P. 1
s o c i o l o g i j a n a s e l j A

s o c i o l o g i j a n a s e l j A

|Views: 1,276|Likes:
Published by Denis Maja

More info:

Published by: Denis Maja on Jun 05, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as DOC, PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

07/24/2013

pdf

text

original

SOCIOLOGIJA

NASELJA

Seminarski rad po svojoj volji (predaje se na ispitu): 1. Urbanizacija i društvo. 2. Sociologija naselja u kontekstu urbanizma i planiranja.

3. Sociološki aspekt grada (može se, pored toga: tipologija gradova, statistička,
funkcionalna, sociološka klasifikacija grada). 4. Grad – otvoreni prostori, skulpture, spomenici, trgovi, parkovi, … 5. Urbanizam i planiranje, osnovne pretpostavke urbanog planiranja. 6. Gradovi predindustrijskog, industrijskog i postindustrijskog doba. 7. Razvoj gradskih centara – karakteristike gradskih centara, funkcije gradskog centra. 8. Osnovne karakteristike urbanog i seoskog (ruralnog) naselja. 9. Postratna degradacija gradskog centra – uzrok migraciona kretanja (ili sa aspekta migracionih kretanja)

10. Anomije u gradu (npr. tajna društva u BiH)
11. Tipologija gradova 12. Gradski centar 13. Otvoreni prostori u gradu (aleje, simbolika, parkovi,...) 14. Različitost urbanog i ruralnog sa sociološkog aspekta i koji su to faktori koji uslovljavaju ruralno i urbano?

15. Seosko naselje sa sociološkog aspekta
16. Pejsažna arhitektura 17. Uticaj ekoloških faktora na životnu sredinu 18. Faktori za formiranje sistema zelenila 19. Loša i dobra naselja po mom mišljenju, naša vizija 20. Šta je vegetacija u kompoziciji grada sa sociološkog aspekta?

1. PREDAVANJE

Sociologija

je nauka o društvu, o svim manifestacijama u kojima se društvo javlja – procesi – klase i klasna struktura, društvo sa aspekta ekonomske osnove ili baze ili nadgradnje; razvoj društveno-ekonomskih formacija od prvobitne zajednice (prva bezklasna), preko prve klasne - robovlasničke, feudalne, kapitalističke, sociološke i komunističke.  Pozitivni ili konjuktivni procesi: kooperacija (saradnja), akomodacija (prilagođavanje) i asimilacija (spajanje);  Negativni ili disjunktivni procesi: kompeticija (takmičenje), sukob (konflikt), rat (najoštriji oblik konflikta; alternativa ratu je mir). Sociologija proučava i društvene grupe:  nerazvijene - horda, rod, pleme; Sociologija naselja 1

 

razvijene - narod, nacija, porodica i čovječanstvo. U ekonomsko-političke društvene grupe spadaju: kaste, staleži, klase; dok u političko-pravne: država, političke stranke i političke institucije (njih sociologija proučava u kontekstu nadgradnje društva).

Sociologija proučava sve odnose, procese, manifestacije koje se javljaju u društvu i sa aspekta statike i dinamike; proučava uže naučne discipline koje se fokusiraju na samo jedan fenomen – uže naučne discipline: sociologija naselja, sociologija sporta, sociologija sela, sociologija rada,...

Sociologija naselja
SAD.

(urbana sociologija) – nastala je 20-ih godina 20.st. u Čikagu,

Poznata je Čikaška škola, koja je utemeljila naučne principe razvoja sociologije naselja ili urbane sociologije. Čikaška škola je imala veliki uticaj na razvoj urbane sociologije. Razlozi nastanka Čikaške škole: Uglavnom, porast razvoja gradova početkom 20.st., intenzivno doseljavanje stranaca (imigracije). Urbana sociologija ne razvija se samo u SAD, korijene ima i u Evropi, posebno u Njemačkoj najizraženiji predstavnik je sociolog Žorž Zimel, koji je smatrao da je metropolis u visokourbaniziranoj sredini ili okolini značajan za čovjeka.

Uporedo sa razvojem urbane sociologije ili sociologije naselja razvijaju se i ostale naučne discipline koje su po svom shvatanju, principima, u kontekstu sociologije naselja. Neke discipline su nastale i prije sociologije naselja, npr. socijalna geografija, demografija, sociologija sela, ekologija, humana ekologija (koja ima posebno mjesto kada govorimo o nekim fenomenima u sociologiji naselja, jer proučava čovjeka, okolinu u najširem smislu, u kojoj živi čovjek, proučava grupe i institucije, odnose između njih, promjene koje nastaju).

Ideja o humanoj ekologiji tema je različitih istraživanja, posebno sociologije grada, jer ekološko tumačenje grada primjenjuje se kao kauzalni model objašnjenja određenih pojava, npr.socijalne delikvencije pojedinih dijelova grada koji imaju lošu ekološku strukturu, a takva struktura utiče na devijatno ponašanje. Razvoj sociologije naselja obilježen je različitim analizama pojednih fenomena, pojedinih situacija u gradu. Sociolozi postavljaju pitanje - šta je to klasična urbana sociologija?

Klasična urbana

sociologija

podrazumijeva sociologiju grada u vrijeme njenog nastanka i razvoja početkom 20.st. Kad govorimo o klasičnoj urbanoj sociologiji, neminovno je reći da u kontekstu ove sociologije je i pitanje urbane kulture. Urbana kultura (sa sociološkog aspekta) je mit, ideologija zasnovana na ideji progresa. Ovaj zahtjev nudi ideju o univerzalnom čovjeku, o univerzalnim obrascima života, univerzalnoj urbanoj kulturi i, naravno, ekološkim fenomenima života.

Sociologija naselja u kontekst svog istraživanja stavlja oblike sistematizacije, npr.
grad-selo, postavlja pitanje između prostornog i društvenog fenomena, kao i pitanje između pojedinih dijelova prostornog i socijalnog (park, ulica, četvrt grada,...). Sociologija naselja je naučna disciplina ili dio sociologije koja ima za predmet izučavanja različite sociološke aspekte fenomena urbane civilizacije. Šta je to urbana civilizacija, koje su to koncepcije o gradu, historijski razvoj grada, odnosno, evolutivni razvoj naselja, društveni aspekt života u gradu ili u gradovima, ciljevi ubanističkog planiranja, gradski centri, problematika stanovanja (naselje, zgrada, stan), urbani socijalni, tj.društveni pokreti – npr. ekološki pokret. To su samo neka pitanja na koja sociologija naselja treba da da svoj odgovor. Primjena socioloških analiza u teorijskom smislu omogućava nam da kroz prizmu, razvoj (sa historijskog aspekta) sagledamo razvoj društveno-ekonomskih formacija i konkretnih oblika koji su stvarani u urbanom prostoru. To je posebno značajno za arhitekte, za koje u literaturi postoji naziv gradograditelji. Sociologija naselja 2

A CILJ je da poveže odnos između ljudi i prostora sa socijalnim faktorima koji su osnova ponašanja individue. Sociolozi kažu da svakodnevnica urbanog života daje nam sliku da stvarni urbani prostor nije idealan. Uporedo se razvijaju sljedeće discipline:  Socijalna geografija. socijalne delikvencije (anomije društva). Odnos DRUŠTVA i PROSTORA definiše se kao socio-prostorna perspektiva. Šta je    „Klasična urbana sociologija“ ? Odgovor je u težnji sociologije da predmet istraživanja usmjeri na odnos grad-selo. je proizvod nastao iz društvene i tehnološke podjele rada. Postavlja se pitanje . U tom smislu može se reći da u prostornom gradograditeljstvu postoje i određeni zakoni graditeljstva. Socio-prostorna perspektiva sastoji se iz sljedećih pretpostavki:    URBANA i SUBURBANA naselja. koja se uglavnom zasniva na tumačenju procesa evolucije. Urbani prostor čini stvarnost određena dijalektičkim suprotnostima datog društveno-ekonomskog sistema. tj. U tom smislu problematika tretiranja karaktera prostora predstavlja područje u kome se razlikuju ideje stare (početne) i nove (savremenije) ideje urbane sociologije ili sociologije naselja. robovlasnička ili antička. i tako je nastao i timski rad. kapitalistička koja nastaju posredstvom industrijske revolucije. na kojem se zasniva gradograditeljstvo. tačnije u Čikagu. feudalna ili srednjovjekovna naselja koja nastaju u okviru agrarne revolucije. Zato u tom smislu može se govoriti o tipologiji naselja kroz historijsko postojanje koje se uglavnom temelji na društveno-ekonomskim formacijama. Sociologija naselja 3 . Urbani prostor predstavlja određeni ideološki nivo. RAZLIKE – stratifikacija između klasnih grupa. npr. veza između prostornog i socijalnog. Urbani prostor. možemo reći. različitih usmjerenja.. kao i određena društvena i tehnološka podjela rada.. dijelova grada koji imaju lošu ekološku strukturu grada. i kao takav je promjenjiv društveni proizvod..  Demografija.st. Planiranje grada je kompleksna djelatnost koja okuplja stručnjake različitih profila.Svaku društveno-ekonomsku formaciju karakteriše razvoj proizvodnih snaga.koje su to socioprostorne perspektive sa sociološkog aspekta? 2. u SAD. To znači da historijska geneza naselja.  Sociologija sela. prema promjenama u radu ta evolucija ukazuje na lakše sagledavanje protivrječnosti urbanog prostora. kao proces nastaje pred kraj 20. sa ciljem studiranja i planiranja urbanog fenomena.Ekološko tumačenje grada primjenjuje se kao kauzalni model objašnjenja određenih pojava. politički odnosi koji utiču na život lokalnih područja. Urbani prostor se shvata kao društveni element određen ili uslovljen proizvodnim odnosima. To su naselja prvobitne zajednice. ali i određen reprodukcijom datih društvenih odnosa u društvenoj nadgradnji. Naselja vezana za GLOBALNI sistem – ekonomski. zatim. itd. stepen razvoja sredstava za proizvodnju. PREDAVANJE Sociologija naselja ili urbana sociologija ili sociologija prostora.  Ekologija čovjeka .

gradski centri (postanak i razvoj). aspekt urbanog planiranja. kulturni centri. npr. i. itd. ekološki – urbani socijalni pokreti. transformacija od proizvođačkog do potrošačkog načina života. npr. kultura. rasa. itd. političke odluke na gradskom. U čemu se sastoji socioprostorna perspektiva? To su uglavnom urbana i suburbana naselja koja već imaju izgrađenu sredinu. Iz ovoga možemo zaključiti da između prostora i društva postoji jedan dualni (međusobni) odnos. što znači da ekonomske. Jedna od definicija sadržana je u stavu: URBANIZACIJA je proces rasta stanovništva (gradskog). Jedna od pretpostavki je i da su naselja organizirana prema kulturološkim simbolima i materijalnim objektima unutar izgrađene sredine.  Problematika stambene gradnje (npr. kao što su klasa ili sloj. Sociologija naselja je naučna disciplina koja ima za predmet izučavanja različite sociološke aspekte fenomena “URBANE CIVILIZACIJE”. ORGANIZACIJA naselja. specifični teritorijalni odnosi. itd. nacionalnom i međunarodnom nivou utiču na život lokalnih područja. Urbanizacija nastaje procesom industrijalizacije. Socio-prostorni pristup života u gradu ukazuje na različitost stilova života i subkultura. transport. šoping centri. tereni za sport. naselja u kontekstu sociološkog postojanja. Svi objekti u prostoru imaju svoj smisao. socioprostorni pristup života u gradu utiče na različitost stilova života i subkultura koje su prisutne na širem gradskom području. društveni aspekt života u gradu. ( umjetnički paviljoni. univerzitetski kompleksi. Objekti u prostoru imaju svoj smisao. kao posljedica interakcije. da organizacija naselja utiče na ponašanje ljudi.). što je posljedica smanjenja seoskog stanovništva. Sociologija naselja 4 . a ona ima za cilj da poveže odnos između ljudi i prostora. Razlike u životnim stilovima izražene su kroz specifične ambijente. Različiti stilovi života. Koji su to aspekti? Mogu se svrstati u: osnovne koncepcije o gradu. svakako. su između složenih društvenih faktora. prostori za zabavu. industrijska i postindustrijska). Naime.  Priliv doseljeničkog stanovništva.  Proces urbanizacije gradova. “divlja gradnja”. itd. prostorna lokacija utiče na različite načine ponašanja ljudi. razvoj massmedija. „Ruralizacija gradova“ – sociološki aspekt:  Smanjenje autohtonog stanovništva. urbanizacija.  Različiti ekološki problemi. URBANIZACIJA I DRUŠTVO Postoji više definicija fenomena urbanizacije. (postanak) i razvoj naselja (predindustrijska. Odnos između društva i prostora definiše se kao socioprostorna perspektiva. Posljedice i faktori urbanizacije su različiti:  Nejednakost urbaniziranosti teritorija. problematika stanovanja. Sociolozi smatraju da tokom istraživanja. itd.  Doseljeničko stanovništvo donosi svoje „stilove ponašanja“. zatim naselja su vezana za globalni sistem.…) PROSTOR je istovremeno i proizvod i proizvođač ponašanja u društvu. Sociolozi za urbanizaciju predpostavljaju proces širenja „gradskog načina života“ sa različitim procesima u kvantitativnom i kvalitativnom smislu.

nastao u periodu Čikaške škole. URBANIZAM.  Politički faktor. uticaj tih procesa na pojedinca. novi pogledi na društvo. Sociologija naselja 5 . odnosno Prisutni termini za urbanizam su:  Urbanistički biro. itd. kao i ciljeve. Institut za urbanizam. nastanak suprotnosti selo-grad. tj. Sve to dovodi do erozije „autentične gradske kulture“. Tokom vremena. Ona je uslovila podjelu naselja na predindustrijska naselja (gradove) i industrijske gradove. Migracije   Usko vezane za ruralizaciju gradova. a osnovni okvir bio je grad. Dnevne migracije (zbog posla). sedmične (zbog posla). Tu razlikujemo prve gradove antičke i feudalne. gradovi su se mijenjali i u kvalitativnom i u kvantitativnom smislu. Urbanizam može da znači i “tehniku oblikovanja prostora” ili “nauka o lijepim formama”. značajan je po tome što se oslanjao na opisivanje gradskog načina života. na grupe.  Klimatsko-geografski.) 3. svijet. po organizaciji prostora. a temeljni događaj u razvoju gradova u sociologiji se smatra “industrijska revolucija”. Naime. itd. urbano shvaćeno kao zajednica koja ima svoje zakonitosti razvoja i uslove života.   Zavod za urbanizam. Urbano planiranje analizira se kao kompleksan proces prenošenja određenih vrijednosti u konkretnim uslovima određenog života. sezonske (iz ekonomsko nerazvijenih zemalja stanovništvo dolazi u industrijska ili turistička područja zbog zarade). Sociolozi pod terminom urbanizam podrazumijevaju kompleks procesa koji se javljaju u gradu. ruralnourbano. Industrijski gradovi karakterišu se po svojoj teritorijalnoj veličini i broju stanovnika. (U svakom društvu postoje migraciona kretanja ili pokretljivost stanovništva. Savremena urbana sociologija u svojim analizama stavlja ovaj fenomen u prioritet istraživanja. poseban značaj imaju nova organizacija prostora. itd. Među tim promjenama. Nastanak prvih naselja sociologija naziva „neolitskom revolucijom“. razlika je u kulturi i društvenim odnosima. Faktori koji uslovljavaju migracije su:  Ekonomski faktor (u vrlo uskoj vezi sa dnevnim. Pojava gradova uvela je u ljudsko društvo red u svim oblastima života. zatim. PREDAVANJE URBANIZAM I PLANIRANJE Sociologija naselja proučava procese planiranja. a pojavu (nastanak) gradova “urbana revolucija”. Savremena sociologija naselja za prioritet svog istraživanja stavlja URBANO PLANIRANJE (a cilj je da analitičkim pristupom utvrdi smisao i funkcije planiranja). itd. početni razvoj urbane sociologije. sedmičnim i sezonskim migracijama). na institucije. prvi razvoj. Predindustrijski gradovi (naselja) razlikuju se ne samo po svom vremenu nastanka. manifestacijama tog života. itd.

ciljevi planiranja mogu biti:  Opšti-generalni. saobraćajni sistemi. Ekološki. infrastruktura. Ciljevi. LJUDSKE POTREBE – ogledaju se kroz osnovne funkcije – stanovanje. Grad kao sistem. Interdisciplinarni rad. MJERLJIVOST . zatim stepen motorizacije.  Specijalni. Ciljevi urbanog planiranja mogu biti:  Kvantitativni i  Kvalitativni. broj i struktura.značajna je uloga planera. fenomen URBANOG PLANIRANJA može se posmatrati u sljedećim aspektima:        Planibilnost. itd. Urbanistički.u urbanom planiranju promjenjiva je gradska infrastruktura. INTERDISCIPLINARNI RAD – sveobuhvatno upoznavanje urbane stvarnosti. koja ima svoje stavove. itd. NASELJA PREDINDUSTRIJSKOG PERIODA Sociologija naselja 6 . SISTEMATIČNOST GRADA – različiti sistemi. Mjerljivost. Pretpostavke urbanog planiranja Sociološki posmatrano. itd. rad.Sociološka tipologija gradova polazi od broja stanovnika koji žive u gradu jer sa porastom stanovnika mijenja se i sam profil (tip) grada. Vrijednosni sistemi. itd. PLANIBILNOST . itd. Sociološki. kanalizacija.     Arhitektonski. U gradu nastaje nova ličnost – sociolozi je nazivaju urbanit. svoje mišljenje. vodovod. Ljudske potrebe.  Posebni-konkretni.utvrditi stepen planibilnosti određenih fenomena kao što su stanovništvo. CILJEVI . komunikacija. Sa aspekta urbanističke dimenzije ciljevi su:  Dugoročni. VRIJEDNOSNI SISTEM . srednjoročni i kratkoročni. U okviru urbanog planiranja ciljevi su:  Ekonomski.

Gradovi su i personifikacija naroda i država (Dubrovačka republika. Sociolozi smatraju da su gradovi sinteza najboljih. U sociologiji naselja karakteristična su dva stava kad se govori o sociologiji grada. Središte srednjevjekovnog grada sačinjavaju značajni objekti:  Gradska vijećnica. Mletačka republika. U formiranju srednjevjekovnog grada značajnu ulogu imaju sakralni objekti. Katedrala ima veliki uticaj na formiranje prostora u centru grada. društvenog i kulturnog razvoja. Stanovništvo se koncentriše u blizini industrijskih objekata.  Velike robne kuće zamjenjuju male prodavnice. 4. Svi putevi vode ka trgu i sve počinje od trga. Mnogi gradovi su veliki univerzitetski centri. a s druge strane treba posmatrati grad. što znači da imaju i edukativni karakter u svom postojanju. Tvornice se lociraju između željezničke pruge i rijeke.). konstituisana.. otuđen u gradu.) su Pariz. društvenog i kulturnog razvoja.. U centru grada je prostor za trg.  Cehovska vijećnica. odnosno. Naselja prvobitnih zajednica su pećine i primitivni zakloni. skitnice.st. GRADOVI INDUSTRIJSKOG PERIODA Faktor razvoja industrijskog grada su migracije. i u tom smislu treba da bude opšta sociološka teorija o razvoju grada. Sociologija naselja 7 . U strukturi gradova nastaju nove promjene:  Industrijski rad potiskuje manufakturni rad. Postavlja se pitanje u sociološkom smislu da li formirati užu naučnu disciplinu u okviru urbane sociologije? Sociolozi smatraju da ova disciplina još nije formirana. Rimska imperija. koja proizilaze uglavnom iz mišljenja sociologa da je formirana deskriptivna sociologija grada iz koje nastaju druge ideje. Sajmišta – u kasnijem periodu utiču na razvoj grada. samoubice). U toku svog historijskog razvoja grad je glavni centar ekonomskog. Tipični primjer gradova iz tog perioda (19. Naselja (uglavnom radnika) grade se u nizovima.  Samostan. PREDAVANJE SOCIOLOŠKE TEORIJE Gradovi su u toku historijskog razvoja glavni centri ekonomskog. itd.  Katedrala. Prve zajedničke kuće sličile su pećinama – ovalnog ili kružnog oblika. Neki teoretičari ove problematike smatraju da je sociologija grada nauka o savremenom urbaniziranom društvu. itd. te da je potrebno na jednoj strani razlikovati deskripciju gradova ili deskriptivni način posmatranja grada. Bronzano doba donosi pravilna naselja “Tera Mare” (ulice se sijeku pod pravim uglom).  Željeznica potiskuje drumski (cestovni) saobraćaj. London. U kasnijem periodu javljaju se sojenice. Naselja srednjeg vijeka – srednjevjekovni gradovi.  Kako humanizirati život u industrijskom gradu (da ne budu prisutne anomije grada – negativne pojave koje su prisutne: droga. Sociološke teorije:  Grad je “društvo u malom”. najupečatljivijih vrijednosti stanovnika tog grada.Naselja predindustrijskog doba nastaju u periodu od rodovskih zajednica do kapitalističkodruštvene ekonomske formacije.  Da li je čovjek „izgubljen“.. gradove koji će se razviti iz deskriptivne orjentacije.

Međutim. ima i poseban metodološki instrumentarij u ovim istraživanjima. Postavlja se pitanje koje su to teorije o gradu u okviru urbane sociologije. a činjenica je da im je osnova ove funkcionalističke teorije da polazi od pretpostavke o podijeljenosti funkcija u samom gradu. devijatnog ponašanja. grad kao jedna cjelina. i obrnuto). Razvoj humane ekologije doveo je do nastanka i razvoja posebnih ekoloških teorija o strukturi teorija. prije svega. zatim o političkim dimenzijama grada. Potrebno je naglasiti da se sociologija grada razvijala. organicistička teorija (ideja) o gradu. Međutim. jedna od najstarijih teorija i koncepcija o gradu je tzv. Treća zona – zona “lošijeg stanovanja” (niži socijalni status). u sociologiji ideja o funkcionalnom gradu suprotstavlja se ideji o gradu kao ljudskoj zajednici. nova shvatanja o društvenom životu. Emil Dirkem je uveo pojam anomija. pokretljivost stanovništva. Sociologija naselja 8 . ideji o gradu kao kolektivnom grupnom iskustvu.…sve je to zajedničko svakom društvu. U kasnijim teorijama ta istraživanja nisu našla svoje sljedbenike. da su tu istraživanja vrlo mala. Formiranje prvih gradova – URBANA REVOLUCIJA. Po ovoj teoriji grad je kao organizam koji ima svoje funkcije i u tom smislu mnogi sociolozi ovu teoriju nazivaju i funkcionalističkom teorijom. Individue u novim društvenim odnosima – URBANIT. urbana sociologija tek sa nastankom Čikaške škole i u okviru nje posvećuju pažnju pitanjima. ideji o gradu kao podruštvljenom prostoru. Po ovoj teoriji grad se sastoji od 5 zona ili područja:  Prva zona – poslovno središte grada. Međutim. Među njima je najpoznatija koncentrično-zonalna teorija koju je razvio Burgess u svom djelu “Grad”. Promjene u gradu se ogledaju:  U novoj organizaciji prostora. čije začetke možemo naći kod antičkih filozofa Platona i Aristotela. tj. različiti procesi.Prvi stav – sociologija grada je deskripcija različitih urbanih fenomena koji su uglavnom karakteristični za urbanu civilizaciju. odnosno. Te promjene su posebno izražene i pojavom i razvojem ind. U ovoj teoriji loša ekološka struktura može da bude uzrok anomija u gradu. i u tom smislu razvija teorijski koncept da se osmisle savremeni procesi u urbanom društvu. kao disciplina koja ima svoje područje proučavanja. Četvrta zona – zona rezidencijalnog stanovanja. Primjena ideje o mogućnosti kauzalne (uzročne) analize o strukturama grada dovela je do nastanka i drugih teorija. Druga zona – zona tranzicije ili prelaza. po kojoj je strukturu grada najlakše shvatiti i objasniti proučavanjem simboličkih vrijednosti i njihove rasprostranjenosti u gradu. interesantno je reći da kada je riječ o položaju radničke klase u industrijskim gradovima. fenomenima grada. na zone. svoju metodologiju istraživačkog postupka. Peta zona – zona prometa (obuhvata dugi prostor).   U suprotnostima između urbanog i ruralnog (selo-grad. Istraživanje poznatog sociologa Maxa Webera o ekonomskim funkcijama grada. i svi ti procesi imaju određen uticaj na grad. i ima svoje ciljeve. tj. Sve je to došlo do izražaja u okviru Čikaške škole. u svakom gradu. Međutim. U gradu se formiraju nove koncepcije. Formiranje prvih naselja – NEOLITSKA REVOLUCIJA. revolucija (koje su uslovile i nastanak ind. Jedna od teorija je ekološka teorija o gradu i primjenjuje se kao kauzalni model u objašnjavanju fenomena u gradu ili određenih pojava u gradu. o formama društvenog života i društvenih odnosa. Funkcionalistička teorija – grad je podijeljen na svoje funkcije. gradova). postoji društvo u kojem se ne dešavaju promjene.     Sociolozi smatraju da je ekološka teorija o gradu teorija u kojoj se manifestuju simboličke vrijednosti. Drugi stav – sociologija grada je posebna disciplina koja ima posebno područje istraživanja i. Međutim. naravno. različiti uticaji.

otpaci i odvoz istih.. Procesi u gradu koji daju „pečat“ gradu:  Dominanca  Gigantizam  Razaranje  Radnički pokret  Masifikacija Kroz ove procese možemo pratiti život savremenog grada. prisutna je ideja o gradu kao sistemu.…). broju stanovnika. npr.Isto tako. funkcije koje vrši dominanca. finansijski centri. Procesi u gradu su GIGANTIZAM I RAZARANJE. zone za saobraćaj.  Socijalne kategorije predstavljaju uglavnom veliki broj ličnosti koje se razlikuju po jednom ili više obilježja. publika u jednoj koncertnoj dvorani ili na sportskom stadionu. naravno da imaju svoj značaj. boemi. agregati i grupe.… Karakteristično za dominancu su procesi koji se dešavaju u samoj dominanci. radno mjesto i mjesto za odmor.… Sociologija naselja 9 . Snaga dominance centra zavisi od više faktora. GIGANTIZAM je težnja grada da bude što veći po prostoru (veličini). Travnik. a ujedno su i razlog RAZARANJA ranijih okvira grada. Posebno izražen u manjim gardovima. radna. omladinska. a to su: broj stanovnika. kulturni. Procesi dominance su:      Koncentracija – proces skupljanja ljudi i institucija na određenom prostoru. Segregacija – izdvajanje pojedinih društvenih grupa i institucija. DOMINANCA – znači brojčanu ili teritorijalnu nadmoćnost jedne lokalne zajednice nad drugom. djeca.. što znači da je grad sistem kompleksnih međusobno povezanih koncepcija.. uglavnom se širi u vidu zona a velilčina tih zona je različita.. Grupe u gradu mogu biti različite: studentska. a i među njima ne postoji (stalna) komunikacija. Na ekspanziju grada uticali su: fabrike. grupa arhitekata.. koje čine jednu cjelinu. npr. bolnički centri. stariji ljudi. U gradu može biti više centara dominance: poslovni. Savremeni grad sociolozi smatraju da predstavlja sve više društvo socijalnih agregata. Socijalne kategorije su brojne u gradu. automobil.  Socijalne agregate čine skup ličnosti koje su povezane fizičkom blizinom. politički. rezidencijalni. željeznica.  Grad je karakterističan sa aspekta urbane sociologije. Rutinizacija – prelazak rastojanja između tri sredine: stan.. rekreaciju. Ekspanzivne aktivnosti u gradu su industrija i trgovina. Za agregat je karakteristično da nije organiziran. Centri dominance su mjesta iz kojih se širi. vodosnabdjevanja. naučni. Među sociolozima vrlo često preovladava ideja o idealnom gradu (kao Sen Simon) i o idealnom društvu. To su: omladina. transport.… Decentralizacija – tendencije širenja grada prema periferiji. rasprostire dominanca.. medicinski centri.…). više funkcija. ili jednog dijela te zajednice nad ostalim (ekonomski. U dominanci prisutni su prostor i centri dominance. U industrijskim gradovima javljaju se problem stanovanja. edukacioni. biblioteke. po prisutnosti procesa koji se u gradu dešavaju (negativni ili disjunktivni i pozitivni – svaki grad ih ima). Centralizacija – stanovništvo i elementi urbanizacije. itd. npr. Ovakva dominanca koja ima veliki broj stanovnika. broju institucija (univerziteti. Procesi u gradu Sociolozi postavljaju pitanje šta čini socijalnu strukturu grada? Odgovor je u sljedećem: Sociološku strukturu grada čine socijalne kategorije. što je utopija.

transport robe. (svi ovi procesi znače dinamičnost centra) Osnovne komponente odnosa (centralizacija – decentralizacija.  Dinamičnost – različitosti u razvoju sistema. GRADSKI CENTAR je prostor u gradu. a transformacija čovjeka odvija se u 3 aspekta:  Evolucijom.) su:  Čovjek. prostora. 5. To je posebno izraženo u urbanoj sredini. Centar je dio cjeline. i početkom 20.  Rasni sukobi. itd. Sistem sadrži: otvorenost i dinamičnost. jer urbana sredina vaspitno-obrazovnim i kulturnim institucijama utiče na čovjeka svojom fizičkom strukturom. Sociologija naselja 10 . skitnice. nekontrolisanih želja.st. putnika) Anomije grada Proces urbanizacije i industrijalzacije grada uslovio je mentalna oboljenja. neuroze. mjesto gdje se odvijaju procesi materijalne i duhovne prirode.MASIFIKACIJA je proces koji teži masovnosti u svim aspektima razvoja grada.  Tajna društva – slobodni zidari (masoni). Čovjek. nagona. sistema. Masifikacija uslovljava masovnu proizvodnju i masovnu potrošnju. Svojim radom čovjek transformiše već ono što je stvorio. jer sredina koju čovjek stvara i mijenja utiče i na samog čovjeka. ali i cjelina raznih drugih elemenata.  Otvorenost – otvoren sistem. mijenjajući svijet oko sebe.  Radom (djelatnošću) i  Uticajem sredine. Sociolog Emil Dirkem (te pojave nazvao anomije grada) – “ANOMIJA je odsustvo svake norme u društvu. itd. gangovi.  Prostor i  Aktivnost. automobil i avion – doveli do povezanosti tržišta. bande (grad – tiranopolis). pa i samog sebe. Centar objedinjuje različite sadržaje. itd. sadrži visok stepen društvene komunikacije.  Posebne organizacije. kvantitet – kvalitet. mijenja samog sebe. PREDAVANJE CENTAR GRADA “Centar” je simbol jednog mjesta.” Tipični oblici anomija su:  Profesionalni prestupnici.) uslovilo masovnu proizvodnju:  telefon  automobil  avion   film radioaparat  vještačka svila (telefon. Centar je polazište i ishodište brojnih kretanja u određenom prostoru. Američki sociolog Ogbern smatra da je 6 pronalazaka (krajem 19.

Disperzija je rasutost u prostoru. i Prostor. Postupak utvrđivanja karakteristika grada utvrđuje se na osnovu funkcionalne klasifikacije gradova. Što je grad veći. komunikacije. Ekstenzivnost je povećanje u širinu različitih funkcija. ekološkom i prostornom aspektu. Organizacija centara zavisi od aktivnosti stanovništva i socijalne strukture. 4. Aktivnosti stanovnika predstavljaju treću karakteristiku dimenzijama centra. Rast centra označava koncentraciju određenih aktivnosti i djelatnosti. suprotna je koncentraciji. i 3. Ugostiteljsko-turistička. Organizacija centra ne zavisi samo od broja stanovnika. Gradski centar je (dio) sistema grada. rada. Finansijsko-poslovna. ona zavisi i od 2.Centar je dio urbanog sistema. Centar još nastaje od postanka grada i doživljava niz transformacija u ekonomskom. U centru dešavaju se sljedeće aktivnosti ili pojave:        Koncentracija znači gustinu naseljenosti ili povećanje ukupnih sadržaja u samom centru u odnosu na druge dijelove grada. povećanje. Kvantitet označava rast. Centralizacija u centru je proces koncentracije različitih sadržaja. Decentralizacija u centru je proces razvijanja funkcija u više drugih područja. veće su i mogućnosti anomija u gradu. Sociologija naselja 11  . naravno. socijalnom. Za analizu nastanka i razvoja gradova sa sociološkog aspekta koriste se formativni i generativni faktori. Temeljne karakteristike centra su: 1. Uređenje prostora je bitna karakteristika. 5. što podrazumijeva i izgradnju određenih objekata. što znači da u svakom gradu kad govorimo o centru mislimo na sam grad. i u čemu se ogledaju):    Snabdjevačko-uslužna. Socijalne strukture. centra. odnosno. ako je grad veći i struktura je kompleksnija. Sastoji se od niza elemenata koji su međusobno povezani. To znači. dok Kvalitativne promjene znače realizaciju boljih uslova života. u odnosu na grad kao na cjelinu. a i uslov tome može biti različitost. Funkcije centra grada (pojam i funkcije centra. odnosno. Formativni govore o nastanku grada. Uređenje prostora. Tehnologija (tehnološki procesi) i vrijeme. političkom. kulturnom i drugom smislu. Funkcionalna klasifikacija ima zadatak da utvrdi dominantnu tipologiju najznačajnijih funkcija grada. a generativni ukazuju na razvoj i osnovnu funkciju grada. kada govorimo o Struktura i veličina sadržaja centra u vrlo uskoj je vezi sa socio-ekonomskom strukturom stanovnika i. veličinom grada. Centar predstavlja skup elemenata koji se nalaze u jednoj interakciji. Komunikaciono-informacijska. Rijetki su centri koji imaju jednu funkciju. Stanovništvo. Ta različitost se ogleda u ekonomskom.

kada govorimo o razvoju gradskog centra. Ograničenja u saobraćajnoj povezanosti i pristupačnosti određuju razvoj centra ne samo zbog prevoza i ljudi i robe. Socijalno-zdravstvena. povezuje grad u jednu jedinstvenu cjelinu i integriše ga sa širim gravitacionim područjem. Društveno-politička. Osnovne komponente komunikaciono-informacijske funkcije u centru i u gradu su perceptivna. dovelo je i do brzog napretka sredstava komuniciranja. mjesto. Statički oblik grada imali su svi gradovi prije razvoja grada i uticaja moderne tehnologije i nauke. oblikovanja.… funkcije se ogledaju u društveno-političkim organizacijama. Ograničenje može biti i razvijen sistem centra. institucije naučno-istraživačkog rada. uspostavilo nove vrijednosne kriterije i označilo početak nove moderne tehnologije i civilizacije. domovi kulture. pozorišta. ubrzalo prostor pronalazaka na šira kulturna područja. vrlo sporo i ravnomjerno na sve strane.… Sportsko-rekreativna funkcija centra sve je više atraktivna i time doprinosi ukupnoj privlačnosti samog centra. grad je oduvijek bio centar urbanih aktivnosti. kao i širem gravitacionom području. o gradu u samom centru. galerije. Kvalitetna diferencijacija između gradskih centara nastaje Sociologija naselja 12 . Razvoj centra može da bude i ograničen. Promjene u strukturi komuniciranja u tehnologiji komuniciranja utiču sigurno na strukturu centra. Objekte naučno-obrazovne djelatnosti uglavnom čine škole. i u tom smislu postavlja se i pitanje kako se dinamika razvoja grada odražava na dinamiku razvoja centra. Društveno-političke profesionalnim. koncertne dvorane. U razvoju civilizacije grad je bio generator razvojnih impulsa koji su i preobražavali sam grad. Informaciona funkcija centra grada značajna je zato što su u gradu skoncentrisane sve vrste informacija o životu stanovništva. Kulturno-zabavne funkcije centra čine objekti kulturne djelatnosti. jer postoji sigurno korelativna zavisnost između dinamike razvoja grada i centra grada. Socijalno-zdravstvene funkcije centra uglavnom vrše socijalno-zdravstvene ustanove. njegove fizičke strukture. a to ograničenje može da se ogleda u nepovezanosti centra sa gradskim područjem. Grad je bio i diferenciran u odnosu na svoju okolinu i vrlo često izolovana fizička jedinica. Saobraćajna povezanost i pristupačnost centra gradu. Kada govorimo o razvojnom procesu centra. srednji nivo centra i viši nivo centra. informaciona i saobraćajna. Društveno-ekonomske promjene utiču na funkciju centra. nego i zbog poslovnosti interakcije u sistemu poslovanja. Perceptivna uloga ove komunikaciono-informacijske funkcije ima svoj značaj u individualnom opažanju prostora centra. Sportsko-rekreativna. Sve što je dovelo do razvoja nauke. a ujedno obezbjeđuje i razvoj osnovnih funkcija centra. što je uslovljeno sa nepristupačnosti. Pristupačnost centra i njegova povezanost sa gravitacionim područjem osnovni su preduslov razvoja centra. razlikuju se tri nivoa centra: niži nivo. Kulturno-zabavna. Možemo reći da je grad. prevladavanja naučnog duha.     Obrazovno-naučna. To su biblioteke. Komunikaciono-informacijska – značajna za razvoj centra zato što podstiče razvoj procesa u centru. pozornica svih značajnih događaja. i odnosa u prostoru. Centar grada doživljava promjene ne samo u funkcionalnom smislu nego i u fizičkoj strukturi. Centar ovog grada širi se postepeno. Statičan grad ima zatvoren centar. a veličina grada utiče na strukturu centra. čine centar dostupnim i otvorenim najširem krugu korisnika i posjetilaca.

kultura. Negativne karakteristike novih gradskih centara su gradnja velikih nebodera. administrativni. regionalne karakteristike imaju uticaja u izgradnji urbanog sistema i arhitektonskog oblikovanja centra.edukacija. saobraćaj. Sociologija naselja 13 . centra. zdravstvo. uglavnom na višim etažama. zanatstvo. kulturni. tj. velike zgrade. modernizam. može se izvršiti: Sa aspekta gravitacionog dometa funkcije u prostoru. renesansa... PREDAVANJE CENTAR GRADA CENTAR naselja čini određena zona naselja koja omogućava zadovoljavanje potreba stanovništva. Gravitirajuće granice su u direktnoj vezi sa razvojem saobraćaja.  Veliki uticaj pojedinih historijskih epoha (npr. i takvi centri se najčešće nazivaju i lokalni centri. itd.    Niži nivo gradskih centara je uglavnom u funkciji zadovoljavanja svakodnevnih potreba lokalnog stanovništva.barok.. Funkcije centra mogu biti:  Privredne aktivnosti .). dok više etaže služe za druge svrhe. Klimatske karakteristike.). Centri srednjeg nivoa nastaju u toku razvoja grada i nazivaju se sekundarni gradski centri. više funkcija. KLASIFIKACIJA gradskih centara   Sa aspekta funkcija koje učestvuju u njemu. politički.  Neprivredne aktivnosti . Određivanje NIVOA centra je prema:  Dometu centra u prostoru više faktora: historijski. Centri najvišeg nivoa predstavljaju gradsko jezgro ili centralnu zonu. sa razvojem nove funkcije se pripajaju starim.. Razvojem grada definišu se centri – manji i veći. itd. tj. administracija. STARI – NASLIJEĐENI gradski centri Karakteristike starih naslijeđenih centara su:  Multifunkcionalnost. gotika. historijsko nasljeđe. trgovina. stanovništva. Domet gravitacione funkcije u prostoru je u zavisnosti od veličine broja stanovnika koji gravitira u datom centru.mala privreda. tj. Druga karakteristika novih gradskih centara je pristupačnost motorizovanom čovjeku (garaže. Istočni koncept razdvaja funkcije stanovanja (kultura Istoka.  Sa aspekta njihove urbane forme i oblika.. odnosno. a sa razvojem grada nastaju i nove funkcije grada.. odnosno.tek kad centri pređu određenu veličinu. 6. ako je u njihovom gravitacionom području preko 200 000 stanovnika. veličine prostorne cjeline kojoj centar pripada. Funkcije centra treba da zadovolje sve potrebe stanovništva koje se ogledaju u aktivnostima ljudi. Male Azije). Koncepti starih gradskih centara su:  Zapadni koncept  Istočni koncept Zapadni koncept gradskih centara uključuje i funkciju stanovanja u samoj zoni centra. Veliki centri ne mijenjaju lokaciju. NOVI gradski centri U novim gradskim centrima funkcije se uglavnom smještaju uz važne saobraćajne tokove.

republički i državni. a glavne društvene promjene dešavaju se u prostoru i vremenu. vrlo često stanovnici jednog predgrađa pripadaju istoj socijalnoj strukturi. Proces urbanizacije predstavlja osnovni uzrok promjena u gradu.. Grad je izveden od latinske riječi civitas – zajednica.. direktna veza sa potrošačem. gdje dolazi i do određenih anomija. Neke karakteristike posebne su za gradove identifikacija (veliki univerzitetski centri. Koncentracija društvene moći u gradu ima uticaja ne samo na pojedinca nego i na grupe. TIPOLOGIJA GRADOVA U urbanoj sociologiji dominantna je tipologija: statistička. Zahvaljujući karakterističnim periodima. Imali su različite oblike života. obično su u samom centru grada. Sa aspekta FORME I SADRŽAJA gradski centri mogu biti:  Koncentrično koncipirani centri. tzv.  Centri najvišeg nivoa imaju makrogravitacijski uticaj i predstavljaju gradsko jezgro ili centralnu zonu..). ali je postojalo nešto zajedničko što ih je vezalo – INDUSTRIJALIZACIJA.  Multifunkcionalni centri – mješovita skupina funkcija. imaju glavnu funkciju upravno-administrativni centar. zatim. Razvoj grada je cikličan proces. sociolozi smatraju da je moguće u znatno kraćem vremenskom periodu utvrditi kvantitativne i kvalitativne promjene grada. U jednoj ulici mogu da budu i različitosti funkcija (zanatstvo. pa samim tim i centra. Sociologija naselja u početku je tražila smisao u urbanoj strukturi i analizi strukture grada sa aspekta prostora. Ulica u gradu je okvir života i u ekološkom i u društvenom pogledu. Neki sociolozi smatraju da je potrebno formirati jednu posebnu disciplinu koja će izučavati grad kao cjelinu. ruralno i agrarno društvo. Karakteristika ovih centara je veliko prisustvo različitih funkcija. Upoznavanjem ili sagledavanjem određenih pragova razvoja. geta. POLIFUNKCIONALNI centri su najčešće prisutni na nivou malih naselja kao centar naselja.. ulice..  Centri srednjeg nivoa nastaju uglavnom u toku razvoja grada i nazivaju se sekundarni gradski centri. Predgrađa su uglavnom društvena realnost.. zatim srednjih u velike.. gradovi dolaze u karakteristične situacije. Gradske centre možemo podijeliti na tri osnovne kategorije:  Niži nivo gradskih centara je takva forma centra koji ima zadatak da zadovolji svakodnevne potrebe stanovništva. karakteristični za manje i srednje gradove.. spomenici po kojima su prepoznatljivi. Smješteni su uz dobre i komunikativne saobraćajnice. što znači da su gradovi nastali u različitim podnebljima i vremenskim razdobljima. što znači da urbana revolucija stvara i ostavlja velike promjene u gradu. Osnovni preduslov razvoja centra grada jeste komunikaciona funkcija. nivou opsluživanja. tj..  MONOFUNKCIONALNI centri su gradski. slijede pravac razvoja grada. informaciona i saobraćajna.). migraciona kretanja uslovljavaju probleme stanovanja. i u tom smislu razlikuje se: urbano. prerastanjem malih gradova u srednje. Gradovi imaju i svoja obilježja. U njoj se miješaju različiti slojevi stanovnika. trgovina. funkcionalna i sociološka.  Polifunkcionalni centri. mnogi sociolozi ih nazivaju faktori.). Koje su komponente ove funkcije? Sociolozi smatraju da su to perceptivna. Razlikuju se tri bitne skupine centara:  Monofunkcionalni centri. koja se prostorno i vremenski manifestuje u različitim oblicima i funkcijama. predgrađa. regionalni. Sociologija naselja 14 . Karakteristika ovih centara je velika granica dometa.  Longitudinalno koncipirani centri. Rezidencijalni objekti su brojni u gradovima – REZIDENCIJALNI AGREGATI (stambeni blokovi. Gradovi imaju svoje zajedničke socijalne i sociološke probleme.Lokaciji centra: zavisi od nivoa unutar mreže i sistema centra. prostor opsluživanja. problema u gradu. Takvi se zovu lokalni centri. pragovima razvoja grada.

6. prirodne prijestolnice. jer porastom grada mijenja se ne samo tip grada nego i profil stanovnika i ličnosti grada.od 20 000 do 100 000 stanovnika. Kembridž. Sociolozi ovaj tip zovu URBANIT. kolonijalne. itd. i u ove centre spadaju uglavnom univerzitetski gradovi. i ako su pod uticajem metropolisa. npr.. 7. a po toj tipologiji veličina broja stanovnika je kriterij za klasifikaciju grada. regionalne. FUNKCIONALNA tipologija .  Srednji gradovi . formi udruživanja i ponašanja. Regionalni gradovi neovisni su od metropolisa.. metropolis. kao npr. Gradovi od 50 000 do 99 999 stanovnika. 2. polis. kulturna. rekreativna. Kulturni centri – poznati su po kulturnim institucijama.od 100 000 do 1 000 000 stanovnika. dobijaju oblik metropolisa i po svom sadržaju obuhvataju obližnje varoši. ovakvo naselje pokazuje određene karakteristike grada i po njima se Sociologija naselja 15 . 5. 4. Rim je središte za katolike. jake lokalne centre. SOCIOLOŠKA tipologija gradova oslanja se na izučavanje odnosa. prema statističkoj klasifikaciji. 8. Ovaj oblik grada imaju više vrsta.. izraženu ekološku sadržinu i uglavnom to su kosmopolitski centri. 3. mediopolis. Gradovi od 100 000 na više stanovnika.  Veliki gradovi . ali i pored ograničenog broja stanovnika. Na ovim osnovana sociološka tipologija grada svrstava gradove u nekoliko formi: eopolis. Neki sociolozi predstavljaju tipologiju u okviru ove statističke klasifikacije:  Mali gradovi . samo u slučaju kada je njihova dominatna funkcija sadržana u prometu ekonomskih dobara. npr. Rekreacioni centri – gradovi koji imaju dobar klimatsko – geografski položaj. Po ovoj tipologiji gradovi mogu biti: 1. koji ima svoje posebno ponašanje. Mekka je središte islama.STATISTIČKA tipologija određuje se prema veličini broja stanovnika. gradovi se dijele na 3 kategorije: 1. ovi gradovi imaju vrlo uticajnu sferu i predstavljaju snažne.preko 1 000 000 stanovnika. naselja..  EOPOLIS – naselje koje se tek formira ili selo koje se urbanizuje sa snažnom društvenom atmosferom. Prema ovoj tipologiji. religiozna. Ovakvi gradovi se šire. Primitivni – to su ograđena naselja koja tek dobijaju neke konture urbanog (tu spadaju prvi gradovi u vrijeme moderne kolonizacije i karakteristično je da je primarna odbrambena funkcija). Prisutne su primarne grupe. Produktivni – čija je dominantna karakteristika proizvodnja ekonomskih dobara i u takvim gradovma ili u blizini takvih gradova smještena je prerađivačka industrija ili su središte neke specijalizovane industrije. 3. objektima. Hajdelberg.. edukaciona. tj.sociolozi smatraju da svaki grad ima nekoliko funkcija: odbrambena. Trgovački gradovi mogu biti veliki i mali. 2. Gradovi od 25 000 do 49 999 stanovnika. Predstavljaju religiozne centre ne samo za vjernike nego mogu biti i turistički centar. Danas savremena sovciologija posmatra još jednu formu garda – tiranopolis. kada se postavlja pitanje tipologije gradova.od 5 000 do 20 000 stanovnika.  Metropoli .. Politički gradovi su gradovi u kojima dominiraju političke institucije i koji imaju veliki politički uticaj. trgovačka. Oxford. Religiozni centri – uglavnom središta religioznog života. i megalopolis.

društvene grupe se modifikuju i mijenjaju. Nastaje novi oblik – polis. kao i na malim varošicama koje prerastaju gradsko naselje u svom prostoru i vremenu. nego i u pogledu diferencijacije društvenih grupa. Ova diferencijacija ili slojevitost je posebno prisutna u industrijskim gradovima. To je uočljivo na ostacima prvobitnih gradova. Bavi se proučavanjem svih fenomena u društvu. višekatnice).  MEGALOPOLIS . povezuju se naselja u jednu urbanu cjelinu.razlikuje od sela. a sa tim mijenjaju se i društvene norme. jer formiranje modernog metropolisa uslovljava snažne promjene. Rimska imperija. tj.početkom 20. što dovodi do različitosti funkcija. Mediopolis – ovaj tip grada sociolozi posebno proučavaju jer ima posebnu fizionomiju. raste.). Sa porastom. njihovog širenja u svim pravcima. a samim tim mijenja se i društvena struktura. institucije. nastaje novi oblik po sociološkoj teoriji – metropolis. Što više grad se razvija. ne samo horizontalno nego i vertikalno. U megalopolisu u početku naselja su bila nepovezana međusobno i između njih su bili nenaseljeni prostori. Gradovi su sinteza najboljih vrijednosti naroda. MEDIOPOLIS – zanimljiv je za sociologe zato što ima posebnu fizionomiju ne samo u pogledu obima i organizacije prostora. u koncentraciji društvene moći i jačanju uloge masmedija. Vremenom. pored horizontalnog širenja prisutno je i vertikalno povećanje obima grada (velike zgrade.. Prisutne su inovacije u organizovanju prostora metropolisa. razvojem polisa. koncentraciji društvene moći i uticajem masmedija. došlo je do prostorne integracije ovih naselja. gradnjom puteva. Gradovi su personifikacija naroda i država (Dubrovačka republika.sa porastom grada raste i broj funkcija grada i u tom slučaju mijenja se obim grada. PREDAVANJE Gradovi su u toku historijskog razvoja glavni centri ekonomskog. posebno u organizaciji prostora. sve više okolnih naselja dolazi u gravitacionu zonu ove forme grada. itd. npr. Ovakvu cjelinu neki sociolozi nazivaju regionalnim gradom. jedan do drugog. gradnjom velikih metroa. Po sociološkoj teoriji tipologija gradova je sljedeća:  Eopolis  Polis  Mediopolis  Metropolis  Megalopolis Sa porastom grada i njegovih funkcija mijenja se i obim grada.    MEGALOPOLIS 7. Koncentracija društvene moći u metropolis je velika i to je jedna od karakteristika metropolisa. Fizionomija ovog tipa grada u BiH izgledala je ovako: zanatske radnje poredane su u jednom redu.st. To je uslovila uglavnom koncentracija industrije koja je dovela do stvaranja manjih radničkih naselja. naziva se čaršija i ona se sastoji iz više ili manje sokaka ili ulica. mijenja se i fizionomija grada. Za megalopolis karakteristično je da ima svoju gravitacionu zonu u Sociologija naselja 16 . Ovaj oblik grada širi se i horizontalno i vertikalno. Metropolis je centar finansija i drugih oblika ekonomskog profila. a mnogi teoretičari urbane sociologije ga zovu megalopolis. društvenog i kulturnog razvoja. Mletačka republika. kojim dolazi do značajnih promjena. sociolozi smatraju da dolazi do prostorne eksplozije gradova. tj. ne samo u pogledu obima i fizionomije i organizacije prostora. Baščaršija. METROPOLIS – ima posebne karakteristike sa sociološkog aspekta. polisa. nego i u pogledu diferencijacije. Sociološka teorija grad posmatra sa više aspekata. Nestaju ruralne sredine. podižu se veliki trgovački centri i karakteristična su predgrađa grada. sociolozi smatraju da se sve više ugrožava i prostor ličnosti i dovodi do različitih oblika frustracije. posebno u organizaciji prostora.. male ulice ili sokaci gdje su poredani. nestaje ruralne okoline. tj. U ovom tipu.. Širenjem grada.  POLIS .

Njegov prostorni izraz je grad. Ti faktori daju obilježja gradu. a na ivicama ona se susreće sa gravitacionim zonama drugih megalopolisa. Vidi se da grad ima svoje socijalne i sociološke probleme koji su zajednički za sve gradove svijeta – pojave npr. Podjela rada određuje proizvodnju i organizaciju prostora u centru. predgrađa. KVANTITET URBANIZACIJE definiše strukturalnu transformaciju. strukturu i razmještaj centralnih djelatnosti i prostornu transformaciju centra.formiranje grada počinje nastajanjem centra. različiti oblici anomija u društvu prisutni su. Za neke gradove to su spomenici. Sociolozi razlikuju rezidencijalne agregate koji su brojni u gradovima – osnovna jedinica ovih agregata su stanovi. I u manjim gradovima dešavaju se društveni problemi – različiti oblici devijatnog ponašanja.prostoru. A KVALITET URBANIZACIJE usklađuje odnose novog i starog. Brze socioekonomske i tehnološko-tehničke promjene mijenjaju shvatanje o fizičkoj strukturi u funkciji centra. jer funkcije centra nastaju i djeluju kao rezultat prostornofunkcionalne i socio-ekonomske strukture grada. pored problema zagađenosti. U zaključnom razmatranju o gradu – osnovni problem – stanovanje. 3. i samim tim obogaćuje centar novim funkcijama i novim sadržajima. Proces urbanizacije donosi niz promjena. skitnice. Industrijske revolucije izvršile su snažan uticaj na transformaciju centra grada. a nestajanje grada uslovljeno je prestankom funkcija centra. gangovi. faktore.…). Gradovi imaju svoja obilježja. Taj problem je uslovljen velikim prilivom stanovništva (posebno iz manjih gradova). masoni. Urbano društvo ograničeno je na gradove. To je grad u kojem dijelovi grada imaju prisutnost velikih devijatnih ponašanja. zato što je grad jedna konceptualna sredina koja predstavlja organiziranu zajednicu. 4. snabdjevanja vodom. narkomani. i tu se ona naravno gubi. po načinu stanovanja i po samoj strukturi. Koncentracija društvene moći u gradovima – faktor koji utiče ne samo na pojedinca. došlo je do jačanja društvenih veza i. Urbani dinamizam mijenja strukturu i odnose u gradu. sociolozi razlikuju i funkcionalne agregate koji nastaju Sociologija naselja 17 . Ove agregate čine stambeni blokovi. 5. što znači da se stvaraju novi oblici društvenog života koji potiskuju stare oblike – nestaju stari oblici društvenog života. Zaključci: 1. a neki imaju obilježja po kojima se identifikuju. kao i razne anomije u gradu (devijatna ponašanja. Sociolozi smatraju da sve ekonomske i tehnološke promjene najjasnije se manifestuju u centru grada. ulice i sl. Jedan od zaključaka . u kontekstu sociologije prostora . Zaključna gledišta o gradu. 2. Prostor centra grada je promjenjivi društveni proizvod proizašao iz društvene i tehnološke podjele rada. masifikacija. Sociolozi smatraju da je urbanizacija jedan autonoman proces jer nastanak gradova ili urbana revolucija donosi i velike posljedice – grad postaje poprište velikih društvenih promjena koje se razlikuju ili manifestuju u određenom vremenu i prostoru. Od drugih društava (urbana društva) razlikuje se po kategoriji ljudi. nego i na primarne grupe. Megalopolis tokom svog razvoja ima određene probleme. jačanja drugih veza kad govorimo o strukturi društva.Urbana sociologija u početku je tražila smisao u urbanoj strukturi i analizi društvene strukture grada na prostornom nivou. naravno. pitanje otpadnih materijala i voda. kretanje i razmještaj stanovništva. Procesi mogu biti negativni – razaranje.…). prirodnog i stvorenog. Predindustrjski grad karakteriše koherentnost i sasvim jasna podjela rada i prostora. Procesi u savremenom gradu imaju posebno značenje i veoma su brojni. što uslovljava i povećanje gradova. U tom smislu. kod mnogih sociologa preovlađuje stav da sociologija grada treba da se formira u samom okviru urbane sociologije. savremenog i tradicionalnog. i mnogi sociolozi smatraju da megalopolis prelazi u drugi oblik – tiranopolis. Pored rezidencijalnih agregata. Proces urbanizacije određuje strukturalno–funkcionalnu transformaciju centara.migracije iz ruralnih predjela u gradove. gdje devijatna ponašanja potiskuju društvene norme (dijelovi grada koji tiranišu druge dijelove grada.

Cilj svakog grada jeste da se stanovnicima pruži stvaralačka sredina u kojoj će oni živjeti. šoping centara. U tom smislu razlikuju se trgovi i razne funkcionalne zone u gradu. Karakter jednom gradu daju uglavnom prostori u kojima se odvija život . Socijalni agregati u gradu predstavljaju različite firme ekonomskog profila koje se uglavnom bave produkcijom. nedostatak prostora za dječiju igru. tj. žarište gradskog života. Sociološke karakteristike naselja: Sociološka istraživanja ukazuju na važnost zadovoljavanja različitih potreba stanovništva jednog naselja. koji obiluju zelenilom. a samim tim i ocjena kvaliteta. povučenost od svega što je javno. privatni prostori (vrtovi. imaju svoje oznake (razni natpisi informativnog karaktera. poznati su u nekim gradovima veliki trgovi koji predstavljaju društveni simbol javnog života. Otvoreni prostori često su ispunjeni fontanama. ulazna vrata.taj život odvija se u brojnim klubovima. javnih prostora. neuređenost naselja. Kao takvi imaju brojne funkcije. Drugi vid života u gradu u sociološkom aspektu je privatni lični život pojedinca koji traži mir. reklamni natpisi).spajanjem određenih funkcija na određenom prostoru. Pored malih trgova u gradovima. 8. u nedostatku otvorenih prostora. Grad u svom življenju ima dvije strane. a pod stvaralačkom sredinom sociolozi smatraju grad sa različitim sadržajima. trgova. naravno i okvire tog naselja koje pretenduje da se širi. nego i o životu stanovnika. tgrovi. PREDAVANJE OTVORENI PROSTORI U GRADU Bitne su slobodne površine – znače vrlo često formu. bašte).javni otvoreni prostori. kafićima. različitih manifestacija. To je javno lice života grada. itd. pozorištima. Osnovni bitan ili tradicionalni oblik ovih otvorenih prostora izražen je u ulici koja je temelj. doprinoseći da ti otvoreni prostori imaju svoju estetiku i svoj prijatan izgled. parkovi. u kulturno – zabavnom aspektu života. Život koji se odvija posredstvom velikog broja ljudi koji međusobno stvaraju međusobnu povezanost života grada . Kvalitet života nekog grada. što ima simbolike u optimizmu i u ljepoti (sa estetskog aspekta gledano). Skulpture imaju svoje posebno mjesto kada se govori o otvorenim prostorima. sa ciljem da se postigne određeni tip društvene heterogenosti. skulpturama. to je javni i društveni aspekt življenja. Sociolozi smatraju da kvalitet grada može biti izražen u posebnim simbolima. vodoskocima. Pretpostavka za izgradnju dobrih naselja jeste u izbjegavanju visoke Sociologija naselja 18 .… Sociolozi postavljaju pitanje koje su karakteristike loših a koje dobrih naselja? Loša naselja su ona koja nemaju zadovoljenu primarnu društvenu strukturu. život trgovačkih centara. zavisi od njegovih stanovnika jer oni daju život otvorenim prostorima. velikih parkova. možemo reći da su oni različiti i. Sociološka istraživanja pokazuju da se skoro svako naselje u kome je obavljano istraživanje ima niz nedostataka koji se ogledaju u lošoj snabdjevenosti. brojni. Posebno parkovi u stambenim zonama. kao što su kapije. kafanama. Ulice su temelj svakog grada. Otvoreni prostori u gradu su i parkovi. pravougaonik. koji govore ne samo o estetici ili historiji grada. u kojima su veliki međuprostori. koja su oganizovana kao samopostojeća. razmjenom ili prometom robe. Svaka ulica ili trg imaju svoje simbole. centar. naselja u kojima prevladavaju visoke zgrade (neboderi). U tom smislu potrebno je utvditi socijalnu strukturu stanovništva. Trgovi imaju različite funkcije. raznolikostima. što znači to je život ulica. Tokom vremena ove se funkcije mijenjaju. klupama za odmor. naselja u kojima je prisutnost velikog broja stanovnika ili gustoća stanovnika. kafićima. Trgovi također su u mnogim gradovima otvoreni prostori koji su ispunjeni fontanama. kvadrat. ulice. naravno. muzejima. lik grada. Otvoreni prostori u gradu su i obale koje nekada imaju u nekim gradovima posebno značenje (simboliku). koja nemaju centar. osnov svakog grada. ne samo po arhitektonskom izgledu nego su i stjecište različitih društvenih događanja. Kad se govori o otvorenim prostorima u gradu. Obično imaju oblik neke geometrijske slike – trougao.

izolacija i toplotna i zvučna manja nego u manjim zgradama. koja imaju otvorene prostore.  Izgradnju prometnih ulica kroz naselja. velika gustina stanovnika. Dobra naselja su ona koja izbjegavaju:  Izgradnju visokih zgrada. U Sarajevu. Nemaju svoj centar. dosta negativne karakteristike – zbog prometa koji stvara buku. Suprotno od ove zgrade je ona koja je previsoka. naselja koja trebaju imati svoj centar.  Loša koncepcija prolaznih prostora. Sa dominantnim visokim objektima. PREDAVANJE SEOSKA NASELJA sa sociološkog aspekta Historijski nastajala su naselja.  Loš kvalitet gradnje.  Neuređenost naselja. koja je dobro projektovana.gradnje. Negativne karakteristike visoke zgrade – sociolozi smatraju da je to skupa gradnja. Sociološko istraživanje – stan – koje su dobre a koje loše karakteristike stana? (Otvori u trpezariji. prevelika. nema u blizini sadržaje. ima tamnu sivu fasadu. strukturu i opremljenost zgrade. izgled kutije.  Neprikladna komunikacija. zajedničke prostore. Sociološka istraživanja fenomena stanovanja na nivou zgrade. izbjegavanje prometa kroz naselje. koja ima dobar položaj. loš kvalitet gradnje. nekad je samo u dnevnoj sobi. Loša     naselja su ona koja: Nemaju zadovoljenu primarnu društvenu strukturu. Lijepa – ona koja nije previsoka.  Izgradnju naselja sa centrom.  Nedostatak prostora za dječiju igru. Su zapuštena.… Sociolog Žorž Zimel konstatuje da život stanovanja ima veliki uticaj na metropolis. 9. 1967.god.  Previsoke zgrade.. Kada je riječ o dobrim i lošim zgradama. loša koncepcija prostora. objekta. nedostatak zajedničkih prostora u zgradi. zdravlje stanovnika ugroženo (posebno djece). Definicije ovih pojmova su:  Ekološke i  Socio-kulturne. sociolozi prave razliku između lijepe zgrade i one koja nije lijepa. upućuju na projekat sa zahtjevom na veličinu. i u tom smislu karakterišu i na sljedeće primjedbe: previsoka zgrada. koja ima lijepu ugodnu boju fasade i koja je u blizini svih ostalih sadržaja koji su potrebni čovjeku. tj. Sociologija naselja 19 . vrlo često nemaju zajedničke prostorije.… Sociolozi objašnjavaju da se pojmovi “URBANO” i “RURALNO” koriste da bi se opisali funkcionalni kvaliteti tipova ljudskih naselja. sprovedena je anketa iz koje su proizašle sljedeće primjedbe:  Loše održavanje stambenih objekata. razvijala se.  Nedostatak prostora za zabavni život. Sociološki aspekti dobrih i loših naselja Naselje ima nedostatke:  Loša snabdjevenost. malih ekoloških uslova. stanovnici zgrade su ovisni o tehnologiji (lift). Istraživanje je pokazalo da je većina stanovnika više sklona da stanuje u manjim zgradama sa manje spratova. …) Prema sociološkim istraživanjima: kvalitet života u nekim naseljima ima smanjenost.

kuće. Sociološki kriteriji za definisanje sela su:  Statistički – broj stanovnika. gustoću naseljenosti. procesa industrijalizacije. kulturna i radno . karakteristične nošnje. ruralno područje u Skandinavskim zemljama je ono koje ima 200-300 st. ekonomskim i socijalnim transformacijama. Portugalu za ruralno područje smatra se ono koje ima manje od 10 000 st. način života postavio je nove vrijednosti i uzrokovao jedan negativan stav prema ruralnom naslijeđu. itd. urbanističko – morfološkoj strukturi. Tipologija po funkcijama seoskog naselja:  Po osnovnim funkcijama. Sociokulturne: uključuju karakteristike životnog stila. razbijeno.…) Tipologija po urbanističko – morfološkoj strukturi seoskog naselja:  Potpuno zbijena ili  Razrijeđena sela. Sociolozi smatraju da staro tradicionalno selo nestaje.  Po posebnim funkcijama. zbijeno u zavisnosti od geografskih uslova terena. nastaju uz saobraćajnice ili pored rijeka (na raskrsnicama. Definicija pojma “ruralno” različito se tretira u odnosu na gustoću stanovnika. Selo je izloženo novim demografskim. nastaju u blizini fabrika (u područjima gdje dolazi do industrijalizacije). Španiji. (autohtone funkcije. neolitska revolucija uslovila je Sociologija naselja 20 . u dolinama. i to ekonomskim. lječilišta. funkcijama.  Velika seoska naselja (preko 2000 stanovnika). zanati. trgovi.Ekološke: uključuju veličinu mjesta.…međutim.  Srednja seoska naselja (500 – 2000 stanovnika). banjske. vrijednosti ponašanja i etiku. promjenama i različitim uticajima. kao posljedica djelovanja procesa u društvu. Tipologija seoskih naselja:     Tipologija Tipologija Tipologija Tipologija po po po po genezi.). demografskim. geografsku rasprostranjenost i privredu. poprima karakteristike urbanog života. Seosko naselje ili selo kao jedno od vrsta naselja pod uticajem je različitih procesa koji se dešavaju u društvu (to su u prvom redu procesi urbanizacije i industrijalizacije). Ako historijski posmatramo. itd.  Arhitektonski – spoljašnji izgled naselja (naselja građena planski. socijalnim. rekreaciona funkcija) Urbanizacija i industrijalizacija uticale su na seoska naselja tako da ista gube svoju autohtonost. Npr./km²./km². turističke.profesionalna različitost u kvantitativnom i kvalitativnom smislu u odnosu na urbane životne stilove. što znači da se gubi harmonija između ljudi i nestaje homogenosti koja je karakteristična za seosko naselje.  Historijski – tradicija (mjesta poznata po nekom historijskom događaju ili gdje se još uvijek njeguje tradicija). Tipologija po genezi seoskog naselja:  Planska naselja. Švicarskoj. itd. Ruralno područje karakteriše društvena. Kroz historiju postojala su i razvijala se različita društva koja su imala sebi svojstvenu kulturu i društvene karakteristike. Selo je izloženo transformacijama.  Spontana naselja. Sastavni dio jednog šireg globalnog društva jeste seosko naselje ili selo koje je izloženo određenim transformacijama. od globalizacije društvenih odnosa. poluzbijeno. U Italiji. Tipologija po veličini seoskog naselja:  Mala seoska naselja (0 – 500 stanovnika). zanimanja. Stare vrijednosti karakteristične za seosko naselje se gube i u tom smislu nestaje kontinuiteta između tradicije i kulture življenja. veličini.

agronomima. za seosko naselje. zadruga i opština. formiranje prvih seoskih naselja. Koristi saznanja iz geografije. i u tom smislu može se govoriti o seoskim institucijama – škola. i sl. pojave. utemeljena na bio-ekološkim.  Antropogeni i  Socijalno-ekonomski faktori. Zadruga je institucija za udruživanje ljudi. geodezije. činioci životne sredine su:  Čovjek. vrtna arhitektura i sl. Oni mogu biti po funkcionalnoj namjeni rekreacioni centri.formiranje naselja. odnosno. Faktori – uslovi za formiranje sistema zelenila su:  Prirodni faktori.  Antropogeni predjeli – su predjeli koje je stvorio čovjek u okviru svoje djelatnosti. geologije. Možemo reći da je savremeni grad složen sistem – sistem arhitektonskih i infrastrukturnih objekata. estetske i funkcionalne kvalitete slobodnog prostora. raniji nazivi su bili hortikultura. Naziv pejsažna arhitektura novijeg je datuma. hidrologije. arhitektama. PREDAVANJE UTICAJ EKOLOŠKIH FAKTORA NA ŽIVOTNU SREDINU Životna sredina je sistem u kome su svi odnosi. i cjelokupan taj sistem čini životnu sredinu.veliki značaj imaju sociološke institucije koje predstavljaju društvenu strukturu i imaju za cilj da zadovolje društvene potrebe u seoskim cjelinama. sociolozi smatraju da je zemlja kao vlasništvo poljoprivredna djelatnost. hortikulture. U savremenoj pejsažnoj arhitekturi izdvajaju se pojmovi:  Prirodni predjeli – otvoreni prostor koji je sačuvao svoj prirodni karakter. zastupljenost seoskih institucija je različita. Sistem zelenila obezbjeđuje – ekološke. vegetacija itd. Hram je mjesto gdje se okuplja stanovništvo. vrtova. 11. vezani u jedinstven proces sa određenom dinamikom. a to je umjetnost da se sve vrste vrtova stvaraju u skladu sa pravilima estetike. Uloga pejsažne arhitekture u prostornom planiranju i projektovanju treba da bude dominantna u saradnji sa drugim stručnim profilima – urbanistima. Prirodni faktori su ekološki osnov sistema zelenila. Karakteristično za selo. i ekonomske potrebe. sinagoga). Cilj pejsažne arhitekture je stvaranje optimalne sredine za život upotpunjujući funkcionalne. a po urbanističkim parametrima stambene zgrade. tehničkim i umjetničkim disciplinama. sunce. zdravstvene. džamija. PREDAVANJE PEJSAŽNA ARHITEKTURA Pejsažna arhitektura je multidisciplinirana aktivnost. procesi.  Elementi eko-sistema: zemljište. te za postizanje dogovora. hram (crkva. a to su: Sociologija naselja 21 . Sociološka posmatranja seoskih naselja . itd. 10. tehničke. Život u seoskoj zajednici organizovan je u porodici i lokalnoj zajednici. plesovima. vazduh. Škola kao institucija u seoskoj sredini unosi progres – edukacijom omladina stiče razne kulturne navike i obrazuje se. Zavisno od seoske sredine. Feudalno društvo uticalo je na nastanak gradova. Zadatak pejsažne arhitekture je organizacija i rekonstrukcija parkova. Folklor je kulturno naslijeđe koje se tradicionalno prenosi i čuva u različitim igrama. U Njemačkom leksikonu pojam “garten kunst” definisan je kao vrtna umjetnost. voda. stambenih kompleksa i drugih zelenih površina. Glavni faktori.

Zelene površine grupišu se na:    Zelene površine javnog korištenja. Vegetacija kao komponenta životne sredine ima značaj u prostornoj kompoziciji grada. Postoje dvije forme ljudskih potreba:  Primarne ili egzistencijalne – potreba za egzistencijom u biološkom i društvenom aspektu. SOCIOLOŠKI ASPEKTI KVALITETA ŽIVOTA U NASELJIMA Sociološka istraživanja:  Kvalitet života smanjen u velikim naseljima. Vegetacija – prirodne zajednice. zelenila ulica. nadmorska visina itd. bolnica. Hreiologija je naučna disciplina koja izučava ljudske potrebe. potencijalne vegetacije i sl.    Nedostatak prostora za zabavni život. magla. sadrže različite promjene – promjene zemljišta. I grupa – parkovi. Sociolog Žorž Zimel konstatuje veliki uticaj metropolisa na život stanovanja. Hidrografski – stanje nadzemnih i podzemnih voda. banjskih lječilišta. Urbanističko i prostorno planiranje. reducira buku i daje estetski utisak. promjene u flori i fauni.  Sekundarne potrebe – strogo individualne potrebe. sportski kompleksi. Zelene površine specijalne namjene. razvoj grada u prostornom i demografskom obimu. nastanku itd. oblasti. III grupa – gradski park.  Ekološki uslovi su manji. II grupa – parkovi fakulteta. razvoj saobraćaja. rijeke. industrijskostambeni kompleksi. etnografsko-memorijalni parkovi itd. Naselje ima nedostatke:  Loša snabdjevenost. Utiče na čistoću grada. vjetrovi itd. aleja itd. rudna nalazišta. Sociološki aspekti dobrih i loših naselja. uslovili su rušenje ekoloških vrijednosti. parkovi ispred stambenih i administrativnih objekata.  Sociološki pristup – ljudske potrebe. botanički parkovi. vlažnost vazduha. Geološki – karakteristike terena.  Nedostatak prostora za dječiju igru. sociolozi posmatraju kroz dva aspekta:  Ekološki pristup – posljedica poremećaja prirodnih procesa. Loša naselja su ona koja: Sociologija naselja 22 . Urbanizovani eko-sistem. Industrijalizacija. Abraham Maslow je razradio sistem ljudskih potreba. reljef. Zelene površine ograničenog korištenja. uradio je klasifikaciju istih prema vrsti.  Veći promet stvara buku.     Geografski – položaj jezera. uređenje prostora. antropogene formacije. planine. šetalište. Klimatski – temperature. Neprikladna komunikacija. Neuređenost naselja.

Loša koncepcija prolaznih prostora.  Izgradnju prometnih ulica kroz naselja.    Nemaju zadovoljenu primarnu društvenu strukturu. Sociologija naselja 23 . 1967. Su zapuštena. Nemaju svoj centar. U Sarajevu.   Previsoke zgrade.  Izgradnju naselja sa centrom. Sa dominantnim visokim objektima.  Loš kvalitet gradnje. godine sprovedena je anketa iz koje su proizašle sljedeće primjedbe:  Loše održavanje stambenih objekata. Dobra naselja su ona koja izbjegavaju:  Izgradnju visokih zgrada.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->