P. 1
Ugalj u BiH

Ugalj u BiH

|Views: 5,827|Likes:
Published by FaHreta Vehabović

More info:

Published by: FaHreta Vehabović on Jun 26, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOCX, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/10/2014

pdf

text

original

RUDARSKO GEOLOSKO GRAĐEVINSKI UNIVERZITET U TUZLI

Seminarski rad
Ugalj u Bosni i Hercegovini
Bahrudin Saburović Fahreta Vehabović Muamer Selimović 6/14/2011

Sadržaj 1. Uvod 2. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini 3. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini u sklopu bivše Jugoslavije 3.1. Rezerve uglja 3.2. Proizvodnja uglja 3.3. Plasman i potrošnja 3.4. Pregled ugljonosnih basena, ležišta i rudnika uglja u bivšoj Jugoslaviji 3.5. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena bivše Jugoslavije 3.5.1. Eocenska ležišta 3.5.2. Miocenska ležišta 3.5.3. Pliocenska ležišta 4. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije 4.1. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas 4.2. Proizvodnja uglja 4.3. Rezerve uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.4. Rezerve uglja u Republici Srpskoj 4.5. Rudnici uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.6. Rudnici uglja u Republici Srpskoj 5. Zaključak 6. Literatura

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 2

1. Uvod Ugalj već odavno predstavlja tradicionalno gorivo i važan energetski izvor. Mnoge zemlje su na osnovu zaliha uglja gradile svoje ekonomske potencijale, a to je jako bitanfaktor kada se procjenjuje dinamika njegovog razvoja za 21 vijek. Zasad ne postoji nikakav problem oko eksploatacije i proizvodnje uglja u svijetu jer njegov realan pad se tek očekuje u 2020. godini i to na Srednjem istoku, tek tada će OECD Evropi klasična koncepcija rudnika uglja tražiti novo razmatranje. Posmatrajuči ovaj problem u Bosni i Hercegovini moramo razlikovati dva slučaja:  Ležišta u kojima se već vrši eksploatacija uglja, gdje postoji rudarska tradicija i gdje je rudarski rizik manji;  Ležišta gdje je moguće otvaranje novih rudnika, gdje je potrebno mngo opreznije pristupiti procjeni energetskog potencijala. Obično u blizini rudnika grade se i termoelektrane, pa je prema tome potrebno obezbijediti dovoljnu količinu i ujednačen kvalitet uglja, naravno uz ekonomski prihvatljive cijene. Kako je ugalj resurs koji je ograničenog vijeka a uz to i neobnovljiv resurs potrebno je obezbijediti kontinuiranu eksploataciju na veće dubine kako bi se obezbijedile dovoljne količine za potrebe jedne termoelektrane. Kako ta eksploatacija postaje skupa, dolazi se do zaključka da nije svako ležište pogodno za izgradnju termoenergetskog objekta. U rudnicima Bosne i Hercegovine eksploatacija se vrši na različite načine, uglavnom teškim uslovima na granicama rentabiliteta ili sa gubitcima u sadašnjem sistemu cijena. Mogućnost razvoja i unapređenje proizvodnje vrlo su različiti. Kako nisu ostvareni planska predviđanja proizvodnje u pogledu proizvodnje uglja, pojavio se višak uglja na tržištu što predstavlja veliki problem s njegovim plasmanom na tržište. I pored svega intenzivno se razvija površinska eksploatacija, koja u sadašnjim uslovima obezbjeđuje dosta konkurentan ugalj. To su posljedica investicionog ulaganja, nabavke savremene opreme i izbora povoljnih ležišta za ovu eksploataciju, tj. Otvaranje novih rudnih ležišta. Rudnici uglja u Bosni i Hercegovini rade prvenstveno za potrebe Elektroprivrede BiH, ali su isto tako značajni za snadbijevanje industrije, široke i opšte potrošnje u BiH, a manjim dijelom i za izvoz. Rudnici u Republici Srpskoj koji proizvode ugalj, uglavnom, ga proizvode za potrebe termoelektrane “Gacko” i “Ugljevik” i u sastavu su Elektroprivrede RS. Rudink “Stanari” koji je privatizovan proizvodi ugalj za industriju, a rudnik “Miljevina” trenutno nije aktivan. Ugljarska aktivnost u BiH danas se realizuje u 12 različitih horizontalnih i vertikalnih integrisanih te tržišno i infrastrukturno nepovezanih preduzeća, pri čemu neka od njih upravljaju sa više ugljenokopa. U rudnicima uglja u BiH je 2005. godine proizvedeno cca 9,2 miliona tona uglja što predstavlja tek 50% ostvarene proizvodnje uglja u 1990. godini.

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 3

Breza. Do 1990. Banovići. a proizvodnja uglja je bila oko 18 miliona tona godišnje. godine svi rudnici uglja Bosne i Hercegovine su bili organizovani u jedinstveno rudarsko preduzeće “Titovi rudnici uglja” Tuzla. U decembru 1995.  EPHZHB (Mostar bez termoelektrane). Srednja Bosna (Rudnici uglja: Kakanj. proizvodnja uglja je svedena na 10% . godini proizvedeno je 9.3% predratne proizvodnje. kao ekskluzivni snadbjevač ugljem TE Tuzla i TE Kakanj. Bugojno (Rudnik uglja: Gračanica). takođe su i navedene kompanije reorganizovane. Livno – Duvno (Rudnik uglja: Tušnica). U 2007. a rudnik uglja Mostar u basenu Mostar je zatvore. Doboj – Banja Luka (Rudnik uglja: Stanari). godine poslije potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma i ustroja BiH sa dva entiteta i Distriktom Brčko. Rudnik uglja Kamengrad u basenu Kamengrad poslije rata nije značajnije aktivan.1992/1995godine.15% predratnog nivoa. Do 1990. bili su u sastavu jedinstvenog BiH preduzeća za proizvodnju električne energije EPBiH. Rezultat tome su tri odvojene elektro kompanije:  EPBiH (Sarajevo sa termoelektranama Tuzla i Kakanj). Kulminaciju razvoja dostiže 80 – tih godina prošlog stoljeća. podjelivši se u 10 samostalnih lokalnih rudnika uglja. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 4 .250 uposlenih.  EPSR (Trebinje sa termoelektranama Gacko i Ugljevik). naročito u značajnijim ležištima uglja lociranim u ugljenim basenima:       Tuzla (Rudnici uglja: Kreka. U ratnom periodu. dolaskom Austro – Ugarske monarhije. koji snadbijevaju istoimene termoelektrane. u rudnicima BiH je bilo zaposleno oko 31. Veći dio bivših RUTZ ostali su u FBiH. sa oko 15.2. Samo rudnik uglja Gacko i rudnik uglja Ugljevik. Samo su rudnici uglja Ugljevik i Gacko dostigli predratni nivo proizvodnje.852 miliona tona ili 54. Gecko (Rudnik uglja: Gacko). Đurđevik i Ugljevik).000 radnika. ili skraćeno TRUTZ. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini Rudarstvo u Bosni počinje krajem 19 stoljeća. Zenica i Bila).

Prvo se razvilo u zapadnim zemljama kao što su Hrvatska i Slovenija a nešto kasnije i u ostalim dijelovima (Bosna i Hercegovina. što bi predstavljalo prave eksploatacijske reserve. U Bosni i Hercegovini razvitak ugljarstva je počelo polovinom 19 stoljeća i to prvo u Mostaru davne 1844. Baseni lignita:      Kosovsko – Metohijski Kolubara Kostolac Velenje Kreka Page 5 Ugalj U Bosni i Hercegovini . Rezerve uglja u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Zbog nepreciznih i različitih istraživanja rudnih ležišta i basena u bivšoj Jugoslaviji nikad se nije moglo utvrditi tačna kategorizacija ugljeva. godine najveće reserve uglja u bivšoj Jugoslaviji bile su u Srbiji sa 56. Ta istraživanja su otkrila brojna nepoznata i manje interesantna ležišta. Posle II svjetskog rata razvoj ugljarske privrede prati stalan porast sve do 1964. Crna Gora i Makedonija)ali sa nešto usporenim razvijanjem. Posle 1964. a potom i u Kreki i u Zenici 1885.3. Slika. godine. Veći dio eksploatacijskih rezervi nalazilo se u 10 najvećih basena. a najčešći vlasnici su bili privatnici i industrijalci. koja povećavaju proizvodnju. Srbija. Poslije ratova urađena su mnoga geološka i geološko – rudarska istraživanja. Ugljarstvo s početka je bilo rascjepkano.6% i u Bosni i Hercegovini sa 30%. Plan koji su sprovodili u bivšoj Jugoslaviji predviđao je udvostručenje proizvodnje uglja u narednih 10 godina a plan se odnosio na nekoliko velikih basena između ostalih tu su bili i basen Kreka i Sarajevsko – Zenički rudnik uglja.1. Te godine je ostavrena najveća proizvodnja uglja približno 30 miliona tona. Po završetku I svjetskog rata u bivšoj Jugoslaviji je bilo nekih 100 rudnika s malom proizvodnjom. stoljeća.1. godine. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Za vrijeme bivše Jugoslavije rudarstvo se počelo razvijati početkom 19. godine slijedi naglo zatvaranje malih rudnika čije su reserve bile male. Rezerve uglja (%) 1967. u zemljama bivše Jugoslavije Kako kod same eksploatacije ne možemo računati da će se sva ruda izvaditi prema tome od ukupne vrijednosti treba se odbiti 30%. 3. 1967. godine. nedovoljno organizovano i primitivne proizvodnje. što omogućava siguran razvoj eksploatacije rudarske privrede. sa slabon i skupom proizvodnjom.

Baseni mrkog uglja:     Srednje – bosanski Banovići Zasavski Senjsko – resavski Basen kamenog uglja:  Raša. U zemljama bivše Jugoslavije zastupljene su bile rude geološke starosti:  Paleozojske oko 0. Prikaz kretanja proizvodnje u rudnicima BIH (u 000 t) Skoro sva proizvodnja prije rata u bivšoj Jugoslaviji dobivena je podzemnom eksploatacijom. okupljeni u veća. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 6 .4%  Mezozojske oko 1. okruponjenija integrisana preduzeća. ali udvostručenu proizvodnju obezbijedilo je veći broj radnika koji su bili za razliku od predratnih.032.000 t obezbijedilo je 9 rudnika kamenog uglja.2. sve ukupno 108 rudarskih proizvodnih objekata. Za 20 godina ista ta proizvodnja je udvostručena (1919 . Pregled proizvodnje uglja (u 000 t) u BiH (1960. Tek posle II svejtskog rata počinje površinska eksploatacija.3. Slika. potom saobraćaj i široku potrošnju.5%  Kenozojske oko 98. 57 rudnika mrkog uglja i 42 rudnika lignita.1939) Slika. shodno tome slijedi da je ugalj predstavljao budućnost kao osnovna mineralna sirovina u Jugoslaviji za proizvodnju i razvoj energetike. – 1969.3.2. 3. Vrlo je vjerovatno da će se primjetiti da je prije rata u Jugoslaviji bilo više rudnika. Kako je rasla proizvodnja niskokaloričnih ugljeva osnovna orijentacija u potrošnji bila je u energetske svrhe.1% Ovo pokazuje da je glavno vrijeme stvaranja Jugoslovenskih ugljeva u neogenu. Proizvodnja uglja za vrijeme bivše Jugoslavije Između dva svjetska rata u zemljama bivše Jugoslavije proizvodnja je u stalnom porastu. Plasman i potrošnja uglja Osnovna potrošnja uglja bila je vezana za industriju.) Uoči II svjetskog rata 7. 3. Kako se u to vrijeme planirala 4 puta veća proizvodnja uglja u svijetu.

056 2.613 5. 1959. Glavna orijentacija u ugljarskoj privredi su postal baseni sa velikim rezervama i proizvodnjom.420 3.Industrija je tada obuhvatala: elektroprivredu.011 1.  Otežani uslovi eksploatacije.726 3. Neki rudnici koji su decenijama bili aktivni.126 29.874 2. Industrija 9. Godina 1957. otežanim uslovima eksploatacije i najčešće ograničenim rezervama uglja.992 1. što je i opravdano.819 25.887 6.288 13. 1966.  Nerentabilan rad. maker is a povremenom obustavom danas su skroz napušteni.4. 1964. Baseni i ležišta kamenog uglja u Jugoslaviji pripadaju: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 7 .035 23.738 14.498 26. Nešto malo povoljniji uslovi su bili u basenima lignite jer su reserve bile znatne a i sami ugljani sloj je bio bliže površini.056 18. Većina rudinka zatvarali su se iz tri najčešća razloga:  Neznatne reserve.934 12. 1968. plasman i potrošnja rezervi uglja (u 000 t) u bivšoj Jugoslaviji 3.620 3. crnu metalurgiju. nemetale.715 6.394 18. Pregled ugljonosnih basena.716 Saobraćaj 3.110 28.491 18. 1965. hemijsku industriju i dr.059 25. 1962. 1967. Ležišta kamenog uglja bila su veoma složene teksturne građe.378 2.969 Izvoz 135 154 113 111 164 136 113 133 98 117 Ukupno 17.867 5.626 18.551 5.158 24.970 Široka potrošnja 4.200 18.725 27. Elektroprivreda je najviše trošila reserve uglja dok se kod ostalih industrijskih oblasti to smanjivalo iako im se proizvodnja povećavala.819 21.859 5. 1969.383 2.446 7.772 Slika. ležišta i rudnika uglja u Jugoslaviji Iz ranijih podataka zaključujemo da se iz godine u godinu mijenjao broj rudnika – proizvođača.4.178 17.759 7. U to vrijeme naročito opada proizvodnja kamenog uglja.130 4. 1961.

Kvalitet mrkog uglja je različit jer je kod nekih visok sadržaj pepela dok je kod drugih visok sadržaj vlage. Naziv Lastva Majevica Geološka starost Trijas Sr. da bi se njihove kvalitetne vrijednosti morale posebno istaći pa su oni izdvojeni kao lignite – mrki ugljevi. Miocen (Ibarski rudnici). Ugljonosni baseni. Stariji miocen Aktivan BiH 3. Baseni i ležišta mrkog uglja pripadaju:  Oligocenu. ležišta.5. Breza. Juri (lijasu). nalazišta i rudnici kemenog uglja u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1. Bila Ugljevik(Ugljevičko-pribojski): Džemat – Snježnica. 2. Mlađi ugljeni baseni imaju znatno bolji kvalitet i veću toplotnu moć. Naziv Sarajevsko zenički(Srednje bosanski): Kakanj.     Karbon – permu. Paleogenu (paleocen – eocen). Baseni lignite su pliocenske starosti. Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Zatvoren BiH BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 8 . I to je bio jedan od osnovnih razloga zašto se Redni broj 1. 4. Kameni ugljevi su u većini slučajeva sa visokim sadržajem pepela i sumpora.  Miocenu. a to im znatno umanjuje koksne vrijednosti. Slika. Zenica. od čega i zavisi sama toplotna vrijednost uglja. Mezgrada – Tobut. eocen Rudarski aktivan/neaktivan Zatvoren Zatvoren Republika BiH BiH jugoslovenski ugljevi nisu koristili za proizvodnju koksa. Neki ugljevi se nalaze između mrkih ugljeva i lignite. Zabrđe Bonovići Duvanjski Geološka starost Stariji miocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BIH 2. Gornjoj kredi (senon – dan). Lignit ima jako velike količine vlage što znatno smanjuje njegov toplotni efekat.

5. Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BIH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH Slika.6. Naziv Krekanski (ugljenokopi: Moluha. 12. 17. 21. Bobrna. 24. 7. Geološka starost Donji pliocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 9 . 8. 18. 6. 23. Ugljonosni baseni. Lukavac. ležišta. nalazišta i rudnici uglja (tvrdi mrki ugalj) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1. 11. 20. 19. Bukinje. 22. 14. 13. Livanjski Mostarski Miljevinski(Foča) Rogatičko – mesićki(Kukavice)ugljenokopi: Rogatica i Mesići Konjičko ostroški Bugojnski Jajce Varcar – vakufski Kotor – varoški Žepče – novošeherski Tešanjski Teslićki Pribićki Banjalučki Kamengradski Omarsko – poljski Lešnjansko – cerovački Cazin – tržački Bihaćki Drvarski Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Aktivan Aktivan Aktivan BiH BiH BIH BiH 9. 15. 10. 16.

lokalno pjeskoviti krećnjaci. Stratigrafija i tektonika – transgresivni srednji i gornji eocen u području Majevice grade seriju flišnog tipa debelu oko 1. ležišta. laporovi škriljci. 3. gline i glinci (donji dio srednjeg eocena). Krninski (Stanari) Sprečansko – gračanički Banovićki (ugljenokopi: Đurđevak. podijeljen je jos na tri dijela donji. Seona) Banjalučki (Ramići) Rakovičko – kasindolski (kod Sarajeva) Livanjski Duvanjski Gatačko – nevesinjski Donji pliocen Donji ploocen Miopliocen Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BiH BiH 5. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Sva veća ležišta koja su se nalazila u sklopu bivše Jugoslavije su bila tercijalne starosti. laporci. na obroncima Majevice.. 9. nalazišta i rudnici uglja (mehki mrki ugalj – lignit) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije 3. Ta serija je podijeljena na tri horizonta.1.5. Zatvoren Zatvoren Zatvoren BIH BiH BiH Slika.200m. dok ona ležišta koja su bila karbonsko – permska nisu imala nikakve ekonomske vrijednosti. krečnjaci sa pojavom ugljenih slojeva (srednji eocen). na pojedinim mjestima i slojeva. 6.7. 8. U eocenskim sedimentima zapažen je veći broj manjih ugljenih slojeva. Nalazi se nekih 15km SI do Tuzle. Eocenska ležišta Majevica Položaj – nalazi se u SI Bosne. srednji i gornji. laporci.  I horizont – pješčari.  II horizont – pješčari.5.Lipnica) 2. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 10 . Miopliocen Donji pliocen Donji pliocen Donji pliocen Miopliocen Zatvoren Zatvoren BiH BiH 7. 4. nešto manje njih je bilo kredne ili lijarske starosti. Ugljonosni baseni. 3.

Prijedorski. koje istovremeno grade i osnovu preko koje transgresivno leže sedimenti ugljenosnog tercijara Srednjebosanskog basena. Glavna faza ispunjavanja basena vezana je za miocen u čijim nasalgama se nalaze slojevi mrkog uglja. III horizont – bankoviti pješčari. Kotor – Varoški. od njenog izvorišta i Sarajeva na JI. pod nazivom – Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 11 . Rogatički. Banovićki i drugi baseni. Vogošća. Između rijeke Bosne i Drine javljaju se baseni: basen Miljevine. Busovače. te je zbog toga poznat i kao Sarajevsko – Zenički basen. Ilijaša.2. crveni glinci. Taj dio je više puta istraživan – rudarskim radovima i bušenjem. nalazi se veći broj manjih. Ugljonosnost – u srednjem dijelu eocena nalazi seveći broj ugljonosnih slojeva proslojaka debljine od 0. strmi i rasjedima deformisani. Srednjebosanski basen (Sarajevsko – Zenički basen) Položaj – U centralnom dijelu Bosne nalazi se najveći basen mrkog uglja u Bivšoj Jugoslaviji poznat kao Srednjebosanski ugljeni basen. Pribojsko – Ugljevički basen (Ugljevik) Položaj – U SI Bosni. zahvata oko 900 km2 površine. a lignitnog sloja u naslagama gornjeg miocena i pliocena.5.0m. Basen je dug oko 80. basen Šipova i drugi baseni. nedaleko od Priboja na JZ i Bijeljine na SI. Pruža se dolinom Bosne. Kaknja.Tuzle i Lopare. Mostarski. SI od Majevice. Miocenska ležišta Najveći dio tercijalnih basena pripada miocenu i pliocenu. 3. a najpoznatiji su: u centralnoj Bosni – Sarajevsko – Zenički basen i u zapadnoj Bosni – Kamengradski. Gatački i drugi manji baseni. U predjelu između rijeke Bosne i Vrbasa poznati su: Teslićki. U jugozapadnoj Bosni i Hercegovini: Livanjski. Mnogim pritokama rijeke Bosne basen je dreniran po dužini a u SZ dijelu. Slojevi su nabrani. Breze. Duvanjski. Veći značaj imaju ugljeni slojevi koji se nalaze u predjelu G. Cazinski. podzemne vode predstavljaju veliku smetnju i opasnost za eksploataciju. Nalazi se između dva velika grada – Sarajeva i Zenice.” Reserve su ograničene na nekoliko miliona tona. Banjalučki basen i basen Mrkonjić – grad. miocena i pliocena. preko Visokog. basen Bugojna i Stanara. Ugljonosnost – Ugljonosni kompleks sedimenata terestrično – limničkog karaktera u Basenu stvaran je za vrijeme gornjeg oligocena. čak je neko vrijeme ugalj otkopavan u rudniku “Majevica. u slivu rijeke Janje.5m do 1. ali na njih se ne može računati zbog malih slojeva uglja i teških geoloških uslova za eksploataciju. Bihaćki. a širok u prosjeku 12 km. laporci i konglomerati u završnom dijelu (gornji eocen). sada izolovanih basena. Kiseljaka. Viteza i Zenice do Travnika i Vlašić planine na SZ. Drvarski. Ima karakterističan dinarski pravac pružanja SZ – JI a pad slojeva najčešće je okrenut prema JI. oko Kaknja i Breze. Stratigrafija i tektonika – Obod basena čine paleozojsko – mezozojske stijene Srednjebosanskih škriljavih planina.

Procjenjeno je oko 20 miliona tona rezervi uglja. Miljevinski basen Položaj – Ovaj basen mrkog uglja nalazi se u istočnom dijelu Bosne. od kojih su samo dva sloja ekonomski opravdana za eksploataciju. kao i mnogi drugi u okviru Dinarida Bosne i Hercegovine. Basen ima izrazito izdužen oblik. Jezerske vode miocena u ovom basenu nataložile su debele naslage konglomerata. Ukupna površina nekadašnjeg basena je oko 150 km2. u ugljonosnoj seriji Miljevinskog basena javlja se jedan sloj uglja složene građe. Međutim. debljine oko 20 m. Ugljonosnost – Pored većeg broja proslojaka uglja. ili povlatni sloj male debljine 0. koji su negdje prešli u rastresite šljunkove. sa pravcem pružanja IZ zahvata oko 30 km2 površine. između Foče i Kalinkovika. Počinje konglomeratima i pješčarima. odnosno oko 10% od svih potvrđenih rezervi mrkog uglja u bivšoj Jugoslaviji. pješčara. Reserve uglja procjenjuju se na nekoliko 100tina miliona tona. srednji dio i južni dio. mogu se izdvojiti tri serije sedimenata:  Gornjoeocenski fliš Majevice – baza  Slatkovodna produktivna serija – donji miocen  Marinski srednji i gornji miocen – povlatni dio. koji je laporovitim sedimentima izdvojen na dva sloja: donji. Godišnja proizvodnja je nešto veća od 200 hiljada tona.5 – 2 m. ili eocenske flišne podloge. Ugljonosnost – U ugljonosnoj seriji Mostarskog basena nalazi se jedan ugljeni sloj složene građe. Stratigrafija i tektonika – Miocenska ugljonosna serija leži transgresivno preko mezozojske krečnjačke. veoma su male – nešto preko 10-tak km2. lapora. sadašnje površine. pripadaju miocenu. laporca i krečnjaka sa ugljevim slojevima. Basen obuhvata tri posebna polja: sjeverni dio. Zahvata oko 60 km2 površine.Ugljonosni basen Ugljevik. Stratigrafija i tektonika – I ovaj basen. debljine do 400 m u kome se nalazi ugljeni sloj promjenjive debljine. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 12 .Utvrđeno je da postoji šest ugljonosnih slojeva. ili glavni ugljeni sloj. a po nekim Pribojsko – Ugljevički basen. koji nemaju nikakvu ekonomsku vrijednost. naročito produktivnog dijela. debljine i do 20 m i gornji. Ugljonosnost . Stratigrafija i tektonika – U okviru ugljonosnog basena. Ugljonosnu miocensku seriju prekrivaju pliocensko – kvartarni konglomerati. po kome je naziv i dobio. iznad kojih leži laporovito – glinoviti kompleks. sa pravcem pružanja SI – JZ u jednom i SZ – JI u drugom dijelu. glina. odnosno između planinskih visova Zelengore i Javorice. Mostarski basen Položaj – Ovaj ugljonosni basen u Hercegovini nalazi se u dolini rijeke Neretve kod Mostara.

U Bosni i Hercegovini najznačajnije je ležište Kreka. Od brojnih pojava samo neke imaju ekonomsko – privredni značaj. čija je ekonomska vrijednost mala. koje se nalaze u svim krajevima bivše Jugoslavije. 3. Manji miocenski baseni i zatvoreni rudnici mrkog uglja u Dinaridima BiH  Rogatičko – Mesićki basen nalazi se nedaleko od Rogatice. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija miocenske starosti.  Duvanjski basen nalazi se desetak kilometara od Livanjskog basena. Sastoji se od više manjih basena. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 13 . Po površini manji je od Livanjskog zahvata oko 140 km2 površine.  Konjičko – Ostrožački basen nalazi se u dolini Neretve. nedaleko od Sanskog Mosta. Ugljonosnost – Od tri ugljena sloja koji se nalaze u sastavu mlađeg kompleksa najveći značaj ima glavni ili najstariji ugljeni sloj. leži transgresivno preko paleozojsko – mezozojske škriljasto – krečnjačke podloge Dinarida. Neko vrijeme ugalj je eksploatisan kod Rogatice i u Mesićima. a u slivu rijeke Sane.  Basen Jajca nalazi se u slivu rijeke Vrbasa. izolovani basen.5. Bjelašnice i Bitovnja. nalazi se Kamengradski basen.3. To su akumulacije lignitnog uglja. čija je površina nešto manja od 100 km2. Basen obuhvata kotlinu izduženog oblika.  Bugojanski basen nalazi se zapadno od Sarajevsko – Zeničkog basena. Reserve su male svega nekoliko miliona tona. Nema poseban ekonomski značaj za ugljarsku privredu. obuhvate miocensko – pliocenske jezerske sediment u kojima se nalaze ugljeni slojevi. između Jajca i Šipova. koji se nalazi između planinskih visova Prenja.  Varcar – Vakufski basen je mali basen koji se nalazi nedaleko od basena Jajce. Pliocenska ležišta Najveće reserve uglja na teritoriji bivše Jugoslavije nalaze se u sastavu ploocenskih ležišta i basena. a zapadno od Vrbasa. To je mali. I on nema veću ekonomsku vrijednost za razvoj ugljarske privrede.  Livanjski basen kod Livna. Sastavljena je od različitih stijena koje se mogu podijeliti u dva kompleksa sa više zona donji i goprnji kompleks. čije pojave ugljenih slojeva nemaju veći ekonomski značaj. Geološki sastav je isti kao i u Livanjskog basena. između Konjica i Ostrošca. SI od Grmeča. odnosno SI od mrkonjić – grada. debljine oko 1000 m. dinarskog pravca pružanja. odnosno u blizini Bugojna. odnosno između Rogatice na sjeveru i Mesića na jugu. odakle potiče i naziv. Pripada grupi jezerskih basena miocenske starosti. Godišnja proizvodnja se kreće oko 200 hiljada tona. Zahvata oko 400 km2 površine. po kome i nosi ime.Kamengradski Basen Položaj – U zapadnoj Bosni.

Odlikuje se ritmičkom sedimantacijom u kojoj se četri puta obnavlja ciklus igljenih slojeva. poznat kao Kreka. Basen obuhvata tektonsku uvalu koja u paleogeografskom smislu predstavlja izduženi zaliv Panonskog mora koje se u donjem pliocenu duboko zavlačilo u kopno Dinarida. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija. koja je predstavljala neku vrstu horstovske prečage između zaliva i mora. odnosno doline rijeke Spreče. nedaleko od Tuzle. pjeskova i glina. debljine 500 – 600 m. a uža najviše 18 km. između Majevice na sjeveru i serpentinskog masiva Konjuha na jugu. Basen ima dinarski pravac pružanja. Položaj krekanskog basena i rudnika Položaj – U SI dijelu Bosne. plaveći teren južno od Majevice. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 14 .Krekanski basen Slika. krekanski basen zahvata oko 250 km2 površine. a u južnom dijelu basena i preko tufiznih pješčara i serpentine mezozojske starosti. nalazi se jedan od najvećih jugoslovenskih basena lignitnog uglja.8. leži transgresivno preko gornjomiocenskih ili gornjoeocenskih sedimenata. ali je samo jedan dio od toga ugljonosan. pri čemu duža strana iznosi 55 – 60 km.

Ukupne reserve uglja iznose oko 4 milijarde tona.  Stanarsko –Krninsko ležište – U podnožju Krnin planine. što govori o krupnom kopnenom bilju koje je dalo materijal za postanak ugljenih slojeva u ovom basenu. koje zahvata oko 100 km2 površine sa pružanjem od SZ do JI u dužinu 20 km. Nešto veći značaj od ostalih pliocenskih besena i ležišta imaju Stanarsko – Krninsko i Sprečansko – Gračaničko ležište.64 m. u Kreki. Ugljonosnost – Prisustvo ugljenih slojeva. u kojoj bi predmetna tema bila obrađena.Ugljonosna serija tektonski je dosta poremećena. Prema opštim ocjenama rezerve ovih ugljeva su takvog obima i kvaliteta da se sa istim može dugoročno planirati proizvodnja električne i toplotne energije iz uglja u do sada ostvarenim relacijama 65:35% u odnosu na druge resurse. a sjeverno od Tešanskog i Teslićnog ugljenog basena. U glinovito – laporovitim sedimentima donjeg pliocena nalazi se sloj lignitnog uglja. Još 1901. njihov broj i kvalitet u Krekanskom ugljenom basenu zapazili su još u prošlom vijeku austrijski geolozi. Vlada FBIH se opredjelila za izradu ovog SPP. 4. u kojem je obrađen i sektor uglja. nalazi se ugljonosno ležište poznato kao Sprečansko – Gračaničko ležište lignitnog uglja. sa prosječnim prečnikom od 0. prosječne debljine oko 4 m. O nekim basenima i ležištima pliocenske starosti na teritoriji Bosne i Hercegovine bilo je riječi pri opisu miocenskih basena. kao prelazne faze i potencijalne podloge za izradu navedene strategije BiH/FBIH. kako Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 15 . a po širini 51 km. odnosno na obodu Panonskog basena. ukupne reserve uglja procjenjene sun a oko 200 miliona tona. Proizvodnja uglja a time i razvoj rudnika uglja u Krekanskom basenu počinju 1885. Njeni sediment su naborani u dvije sinklinale i jednu antiklinalu čiji je pravac pružanja dinarski. između Doboja i Tuzle. svi drugi baseni i ležišta na teritoriji Bosne i Hercegovine od manjeg su značaja za razvoj ugljarske privrede. Manji pliocenski baseni i ležišta na teritoriji BiH Osim Krekanskog basena koji obuhvata značajne reserve i daje obimnu proizvodnju lignitnog uglja dobrog kvaliteta. pored miocenske prisutne i pliocenske ugljonosne serije. na obodu Panonskog basena. godine izdvojili su tri sloja: podinsku. nađeno je stablo koje leži poprečno preko ugljenog sloja. srednju i povratnu. JZ od Doboja. za potrebe FBIH najmanje za narednih 50 godina. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije BIH/FBIH ima značajna ležišta niskokaloričnih mrkih i lignitskih ugljeva. godine. u kojima su. Stablo je dugo 6 m.  Sprečansko – Gračaničko ležište – U dolini Spreče kod Gračanice. od čega su sigurne reserve 600 miliona tona. U povlati glavnog ugljenog sloja. U navedenom kontekstu Vlada FBIH želi da na tim osnovama i dalje razvija proizvodnju električne i toplotne energije iz uglja. Zbog činjenice da BIH/FBIH nema urađenu dugoročnu Energetsku strategiju. nalazi se donjopliocensko Stanarsko – Krninsko ležište. u kojoj bi bila obrađena i proizvodnja i upotreba uglja u kontekstu održivog razvoja. Interesantna je pojava fosilnog drveta koja je zapažena na više mjesta u Kreki.

446 503 997 177 290 72 196 50 0 2006. može se reći da je ovaj rad kamen temeljac buduće Energetske strategije uglja za FBIH. Breza i Zenica .328 462 968 283 278 69 154 30 0 2005. Ovdje je potrebna posebna pažnja i aktivnost na revitalizaciji ovih RU.001 323 747 253 344 47 95 36 0 2002. od toga 7 RU sa podzemnom eksploatacijom uglja. Proizvodnja uglja u Bosni i Hercegovini nakon raspada bivše Jugoslavije Rudnik Kreka (L) Banovići (M) Đurđevik (M) Kakanj (M) Breza (M) Zenica (M) Bila (M) Gračanica (L) Livno (M)(L) Kamengrad (M) Mostar (M) UKUPNO 1990.731 0 5.301 0 4.018 491 920 116 684 81 135 2000.659 0 5.234 383 943 291 319 60 129 32 0 2003.). Gračanica i Livno.1. Banovići i Đurđevik.165 404 318 83 253 59 0 % 07/90 40 61 30 58 82 35 72 37 73 / 200 13. kako u pogledu reorganizacije i modernizacije. 1.i u manjoj mjeri Bila. posebno FBiH. odnosno pogona.979 1.383 487 1.328 438 903 308 221 61 139 32 0 2004. 4. Dobrnja.002 232 767 391 353 51 80 36 0 2001.115 222 281 77 230 59 0 2007. Dakle. 4.076 / 46 Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 16 . Bukinje i dr.021 1. 2. 1.483 2. 1.280 1.087 1. govori i naredni tekst.946 1. 14 samostalnih aktivnih RU.335 0 5. 1. 1. 2.701 1.092 0 5.489 1.874 0 6.bi se navedeni potencijali uglja što prije stavili u funkciju opšte dobrobiti društva.409 0 5.2.000 1. ali sa beznačajnim kapacitetima (Mostar. tako i kod rješavanja socijalnog statusa viška uposlenih radnika. a TE Kakanj iz RU Kakanj. Kamengrad. su u međuvremenu zatvoreni – ili rade. Neki od prije rata aktivnih RU. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas U ovom periodu u BiH je. 2.893 2. O kakvom se kapitalnom poslu radi. Posebno je složen problem podizanja nivoa proizvodnje uglja u podzemnoj eksploataciji. imaju izražene probleme poslovanja. odnosno općenitog osmišljavanja budućeg statusa tih RU. i sa kakvim mogućim pozitivnim posljedicama. 4. Ugalj se kopa na 27 proizvodnih lokacija od kojih su 11 podzemni RU. izuzev Gacka i Ugljevika. Svi RU. I dalje se TE Tuzla snabdijeva ugljem uglavnom iz RU Kreka. U FBIH je ostalo 10 samostalnih lokalnih RU. Miljevina.403 445 1.412 0 4.500 1.

a eksploatacione su procijenjene prema urađenoj tehničkoj dokumentaciji sa kojom raspolažu rudnici. Geološka istraživanja su veoma skupa.212 1. Energetski potencijal BiH u uglju sagledan je na osnovu bilansa utvrdjenih rezervi mineralnih sirovina sa 31.232 4./2007.893 2.292 2. detaljno istraženi. Tektonski su poremećena.847 2. Iz ovoga se vidi da su potrebna velika sredstva da bi se potencijalne rezerve istražile i prevele u bilansne. Ovi drugi su vezani za sjevernu Bosnu. I 2000. Tako postoje rezerve kamenog uglja. Gnjica i Rožanj) prognoziraju rezerve kamenog uglja do oko 30 miliona tona sa malom ekonomskom vrijednošću. a lignita u gornjem miocenu i donjem pliocenu. Proizvodnja uglja (u 000 t) po rudnicima u F BiH (1990.418 2.508 2. Ležišta lignita. Majevica i Kozara. te u eocenskim naslagama Hercegovine (Lastva). Ugalj je nastao u raznim etapama istorijskogeološkog razvoja Zemlje i na velikom broju lokaliteta (više od 100). Rudnici uglja posluju na granici rentabilnosti te razvojnu komponentu istraživanja zapostavljaju. Livno. Već se duže vrijeme u nekim dijelovima srednje i istočne Majevice (Veselinovac.624 2. Ukupne geološke rezerve uglja u BiH iznose oko 5. U nekim se eksploatacija vrši već preko 100 godina. Duvno i dr. Ugljeni baseni u BiH su već dugo poznati.229 47 46 Slika.583 3.540 milijardi tona i to 1. trijaskim i jurskim tvorevinama (okolina Bosanskog Grahova). medjutim.904 1. uglavnom.529 2. Ekonomski značajna ležišta uglja u BiH nastala su tokom neogena. u basenima ispunjenim pretežno slatkovodnim tvorevinama.9. Vrijeme i uslovi stvaranja ekonomski značajnih ležišta uglja opredijelili su njihovu vrstu i regionalni razmještaj.) i u marinskim basenima (Kreka i Stanari). Bugojno. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 17 . bliže panonskom basenu. rijetko više slojeva ima ekonomsku vrijednost.117 3.Mrki ugalj (M) Lignit (L) 8. godine.76 milijardi tona. javljaju se i u slatkovodnim (Gacko. uglavnom bez ekonomskog značaja u sedimentnom kompleksu mladjeg paleozoika (blizina Vlasenice).12. od čega je bilansnih 2.241 3. U ležištima se najčešće nalaze 1-3 ekonomski značajna sloja uglja.202 3.2006.752 1. za koje rudnici posjeduju rješenja o odobrenim rezervama od nadležnih Ministarstava. Ležišta mrkog uglja pojavljuju se u raznim dijelovima BiH. godine) 4. U takvim uslovima nisu obezbijedjene potrebne geološke podloge.103 milijardi mrkog uglja.3. Ležišta mrkog uglja su obrazovana uglavnom u donjem i srednjem miocenu.437 milijarde lignita i 1.830 3. onečišćena jalovim proslojcima i imaju neujednačen kvalitet.250 3. Rezerve uglja u F BiH i RS Bosna i Hercegovina je bogata ugljem. a moraju se obavljati radi dobivanja podloga za buduću eksploataciju da bi se rudarski rizik sveo na dozvoljeni stepen. Geološki su.

odnosno 52. i to kod mrkog uglja u samo četiri. naročito kada su u pitanju dug transport i zaštita životne sredine. Potencijalne rezerve mrkog uglja iznose 44. a kod lignita 43. Livno i Duvno. pepela 5-9 % i vlage 35-53 %. rijetko više. Kod gradnje novih termoelektrana. odnosno ukupnih rezervi svega 6.6 % ukupnih rezervi. a ekonomika eksploatacije i konačna cijena opravdavali su do sada duži transport lignita. Miljevina i Kamengradskom.7 % bilansnih). Breza i Bila). kako bi se buduća povećana proizvodnja mrkog uglja i lignita mogla zasnivati i na ovom resursu. te za buduće energetske objekte ne predstavljaju potencijal.0 % bilansnih rezervi. a kod lignita u šest ugljenih basena.a što navodi na nizak stepen istraženosti. te Livanjskom i Duvanjskom ugljenom basenu. Ovi baseni predstavljaju sadašnji i budući potencijal za termoenergetske potrebe.5 %.2-1. što mu sužava područje upotrebe. Ugljevičkom (Bogutovo Selo. nalazi se u Krekanskom basenu. sadrži znatne količine ukupnog sumpora (2-6 %). Ugljevičkom i Kamengradskom ugljenom basenu.Bilansnih rezervi je svega 45. naročito treba izučavati Bugojanski (zbog izrazito povoljnijih uslova eksploatacije).3 %. Tobut-Peljave). Bugojno. što znači da nisu dovoljno istražena ležišta. Stanari. vanbilansnih 10. Grafički prikaz učešća bilansnih rezervi mrkog uglja i lignita po bazenima daje se u poglavlju 3. Gacko. morat će se računati i na odsumporavanje. Bugojanskom. pepela (1045%) i vlage (10-25 %). koje bi upotrebljavale ovaj ugalj. Lješljanski. 7500-12600 kJ/kg. Mezgraja. interesantnih za elektroprivredu. Oko 50 % bilansnih rezervi lignita.1 %.0 % od ukupnih geoloških rezervi. Rezerve energetskog uglja skoncentrisane u nekoliko ugljenih basena. Značajne količine potencijalnih rezervi mrkog uglja evidentirane su u Srednjobosanskom. Mrki uglja je relativno dobrog kvaliteta prosječna toplotna vrijednost čistog mrkog uglja u Bosni i Hercegovini iznosi oko 16. Cazinski i dr. Žepačko-Šeherski. sadrži 0. Zenica. Mesički.750 kJ/kg. Miljevina. Kotor-Vareš. Banovićkom (Seona. Najznačajnije rezerve mrkog uglja se nalaze u slijedećim basenima: Srednjobosanskom (ležišta: Kakanj. Glinje. Livna i Duvna. te Stanarskom basenu i basenima Bugojna. Ovo su vrlo značajne geološke rezerve. Đurđevik). Lignit je visokokvalitetan. Medjutim. Centralni basen. a ekonomski značajne rezerve skoncentrisane su u Gatačkom (19.0 % ukupnog sumpora.8% i 43. toplotna je vrijednost. Svi ostali baseni (Mostar. koje bi intenzivnim istraživanjima u narednom periodu trebalo prevesti u više kategorija. i kod lignita u Krekanskom. Ugljevik-Istok. Potencijalne rezerve nalaze se u više basena. Drvarski. te da treba obezbijediti značajna sredstva za geološka istraživanja kako bi se utvrdilo energetski potencijal i ekonomska vrijednost ležišta. te Livanjski i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 18 . Ovakav kvalitet mu odredjuje široko područje primjene. a lignita u basenima Kreka. čist. Teslićki.) imaju svega cca 5. Tušnica.Treba naglasiti da od potencijalnih rezervi.7 % potencijalnih.

Primjer: dublji dijelovi Krekanskog basena (ispod dubine 250 m. pa je i skupa eksploatacije. što daje povoljnu osnovu da se. Stepen otvorenosti rudnika uglja (kao odnos "A"-rezervi prema bilansnim) iznosi 8. koji konstantno obezvredjuje sva naša ugljena ležišta je intenzivna gradnja različitih objekata. pa je sigurno da će se i bilansne i potencijalne rezerve još morati znatno smanjiti. to uglavnom neće biti moguće jer teško se nalazi ekonomične metode za racionalnu eksploataciju na većim dubinama. stepenu njihove istraženosti. Struktura bilansnih rezervi omogućava niz zaključaka o raspoloživim rezervama.10 mil. gdje su slojevi zavodnjeni i rudarske prostorije pod uticajem velikih pritisaka. ispod rijeka.0% od čega 5. prevodjenjem u više kategorije. naselja i drugih objekata. pruga. Opravdano bi bilo očekivati da će se u budućnosti moći otkopati dio vanbilansnih rezervi što bi povećalo bilansne i eksploatacione rezerve. kroz napuštanje i nedovoljnu konzervaciju starih jamskih prostorija. Vanbilansne rezerve od 214.5 % lignit i 12. tona mrkog uglja i 412. Dio bilansnih rezervi u nekim basenima je znatno obezvrijedjen. u zavodnjenim dijelovima na dubini ispod 400 m u zaštitnim stubovima većine rudnika. Najveći dio ovih rezervi nalazi se u basenu Kreka.5 % mrki ugalj.Duvanjski basen u F BiH dok je u RS učešće potencijalnih rezervi znatno manje i iznosi 18. kategorizacija i proračun rezervi uglja u pojedinim basenima i njihovim raznim dijelovima vršeni su sa vrlo neujednačenim kriterijima u različitim periodima za posljednjih 50 godina. odnosno na sadašnjem nivou tehnike i opremljenosti rudnika veći dio bilansnihrezervi se ne može ekonomično eksploatisati. a bilansne rezerve su do 400 m). Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 19 . koja. a postojeća zakonska regulativa takvu gradnju čak podstiče. tona lignita predstavljaju veliku količinu u ukupnim geološkim rezerima uglja u Bosni i Hercegovini. puteva. obezbijedi dalji stabilan razvoj proizvodnje uglja. što će usloviti da se tako zaostale rezerve uglja klasificiraju u vanbilansne kategorije. Tako su trajno izgubljeni vrlo povoljni dijelovi ležišta za eksploataciju.  Dosadašnja proizvodnja uglja je dala iskustvene podatke za ocjenu uslova i mogućnosti eksploatacije. a stepen istraženosti ugljenih ležišta (A+B prema bilansnim rezervama) iznosi cca 60 %. Problematika bilansnih rezervi uglja u Bosni i Hercegovini veoma je složena i nedovoljno izučena. s povećanjem dubine. To se ispoljava u slijedećem:  Klasifikacija. koji su najčešće takvi da se postavlja pitanje bilansnosti još jednog dijela rezervi. Učešće rezervi C1-kategorije u ukupnim bilansnim rezervama je dosta visoko (37 %). zatim otvorenosti aktivnih rudnika i drugih geološko-ekonomskih kategorija koje predstavljaju limitiajuće faktore za razvoj termoenergetike u ugljenim basenima BiH. Medjutim. Poseban problem.0 %. postaje sve skuplja.99 mil.

 Prema raspoloživim bilansnim i potencijalnim rezervama. izuzev Krekanskog ugljenog basena. One se mogu utvrditi iz dijelova potencijalnih rezervi.  Faktori zaštite životne sredine. navedene bilansne rezerve predstavljaju gornju granicu za do sada istražene. te da se ne mogu očekivati nove bilansne rezerve uglja iznad 20% od do sada utvrdjenih. Miladije. dijelovi Mostarskog basena (Cim-llići i Bijelo Polje-Lišani). najčešće nekontrolisana intenzivna individualna izgradnja. (Primjer: Srednjobosanski ugljeni basen. eksploatacione rezerve u većini ležišta nisu dovoljno izučene i potpuno Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 20 . zatim gradnja objekata infrastrukture (saobracajnice). BiH ima veći broj. Ugljevički i Kamengradski basen. Kao primjer se mogu navesti dijelovi Krekanskog basena (naselja Šićki Brod.  Prema tome. Husino. Dakle. ali relativno ograničenih ležišta. gdje su ovi faktori već postavili pitanje bilansnosti dijelova rezervi odnosno ekonomičnosti eksploatacije takvih ležišta uglja. gdje je to moguće. RamićiBanja Luka. Banovićki. Zbog toga je interesantno. Livno-Duvno. donijele supromjene za ocjenu bilansnosti rezervi uglja u nekim basenima. Ubrzana urbanizacija na ugljenim basenima. na sadašnjem nivou tehnike.) . Stručnjaci su ocijenili da je stepen proučenosti i geološkog poznavanja tih prostora visok. Bugojno. poznate i potencijalne ugljonosne prostore. značajni za termoenergetiku su baseni Kreka. u energetskom smislu. koji u ranijim propisima nisu uticali na postupak klasifikacije rezervi uglja sada imaju nepovoljan odraz i vjerovatno će smanjiti količine bilansnih rezervi uglja u nekim ležištima ibasenima. a normativi u razvijenijim zemljama to potvrdjuju. ako se prethodno postojeći potrošači snabdijevaju ugljem za blokove od 500 MW. izvršiti grupisanje više ležišta u jedan basen. Razmatrajući sirovinsku bazu za potrebe razvoja energetike možemo konstatovati i slijedeće:  U BiH postoje značajne rezerve uglja na kojima treba planirati razvoj termoenergetike. tekvalitetu ugija. Stanari.  Ležišta uglja su brojna te se može konstatovati da. kao i u još nedovoljno istraženim dubljim dijelovima ugljenih basena. te izgradnja industrijskih objekata. Gacko. a od mrkih ugljeva Srednjobosanski. dijelovi Južne sinklinale). odnosno planirati za vijek 40-50 godina. Gledano u cjelini. od lignitskih basena. Tuzlanski basen itd. Do sada je razvoj termoenergetike planiran na bazi obezbijedjenih eksploatacionih rezervi uglja 25-30 godina. Objektivno se ne raspolaže eksploatacionim rezervama ujednačenog uglja koji se. može ekonomično dobijati i u grupisanim ležištima. Livno i Duvno. plan razvoja termoenergetike treba usmjeriti na ovih 10 ugljenih basena. Sada se vidi da trebavršiti regeneraciju termoelektrana i produžiti vijek za 15 godina. dijelovi Mezgraje u Ugljevičkom basenu i pojedini dijelovi Srednjobosanskog basena.

godine. ali rudnici za sada nisu sposobni za to. Ovo je do sada već izazvalo negativne posljedice. što u fazi eksploatacije već donosi i donosit će sve veće teškoće. PK "Čubrić" i "Turija"-Banovići. ovim ugljenim ležištima i basenima. Postoji dosta podataka i uslova da se realno koncipira razvoj do 2020 odnosno 2030. ako se prihvati orijentacija na masovno napuštanje podzemne eksploatacije. PK "Šikulje"Kreka. Mora se naglasiti da je geološko-ekonomska problematika ležišta i rezervi uglja u Bosni Hercegovini veoma složena. kojima se koristi svega 20-30 % bilansnih rezervi. planski usmjeren razvoj tog dijela nacionalne privrede. te tempa i nivoa investicionih ulaganja u postojeće i nove proizvodne kapacitete u ovoj grani.24 miliona tona. što rezultira nešto većim eksploatacionim razervama. otkopni gubici se kreću od 10 do 70 %. te cijena troškova eksploatacije i ona iznose manje 65. mogu biti i znatno niže od procijenjenih. onda bi eksploatacione rezerve mrkog uglja znosile 660. doprinosi povoljnijem iskorištenju korisne supstance. nastavi neplanska urbanizacija ugljenih prostora itd.To. One. a lignita 638. u odredjenirci uslovima. PK "Bogutovo Selo“-Ugijevik. Izgradnja novih površinskih kopova. Zavisno od geološkorudarskih prilika. nedovoljnog stepena istraženosti i poznavanja ove problematike u cjelini. odnosno 1. (Primjeri: PK "Dubrave"-Kreka.54 miliona tona. Ovo se odnosi na brojne hidrogeološke.298. primijenjene otkopne metode i drugih uslova. dakle. te teškog položaja rudnika i njihove nemogućnosti za intenzivnija ulaganja u istraživanja.7 % bilansnih rezervi uglja.). mogućnosti društva da obezbijedi veći obim korištenja domaćih energetskih resursa. Neophodno je da se poveća stepen istraženosti i poznavanja svih ležišta sa bilansnim i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 21 . PK "Gračanica-Gacko". To je rezultat složenih geološko-tektonskih i hidrogeološkogeotehničkih uslova. a u rudnicima lignita svega 44. primijenjenog načina eksploatacije. Ovi se problemi mogu uspješno rješavati samo velikim investicionim ulaganjima i poboljšanje nivoa geološko-rudarskog poznavanja uslova eksploatacije u. zavisi od kretanja cijena energije na svjetskom i domaćem tržištu.3 miliona tona. sa adekvatno geološko-rudarskim uslovima koncipiranom tehnikom i tehnologijom otkopavanja.poznate.4 %).. stepena mehanizacije. naročito u mnogim jamama gdje su izgubljene znatne količine bilansnih rezervi. vrlo nisko (u rudnicima mrkog uglja iznosi 55. Ako bi se ovi procenti primijenili na raspoložive bilansne rezerve. Iskorištenje bilansnih rezervi uglja u dosadašnjoj eksploataciji je. Ova problematika otežava donošenje konačnih odluka kompententnih za dugoročni. geotehničke i urbane probleme i uslove. PK „Vrtlište“ PK “Stanari“ i dr. ove rezerve mogu biti i znatno niže. zatim dalja primjena metoda dobivanja uglja (komorne). Naime.6 %. Eksploatacione rezerve su procijenjene na sadašnjem nivou poznavanja uslova eksploatacije i stanja rudnika i trenutnih cijena uglja na tržištu. konačno. Problem donje granice eksploatabilnosti rezervi je otvoren i stalno se mijenja prema uslovima tržišta.

Da bi se dobila potpuno realna geološko-ekonomska ocjena bilansnih rezervi. Na takvim osnovama potrebno je usvojiti i rješenja da se za ležišta. odnosno da ležišta budu obezvrijedjena individualnom neplanskom izgradnjom.11.9. Slika. Ne može se insistirati da se sva ležišta otvaraju paralelno. Ovo je uslovilo dosta jednostran tretman. Naime.perspektivnim rezervama uglja. tako i sa stanovišta budućih termoenergetskih objekata. npr.7. koji je veoma značajan za razvoj termoenergetike. kao i moguće domete njegove potrošnje. inače se može desiti da društvo izgubi dio rezervi. Prikaz rezervi uglja u F BiH Slika. Time bise dobila potrebna dokumentaciona osnova za planiranje razvoja društva. a posebno sa stanovišta posljedica nastalih nekontrolisanom urbanizacijom produktivnih prostora. Poseban problem. To je obiman stručni posao i predmet je posebne stručne studije. koja će se konzervirati za 2 ili 3 decenije. itd). Pošto je opredjeljenje društva za maksimalno korištenje domaćih resursa. česta su traženja da se aktiviraju sva istražena ležišta uglja. ili u toku 10 godina. Da bi ova sagledavanja bila kompletna. Za potrebe ovog rada izvršeno je uprošteno sagledavanje po rudnicima odnosno potencijalnim ležištima za postojeće i buduće termoenergetske objekte.10. jer su vrijednosni pokazatelji ocjene veoma oskudni.10. potrebe za očuvanje životne sredine i sličnih razloga. kako sa stanovišta postojećih potrošača. u okviru budućih proučavanja neophodno je sagledati stvarne mogućnosti razvoja proizvodnih kapaciteta na raspoloživoj sirovinskoj bazi. trebalo bi za sva ležišta uglja u BiH proračunati koliko ima rezervi uglja odredjenog kvaliteta. obezbijede alternative. je konzervacija uglja u najširem smislu. neophodno je izraditi kompleksne geološko-ekonomske ocjene.te i za planiranje razvoja termoenergetike. u kontekstu sagledavanja stanja rezervi uglja. Pravilno sagledavanje i tehničkoekoekonomsko planiranje zahtijevaju da se pravovremeno utvrde ne samo fizički obim proizvodnje nego i područja primjene i redoslijed korištenja rezervi iz pojedinih basena i ležišta. Sva dosadašnja izučavanja rezervi uglja u Bosni i Hercegovini tretirana su isključivo na bazi naturalnih pokazatelja. što nije ni moguće ni ispravno. energetske strukture svih domaćih resursa i potreba budućeg razvoja. ekvivalentnog uglja sa raznim koeficijentima otkrivke (na primjer do 5. To je neekonomski i nesvrsishodan pristup.8. Prikaz rezervi u RS Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 22 . Svrha ovih proučavanja bila bi odgovarajuće rješavanje ove problematike.

 Rudnik „Livno“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Tušnica.D. Rudnici uglja u Federaciji BiH:  Rudnik „Banovići“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima Čubrić. Turija i Grivice i podzemnim rudnikom Omazići. Rudnici uglja u F BiH i RS Ugalj kao energetski resurs je jedan od najznačajnijih izvora za Bosnu i Hercegovinu.4. mapa lokacije ležišta uglja. Značajna ležišta lignita i mrkog uglja se nalaze u Federaciji BiH i Republici Srpskoj. podzemni rudnici lignita Mramor i Bukinje.  Rudnik „Kakanj“ (ugalj mrki) sa površinskim kopom Vrtlište i podzemnim rudnikom Haljinići.1.  Rudnik „Breza“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Sretno i Kamenice  Rudnik „Bila“ (ugalj mrki) sa jamom i površinskim kopom Grahovčići. u Ugljeviku i Rudnik i TE “Gacko“ A. posebno onih na prostorima Sjeveroistočne BiH i Srednje Bosne i koji daju gorivo za dvije termoelektrane (TE) Federacije.  Rudnik „Zenica“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Stara jama.  Rudnik „Gračanica“ G.  Rudnik „Sanski Most“ (ugalj mrki) sa površinskom kopom Zlavuše i jamom Fajtovci.D.4. TE «Kakanj» i TE «Tuzla». u Gacku koji rade u sastavu Elektroprivrede Republike Srpske (EPRS).Vakuf/Uskoplje (ugalj lignit) sa površinskom kopom Dimnjače. vidi sliku 2.  Rudnik „Đurđevik“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima mrkog uglja Višća II i Potočari i podzemnim rudnikom Đurđevik.  Rudnik „Kreka“ (ugalj lignit) u čijem se sastavu nalaze površinski kopovi lignita Šikulje i Dubrave. Raspotočje i Stranjani.. Rudnici uglja u RS:  Rudnik „Ugljevik“ (mrki ugalj) sa površinskim kopom „Bogutovo Selo“ i „Ugljevikistok“ sa TE Ugljevik  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnim eksploatacijom  Rudnik „Gacko“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom „Gračanica“ i „Gacko“ sa TE Gacko  Rudnik „Stanari“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Raškovac Potencijalni rudnici : Ležišta u FBiH: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 23 . u okviru JP «Elektroprivreda» Bosne i Hercegovine (EPBiH) kao i Rudnik i TE “Ugljevik“ A. Mnogi od ovih rudnika.

Rudnici u Federaciji i RS su različito organizovani ali sa sličnim geološkim uslovim eksploatacije i tehnološkim problemima. zavisno od jedinstvenih geoloških i geomehaničkih problema na svakom pojedinom rudniku. sa brojnim varijacijama. u jednoj ili više etaža ili metode sa natkopnim dobivanjem uglja. dok su drugi gotovo iscrpili ekonomski eksploatabilne rezerve. grijanja i domaćinstva. kako domaćem tako i u izvozu. Plasman uglja iz rudnika Federacije i RS može se podijeliti na dvije komponente: ugalj upotrebljen za proizvodnju električne energije u četiri TE sa kojima radi EP BiH i EP RS i ugalj koji se koristi u raznim primjenama industrije. Slojevi koji strmije zaliježu otkopavaju se komornom tehnikom. prodaju ugalj industrijskom tržištu. na mrkim ugljevima i lignitu. sadržaja vlage. Podzemni rudnici eksploatiraju jedan ili više slojeva lignita ili mrkog uglja. Rudnici uglja u Federaciji isporučuju ugalja u termoelektrane EP BiH TE Tuzla i Kakanj. Površinski kopovi se nalaze na prostorima različite konfiguracije (ravne do brdovite) i gdje se eksploatiraju relativno ravno ležeći slojevi do strmog nagiba. infrastrukturu i opremu. Od navedenih rudnika uglja u Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 24 . pitanja i izazova. Od programirane potražnje za električnom energijom uglavnom ovisi i nivo proizvodnje pojedinih rudnika jer su TE najveći potrošači. ali gotovo svi imaju zajedničku činjenicu da im je jako potreban kapital: za zemljište. Neki rudnici imaju velike količine preostalih rezervi. U slojevima koji su dovoljno ravni. Pored toga svaki rudnik uglja ima znatno više osoblja kada se porede sa rudnicima uglja u svijetu sa sličnom opremom i kapacitetom. a radovi na čelu kreću se od ručnih do potpuno mehanizovanih. Površinski kop „Kongora“ za TE „Duvno“  Površinski kop „Kotezi„ za TE „Bugojno“  Kamengradski ugljeni basen – RMU Kamengrad Sanski Most (ugalj mrki) sa površinskim kopom „Zlavuše“ i jamom „Fajtovci“ Ležišta u RS:  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. Kvalitet uglja znatno varira sa širokim rasponom toplotne vrijednosti. kako u BiH tako i u izvozu u druge susjedne države. koristi se metoda širokog čela. a od čega ovisi i planirani kapacitet pojedinih Rudnika. lokalnim domaćinstvima i potrošačima centralnih grijanja. Svaki rudnik uglja ima niz vlastitih jedinstvenih problema. a u RS rudnici imaju samo pogone sa površiskom eksploatacijom. U Federaciji rudnike uglavnom čine pogoni sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. pepela i sumpora. Osnovna rudarska oprema za radove na otkrivci i uglju čine kompleksi kontinuirane tehnologije (rotorni bageri) uglavnom na lignitima ili diskontinuiranom tehnologijom (bager/kamion) u mrkim ugljevima.

Treba napomenuti da u BiH postoji još značajnih ležišta uglja. prestrukturiranje vertikalno razdvajanje elektro sektora. a koja smo svrstali u poecijalna to su: Duvnu. a koja nisu detaljnije obuhvaćena napred datim pregledima. S ozirom da je postojeća Investiciono . (Vlada Federacije Bosne i Hercegovine „Plan za izgradnju novih proizvodnih elektroenergetskih kapaciteta”). tržište električne energije. te promjene u regulatornom i pravnom okviru. mogućnost odlaganja otkrivke. Prvi i vjerovatno najvažniji među kriterijima su revidovane eksploatabilne rezerve koje su verifikovane kroz određenu Investiciono tehničku dokumentaciju. sada ne radi i u stečajnom je postupku. Rudnici uglja u RS vezani su uglavnom na dvije TE „Ugljevik“ i „Gacko“. Nakon što su utvrđe projekcije potražnje energije u Modulu 3. lokaciju i ekološke zahtjeve u skladu sa novim eološkim zakonima i propisima. te je nužno to posebno obraditi.Federaciji trenutno nije aktivan rudnik Kamengrad u Sanskom Mostu koji je privatizovan. tehno . transportnih mogućnosti. Danas su sasvim drugačije okolnosti kada je u pitanju stanje elektroenergetskog sistema u odnosu na period kada su se razvijali ovi projekti. neophodno je uraditi aktueliziranje kompletne dokumentacije. predstavlja posebnu problematiku vezano za rad elektroenergetskog sistema. U slučaju termoblokova posebno je značajna ocjena mogućnosti snabdijevanja uglja sa aspekta vrste. moguće izvore i uslove finansiranja. Rudnik Miljevina ima značajne rezerve mrkog uglja koje je eksploatisao površinskom i podzemnom eksploatacijom i koje je u ranijem periodu isporučivao ugalj za industriju i široku potrošnju. a samo manje količine se isporučuju domaćinstvima. uključivanje u elektroenergetski sistem agregata velikih snaga. potrebe investiranja u rudnike itd. a rudnik Livno radi sa veoma malom proizvodnjom zbog problema plasmana iako ima značajne rezerve i povoljne uslove eksploatacije. To se prije sveg odnosi na provjeru ulaznih veličina koje se odnose na eksploatacione rezerve ugalj. RI je detaljno analizirao svaki pojedini rudnik. odlaganje šljake i pepela. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 25 . kvaliteta i cijene uglja.tehnička dokumentacija uglavnom rađena prije 20 i više godina. Tako npr. troškove poogona i održavanje. posebno sa stanovišta glavnih parametara koji opredjeljuju izvodljivost bilo kojeg energetskog objekta. ležište Kongora na kojima su Predstudijskim rješenjem obrađena dva bloka od po 275 MW i to neposredno uz rudnike i na zajedničkoj lokaciji sa snabdijevanjem vodo iz akumulacije Buško Blato. posebno osnivanje Elektroprenosa BiH i NOS-a. Konačno.ekonomske parametre. a koja se planira izgraditi do 2013. godine. nametnuti će budućim proizvođačima nove troškove za prenos i sistemske usluge. vodu. Rudnik Stanari koji sada radi za industriju i domaćinstva i manjim isporukama u TE “Tuzla“će se u naredom periodu takođe vezati za svoju TE „Stanari“.

294. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 26 .7 miliona tona geoloških rezervi. dovesti do potrebnog nivoa istraženosti za izradu projekata eksploatacije kao i druge neophodne dokumentacije za izgradnju Rudnika i Termoelektrane. geomehanički i hidrogeološki) kojiima će se rezerve uglja.Rudarski institut Tuzla 2006. Za realizaciju ovog projekta poseban interes je iskazan od strane Srednjobosanskog kantona i lokalne zajednice (općine Bugojno i Gornji VakufUskoplje I D. a od ovih rezervi prema dosadašnjim saznanjima može se cca 130 miliona tona otkopati površinskom eksploatacijom i to pod veoma povoljnim uvjetima (Studija izgradnje rudnika Kotezi sa TE Bugojno. Vakufa). Bugojno sa veoma značajnim rezervama uglja. koje nisu potpuno istražene i koje se cijene na oko 1. godine).Za površinski kop „Kongora“ sada su u fazi završrtka istražni radovi ( geološki. po zakonu o geološkim istraživanjima.

Zaključak Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 27 .12.Slika. Položaj rudnika uglja i termoelektrana u BiH 5.

Ponuđena opcija dinamičkog plana razvoja proizvodnih kapaciteta RUFBIH. kako bi se imale realne spoznaje o raspoloživosti ugljenih rezervi u FBIH/BIH. u okviru koje će se navodi dati u ovom dokumentu (SPP) provjeriti. konstruisana je na bazi raspoloživih informacija na ovu temu. organizaciono. Ugalj kao primarni energetski resurs u FBIH/BIH. posebno okolinske. optimistička verzija. kako bi se pod hitno uticalo na razvoj urbanih prostora koji svojim nekontrolisanim razvojem veoma ugrožavaju stanje rezervi i ekonomiju eksploatacije ugljenih resursa. Ovo u krajnjem slučaju treba uraditi paralelno sa razvojem aktivnosti na definisanju kapacitivnosti potencijalnih termoenergetskih objekata. Ipak. Posebno i urgentno za sva ležišta uglja. što prije prepoznati evropske standarde. a posebno eksploatacionih. među njima i uglja. obzirom na raniju tvrdnju potrebe provjere rezervi uglja i tržišta energije. i izraditi mapu puta kako što prije doći do tih vrijednosti. U procesu pripreme. Literatura Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 28 . 6. ili odbaciti. Optimistička je zato što je ukomponovala takozvanu liniju kritičnih aktivnosti maksimuma. pri čemu treba posebnu pažnju posvetiti definisanju vanbilansnih rezervi i gubitaka pri eksploataciji ležišta uglja. a saglasno već usvojenom Akcionom planu FBIH za restrukturiranje i modernizaciju rudnika uglja FBIH/BIH. neophodno je što prije dovesti u stanje kontinuiteta realizacije. da će se za svaki konkretan slučaj izgradnje termoenergetskih objekata i pratećih RU prethodno izraditi odgovarajuća studija izvodivosti. finansijsko. odnosno navedeni podaci čine realnu i dostatnu bazu za trenutna i dugoročna strateška razmišljanja. Što prije uraditi urbanu strategiju stanja i razvoja rudnih ležišta. ima stratešku i nezamjenjivu     ulogu. Također. naučno-istraživački provjeriti i utvrditi stanje rezervi svih kategorija. prerade i upotrebe uglja. tehnološko i kadrovsko (pitanje radne snage). rudarsko-geološku legislativu i regulativu treba što prije usaglasiti sa međunarodnim standardima. odnosno potvrdit će se. brojne vrijednosti date u ovom dokumentu su u okviru prihvatljivih granica pouzdanosti. Podrazumjeva se. eksploatacije. U navedenom kontekstu restrukturiranje rudnika uglja.

12.  Ustav Federacije Bosne i Hercegovine. br. 2003.3. 04. 2006. list SFRJ.2007.  Zakon o koncesijama Federacije BiH.. 53/79).  Ustav Bosne i Hercegovine. list Republike BIH. energije.). Modul 3 – Proizvodnja el. Dr. 3/93). Predrag Nikolić Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 29 .). g. Svjetska Banka (Treći projekt obnove EES. US broj 1/94.  Uredba sa zakonskom snagom o geološkim istraživanjima. («Sl.2002. Nikola Pnatić i Dr.  Zakon o prostornom uređenju. 30. Sarajevo. br. 21. list Republike BIH. 28. novine FBiH» br. 24/93). 28.2002. Nacrt konačnog izvještaj. (Sl.40/02.  Ugalj.10. (Sl.  Studija energetskog sektora u BiH. br.  Pravilnik o klasifikaciji i kategorizaciji rezervi čvrstih mineralnih sirovina i vođenju evidencije o njima.. Sarajevo. BHP3-EESTEPRO-Q-04/05 WB). Programi restrukturiranja svakog rudnika pojedinačno izrađeni od strane rudnika uglja skupa sa različitim naučno istraživačkim institucijama.  Uredba sa zakonskom snagom o rudarstvu.8. (Sl.1994.52/02. Sarajevo. novine FBiH» br. («Sl.

Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 30 .

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->