RUDARSKO GEOLOSKO GRAĐEVINSKI UNIVERZITET U TUZLI

Seminarski rad
Ugalj u Bosni i Hercegovini
Bahrudin Saburović Fahreta Vehabović Muamer Selimović 6/14/2011

Sadržaj 1. Uvod 2. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini 3. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini u sklopu bivše Jugoslavije 3.1. Rezerve uglja 3.2. Proizvodnja uglja 3.3. Plasman i potrošnja 3.4. Pregled ugljonosnih basena, ležišta i rudnika uglja u bivšoj Jugoslaviji 3.5. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena bivše Jugoslavije 3.5.1. Eocenska ležišta 3.5.2. Miocenska ležišta 3.5.3. Pliocenska ležišta 4. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije 4.1. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas 4.2. Proizvodnja uglja 4.3. Rezerve uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.4. Rezerve uglja u Republici Srpskoj 4.5. Rudnici uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.6. Rudnici uglja u Republici Srpskoj 5. Zaključak 6. Literatura

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 2

1. Uvod Ugalj već odavno predstavlja tradicionalno gorivo i važan energetski izvor. Mnoge zemlje su na osnovu zaliha uglja gradile svoje ekonomske potencijale, a to je jako bitanfaktor kada se procjenjuje dinamika njegovog razvoja za 21 vijek. Zasad ne postoji nikakav problem oko eksploatacije i proizvodnje uglja u svijetu jer njegov realan pad se tek očekuje u 2020. godini i to na Srednjem istoku, tek tada će OECD Evropi klasična koncepcija rudnika uglja tražiti novo razmatranje. Posmatrajuči ovaj problem u Bosni i Hercegovini moramo razlikovati dva slučaja:  Ležišta u kojima se već vrši eksploatacija uglja, gdje postoji rudarska tradicija i gdje je rudarski rizik manji;  Ležišta gdje je moguće otvaranje novih rudnika, gdje je potrebno mngo opreznije pristupiti procjeni energetskog potencijala. Obično u blizini rudnika grade se i termoelektrane, pa je prema tome potrebno obezbijediti dovoljnu količinu i ujednačen kvalitet uglja, naravno uz ekonomski prihvatljive cijene. Kako je ugalj resurs koji je ograničenog vijeka a uz to i neobnovljiv resurs potrebno je obezbijediti kontinuiranu eksploataciju na veće dubine kako bi se obezbijedile dovoljne količine za potrebe jedne termoelektrane. Kako ta eksploatacija postaje skupa, dolazi se do zaključka da nije svako ležište pogodno za izgradnju termoenergetskog objekta. U rudnicima Bosne i Hercegovine eksploatacija se vrši na različite načine, uglavnom teškim uslovima na granicama rentabiliteta ili sa gubitcima u sadašnjem sistemu cijena. Mogućnost razvoja i unapređenje proizvodnje vrlo su različiti. Kako nisu ostvareni planska predviđanja proizvodnje u pogledu proizvodnje uglja, pojavio se višak uglja na tržištu što predstavlja veliki problem s njegovim plasmanom na tržište. I pored svega intenzivno se razvija površinska eksploatacija, koja u sadašnjim uslovima obezbjeđuje dosta konkurentan ugalj. To su posljedica investicionog ulaganja, nabavke savremene opreme i izbora povoljnih ležišta za ovu eksploataciju, tj. Otvaranje novih rudnih ležišta. Rudnici uglja u Bosni i Hercegovini rade prvenstveno za potrebe Elektroprivrede BiH, ali su isto tako značajni za snadbijevanje industrije, široke i opšte potrošnje u BiH, a manjim dijelom i za izvoz. Rudnici u Republici Srpskoj koji proizvode ugalj, uglavnom, ga proizvode za potrebe termoelektrane “Gacko” i “Ugljevik” i u sastavu su Elektroprivrede RS. Rudink “Stanari” koji je privatizovan proizvodi ugalj za industriju, a rudnik “Miljevina” trenutno nije aktivan. Ugljarska aktivnost u BiH danas se realizuje u 12 različitih horizontalnih i vertikalnih integrisanih te tržišno i infrastrukturno nepovezanih preduzeća, pri čemu neka od njih upravljaju sa više ugljenokopa. U rudnicima uglja u BiH je 2005. godine proizvedeno cca 9,2 miliona tona uglja što predstavlja tek 50% ostvarene proizvodnje uglja u 1990. godini.

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 3

852 miliona tona ili 54. Gecko (Rudnik uglja: Gacko). U decembru 1995. U ratnom periodu. proizvodnja uglja je svedena na 10% . takođe su i navedene kompanije reorganizovane. Rudnik uglja Kamengrad u basenu Kamengrad poslije rata nije značajnije aktivan. godine svi rudnici uglja Bosne i Hercegovine su bili organizovani u jedinstveno rudarsko preduzeće “Titovi rudnici uglja” Tuzla. koji snadbijevaju istoimene termoelektrane. Veći dio bivših RUTZ ostali su u FBiH. bili su u sastavu jedinstvenog BiH preduzeća za proizvodnju električne energije EPBiH. Do 1990.  EPSR (Trebinje sa termoelektranama Gacko i Ugljevik). kao ekskluzivni snadbjevač ugljem TE Tuzla i TE Kakanj. godine poslije potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma i ustroja BiH sa dva entiteta i Distriktom Brčko. Doboj – Banja Luka (Rudnik uglja: Stanari). Breza. Samo rudnik uglja Gacko i rudnik uglja Ugljevik. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 4 . a proizvodnja uglja je bila oko 18 miliona tona godišnje. u rudnicima BiH je bilo zaposleno oko 31. Đurđevik i Ugljevik). Srednja Bosna (Rudnici uglja: Kakanj.  EPHZHB (Mostar bez termoelektrane). Zenica i Bila).250 uposlenih.15% predratnog nivoa. Banovići. dolaskom Austro – Ugarske monarhije. sa oko 15. Livno – Duvno (Rudnik uglja: Tušnica). Kulminaciju razvoja dostiže 80 – tih godina prošlog stoljeća. U 2007.000 radnika.1992/1995godine. Samo su rudnici uglja Ugljevik i Gacko dostigli predratni nivo proizvodnje. a rudnik uglja Mostar u basenu Mostar je zatvore.3% predratne proizvodnje. naročito u značajnijim ležištima uglja lociranim u ugljenim basenima:       Tuzla (Rudnici uglja: Kreka. podjelivši se u 10 samostalnih lokalnih rudnika uglja. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini Rudarstvo u Bosni počinje krajem 19 stoljeća. godini proizvedeno je 9. Do 1990. Bugojno (Rudnik uglja: Gračanica).2. Rezultat tome su tri odvojene elektro kompanije:  EPBiH (Sarajevo sa termoelektranama Tuzla i Kakanj). ili skraćeno TRUTZ.

što bi predstavljalo prave eksploatacijske reserve. Ugljarstvo s početka je bilo rascjepkano. nedovoljno organizovano i primitivne proizvodnje. koja povećavaju proizvodnju. Te godine je ostavrena najveća proizvodnja uglja približno 30 miliona tona. Po završetku I svjetskog rata u bivšoj Jugoslaviji je bilo nekih 100 rudnika s malom proizvodnjom.1. Poslije ratova urađena su mnoga geološka i geološko – rudarska istraživanja. sa slabon i skupom proizvodnjom. Rezerve uglja (%) 1967. Baseni lignita:      Kosovsko – Metohijski Kolubara Kostolac Velenje Kreka Page 5 Ugalj U Bosni i Hercegovini . a najčešći vlasnici su bili privatnici i industrijalci. a potom i u Kreki i u Zenici 1885. Slika. godine najveće reserve uglja u bivšoj Jugoslaviji bile su u Srbiji sa 56. 1967. 3. godine. godine. Crna Gora i Makedonija)ali sa nešto usporenim razvijanjem. godine slijedi naglo zatvaranje malih rudnika čije su reserve bile male. Veći dio eksploatacijskih rezervi nalazilo se u 10 najvećih basena. godine.1.3. Srbija. Rezerve uglja u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Zbog nepreciznih i različitih istraživanja rudnih ležišta i basena u bivšoj Jugoslaviji nikad se nije moglo utvrditi tačna kategorizacija ugljeva. Posle II svjetskog rata razvoj ugljarske privrede prati stalan porast sve do 1964. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Za vrijeme bivše Jugoslavije rudarstvo se počelo razvijati početkom 19. Posle 1964. Prvo se razvilo u zapadnim zemljama kao što su Hrvatska i Slovenija a nešto kasnije i u ostalim dijelovima (Bosna i Hercegovina. što omogućava siguran razvoj eksploatacije rudarske privrede. u zemljama bivše Jugoslavije Kako kod same eksploatacije ne možemo računati da će se sva ruda izvaditi prema tome od ukupne vrijednosti treba se odbiti 30%. Plan koji su sprovodili u bivšoj Jugoslaviji predviđao je udvostručenje proizvodnje uglja u narednih 10 godina a plan se odnosio na nekoliko velikih basena između ostalih tu su bili i basen Kreka i Sarajevsko – Zenički rudnik uglja. U Bosni i Hercegovini razvitak ugljarstva je počelo polovinom 19 stoljeća i to prvo u Mostaru davne 1844.6% i u Bosni i Hercegovini sa 30%. stoljeća. Ta istraživanja su otkrila brojna nepoznata i manje interesantna ležišta.

Baseni mrkog uglja:     Srednje – bosanski Banovići Zasavski Senjsko – resavski Basen kamenog uglja:  Raša. 3. 57 rudnika mrkog uglja i 42 rudnika lignita. Proizvodnja uglja za vrijeme bivše Jugoslavije Između dva svjetska rata u zemljama bivše Jugoslavije proizvodnja je u stalnom porastu. Kako se u to vrijeme planirala 4 puta veća proizvodnja uglja u svijetu. Tek posle II svejtskog rata počinje površinska eksploatacija.) Uoči II svjetskog rata 7. Vrlo je vjerovatno da će se primjetiti da je prije rata u Jugoslaviji bilo više rudnika. Pregled proizvodnje uglja (u 000 t) u BiH (1960. Prikaz kretanja proizvodnje u rudnicima BIH (u 000 t) Skoro sva proizvodnja prije rata u bivšoj Jugoslaviji dobivena je podzemnom eksploatacijom.2. Kako je rasla proizvodnja niskokaloričnih ugljeva osnovna orijentacija u potrošnji bila je u energetske svrhe. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 6 . sve ukupno 108 rudarskih proizvodnih objekata. – 1969.032.1939) Slika. Za 20 godina ista ta proizvodnja je udvostručena (1919 . okruponjenija integrisana preduzeća. U zemljama bivše Jugoslavije zastupljene su bile rude geološke starosti:  Paleozojske oko 0.3.1% Ovo pokazuje da je glavno vrijeme stvaranja Jugoslovenskih ugljeva u neogenu. 3.3.2. ali udvostručenu proizvodnju obezbijedilo je veći broj radnika koji su bili za razliku od predratnih. Plasman i potrošnja uglja Osnovna potrošnja uglja bila je vezana za industriju. Slika. potom saobraćaj i široku potrošnju.5%  Kenozojske oko 98. okupljeni u veća.4%  Mezozojske oko 1.000 t obezbijedilo je 9 rudnika kamenog uglja. shodno tome slijedi da je ugalj predstavljao budućnost kao osnovna mineralna sirovina u Jugoslaviji za proizvodnju i razvoj energetike.

620 3.056 18. 1962.  Nerentabilan rad.498 26. što je i opravdano. 1966.934 12.011 1. Nešto malo povoljniji uslovi su bili u basenima lignite jer su reserve bile znatne a i sami ugljani sloj je bio bliže površini.970 Široka potrošnja 4.4.288 13. Pregled ugljonosnih basena.715 6.738 14.110 28.059 25. Većina rudinka zatvarali su se iz tri najčešća razloga:  Neznatne reserve. 1965. 1969.819 25. crnu metalurgiju.819 21. hemijsku industriju i dr.613 5.859 5. Industrija 9.491 18. Ležišta kamenog uglja bila su veoma složene teksturne građe.969 Izvoz 135 154 113 111 164 136 113 133 98 117 Ukupno 17. 1967. Godina 1957. U to vrijeme naročito opada proizvodnja kamenog uglja. plasman i potrošnja rezervi uglja (u 000 t) u bivšoj Jugoslaviji 3.725 27.383 2.887 6.626 18.378 2. Glavna orijentacija u ugljarskoj privredi su postal baseni sa velikim rezervama i proizvodnjom. maker is a povremenom obustavom danas su skroz napušteni.200 18.  Otežani uslovi eksploatacije. Neki rudnici koji su decenijama bili aktivni.035 23. Baseni i ležišta kamenog uglja u Jugoslaviji pripadaju: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 7 .420 3.Industrija je tada obuhvatala: elektroprivredu.446 7.394 18.992 1.056 2.867 5.126 29. 1961.759 7.716 Saobraćaj 3. 1959. Elektroprivreda je najviše trošila reserve uglja dok se kod ostalih industrijskih oblasti to smanjivalo iako im se proizvodnja povećavala.4.178 17.874 2.130 4.158 24.551 5.772 Slika. 1968. nemetale. 1964. otežanim uslovima eksploatacije i najčešće ograničenim rezervama uglja.726 3. ležišta i rudnika uglja u Jugoslaviji Iz ranijih podataka zaključujemo da se iz godine u godinu mijenjao broj rudnika – proizvođača.

Mlađi ugljeni baseni imaju znatno bolji kvalitet i veću toplotnu moć. Juri (lijasu). Neki ugljevi se nalaze između mrkih ugljeva i lignite. Kameni ugljevi su u većini slučajeva sa visokim sadržajem pepela i sumpora. 4. Breza. Baseni lignite su pliocenske starosti. Miocen (Ibarski rudnici). Mezgrada – Tobut. Paleogenu (paleocen – eocen). eocen Rudarski aktivan/neaktivan Zatvoren Zatvoren Republika BiH BiH jugoslovenski ugljevi nisu koristili za proizvodnju koksa. Gornjoj kredi (senon – dan). Kvalitet mrkog uglja je različit jer je kod nekih visok sadržaj pepela dok je kod drugih visok sadržaj vlage. od čega i zavisi sama toplotna vrijednost uglja. Naziv Lastva Majevica Geološka starost Trijas Sr. Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Zatvoren BiH BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 8 . Lignit ima jako velike količine vlage što znatno smanjuje njegov toplotni efekat.5. Slika. Ugljonosni baseni.     Karbon – permu. Baseni i ležišta mrkog uglja pripadaju:  Oligocenu. Zenica.  Miocenu. ležišta. da bi se njihove kvalitetne vrijednosti morale posebno istaći pa su oni izdvojeni kao lignite – mrki ugljevi. 2. a to im znatno umanjuje koksne vrijednosti. Zabrđe Bonovići Duvanjski Geološka starost Stariji miocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BIH 2. Stariji miocen Aktivan BiH 3. Naziv Sarajevsko zenički(Srednje bosanski): Kakanj. I to je bio jedan od osnovnih razloga zašto se Redni broj 1. Bila Ugljevik(Ugljevičko-pribojski): Džemat – Snježnica. nalazišta i rudnici kemenog uglja u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1.

Naziv Krekanski (ugljenokopi: Moluha. 21. 8. Bobrna. Bukinje. 24. 19. nalazišta i rudnici uglja (tvrdi mrki ugalj) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1. 22. 23. 10. 15. Geološka starost Donji pliocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 9 . 14. 13. 6. 7. Ugljonosni baseni.6. ležišta. 12. Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BIH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH Slika. Lukavac. 11. 17. 18. 20. Livanjski Mostarski Miljevinski(Foča) Rogatičko – mesićki(Kukavice)ugljenokopi: Rogatica i Mesići Konjičko ostroški Bugojnski Jajce Varcar – vakufski Kotor – varoški Žepče – novošeherski Tešanjski Teslićki Pribićki Banjalučki Kamengradski Omarsko – poljski Lešnjansko – cerovački Cazin – tržački Bihaćki Drvarski Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Aktivan Aktivan Aktivan BiH BiH BIH BiH 9.5. 16.

6. laporci. Stratigrafija i tektonika – transgresivni srednji i gornji eocen u području Majevice grade seriju flišnog tipa debelu oko 1. 3. gline i glinci (donji dio srednjeg eocena). dok ona ležišta koja su bila karbonsko – permska nisu imala nikakve ekonomske vrijednosti.. Zatvoren Zatvoren Zatvoren BIH BiH BiH Slika.  II horizont – pješčari. nešto manje njih je bilo kredne ili lijarske starosti. 4.200m.Lipnica) 2. krečnjaci sa pojavom ugljenih slojeva (srednji eocen). srednji i gornji. Seona) Banjalučki (Ramići) Rakovičko – kasindolski (kod Sarajeva) Livanjski Duvanjski Gatačko – nevesinjski Donji pliocen Donji ploocen Miopliocen Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BiH BiH 5.7. lokalno pjeskoviti krećnjaci. 8. nalazišta i rudnici uglja (mehki mrki ugalj – lignit) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije 3. na obroncima Majevice. ležišta.1. Ta serija je podijeljena na tri horizonta. Eocenska ležišta Majevica Položaj – nalazi se u SI Bosne. 9. Ugljonosni baseni. Miopliocen Donji pliocen Donji pliocen Donji pliocen Miopliocen Zatvoren Zatvoren BiH BiH 7. Krninski (Stanari) Sprečansko – gračanički Banovićki (ugljenokopi: Đurđevak. na pojedinim mjestima i slojeva. U eocenskim sedimentima zapažen je veći broj manjih ugljenih slojeva. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Sva veća ležišta koja su se nalazila u sklopu bivše Jugoslavije su bila tercijalne starosti. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 10 . laporovi škriljci. Nalazi se nekih 15km SI do Tuzle.5.5. 3. laporci. podijeljen je jos na tri dijela donji.  I horizont – pješčari.

a najpoznatiji su: u centralnoj Bosni – Sarajevsko – Zenički basen i u zapadnoj Bosni – Kamengradski. Ilijaša. čak je neko vrijeme ugalj otkopavan u rudniku “Majevica. basen Bugojna i Stanara. Viteza i Zenice do Travnika i Vlašić planine na SZ. Rogatički. miocena i pliocena. Veći značaj imaju ugljeni slojevi koji se nalaze u predjelu G. Ugljonosnost – u srednjem dijelu eocena nalazi seveći broj ugljonosnih slojeva proslojaka debljine od 0. Gatački i drugi manji baseni.2. Bihaćki. zahvata oko 900 km2 površine. Ima karakterističan dinarski pravac pružanja SZ – JI a pad slojeva najčešće je okrenut prema JI. Banjalučki basen i basen Mrkonjić – grad.5. Taj dio je više puta istraživan – rudarskim radovima i bušenjem. Ugljonosnost – Ugljonosni kompleks sedimenata terestrično – limničkog karaktera u Basenu stvaran je za vrijeme gornjeg oligocena. Busovače. pod nazivom – Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 11 . U jugozapadnoj Bosni i Hercegovini: Livanjski. ali na njih se ne može računati zbog malih slojeva uglja i teških geoloških uslova za eksploataciju. Vogošća. te je zbog toga poznat i kao Sarajevsko – Zenički basen. Basen je dug oko 80. Nalazi se između dva velika grada – Sarajeva i Zenice. Prijedorski. u slivu rijeke Janje. Između rijeke Bosne i Drine javljaju se baseni: basen Miljevine. Pruža se dolinom Bosne. Miocenska ležišta Najveći dio tercijalnih basena pripada miocenu i pliocenu. laporci i konglomerati u završnom dijelu (gornji eocen). Slojevi su nabrani.” Reserve su ograničene na nekoliko miliona tona. III horizont – bankoviti pješčari. crveni glinci. Srednjebosanski basen (Sarajevsko – Zenički basen) Položaj – U centralnom dijelu Bosne nalazi se najveći basen mrkog uglja u Bivšoj Jugoslaviji poznat kao Srednjebosanski ugljeni basen. a lignitnog sloja u naslagama gornjeg miocena i pliocena. od njenog izvorišta i Sarajeva na JI. Duvanjski. koje istovremeno grade i osnovu preko koje transgresivno leže sedimenti ugljenosnog tercijara Srednjebosanskog basena. a širok u prosjeku 12 km. Cazinski. Mostarski. Kaknja. Pribojsko – Ugljevički basen (Ugljevik) Položaj – U SI Bosni. SI od Majevice. Breze. basen Šipova i drugi baseni. Drvarski.5m do 1. Mnogim pritokama rijeke Bosne basen je dreniran po dužini a u SZ dijelu. podzemne vode predstavljaju veliku smetnju i opasnost za eksploataciju. 3. Kotor – Varoški. Banovićki i drugi baseni. oko Kaknja i Breze. strmi i rasjedima deformisani. Stratigrafija i tektonika – Obod basena čine paleozojsko – mezozojske stijene Srednjebosanskih škriljavih planina. U predjelu između rijeke Bosne i Vrbasa poznati su: Teslićki. Glavna faza ispunjavanja basena vezana je za miocen u čijim nasalgama se nalaze slojevi mrkog uglja. Kiseljaka. preko Visokog. sada izolovanih basena.Tuzle i Lopare. nalazi se veći broj manjih. nedaleko od Priboja na JZ i Bijeljine na SI.0m.

Reserve uglja procjenjuju se na nekoliko 100tina miliona tona. Miljevinski basen Položaj – Ovaj basen mrkog uglja nalazi se u istočnom dijelu Bosne. koji je laporovitim sedimentima izdvojen na dva sloja: donji. Basen obuhvata tri posebna polja: sjeverni dio. kao i mnogi drugi u okviru Dinarida Bosne i Hercegovine. koji su negdje prešli u rastresite šljunkove. odnosno između planinskih visova Zelengore i Javorice. Ugljonosnost – Pored većeg broja proslojaka uglja. Stratigrafija i tektonika – Miocenska ugljonosna serija leži transgresivno preko mezozojske krečnjačke. mogu se izdvojiti tri serije sedimenata:  Gornjoeocenski fliš Majevice – baza  Slatkovodna produktivna serija – donji miocen  Marinski srednji i gornji miocen – povlatni dio. Ukupna površina nekadašnjeg basena je oko 150 km2. debljine do 400 m u kome se nalazi ugljeni sloj promjenjive debljine. u ugljonosnoj seriji Miljevinskog basena javlja se jedan sloj uglja složene građe. srednji dio i južni dio. Zahvata oko 60 km2 površine.Ugljonosni basen Ugljevik.Utvrđeno je da postoji šest ugljonosnih slojeva. Počinje konglomeratima i pješčarima. Međutim. između Foče i Kalinkovika. Ugljonosnost – U ugljonosnoj seriji Mostarskog basena nalazi se jedan ugljeni sloj složene građe. odnosno oko 10% od svih potvrđenih rezervi mrkog uglja u bivšoj Jugoslaviji. lapora. iznad kojih leži laporovito – glinoviti kompleks. veoma su male – nešto preko 10-tak km2. Stratigrafija i tektonika – U okviru ugljonosnog basena. ili povlatni sloj male debljine 0. sadašnje površine. Ugljonosnu miocensku seriju prekrivaju pliocensko – kvartarni konglomerati. Basen ima izrazito izdužen oblik. koji nemaju nikakvu ekonomsku vrijednost. Godišnja proizvodnja je nešto veća od 200 hiljada tona. debljine oko 20 m. ili eocenske flišne podloge. ili glavni ugljeni sloj. Mostarski basen Položaj – Ovaj ugljonosni basen u Hercegovini nalazi se u dolini rijeke Neretve kod Mostara. laporca i krečnjaka sa ugljevim slojevima. Procjenjeno je oko 20 miliona tona rezervi uglja. od kojih su samo dva sloja ekonomski opravdana za eksploataciju.5 – 2 m. Stratigrafija i tektonika – I ovaj basen. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 12 . pješčara. debljine i do 20 m i gornji. po kome je naziv i dobio. a po nekim Pribojsko – Ugljevički basen. glina. Ugljonosnost . naročito produktivnog dijela. Jezerske vode miocena u ovom basenu nataložile su debele naslage konglomerata. sa pravcem pružanja IZ zahvata oko 30 km2 površine. pripadaju miocenu. sa pravcem pružanja SI – JZ u jednom i SZ – JI u drugom dijelu.

a zapadno od Vrbasa. čija je površina nešto manja od 100 km2. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 13 . Pripada grupi jezerskih basena miocenske starosti. debljine oko 1000 m. Godišnja proizvodnja se kreće oko 200 hiljada tona. odnosno SI od mrkonjić – grada. koje se nalaze u svim krajevima bivše Jugoslavije. po kome i nosi ime. izolovani basen. obuhvate miocensko – pliocenske jezerske sediment u kojima se nalaze ugljeni slojevi. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija miocenske starosti. leži transgresivno preko paleozojsko – mezozojske škriljasto – krečnjačke podloge Dinarida. Geološki sastav je isti kao i u Livanjskog basena.  Varcar – Vakufski basen je mali basen koji se nalazi nedaleko od basena Jajce. odnosno između Rogatice na sjeveru i Mesića na jugu.  Bugojanski basen nalazi se zapadno od Sarajevsko – Zeničkog basena. dinarskog pravca pružanja. U Bosni i Hercegovini najznačajnije je ležište Kreka. Zahvata oko 400 km2 površine. To su akumulacije lignitnog uglja. čije pojave ugljenih slojeva nemaju veći ekonomski značaj. I on nema veću ekonomsku vrijednost za razvoj ugljarske privrede. Bjelašnice i Bitovnja. između Jajca i Šipova. čija je ekonomska vrijednost mala. Po površini manji je od Livanjskog zahvata oko 140 km2 površine. nedaleko od Sanskog Mosta. Neko vrijeme ugalj je eksploatisan kod Rogatice i u Mesićima. Basen obuhvata kotlinu izduženog oblika. Pliocenska ležišta Najveće reserve uglja na teritoriji bivše Jugoslavije nalaze se u sastavu ploocenskih ležišta i basena. Sastoji se od više manjih basena.  Duvanjski basen nalazi se desetak kilometara od Livanjskog basena. nalazi se Kamengradski basen. koji se nalazi između planinskih visova Prenja.Kamengradski Basen Položaj – U zapadnoj Bosni. Manji miocenski baseni i zatvoreni rudnici mrkog uglja u Dinaridima BiH  Rogatičko – Mesićki basen nalazi se nedaleko od Rogatice. odakle potiče i naziv. Nema poseban ekonomski značaj za ugljarsku privredu.  Konjičko – Ostrožački basen nalazi se u dolini Neretve. između Konjica i Ostrošca. 3. Ugljonosnost – Od tri ugljena sloja koji se nalaze u sastavu mlađeg kompleksa najveći značaj ima glavni ili najstariji ugljeni sloj.3. a u slivu rijeke Sane.5.  Livanjski basen kod Livna. Sastavljena je od različitih stijena koje se mogu podijeliti u dva kompleksa sa više zona donji i goprnji kompleks. SI od Grmeča. To je mali. Od brojnih pojava samo neke imaju ekonomsko – privredni značaj. odnosno u blizini Bugojna.  Basen Jajca nalazi se u slivu rijeke Vrbasa. Reserve su male svega nekoliko miliona tona.

a u južnom dijelu basena i preko tufiznih pješčara i serpentine mezozojske starosti. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija.Krekanski basen Slika. nedaleko od Tuzle. između Majevice na sjeveru i serpentinskog masiva Konjuha na jugu. koja je predstavljala neku vrstu horstovske prečage između zaliva i mora. Položaj krekanskog basena i rudnika Položaj – U SI dijelu Bosne. Odlikuje se ritmičkom sedimantacijom u kojoj se četri puta obnavlja ciklus igljenih slojeva. pri čemu duža strana iznosi 55 – 60 km. pjeskova i glina. a uža najviše 18 km. ali je samo jedan dio od toga ugljonosan. poznat kao Kreka. plaveći teren južno od Majevice. leži transgresivno preko gornjomiocenskih ili gornjoeocenskih sedimenata.8. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 14 . krekanski basen zahvata oko 250 km2 površine. nalazi se jedan od najvećih jugoslovenskih basena lignitnog uglja. debljine 500 – 600 m. odnosno doline rijeke Spreče. Basen ima dinarski pravac pružanja. Basen obuhvata tektonsku uvalu koja u paleogeografskom smislu predstavlja izduženi zaliv Panonskog mora koje se u donjem pliocenu duboko zavlačilo u kopno Dinarida.

Interesantna je pojava fosilnog drveta koja je zapažena na više mjesta u Kreki. što govori o krupnom kopnenom bilju koje je dalo materijal za postanak ugljenih slojeva u ovom basenu.  Stanarsko –Krninsko ležište – U podnožju Krnin planine. ukupne reserve uglja procjenjene sun a oko 200 miliona tona. nađeno je stablo koje leži poprečno preko ugljenog sloja. pored miocenske prisutne i pliocenske ugljonosne serije. a sjeverno od Tešanskog i Teslićnog ugljenog basena. u kojem je obrađen i sektor uglja. Prema opštim ocjenama rezerve ovih ugljeva su takvog obima i kvaliteta da se sa istim može dugoročno planirati proizvodnja električne i toplotne energije iz uglja u do sada ostvarenim relacijama 65:35% u odnosu na druge resurse. njihov broj i kvalitet u Krekanskom ugljenom basenu zapazili su još u prošlom vijeku austrijski geolozi. 4. godine. prosječne debljine oko 4 m. srednju i povratnu. kao prelazne faze i potencijalne podloge za izradu navedene strategije BiH/FBIH. Proizvodnja uglja a time i razvoj rudnika uglja u Krekanskom basenu počinju 1885. a po širini 51 km. Stablo je dugo 6 m. Manji pliocenski baseni i ležišta na teritoriji BiH Osim Krekanskog basena koji obuhvata značajne reserve i daje obimnu proizvodnju lignitnog uglja dobrog kvaliteta. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije BIH/FBIH ima značajna ležišta niskokaloričnih mrkih i lignitskih ugljeva. u kojoj bi predmetna tema bila obrađena. od čega su sigurne reserve 600 miliona tona. Njeni sediment su naborani u dvije sinklinale i jednu antiklinalu čiji je pravac pružanja dinarski. U glinovito – laporovitim sedimentima donjeg pliocena nalazi se sloj lignitnog uglja. u Kreki. sa prosječnim prečnikom od 0. U navedenom kontekstu Vlada FBIH želi da na tim osnovama i dalje razvija proizvodnju električne i toplotne energije iz uglja.Ugljonosna serija tektonski je dosta poremećena. O nekim basenima i ležištima pliocenske starosti na teritoriji Bosne i Hercegovine bilo je riječi pri opisu miocenskih basena. između Doboja i Tuzle. nalazi se ugljonosno ležište poznato kao Sprečansko – Gračaničko ležište lignitnog uglja. nalazi se donjopliocensko Stanarsko – Krninsko ležište. odnosno na obodu Panonskog basena. u kojoj bi bila obrađena i proizvodnja i upotreba uglja u kontekstu održivog razvoja. svi drugi baseni i ležišta na teritoriji Bosne i Hercegovine od manjeg su značaja za razvoj ugljarske privrede. Vlada FBIH se opredjelila za izradu ovog SPP. Ukupne reserve uglja iznose oko 4 milijarde tona. U povlati glavnog ugljenog sloja. u kojima su. kako Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 15 .64 m. Zbog činjenice da BIH/FBIH nema urađenu dugoročnu Energetsku strategiju. Nešto veći značaj od ostalih pliocenskih besena i ležišta imaju Stanarsko – Krninsko i Sprečansko – Gračaničko ležište. za potrebe FBIH najmanje za narednih 50 godina. Ugljonosnost – Prisustvo ugljenih slojeva. JZ od Doboja. Još 1901.  Sprečansko – Gračaničko ležište – U dolini Spreče kod Gračanice. koje zahvata oko 100 km2 površine sa pružanjem od SZ do JI u dužinu 20 km. na obodu Panonskog basena. godine izdvojili su tri sloja: podinsku.

1.409 0 5. 1. O kakvom se kapitalnom poslu radi. kako u pogledu reorganizacije i modernizacije.001 323 747 253 344 47 95 36 0 2002. tako i kod rješavanja socijalnog statusa viška uposlenih radnika. Miljevina.280 1. posebno FBiH.021 1. 2.874 0 6. 14 samostalnih aktivnih RU.893 2. Kamengrad. 2.076 / 46 Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 16 . odnosno pogona.412 0 4. odnosno općenitog osmišljavanja budućeg statusa tih RU. od toga 7 RU sa podzemnom eksploatacijom uglja.002 232 767 391 353 51 80 36 0 2001.659 0 5. a TE Kakanj iz RU Kakanj. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas U ovom periodu u BiH je. Gračanica i Livno. Proizvodnja uglja u Bosni i Hercegovini nakon raspada bivše Jugoslavije Rudnik Kreka (L) Banovići (M) Đurđevik (M) Kakanj (M) Breza (M) Zenica (M) Bila (M) Gračanica (L) Livno (M)(L) Kamengrad (M) Mostar (M) UKUPNO 1990. 1. Ovdje je potrebna posebna pažnja i aktivnost na revitalizaciji ovih RU. 1. 2. 1. U FBIH je ostalo 10 samostalnih lokalnih RU.2. i sa kakvim mogućim pozitivnim posljedicama. Posebno je složen problem podizanja nivoa proizvodnje uglja u podzemnoj eksploataciji.701 1.335 0 5.165 404 318 83 253 59 0 % 07/90 40 61 30 58 82 35 72 37 73 / 200 13. Dakle.500 1.bi se navedeni potencijali uglja što prije stavili u funkciju opšte dobrobiti društva. ali sa beznačajnim kapacitetima (Mostar. može se reći da je ovaj rad kamen temeljac buduće Energetske strategije uglja za FBIH.i u manjoj mjeri Bila.115 222 281 77 230 59 0 2007.018 491 920 116 684 81 135 2000.301 0 4.489 1.092 0 5. 4. su u međuvremenu zatvoreni – ili rade.328 462 968 283 278 69 154 30 0 2005. Neki od prije rata aktivnih RU. Breza i Zenica .234 383 943 291 319 60 129 32 0 2003.087 1. Ugalj se kopa na 27 proizvodnih lokacija od kojih su 11 podzemni RU.). govori i naredni tekst. 1. izuzev Gacka i Ugljevika. 4.446 503 997 177 290 72 196 50 0 2006.328 438 903 308 221 61 139 32 0 2004. I dalje se TE Tuzla snabdijeva ugljem uglavnom iz RU Kreka. Banovići i Đurđevik.000 1.403 445 1.383 487 1.731 0 5. Svi RU. imaju izražene probleme poslovanja. 4.483 2.979 1. Bukinje i dr.946 1. Dobrnja.

U nekim se eksploatacija vrši već preko 100 godina.624 2. javljaju se i u slatkovodnim (Gacko. detaljno istraženi. za koje rudnici posjeduju rješenja o odobrenim rezervama od nadležnih Ministarstava. I 2000.847 2. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 17 .12.540 milijardi tona i to 1.229 47 46 Slika. Ugalj je nastao u raznim etapama istorijskogeološkog razvoja Zemlje i na velikom broju lokaliteta (više od 100).212 1. medjutim.752 1.418 2. u basenima ispunjenim pretežno slatkovodnim tvorevinama.Mrki ugalj (M) Lignit (L) 8.893 2.117 3.232 4. Proizvodnja uglja (u 000 t) po rudnicima u F BiH (1990. uglavnom.2006. Ovi drugi su vezani za sjevernu Bosnu. te u eocenskim naslagama Hercegovine (Lastva). Geološka istraživanja su veoma skupa. a moraju se obavljati radi dobivanja podloga za buduću eksploataciju da bi se rudarski rizik sveo na dozvoljeni stepen.) i u marinskim basenima (Kreka i Stanari).103 milijardi mrkog uglja. Gnjica i Rožanj) prognoziraju rezerve kamenog uglja do oko 30 miliona tona sa malom ekonomskom vrijednošću. Ekonomski značajna ležišta uglja u BiH nastala su tokom neogena. Bugojno. Rudnici uglja posluju na granici rentabilnosti te razvojnu komponentu istraživanja zapostavljaju. onečišćena jalovim proslojcima i imaju neujednačen kvalitet.583 3.76 milijardi tona. Vrijeme i uslovi stvaranja ekonomski značajnih ležišta uglja opredijelili su njihovu vrstu i regionalni razmještaj. Majevica i Kozara. a eksploatacione su procijenjene prema urađenoj tehničkoj dokumentaciji sa kojom raspolažu rudnici. Iz ovoga se vidi da su potrebna velika sredstva da bi se potencijalne rezerve istražile i prevele u bilansne. Ukupne geološke rezerve uglja u BiH iznose oko 5. Ležišta lignita./2007.529 2. bliže panonskom basenu. Već se duže vrijeme u nekim dijelovima srednje i istočne Majevice (Veselinovac. Geološki su. U ležištima se najčešće nalaze 1-3 ekonomski značajna sloja uglja. a lignita u gornjem miocenu i donjem pliocenu. Tako postoje rezerve kamenog uglja. trijaskim i jurskim tvorevinama (okolina Bosanskog Grahova). godine) 4.830 3.292 2. Ležišta mrkog uglja pojavljuju se u raznim dijelovima BiH.241 3. Livno. Rezerve uglja u F BiH i RS Bosna i Hercegovina je bogata ugljem.9. Energetski potencijal BiH u uglju sagledan je na osnovu bilansa utvrdjenih rezervi mineralnih sirovina sa 31.202 3. od čega je bilansnih 2.250 3. Tektonski su poremećena. Ležišta mrkog uglja su obrazovana uglavnom u donjem i srednjem miocenu. Duvno i dr. uglavnom bez ekonomskog značaja u sedimentnom kompleksu mladjeg paleozoika (blizina Vlasenice).437 milijarde lignita i 1. godine.3. Ugljeni baseni u BiH su već dugo poznati. U takvim uslovima nisu obezbijedjene potrebne geološke podloge.508 2. rijetko više slojeva ima ekonomsku vrijednost.904 1.

) imaju svega cca 5. Žepačko-Šeherski. Miljevina i Kamengradskom. Gacko. pepela (1045%) i vlage (10-25 %). koje bi upotrebljavale ovaj ugalj. Glinje. te za buduće energetske objekte ne predstavljaju potencijal. Breza i Bila). sadrži 0. Značajne količine potencijalnih rezervi mrkog uglja evidentirane su u Srednjobosanskom. Bugojno. Grafički prikaz učešća bilansnih rezervi mrkog uglja i lignita po bazenima daje se u poglavlju 3. pepela 5-9 % i vlage 35-53 %.7 % bilansnih). Tušnica. Potencijalne rezerve nalaze se u više basena. Ovakav kvalitet mu odredjuje široko područje primjene. vanbilansnih 10. Tobut-Peljave). Svi ostali baseni (Mostar. naročito kada su u pitanju dug transport i zaštita životne sredine.5 %. te Livanjskom i Duvanjskom ugljenom basenu. sadrži znatne količine ukupnog sumpora (2-6 %). Bugojanskom. a ekonomika eksploatacije i konačna cijena opravdavali su do sada duži transport lignita. Đurđevik).0 % od ukupnih geoloških rezervi. Ovi baseni predstavljaju sadašnji i budući potencijal za termoenergetske potrebe.0 % ukupnog sumpora. a ekonomski značajne rezerve skoncentrisane su u Gatačkom (19. što mu sužava područje upotrebe.Bilansnih rezervi je svega 45. Kotor-Vareš. Rezerve energetskog uglja skoncentrisane u nekoliko ugljenih basena. Lješljanski.0 % bilansnih rezervi. što znači da nisu dovoljno istražena ležišta.3 %. naročito treba izučavati Bugojanski (zbog izrazito povoljnijih uslova eksploatacije). Banovićkom (Seona.7 % potencijalnih. Centralni basen. Ovo su vrlo značajne geološke rezerve. Ugljevičkom i Kamengradskom ugljenom basenu. rijetko više. Ugljevik-Istok. Livna i Duvna. Potencijalne rezerve mrkog uglja iznose 44. odnosno 52. Cazinski i dr. te Livanjski i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 18 .a što navodi na nizak stepen istraženosti. Drvarski. Zenica. Stanari. Kod gradnje novih termoelektrana. čist. Miljevina. toplotna je vrijednost. a kod lignita 43. 7500-12600 kJ/kg.750 kJ/kg. te da treba obezbijediti značajna sredstva za geološka istraživanja kako bi se utvrdilo energetski potencijal i ekonomska vrijednost ležišta. a kod lignita u šest ugljenih basena. Medjutim. Ugljevičkom (Bogutovo Selo.Treba naglasiti da od potencijalnih rezervi.2-1. Oko 50 % bilansnih rezervi lignita. i to kod mrkog uglja u samo četiri. kako bi se buduća povećana proizvodnja mrkog uglja i lignita mogla zasnivati i na ovom resursu.6 % ukupnih rezervi. Mesički.1 %. te Stanarskom basenu i basenima Bugojna. i kod lignita u Krekanskom. Mezgraja. Lignit je visokokvalitetan. a lignita u basenima Kreka. Teslićki. morat će se računati i na odsumporavanje. odnosno ukupnih rezervi svega 6. Najznačajnije rezerve mrkog uglja se nalaze u slijedećim basenima: Srednjobosanskom (ležišta: Kakanj. nalazi se u Krekanskom basenu. Mrki uglja je relativno dobrog kvaliteta prosječna toplotna vrijednost čistog mrkog uglja u Bosni i Hercegovini iznosi oko 16. Livno i Duvno. interesantnih za elektroprivredu.8% i 43. koje bi intenzivnim istraživanjima u narednom periodu trebalo prevesti u više kategorija.

to uglavnom neće biti moguće jer teško se nalazi ekonomične metode za racionalnu eksploataciju na većim dubinama. Primjer: dublji dijelovi Krekanskog basena (ispod dubine 250 m. u zavodnjenim dijelovima na dubini ispod 400 m u zaštitnim stubovima većine rudnika. a bilansne rezerve su do 400 m). Struktura bilansnih rezervi omogućava niz zaključaka o raspoloživim rezervama. s povećanjem dubine. zatim otvorenosti aktivnih rudnika i drugih geološko-ekonomskih kategorija koje predstavljaju limitiajuće faktore za razvoj termoenergetike u ugljenim basenima BiH. pa je i skupa eksploatacije.  Dosadašnja proizvodnja uglja je dala iskustvene podatke za ocjenu uslova i mogućnosti eksploatacije. što daje povoljnu osnovu da se. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 19 . tona lignita predstavljaju veliku količinu u ukupnim geološkim rezerima uglja u Bosni i Hercegovini. koji konstantno obezvredjuje sva naša ugljena ležišta je intenzivna gradnja različitih objekata.Duvanjski basen u F BiH dok je u RS učešće potencijalnih rezervi znatno manje i iznosi 18. obezbijedi dalji stabilan razvoj proizvodnje uglja. a postojeća zakonska regulativa takvu gradnju čak podstiče.99 mil. Medjutim. puteva. odnosno na sadašnjem nivou tehnike i opremljenosti rudnika veći dio bilansnihrezervi se ne može ekonomično eksploatisati. Vanbilansne rezerve od 214.5 % lignit i 12. kroz napuštanje i nedovoljnu konzervaciju starih jamskih prostorija.10 mil. kategorizacija i proračun rezervi uglja u pojedinim basenima i njihovim raznim dijelovima vršeni su sa vrlo neujednačenim kriterijima u različitim periodima za posljednjih 50 godina. prevodjenjem u više kategorije.0 %. Najveći dio ovih rezervi nalazi se u basenu Kreka. ispod rijeka. tona mrkog uglja i 412. Problematika bilansnih rezervi uglja u Bosni i Hercegovini veoma je složena i nedovoljno izučena. To se ispoljava u slijedećem:  Klasifikacija. naselja i drugih objekata.0% od čega 5. Opravdano bi bilo očekivati da će se u budućnosti moći otkopati dio vanbilansnih rezervi što bi povećalo bilansne i eksploatacione rezerve. Poseban problem. Dio bilansnih rezervi u nekim basenima je znatno obezvrijedjen. pa je sigurno da će se i bilansne i potencijalne rezerve još morati znatno smanjiti. što će usloviti da se tako zaostale rezerve uglja klasificiraju u vanbilansne kategorije. Učešće rezervi C1-kategorije u ukupnim bilansnim rezervama je dosta visoko (37 %). a stepen istraženosti ugljenih ležišta (A+B prema bilansnim rezervama) iznosi cca 60 %. Stepen otvorenosti rudnika uglja (kao odnos "A"-rezervi prema bilansnim) iznosi 8. stepenu njihove istraženosti.5 % mrki ugalj. gdje su slojevi zavodnjeni i rudarske prostorije pod uticajem velikih pritisaka. Tako su trajno izgubljeni vrlo povoljni dijelovi ležišta za eksploataciju. pruga. postaje sve skuplja. koji su najčešće takvi da se postavlja pitanje bilansnosti još jednog dijela rezervi. koja.

) . Kao primjer se mogu navesti dijelovi Krekanskog basena (naselja Šićki Brod. One se mogu utvrditi iz dijelova potencijalnih rezervi. navedene bilansne rezerve predstavljaju gornju granicu za do sada istražene.  Ležišta uglja su brojna te se može konstatovati da. Banovićki. Objektivno se ne raspolaže eksploatacionim rezervama ujednačenog uglja koji se. može ekonomično dobijati i u grupisanim ležištima. Gacko. od lignitskih basena. dijelovi Južne sinklinale). kao i u još nedovoljno istraženim dubljim dijelovima ugljenih basena. Do sada je razvoj termoenergetike planiran na bazi obezbijedjenih eksploatacionih rezervi uglja 25-30 godina. Dakle. gdje su ovi faktori već postavili pitanje bilansnosti dijelova rezervi odnosno ekonomičnosti eksploatacije takvih ležišta uglja. Gledano u cjelini. odnosno planirati za vijek 40-50 godina. najčešće nekontrolisana intenzivna individualna izgradnja. koji u ranijim propisima nisu uticali na postupak klasifikacije rezervi uglja sada imaju nepovoljan odraz i vjerovatno će smanjiti količine bilansnih rezervi uglja u nekim ležištima ibasenima. te izgradnja industrijskih objekata. Razmatrajući sirovinsku bazu za potrebe razvoja energetike možemo konstatovati i slijedeće:  U BiH postoje značajne rezerve uglja na kojima treba planirati razvoj termoenergetike. tekvalitetu ugija. Miladije.  Prema raspoloživim bilansnim i potencijalnim rezervama. eksploatacione rezerve u većini ležišta nisu dovoljno izučene i potpuno Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 20 . Husino. izuzev Krekanskog ugljenog basena. (Primjer: Srednjobosanski ugljeni basen. zatim gradnja objekata infrastrukture (saobracajnice). plan razvoja termoenergetike treba usmjeriti na ovih 10 ugljenih basena.  Prema tome. Tuzlanski basen itd. poznate i potencijalne ugljonosne prostore. Stanari. izvršiti grupisanje više ležišta u jedan basen. gdje je to moguće. RamićiBanja Luka. a od mrkih ugljeva Srednjobosanski. dijelovi Mezgraje u Ugljevičkom basenu i pojedini dijelovi Srednjobosanskog basena. Livno-Duvno. te da se ne mogu očekivati nove bilansne rezerve uglja iznad 20% od do sada utvrdjenih. na sadašnjem nivou tehnike. ali relativno ograničenih ležišta. Stručnjaci su ocijenili da je stepen proučenosti i geološkog poznavanja tih prostora visok. dijelovi Mostarskog basena (Cim-llići i Bijelo Polje-Lišani). Ugljevički i Kamengradski basen. u energetskom smislu. Ubrzana urbanizacija na ugljenim basenima. Sada se vidi da trebavršiti regeneraciju termoelektrana i produžiti vijek za 15 godina. BiH ima veći broj. a normativi u razvijenijim zemljama to potvrdjuju. Bugojno. ako se prethodno postojeći potrošači snabdijevaju ugljem za blokove od 500 MW. značajni za termoenergetiku su baseni Kreka.  Faktori zaštite životne sredine. Zbog toga je interesantno. donijele supromjene za ocjenu bilansnosti rezervi uglja u nekim basenima. Livno i Duvno.

7 % bilansnih rezervi uglja. mogućnosti društva da obezbijedi veći obim korištenja domaćih energetskih resursa. PK "Čubrić" i "Turija"-Banovići. dakle.4 %). doprinosi povoljnijem iskorištenju korisne supstance.To. vrlo nisko (u rudnicima mrkog uglja iznosi 55. Ovi se problemi mogu uspješno rješavati samo velikim investicionim ulaganjima i poboljšanje nivoa geološko-rudarskog poznavanja uslova eksploatacije u. što u fazi eksploatacije već donosi i donosit će sve veće teškoće. godine. PK "Bogutovo Selo“-Ugijevik.298. Zavisno od geološkorudarskih prilika. te cijena troškova eksploatacije i ona iznose manje 65. Eksploatacione rezerve su procijenjene na sadašnjem nivou poznavanja uslova eksploatacije i stanja rudnika i trenutnih cijena uglja na tržištu. planski usmjeren razvoj tog dijela nacionalne privrede. zavisi od kretanja cijena energije na svjetskom i domaćem tržištu. Izgradnja novih površinskih kopova.24 miliona tona. PK „Vrtlište“ PK “Stanari“ i dr. odnosno 1. te teškog položaja rudnika i njihove nemogućnosti za intenzivnija ulaganja u istraživanja. Ako bi se ovi procenti primijenili na raspoložive bilansne rezerve. PK "Gračanica-Gacko". a u rudnicima lignita svega 44. stepena mehanizacije. ali rudnici za sada nisu sposobni za to. Problem donje granice eksploatabilnosti rezervi je otvoren i stalno se mijenja prema uslovima tržišta.3 miliona tona. ove rezerve mogu biti i znatno niže.. Postoji dosta podataka i uslova da se realno koncipira razvoj do 2020 odnosno 2030.6 %. Iskorištenje bilansnih rezervi uglja u dosadašnjoj eksploataciji je. To je rezultat složenih geološko-tektonskih i hidrogeološkogeotehničkih uslova. naročito u mnogim jamama gdje su izgubljene znatne količine bilansnih rezervi. u odredjenirci uslovima. One. nastavi neplanska urbanizacija ugljenih prostora itd. kojima se koristi svega 20-30 % bilansnih rezervi. primijenjene otkopne metode i drugih uslova. te tempa i nivoa investicionih ulaganja u postojeće i nove proizvodne kapacitete u ovoj grani.poznate. što rezultira nešto većim eksploatacionim razervama. ako se prihvati orijentacija na masovno napuštanje podzemne eksploatacije. konačno. (Primjeri: PK "Dubrave"-Kreka. Ovo se odnosi na brojne hidrogeološke. zatim dalja primjena metoda dobivanja uglja (komorne). Neophodno je da se poveća stepen istraženosti i poznavanja svih ležišta sa bilansnim i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 21 . nedovoljnog stepena istraženosti i poznavanja ove problematike u cjelini. onda bi eksploatacione rezerve mrkog uglja znosile 660.54 miliona tona. sa adekvatno geološko-rudarskim uslovima koncipiranom tehnikom i tehnologijom otkopavanja. a lignita 638. ovim ugljenim ležištima i basenima.). Naime. primijenjenog načina eksploatacije. mogu biti i znatno niže od procijenjenih. Ovo je do sada već izazvalo negativne posljedice. PK "Šikulje"Kreka. geotehničke i urbane probleme i uslove. Mora se naglasiti da je geološko-ekonomska problematika ležišta i rezervi uglja u Bosni Hercegovini veoma složena. Ova problematika otežava donošenje konačnih odluka kompententnih za dugoročni. otkopni gubici se kreću od 10 do 70 %.

jer su vrijednosni pokazatelji ocjene veoma oskudni. u okviru budućih proučavanja neophodno je sagledati stvarne mogućnosti razvoja proizvodnih kapaciteta na raspoloživoj sirovinskoj bazi. ekvivalentnog uglja sa raznim koeficijentima otkrivke (na primjer do 5. Pošto je opredjeljenje društva za maksimalno korištenje domaćih resursa. energetske strukture svih domaćih resursa i potreba budućeg razvoja. neophodno je izraditi kompleksne geološko-ekonomske ocjene. Sva dosadašnja izučavanja rezervi uglja u Bosni i Hercegovini tretirana su isključivo na bazi naturalnih pokazatelja.7. Da bi ova sagledavanja bila kompletna. koja će se konzervirati za 2 ili 3 decenije. Za potrebe ovog rada izvršeno je uprošteno sagledavanje po rudnicima odnosno potencijalnim ležištima za postojeće i buduće termoenergetske objekte. potrebe za očuvanje životne sredine i sličnih razloga. kako sa stanovišta postojećih potrošača. ili u toku 10 godina. Prikaz rezervi uglja u F BiH Slika. itd). npr. česta su traženja da se aktiviraju sva istražena ležišta uglja. Time bise dobila potrebna dokumentaciona osnova za planiranje razvoja društva. To je obiman stručni posao i predmet je posebne stručne studije. Ovo je uslovilo dosta jednostran tretman.te i za planiranje razvoja termoenergetike.8.11. Svrha ovih proučavanja bila bi odgovarajuće rješavanje ove problematike. trebalo bi za sva ležišta uglja u BiH proračunati koliko ima rezervi uglja odredjenog kvaliteta. koji je veoma značajan za razvoj termoenergetike. Slika. u kontekstu sagledavanja stanja rezervi uglja. Pravilno sagledavanje i tehničkoekoekonomsko planiranje zahtijevaju da se pravovremeno utvrde ne samo fizički obim proizvodnje nego i područja primjene i redoslijed korištenja rezervi iz pojedinih basena i ležišta. Naime. Ne može se insistirati da se sva ležišta otvaraju paralelno. obezbijede alternative. a posebno sa stanovišta posljedica nastalih nekontrolisanom urbanizacijom produktivnih prostora. inače se može desiti da društvo izgubi dio rezervi.10.10. kao i moguće domete njegove potrošnje. Prikaz rezervi u RS Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 22 . što nije ni moguće ni ispravno. Poseban problem. Da bi se dobila potpuno realna geološko-ekonomska ocjena bilansnih rezervi.perspektivnim rezervama uglja. je konzervacija uglja u najširem smislu. tako i sa stanovišta budućih termoenergetskih objekata. odnosno da ležišta budu obezvrijedjena individualnom neplanskom izgradnjom. Na takvim osnovama potrebno je usvojiti i rješenja da se za ležišta.9. To je neekonomski i nesvrsishodan pristup.

podzemni rudnici lignita Mramor i Bukinje.  Rudnik „Livno“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Tušnica.  Rudnik „Breza“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Sretno i Kamenice  Rudnik „Bila“ (ugalj mrki) sa jamom i površinskim kopom Grahovčići. Raspotočje i Stranjani. u okviru JP «Elektroprivreda» Bosne i Hercegovine (EPBiH) kao i Rudnik i TE “Ugljevik“ A. Rudnici uglja u RS:  Rudnik „Ugljevik“ (mrki ugalj) sa površinskim kopom „Bogutovo Selo“ i „Ugljevikistok“ sa TE Ugljevik  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnim eksploatacijom  Rudnik „Gacko“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom „Gračanica“ i „Gacko“ sa TE Gacko  Rudnik „Stanari“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Raškovac Potencijalni rudnici : Ležišta u FBiH: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 23 .  Rudnik „Đurđevik“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima mrkog uglja Višća II i Potočari i podzemnim rudnikom Đurđevik. Turija i Grivice i podzemnim rudnikom Omazići. u Gacku koji rade u sastavu Elektroprivrede Republike Srpske (EPRS). Mnogi od ovih rudnika.  Rudnik „Sanski Most“ (ugalj mrki) sa površinskom kopom Zlavuše i jamom Fajtovci.4.Vakuf/Uskoplje (ugalj lignit) sa površinskom kopom Dimnjače. posebno onih na prostorima Sjeveroistočne BiH i Srednje Bosne i koji daju gorivo za dvije termoelektrane (TE) Federacije.D. Rudnici uglja u Federaciji BiH:  Rudnik „Banovići“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima Čubrić.  Rudnik „Zenica“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Stara jama.4. Značajna ležišta lignita i mrkog uglja se nalaze u Federaciji BiH i Republici Srpskoj. Rudnici uglja u F BiH i RS Ugalj kao energetski resurs je jedan od najznačajnijih izvora za Bosnu i Hercegovinu. mapa lokacije ležišta uglja. vidi sliku 2.D.  Rudnik „Kreka“ (ugalj lignit) u čijem se sastavu nalaze površinski kopovi lignita Šikulje i Dubrave..1.  Rudnik „Gračanica“ G. TE «Kakanj» i TE «Tuzla».  Rudnik „Kakanj“ (ugalj mrki) sa površinskim kopom Vrtlište i podzemnim rudnikom Haljinići. u Ugljeviku i Rudnik i TE “Gacko“ A.

na mrkim ugljevima i lignitu. Površinski kop „Kongora“ za TE „Duvno“  Površinski kop „Kotezi„ za TE „Bugojno“  Kamengradski ugljeni basen – RMU Kamengrad Sanski Most (ugalj mrki) sa površinskim kopom „Zlavuše“ i jamom „Fajtovci“ Ležišta u RS:  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. Podzemni rudnici eksploatiraju jedan ili više slojeva lignita ili mrkog uglja. a od čega ovisi i planirani kapacitet pojedinih Rudnika. Pored toga svaki rudnik uglja ima znatno više osoblja kada se porede sa rudnicima uglja u svijetu sa sličnom opremom i kapacitetom. U slojevima koji su dovoljno ravni. sa brojnim varijacijama. Od programirane potražnje za električnom energijom uglavnom ovisi i nivo proizvodnje pojedinih rudnika jer su TE najveći potrošači. Svaki rudnik uglja ima niz vlastitih jedinstvenih problema. dok su drugi gotovo iscrpili ekonomski eksploatabilne rezerve. a u RS rudnici imaju samo pogone sa površiskom eksploatacijom. Površinski kopovi se nalaze na prostorima različite konfiguracije (ravne do brdovite) i gdje se eksploatiraju relativno ravno ležeći slojevi do strmog nagiba. kako u BiH tako i u izvozu u druge susjedne države. Osnovna rudarska oprema za radove na otkrivci i uglju čine kompleksi kontinuirane tehnologije (rotorni bageri) uglavnom na lignitima ili diskontinuiranom tehnologijom (bager/kamion) u mrkim ugljevima. Od navedenih rudnika uglja u Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 24 . lokalnim domaćinstvima i potrošačima centralnih grijanja. Rudnici uglja u Federaciji isporučuju ugalja u termoelektrane EP BiH TE Tuzla i Kakanj. Slojevi koji strmije zaliježu otkopavaju se komornom tehnikom. sadržaja vlage. Neki rudnici imaju velike količine preostalih rezervi. pepela i sumpora. U Federaciji rudnike uglavnom čine pogoni sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. prodaju ugalj industrijskom tržištu. a radovi na čelu kreću se od ručnih do potpuno mehanizovanih. koristi se metoda širokog čela. zavisno od jedinstvenih geoloških i geomehaničkih problema na svakom pojedinom rudniku. Rudnici u Federaciji i RS su različito organizovani ali sa sličnim geološkim uslovim eksploatacije i tehnološkim problemima. kako domaćem tako i u izvozu. infrastrukturu i opremu. ali gotovo svi imaju zajedničku činjenicu da im je jako potreban kapital: za zemljište. grijanja i domaćinstva. Plasman uglja iz rudnika Federacije i RS može se podijeliti na dvije komponente: ugalj upotrebljen za proizvodnju električne energije u četiri TE sa kojima radi EP BiH i EP RS i ugalj koji se koristi u raznim primjenama industrije. u jednoj ili više etaža ili metode sa natkopnim dobivanjem uglja. Kvalitet uglja znatno varira sa širokim rasponom toplotne vrijednosti. pitanja i izazova.

moguće izvore i uslove finansiranja. Konačno. a rudnik Livno radi sa veoma malom proizvodnjom zbog problema plasmana iako ima značajne rezerve i povoljne uslove eksploatacije. transportnih mogućnosti. nametnuti će budućim proizvođačima nove troškove za prenos i sistemske usluge. predstavlja posebnu problematiku vezano za rad elektroenergetskog sistema. posebno osnivanje Elektroprenosa BiH i NOS-a. posebno sa stanovišta glavnih parametara koji opredjeljuju izvodljivost bilo kojeg energetskog objekta. kvaliteta i cijene uglja. ležište Kongora na kojima su Predstudijskim rješenjem obrađena dva bloka od po 275 MW i to neposredno uz rudnike i na zajedničkoj lokaciji sa snabdijevanjem vodo iz akumulacije Buško Blato. godine. potrebe investiranja u rudnike itd. Treba napomenuti da u BiH postoji još značajnih ležišta uglja. tržište električne energije. a samo manje količine se isporučuju domaćinstvima. Prvi i vjerovatno najvažniji među kriterijima su revidovane eksploatabilne rezerve koje su verifikovane kroz određenu Investiciono tehničku dokumentaciju. te je nužno to posebno obraditi. a koja se planira izgraditi do 2013. Danas su sasvim drugačije okolnosti kada je u pitanju stanje elektroenergetskog sistema u odnosu na period kada su se razvijali ovi projekti. neophodno je uraditi aktueliziranje kompletne dokumentacije. vodu. tehno . Rudnik Miljevina ima značajne rezerve mrkog uglja koje je eksploatisao površinskom i podzemnom eksploatacijom i koje je u ranijem periodu isporučivao ugalj za industriju i široku potrošnju. (Vlada Federacije Bosne i Hercegovine „Plan za izgradnju novih proizvodnih elektroenergetskih kapaciteta”). S ozirom da je postojeća Investiciono . To se prije sveg odnosi na provjeru ulaznih veličina koje se odnose na eksploatacione rezerve ugalj. sada ne radi i u stečajnom je postupku. U slučaju termoblokova posebno je značajna ocjena mogućnosti snabdijevanja uglja sa aspekta vrste. lokaciju i ekološke zahtjeve u skladu sa novim eološkim zakonima i propisima. Nakon što su utvrđe projekcije potražnje energije u Modulu 3.Federaciji trenutno nije aktivan rudnik Kamengrad u Sanskom Mostu koji je privatizovan. troškove poogona i održavanje.tehnička dokumentacija uglavnom rađena prije 20 i više godina. Rudnici uglja u RS vezani su uglavnom na dvije TE „Ugljevik“ i „Gacko“. uključivanje u elektroenergetski sistem agregata velikih snaga. a koja nisu detaljnije obuhvaćena napred datim pregledima. te promjene u regulatornom i pravnom okviru. prestrukturiranje vertikalno razdvajanje elektro sektora. Rudnik Stanari koji sada radi za industriju i domaćinstva i manjim isporukama u TE “Tuzla“će se u naredom periodu takođe vezati za svoju TE „Stanari“.ekonomske parametre. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 25 . Tako npr. mogućnost odlaganja otkrivke. a koja smo svrstali u poecijalna to su: Duvnu. RI je detaljno analizirao svaki pojedini rudnik. odlaganje šljake i pepela.

koje nisu potpuno istražene i koje se cijene na oko 1. dovesti do potrebnog nivoa istraženosti za izradu projekata eksploatacije kao i druge neophodne dokumentacije za izgradnju Rudnika i Termoelektrane.294. Vakufa). Za realizaciju ovog projekta poseban interes je iskazan od strane Srednjobosanskog kantona i lokalne zajednice (općine Bugojno i Gornji VakufUskoplje I D.Rudarski institut Tuzla 2006. a od ovih rezervi prema dosadašnjim saznanjima može se cca 130 miliona tona otkopati površinskom eksploatacijom i to pod veoma povoljnim uvjetima (Studija izgradnje rudnika Kotezi sa TE Bugojno. godine).7 miliona tona geoloških rezervi.Za površinski kop „Kongora“ sada su u fazi završrtka istražni radovi ( geološki. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 26 . geomehanički i hidrogeološki) kojiima će se rezerve uglja. Bugojno sa veoma značajnim rezervama uglja. po zakonu o geološkim istraživanjima.

12.Slika. Položaj rudnika uglja i termoelektrana u BiH 5. Zaključak Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 27 .

prerade i upotrebe uglja. posebno okolinske. 6. a posebno eksploatacionih. U navedenom kontekstu restrukturiranje rudnika uglja. odnosno navedeni podaci čine realnu i dostatnu bazu za trenutna i dugoročna strateška razmišljanja. Ponuđena opcija dinamičkog plana razvoja proizvodnih kapaciteta RUFBIH. konstruisana je na bazi raspoloživih informacija na ovu temu. a saglasno već usvojenom Akcionom planu FBIH za restrukturiranje i modernizaciju rudnika uglja FBIH/BIH. Također. Što prije uraditi urbanu strategiju stanja i razvoja rudnih ležišta. Optimistička je zato što je ukomponovala takozvanu liniju kritičnih aktivnosti maksimuma. i izraditi mapu puta kako što prije doći do tih vrijednosti. U procesu pripreme. što prije prepoznati evropske standarde. organizaciono. ili odbaciti. pri čemu treba posebnu pažnju posvetiti definisanju vanbilansnih rezervi i gubitaka pri eksploataciji ležišta uglja. naučno-istraživački provjeriti i utvrditi stanje rezervi svih kategorija. Literatura Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 28 . ima stratešku i nezamjenjivu     ulogu. kako bi se pod hitno uticalo na razvoj urbanih prostora koji svojim nekontrolisanim razvojem veoma ugrožavaju stanje rezervi i ekonomiju eksploatacije ugljenih resursa. rudarsko-geološku legislativu i regulativu treba što prije usaglasiti sa međunarodnim standardima. Ipak. kako bi se imale realne spoznaje o raspoloživosti ugljenih rezervi u FBIH/BIH. tehnološko i kadrovsko (pitanje radne snage). Ovo u krajnjem slučaju treba uraditi paralelno sa razvojem aktivnosti na definisanju kapacitivnosti potencijalnih termoenergetskih objekata. finansijsko. neophodno je što prije dovesti u stanje kontinuiteta realizacije. među njima i uglja. Podrazumjeva se. brojne vrijednosti date u ovom dokumentu su u okviru prihvatljivih granica pouzdanosti. eksploatacije. Ugalj kao primarni energetski resurs u FBIH/BIH. u okviru koje će se navodi dati u ovom dokumentu (SPP) provjeriti. optimistička verzija. odnosno potvrdit će se. obzirom na raniju tvrdnju potrebe provjere rezervi uglja i tržišta energije. da će se za svaki konkretan slučaj izgradnje termoenergetskih objekata i pratećih RU prethodno izraditi odgovarajuća studija izvodivosti. Posebno i urgentno za sva ležišta uglja.

2002. Nacrt konačnog izvještaj.  Studija energetskog sektora u BiH.2007. 24/93). Predrag Nikolić Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 29 .  Zakon o koncesijama Federacije BiH. US broj 1/94.. g. list Republike BIH. (Sl.52/02. br. 21.3. 04. Dr.  Uredba sa zakonskom snagom o geološkim istraživanjima.). Modul 3 – Proizvodnja el. Programi restrukturiranja svakog rudnika pojedinačno izrađeni od strane rudnika uglja skupa sa različitim naučno istraživačkim institucijama. br.2002. 2006.. («Sl.1994.). 3/93). 30.12. (Sl.  Pravilnik o klasifikaciji i kategorizaciji rezervi čvrstih mineralnih sirovina i vođenju evidencije o njima. (Sl. list Republike BIH. Sarajevo.  Ugalj. Sarajevo. Nikola Pnatić i Dr.  Uredba sa zakonskom snagom o rudarstvu. 53/79). br. novine FBiH» br. 28. Svjetska Banka (Treći projekt obnove EES.40/02. BHP3-EESTEPRO-Q-04/05 WB). Sarajevo. novine FBiH» br. 2003.  Ustav Federacije Bosne i Hercegovine.  Ustav Bosne i Hercegovine.10.  Zakon o prostornom uređenju.8. («Sl. list SFRJ. 28. energije.

Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 30 .