Krekanski basen Slika. a uža najviše 18 km. Basen obuhvata tektonsku uvalu koja u paleogeografskom smislu predstavlja izduženi zaliv Panonskog mora koje se u donjem pliocenu duboko zavlačilo u kopno Dinarida. između Majevice na sjeveru i serpentinskog masiva Konjuha na jugu. debljine 500 – 600 m. plaveći teren južno od Majevice. Basen ima dinarski pravac pružanja. pjeskova i glina. a u južnom dijelu basena i preko tufiznih pješčara i serpentine mezozojske starosti. nedaleko od Tuzle. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija. leži transgresivno preko gornjomiocenskih ili gornjoeocenskih sedimenata. poznat kao Kreka. Odlikuje se ritmičkom sedimantacijom u kojoj se četri puta obnavlja ciklus igljenih slojeva. pri čemu duža strana iznosi 55 – 60 km. ali je samo jedan dio od toga ugljonosan. koja je predstavljala neku vrstu horstovske prečage između zaliva i mora. odnosno doline rijeke Spreče.

godine. JZ od Doboja. sa prosječnim prečnikom od 0. U glinovito – laporovitim sedimentima donjeg pliocena nalazi se sloj lignitnog uglja. Proizvodnja uglja a time i razvoj rudnika uglja u Krekanskom basenu počinju 1885. a sjeverno od Tešanskog i Teslićnog ugljenog basena. nalazi se ugljonosno ležište poznato kao Sprečansko – Gračaničko ležište lignitnog uglja. u kojem je obrađen i sektor uglja. svi drugi baseni i ležišta na teritoriji Bosne i Hercegovine od manjeg su značaja za razvoj ugljarske privrede. Vlada FBIH se opredjelila za izradu ovog SPP. a po širini 51 km. kao prelazne faze i potencijalne podloge za izradu navedene strategije BiH/FBIH. godine izdvojili su tri sloja: podinsku.  Stanarsko –Krninsko ležište – U podnožju Krnin planine.  Sprečansko – Gračaničko ležište – U dolini Spreče kod Gračanice.64 m. pored miocenske prisutne i pliocenske ugljonosne serije. u kojima su. Stablo je dugo 6 m. Manji pliocenski baseni i ležišta na teritoriji BiH Osim Krekanskog basena koji obuhvata značajne reserve i daje obimnu proizvodnju lignitnog uglja dobrog kvaliteta. U navedenom kontekstu Vlada FBIH želi da na tim osnovama i dalje razvija proizvodnju električne i toplotne energije iz uglja. srednju i povratnu. U povlati glavnog ugljenog sloja. 4. Interesantna je pojava fosilnog drveta koja je zapažena na više mjesta u Kreki. ukupne reserve uglja procjenjene sun a oko 200 miliona tona. u kojoj bi predmetna tema bila obrađena. njihov broj i kvalitet u Krekanskom ugljenom basenu zapazili su još u prošlom vijeku austrijski geolozi.Ugljonosna serija tektonski je dosta poremećena. na obodu Panonskog basena. Nešto veći značaj od ostalih pliocenskih besena i ležišta imaju Stanarsko – Krninsko i Sprečansko – Gračaničko ležište. između Doboja i Tuzle. Njeni sediment su naborani u dvije sinklinale i jednu antiklinalu čiji je pravac pružanja dinarski. odnosno na obodu Panonskog basena. nađeno je stablo koje leži poprečno preko ugljenog sloja. za potrebe FBIH najmanje za narednih 50 godina. koje zahvata oko 100 km2 površine sa pružanjem od SZ do JI u dužinu 20 km. što govori o krupnom kopnenom bilju koje je dalo materijal za postanak ugljenih slojeva u ovom basenu. O nekim basenima i ležištima pliocenske starosti na teritoriji Bosne i Hercegovine bilo je riječi pri opisu miocenskih basena. u Kreki. nalazi se donjopliocensko Stanarsko – Krninsko ležište. Prema opštim ocjenama rezerve ovih ugljeva su takvog obima i kvaliteta da se sa istim može dugoročno planirati proizvodnja električne i toplotne energije iz uglja u do sada ostvarenim relacijama 65:35% u odnosu na druge resurse. Zbog činjenice da BIH/FBIH nema urađenu dugoročnu Energetsku strategiju. u kojoj bi bila obrađena i proizvodnja i upotreba uglja u kontekstu održivog razvoja. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije BIH/FBIH ima značajna ležišta niskokaloričnih mrkih i lignitskih ugljeva. od čega su sigurne reserve 600 miliona tona. Ukupne reserve uglja iznose oko 4 milijarde tona. Ugljonosnost – Prisustvo ugljenih slojeva. kako Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 15 . Još 1901. prosječne debljine oko 4 m.

893 2.2.659 0 5. 1. a TE Kakanj iz RU Kakanj. Miljevina.383 487 1.979 1. 2.076 / 46 Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 16 . kako u pogledu reorganizacije i modernizacije. Gračanica i Livno.328 438 903 308 221 61 139 32 0 2004. Dakle.092 0 5. govori i naredni tekst.280 1.234 383 943 291 319 60 129 32 0 2003. odnosno pogona.874 0 6. Svi RU.403 445 1.701 1. izuzev Gacka i Ugljevika. 14 samostalnih aktivnih RU. Kamengrad. 1. 4. 1. I dalje se TE Tuzla snabdijeva ugljem uglavnom iz RU Kreka. 2. 2.489 1. 1. Posebno je složen problem podizanja nivoa proizvodnje uglja u podzemnoj eksploataciji.002 232 767 391 353 51 80 36 0 2001.). 4. Bukinje i dr. Breza i Zenica .165 404 318 83 253 59 0 % 07/90 40 61 30 58 82 35 72 37 73 / 200 13.1.946 1.446 503 997 177 290 72 196 50 0 2006.412 0 4.i u manjoj mjeri Bila. imaju izražene probleme poslovanja. su u međuvremenu zatvoreni – ili rade.021 1.001 323 747 253 344 47 95 36 0 2002. Dobrnja. može se reći da je ovaj rad kamen temeljac buduće Energetske strategije uglja za FBIH.115 222 281 77 230 59 0 2007. tako i kod rješavanja socijalnog statusa viška uposlenih radnika. 1. Ugalj se kopa na 27 proizvodnih lokacija od kojih su 11 podzemni RU.500 1. U FBIH je ostalo 10 samostalnih lokalnih RU. 4. O kakvom se kapitalnom poslu radi. odnosno općenitog osmišljavanja budućeg statusa tih RU. Banovići i Đurđevik.087 1.335 0 5. Ovdje je potrebna posebna pažnja i aktivnost na revitalizaciji ovih RU.328 462 968 283 278 69 154 30 0 2005. posebno FBiH.409 0 5. od toga 7 RU sa podzemnom eksploatacijom uglja. ali sa beznačajnim kapacitetima (Mostar.483 2. Proizvodnja uglja u Bosni i Hercegovini nakon raspada bivše Jugoslavije Rudnik Kreka (L) Banovići (M) Đurđevik (M) Kakanj (M) Breza (M) Zenica (M) Bila (M) Gračanica (L) Livno (M)(L) Kamengrad (M) Mostar (M) UKUPNO 1990. Neki od prije rata aktivnih RU.000 1.018 491 920 116 684 81 135 2000.301 0 4. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas U ovom periodu u BiH je.bi se navedeni potencijali uglja što prije stavili u funkciju opšte dobrobiti društva. i sa kakvim mogućim pozitivnim posljedicama.731 0 5.

229 47 46 Slika. Majevica i Kozara. medjutim. godine) 4.752 1.2006. Proizvodnja uglja (u 000 t) po rudnicima u F BiH (1990. Ležišta mrkog uglja pojavljuju se u raznim dijelovima BiH. I 2000.540 milijardi tona i to 1. a eksploatacione su procijenjene prema urađenoj tehničkoj dokumentaciji sa kojom raspolažu rudnici. Vrijeme i uslovi stvaranja ekonomski značajnih ležišta uglja opredijelili su njihovu vrstu i regionalni razmještaj. uglavnom. Već se duže vrijeme u nekim dijelovima srednje i istočne Majevice (Veselinovac.583 3. javljaju se i u slatkovodnim (Gacko. Iz ovoga se vidi da su potrebna velika sredstva da bi se potencijalne rezerve istražile i prevele u bilansne. Geološka istraživanja su veoma skupa. Ukupne geološke rezerve uglja u BiH iznose oko 5. uglavnom bez ekonomskog značaja u sedimentnom kompleksu mladjeg paleozoika (blizina Vlasenice).12. godine.3.904 1. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 17 .893 2.117 3. Livno.508 2.250 3. U nekim se eksploatacija vrši već preko 100 godina. Ugljeni baseni u BiH su već dugo poznati. bliže panonskom basenu. u basenima ispunjenim pretežno slatkovodnim tvorevinama.) i u marinskim basenima (Kreka i Stanari)./2007. detaljno istraženi. U ležištima se najčešće nalaze 1-3 ekonomski značajna sloja uglja. a lignita u gornjem miocenu i donjem pliocenu.830 3. te u eocenskim naslagama Hercegovine (Lastva). Tako postoje rezerve kamenog uglja. za koje rudnici posjeduju rješenja o odobrenim rezervama od nadležnih Ministarstava.Mrki ugalj (M) Lignit (L) 8. Gnjica i Rožanj) prognoziraju rezerve kamenog uglja do oko 30 miliona tona sa malom ekonomskom vrijednošću. Ležišta mrkog uglja su obrazovana uglavnom u donjem i srednjem miocenu. Ovi drugi su vezani za sjevernu Bosnu.232 4.292 2. Rezerve uglja u F BiH i RS Bosna i Hercegovina je bogata ugljem.202 3.103 milijardi mrkog uglja. od čega je bilansnih 2. rijetko više slojeva ima ekonomsku vrijednost. Bugojno.212 1. Ležišta lignita. trijaskim i jurskim tvorevinama (okolina Bosanskog Grahova). onečišćena jalovim proslojcima i imaju neujednačen kvalitet.529 2. Energetski potencijal BiH u uglju sagledan je na osnovu bilansa utvrdjenih rezervi mineralnih sirovina sa 31.241 3. Ugalj je nastao u raznim etapama istorijskogeološkog razvoja Zemlje i na velikom broju lokaliteta (više od 100). Geološki su.76 milijardi tona.9.437 milijarde lignita i 1. Tektonski su poremećena. U takvim uslovima nisu obezbijedjene potrebne geološke podloge. a moraju se obavljati radi dobivanja podloga za buduću eksploataciju da bi se rudarski rizik sveo na dozvoljeni stepen. Rudnici uglja posluju na granici rentabilnosti te razvojnu komponentu istraživanja zapostavljaju. Duvno i dr.847 2.624 2.418 2. Ekonomski značajna ležišta uglja u BiH nastala su tokom neogena.

koje bi intenzivnim istraživanjima u narednom periodu trebalo prevesti u više kategorija. Bugojno.0 % ukupnog sumpora. Kotor-Vareš. odnosno ukupnih rezervi svega 6. morat će se računati i na odsumporavanje. Lješljanski. Drvarski.8% i 43. i kod lignita u Krekanskom. Ovakav kvalitet mu odredjuje široko područje primjene. sadrži znatne količine ukupnog sumpora (2-6 %). Ugljevičkom (Bogutovo Selo.a što navodi na nizak stepen istraženosti. odnosno 52. Svi ostali baseni (Mostar. te Stanarskom basenu i basenima Bugojna. a lignita u basenima Kreka. Glinje. Tobut-Peljave). Medjutim. pepela 5-9 % i vlage 35-53 %. pepela (1045%) i vlage (10-25 %). Potencijalne rezerve mrkog uglja iznose 44.7 % bilansnih). Breza i Bila). Mezgraja. rijetko više. Bugojanskom. Livna i Duvna. interesantnih za elektroprivredu.0 % bilansnih rezervi. naročito treba izučavati Bugojanski (zbog izrazito povoljnijih uslova eksploatacije). 7500-12600 kJ/kg. naročito kada su u pitanju dug transport i zaštita životne sredine. Centralni basen. Gacko. nalazi se u Krekanskom basenu.750 kJ/kg. Teslićki. Oko 50 % bilansnih rezervi lignita. Ovo su vrlo značajne geološke rezerve. Ugljevik-Istok. koje bi upotrebljavale ovaj ugalj. a ekonomski značajne rezerve skoncentrisane su u Gatačkom (19. Miljevina i Kamengradskom.0 % od ukupnih geoloških rezervi.3 %.6 % ukupnih rezervi. što znači da nisu dovoljno istražena ležišta.7 % potencijalnih.Bilansnih rezervi je svega 45. Đurđevik). Ovi baseni predstavljaju sadašnji i budući potencijal za termoenergetske potrebe. sadrži 0. kako bi se buduća povećana proizvodnja mrkog uglja i lignita mogla zasnivati i na ovom resursu. Livno i Duvno. što mu sužava područje upotrebe. Zenica. Banovićkom (Seona. Najznačajnije rezerve mrkog uglja se nalaze u slijedećim basenima: Srednjobosanskom (ležišta: Kakanj.Treba naglasiti da od potencijalnih rezervi. i to kod mrkog uglja u samo četiri. a kod lignita u šest ugljenih basena. Mrki uglja je relativno dobrog kvaliteta prosječna toplotna vrijednost čistog mrkog uglja u Bosni i Hercegovini iznosi oko 16. a kod lignita 43. vanbilansnih 10. Potencijalne rezerve nalaze se u više basena. te Livanjski i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 18 . Cazinski i dr. te Livanjskom i Duvanjskom ugljenom basenu. Grafički prikaz učešća bilansnih rezervi mrkog uglja i lignita po bazenima daje se u poglavlju 3.1 %.5 %. Tušnica.2-1. Značajne količine potencijalnih rezervi mrkog uglja evidentirane su u Srednjobosanskom. Rezerve energetskog uglja skoncentrisane u nekoliko ugljenih basena. te za buduće energetske objekte ne predstavljaju potencijal. te da treba obezbijediti značajna sredstva za geološka istraživanja kako bi se utvrdilo energetski potencijal i ekonomska vrijednost ležišta. Kod gradnje novih termoelektrana. Mesički. Lignit je visokokvalitetan. toplotna je vrijednost. čist. Miljevina. Stanari. Ugljevičkom i Kamengradskom ugljenom basenu.) imaju svega cca 5. a ekonomika eksploatacije i konačna cijena opravdavali su do sada duži transport lignita. Žepačko-Šeherski.

0 %. Problematika bilansnih rezervi uglja u Bosni i Hercegovini veoma je složena i nedovoljno izučena. stepenu njihove istraženosti. Vanbilansne rezerve od 214. koji konstantno obezvredjuje sva naša ugljena ležišta je intenzivna gradnja različitih objekata.10 mil. to uglavnom neće biti moguće jer teško se nalazi ekonomične metode za racionalnu eksploataciju na većim dubinama. ispod rijeka.Duvanjski basen u F BiH dok je u RS učešće potencijalnih rezervi znatno manje i iznosi 18. Tako su trajno izgubljeni vrlo povoljni dijelovi ležišta za eksploataciju. tona lignita predstavljaju veliku količinu u ukupnim geološkim rezerima uglja u Bosni i Hercegovini. Učešće rezervi C1-kategorije u ukupnim bilansnim rezervama je dosta visoko (37 %). što daje povoljnu osnovu da se. Opravdano bi bilo očekivati da će se u budućnosti moći otkopati dio vanbilansnih rezervi što bi povećalo bilansne i eksploatacione rezerve.99 mil. s povećanjem dubine.0% od čega 5. puteva. prevodjenjem u više kategorije. što će usloviti da se tako zaostale rezerve uglja klasificiraju u vanbilansne kategorije. Stepen otvorenosti rudnika uglja (kao odnos "A"-rezervi prema bilansnim) iznosi 8. a stepen istraženosti ugljenih ležišta (A+B prema bilansnim rezervama) iznosi cca 60 %. u zavodnjenim dijelovima na dubini ispod 400 m u zaštitnim stubovima većine rudnika. koja. koji su najčešće takvi da se postavlja pitanje bilansnosti još jednog dijela rezervi. pa je i skupa eksploatacije.  Dosadašnja proizvodnja uglja je dala iskustvene podatke za ocjenu uslova i mogućnosti eksploatacije.5 % lignit i 12. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 19 . kroz napuštanje i nedovoljnu konzervaciju starih jamskih prostorija. a postojeća zakonska regulativa takvu gradnju čak podstiče. kategorizacija i proračun rezervi uglja u pojedinim basenima i njihovim raznim dijelovima vršeni su sa vrlo neujednačenim kriterijima u različitim periodima za posljednjih 50 godina. Struktura bilansnih rezervi omogućava niz zaključaka o raspoloživim rezervama. Primjer: dublji dijelovi Krekanskog basena (ispod dubine 250 m. pruga. zatim otvorenosti aktivnih rudnika i drugih geološko-ekonomskih kategorija koje predstavljaju limitiajuće faktore za razvoj termoenergetike u ugljenim basenima BiH. tona mrkog uglja i 412. Najveći dio ovih rezervi nalazi se u basenu Kreka. Dio bilansnih rezervi u nekim basenima je znatno obezvrijedjen.5 % mrki ugalj. pa je sigurno da će se i bilansne i potencijalne rezerve još morati znatno smanjiti. naselja i drugih objekata. obezbijedi dalji stabilan razvoj proizvodnje uglja. Medjutim. To se ispoljava u slijedećem:  Klasifikacija. odnosno na sadašnjem nivou tehnike i opremljenosti rudnika veći dio bilansnihrezervi se ne može ekonomično eksploatisati. gdje su slojevi zavodnjeni i rudarske prostorije pod uticajem velikih pritisaka. postaje sve skuplja. Poseban problem. a bilansne rezerve su do 400 m).

navedene bilansne rezerve predstavljaju gornju granicu za do sada istražene. može ekonomično dobijati i u grupisanim ležištima. odnosno planirati za vijek 40-50 godina. dijelovi Mezgraje u Ugljevičkom basenu i pojedini dijelovi Srednjobosanskog basena. Gledano u cjelini. (Primjer: Srednjobosanski ugljeni basen. u energetskom smislu. Kao primjer se mogu navesti dijelovi Krekanskog basena (naselja Šićki Brod. Ugljevički i Kamengradski basen. donijele supromjene za ocjenu bilansnosti rezervi uglja u nekim basenima. dijelovi Južne sinklinale). Bugojno. izuzev Krekanskog ugljenog basena. dijelovi Mostarskog basena (Cim-llići i Bijelo Polje-Lišani). Dakle. tekvalitetu ugija. izvršiti grupisanje više ležišta u jedan basen. Stanari. eksploatacione rezerve u većini ležišta nisu dovoljno izučene i potpuno Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 20 . Livno-Duvno.  Prema tome. poznate i potencijalne ugljonosne prostore. a od mrkih ugljeva Srednjobosanski. zatim gradnja objekata infrastrukture (saobracajnice). Husino. ali relativno ograničenih ležišta. od lignitskih basena. koji u ranijim propisima nisu uticali na postupak klasifikacije rezervi uglja sada imaju nepovoljan odraz i vjerovatno će smanjiti količine bilansnih rezervi uglja u nekim ležištima ibasenima.  Prema raspoloživim bilansnim i potencijalnim rezervama. kao i u još nedovoljno istraženim dubljim dijelovima ugljenih basena. Zbog toga je interesantno. Miladije. BiH ima veći broj. Do sada je razvoj termoenergetike planiran na bazi obezbijedjenih eksploatacionih rezervi uglja 25-30 godina. plan razvoja termoenergetike treba usmjeriti na ovih 10 ugljenih basena. a normativi u razvijenijim zemljama to potvrdjuju. Gacko.  Faktori zaštite životne sredine.) . RamićiBanja Luka. značajni za termoenergetiku su baseni Kreka. gdje je to moguće. Tuzlanski basen itd. na sadašnjem nivou tehnike.  Ležišta uglja su brojna te se može konstatovati da. Stručnjaci su ocijenili da je stepen proučenosti i geološkog poznavanja tih prostora visok. gdje su ovi faktori već postavili pitanje bilansnosti dijelova rezervi odnosno ekonomičnosti eksploatacije takvih ležišta uglja. te izgradnja industrijskih objekata. te da se ne mogu očekivati nove bilansne rezerve uglja iznad 20% od do sada utvrdjenih. najčešće nekontrolisana intenzivna individualna izgradnja. Sada se vidi da trebavršiti regeneraciju termoelektrana i produžiti vijek za 15 godina. Ubrzana urbanizacija na ugljenim basenima. One se mogu utvrditi iz dijelova potencijalnih rezervi. ako se prethodno postojeći potrošači snabdijevaju ugljem za blokove od 500 MW. Razmatrajući sirovinsku bazu za potrebe razvoja energetike možemo konstatovati i slijedeće:  U BiH postoje značajne rezerve uglja na kojima treba planirati razvoj termoenergetike. Banovićki. Livno i Duvno. Objektivno se ne raspolaže eksploatacionim rezervama ujednačenog uglja koji se.

Ako bi se ovi procenti primijenili na raspoložive bilansne rezerve. ali rudnici za sada nisu sposobni za to. odnosno 1. primijenjene otkopne metode i drugih uslova. onda bi eksploatacione rezerve mrkog uglja znosile 660. Ova problematika otežava donošenje konačnih odluka kompententnih za dugoročni. PK „Vrtlište“ PK “Stanari“ i dr.poznate. a lignita 638.6 %. planski usmjeren razvoj tog dijela nacionalne privrede.. PK "Čubrić" i "Turija"-Banovići. dakle. Eksploatacione rezerve su procijenjene na sadašnjem nivou poznavanja uslova eksploatacije i stanja rudnika i trenutnih cijena uglja na tržištu. zatim dalja primjena metoda dobivanja uglja (komorne). doprinosi povoljnijem iskorištenju korisne supstance.3 miliona tona. ove rezerve mogu biti i znatno niže. Zavisno od geološkorudarskih prilika. Postoji dosta podataka i uslova da se realno koncipira razvoj do 2020 odnosno 2030. Mora se naglasiti da je geološko-ekonomska problematika ležišta i rezervi uglja u Bosni Hercegovini veoma složena. PK "Bogutovo Selo“-Ugijevik. Izgradnja novih površinskih kopova. u odredjenirci uslovima. te teškog položaja rudnika i njihove nemogućnosti za intenzivnija ulaganja u istraživanja. sa adekvatno geološko-rudarskim uslovima koncipiranom tehnikom i tehnologijom otkopavanja. mogu biti i znatno niže od procijenjenih. ovim ugljenim ležištima i basenima. Naime. što u fazi eksploatacije već donosi i donosit će sve veće teškoće. vrlo nisko (u rudnicima mrkog uglja iznosi 55.To. PK "Šikulje"Kreka. godine. Neophodno je da se poveća stepen istraženosti i poznavanja svih ležišta sa bilansnim i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 21 . Ovi se problemi mogu uspješno rješavati samo velikim investicionim ulaganjima i poboljšanje nivoa geološko-rudarskog poznavanja uslova eksploatacije u. a u rudnicima lignita svega 44. PK "Gračanica-Gacko". To je rezultat složenih geološko-tektonskih i hidrogeološkogeotehničkih uslova.54 miliona tona. konačno. mogućnosti društva da obezbijedi veći obim korištenja domaćih energetskih resursa. naročito u mnogim jamama gdje su izgubljene znatne količine bilansnih rezervi. One. stepena mehanizacije. kojima se koristi svega 20-30 % bilansnih rezervi.7 % bilansnih rezervi uglja. Ovo je do sada već izazvalo negativne posljedice. zavisi od kretanja cijena energije na svjetskom i domaćem tržištu. otkopni gubici se kreću od 10 do 70 %.). te tempa i nivoa investicionih ulaganja u postojeće i nove proizvodne kapacitete u ovoj grani. primijenjenog načina eksploatacije. geotehničke i urbane probleme i uslove.298. Ovo se odnosi na brojne hidrogeološke. Iskorištenje bilansnih rezervi uglja u dosadašnjoj eksploataciji je. što rezultira nešto većim eksploatacionim razervama. Problem donje granice eksploatabilnosti rezervi je otvoren i stalno se mijenja prema uslovima tržišta. te cijena troškova eksploatacije i ona iznose manje 65. nastavi neplanska urbanizacija ugljenih prostora itd.24 miliona tona.4 %). nedovoljnog stepena istraženosti i poznavanja ove problematike u cjelini. (Primjeri: PK "Dubrave"-Kreka. ako se prihvati orijentacija na masovno napuštanje podzemne eksploatacije.

10. Svrha ovih proučavanja bila bi odgovarajuće rješavanje ove problematike. potrebe za očuvanje životne sredine i sličnih razloga. Prikaz rezervi uglja u F BiH Slika.perspektivnim rezervama uglja. Pošto je opredjeljenje društva za maksimalno korištenje domaćih resursa. ili u toku 10 godina. Da bi se dobila potpuno realna geološko-ekonomska ocjena bilansnih rezervi. je konzervacija uglja u najširem smislu. energetske strukture svih domaćih resursa i potreba budućeg razvoja. To je neekonomski i nesvrsishodan pristup. npr. neophodno je izraditi kompleksne geološko-ekonomske ocjene. Ovo je uslovilo dosta jednostran tretman. Sva dosadašnja izučavanja rezervi uglja u Bosni i Hercegovini tretirana su isključivo na bazi naturalnih pokazatelja. Ne može se insistirati da se sva ležišta otvaraju paralelno. odnosno da ležišta budu obezvrijedjena individualnom neplanskom izgradnjom. a posebno sa stanovišta posljedica nastalih nekontrolisanom urbanizacijom produktivnih prostora. kao i moguće domete njegove potrošnje. jer su vrijednosni pokazatelji ocjene veoma oskudni. Prikaz rezervi u RS Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 22 . Za potrebe ovog rada izvršeno je uprošteno sagledavanje po rudnicima odnosno potencijalnim ležištima za postojeće i buduće termoenergetske objekte.9. inače se može desiti da društvo izgubi dio rezervi. ekvivalentnog uglja sa raznim koeficijentima otkrivke (na primjer do 5.te i za planiranje razvoja termoenergetike. Slika. Pravilno sagledavanje i tehničkoekoekonomsko planiranje zahtijevaju da se pravovremeno utvrde ne samo fizički obim proizvodnje nego i područja primjene i redoslijed korištenja rezervi iz pojedinih basena i ležišta. koja će se konzervirati za 2 ili 3 decenije.10. tako i sa stanovišta budućih termoenergetskih objekata. Time bise dobila potrebna dokumentaciona osnova za planiranje razvoja društva. To je obiman stručni posao i predmet je posebne stručne studije. Poseban problem.8. u okviru budućih proučavanja neophodno je sagledati stvarne mogućnosti razvoja proizvodnih kapaciteta na raspoloživoj sirovinskoj bazi. česta su traženja da se aktiviraju sva istražena ležišta uglja.11. što nije ni moguće ni ispravno.7. koji je veoma značajan za razvoj termoenergetike. u kontekstu sagledavanja stanja rezervi uglja. Da bi ova sagledavanja bila kompletna. trebalo bi za sva ležišta uglja u BiH proračunati koliko ima rezervi uglja odredjenog kvaliteta. obezbijede alternative. kako sa stanovišta postojećih potrošača. Na takvim osnovama potrebno je usvojiti i rješenja da se za ležišta. itd). Naime.

vidi sliku 2.D.Vakuf/Uskoplje (ugalj lignit) sa površinskom kopom Dimnjače..  Rudnik „Gračanica“ G. posebno onih na prostorima Sjeveroistočne BiH i Srednje Bosne i koji daju gorivo za dvije termoelektrane (TE) Federacije. Rudnici uglja u RS:  Rudnik „Ugljevik“ (mrki ugalj) sa površinskim kopom „Bogutovo Selo“ i „Ugljevikistok“ sa TE Ugljevik  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnim eksploatacijom  Rudnik „Gacko“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom „Gračanica“ i „Gacko“ sa TE Gacko  Rudnik „Stanari“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Raškovac Potencijalni rudnici : Ležišta u FBiH: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 23 . u Ugljeviku i Rudnik i TE “Gacko“ A.D.  Rudnik „Đurđevik“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima mrkog uglja Višća II i Potočari i podzemnim rudnikom Đurđevik. TE «Kakanj» i TE «Tuzla». Rudnici uglja u F BiH i RS Ugalj kao energetski resurs je jedan od najznačajnijih izvora za Bosnu i Hercegovinu. Rudnici uglja u Federaciji BiH:  Rudnik „Banovići“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima Čubrić. Turija i Grivice i podzemnim rudnikom Omazići.4. Značajna ležišta lignita i mrkog uglja se nalaze u Federaciji BiH i Republici Srpskoj.1. podzemni rudnici lignita Mramor i Bukinje.  Rudnik „Livno“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Tušnica. Mnogi od ovih rudnika.  Rudnik „Breza“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Sretno i Kamenice  Rudnik „Bila“ (ugalj mrki) sa jamom i površinskim kopom Grahovčići.4. mapa lokacije ležišta uglja.  Rudnik „Kreka“ (ugalj lignit) u čijem se sastavu nalaze površinski kopovi lignita Šikulje i Dubrave.  Rudnik „Sanski Most“ (ugalj mrki) sa površinskom kopom Zlavuše i jamom Fajtovci.  Rudnik „Kakanj“ (ugalj mrki) sa površinskim kopom Vrtlište i podzemnim rudnikom Haljinići. Raspotočje i Stranjani.  Rudnik „Zenica“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Stara jama. u Gacku koji rade u sastavu Elektroprivrede Republike Srpske (EPRS). u okviru JP «Elektroprivreda» Bosne i Hercegovine (EPBiH) kao i Rudnik i TE “Ugljevik“ A.

grijanja i domaćinstva. sadržaja vlage. Slojevi koji strmije zaliježu otkopavaju se komornom tehnikom. koristi se metoda širokog čela. Pored toga svaki rudnik uglja ima znatno više osoblja kada se porede sa rudnicima uglja u svijetu sa sličnom opremom i kapacitetom. a u RS rudnici imaju samo pogone sa površiskom eksploatacijom. a od čega ovisi i planirani kapacitet pojedinih Rudnika. U Federaciji rudnike uglavnom čine pogoni sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. zavisno od jedinstvenih geoloških i geomehaničkih problema na svakom pojedinom rudniku. Površinski kop „Kongora“ za TE „Duvno“  Površinski kop „Kotezi„ za TE „Bugojno“  Kamengradski ugljeni basen – RMU Kamengrad Sanski Most (ugalj mrki) sa površinskim kopom „Zlavuše“ i jamom „Fajtovci“ Ležišta u RS:  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. Kvalitet uglja znatno varira sa širokim rasponom toplotne vrijednosti. a radovi na čelu kreću se od ručnih do potpuno mehanizovanih. Neki rudnici imaju velike količine preostalih rezervi. ali gotovo svi imaju zajedničku činjenicu da im je jako potreban kapital: za zemljište. u jednoj ili više etaža ili metode sa natkopnim dobivanjem uglja. Plasman uglja iz rudnika Federacije i RS može se podijeliti na dvije komponente: ugalj upotrebljen za proizvodnju električne energije u četiri TE sa kojima radi EP BiH i EP RS i ugalj koji se koristi u raznim primjenama industrije. Podzemni rudnici eksploatiraju jedan ili više slojeva lignita ili mrkog uglja. na mrkim ugljevima i lignitu. pitanja i izazova. prodaju ugalj industrijskom tržištu. Rudnici uglja u Federaciji isporučuju ugalja u termoelektrane EP BiH TE Tuzla i Kakanj. kako u BiH tako i u izvozu u druge susjedne države. Svaki rudnik uglja ima niz vlastitih jedinstvenih problema. dok su drugi gotovo iscrpili ekonomski eksploatabilne rezerve. Osnovna rudarska oprema za radove na otkrivci i uglju čine kompleksi kontinuirane tehnologije (rotorni bageri) uglavnom na lignitima ili diskontinuiranom tehnologijom (bager/kamion) u mrkim ugljevima. U slojevima koji su dovoljno ravni. kako domaćem tako i u izvozu. Od navedenih rudnika uglja u Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 24 . infrastrukturu i opremu. pepela i sumpora. Od programirane potražnje za električnom energijom uglavnom ovisi i nivo proizvodnje pojedinih rudnika jer su TE najveći potrošači. Površinski kopovi se nalaze na prostorima različite konfiguracije (ravne do brdovite) i gdje se eksploatiraju relativno ravno ležeći slojevi do strmog nagiba. sa brojnim varijacijama. Rudnici u Federaciji i RS su različito organizovani ali sa sličnim geološkim uslovim eksploatacije i tehnološkim problemima. lokalnim domaćinstvima i potrošačima centralnih grijanja.

nametnuti će budućim proizvođačima nove troškove za prenos i sistemske usluge. Rudnici uglja u RS vezani su uglavnom na dvije TE „Ugljevik“ i „Gacko“. odlaganje šljake i pepela. Rudnik Stanari koji sada radi za industriju i domaćinstva i manjim isporukama u TE “Tuzla“će se u naredom periodu takođe vezati za svoju TE „Stanari“.Federaciji trenutno nije aktivan rudnik Kamengrad u Sanskom Mostu koji je privatizovan. U slučaju termoblokova posebno je značajna ocjena mogućnosti snabdijevanja uglja sa aspekta vrste. Nakon što su utvrđe projekcije potražnje energije u Modulu 3.tehnička dokumentacija uglavnom rađena prije 20 i više godina. lokaciju i ekološke zahtjeve u skladu sa novim eološkim zakonima i propisima. Prvi i vjerovatno najvažniji među kriterijima su revidovane eksploatabilne rezerve koje su verifikovane kroz određenu Investiciono tehničku dokumentaciju. tehno . moguće izvore i uslove finansiranja. te je nužno to posebno obraditi. predstavlja posebnu problematiku vezano za rad elektroenergetskog sistema. Konačno. kvaliteta i cijene uglja. To se prije sveg odnosi na provjeru ulaznih veličina koje se odnose na eksploatacione rezerve ugalj. godine. (Vlada Federacije Bosne i Hercegovine „Plan za izgradnju novih proizvodnih elektroenergetskih kapaciteta”). a koja smo svrstali u poecijalna to su: Duvnu. tržište električne energije. vodu. prestrukturiranje vertikalno razdvajanje elektro sektora. a rudnik Livno radi sa veoma malom proizvodnjom zbog problema plasmana iako ima značajne rezerve i povoljne uslove eksploatacije. Danas su sasvim drugačije okolnosti kada je u pitanju stanje elektroenergetskog sistema u odnosu na period kada su se razvijali ovi projekti. posebno sa stanovišta glavnih parametara koji opredjeljuju izvodljivost bilo kojeg energetskog objekta. posebno osnivanje Elektroprenosa BiH i NOS-a. RI je detaljno analizirao svaki pojedini rudnik. a samo manje količine se isporučuju domaćinstvima. Rudnik Miljevina ima značajne rezerve mrkog uglja koje je eksploatisao površinskom i podzemnom eksploatacijom i koje je u ranijem periodu isporučivao ugalj za industriju i široku potrošnju. Tako npr. transportnih mogućnosti. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 25 . sada ne radi i u stečajnom je postupku. Treba napomenuti da u BiH postoji još značajnih ležišta uglja. te promjene u regulatornom i pravnom okviru. ležište Kongora na kojima su Predstudijskim rješenjem obrađena dva bloka od po 275 MW i to neposredno uz rudnike i na zajedničkoj lokaciji sa snabdijevanjem vodo iz akumulacije Buško Blato. a koja se planira izgraditi do 2013. neophodno je uraditi aktueliziranje kompletne dokumentacije. troškove poogona i održavanje. a koja nisu detaljnije obuhvaćena napred datim pregledima. uključivanje u elektroenergetski sistem agregata velikih snaga.ekonomske parametre. potrebe investiranja u rudnike itd. mogućnost odlaganja otkrivke. S ozirom da je postojeća Investiciono .

dovesti do potrebnog nivoa istraženosti za izradu projekata eksploatacije kao i druge neophodne dokumentacije za izgradnju Rudnika i Termoelektrane. geomehanički i hidrogeološki) kojiima će se rezerve uglja. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 26 .Rudarski institut Tuzla 2006. a od ovih rezervi prema dosadašnjim saznanjima može se cca 130 miliona tona otkopati površinskom eksploatacijom i to pod veoma povoljnim uvjetima (Studija izgradnje rudnika Kotezi sa TE Bugojno. Vakufa).Za površinski kop „Kongora“ sada su u fazi završrtka istražni radovi ( geološki. koje nisu potpuno istražene i koje se cijene na oko 1.7 miliona tona geoloških rezervi. Za realizaciju ovog projekta poseban interes je iskazan od strane Srednjobosanskog kantona i lokalne zajednice (općine Bugojno i Gornji VakufUskoplje I D.294. po zakonu o geološkim istraživanjima. godine). Bugojno sa veoma značajnim rezervama uglja.

Položaj rudnika uglja i termoelektrana u BiH 5.12. Zaključak Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 27 .Slika.

Ponuđena opcija dinamičkog plana razvoja proizvodnih kapaciteta RUFBIH. što prije prepoznati evropske standarde. prerade i upotrebe uglja. ima stratešku i nezamjenjivu     ulogu. eksploatacije. Literatura Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 28 . posebno okolinske. konstruisana je na bazi raspoloživih informacija na ovu temu. Ugalj kao primarni energetski resurs u FBIH/BIH. Ipak. neophodno je što prije dovesti u stanje kontinuiteta realizacije. ili odbaciti. obzirom na raniju tvrdnju potrebe provjere rezervi uglja i tržišta energije. brojne vrijednosti date u ovom dokumentu su u okviru prihvatljivih granica pouzdanosti. a posebno eksploatacionih. 6. odnosno navedeni podaci čine realnu i dostatnu bazu za trenutna i dugoročna strateška razmišljanja. a saglasno već usvojenom Akcionom planu FBIH za restrukturiranje i modernizaciju rudnika uglja FBIH/BIH. i izraditi mapu puta kako što prije doći do tih vrijednosti. kako bi se pod hitno uticalo na razvoj urbanih prostora koji svojim nekontrolisanim razvojem veoma ugrožavaju stanje rezervi i ekonomiju eksploatacije ugljenih resursa. među njima i uglja. tehnološko i kadrovsko (pitanje radne snage). Što prije uraditi urbanu strategiju stanja i razvoja rudnih ležišta. odnosno potvrdit će se. U navedenom kontekstu restrukturiranje rudnika uglja. Posebno i urgentno za sva ležišta uglja. kako bi se imale realne spoznaje o raspoloživosti ugljenih rezervi u FBIH/BIH. Također. pri čemu treba posebnu pažnju posvetiti definisanju vanbilansnih rezervi i gubitaka pri eksploataciji ležišta uglja. Optimistička je zato što je ukomponovala takozvanu liniju kritičnih aktivnosti maksimuma. Ovo u krajnjem slučaju treba uraditi paralelno sa razvojem aktivnosti na definisanju kapacitivnosti potencijalnih termoenergetskih objekata. rudarsko-geološku legislativu i regulativu treba što prije usaglasiti sa međunarodnim standardima. naučno-istraživački provjeriti i utvrditi stanje rezervi svih kategorija. finansijsko. U procesu pripreme. Podrazumjeva se. u okviru koje će se navodi dati u ovom dokumentu (SPP) provjeriti. da će se za svaki konkretan slučaj izgradnje termoenergetskih objekata i pratećih RU prethodno izraditi odgovarajuća studija izvodivosti. organizaciono. optimistička verzija.

3. Sarajevo. 04. list SFRJ.2002. 28. list Republike BIH. BHP3-EESTEPRO-Q-04/05 WB). 2006.  Uredba sa zakonskom snagom o geološkim istraživanjima. energije. Sarajevo. Modul 3 – Proizvodnja el. («Sl.52/02.).8. novine FBiH» br.12.  Uredba sa zakonskom snagom o rudarstvu. Programi restrukturiranja svakog rudnika pojedinačno izrađeni od strane rudnika uglja skupa sa različitim naučno istraživačkim institucijama.. br.2007. Dr. Svjetska Banka (Treći projekt obnove EES. (Sl.10. Sarajevo.). 28. novine FBiH» br. Nikola Pnatić i Dr. Predrag Nikolić Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 29 .1994.2002. 30.  Pravilnik o klasifikaciji i kategorizaciji rezervi čvrstih mineralnih sirovina i vođenju evidencije o njima. br.  Zakon o koncesijama Federacije BiH. 53/79). 21. (Sl. list Republike BIH.40/02.  Studija energetskog sektora u BiH. 24/93). 3/93). (Sl.  Ustav Bosne i Hercegovine.. US broj 1/94. br. Nacrt konačnog izvještaj. 2003.  Ugalj.  Zakon o prostornom uređenju. g.  Ustav Federacije Bosne i Hercegovine. («Sl.

Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 30 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful