RUDARSKO GEOLOSKO GRAĐEVINSKI UNIVERZITET U TUZLI

Seminarski rad
Ugalj u Bosni i Hercegovini
Bahrudin Saburović Fahreta Vehabović Muamer Selimović 6/14/2011

Sadržaj 1. Uvod 2. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini 3. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini u sklopu bivše Jugoslavije 3.1. Rezerve uglja 3.2. Proizvodnja uglja 3.3. Plasman i potrošnja 3.4. Pregled ugljonosnih basena, ležišta i rudnika uglja u bivšoj Jugoslaviji 3.5. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena bivše Jugoslavije 3.5.1. Eocenska ležišta 3.5.2. Miocenska ležišta 3.5.3. Pliocenska ležišta 4. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije 4.1. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas 4.2. Proizvodnja uglja 4.3. Rezerve uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.4. Rezerve uglja u Republici Srpskoj 4.5. Rudnici uglja u Federaciji Bosni i Hercegovini 4.6. Rudnici uglja u Republici Srpskoj 5. Zaključak 6. Literatura

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 2

1. Uvod Ugalj već odavno predstavlja tradicionalno gorivo i važan energetski izvor. Mnoge zemlje su na osnovu zaliha uglja gradile svoje ekonomske potencijale, a to je jako bitanfaktor kada se procjenjuje dinamika njegovog razvoja za 21 vijek. Zasad ne postoji nikakav problem oko eksploatacije i proizvodnje uglja u svijetu jer njegov realan pad se tek očekuje u 2020. godini i to na Srednjem istoku, tek tada će OECD Evropi klasična koncepcija rudnika uglja tražiti novo razmatranje. Posmatrajuči ovaj problem u Bosni i Hercegovini moramo razlikovati dva slučaja:  Ležišta u kojima se već vrši eksploatacija uglja, gdje postoji rudarska tradicija i gdje je rudarski rizik manji;  Ležišta gdje je moguće otvaranje novih rudnika, gdje je potrebno mngo opreznije pristupiti procjeni energetskog potencijala. Obično u blizini rudnika grade se i termoelektrane, pa je prema tome potrebno obezbijediti dovoljnu količinu i ujednačen kvalitet uglja, naravno uz ekonomski prihvatljive cijene. Kako je ugalj resurs koji je ograničenog vijeka a uz to i neobnovljiv resurs potrebno je obezbijediti kontinuiranu eksploataciju na veće dubine kako bi se obezbijedile dovoljne količine za potrebe jedne termoelektrane. Kako ta eksploatacija postaje skupa, dolazi se do zaključka da nije svako ležište pogodno za izgradnju termoenergetskog objekta. U rudnicima Bosne i Hercegovine eksploatacija se vrši na različite načine, uglavnom teškim uslovima na granicama rentabiliteta ili sa gubitcima u sadašnjem sistemu cijena. Mogućnost razvoja i unapređenje proizvodnje vrlo su različiti. Kako nisu ostvareni planska predviđanja proizvodnje u pogledu proizvodnje uglja, pojavio se višak uglja na tržištu što predstavlja veliki problem s njegovim plasmanom na tržište. I pored svega intenzivno se razvija površinska eksploatacija, koja u sadašnjim uslovima obezbjeđuje dosta konkurentan ugalj. To su posljedica investicionog ulaganja, nabavke savremene opreme i izbora povoljnih ležišta za ovu eksploataciju, tj. Otvaranje novih rudnih ležišta. Rudnici uglja u Bosni i Hercegovini rade prvenstveno za potrebe Elektroprivrede BiH, ali su isto tako značajni za snadbijevanje industrije, široke i opšte potrošnje u BiH, a manjim dijelom i za izvoz. Rudnici u Republici Srpskoj koji proizvode ugalj, uglavnom, ga proizvode za potrebe termoelektrane “Gacko” i “Ugljevik” i u sastavu su Elektroprivrede RS. Rudink “Stanari” koji je privatizovan proizvodi ugalj za industriju, a rudnik “Miljevina” trenutno nije aktivan. Ugljarska aktivnost u BiH danas se realizuje u 12 različitih horizontalnih i vertikalnih integrisanih te tržišno i infrastrukturno nepovezanih preduzeća, pri čemu neka od njih upravljaju sa više ugljenokopa. U rudnicima uglja u BiH je 2005. godine proizvedeno cca 9,2 miliona tona uglja što predstavlja tek 50% ostvarene proizvodnje uglja u 1990. godini.

Ugalj U Bosni i Hercegovini

Page 3

naročito u značajnijim ležištima uglja lociranim u ugljenim basenima:       Tuzla (Rudnici uglja: Kreka. Banovići. Gecko (Rudnik uglja: Gacko). Veći dio bivših RUTZ ostali su u FBiH. sa oko 15. Zenica i Bila). Samo rudnik uglja Gacko i rudnik uglja Ugljevik. Breza. godine svi rudnici uglja Bosne i Hercegovine su bili organizovani u jedinstveno rudarsko preduzeće “Titovi rudnici uglja” Tuzla. Do 1990. U 2007. kao ekskluzivni snadbjevač ugljem TE Tuzla i TE Kakanj. Historijski razvoj rudarstva u Bosni i Hercegovini Rudarstvo u Bosni počinje krajem 19 stoljeća. takođe su i navedene kompanije reorganizovane. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 4 . u rudnicima BiH je bilo zaposleno oko 31.  EPHZHB (Mostar bez termoelektrane).15% predratnog nivoa.2. U ratnom periodu. godine poslije potpisivanja Dejtonskog mirovnog sporazuma i ustroja BiH sa dva entiteta i Distriktom Brčko. U decembru 1995. Livno – Duvno (Rudnik uglja: Tušnica).000 radnika.3% predratne proizvodnje. Rezultat tome su tri odvojene elektro kompanije:  EPBiH (Sarajevo sa termoelektranama Tuzla i Kakanj). a rudnik uglja Mostar u basenu Mostar je zatvore. Rudnik uglja Kamengrad u basenu Kamengrad poslije rata nije značajnije aktivan. Samo su rudnici uglja Ugljevik i Gacko dostigli predratni nivo proizvodnje. Bugojno (Rudnik uglja: Gračanica).852 miliona tona ili 54. Doboj – Banja Luka (Rudnik uglja: Stanari).1992/1995godine. podjelivši se u 10 samostalnih lokalnih rudnika uglja. koji snadbijevaju istoimene termoelektrane. dolaskom Austro – Ugarske monarhije. Srednja Bosna (Rudnici uglja: Kakanj. a proizvodnja uglja je bila oko 18 miliona tona godišnje.  EPSR (Trebinje sa termoelektranama Gacko i Ugljevik). Do 1990. godini proizvedeno je 9. bili su u sastavu jedinstvenog BiH preduzeća za proizvodnju električne energije EPBiH. Kulminaciju razvoja dostiže 80 – tih godina prošlog stoljeća.250 uposlenih. proizvodnja uglja je svedena na 10% . ili skraćeno TRUTZ. Đurđevik i Ugljevik).

Baseni lignita:      Kosovsko – Metohijski Kolubara Kostolac Velenje Kreka Page 5 Ugalj U Bosni i Hercegovini . a najčešći vlasnici su bili privatnici i industrijalci. godine. Slika. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Za vrijeme bivše Jugoslavije rudarstvo se počelo razvijati početkom 19. koja povećavaju proizvodnju. Posle II svjetskog rata razvoj ugljarske privrede prati stalan porast sve do 1964. 3. Ugljarstvo s početka je bilo rascjepkano. stoljeća. Ta istraživanja su otkrila brojna nepoznata i manje interesantna ležišta. godine najveće reserve uglja u bivšoj Jugoslaviji bile su u Srbiji sa 56. Prvo se razvilo u zapadnim zemljama kao što su Hrvatska i Slovenija a nešto kasnije i u ostalim dijelovima (Bosna i Hercegovina. godine.1. Crna Gora i Makedonija)ali sa nešto usporenim razvijanjem. Te godine je ostavrena najveća proizvodnja uglja približno 30 miliona tona. godine slijedi naglo zatvaranje malih rudnika čije su reserve bile male. godine. a potom i u Kreki i u Zenici 1885. Poslije ratova urađena su mnoga geološka i geološko – rudarska istraživanja.3. U Bosni i Hercegovini razvitak ugljarstva je počelo polovinom 19 stoljeća i to prvo u Mostaru davne 1844. nedovoljno organizovano i primitivne proizvodnje. sa slabon i skupom proizvodnjom. 1967. u zemljama bivše Jugoslavije Kako kod same eksploatacije ne možemo računati da će se sva ruda izvaditi prema tome od ukupne vrijednosti treba se odbiti 30%. što bi predstavljalo prave eksploatacijske reserve. Veći dio eksploatacijskih rezervi nalazilo se u 10 najvećih basena. Po završetku I svjetskog rata u bivšoj Jugoslaviji je bilo nekih 100 rudnika s malom proizvodnjom.1. Rezerve uglja u Bosni i Hercegovini za vrijeme bivše Jugoslavije Zbog nepreciznih i različitih istraživanja rudnih ležišta i basena u bivšoj Jugoslaviji nikad se nije moglo utvrditi tačna kategorizacija ugljeva. Srbija. što omogućava siguran razvoj eksploatacije rudarske privrede. Plan koji su sprovodili u bivšoj Jugoslaviji predviđao je udvostručenje proizvodnje uglja u narednih 10 godina a plan se odnosio na nekoliko velikih basena između ostalih tu su bili i basen Kreka i Sarajevsko – Zenički rudnik uglja. Rezerve uglja (%) 1967.6% i u Bosni i Hercegovini sa 30%. Posle 1964.

sve ukupno 108 rudarskih proizvodnih objekata. U zemljama bivše Jugoslavije zastupljene su bile rude geološke starosti:  Paleozojske oko 0.2. ali udvostručenu proizvodnju obezbijedilo je veći broj radnika koji su bili za razliku od predratnih.1% Ovo pokazuje da je glavno vrijeme stvaranja Jugoslovenskih ugljeva u neogenu. Slika. Tek posle II svejtskog rata počinje površinska eksploatacija. Kako je rasla proizvodnja niskokaloričnih ugljeva osnovna orijentacija u potrošnji bila je u energetske svrhe. shodno tome slijedi da je ugalj predstavljao budućnost kao osnovna mineralna sirovina u Jugoslaviji za proizvodnju i razvoj energetike. Kako se u to vrijeme planirala 4 puta veća proizvodnja uglja u svijetu.Baseni mrkog uglja:     Srednje – bosanski Banovići Zasavski Senjsko – resavski Basen kamenog uglja:  Raša.000 t obezbijedilo je 9 rudnika kamenog uglja. Za 20 godina ista ta proizvodnja je udvostručena (1919 . Proizvodnja uglja za vrijeme bivše Jugoslavije Između dva svjetska rata u zemljama bivše Jugoslavije proizvodnja je u stalnom porastu.2. 57 rudnika mrkog uglja i 42 rudnika lignita. – 1969.3. potom saobraćaj i široku potrošnju. okupljeni u veća. okruponjenija integrisana preduzeća. Prikaz kretanja proizvodnje u rudnicima BIH (u 000 t) Skoro sva proizvodnja prije rata u bivšoj Jugoslaviji dobivena je podzemnom eksploatacijom. Vrlo je vjerovatno da će se primjetiti da je prije rata u Jugoslaviji bilo više rudnika. 3.) Uoči II svjetskog rata 7.3. Plasman i potrošnja uglja Osnovna potrošnja uglja bila je vezana za industriju.4%  Mezozojske oko 1. Pregled proizvodnje uglja (u 000 t) u BiH (1960.032.5%  Kenozojske oko 98. 3.1939) Slika. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 6 .

U to vrijeme naročito opada proizvodnja kamenog uglja.011 1.446 7. Godina 1957. Baseni i ležišta kamenog uglja u Jugoslaviji pripadaju: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 7 .288 13.887 6. Industrija 9.969 Izvoz 135 154 113 111 164 136 113 133 98 117 Ukupno 17.056 2. ležišta i rudnika uglja u Jugoslaviji Iz ranijih podataka zaključujemo da se iz godine u godinu mijenjao broj rudnika – proizvođača.  Otežani uslovi eksploatacije.970 Široka potrošnja 4.726 3. 1959.Industrija je tada obuhvatala: elektroprivredu.772 Slika.620 3. maker is a povremenom obustavom danas su skroz napušteni.613 5. crnu metalurgiju.130 4. otežanim uslovima eksploatacije i najčešće ograničenim rezervama uglja. 1961.934 12.725 27.738 14.859 5.626 18. Elektroprivreda je najviše trošila reserve uglja dok se kod ostalih industrijskih oblasti to smanjivalo iako im se proizvodnja povećavala.819 21. 1968. nemetale. Glavna orijentacija u ugljarskoj privredi su postal baseni sa velikim rezervama i proizvodnjom.059 25.874 2.126 29.491 18. plasman i potrošnja rezervi uglja (u 000 t) u bivšoj Jugoslaviji 3.158 24. 1967.  Nerentabilan rad. što je i opravdano. Nešto malo povoljniji uslovi su bili u basenima lignite jer su reserve bile znatne a i sami ugljani sloj je bio bliže površini.551 5. Većina rudinka zatvarali su se iz tri najčešća razloga:  Neznatne reserve.715 6. hemijsku industriju i dr. 1969. 1962. 1964.056 18.867 5.4.394 18.035 23.200 18.383 2.110 28.819 25. Ležišta kamenog uglja bila su veoma složene teksturne građe. 1966. 1965. Neki rudnici koji su decenijama bili aktivni.378 2.716 Saobraćaj 3.178 17.498 26.759 7.420 3. Pregled ugljonosnih basena.4.992 1.

5. Kameni ugljevi su u većini slučajeva sa visokim sadržajem pepela i sumpora. Juri (lijasu). Paleogenu (paleocen – eocen). Slika. od čega i zavisi sama toplotna vrijednost uglja. eocen Rudarski aktivan/neaktivan Zatvoren Zatvoren Republika BiH BiH jugoslovenski ugljevi nisu koristili za proizvodnju koksa. 4. Mezgrada – Tobut. Neki ugljevi se nalaze između mrkih ugljeva i lignite. Zenica. Gornjoj kredi (senon – dan). Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Zatvoren BiH BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 8 . Baseni i ležišta mrkog uglja pripadaju:  Oligocenu. Lignit ima jako velike količine vlage što znatno smanjuje njegov toplotni efekat. ležišta. Baseni lignite su pliocenske starosti. Miocen (Ibarski rudnici). I to je bio jedan od osnovnih razloga zašto se Redni broj 1. a to im znatno umanjuje koksne vrijednosti. Mlađi ugljeni baseni imaju znatno bolji kvalitet i veću toplotnu moć.     Karbon – permu. da bi se njihove kvalitetne vrijednosti morale posebno istaći pa su oni izdvojeni kao lignite – mrki ugljevi. Kvalitet mrkog uglja je različit jer je kod nekih visok sadržaj pepela dok je kod drugih visok sadržaj vlage. Bila Ugljevik(Ugljevičko-pribojski): Džemat – Snježnica. Naziv Lastva Majevica Geološka starost Trijas Sr.  Miocenu. nalazišta i rudnici kemenog uglja u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1. Naziv Sarajevsko zenički(Srednje bosanski): Kakanj. Breza. Stariji miocen Aktivan BiH 3. 2. Ugljonosni baseni. Zabrđe Bonovići Duvanjski Geološka starost Stariji miocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BIH 2.

Bukinje. 24. 11. 23. Geološka starost Donji pliocen Rudarski aktivan/neaktivan Aktivan Republika BiH Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 9 . 18. nalazišta i rudnici uglja (tvrdi mrki ugalj) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Redni broj 1. 22. 19. Livanjski Mostarski Miljevinski(Foča) Rogatičko – mesićki(Kukavice)ugljenokopi: Rogatica i Mesići Konjičko ostroški Bugojnski Jajce Varcar – vakufski Kotor – varoški Žepče – novošeherski Tešanjski Teslićki Pribićki Banjalučki Kamengradski Omarsko – poljski Lešnjansko – cerovački Cazin – tržački Bihaćki Drvarski Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Aktivan Aktivan Aktivan Aktivan BiH BiH BIH BiH 9. 13. 20. 17. 21.5. 15. Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Stariji miocen Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BIH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH BiH Slika. Lukavac. 12. 6. Naziv Krekanski (ugljenokopi: Moluha. 16. 8. 10. 7. Ugljonosni baseni. ležišta. Bobrna.6. 14.

Eocenska ležišta Majevica Položaj – nalazi se u SI Bosne. na obroncima Majevice. gline i glinci (donji dio srednjeg eocena). Ugljonosni baseni. Miopliocen Donji pliocen Donji pliocen Donji pliocen Miopliocen Zatvoren Zatvoren BiH BiH 7.5. laporovi škriljci. Ta serija je podijeljena na tri horizonta. Stratigrafija i tektonika – transgresivni srednji i gornji eocen u području Majevice grade seriju flišnog tipa debelu oko 1.1. U eocenskim sedimentima zapažen je veći broj manjih ugljenih slojeva. laporci. dok ona ležišta koja su bila karbonsko – permska nisu imala nikakve ekonomske vrijednosti.  I horizont – pješčari.7. Krninski (Stanari) Sprečansko – gračanički Banovićki (ugljenokopi: Đurđevak. 8.. krečnjaci sa pojavom ugljenih slojeva (srednji eocen). ležišta. Prikaz ugljonosnih ležišta i basena u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije Sva veća ležišta koja su se nalazila u sklopu bivše Jugoslavije su bila tercijalne starosti. 3.Lipnica) 2. 6. lokalno pjeskoviti krećnjaci. 9. Zatvoren Zatvoren Zatvoren BIH BiH BiH Slika.5.  II horizont – pješčari. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 10 . Nalazi se nekih 15km SI do Tuzle. srednji i gornji. laporci. na pojedinim mjestima i slojeva. podijeljen je jos na tri dijela donji. 3. 4. nešto manje njih je bilo kredne ili lijarske starosti.200m. nalazišta i rudnici uglja (mehki mrki ugalj – lignit) u BiH za vrijeme bivše Jugoslavije 3. Seona) Banjalučki (Ramići) Rakovičko – kasindolski (kod Sarajeva) Livanjski Duvanjski Gatačko – nevesinjski Donji pliocen Donji ploocen Miopliocen Aktivan Zatvoren Zatvoren BiH BiH BiH 5.

Veći značaj imaju ugljeni slojevi koji se nalaze u predjelu G. Basen je dug oko 80. Pruža se dolinom Bosne. Cazinski. a lignitnog sloja u naslagama gornjeg miocena i pliocena. crveni glinci. u slivu rijeke Janje. Mnogim pritokama rijeke Bosne basen je dreniran po dužini a u SZ dijelu. Kiseljaka. Srednjebosanski basen (Sarajevsko – Zenički basen) Položaj – U centralnom dijelu Bosne nalazi se najveći basen mrkog uglja u Bivšoj Jugoslaviji poznat kao Srednjebosanski ugljeni basen.Tuzle i Lopare. Ima karakterističan dinarski pravac pružanja SZ – JI a pad slojeva najčešće je okrenut prema JI. Prijedorski. Vogošća. preko Visokog. Nalazi se između dva velika grada – Sarajeva i Zenice. te je zbog toga poznat i kao Sarajevsko – Zenički basen. Miocenska ležišta Najveći dio tercijalnih basena pripada miocenu i pliocenu. Taj dio je više puta istraživan – rudarskim radovima i bušenjem. Bihaćki. basen Šipova i drugi baseni. oko Kaknja i Breze. III horizont – bankoviti pješčari. Drvarski. laporci i konglomerati u završnom dijelu (gornji eocen). Glavna faza ispunjavanja basena vezana je za miocen u čijim nasalgama se nalaze slojevi mrkog uglja.2. Banovićki i drugi baseni.” Reserve su ograničene na nekoliko miliona tona. od njenog izvorišta i Sarajeva na JI. Mostarski. Pribojsko – Ugljevički basen (Ugljevik) Položaj – U SI Bosni. Kaknja. podzemne vode predstavljaju veliku smetnju i opasnost za eksploataciju. miocena i pliocena.0m. Između rijeke Bosne i Drine javljaju se baseni: basen Miljevine. Ilijaša. SI od Majevice. a najpoznatiji su: u centralnoj Bosni – Sarajevsko – Zenički basen i u zapadnoj Bosni – Kamengradski. zahvata oko 900 km2 površine. a širok u prosjeku 12 km. U predjelu između rijeke Bosne i Vrbasa poznati su: Teslićki. U jugozapadnoj Bosni i Hercegovini: Livanjski. Rogatički. Viteza i Zenice do Travnika i Vlašić planine na SZ. Banjalučki basen i basen Mrkonjić – grad. čak je neko vrijeme ugalj otkopavan u rudniku “Majevica. Busovače. Gatački i drugi manji baseni. strmi i rasjedima deformisani. Stratigrafija i tektonika – Obod basena čine paleozojsko – mezozojske stijene Srednjebosanskih škriljavih planina. Kotor – Varoški. 3. pod nazivom – Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 11 .5. ali na njih se ne može računati zbog malih slojeva uglja i teških geoloških uslova za eksploataciju.5m do 1. Slojevi su nabrani. Ugljonosnost – u srednjem dijelu eocena nalazi seveći broj ugljonosnih slojeva proslojaka debljine od 0. koje istovremeno grade i osnovu preko koje transgresivno leže sedimenti ugljenosnog tercijara Srednjebosanskog basena. basen Bugojna i Stanara. Duvanjski. Breze. Ugljonosnost – Ugljonosni kompleks sedimenata terestrično – limničkog karaktera u Basenu stvaran je za vrijeme gornjeg oligocena. nedaleko od Priboja na JZ i Bijeljine na SI. sada izolovanih basena. nalazi se veći broj manjih.

pripadaju miocenu. koji je laporovitim sedimentima izdvojen na dva sloja: donji. laporca i krečnjaka sa ugljevim slojevima. kao i mnogi drugi u okviru Dinarida Bosne i Hercegovine. Mostarski basen Položaj – Ovaj ugljonosni basen u Hercegovini nalazi se u dolini rijeke Neretve kod Mostara. Jezerske vode miocena u ovom basenu nataložile su debele naslage konglomerata. sadašnje površine. sa pravcem pružanja IZ zahvata oko 30 km2 površine. Ugljonosnost – U ugljonosnoj seriji Mostarskog basena nalazi se jedan ugljeni sloj složene građe. iznad kojih leži laporovito – glinoviti kompleks. između Foče i Kalinkovika. odnosno oko 10% od svih potvrđenih rezervi mrkog uglja u bivšoj Jugoslaviji. Stratigrafija i tektonika – U okviru ugljonosnog basena. lapora.5 – 2 m.Utvrđeno je da postoji šest ugljonosnih slojeva. debljine do 400 m u kome se nalazi ugljeni sloj promjenjive debljine. odnosno između planinskih visova Zelengore i Javorice. sa pravcem pružanja SI – JZ u jednom i SZ – JI u drugom dijelu. a po nekim Pribojsko – Ugljevički basen. Procjenjeno je oko 20 miliona tona rezervi uglja. ili glavni ugljeni sloj. Miljevinski basen Položaj – Ovaj basen mrkog uglja nalazi se u istočnom dijelu Bosne. glina. debljine oko 20 m. pješčara. ili eocenske flišne podloge. debljine i do 20 m i gornji. Stratigrafija i tektonika – Miocenska ugljonosna serija leži transgresivno preko mezozojske krečnjačke. po kome je naziv i dobio. mogu se izdvojiti tri serije sedimenata:  Gornjoeocenski fliš Majevice – baza  Slatkovodna produktivna serija – donji miocen  Marinski srednji i gornji miocen – povlatni dio. Reserve uglja procjenjuju se na nekoliko 100tina miliona tona. koji su negdje prešli u rastresite šljunkove. Ukupna površina nekadašnjeg basena je oko 150 km2. Počinje konglomeratima i pješčarima. ili povlatni sloj male debljine 0. srednji dio i južni dio. od kojih su samo dva sloja ekonomski opravdana za eksploataciju. u ugljonosnoj seriji Miljevinskog basena javlja se jedan sloj uglja složene građe. naročito produktivnog dijela. Međutim. veoma su male – nešto preko 10-tak km2. Godišnja proizvodnja je nešto veća od 200 hiljada tona. koji nemaju nikakvu ekonomsku vrijednost. Ugljonosnu miocensku seriju prekrivaju pliocensko – kvartarni konglomerati. Stratigrafija i tektonika – I ovaj basen. Ugljonosnost – Pored većeg broja proslojaka uglja.Ugljonosni basen Ugljevik. Basen ima izrazito izdužen oblik. Basen obuhvata tri posebna polja: sjeverni dio. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 12 . Zahvata oko 60 km2 površine. Ugljonosnost .

SI od Grmeča. Basen obuhvata kotlinu izduženog oblika. između Jajca i Šipova. Ugljonosnost – Od tri ugljena sloja koji se nalaze u sastavu mlađeg kompleksa najveći značaj ima glavni ili najstariji ugljeni sloj. koji se nalazi između planinskih visova Prenja.  Duvanjski basen nalazi se desetak kilometara od Livanjskog basena. Godišnja proizvodnja se kreće oko 200 hiljada tona. čije pojave ugljenih slojeva nemaju veći ekonomski značaj. a u slivu rijeke Sane. odnosno između Rogatice na sjeveru i Mesića na jugu.  Konjičko – Ostrožački basen nalazi se u dolini Neretve. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 13 . odnosno u blizini Bugojna. Sastavljena je od različitih stijena koje se mogu podijeliti u dva kompleksa sa više zona donji i goprnji kompleks. Od brojnih pojava samo neke imaju ekonomsko – privredni značaj. Zahvata oko 400 km2 površine. To su akumulacije lignitnog uglja.5. Nema poseban ekonomski značaj za ugljarsku privredu. I on nema veću ekonomsku vrijednost za razvoj ugljarske privrede. leži transgresivno preko paleozojsko – mezozojske škriljasto – krečnjačke podloge Dinarida. čija je površina nešto manja od 100 km2. Pripada grupi jezerskih basena miocenske starosti.  Varcar – Vakufski basen je mali basen koji se nalazi nedaleko od basena Jajce.Kamengradski Basen Položaj – U zapadnoj Bosni. između Konjica i Ostrošca. obuhvate miocensko – pliocenske jezerske sediment u kojima se nalaze ugljeni slojevi. U Bosni i Hercegovini najznačajnije je ležište Kreka. čija je ekonomska vrijednost mala. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija miocenske starosti. Sastoji se od više manjih basena. Neko vrijeme ugalj je eksploatisan kod Rogatice i u Mesićima. dinarskog pravca pružanja. po kome i nosi ime. Po površini manji je od Livanjskog zahvata oko 140 km2 površine. nalazi se Kamengradski basen. izolovani basen. Bjelašnice i Bitovnja. a zapadno od Vrbasa.  Livanjski basen kod Livna. 3. Reserve su male svega nekoliko miliona tona. koje se nalaze u svim krajevima bivše Jugoslavije. debljine oko 1000 m.  Basen Jajca nalazi se u slivu rijeke Vrbasa. Geološki sastav je isti kao i u Livanjskog basena. To je mali. Manji miocenski baseni i zatvoreni rudnici mrkog uglja u Dinaridima BiH  Rogatičko – Mesićki basen nalazi se nedaleko od Rogatice.3. Pliocenska ležišta Najveće reserve uglja na teritoriji bivše Jugoslavije nalaze se u sastavu ploocenskih ležišta i basena. odakle potiče i naziv. odnosno SI od mrkonjić – grada. nedaleko od Sanskog Mosta.  Bugojanski basen nalazi se zapadno od Sarajevsko – Zeničkog basena.

pri čemu duža strana iznosi 55 – 60 km. poznat kao Kreka. Stratigrafija i tektonika – Ugljonosna serija.Krekanski basen Slika. Položaj krekanskog basena i rudnika Položaj – U SI dijelu Bosne. odnosno doline rijeke Spreče. a u južnom dijelu basena i preko tufiznih pješčara i serpentine mezozojske starosti. debljine 500 – 600 m. nalazi se jedan od najvećih jugoslovenskih basena lignitnog uglja. između Majevice na sjeveru i serpentinskog masiva Konjuha na jugu. Basen obuhvata tektonsku uvalu koja u paleogeografskom smislu predstavlja izduženi zaliv Panonskog mora koje se u donjem pliocenu duboko zavlačilo u kopno Dinarida. plaveći teren južno od Majevice. nedaleko od Tuzle. Basen ima dinarski pravac pružanja. koja je predstavljala neku vrstu horstovske prečage između zaliva i mora. leži transgresivno preko gornjomiocenskih ili gornjoeocenskih sedimenata. ali je samo jedan dio od toga ugljonosan. Odlikuje se ritmičkom sedimantacijom u kojoj se četri puta obnavlja ciklus igljenih slojeva. pjeskova i glina.8. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 14 . a uža najviše 18 km. krekanski basen zahvata oko 250 km2 površine.

u kojoj bi bila obrađena i proizvodnja i upotreba uglja u kontekstu održivog razvoja. U povlati glavnog ugljenog sloja. što govori o krupnom kopnenom bilju koje je dalo materijal za postanak ugljenih slojeva u ovom basenu. Ukupne reserve uglja iznose oko 4 milijarde tona. Zbog činjenice da BIH/FBIH nema urađenu dugoročnu Energetsku strategiju. kako Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 15 . u kojima su. kao prelazne faze i potencijalne podloge za izradu navedene strategije BiH/FBIH. Nešto veći značaj od ostalih pliocenskih besena i ležišta imaju Stanarsko – Krninsko i Sprečansko – Gračaničko ležište. Proizvodnja uglja a time i razvoj rudnika uglja u Krekanskom basenu počinju 1885. Ugljonosnost – Prisustvo ugljenih slojeva. godine izdvojili su tri sloja: podinsku. 4. sa prosječnim prečnikom od 0.64 m. Prema opštim ocjenama rezerve ovih ugljeva su takvog obima i kvaliteta da se sa istim može dugoročno planirati proizvodnja električne i toplotne energije iz uglja u do sada ostvarenim relacijama 65:35% u odnosu na druge resurse. Stablo je dugo 6 m. od čega su sigurne reserve 600 miliona tona. srednju i povratnu. između Doboja i Tuzle. u kojem je obrađen i sektor uglja. U navedenom kontekstu Vlada FBIH želi da na tim osnovama i dalje razvija proizvodnju električne i toplotne energije iz uglja.Ugljonosna serija tektonski je dosta poremećena. ukupne reserve uglja procjenjene sun a oko 200 miliona tona. Interesantna je pojava fosilnog drveta koja je zapažena na više mjesta u Kreki. a sjeverno od Tešanskog i Teslićnog ugljenog basena. odnosno na obodu Panonskog basena. koje zahvata oko 100 km2 površine sa pružanjem od SZ do JI u dužinu 20 km. pored miocenske prisutne i pliocenske ugljonosne serije. njihov broj i kvalitet u Krekanskom ugljenom basenu zapazili su još u prošlom vijeku austrijski geolozi. a po širini 51 km. O nekim basenima i ležištima pliocenske starosti na teritoriji Bosne i Hercegovine bilo je riječi pri opisu miocenskih basena. Manji pliocenski baseni i ležišta na teritoriji BiH Osim Krekanskog basena koji obuhvata značajne reserve i daje obimnu proizvodnju lignitnog uglja dobrog kvaliteta. Još 1901.  Sprečansko – Gračaničko ležište – U dolini Spreče kod Gračanice. svi drugi baseni i ležišta na teritoriji Bosne i Hercegovine od manjeg su značaja za razvoj ugljarske privrede.  Stanarsko –Krninsko ležište – U podnožju Krnin planine. u kojoj bi predmetna tema bila obrađena. U glinovito – laporovitim sedimentima donjeg pliocena nalazi se sloj lignitnog uglja. na obodu Panonskog basena. godine. Njeni sediment su naborani u dvije sinklinale i jednu antiklinalu čiji je pravac pružanja dinarski. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini posle raspada bivše Jugoslavije BIH/FBIH ima značajna ležišta niskokaloričnih mrkih i lignitskih ugljeva. nalazi se donjopliocensko Stanarsko – Krninsko ležište. Vlada FBIH se opredjelila za izradu ovog SPP. za potrebe FBIH najmanje za narednih 50 godina. JZ od Doboja. u Kreki. prosječne debljine oko 4 m. nalazi se ugljonosno ležište poznato kao Sprečansko – Gračaničko ležište lignitnog uglja. nađeno je stablo koje leži poprečno preko ugljenog sloja.

335 0 5. ali sa beznačajnim kapacitetima (Mostar.076 / 46 Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 16 .021 1.483 2. Svi RU. od toga 7 RU sa podzemnom eksploatacijom uglja. odnosno pogona.087 1. Kamengrad. tako i kod rješavanja socijalnog statusa viška uposlenih radnika. Proizvodnja uglja u Bosni i Hercegovini nakon raspada bivše Jugoslavije Rudnik Kreka (L) Banovići (M) Đurđevik (M) Kakanj (M) Breza (M) Zenica (M) Bila (M) Gračanica (L) Livno (M)(L) Kamengrad (M) Mostar (M) UKUPNO 1990.489 1. Miljevina. 1. a TE Kakanj iz RU Kakanj. 14 samostalnih aktivnih RU. može se reći da je ovaj rad kamen temeljac buduće Energetske strategije uglja za FBIH.383 487 1.115 222 281 77 230 59 0 2007. govori i naredni tekst. O kakvom se kapitalnom poslu radi.731 0 5. U FBIH je ostalo 10 samostalnih lokalnih RU.000 1. Breza i Zenica .500 1.946 1. Bukinje i dr.412 0 4. 4. 4. Gračanica i Livno. Rudarstvo u Bosni i Hercegovini danas U ovom periodu u BiH je. 4. su u međuvremenu zatvoreni – ili rade. imaju izražene probleme poslovanja.001 323 747 253 344 47 95 36 0 2002.701 1.874 0 6. 2.301 0 4. 2.i u manjoj mjeri Bila. Ugalj se kopa na 27 proizvodnih lokacija od kojih su 11 podzemni RU. 1. 2.446 503 997 177 290 72 196 50 0 2006.2. izuzev Gacka i Ugljevika. posebno FBiH. Neki od prije rata aktivnih RU.092 0 5.328 438 903 308 221 61 139 32 0 2004. odnosno općenitog osmišljavanja budućeg statusa tih RU. 1.234 383 943 291 319 60 129 32 0 2003.409 0 5. Dobrnja. Dakle.403 445 1.1.).002 232 767 391 353 51 80 36 0 2001.165 404 318 83 253 59 0 % 07/90 40 61 30 58 82 35 72 37 73 / 200 13.979 1. 1. 1.280 1.018 491 920 116 684 81 135 2000.328 462 968 283 278 69 154 30 0 2005. Posebno je složen problem podizanja nivoa proizvodnje uglja u podzemnoj eksploataciji. Banovići i Đurđevik. I dalje se TE Tuzla snabdijeva ugljem uglavnom iz RU Kreka.bi se navedeni potencijali uglja što prije stavili u funkciju opšte dobrobiti društva.659 0 5.893 2. kako u pogledu reorganizacije i modernizacije. i sa kakvim mogućim pozitivnim posljedicama. Ovdje je potrebna posebna pažnja i aktivnost na revitalizaciji ovih RU.

a moraju se obavljati radi dobivanja podloga za buduću eksploataciju da bi se rudarski rizik sveo na dozvoljeni stepen.229 47 46 Slika.9.893 2.2006. te u eocenskim naslagama Hercegovine (Lastva).241 3. Ugljeni baseni u BiH su već dugo poznati. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 17 . Livno. Tako postoje rezerve kamenog uglja.202 3.847 2. Ležišta lignita. Ležišta mrkog uglja pojavljuju se u raznim dijelovima BiH. Ukupne geološke rezerve uglja u BiH iznose oko 5. u basenima ispunjenim pretežno slatkovodnim tvorevinama. za koje rudnici posjeduju rješenja o odobrenim rezervama od nadležnih Ministarstava. javljaju se i u slatkovodnim (Gacko. bliže panonskom basenu. a eksploatacione su procijenjene prema urađenoj tehničkoj dokumentaciji sa kojom raspolažu rudnici.540 milijardi tona i to 1. Duvno i dr.292 2. trijaskim i jurskim tvorevinama (okolina Bosanskog Grahova). Proizvodnja uglja (u 000 t) po rudnicima u F BiH (1990.) i u marinskim basenima (Kreka i Stanari). Gnjica i Rožanj) prognoziraju rezerve kamenog uglja do oko 30 miliona tona sa malom ekonomskom vrijednošću. Ležišta mrkog uglja su obrazovana uglavnom u donjem i srednjem miocenu. Vrijeme i uslovi stvaranja ekonomski značajnih ležišta uglja opredijelili su njihovu vrstu i regionalni razmještaj. uglavnom bez ekonomskog značaja u sedimentnom kompleksu mladjeg paleozoika (blizina Vlasenice).232 4.76 milijardi tona.103 milijardi mrkog uglja.508 2.250 3. U nekim se eksploatacija vrši već preko 100 godina. Rudnici uglja posluju na granici rentabilnosti te razvojnu komponentu istraživanja zapostavljaju. medjutim. godine) 4.529 2. U takvim uslovima nisu obezbijedjene potrebne geološke podloge. Tektonski su poremećena. rijetko više slojeva ima ekonomsku vrijednost.117 3. Bugojno.752 1. detaljno istraženi. Geološka istraživanja su veoma skupa.Mrki ugalj (M) Lignit (L) 8.418 2. onečišćena jalovim proslojcima i imaju neujednačen kvalitet. Rezerve uglja u F BiH i RS Bosna i Hercegovina je bogata ugljem. godine. Iz ovoga se vidi da su potrebna velika sredstva da bi se potencijalne rezerve istražile i prevele u bilansne.437 milijarde lignita i 1.12.3.624 2. a lignita u gornjem miocenu i donjem pliocenu. Majevica i Kozara.830 3. Energetski potencijal BiH u uglju sagledan je na osnovu bilansa utvrdjenih rezervi mineralnih sirovina sa 31.212 1. Već se duže vrijeme u nekim dijelovima srednje i istočne Majevice (Veselinovac./2007.904 1. od čega je bilansnih 2.583 3. Geološki su. Ovi drugi su vezani za sjevernu Bosnu. uglavnom. Ugalj je nastao u raznim etapama istorijskogeološkog razvoja Zemlje i na velikom broju lokaliteta (više od 100). Ekonomski značajna ležišta uglja u BiH nastala su tokom neogena. U ležištima se najčešće nalaze 1-3 ekonomski značajna sloja uglja. I 2000.

Breza i Bila).7 % bilansnih). te Stanarskom basenu i basenima Bugojna. toplotna je vrijednost.a što navodi na nizak stepen istraženosti. Grafički prikaz učešća bilansnih rezervi mrkog uglja i lignita po bazenima daje se u poglavlju 3. sadrži 0. što znači da nisu dovoljno istražena ležišta. Potencijalne rezerve nalaze se u više basena. nalazi se u Krekanskom basenu. Teslićki. Medjutim. Mesički. vanbilansnih 10.750 kJ/kg.5 %. sadrži znatne količine ukupnog sumpora (2-6 %). Bugojanskom. pepela 5-9 % i vlage 35-53 %. Zenica.Treba naglasiti da od potencijalnih rezervi. rijetko više. Oko 50 % bilansnih rezervi lignita. naročito treba izučavati Bugojanski (zbog izrazito povoljnijih uslova eksploatacije). 7500-12600 kJ/kg. Đurđevik). i to kod mrkog uglja u samo četiri. te Livanjskom i Duvanjskom ugljenom basenu. i kod lignita u Krekanskom. Kotor-Vareš. odnosno ukupnih rezervi svega 6. Centralni basen.7 % potencijalnih. Značajne količine potencijalnih rezervi mrkog uglja evidentirane su u Srednjobosanskom. Tušnica.0 % ukupnog sumpora. a ekonomika eksploatacije i konačna cijena opravdavali su do sada duži transport lignita. pepela (1045%) i vlage (10-25 %). što mu sužava područje upotrebe.0 % bilansnih rezervi. Rezerve energetskog uglja skoncentrisane u nekoliko ugljenih basena. čist. Drvarski.6 % ukupnih rezervi. naročito kada su u pitanju dug transport i zaštita životne sredine. Ovo su vrlo značajne geološke rezerve. Mrki uglja je relativno dobrog kvaliteta prosječna toplotna vrijednost čistog mrkog uglja u Bosni i Hercegovini iznosi oko 16. Miljevina i Kamengradskom. Ugljevik-Istok. te za buduće energetske objekte ne predstavljaju potencijal. Svi ostali baseni (Mostar. Tobut-Peljave). Banovićkom (Seona. Ovi baseni predstavljaju sadašnji i budući potencijal za termoenergetske potrebe. Stanari. Ovakav kvalitet mu odredjuje široko područje primjene. a kod lignita 43. a kod lignita u šest ugljenih basena.Bilansnih rezervi je svega 45. odnosno 52. Livno i Duvno.2-1.0 % od ukupnih geoloških rezervi.8% i 43. interesantnih za elektroprivredu.1 %. morat će se računati i na odsumporavanje.) imaju svega cca 5. koje bi upotrebljavale ovaj ugalj.3 %. te Livanjski i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 18 . kako bi se buduća povećana proizvodnja mrkog uglja i lignita mogla zasnivati i na ovom resursu. Lignit je visokokvalitetan. Mezgraja. Kod gradnje novih termoelektrana. Potencijalne rezerve mrkog uglja iznose 44. Miljevina. Bugojno. a lignita u basenima Kreka. a ekonomski značajne rezerve skoncentrisane su u Gatačkom (19. te da treba obezbijediti značajna sredstva za geološka istraživanja kako bi se utvrdilo energetski potencijal i ekonomska vrijednost ležišta. Glinje. Ugljevičkom (Bogutovo Selo. Gacko. Cazinski i dr. Livna i Duvna. Žepačko-Šeherski. Ugljevičkom i Kamengradskom ugljenom basenu. Lješljanski. koje bi intenzivnim istraživanjima u narednom periodu trebalo prevesti u više kategorija. Najznačajnije rezerve mrkog uglja se nalaze u slijedećim basenima: Srednjobosanskom (ležišta: Kakanj.

Duvanjski basen u F BiH dok je u RS učešće potencijalnih rezervi znatno manje i iznosi 18.99 mil.  Dosadašnja proizvodnja uglja je dala iskustvene podatke za ocjenu uslova i mogućnosti eksploatacije. prevodjenjem u više kategorije. Primjer: dublji dijelovi Krekanskog basena (ispod dubine 250 m. stepenu njihove istraženosti. odnosno na sadašnjem nivou tehnike i opremljenosti rudnika veći dio bilansnihrezervi se ne može ekonomično eksploatisati. kroz napuštanje i nedovoljnu konzervaciju starih jamskih prostorija. Problematika bilansnih rezervi uglja u Bosni i Hercegovini veoma je složena i nedovoljno izučena. Opravdano bi bilo očekivati da će se u budućnosti moći otkopati dio vanbilansnih rezervi što bi povećalo bilansne i eksploatacione rezerve. Stepen otvorenosti rudnika uglja (kao odnos "A"-rezervi prema bilansnim) iznosi 8. a stepen istraženosti ugljenih ležišta (A+B prema bilansnim rezervama) iznosi cca 60 %.10 mil. Dio bilansnih rezervi u nekim basenima je znatno obezvrijedjen. naselja i drugih objekata. Vanbilansne rezerve od 214. koji su najčešće takvi da se postavlja pitanje bilansnosti još jednog dijela rezervi. koja. koji konstantno obezvredjuje sva naša ugljena ležišta je intenzivna gradnja različitih objekata. što daje povoljnu osnovu da se. a postojeća zakonska regulativa takvu gradnju čak podstiče. puteva. tona mrkog uglja i 412. Poseban problem. Učešće rezervi C1-kategorije u ukupnim bilansnim rezervama je dosta visoko (37 %).0% od čega 5. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 19 . u zavodnjenim dijelovima na dubini ispod 400 m u zaštitnim stubovima većine rudnika. Tako su trajno izgubljeni vrlo povoljni dijelovi ležišta za eksploataciju. postaje sve skuplja. ispod rijeka. zatim otvorenosti aktivnih rudnika i drugih geološko-ekonomskih kategorija koje predstavljaju limitiajuće faktore za razvoj termoenergetike u ugljenim basenima BiH.5 % lignit i 12. Struktura bilansnih rezervi omogućava niz zaključaka o raspoloživim rezervama. obezbijedi dalji stabilan razvoj proizvodnje uglja. kategorizacija i proračun rezervi uglja u pojedinim basenima i njihovim raznim dijelovima vršeni su sa vrlo neujednačenim kriterijima u različitim periodima za posljednjih 50 godina.0 %. pa je i skupa eksploatacije. a bilansne rezerve su do 400 m).5 % mrki ugalj. Najveći dio ovih rezervi nalazi se u basenu Kreka. što će usloviti da se tako zaostale rezerve uglja klasificiraju u vanbilansne kategorije. gdje su slojevi zavodnjeni i rudarske prostorije pod uticajem velikih pritisaka. s povećanjem dubine. tona lignita predstavljaju veliku količinu u ukupnim geološkim rezerima uglja u Bosni i Hercegovini. Medjutim. pa je sigurno da će se i bilansne i potencijalne rezerve još morati znatno smanjiti. to uglavnom neće biti moguće jer teško se nalazi ekonomične metode za racionalnu eksploataciju na većim dubinama. pruga. To se ispoljava u slijedećem:  Klasifikacija.

izvršiti grupisanje više ležišta u jedan basen. eksploatacione rezerve u većini ležišta nisu dovoljno izučene i potpuno Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 20 . Gledano u cjelini. ali relativno ograničenih ležišta. te da se ne mogu očekivati nove bilansne rezerve uglja iznad 20% od do sada utvrdjenih. One se mogu utvrditi iz dijelova potencijalnih rezervi. gdje je to moguće. Ubrzana urbanizacija na ugljenim basenima. Bugojno. Gacko.  Faktori zaštite životne sredine. Tuzlanski basen itd. a od mrkih ugljeva Srednjobosanski. (Primjer: Srednjobosanski ugljeni basen. najčešće nekontrolisana intenzivna individualna izgradnja. RamićiBanja Luka. poznate i potencijalne ugljonosne prostore. izuzev Krekanskog ugljenog basena. navedene bilansne rezerve predstavljaju gornju granicu za do sada istražene. Livno i Duvno. gdje su ovi faktori već postavili pitanje bilansnosti dijelova rezervi odnosno ekonomičnosti eksploatacije takvih ležišta uglja. ako se prethodno postojeći potrošači snabdijevaju ugljem za blokove od 500 MW. značajni za termoenergetiku su baseni Kreka. na sadašnjem nivou tehnike. koji u ranijim propisima nisu uticali na postupak klasifikacije rezervi uglja sada imaju nepovoljan odraz i vjerovatno će smanjiti količine bilansnih rezervi uglja u nekim ležištima ibasenima. Dakle. Miladije. dijelovi Južne sinklinale). plan razvoja termoenergetike treba usmjeriti na ovih 10 ugljenih basena. dijelovi Mostarskog basena (Cim-llići i Bijelo Polje-Lišani). dijelovi Mezgraje u Ugljevičkom basenu i pojedini dijelovi Srednjobosanskog basena. Husino. Kao primjer se mogu navesti dijelovi Krekanskog basena (naselja Šićki Brod. tekvalitetu ugija. u energetskom smislu.  Ležišta uglja su brojna te se može konstatovati da. Zbog toga je interesantno. a normativi u razvijenijim zemljama to potvrdjuju. te izgradnja industrijskih objekata. Objektivno se ne raspolaže eksploatacionim rezervama ujednačenog uglja koji se. Do sada je razvoj termoenergetike planiran na bazi obezbijedjenih eksploatacionih rezervi uglja 25-30 godina.  Prema raspoloživim bilansnim i potencijalnim rezervama. Ugljevički i Kamengradski basen. Razmatrajući sirovinsku bazu za potrebe razvoja energetike možemo konstatovati i slijedeće:  U BiH postoje značajne rezerve uglja na kojima treba planirati razvoj termoenergetike. može ekonomično dobijati i u grupisanim ležištima. zatim gradnja objekata infrastrukture (saobracajnice). Sada se vidi da trebavršiti regeneraciju termoelektrana i produžiti vijek za 15 godina. kao i u još nedovoljno istraženim dubljim dijelovima ugljenih basena. odnosno planirati za vijek 40-50 godina. donijele supromjene za ocjenu bilansnosti rezervi uglja u nekim basenima. Stanari. Livno-Duvno.) . Stručnjaci su ocijenili da je stepen proučenosti i geološkog poznavanja tih prostora visok.  Prema tome. BiH ima veći broj. od lignitskih basena. Banovićki.

kojima se koristi svega 20-30 % bilansnih rezervi. otkopni gubici se kreću od 10 do 70 %. Neophodno je da se poveća stepen istraženosti i poznavanja svih ležišta sa bilansnim i Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 21 .3 miliona tona. primijenjenog načina eksploatacije. Ovo je do sada već izazvalo negativne posljedice. Eksploatacione rezerve su procijenjene na sadašnjem nivou poznavanja uslova eksploatacije i stanja rudnika i trenutnih cijena uglja na tržištu. u odredjenirci uslovima.). Problem donje granice eksploatabilnosti rezervi je otvoren i stalno se mijenja prema uslovima tržišta. nastavi neplanska urbanizacija ugljenih prostora itd. ove rezerve mogu biti i znatno niže. ovim ugljenim ležištima i basenima. zavisi od kretanja cijena energije na svjetskom i domaćem tržištu. PK "Čubrić" i "Turija"-Banovići. te cijena troškova eksploatacije i ona iznose manje 65. što u fazi eksploatacije već donosi i donosit će sve veće teškoće. ali rudnici za sada nisu sposobni za to. geotehničke i urbane probleme i uslove. Iskorištenje bilansnih rezervi uglja u dosadašnjoj eksploataciji je. odnosno 1. mogućnosti društva da obezbijedi veći obim korištenja domaćih energetskih resursa. nedovoljnog stepena istraženosti i poznavanja ove problematike u cjelini.54 miliona tona. godine. Ovo se odnosi na brojne hidrogeološke. Zavisno od geološkorudarskih prilika. To je rezultat složenih geološko-tektonskih i hidrogeološkogeotehničkih uslova. što rezultira nešto većim eksploatacionim razervama. dakle. Ako bi se ovi procenti primijenili na raspoložive bilansne rezerve.. Postoji dosta podataka i uslova da se realno koncipira razvoj do 2020 odnosno 2030. Naime. mogu biti i znatno niže od procijenjenih. PK "Šikulje"Kreka. (Primjeri: PK "Dubrave"-Kreka. stepena mehanizacije. doprinosi povoljnijem iskorištenju korisne supstance. planski usmjeren razvoj tog dijela nacionalne privrede. Izgradnja novih površinskih kopova. zatim dalja primjena metoda dobivanja uglja (komorne).298. konačno.To. te teškog položaja rudnika i njihove nemogućnosti za intenzivnija ulaganja u istraživanja. vrlo nisko (u rudnicima mrkog uglja iznosi 55. naročito u mnogim jamama gdje su izgubljene znatne količine bilansnih rezervi. a lignita 638.24 miliona tona. primijenjene otkopne metode i drugih uslova. ako se prihvati orijentacija na masovno napuštanje podzemne eksploatacije. a u rudnicima lignita svega 44.7 % bilansnih rezervi uglja. onda bi eksploatacione rezerve mrkog uglja znosile 660.4 %). sa adekvatno geološko-rudarskim uslovima koncipiranom tehnikom i tehnologijom otkopavanja. Ova problematika otežava donošenje konačnih odluka kompententnih za dugoročni. PK "Bogutovo Selo“-Ugijevik.6 %. Ovi se problemi mogu uspješno rješavati samo velikim investicionim ulaganjima i poboljšanje nivoa geološko-rudarskog poznavanja uslova eksploatacije u. Mora se naglasiti da je geološko-ekonomska problematika ležišta i rezervi uglja u Bosni Hercegovini veoma složena. PK "Gračanica-Gacko". te tempa i nivoa investicionih ulaganja u postojeće i nove proizvodne kapacitete u ovoj grani. One. PK „Vrtlište“ PK “Stanari“ i dr.poznate.

Poseban problem. koja će se konzervirati za 2 ili 3 decenije. Pravilno sagledavanje i tehničkoekoekonomsko planiranje zahtijevaju da se pravovremeno utvrde ne samo fizički obim proizvodnje nego i područja primjene i redoslijed korištenja rezervi iz pojedinih basena i ležišta. neophodno je izraditi kompleksne geološko-ekonomske ocjene. ekvivalentnog uglja sa raznim koeficijentima otkrivke (na primjer do 5. Slika. česta su traženja da se aktiviraju sva istražena ležišta uglja. obezbijede alternative. Sva dosadašnja izučavanja rezervi uglja u Bosni i Hercegovini tretirana su isključivo na bazi naturalnih pokazatelja. trebalo bi za sva ležišta uglja u BiH proračunati koliko ima rezervi uglja odredjenog kvaliteta. Da bi ova sagledavanja bila kompletna.10. u kontekstu sagledavanja stanja rezervi uglja. Time bise dobila potrebna dokumentaciona osnova za planiranje razvoja društva. Svrha ovih proučavanja bila bi odgovarajuće rješavanje ove problematike. jer su vrijednosni pokazatelji ocjene veoma oskudni. odnosno da ležišta budu obezvrijedjena individualnom neplanskom izgradnjom.8. je konzervacija uglja u najširem smislu. potrebe za očuvanje životne sredine i sličnih razloga. a posebno sa stanovišta posljedica nastalih nekontrolisanom urbanizacijom produktivnih prostora. energetske strukture svih domaćih resursa i potreba budućeg razvoja. npr. kako sa stanovišta postojećih potrošača. Prikaz rezervi uglja u F BiH Slika. Za potrebe ovog rada izvršeno je uprošteno sagledavanje po rudnicima odnosno potencijalnim ležištima za postojeće i buduće termoenergetske objekte. To je obiman stručni posao i predmet je posebne stručne studije. u okviru budućih proučavanja neophodno je sagledati stvarne mogućnosti razvoja proizvodnih kapaciteta na raspoloživoj sirovinskoj bazi. koji je veoma značajan za razvoj termoenergetike. To je neekonomski i nesvrsishodan pristup. inače se može desiti da društvo izgubi dio rezervi. Naime. Ovo je uslovilo dosta jednostran tretman. ili u toku 10 godina. itd). Pošto je opredjeljenje društva za maksimalno korištenje domaćih resursa.7.11. što nije ni moguće ni ispravno. tako i sa stanovišta budućih termoenergetskih objekata.te i za planiranje razvoja termoenergetike. Ne može se insistirati da se sva ležišta otvaraju paralelno.perspektivnim rezervama uglja. Prikaz rezervi u RS Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 22 . kao i moguće domete njegove potrošnje.10. Da bi se dobila potpuno realna geološko-ekonomska ocjena bilansnih rezervi.9. Na takvim osnovama potrebno je usvojiti i rješenja da se za ležišta.

posebno onih na prostorima Sjeveroistočne BiH i Srednje Bosne i koji daju gorivo za dvije termoelektrane (TE) Federacije. Značajna ležišta lignita i mrkog uglja se nalaze u Federaciji BiH i Republici Srpskoj. mapa lokacije ležišta uglja.  Rudnik „Sanski Most“ (ugalj mrki) sa površinskom kopom Zlavuše i jamom Fajtovci. u okviru JP «Elektroprivreda» Bosne i Hercegovine (EPBiH) kao i Rudnik i TE “Ugljevik“ A. vidi sliku 2.4. u Gacku koji rade u sastavu Elektroprivrede Republike Srpske (EPRS). Rudnici uglja u RS:  Rudnik „Ugljevik“ (mrki ugalj) sa površinskim kopom „Bogutovo Selo“ i „Ugljevikistok“ sa TE Ugljevik  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnim eksploatacijom  Rudnik „Gacko“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom „Gračanica“ i „Gacko“ sa TE Gacko  Rudnik „Stanari“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Raškovac Potencijalni rudnici : Ležišta u FBiH: Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 23 ..D.  Rudnik „Đurđevik“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima mrkog uglja Višća II i Potočari i podzemnim rudnikom Đurđevik.  Rudnik „Breza“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Sretno i Kamenice  Rudnik „Bila“ (ugalj mrki) sa jamom i površinskim kopom Grahovčići.Vakuf/Uskoplje (ugalj lignit) sa površinskom kopom Dimnjače. Turija i Grivice i podzemnim rudnikom Omazići.  Rudnik „Kakanj“ (ugalj mrki) sa površinskim kopom Vrtlište i podzemnim rudnikom Haljinići. Mnogi od ovih rudnika.  Rudnik „Gračanica“ G.  Rudnik „Zenica“ (ugalj mrki) sa podzemnim rudnicima Stara jama.1.4.  Rudnik „Livno“ (ugalj lignit) sa površinskim kopom Tušnica.D. Rudnici uglja u Federaciji BiH:  Rudnik „Banovići“ (ugalj mrki) sa površinskim kopovima Čubrić.  Rudnik „Kreka“ (ugalj lignit) u čijem se sastavu nalaze površinski kopovi lignita Šikulje i Dubrave. Rudnici uglja u F BiH i RS Ugalj kao energetski resurs je jedan od najznačajnijih izvora za Bosnu i Hercegovinu. TE «Kakanj» i TE «Tuzla». u Ugljeviku i Rudnik i TE “Gacko“ A. podzemni rudnici lignita Mramor i Bukinje. Raspotočje i Stranjani.

prodaju ugalj industrijskom tržištu. Neki rudnici imaju velike količine preostalih rezervi. Od programirane potražnje za električnom energijom uglavnom ovisi i nivo proizvodnje pojedinih rudnika jer su TE najveći potrošači. pitanja i izazova. a od čega ovisi i planirani kapacitet pojedinih Rudnika. U slojevima koji su dovoljno ravni. Osnovna rudarska oprema za radove na otkrivci i uglju čine kompleksi kontinuirane tehnologije (rotorni bageri) uglavnom na lignitima ili diskontinuiranom tehnologijom (bager/kamion) u mrkim ugljevima. Svaki rudnik uglja ima niz vlastitih jedinstvenih problema. Rudnici u Federaciji i RS su različito organizovani ali sa sličnim geološkim uslovim eksploatacije i tehnološkim problemima. infrastrukturu i opremu. Rudnici uglja u Federaciji isporučuju ugalja u termoelektrane EP BiH TE Tuzla i Kakanj. Plasman uglja iz rudnika Federacije i RS može se podijeliti na dvije komponente: ugalj upotrebljen za proizvodnju električne energije u četiri TE sa kojima radi EP BiH i EP RS i ugalj koji se koristi u raznim primjenama industrije. a u RS rudnici imaju samo pogone sa površiskom eksploatacijom. kako domaćem tako i u izvozu. grijanja i domaćinstva. sadržaja vlage. kako u BiH tako i u izvozu u druge susjedne države. u jednoj ili više etaža ili metode sa natkopnim dobivanjem uglja. Podzemni rudnici eksploatiraju jedan ili više slojeva lignita ili mrkog uglja. Slojevi koji strmije zaliježu otkopavaju se komornom tehnikom. a radovi na čelu kreću se od ručnih do potpuno mehanizovanih. lokalnim domaćinstvima i potrošačima centralnih grijanja. ali gotovo svi imaju zajedničku činjenicu da im je jako potreban kapital: za zemljište. U Federaciji rudnike uglavnom čine pogoni sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. dok su drugi gotovo iscrpili ekonomski eksploatabilne rezerve. Površinski kop „Kongora“ za TE „Duvno“  Površinski kop „Kotezi„ za TE „Bugojno“  Kamengradski ugljeni basen – RMU Kamengrad Sanski Most (ugalj mrki) sa površinskim kopom „Zlavuše“ i jamom „Fajtovci“ Ležišta u RS:  Rudnik „Miljevina“ (mrki ugalj) sa površinskom i podzemnom eksploatacijom. pepela i sumpora. Od navedenih rudnika uglja u Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 24 . Kvalitet uglja znatno varira sa širokim rasponom toplotne vrijednosti. na mrkim ugljevima i lignitu. sa brojnim varijacijama. Površinski kopovi se nalaze na prostorima različite konfiguracije (ravne do brdovite) i gdje se eksploatiraju relativno ravno ležeći slojevi do strmog nagiba. zavisno od jedinstvenih geoloških i geomehaničkih problema na svakom pojedinom rudniku. Pored toga svaki rudnik uglja ima znatno više osoblja kada se porede sa rudnicima uglja u svijetu sa sličnom opremom i kapacitetom. koristi se metoda širokog čela.

Nakon što su utvrđe projekcije potražnje energije u Modulu 3. transportnih mogućnosti. U slučaju termoblokova posebno je značajna ocjena mogućnosti snabdijevanja uglja sa aspekta vrste. ležište Kongora na kojima su Predstudijskim rješenjem obrađena dva bloka od po 275 MW i to neposredno uz rudnike i na zajedničkoj lokaciji sa snabdijevanjem vodo iz akumulacije Buško Blato. Konačno.tehnička dokumentacija uglavnom rađena prije 20 i više godina. (Vlada Federacije Bosne i Hercegovine „Plan za izgradnju novih proizvodnih elektroenergetskih kapaciteta”). Tako npr. moguće izvore i uslove finansiranja. potrebe investiranja u rudnike itd. neophodno je uraditi aktueliziranje kompletne dokumentacije. te promjene u regulatornom i pravnom okviru. a rudnik Livno radi sa veoma malom proizvodnjom zbog problema plasmana iako ima značajne rezerve i povoljne uslove eksploatacije. Prvi i vjerovatno najvažniji među kriterijima su revidovane eksploatabilne rezerve koje su verifikovane kroz određenu Investiciono tehničku dokumentaciju.Federaciji trenutno nije aktivan rudnik Kamengrad u Sanskom Mostu koji je privatizovan. S ozirom da je postojeća Investiciono . Rudnik Stanari koji sada radi za industriju i domaćinstva i manjim isporukama u TE “Tuzla“će se u naredom periodu takođe vezati za svoju TE „Stanari“. kvaliteta i cijene uglja. a koja nisu detaljnije obuhvaćena napred datim pregledima. a samo manje količine se isporučuju domaćinstvima. tehno . lokaciju i ekološke zahtjeve u skladu sa novim eološkim zakonima i propisima.ekonomske parametre. prestrukturiranje vertikalno razdvajanje elektro sektora. mogućnost odlaganja otkrivke. posebno osnivanje Elektroprenosa BiH i NOS-a. sada ne radi i u stečajnom je postupku. uključivanje u elektroenergetski sistem agregata velikih snaga. troškove poogona i održavanje. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 25 . posebno sa stanovišta glavnih parametara koji opredjeljuju izvodljivost bilo kojeg energetskog objekta. predstavlja posebnu problematiku vezano za rad elektroenergetskog sistema. a koja smo svrstali u poecijalna to su: Duvnu. te je nužno to posebno obraditi. vodu. RI je detaljno analizirao svaki pojedini rudnik. godine. To se prije sveg odnosi na provjeru ulaznih veličina koje se odnose na eksploatacione rezerve ugalj. Rudnici uglja u RS vezani su uglavnom na dvije TE „Ugljevik“ i „Gacko“. tržište električne energije. Danas su sasvim drugačije okolnosti kada je u pitanju stanje elektroenergetskog sistema u odnosu na period kada su se razvijali ovi projekti. odlaganje šljake i pepela. a koja se planira izgraditi do 2013. Rudnik Miljevina ima značajne rezerve mrkog uglja koje je eksploatisao površinskom i podzemnom eksploatacijom i koje je u ranijem periodu isporučivao ugalj za industriju i široku potrošnju. nametnuti će budućim proizvođačima nove troškove za prenos i sistemske usluge. Treba napomenuti da u BiH postoji još značajnih ležišta uglja.

Vakufa). Bugojno sa veoma značajnim rezervama uglja. koje nisu potpuno istražene i koje se cijene na oko 1.294. Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 26 . Za realizaciju ovog projekta poseban interes je iskazan od strane Srednjobosanskog kantona i lokalne zajednice (općine Bugojno i Gornji VakufUskoplje I D.Za površinski kop „Kongora“ sada su u fazi završrtka istražni radovi ( geološki. a od ovih rezervi prema dosadašnjim saznanjima može se cca 130 miliona tona otkopati površinskom eksploatacijom i to pod veoma povoljnim uvjetima (Studija izgradnje rudnika Kotezi sa TE Bugojno. po zakonu o geološkim istraživanjima.7 miliona tona geoloških rezervi. dovesti do potrebnog nivoa istraženosti za izradu projekata eksploatacije kao i druge neophodne dokumentacije za izgradnju Rudnika i Termoelektrane. godine).Rudarski institut Tuzla 2006. geomehanički i hidrogeološki) kojiima će se rezerve uglja.

12. Zaključak Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 27 .Slika. Položaj rudnika uglja i termoelektrana u BiH 5.

brojne vrijednosti date u ovom dokumentu su u okviru prihvatljivih granica pouzdanosti. ili odbaciti. među njima i uglja. 6. neophodno je što prije dovesti u stanje kontinuiteta realizacije. odnosno navedeni podaci čine realnu i dostatnu bazu za trenutna i dugoročna strateška razmišljanja. Ugalj kao primarni energetski resurs u FBIH/BIH. Također. Literatura Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 28 . Optimistička je zato što je ukomponovala takozvanu liniju kritičnih aktivnosti maksimuma. ima stratešku i nezamjenjivu     ulogu. Podrazumjeva se. rudarsko-geološku legislativu i regulativu treba što prije usaglasiti sa međunarodnim standardima. eksploatacije. Što prije uraditi urbanu strategiju stanja i razvoja rudnih ležišta. kako bi se imale realne spoznaje o raspoloživosti ugljenih rezervi u FBIH/BIH. Posebno i urgentno za sva ležišta uglja. U procesu pripreme. odnosno potvrdit će se. Ponuđena opcija dinamičkog plana razvoja proizvodnih kapaciteta RUFBIH. da će se za svaki konkretan slučaj izgradnje termoenergetskih objekata i pratećih RU prethodno izraditi odgovarajuća studija izvodivosti. organizaciono. u okviru koje će se navodi dati u ovom dokumentu (SPP) provjeriti. finansijsko. i izraditi mapu puta kako što prije doći do tih vrijednosti. a saglasno već usvojenom Akcionom planu FBIH za restrukturiranje i modernizaciju rudnika uglja FBIH/BIH. U navedenom kontekstu restrukturiranje rudnika uglja. tehnološko i kadrovsko (pitanje radne snage). obzirom na raniju tvrdnju potrebe provjere rezervi uglja i tržišta energije. a posebno eksploatacionih. konstruisana je na bazi raspoloživih informacija na ovu temu. kako bi se pod hitno uticalo na razvoj urbanih prostora koji svojim nekontrolisanim razvojem veoma ugrožavaju stanje rezervi i ekonomiju eksploatacije ugljenih resursa. Ipak. prerade i upotrebe uglja. Ovo u krajnjem slučaju treba uraditi paralelno sa razvojem aktivnosti na definisanju kapacitivnosti potencijalnih termoenergetskih objekata. naučno-istraživački provjeriti i utvrditi stanje rezervi svih kategorija. što prije prepoznati evropske standarde. posebno okolinske. optimistička verzija. pri čemu treba posebnu pažnju posvetiti definisanju vanbilansnih rezervi i gubitaka pri eksploataciji ležišta uglja.

). br. 04.10.. 28.  Ugalj.  Zakon o koncesijama Federacije BiH.1994.3. (Sl. list Republike BIH. Programi restrukturiranja svakog rudnika pojedinačno izrađeni od strane rudnika uglja skupa sa različitim naučno istraživačkim institucijama.2007.2002. 2006.). («Sl. Sarajevo. 28. (Sl. br.52/02. Dr. g.  Uredba sa zakonskom snagom o rudarstvu. Nacrt konačnog izvještaj. list Republike BIH. 24/93). 2003.2002. 30..  Ustav Federacije Bosne i Hercegovine.  Zakon o prostornom uređenju. Predrag Nikolić Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 29 . (Sl. energije. br. list SFRJ.12.40/02. Modul 3 – Proizvodnja el. Sarajevo.  Studija energetskog sektora u BiH.  Uredba sa zakonskom snagom o geološkim istraživanjima. («Sl.  Ustav Bosne i Hercegovine. novine FBiH» br. US broj 1/94. Svjetska Banka (Treći projekt obnove EES. 53/79). BHP3-EESTEPRO-Q-04/05 WB).  Pravilnik o klasifikaciji i kategorizaciji rezervi čvrstih mineralnih sirovina i vođenju evidencije o njima. 21. Nikola Pnatić i Dr. Sarajevo.8. 3/93). novine FBiH» br.

Ugalj U Bosni i Hercegovini Page 30 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful