Prof. dr.

Avdo SOFRADZIJA
Prof. dr. Dubravka SOLJAN
Prof. dr. Rifat HADZISELIMOVIC
BIOLOGIJA
ZA I RAZRED G1MNAZIJE
III izdanje
IP "SYJETLOST"
Zavod za udibenike i nastavna sredstva
SARAJEVO, 2000.

Izdava!!:
Direktor:
Za izdava!!a:
Urcdnik:
Rccenzcnti:
Lcktor:
Korektor:
Tehni!!ki urcdnik:
Naslovna strana:
Strut ni konsul tanl:
Stampa:
Tira!:
IP "SVJETLOST" d.d. Sarajevo
Zavod za udfbenikc i nastavna sredstva
Scfik ZUP(;EVIC
Abdusclam RUSTEMPASrC
Mr. Esad MASLIC
Nadija HADZIMEHMEDAGIC
Dr. Rizo SIJARIC
Mr. Ljiljana AGOSTON-TASIC
Vera PRASKAC
Mahira DELIC
Habiba IBRAHIMAGIC
Ruf ica RIOROVIC
Dizaj n "TRlO"
Salim OBRALIC
"DOM STAMPE" Zcnica
10.000 primjcraka
CIP - Kalalogizacija u publikaciji
Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine,
Sarajevo
57(075.3)
SOFRAD!IJA, Avdo
Biologija : za I razred gimnazije / Avdo
Sofradfijn, Dubravka Soljnn, Rifal Hadfiselimovic.
- 3 izd. - Sarajevo: SvjeLlosl, 2000. - 208 SIr.
ISBN 9958-10-224--2
I. Soljan, Dubravka 2. Hadiisehmovlc, Rifal
COBISSlBIH-1D 7905542

Fedcralno Ministarsrvo obrazovanja, nauke, lrulrure i sporta, Rjesenjem broj 03-38-9-2426/00
odobrilo je ovaj ud!benik za upotrebu.
Strogo JC zabranjeno svako kopiranje, umno1avanje i ovog udfbenika u cj elini
ill poJedmlh njcgovih dijclo a, bez odobrenja izdaval!a.
I B 995S-10-224-2

BIOLOGIJA - NAUKA 0 ZIVOTU
Definicija biologije
ledinstvo live i neZive supstance
- osnovne specijienosti Zivih bica
Podjela biologije prema "predmetu" i problemu proLteavanja
Polozaj biologije u sistemu prirodllih i drustvenih nauka
OpCi naueni metod u biologiji
lliologija je nauka 0 Zivotu - 0 organizaciji i funkcioniranju zive supstance.
od nivoa molekule do svekolike biosfere. Proucava zivotne pojave i procese. od re-
konstrukcije prapoeetaka zivota na Zemlji, preko savremenih zivib bica, do
predvidanja njihove daleke bioloske buducnosti. !me biologije je izvedeno iz slo-
zen ice grCkih rijeCi bios (=zivot) i logos (=znanje. ucenje, nauka).
Biologija, dakIe, proucava zivot i njegovu prirodu. A sam zivot - sta je to u
stvari? U sustini, Zivot je osobeno organizovan i funkcionalan slIstav prometa lIIa-
terije i energije: zivot je neprekidni merabolizam. Ziva bica su zivotno vezana sa
svojom okolinom. Iz nje crpe i u lljU vracaju materiju i cnergiju koja je ncophodna
za odriavanje tjeiesnog UStfojstva i funkcije. Trajnirn prekidom tib matcrijalnih i en-
ergetskib veza, nestaju i elemcntami uvjeti za odrzavanje zivota i ziVOlllih procesa.
Osnovni nezivi (abioticki, neorganski) sistemi su atollli i molekule, a Zivi (bio-
tiCKi, organski) - celije i organivni. Atomi i molekule su, medutirn, osnovne jedinice
hemijske grade i jednih i drugih sistema. U zi voj supstallci se ne susrece nijedan
bemijski element koga nema u njenoj abiotiCkoj sredini, sto takoder, na svojevrslan
nacin dokazuje i ilustrira neraskidivo jedinslvo zivih i nezivih sistema u prirodi.
Medutirn, u ostvarivanju organizacione i funkcionalne samoregulacije i samo-
odriavanja zivih bica, ziva supstanca ispoljava nekoliko bitnih osobenosti po Kojima
se razlikuje od bilo kog abiotiCkog sistema. Hel/lijska i organizaciona struktura zivih
bica obezbjeduje neophodne uvjele za odvijanje metabolivna kao njihove temeljne
funkcije. Sva ziva bica takoder imaju svoju irulividualnost, oblikov,Ula su i organi-
zirana u funkcionalni sustav, koji se oznacava kao organizam, jedinka iii individua.
Individualno samoodriavanje se ostvarujc putem slozenog sistema bioloske samore-
gulacije, koji omogucava da se, uprkos trajno promjenljivim uvjetima zivotne sredine,
osnovne zivotne funkcije prilagodavaju i odvijaju u okviru podnosljivih granica. Za
3

fiva bica je karakteristicna i pokretljivost cijelog organizma il!
dijelova i struktura. Samo se ziva bica ravnnoiavaju - 11.1 vIse
sebi slicnib potornaCkib "kopija", koje nasljeduju osnovna ro-
ditelja i njibovih predaka. Time se ostvaruje dugorocna rnedugeneraclJska blOloska
veza, odnosno kontinuitet i opstanak vrste kojoj pripadaju. Sarno se ziva bica radaju
(zacinju) i na poseban nacin rasl!l, razvijaju se, stare i ulllirll; za razliku od abio-
tiCkih sistema, zivi su osjetljivi i sposobni da svrsishodno reaguju na razli cite po-
draiaje iz okoline.
Na osnovu izlozenog, mogu se uocili tri sredi snje i terneljne svoj slvenosli zi-
vib bica: autonomnost, autoreglilativ/1ost i autoreproduktivnost (grC. aulos=sfun; auto- pred-
metak u slozenicama sa znacenjem: sam, sarno, vlaslito), dok sve ostale specificne
manifestacije zivota u suslini predstavljaju oblike i posljedice njibovog odrZavanja
Drugim rijecima, centralne i najbitnije osobenosti sveukupnib funkcija posebno or-
ganizirane - zive tvari su: individualna samostalnost (samosvojnost, samobitnost) i
sposobnosti samopodesavanja (samouskladivanja, samoodriavanja) i samoponavljanja
(samoumnozavanja, razmnozavanja).
Podjcla biologijc prema "predmetu" i problemu proucavanja jos uvijek je uo-
bicajeni pristup sistematizaciji ove razgranate nauke 0 zivoj (organskoj ) prirodi, iako
na savremenoj razini razvoja nauke ima niz nedosljednosti i manjkavosli. 0 nekima
od njib bice rijeci u narednom izlaganju.
Podjcla biologije prcma "prcdmetu" prouCavanja j e posebno "osjetljivo"
podrucje. Tako je savremena sisternatika odavno napustila kl asicnu podjelu zivog svi-
jeta na biljno, zivotinjsko i Ijudsko carstvo, u najsiroj upotrebi je j os uvijek podjela
biologije na odgovarajuca glavna podrucja:
botanika - nauka 0 biljkama,
zoologija - nauka 0 zivotinjama
antropologija - nauka 0 covjek.'U.
Modema nauka je, nairne, dokazala da i ovdj e. kao i u dru(J irn pokusajirna
jasnih granica unular jedinstvenog sustava, pojcdine karakl:risticl1c skupine
nIJe svrstati ni u j ednu od strogo definiranih kategorija.
U blOloskoJ slstematIzaclJI takvo svrstavanje j e posebno problemali cno kod virusa i
gljiva, naprimjer.
van)
(lab.
Bez obzira na to definirali naj sire skupine bioloskih nauka, unutar (iii
njih se, prema "obJeklu" istraiivanja, moze izdvojiti vi se naucnib disciplina
1) .
. Takoder. treba da se, na osnovu odredenib zajedniCkih svojstava
k?Je. proucava.Ju, pomenute nauke povezuju u zajedniCke cjeline. Kao ilu-
stratlvTII pnmJen mogu posluziti
4
mikrobiologija - nauka 0 mikroskopskirn orcranizrnima
(virusi, bakterije, protozoe 'ltd.) i
parazitologija - 0 parazitima (od jednOCelijskih do najsloienijih. oblika),
kOJe se bave proucavanjem bioloski izuzetno heterooenib
skupina organizama. 0

Tab. 1. PREDMET PROUCAVANJA OSNOVNIH BIOL05KIH NAUKA
Nauka
Viroiogija (virusoiogija)
Bakterioiogija
AJgologija
Mikoiogija
Lihenoiogija
Briologija
Pteridoiogija
Antofttoiogija
Predmet Nauka
Virusi
Protozooiogija
Bakterije
Entomoigija
Aige
Malakoiogija
Gljive
Ihtiologija

Amfibiologija
Mahovine
Herpetologija

Omitoiogija
Cvjetnice
Mamalioiogija
i druge.
Predmet
Pra!ivotinje
Insekti
Mekuki
Ribe
Vodozemci
Gmizavci
Ptice
Sisari
Podjel;l hiologije prcma problemu prouCavanja poCiva na sistematizaciji ka-
rak1:eristicnih podrucja proucavanja organizaciono-funkcionalnog ustrojstva, stupnjeva
ekoloSke integracije, promjenljivosti i evolutivnog kontinuiteta bioliCkib sistema. Zato
se, uz zanemarljive izuzetkc, te oblasti mogu odnositi na gotovo sve pomenute na-
ucne discipline (koje su odredene "predmetom" proucavanja). Prema ovim kritcriju-
mima, takoder je definirano vise osnovnib bioloskib nauka; neke (najopcije) su pri-
kazane u tabeli 2.
Poloiaj biologijc u sistcmu prirodnih i drustvcnih nauka primamo je odre-
den njenim sveukupnim doprinosom optoj materijalnoj i duhovnoj kulturi covjecan-
stva Od svojib prapocetaka, nairne, covjek nastoji da pomno osmotri i prouCi svijet
oko sebe, da spozna njegovu prirodu i sustinu, a steeena saznanja usmjcri prema
svojim interesima i potrebama. Materijalna i duhovna sfera su, medutim, u tolikoj
mJen slozene i medusobno povezane da se u odredenim istraiivanjima mogu posma-
Tab. 2. PROBLEM PROUCA V ANJA OSNOVNIH BIOLOSKIH NAUKA
Nauka Problem proucavanja
Moiekularna biologija Zlvotne pojave i procesi na nivou molekula
Citologija Bioiogija stanice
Histologija Biologija tkiva
Embrioiogija
Genetika
Fiziologija
Anatomija
Morfologija
Sistematika
Ekoiogija
Evolucija
Paleontoiogija
i druge
Embrionalni razvoj organizama
Procesi i pojave organskog nasljedivanja
Funkcija organizma i njegovih organskib sustava (sistema)
grada organizama i njihovih organskih sustava
Spoijasnji oblik i grada organizama
Klasifikacija Zi vih biea na osnovu njihove slicnosti i srodniCkih odnosa
Medllodnosi Zivih bien i njihove (abiotiCkc i biotiCke) Zivotne sredine
Tok i zakonitosti llistorijskog razvoja zivog svij eta
Bioiogija zivog svijeta minulih geoioskili epolla
5

trati same djelimi<!no. Sveukupni sistem sredenilt. povezanilz. organiziranih i sistema-
tiziranilr znanja 0 nama i svijetu !wji TUJS okruluje oznacava se .!wo SasVIID
je jasno da je biologija u tom sistemu najblife povezana sa ostalim pnrodmm i ma-
temati&o-infonnati&im naukama.
Imajuei u vidu cinjenicu da se u biolofrili pojava i nalazc fi-
zi&e i hemijske reakcije, postaje razumljivo da je, prakti<!no. nemogucc Jasno razlu-
citi podru<!ja interesovanja fizi&ib, bemijskih i Odnos izmcdu
biologije, ostalib prirodnib (fizika, hcmija i geografip) 1 tebm&.ib nauka moZe se
ilustrirati na slijedcci na<!in:
biologija
--biofizik.a
biobemija
--biogeografija
- -bionika
fizika
bemija
geografija
tebniCke nauke
Medu ovim naukama, dakle, postoje cvrste mostovne veze koje pojedine cje-
line parcijalnib znanj a 0 sustini zivota povezuju u opeu mreZu ove naucnc ob-
lasti. Biolizika proucava fizicke, a biohemija hemijske zakonitosti bioloskib poj ava
i procesa; biogeogralija se bavi prostomo-geografskim rasprostranjenjem pojedinih
vrsta zivih biea i nj ihovill sl..-upina. llionika (skr. od biologija - elektronika - teb-
nika) proucava moguenosti primjene odgovaraj ucib znanja 0 gradi i funkciji zivib sis-
tema - u odredenim oblastima tehnike (u proizvodnji maSina i aparata, u informatici,
gradevinarstvu itd.).
Covjekova egzistencija je oduvijek bila neraskidivo povezana sa prirodnim iz-
vorima hrane, odj eee. Ij ekovi tib pripravaka, materijala za nastambe i druge potrebe.
Cj elokupni dosadaSnj i naucno-tehnoloski razvoj i industrijska proizvodnj a lj udskih po-
trepstina nisu omogueili supsti tucij u bioloskill supstanci bilo kojim drugim, llovim
materij alom u oblasti proizvodnje hrane. DosadaSnje "demografske cksplozije" (ubr-
zane uvisestrucavanj e slijedi le su, u stvari, nakon cpohalnib otkrica u
tehnologiji proizvodnje veee koJiCine prehrambenih proizvoda, od pripitomljavanja bi-
Ij aka i zivotinj a (u neolitu) do tekuce naucno-tehnoloske rcvolucijc. Savremenc me-
tode uzgoj a i eksploatacij e bioloskib dobara obuhvata biotehnika. u koju su integri-
rana potrebna znanj a i dostignuca prirodnih i tehniCkih nauka. Sasvim pojednostav-
Ij eno, taj odnos se moze ovako dcfinisati:
biologija
ostale prirodne i
tebniCke nauke
biotebnika
poljoprivreda
sumarstvo
hortikultura
al.-vakultura
lov i ribolov
oblasti pnmJene opcib i specijalnib biolofrih znanja sva-
kako nauke (medicina, veterina i farmacij a); to podrucje proucava
posebna blOloSko-medlcmska nauka - biomedicina.
. . j.e na bazi aktivnosti cijelib organizama iIi lljihovib
poJedmih (bloloski st,ruktura i supstanci. Pored klasicne primjene (u mlje-
karstvu, pekarstvu, plvarstvu, vmarstvu itd.), modemim biotebnoloskim metodama po_
6

stizu se izuzetni i atraktivni rezultati i u ostalim oblastima proizvodnje hrane, zatim
u medicini i farmaciji, uzgoju sum a, hortikulturi, zastiti zivotne sredine itd. To se
posebno odnosi na biotehnologiju na bazi genetiCkog imenjerstva, tj. na aktivnosti
"sintetiCkih" organizama, eija su genetieka (i proizvodna) svojstva izmijenjena speci-
jalnim moleh.-ularno-genetiCkim metodama.
Biologija predstavlja izvor osnovnih nauenih informacija i za mnoge drustvcne
nauke. Tako su, naprimjer, mnoga znanja iz oblasti genetike, fiziologije, biologije
razmnozavanja, rasta i razvoja, te funkcionalne anatomije neopbodna u oblasti pe-
dagogije, psihologije, andragogije itd.; odgovarajuca bioloSka znanja plimjenjuju se u
likovnoj umjetnosti, industrijskom modeliranju, kriminologiji i sl.
Naucne metode u biologiji imaju niz svoj ih osobenosti, ali sadde sve ka-
rakteristicne etape primjene opee nauene metode. Prva stepenica u nauenom pristupu,
definiciji i IjeSavanju proucavanog problema je i opis odredene pojave
ili procesa. U slozenijim pitanjima ova etapa se moze raSelaniti na najzanimljivije
uZe oblasti (analiza), nakon cega (u sagledavanju cjeline) slijedi sinteza raspolozivih
zapaianja i informacija. Na osnovu toga moguca je Jonnulacija problelna i ciljeva
istraiivanja, uz koriscenje sto vise in form acij a 0 stepenu istraienosti i poznavanja
proucavane pojave iii procesa. To omogucava da se potraZe moguCi odgovori na po-
stavljena pitanja, odnosno da se Jonllulise osnovna radna hipoteza, u oblih.-u najvje-
rovatnijeg Ijesenja postavljenog problema. Svaka pretpostavka se, zatim, podvrgava
naucnoj provjeri. Pritom se kao najpouzdaniji izvori naucnih spoznaja mogu primi-
jeniti posmatranje objektivne (prirodne) stvarnosti iIi odgovarajucc eksperimelltalne te-
hnike u kojima je moguce kontrolisati sto viSe vanjskih Cinilaca, koji mogu
na rezultate istraZivanja. Nedokazana hipoteza se odbacuje iii se vise puta provjerava,
a pozitivna provjera hipoteze omogucava da se, raSCIanjivanjem (dedukcijom) cjelille
proucavanog problema postave nove hipoteze (da bi se detaljnije istraZile njegove uze
cjeline).
Sistem vise provjerenih, dokazanih i medusobno povezanih hipoteza omogu-
cava Jonnulaciju odgovarajuce naucne teorije (teorija genetiCke informacije, teorija
organske evolucije, naprimjer); na osnovu toga moguce je objaSnjavati minule i po-
stojece bioloske pojave i procese i predvidati mnoge buduce. Zato osnovno obiljdje
svake naucne metode mora biti njena ponovljivost i IIlOgLlCl10St provjere dobijenih
naucnih spoznaja i cinjenica.
Sta proucava biologija?
Koje su osnovne manifesracije jedinstva biotiCkih i abiotiCkih
Koje su osnovne specificnosti biotiCkih sistema?
Kako se dijeli biologija po "predmetu" proucavanja?
Kako se dijeli biologija po problemu prouCavanja?
Kakav je poloZaj biologije u opcem sistemu nauka?
Kakav je poloz.aj biologije u sistemu prirodnih i biotehniCkih nauka?
Kakav je odnos biologije sa ostalim pominjanim naukama?
Koje su osnovne erape u primjeni opcebioloSkog naucnog metoda?
7

PREGLED NASTAVNOG PROGRAMA BIOLOGUE ZA
GIMNAZUU OPCEG SMJERA
Na osnovu uyoda u bioloske nauke, nije teSko zakljuCiti da srednjoskolski na-
stavni program ne moze u potpunosti obubvatiti njibovu sadrZinu. Zato se u J, II. i
III. razredu gimnazije opeeg smjera posebna pafuja posvecuje sticanju neopbodnib
naucnib osnova za razumijevanje sustine osnovnib (opcib i posebnib) zivotnib pojava
i procesa, dok se u N . razredu proucavaju odabrane specijalne oblasti savremene
biologije.
8
I. razred
Citologija
Histologija
Organografija
Biologija razmnozavanja i razvica
Pregled i karakteristike ziYog sYijeta
n. razrcd
Biohemija biljnib i zivotinjskib organlzama
Fiziologija biljaka
Funkcionalni sistemi zivotinja i covjeka
Biologija ponaSanja
m. razrce
Ekologija
Genetika
Evolucija
IV. razrcd
Ekologija covjeka i zaStita Zivotne sredine
sistemi covjeka i njihova zdravstvena zaStita
suvremenog covjeka
COYJek kao misaono i kulturno bice
GenetiCko inzenjerstvo i biotehnologij a

CITOLOGIJA - NAUKA 0 CELln
,
Celija
(stanica)
Celija kao osnovna jedinica Zivota
Razvoj citologije
- osnovna
jedinica
zivota
Citoloske metode: jiksacija i bojenje,
mikroskopija, citohemija, citofizio log ija,
citogenetika, mikrohirurgija,
kultura (elija i tkiva
Celija (stanica) je elementama jedini-
ca grade i funkcije svib zivib biea; sva
ziva biea su gradena od eelija. Organi-
zmi su gradeni od sarno jedne Gednoce-
lijski) iii od vise eelija (viseeelijski).
Svaka od njih nastaje od prethodne ee-
lije, procesom diobe.
Celije su malib velicina i, osim ma-
log broja izuzetaka, ne mogu se vidjeti
golim okom. Zbog toga se za proucava-
nje eelija koriste razne vrste mikroskopa.
Organizacija, . struktura i funkcija eelije
proucava se vise od tri stotine godilla.
Ova istraZivanja su dovcla do razvoja
posebne naucne discipline - citologije,
koja se bavi proucavanjem telije.
Na temelju dosadaSnjib proucavanja
doslo se do zakljuCka da su eelije svib
zivib biea po svojoj sustini medusobno
veoma slic
ne
, sto na svoj naCin dokazuje
jedinstvo zivog svijeta i kontinuitet zivo-
ta na ~ e m l j i .
Savremena citologija proucava gradu
eelije i procese koji se u njoj desavaju,
sa razlicitih stanovista: morfoloskog, fi-
zioloskog, biohemijskog, molekulamog i
biofiziCkog. ZahvaljujuCi ovim proucava-
njima otkrivena je sva slozenost eelije
kao osnovne jedinice organizacije, struk-
ture i funkcije zivib biea.
Otkrice celije i
razvoj citologije
Prije vise od tri stotine god in a englcski
istraZivac Robert Hooke (Robert Huk)
(1669.) je, posmatrajuCi tanke presjeke
pluta pod jednostavnim mikroskopom,
zapazio da je ono izgradeno od vrlo sit-
nih komorica, koje !ice na pcelinje sate,
po cemu ib je nazvao eelijama.
Nakon Hookeovog otkriea veliki broj
istraZivaca nastavlja intenzivan rad na
proucavanju eelije, nastojeCi da sagleda
njen sadrZaj. Koristeei se mnogo savrle-
nijim mikroskopom, tridesetak godina
kasnije, slavni holandski istraZivac Lee-
uwenhoek (Levenhuk) prvi je posmatrao
eelije zivotinja (eritrocite i spermatozoi-
de), a takoder i neke jednocelijske orga-
nizme (bakterije i praZivotinje).
9

Predstava 0 eeliji je u 17.
uvijek bila nejasna i pretezno Je
trana kao struktuma
bez jasnib spoznaja 0 nJenoJ dublJoJ
organizaciji i funkciji.
Interes za proucavanje eclija u 18;. vi-
jeku je unekoliko opao i se reCl da
su prethodna saznanja 0 nJoJ
sarno nekim podacima 0 gradl cel1Jske
opne biljnih stanica.
Poeetkom 19. vijeka, u raznim kraje-
virna svijeta, istraZivaCi su
taljnije proucavanje eelijsk.og 1
njegove organizacije. Ova IstraZlvanJa su
bila moguea zahvaljujuei znatnom usavr-
savanju mikroskopa i tehnike mikrosko-
piranja U ovom periodu znacajno ot-
kriee je uCinio Robert Brown (Robert
Braun) 1831. kada je dao vrlo podroban
opis eelijskog jedra - jedne od najzna-
cajnijib i obaveznih komponenata svake
eelije. U tom periodu su dati opisi i jos
nekib vaZnib eelijskib struktura Tako su
tridesetih god in a 19. vijeka vee bile 0-
formljene konkretne predodzbe 0 celiji, a
takoder i formulirana neka vaZna cito-
loska uopcavanja. Pretpostavka· 0 tome
da se eelija javlja osnovnim elementom
organizacije svih biljaka i zivolinja bila
je u raznim formarna vec iskazana od
mnogih, tada poznatib, naucnika.
Sva naucna saznanja 0 eeiiji, saku-
pljena tokom celiri decenije proslog vi-
jeka, pa i ranije, omogucila su formuia-
ciju eelijske teorije. Njenim utemeljitelji-
rna se smatraju njemacki naucrucl
Schleiden (Slajden) botanicar i Schwann
(Svan) zoolog. Ova teorija poCiva na
nekoliko osnovnih postavki: (1) svi or-
ganizmi su sastavljeni od celija;
(2) eelije biljaka i zivotinja sadrie jedro;
(3) eelije biljaka i zivotinja su homo-
logne jedna drugoj po svom razvicu i
analogne po funkciji; (4) svaka celija na-
staje od prethodne celije. Iz navedenih
stavova jasno proistice zakljucak da je
eelij a osnovna jedinica zi vota, jer se u
10
njoj odvijaju osnovne zivotne pojave
procesl.
Opee postavke teorije pred-
stavljaju jedan od naJveclb . .dosa-
daSnjih spoznaja; one
organizacije zivog SVIJeta .1
vazan doprinos savremenoJ teOTlJI nJego-
ve evolucije.
Zallvaljujuci razvoju mikroskopije i
novih metoda iSlraZivanja, tokom druge
polovine 19. vijeka i ·u prvoj.
20. vijeka omoguceni su uVldl . u
strukturu i funkciju celije. CeliJa se sada
posmatra kao nakupnina zive
protoplazme, koja je
na celijskom membranom 1 !IDa svoJe Je-
dro. U ovom periodu su, pored ostalog,
otkrivene i najbilI1ije celijske kompo-
nente (organele "organcici"): mitohon-
drije, cenlrosomi, Golgijev (Goldijcv)
aparat, plaslidi.
Metode prOllcavanja
stanicne biologije
Uspjeh u poznavanju grade, razvica i
funkcije celije je u neposrednoj vezi sa
usavrSavanjem odgovarajucib metoda is-
traZivanja. U ovom dijelu cemo se ukrat-
ko osvmuti na osnovne citoloskc metode.
Fiksacija i bojenjc omogucavaju po-
smalranje i proucavanje pojedinih eelij-
skih struklura. Prva citoloska iSlraZivanja
vrscna su na zivom materijalu. Pod obi-
cnim svjetlosnim mikroskopom veCina
struktura zive celije optiCki izgledaju kao
prazne i ne mogu se razluCivati. Da bi
se mogle posmalrati, koriste se razne
metode flksacije i bojenja materijala. Qvi
postupci omogucavaju izradu trajnih pre-
parata dobrog kvaliteta, na kojima mno-
ge celijske strukture postaju vidljive i
dostupne analizi. Od fIksativa najcesce
se koriste formalin, alkohol, razoe
kiseline i soli raznih metala, a od boja

razne anorganske boje. Od posebnog jc
znacaja tzv. vitalnih boja, cija
upotreba omogueava bojenje pojedinih
dijelova zivih eelija.
Mikroskopija i sprave za uvelicava-
nje u citologiji imaju izuzetno vafnu ulo-
. guo Zbog toga su poeeci nauke 0 celiji
direktno povezani sa pojavom prvog mi-
kroskopa.
Pomoeu mikroskopa se ispituju mor-
fologija i grada celija, te utie-
caj raznih faktora na osobine pojedinih
eelijskih sastojaka. U proucavanjima ce-
lije koristi se nekoliko vrsta svjetlosnih
mikroskopa, koji u tom pogledu pruzaju
razne mogucnosti: maksimalna moe uve-
canja im je do 2 000 put a Pored tzV.
obicnog svjetiosnog mikroskopa, postoje
i mikroskopi posebnih osobina i namje-
na. NaroCito siroku primjenu imaju mi-
kroskopi sa fazno-kontrastnim uredajem,
fluorescentni, polarizacioni i interferenci-
oni mikroskop, te mikroskop sa ultra-lju-
bicastim osvj etljenj em.
NajveCi prodor u poznavanju celije
predstavlja, svakako, otkrice elektronskog
mikroskopa. Elektronska mikroskopija u
citologiji ima neobicno veliki znacaj.
Elektronski mikroskop jc veoma slozen i
specifican aparat. Najmodemiji modeli
imaju izuzetno veliku moc razdvajanja
(rezolucije), znaci da se pomoeu njih
mogu posmatrati i analizirati strukture
izuzetno malih velieina; moc uvecanja
najmodemijih elektronskih mikroskopa
iznosi i do mil ion puta. Elektronskom
mikroskopijom otkrivene su najsitnije ce-
lijske strukture i u znacajnoj mjeri obja-
snjene njihove najbitnije funkcije. Elek-
tronska mikroskopija omogucava prouea-
vanje celijskih struktura i na molekular-
nom nIVou.
Citohemijske mctode se pnmJenJuJu
u proucavanju sastava i aktivnosti celije
kao cjeline. One omogucavaju utvrdiva-
nje polozaja i djelovanja raznih tvari
(materija) u pojedinim morfolofrim sa-
stojcima eelije. ovih metoda svodi
se na bojenje zivih i fiksiranib celija, na
osnovu cega se citofotometrijskom mc-
todorn iii radiografijom analiziraju struk-
ture i al.'ti vnost eel ij e.
Citolosko-fizioloskc
metode se primjenjuju u
lijskih funkcija.
(citofiziolofrc)
proucavanju ce-
Celija, kao je prethodno istaknuto,
nije sarno struJ...1.uma vee i funkcionalna
jedinica svih Zivib sistema
Primjenom raznill citofiziolofrili me-
toda prate se najznacajnije zivotne funk-
cije i procesi u eeliji: razmjena materije
i energije, djelovanje enzima, pojava
intermedijamih i konaenih produkata,
mebanizmi razmnoZavanja, reakcije na
vanjske podrafaje i dr.
CitogenctiCke mctodc su nezarnjenji-
ve u proueavanju materijalnih osnova bi-
oloskog nasljedivanja. Citogenetika je
modema naucna disciplina koja primamo
istrafuje ulogu najbitnijih faktora i pro-
cesa u ostvarivanju nasljedne informacije,
kao i prirodu (narav) njibovog funkcioni-
ranja. Narocitu pafllju posvecuje istrafi-
vanju i razjaSnjavanju medusobnog djclo-
vanja jedra i citoplazme u procesirna bi-
oloskog nasljedivullja i celijske autoregu-
lacije.
Mikrohirurgija i manipulacija cclij-
skim strukturama su metode pomocu
kojill se vrse razliCite mikromanipulacije
i slozene operacije na nivou eelije i
njenili struktura. ZallValjujuCi koriscenju
ovih tehnika objaSnjena su mnoga fizicka
svojstva celijskih struktura, osobito jedra
Primjenom mikromanipulacija me se, na-
primjer, izdvajanje i transplantacija jedra
iz jedne u drugu celiju i pracenje uloge
jedra u prenosenju nasljednih svojstava.
Kultura cclija i tkiva je metod koji
omogucava da se u duzem vremenskom
razdoblju posmatraju zive celije i njihovo
11

funkcioniranje. Ovaj metod se bazira na
mogucnosti obezbjedivanja svih
nih uslova za fivot eelije izvan
rna (u kulturi). Kultura tkiva u kontroli-
proucava citologija?
ranim uslovima olaksava i
pracenje funkcionalnib osobenostI cehJe 1
tkiva i njibovog odnosa.
Koje su najznaeajnije faze u razvoju nauke 0 celiji?
U cemu je sustina celijske (celularne) teorije?
Koji su osnovni metodi biologije stanice?
Hemijski sastav i fIzicko-hemijske osobine celije
Hemijski sastav protoplazme
Cjelokupna ziva komponenta eelije se
naziva protoplazma. Ona se sastoji od
jedra i citoplavne. U osnovnoj supstanci
citoplazme nalaze se razlicite strukture.
Jedne od njib su stalne i javljaju se kao
organele (organcici) celije, dok se druge
komponente javljaju u odredenom vre-
menskom periodu, sa posebnim zivotnim
aktivnostima. Protoplazma celija raznib
biljnib i zivotinjskih tkiva ima svoje be-
mijske osobenosti, ali postoje izvjesne
hemijske strukture karakteristicne za pro-
toplazmu svih eelija Ova jediujenja od-
reduju hemijska i fIziCko-hemijska svo-
jstva protoplazme i karakter unutareelij-
skih procesa.
Sve materije koje sadrii protoplazma
moguee je podijeliti na dvije grupe: ne-
organske (voda i ostale neorganske sup-
stance) i organske (bjelancevine, ugIjicni
hidrati, masti, nukleinske kiseline, bor-
moni, vitamini itd.).
Neorganskc tvan
Voda
Ostale neorganske supstance
Voda je prirodna sredina odvijanja
najznaeajnijih Zivotnih procesa. Proto-
plazma obicno sadrZi veliku koliCinu vo-
de (80-85%), koja zavisi od raznih fak-
tora, a narocito od starosti i fullkcije po-
jednih organa i tkiva Voda ima vainu
ulogu u metabolizmu celija, .buduCi da se
svi fizioloski procesi odvijaju u vodenoj
sredini. Molekule vode ucestvuju u
mnogim enzimskim i biobemijskim
procesima i reakc.ijama i imaju izuzetno
veliki znacaj za zivot celije. Voda se u
protop1azmi ne nalazi samo u tzv. slo-
bodnom stanju, tj. kao rastv arac, vee ona
u1azi u sastav mnogih organskih kompo-
nenti, naroCito bje1ancevina.
Ostali neorganski sastojci proto-
plazme se javljaju u vidu kiselina, baza
(luzina), a najcesce soli ili vezani sa or-
ganskim komponentama (aminokiselil1e,

bjelancevine, ugljicni hidrati, masti). Nji-
hovi anioni i kationi neophodni su za
odrZavanje odredenih struktura ili za bio-
10Slce aktivnosti organskih jedinjcnja.
Obicno se neorganski sastojci organiza-
rna nalaze u mjerljivim kolicinarna, a po-
stoje i oni koji se javljaju u tragovima
(mikroelementi).
Protoplazma celija raznih tkiva sadni
razlicite kolicine neorganskih tvari. Isto
tako postoje znacajne razlike i u pogledu
koncentracije pojedinih elemenata u eelij-
skim strukturama. Tako, naprimjer, kali-
jum i magnezijurn su koncentrisani u
protoplazmi, dok se natrijum i hlor pre-
temo nalaze u medueelijskim tekuCina-
rna. Neke materije imaju poseban znacaj
za razliCite celije i nalaze se u protopla-
zrni u znacajnim koliCinama (kalcijum,
fosfor, kalij , surnpor). Kalcijuma, napri-
mjer, ima narocito mnogo u celijama ko-
stanog i hrskavicavog tkiva, a takoder i
u krvi. Velike koliCine fosfora u celij ama
se javljaju u obli1.'U organskih spojeva:
fosfolipida, nukleotida, fosfoproteida itd.
U protoplazmi se nalazi u relativno vi-
sokoj koncentraciji i kalijum, osobito u
eelijama m i ~ i c n o g tkiva. Sumpor ulazi u
sastav mnogih jedinjenja protoplazme
(aminokiseline: cistein i metionin itd.).
Moze se reci da, zapravo, u neorgan-
skom svijetu ne postoji ni jedan elemc-
nat koji ne ulazi u sastav protoplazme
eelijc ovih ili onih organizama. Mnogi
od ovib elemenata se javljaju u veoma
malim kolicinama, ali njihovo prisustvo
nije slucajno jer i oni, kao i ostali, uce-
stvuju u zivotnim procesima celije. Da-
nas se pouzdano zna da mikroelementi
igraju vaZnu ulogu u zivotu biljaka i Zivo-
tinja
Organski sastojci celije
Od mnogib organskib jedinjenja zadr-
zacemo se sarno na njibove cetiri velike
grupe, koje se mogu naCi u svim zivim
biCima, a to su: ugljicni hidrati, masti,
bjelancevine (proteini) i nukleinske kise-
line. Ove skupine organskih spojeva
predstavljaju vise od 95% svih organskih
komponenti zivib bica
Koje su osnovne funkcije vode u organizmu?
Koji su ostali neorganski sastojci organizma i kakva im je funkcija?
Ugljicni hidrati,
masti i bjclanccvinc
Hel/lijski sastav i Junkcija
ugljikolzidrata. masti i
bjelancevina U organizmu
Podjela ugljikohidrata.
masti i bjelancevina
Ugljicni hidrati (ugljikohidrati) su
izvor energije u svim biljnim i zivotinj-
skim celijama. U celijama se nalaze u
vidu monosallarida, disallarida i polisalla-
rida. Ucestvuju u gradi nekili slozenijih
jedinjenja, a javljaju se i kao vaine re-
zervne rnaterije, narocito u biljnirn eelijama
Monosaharidi se u zivom svijetu naj-
ceSce javljaju u obliku glikoze - secera
sa 6 ugljikovib atoma. Od ovog monosa-
harida potjecu svi ostali seceri. Kod
gotovo svib organizama glikoza je os-
novni materijal koji sluzi kao izvor en-
ergije. Osim toga, glikoza je je?na o.d
osnovnih komponenti grade mnogih poli-
sallarida: skrob, glikogen, celuloza i . ?r.
Od rnonosallarida, koji sadrZe 5 uglJik-
13

ovih atoma, najrasprostranjenije su riboza
i dezoksiriboza, koje ulaze u sastav nuk-
leinskih kiselina.
DisalUlridi se obrazuju spajanjem dva
molekula monosabarida, uz gubitak jed-
nog molekula vode. Najvainiji iz grupa
disabarida u biljnim celijama su saharoza
i maltoza, a u celijama zivotinja laktoza.
Polisaharidi se obrazuju spajanjem
vise od sest molekula monosaharida. Oni
su zastupljeni u svim organizmima, u ko-
jima ueestvuju u gradi eelija iii sluie kao
energetska rezerva. U biosferi ima vise
ugljicnih hidrata nego svih ostalih organ-
skih molek.'Ula zajedno, u prvom redu za-
hvaljujuCi skrobu i celulozi - najraspro-
stranjenijim polisabaridima (biljnog pori-
jekla). Najpoznatiji rezervni polisabaridi
su skrob i glikogen. Oni se nalaze u ci-
toplazmi, u obliku nakupina u kojima su
i razni enzimi, koji ucestvuju u procesi-
rna njihove sinteze i razgradnje. Skrob se
u biljnim eelijama nalazi u obliku alfa-
amilaze i amilopektina. Glikogen se na-
lazi u zivotinjskim eelijama i predstavlja .
njihovu energetsku rezervu. Narocito ga
ima mnogo u jetri i nUSicima.
Od gradivnih polisaharida, najraspro-
stranjenija je celuloza. Ona predslavlja
osnovnu komponentu eelijskill zidova bi-
ljaka.
Zllacajnu ulogu u molekulamoj orga-
llizaciji celije i meducelijskill e!emenata
igraju lIlukopolisalUlridi. /lLukoproreidi i
glikoproteidi. Mukopolisabaridi su speci-
ficne visokomolekulame pol im ere. U
protoplazmi se nalaze u slobodnom sta-
nju iii povezani sa neorganskim bazama
ili bjelancevinarna. Mukoproteidi i gliko-
proteidi su kompleksni spojevi sastavljelli
od acetilglikozamina i drugih ugljikovo-
dika sa bjelancevinama.
U struktume polisabaride spadaju i
hitin, od koga je graden tvrdi omotae
zglavkara i agar, koji se nalazi u mor-
skim biljkama (preteZno algama).
14
Masti i masne tvari (lipid i) su rela-
tivno velika grupa razlicitih supstanci ko-
je se slabo rastvaraju u vodi. Iz organ-
skih komponenata se izdvajaju pomocu
organskih rastvaraea (alkobol, benzol,
bloroform). Lipidi se dijele na eetiri gru-
pe: prosti Jipidi , steroidi, slozeni lipidi i
karotinoidi.
Prosti lipidi su masli koje se sastojc
od glicerola i visih masnih kiseJina (za-
sicenih iii nezasicenih). Sloteni lipidi
imaju u svom sastavu i druga jedinjenja,
kao sto su fosfoma kiselina, proteini, u-
gljikohidrati i jos neka.
lako bitno drugaCije hemijske grade
od polisabarida, lipidi imaju izvjesne sli-
ene funkcije, jer predstavljaju oSllovni
rezervni materijal iz koga se koristi en-
ergija, a u sastavu ceJijskih zidova (ba-
kterija i visih biljaka) i spoljasnjeg ske-
leta (insekata i koze kicmenjaka) vrse
zaStitnu ulogu. U energetskom pogledu
masti su najkoncentrovaniji izvor mane.
Neka jedinjenja, koja su po nizu osobina
slicna mastima, vrse ulogu hormona i vi-
lamina.
I pored razlicitih funkcija koje masti
irnaju, moze se reCi da im je najvaZnija
uloga bitnih elemenata grade svib celij-
skih membrana, koje nisu sarno obicne
pregrade izmedu celija i okolne sredine.
vee vrlo aklivno uccstvuju i u prenose-
nju materija koje ulaze i izlaze iz celije.
Bjclanccvinc su najobilnije i najzna-
cajnije komponente svib ce!ija. Na njih
otpada 60-80% ukupne suhe tvari proto-
plazme. One, ne same da cine glavnu
masu eelije nego su u molekulamoj or-
ganizaciji . celije osnovni struktumi i
funkciollalni dio zivih sistema. Zbog to-
ga se opravdano smatra da je protopla-
zma primarno proteinske prirode. Proteini
su gradeni od velikog broja molekula u
kojima se nalazi ogroman broj atoma
ugljika, kiseonika, vodollika i azota (du-
sika). Osnovne gradevne jedinice prote-

ina su monomere - aminokiseline. U pri-
rodi postoji 20 razliCitih aminokiselina
Ogromna raznovrsnost bjelancevina je
usiovijena razlicitim kombinovanjem ovm
20 aminokiselina, a karakteristike svalce
bjelancevine su odredene njihovim bro-
jem i redoslijedom. Bjelancevine se me-
dusobno razlikuju, kako po hemijskim,
talco i po fiziCkim svojstvima
Osnovna podjela bjelancevina na pro-
ste i siozene izvrsena je prema njihovom
hemijskom sastavu.
Proste bjelancevine (protein i) su gra-
dene od aminokiselina. Uopce uzevsi,
prosti proteini su dosta Iabilni, posto pod
utjecajem raznm faktora mogu da mije-
njaju svoju strukturu. Sa citoloSkog gle-
dista, naroCito su znacajni protamini i hi-
stoni, posto se, u nasljednom materijalu,
sa nukleinskim kiselinama povezuju u
nukleoproteide.
Slozcne bjelancevine se nazivaju
proteidi. Pored aminokiselina, one sadrZe
i druge komponente. Zavisno od lib
komponenata, razlik'Ujemo fosfoproteide,
lipoproteide, glikoproteide, hromoproteide
nukleoproteide.
Fosjoproreidi, osim aminoki selina, sa-
dIie fosfomu kiselinu. U ishrani hetero-
trofnih organizama. naprirnjer, veoma je
znaeajan fosfoproteid mLijeka - kazein, a
ovovitelin se nalazi u zumanjku jajeta
LipoproteUli sadrie, pored proteina, i
lipide. Oni su osnovni gradevni materijal
eeIijske membrane, pa ih ima u znatnim
ko!icinama Ovoj skupini siozenm bjeIan-
cevina pripada i tzv. vidni purpur, jedi-
njenje koje cini aktivnu materiju u mre-
znjaci oka i od koga zavisi funk-
cionalnost cuI a vida.
Glikoproteidi su slozene bjelancevine
u cijem se sastavu nalaze i izvjesni po-
lisaharidi. Njihova siroka rasprostranje-
nost je utvrdena u mnogobrojnim zlje-
zdanim eelijama koje sintetiziraju razno-
vrsne zi votinjske sekrete i ekskrete.
HromoproteUli obuhvataju jedinjenja
posebno znacajna za razne bioloske
funkcije. Ovdje spadaju porfuinski prote-
idi i flavoproteidi. Skupini porfuinskih
proteida pripadaju, prije svega, hemoglo-
bin, mioglobin, blorofil i razni porfuinski
enZIIIll.
Nukleoproteidi su najslozeniji proteidi
u prirodi: to su jedinjenja sa najvecim
do sada poznatim molekulama. Gradeni
su od prostih bjelancevina (protamina i
bistona) povezanih sa nukleinskim kiseli -
nama. Od Ilukleoprotei.da su, pretezllo,
gradeni hromosomi (nosioci nasljednog
materijala - gena).
Kaleav je hemijski sastav i koja je funkcija ugljii'nih hidrata u
organizmu?
Koje su osnovnc kategorije ugljii'nih bidrata?
Kakav je bemij ski sastav i kaleva je uloga masti u
Kako se dijele lipidi?
Kakav je bemijski sastav i koja je funkcija bjelani'evina u
organizmu?
Koje kategorije bjelancevina sadIii organska supstanca?
15

Nukleinske kiseline i
ostale organske supstance
Fizic1w-hemijska struktura
7lukleinskih kiseliruJ
Funkcija nukleinskih kiseliruJ U
iivotrlim procesima
Razlike iZ)Iledu ribonukleinske
i dezoksiribonukleinske kiseli71e
Ostale orga71ske supstance -
njihova struktura i fUnkcija
Nukleinske kiseline su takoder veo-
rna znacajni, slozeni i specificni organski
sastojci svih eelija. Odlikuju se izuzetno
velikim makromolekulama, cije su grada
i funkcija (posebno u procesima naslje-
divanja) objaSnjene tek tokom posljednjih
nekoliko decenija. Imaju izgled dugackih
lanaca, koji nastaju uzduznim poveziva-
njem njihovih sastavnih komponenata
(monomera) - nukleotida Nukleinske ki-
seline su od najveee bioloske vaZnosti u
organizaciji zive materije. Nosioci su na-
sljedne informacije, koja je neophodna za
dugorocno odrZavanje zivota (tokom niza
generacija) i za specificnu organizaciju
svake eelije: u njima je "zapisan" raspon
mogucnosti odvijanja najznacajnijih zi-
votnih procesa Kod visih organizarna su
nukleinske kiseline veCinom vezane sa
proteinima u vidu nukleoproteida.
U sastav nukleinskill kiselina, kao sto
je istaknuto, ulaze nukleotidi. Svaki nu-
kleotid je graden od tri komponente: fo-
sfoma kiselina. secer i purinska iii piri-
midinska baza. Purinske baze su adenin
i guanin, a pirimidinske citozin. timin i
uracil.
Postoje dva osnovna tipa nukleinskih
kiselina: ribonukleinska (RNK) i dezoksi-
ribonukleinska (DNK). One se meduso-
bno razlikuju po tome da Ii se u njiho-
yom sastavu nalazi seeer riboza iii dezo-
ksiriboza, kao i po pirimidinskinl baza-
16
rna NukJeotidi DNK sadrZe dezoksiribozu
i pirimidinske baze citozin i timin, a
RNK - ribozu i pirimidinske baze cito-
zin i uracil. U sastav RNK i DNK ulaze
identicne purinske baze: adenin i guanin,
te fosfoma kiselina. Polimemi makromo-
lekuli nukleinskill kiselina imaju veliki
broj nukleotida, od nekoliko stotina do
vise desetina hiljada.
Dezoksiribonukleinska kiselina (DNK)
se poglavito nalazi u jedru, odnosno hro-
mosomima, i njena je kolicina manje-vi-
se stalna i karakteristicna za pojedine vr-
ste organizama. Molekul DNK ima spe-
cificnu strukturu. 1ma oblik dvostruke
spirale. Oba spiralna lanca su paralelna i
medusobno povezana preko kompleme-
ntamih azotnih baza: adenin-guanin i ci-
tozin-timin. U njihovom rasporedu zapi-
sana je genetiCka informacija za odvija-
nje naj znacajnijilJ zivotnih procesa kod
ogromne veeine zivih biea.
Ribonukleinske kiseline (RNK) se od-
likujl,l specificnim sastavom nukleotida i
svojstvenom molekulamom gradom. Ri-
bonukleinske kiseline (RNK) se od DNK
razlikuju u prvom redu po tome sto ima-
ju jednostruki nukleotidni lanac. Komple-
men tame baze u RNK su: adenin-timin i
citozin-uracil. Molekuli RNK su watno
manji od molekula DNK. Ribonukleinske
kiseline se naj veCin1 dijelom nalaze u ci-
toplazmi, a takoder ih ima i u jedru, pre-
(dno u jedarcetu. Njihova osnovna uloga
je u prenosenju i realizaciji genetiCke in-
form acij e.
Ostale organske supstance eini niz
tvari koje se u celiji najcesce javJjaju
kao prijelazni stupnjevi biohernijskih pro-
cesa izgradnje iii razgradnje masti, bje-
lancevina, ugljicnih hidrata i nukleinskih
kiselina Neke od ovih supstanci imaju
veoma va:znu ulogu u metabolizmu celi-
ja, naprimjer, adenozin-dijosfat i adeno-
zin-trijosfat, koji predstavljaju specificne
depoe energije.

Od posebnog su zoacaja tzv. biokala-
lizalori koji ulaze u sastav eelije. Oni
imaju ulogu regulalora biohemijslcih i fi-
procesa Ovoj skupini pripadaju
hemijski vcoma heterogene sups lance,
mcdu kojima se posebno izdvajaju enzi-
mi, hormoni i vilarnini.
Ellzimi su bjclanccvinaslog karaktera.
Njibovo priSUSlvO i djclovanje uslovljava
biobcmijske reakcije u celiji. Oni omo-
gucavaju promjenu drugih !Vari (sinleza i
razgradnja) a da se pritom sami ne mi-
j enj aj u. Enzimi se dijele na konstituciane
i adaptivlIe enzime. Konstitucioni enzimi
su stalne citoplazmatske strukture, dok se
adaptivni javljaju u odredenim periodima
eelij ske aktivnosti, odnosno fazama bio-
hemijskog procesa
Hannam' C JBvlJBJU k 0 kod aulO-
lrofa. tako I kod hClerolrofa. 1c u bilj-
DIm hormonima su najpoznallji horm I
koji ulicu na rast, normaJan 10k celi;. kc
diobe i BI1jm hormof1l . C
skupno o7nacavaju kao filohormoni. U
zivolinjskom svijelu poSIOJC hmjni hor-
moni, kao fizioloski akllvnc hcmljskc
Ivari, koji se slvaraju u lZv. zllJczdama sa
luccnjcm, a cijc su funkcijc
veoma znacajne za razvoj i funkcionira-
nje pojedinih organa, Llciva organizma
kao cjeline.
Vitamini su takode veoma zanimljive
i bioloski znacajne malerije. Za razliku
od enzima i bormona, mogu ill sintetizirati
sarno biljke, odnosno biljnc cclije. Vita-
mini imaju tipicnu ulogu biokalalizalora.
Tab. 3: NAJZNACAJNIJE KA ORGANSKIH SC'PSTAl"CI U CELIJI
I. Ugljicni hidrati
2. Masne tvari
(Lipidi)
3. Bjelancevine
4. Nukl einske lei seline
5. Ostale
Monosaharidi
Ohgosaharidi
Polisaharidi
Proste Inasli
Sloiene rnasti
Steroidi
KarOlinoidi
(
. . ) Pro!'1mini
Proste prOle tnJ . .
Slozene
(protcidi)
H ISton.
Fosfoproleidi
Lipoproteidi
Glikoproteidi
Hrornoproteidi
Nukl<oproteidi
Ri bonukleinska (RNK)
Dezoksiri bonukl cinska (DNK)
Enzi mi
Horrnoni
Vitamini
Kaleva je fiziCko-hemijska struktura nukJeinskih kiselina?
Kaleva irn je funkcija i koje su razlike izmedu DNK i RNK?
. . . ?
Kaleva je struktura i funkcija enzima, hormona 1 vltam1Oa.
17

FiziCko-hemijske
osobine ceJije
Faktori jiZicKo-hemijskog stanja I
pojava u celiji
Dijuzija, OS1l70za i dijaliza i
njihova uloga u junkcionisanju celije
Prikazani hemijski sastav celija ilu-
struje sarno dio bogatstva i slozenosti
bemijskib jedinjenja koja se javljaju u
eeliji. Sasvim je razumljivo da se ovako
slozen hemijski sastav odraz.ava i na fi-
ziCkim osobinama eelija.
Na fiziCke osobine eelija djeluju, pri-
je svega., one materije koje se nalaze u
rastvoru. Osnovni rastvarac u celijama je
(kako je istaknuto) voda. U njoj su ra-
stvorella jedinjenja malih i velikih mole-
h.'Ula. Zbog toga je eelijski sadIiaj poli-
morfan sistem; usljed prisustva relalivno
velikih kolicina rastvorenih bjelancevina.,
celijski sadIiaj ima osobine koloida. U
ovom koloidnom rastvoru nalaze se razni
eelijski sastojci i razne veee iii manje
cestice. Koloidni rastvori daju celiji po-
sebne osobinc karakteristicne za koloide.
Zavisno od medusobnih odnosa izmedu
raznih jedinjenja i opCeg fizioloskog sta-
nja celija, mijenja se intenzitet hemijskill
reakcija. Hemijske promjene uZrokuju i
promjene konzistencije koloida, lako da
se stalno smjenjuju sol-stanja i gcl-stanja
(teene j zgusnulc mase). Zavisno od ovih
promjena, mijenjaju se i oSlale fiziCke
osobinc cclij skog sadrZaja, kao SlO su
claslicnost. viskoznosl i slicno. Uslj cd
promjenc u viskoznosti dolazi do kreta-
nja citoplazme i pojave tzv. ameboidnih
pokrcta.
Sa kretanjima celijskog sadrZaja mo-
gu se povczati i neke drugc pojave kao
sto su difuzija i osmoza.
Difuzija je kretanje ccs tica od vise
ka nizoj koncentraciji, pri cemu se one
izjednacavaju.
Osmoza u ispitival1ju celija privlaci
posebnu paz.l1jU. Do te pojave u celijama
dolazi zbog toga sto je njel1 sadrZaj oba-
vijen membranom kroz koj u prolaze sa-
rno voda i male molekule. Proces sele-
ktivnog propustanja tvari kroz polupropu-
snu membranu oznacava se kao dijaliza.
Osmotskim zakonima se obajslljavaju po-
jave plavlloliza i deplaVlloliza, a koje su
u neposrednoj vezi sa koloidllim osobi-
nama celijskog sadrZaja. Osmotski priti-
sak unutar celija naziva se turgor. Visina
turgora je razliCita kod raznih vISta celija
Celijski sadIiaj, zavisno od svog sa-
stava i od stepena j onizacije eiektrolita,
ima razne pH vrijednosti. Koncentracija
vodonikovih jona se uglavnom krece od
3 do 8. Razni tipovj cclija imaju kara-
kteristicne konccntracijc vodikovih jona
(pH vrijcdnosti); pH vrijednost unutal'
pojedinih cclij a je dosta stabilna.
Na osnovu izlozcnog moze se zaklju-
Cili da cclija nij c jcdnostavni skup hcmij-
skih malerija !TIedu kojima se zbivaju
promjenc kojc bi sc moglc lumaCiti sarno
na osnovu lIemij ski h i fi ziCkih zakonito-
sti. Celija jc znalllo slozenUi bio-fiziCko-
bemijski sistem u kojem vladaju posebni
odnosi mcdu molekulama. Fizicke osobi-
ne cclija sc, dakle, moraju shvati ti kao
osobine u kojima, pored fiziCko-hemij-
skill zakona, dolaze do izraz.aja i specifi-
cne zakonitosti zive supstancc.
Koji [aktori primarno odreduju fiziCka i bemij ska svojstva celija?
18
Koje su o s n o ~ n e fizicko-hcmijske pojavc u celiji i kakva im je uloga u
nJenom funkclOniranju?

Organizacija
. ,
1 opca
Tipovi celijske organizacije:
prokariotska i eukariotska celija
morfologija
celije
Oblik i veliCina celije
U prirodi nc postojc cclijc kojc hi se
mogle smatrati tipicnim, buduCi da su u
raznim organizmima, organima i tkivima
specijalizirane u odnosu na funkciju i
imaju svoje osobenosti. Medutim, sve ce-
lije imaju jednu opeu i zajedniCku (ide-
aliziranu) shemu organizacije: imaju ecli-
jsku opnu, citoplazmu (sa raznim orga-
noidima) i jedro.
Tipovi celijske organizacije
S obzirom na opei stupanj (stepen)
organizacije, razlikuju se dvije osnovne
kategorije eelija: prokariotska (iIi proto-
cit) i eukario/ska (iii eLicit). Prokariotske
eeJije su u pogledu organizacione struk-
ture znatno jednostavnije (sl. 1). One ne-
maju organizovanog jedra, vee je jedrov
materijal rasprSen u citoplazmi i naziva
se nukleoid. U eelijama prokariota ne
posloje citoplazmatske organele, kao !ito
su mitohondrije, bloroplasti i dr. Proka-
riotski organizmi se razmnozavaju pro-
stim dijeljenjem eelije na dvije jedinke.
=J Organizmi s!-W0kariotskim celijama se
i' nazivaju prokarioti, a ovoj -grupi pripada-
ju aIcterije . . .aktinomicete i modrozelenc
alge (cij anobakterij e).
SI. 1. Osnovni elementi organizacije
prokariotske celije: 1. kapsula, 2. slanicna
s0enka, 3. "jezgra", 4. citoplazrna
U poredenju sa prokariolskim orguni-
zmima, eelijska organizacija cukartota je
na znatno visem stupnju, buduei da nji-
hove eelije imaju jedro koje je organizo-
vane kao posebna organela (sl. 2). Celija
eukariota je diferencirana na tri jasno
izdvojene cjeline: citoplazma, jedro i me-
mbrana. Ovaj tip eelijske organizacije je
manje-vise zajedniCka i opea karakteristi-
ka svih protista i slozenije organizovanih
(viseeelijskih) biljaka i zivoLinja (sl. 3 i 4).
Oblik i velicina cclija su vcoma ra-
zliCiti, ne samo u jednom organizmu vee
i unutar istog tkiva. Postoje eelije pro-
mjenljivog (ameba. leukociti) i relativno
stalnog oblika (cilijate, eritrociLi , sperma-
tozoidi, epitelijalne eelije. netvne celije itd.).
Sl. 2. Osnovni elementi organizacije
eukariotske slanice (interprelacija
elektronsko-mikroskopskih snimaka):
1. citoplazma, 2. Golgijev (Goldijev)
aparat, 3. lizosom, 4. centriole, S. nukleus.
6. nukleolus, 7. endoplazamticki retikulum,
8. jedrova opna, 9. mitohondrije.
10. Slanicna membrana
19

Sl. 3. Bilj na stanica (dij agram); 1. jedro.
2. jedarce. 3. jedrova opna, 4. hromatin.
5. endoplazmatski retikulwn. 6. ribosomi .
7. mitohondrije ,8. Golgij ev
(Goldijev) aparat. 9. hloroplasti,l O. celij ska
membrana. 11. vakuola, 12. celijski zid,
13. citoplazma
Po obliku, eclije mogu bili loptaste,
polikutne, prizmaticne, vretenaste, zvje-
zdaste, nitaste itd. Oblik celije zavisi od
povrSinskog napona i viskoznosti citopla-
zme, a takodcr i od mebaniCkog djelova-
nj a okolnih celij a.
Zapremina i velicina celija su veorna
razlicite. I kod biljaka i kod zivotinja
postoje veoma krupne celije, koje se rno-
gu vidjeti golim okom. Takve su, napri-
mjer, veoma krupne celije lubenice iii
gigantske celije zumanjka jaja nekih pti-
ca. Isto tako, veoma su krupne nervne
eclije, cija velicina dostiZe i desetke cen-
timetara. Prosjeena velicina veeine celija
.!2!0.....:.--+-7
10
--<'--6

4


5
--:;':"--+'-8
Sl. 4. Zivotinjska celija (dijagram);
1. jedro. 2. nukJeol us. 3. jcdrova opna.
4. hromat in. 5. endoplazmatski retikulum.
6. ribosomi . 7. Golgijev (Goldijcv) aparat.
8. mitobondrijc, 9. li zosomi ,
10. celijska membrana. 11. centriole
je relalivno stalna i nc zavi si od veliCine
tijela datog organizma. Na primjer, celija
jetre goveCeta i mi sa imaju gotovo iden-
ticne razmjere. Velicina eelij a se mijenja
sa staroscu organi zma, sto zavisi od nje-
govog fizioloskog stanj a i spoljaSnjib
uvjeta. U pogledu veliCine cclij a, medu
pojedinim gruparna organizarna postoje
znacajne razlike. Kod bilj aka najkrupnije
celije irnaju monokotiledonc, a kod zivo-
linja insekti i vodozcmci.
Broj celija koje ulaze u sastav poje-
dihih tkiva je veoma razli cit. Tako, broj
eritrocita u krvi covj eka premaSuje 23
milijardc. Postoje organizmi. Cije je tijelo
sastavljeno od nekoliko stotina celija, a
takoder i organizrni sastavljeni iz sarno
jedne celije, kakvi su jednocelijske alge,
bal..'terije, neke gljive i praiivotinje.
Objasni razliku izmedu prokariotske i eukariotske celijel
20
Koji su osnovni elementi organizacije prokariotske i eukariotske celije?
Koji su osnovni oblici celija i kolika · im je velicina?

Osnovni elementi stanicne organizacije
i funkcija citoplazmatskih organela:
endo-plaZllwtski retikululIl ribosomi,
mitohondrije, Golg ijev (Goldijev)
aparat, lizosomi, centrOSOllli i plastidi
Organi zacij a
i funkcija
celijskih
struktura
Specijalni organoidi i njihova JLll1kcija
Citoplazma
i njene organele
Organizovane celij ske Slrukture (razni
organoidi i j edro) nalaze se u osnovnoj
citopl azmatskoj masi, koja se ees to nazi-
va hijaloplavna iii lIlarriks.
Medu organizovanim eclijsk.im
strukturama veli ki znacaj imaju razli Ci ti
cel ij ski organoidi (organele) - specifiene
celij ske strukture, koje se odlikuju odre-
den om morfologijom, ullrastruk.'t urom,
hemijskim sastavom i koj i specifi -
ene funkcijc u zivotu eelije. CcLij ske or-
ganelc se ponekad dijele na opce i spe-
cijalll e. Prva grupa obuhvata one koj i se
nalaze u svim iii gotovo vim eelijarna,
dok se druga grupa javlja sarno u nek im
spccijaliziranim eelljan1a.
rctikulum (unutar-
plazmatska mrda ) prcdstavlja specifiean
sistem dvoslrukih membrana u citoplaz.mi
(sl. 5). Njegova organllacija jc vcoma
razlieita, jc u vezi sa funkcionaln im
osobcno tima eclija. Pod clcklronskim
mikroskopom cndoplazJJlatska mrd3 prc-
dstavljena je sislcmom medusobno pove-
zanih kanala. koji su ograniecni Jvostru-
kim mcrnbranama.. Oblik kanala je veo-
ma razlieit. endoplazmatske
rnrefe Ispunjena jc homogenom masom.
koja se razlikujc od okolnc cit plazme, a
clJa je uloga nepowata.
51. 5. Endoplazmatski relikulum
(unutarplazmatska mrcZa)
Postoje dva tipa endoplazmatske mre-
ze: gmnulirana (hrapava) i agranul irana
(glatka). Na spolj aSnjoj povrsini gr anuli-
rane endopl azmatske mrcz.c nalaze sc na-
kupnine sitnil1 tj elaSaca koj a se nazivaju
ribosomi. Ovaj Lip endopl azmatske mrde
karaklcristiean j c za cclijc u koj irna se
inl enzivna sintcza bj clanccvina.
Agranuli rana cndopl azmalska mrcz.a na
vanjskoj nema ribosoma.. a su-
sreee sc u celijama u Kojima sc vrsi sin-
teza uglj icnih hi drata.. masli itd.
Ribosomi su relativno davno otkrive-
na sitna IjelcSca.. koj a su tada nazvana ri -
bonuklcolidne granul e (sl. 6). Obavezne
su ci loplazmatskc komponente u svim bi-
IJnim i zivotinjsk.im celijama, gdj e imaju
izuzelno vaznu i specifi cnu funkciju.
ZOOg toga ih treba smatrati organoidima
eelij e.
Ribosomi su mala sferi cna
koja se mogu nalaziti slobodno u cito-
plazmi iii su vezana za mem-
21

22
SI. 6. Ribosomi
Tab.4: OSNOVNE ORGANlZACIONE I
FUNKCIONALNE STRUKTURE
EUKARIOTSKE (ELlIE
Membrana
(opna)
Prolcinsko-polisaharidni sloj
Lipidni sloj
Proleinski sloj
Hijaloplazma
Endoplazmalska mrez..
Ribosomi
Milohondrije
Ciloplazma Golgijev (Goldijev) aparal
Lizosomi
Cenlrosomi
Plaslidi
Specijalni organoidi
Jedrova opna
Jedro (jezgro) Jedrov sok
Jedarce
Hromosomi
branu endoplazmatske mreze. Ponekad se
javljaju i u vidu manjeg iii veeeg broja
medusobno povezanih jedinica i tada se
nazivaju poliribosomi iIi polisomi.
Ribosomi su prirnamo gradeni od je-
dnakih dijelova bjelancevina i RNK.
Osim toga u njihov sastav ulaze i Iipidi
i mineralne soli kalcija i magnezija.
Osnovna funkcija ribosoma je unutar-ce-
lijska sinteza proteina.
Mitohondrije (hondriosomi) su celij-
ske organele koje se odlikuju specifi-
cnom gradom i funkcijom (51. 7). Nalaze
se u svim tipovima celija. kako jednoee-
lijskih organizarna tako i visecelijskih.
To su centri di5anja i generatori energije.
Mitohondrije su najceSce loptastog iii iz-
SI. 7. Mitohondrija

duzenog oblika, veoma razliCitih dimen-
zija (duzine od 0,3 do 40 milimikrona).
U citoplazmi su rasute, ponekad grupisa-
ne oko jedra iIi uz unutraSnju stranu ce-
lijske membrane. Svaka mitohondrija je
obavijena ovojnicom koja je gradena od
dvije lipoproteinske membrane. slicne ce-
lijskoj opni. UnutraSnjost mitobondrija
ima naroCitu strukturu; u njihovom sadr-
zaju se nalaze brojni enzimi koji imaju
posebno znacajnu ulogu u procesu disa-
nja. Grada i unutraSnja struktura mito-
hondrija su promjenljive i u neposrednoj
su vezi sa njillOvom aktivnoscu.
Golgijev (Goldijev) kompleks (Gol-
gijcv aparat, diktiosomi) je celijska or-
ganela koja je pm put otkrivena u cito-
plazmi nervnih celija. Kasnije je uocen u
gotovo svim specijaliziranim celijarna
(sl. 9). U pocetku se vjerovalo da ovu
organelu sadrZe sarno zivotinjske celije, a
dan as se pouzdano zna da se ona nalazi
i u biljnim eelijarna. Golgijev kompleks
se odlikuje specificnom struktumom or-
ganizacijom, sa sljedecim komponenta-
rna: mikrovezikule (mjehUI1ci), membra-
nski sistem (sastavljen od veceg broja
spoljasnjiIl kesa ili tubula) i vakuole (ko-
je imaju glatke zidove). U podrucju Go-
19ij evog aparata su cesto prisutne sekre-
tome granule (zmca). U sastav Golgije-
vog kompleksa ulaze fosfolipidi i cC\i-
jske fosfataze. Smau'a se da je osnovna
funkcija ove celijske organele vezana za
proces sekrecije.
SI. 9. Golgijev (Goldijev) aparat
23

Lizosomi su celijske organele koje su
otkrivene tek 1955. godine. Njihovo pri-
sustvo u citoplazmi je prvo bilo dokaza-
no biohemijskim metodama Lizosomi
predstavljaju narocite, male mjehuraste
tvorevine ogranicene dvostrukom mem-
branom i ispunjene sokom sa bidrolitic-
kim fermentima (sl. 10). Do sada je do-
kazano vise od 10 razlicitib fermenata,
slicnib onim iz probavnog sistema, spo-
sobnib da aktivno vrSe razgradnju veeine
slozenib organskib komponenata. Lizoso-
mi, dalcle, imaju ulogu "probavnog siste-
ma" celije. Najveea koncentracija ovih
organela otkrivena je u celijama jetre i
leukocitima. Lizosomi pokazuju veliku
raznolikost, kako u razliCitim tipovima
eelija, tako i unutar jedne celije. Poznati
su slj edeCi tipovi lizosoma: ishodisni li-
zosomi, Jagosomi, zaostala tjelefca lizo-
soma i auroJagirajuce vakuole.
SI. 10. Lizosomi
Cclijski ccntar (centrosom) je cito-
plazmaticna organcJa koja postoji u zivo-
tinjskim celijama, kao i u celijama nebb
bilj.aka gljive, mabovine i neke go-
losJen:temce). Javlja se za vrijeme eelij-
ske dlObe. i stoji u vezi sa pojavom nje-
nog polanteta, odnosno orijentacijom di-
obnog vretena U tipicnoj formi eelijski
centar se sastoji od jednog do dva ili ve-
eeg broja veoma malib tjelesaca - centri-
ola (sl. 11). Oni su obicno okruzeni na-
regionom citoplazme, koji se na-
centrosfera Centriol i centrosfera za
Jedno sacinjavaju strukturu koja se nazi-
va centrosom ili celijski centar.
24
SI. 11. Centrosom
Centrioli imaju vaZnu ulogu ne sarno
za vrijeme celijske diobe nego pokazuju
i izvjesne odnose sa bazalnim tijelima ci-
lija (treplje) i flagela (biceva), pa se vje-
ruje da su oni bomologe celijske struktu-
reo
Plastidi su citoplazmatske organele
biljnill celija (sl. 12). Kao i ostale celij-
ske strukture, od protoplazme su odvoje-
ni sopstvenom opnom. U mladim (embri-
onalnim) celijarna nalaze se u obliku
proplastida. S obzirom na funkciju i bo-
ju, plastidi se dijele na: hloroplaste, hro-
moplaste i leukoplaste.
Hloroplasti se nalaze u celij arna svib
zelenib dijeJova biljaka; sadrle hlorofU
od koga potice ta zeJena boja. Kod visib
biljaka hloroplasti obicno imaju socivast
oblik, dok je kod nizib oblik veoma pro-
mjenljiv. Dijametar bloroplasta varira od
3 do 10 mikrona. Obicno su ravnomjer-
SI. 12. Struktura hlaraplasta (dijagram):
1. stroma. 2. grana, 3. skrab, 4. plastoglobuJe

no rasporedeni u citoplazmi, ali se pone-
kad narocito oko jedra iii uz ce-
Iijsku membranu.
Hemijski sastav hloroplasta je manje-
vise jednoobrazan. Kod visih biIjaka se
sastoje od bjeJancevina, masti i hlorofila,
a sadrZe i karotinoide i male koIiCine nu-
kleinskih kiselina HlorofiI je osnovna
materija hloroplasta, koja im odreduje
specificnu funkciju. Pored hlorofila, hlo-
roplasti sadrie i druge pigmente, kao sto
su karotin i ksantofil. Hloroplasti imaju
vrio siozenu strukturu, a njihova je osno-
vna funkcija sinteza ugIjicnih hidrata uz
uCeSce neorganskih tvari i sunceve ener-
gije (fotosinteza).
Hromoplasli zamjenjuju hloroplaste u
ceJijama organa koji imaju zutu i crvenu
boju. Obrazuju se iz protoplaslida i leu-
koplasta, pri cemu se hlorofil zamjenjuje
karotinoidima i ksantofllom. Hromoplasti
odreduju boju plodova, cvjctova, kOlje-
nova itd.
Leukoplasli imaju oblik hloroplasta,
ali nemaju hlorofila Cesto su vrlo slicni
mitohondrijama, iako su drugacijih di-
menzija Kao i hloroplasti, i oni imaju
finu lamclamu strukturu. Kod bilja-
ka !Cukoplasti se nalazc u podzemnim
organima. Lcukoplasli su, kao je po-
znato, bez boje. Ako se takvi organi (kr-
tole krompira, na primjer) izlozc svjctlo-
sti, prelaze u bloroplaste. Leukoplasti su
fotosintetiCki neaktivni plastidi.
Spccijalni organoidi su eeIijske
strukture koje Sl1 u vezi sa specificnim
cclijskim funkcijama kao sto su: kontrak-
cija, kretanje i sl. Od specijalnih organo-
ida (organela) pomenucemo miofibrile,
neurofibrile, trepIje i biceve.
Miofibrili se nalaze u svim celijama
koje imaju sposobnost kontrakcije. To su
vlaknaste tvorevine smjestene u citopla-
zmi misitnih ceIija, a omogucuju njihovu
osnovnu funkciju (grcenja i opruzanja).
Neurofibrili su organele koje imaju
samo nervne celije. Imaju oblik tankih
niti i znacajnu ulogu u prenosenju nerv-
nih podraZaja.
Treplje i bicevi su takoder specij ami
organoidi celije. Omogucavaju kretanje,
ishranu i druge funkcije. Po porijeklu su
citoplazmaticne tvorevine povrSinskih
slojeva celije. To su kontraktilne niti, 6-
je dirnenzije jako variraju. Treplje nala-
zimo u specijalnim eelijama gotovo svih
Zivotinja, a kod praZivotinja - trepljaSa
se javljaju kao "organi" za kretanje. Bi-
cevi se razlikuju od lrcplji po vecoj du-
zini i manjem broju. Nalazimo il1 kod
mnogih baktcrija i medu praZivotinjama
- bicarima. Prisutni su i u spcrmatozoi-
dima vecine zivoti nj a, covjeka i nizih bi-
Ijaka
Koje su osnovnc citoplazmatske organele?
Kaleva JC struktura i funkcija pojedinih osnovnih citoplazmatskih organela?
Sta su to specljalni organoidi i kakva im je funkcija?
25

CeJijska
membrana
(opna) i
ceJijski zid
Struktura i funkcija celijske membrane
Struktura i funkcija celijskog zida
Celijska membrana
Protoplazma svake eelije, bez obzira
na njenu unutraSnju diferencijaciju i bez
obzira na to da Ii se radi 0 prokariotskoj
iii eukariotskoj eeliji, ima na svojoj po-
vrsini posebnu strukturu - eelijsku mem-
branu iii opnu (sl. 13). Ovaj povrSinski
sloj se naziva i protop!avnaticna iii ci-
toplazmaticna membrana. Botanicari je
cesto oznacavaju i starim imenom - pla-
vnoiel7la.
Zbog izuzetnog znacaja koji membra-
na ima za zivot eelije ova struktura je
vee dugi niz godina istraZivana upotre-
born raznib tehnika i metoda. Ona je ve-
oma tanka i ne moze se vidjeti optiCkim
mikroskopom. ZahvaljujuCi razvoju elek-
tronske mikroskopije, naucnici su uspjeJi
da upoznaju strukturu i funkciju ove zna-
cajne eelijske komponente.
Celijska membrana je sastavljena od
tri sloja. UnutraSnji sloj je grad en od Ji-
pida, dok su spolj aSnji slojevi proteinske
1_
strukture. Plazmaticna membrana je po-
glavito gradena od lipida i velikog broja
raznih vrsta protein a (lipoproteinski kom-
pleks). Od lipida, najcesce se javljaju
fosfolipidi. Ispitivanja su pokazala da se
u membrani nalaze i enzimi, koji uce-
stvuju u membranskim metabolitiCkim
akti vnostima.
Debljina plazmaticne membrane kao i
njen molekularni sastav mogu znatno va-
!irati u zavisnosti od tipa celija i vrste
organtzma.
Na povrsini plazmaticne membrane
cesto se mogu nati izlucene razne mate-
rije od kojib zavise fizioloska svojstva
eelije. Ima izvjesnib dokaza 0 postojanju
plazmaticnib pora koje omogucavaju pro-
diranje molekula i jona.
Plazmaticna membrana ima mnogo-
brojne i izuzetno znacajne funkcije u zi-
votu eelije. Pored toga sto odvaja unu-
traSnjost eelije od spoljaSnje sredine, ona
ima vaZnu ulogu i u metabolizmu, posto
su za membranu vezani (iIi s njom cine
.. < : :" .. :- .. '. :
. ., '. : .. ". : ....
. .... : -' .. : ..... .. ,:-<:.,.'<--.-..
.. . . . ... : : . . ,,- .... .. .. ":"
II ·· .... .. .:: . " ..
. / / / / / / / / .. ::: .: .. :: .... .. : ... :
6 6 6 6 6 6 6 6 . .... . :. .
3__
SI. 13. Stanicna membrana (0 ) I h .
1. roteinsko- . pna. 5 ematski .. II. - elektronsko-mikroskopski snimak:
p polisahandm sloJ, 2. iIptdm sloj. 3. protein ski sloj

integralni dio) mnogi enzimski sistemi.
Glavna funkcija joj je reguIacija toka
materijala koji ulazi u eeliju iIi iz nje
izlazi. To se odvija pasivllom difuzijom
i aktivnim transportom. Celijska mem-
brana je seJcktivna, tj. propusta sarno
odredene male molekule (voda, ncki joni
itd.), dok se krupne ceslice u eeliju uno-
se na drugi naCin (jagocitozom i pinoci-
tozom). Kao sto je ranije istal.'11uto pro-
ces kojim se koloidne tvari (bjeiancevi-
ne) odvajaju od ostalih materija iz zaje-
dniCkog rastvora oznacava se kao dijaJi-
za Odvija se zahvaljujuCi pojavi da po-
lupropustljive membrane propustaju sarno
jone i manje molekule. (DijaJiza pomoeu
vjestaCkih membrana prirnjenjuje se u
preeiseavanju krvi teSkih bubreznih bole-
snika.)
Cclijski zid
Biljne eeiije, za raziiku od zivotinj-
skib, na povrsilli protopiazmaticlle mem-
brane imaju poseban vanjski omotac -
celijski zid. Ovaj omotac joj pruza zasti-
tu, daje joj cvrstinu i odreduje oblik ee-
lije.
Celijski zid se uglavnom sastoj i od
ugljicnih hidrata, a plazmolema od Iipo-
proteina. Osnovna materija prilll{lrnog
celijskog zida je celuloza. Njene duge
molekule (mice Ie) okupljene su u fina
duga vlakna, mikrofibrile, koje su pove-
zane u veee skupine, makrofibrile. One
su medusobno izukrstane u raznim prav-
cima i saCinjavaju njegovu tipicnu skele-
tnu strukturu, koja zidu daje cvrstinu i
elasticnost. U prostorima izmedu celulo-
znih fibrila nalaze sc srazmjemo velike
vode, zalirn hcrniceluloza, pe-
ktmske malelije, a prema najnovijim po-
dacima i proteioi.
Primami zidovi susjednih eelija su
povezani, slijcpljeni pcktinskim materija-
rna koje grade tzV. srednju lamelu. Kroz
nju i kroz primame zidove prolaze veo-
rna tanka citoplazmaticna vlakna - pla-
vnodevne koje povezuju protoplazmu su-
sjednih eelij a.
Neke eelije u visih biljaka stalno
ostaju obavijene sarno primamim zidom,
dok se kod nekib tokom razvoja stvaraju
razliCita zadebljanja. Stvaranjem novID
slojeva nastaje tzV. seklllularni celijski
zid. Njegova debljina moze bili vrlo ra-
ziicita. Ako dolazi do veoma jakog zade-
bljanja zidova, eelije se nazivaju
sklerenhilllske. Njihov lumen se postepe-
no smanjuje, sto dovodi do odumiranja
zivog unutraSnjeg sadrlaja. Takve mrtve
eelije imaju iskljuCivo mebanicku funkci-
. .
JU U organlzmu.
U zidovima eelija na povrSini raznih
biljnih organa javljaju se suberin, bitin,
voskovi koji stite od suvisoog is£arava-
nja, napada razniJ1 stetoCina i s1. Cvrsto-
eu zida nekib biljaka cesto pojacavaju i
neorganske materije, najcesee kalcijum i
silicijum.
Kakva je grada i koja je funlccija eelijske opne?
Koje stanice imaju stanicni zid i koja mu je funkcija?
27

Jedro Uezgro)
- nukleus
Grada i funkcija ceUjskog jedra:
jedrova opna. jedrov sok. .
jedarce (nukleolus) i hrOmOSOml
Struktura i junkcija hrofllosoma
Jedro je vaZna i obavezna komponen-
ta svih eelija (sl. 14). Ono je dobro izra-
reno u svim biljnim i zivotinjskim celi-
jama, sa izuzetkom nekih bakterija i mo-
drozelenih algi, kod kojih je jedami ma-
terijal organizovan kao nukleoid.
Jedro obicno ima oblik okruglog pro-
zraenog tijela, okruzenog tankom jedro-
yom opnom. U zivim eelijarna one je
optiCki homogena struktura u kojoj se
uocava jedno iii viSe malih tjeIesaca -
jedaraca. Zivotni cikIus eelije obuhvata
dva period a: interjazni iIi matabolic7d i
mitotic'ki period (period diobe). Ovi peri-
odi se odJil...'Uju karakteristicnim i specifi-
cnim promjenarna u jedru, 0 kojima ee
(ukratko) biti govora u narednom izlaga-
nju.
Veeina eukariotskih organizarna u
svojim eelijarna ima sarno jedno jedro.
lzuzeci od ovog pravila su, naprimjer,
neki predstavnici algi i gIjiva Visejedar-
nost je u zivotinjskom svijetu rijetka. Po-
znato je. recimo, da (medu protozoarna)
paramecijum ima redovno dva jedra; ma-
nje jedro je tzv. mikronukleus i ucestvuje
u razmnozavanju, dok vece jedro (lIla-
kronukleus) ima ulogu u metabolizmu zi-
vOlinje.
viseeelijskih organizama veci
broJ Jedara se javija sarno u vlaknima
misica, a koja su na-
stapanJem veeeg broja celija (sinci-
t/.)a) .
Medu eukariotskim organizmima Cf-
vena. Ja:na zrnca sisara (osim kamile)
nemaJu Ova bezjedarnost je selmn-
darna poJava
28
lako se jedro moze javili u razlicitim
oblicima, najcesce je Ioptasto iIi elipsoi-
dno. U celijarna bijelih krvnih zmaca je-
dro uvijek ima reznjeviti. razudeni oblik.
U praZivotinja se cesto javljaju razliciti
obIici: izduren, izvijen, kobasicast itd.
U zivim ceJijama, kao sto je reCeno,
interfazno jedro izgleda homogeno i opti-
Cki prazno. Na fiksiranim (specificno
obojenim) preparatima jedro ispoljava
svoje odgovarajuee Slrukture. Obojena
masa jedra se, zbog afiniteta prema boji,
naziva hromatin. Danas se pouzdano zna
da je hromatin materija od koje su gra-
deni hromosomi i da predstavlj a nukIeo-
proteinsku komponentu interfaznog jedra
Jedro je vrlo slozen celijski sastojak, ciju
strukturu cine jedrova opna, jedrov sok,
jedarce j hromosomi.
. SI. 14. Celijsko jedro
(elektronsko-mikroskopski snimak)

Jcdrova opna (kariomembrana) je
dvostruka membrana koja odvaja jedrov
sadriaj od citoplazme. Proueavanja fine
grade jedra pokazala su d.a je !ljegova
ovojnica sastavlJena od dVl]e membrane
koje ilnaju sJiene karakteristike bo i ce-
lijska membrana. SastavJjena su l ~ d Jipo-
proteilla. Jedrova ovojnica se na pocetku
eelijske diobe raspada, a nakon diobc
ponovo organlzlfa.
Jcdrov sok je vodeni rastvor raznib
materija, a oznaeava se i kao nukleopla-
Vila iii karioplaVrJa. U jedrovom soku
su smjeSteni njegovi osnovni sastojci i
strukture - bromosomi i jedarca Pored
toga, jedro sadrii i proteine. ribonuklein-
sku kiselinu i Citav niz raznib enzima.
Jcdarec - nuklcolus (jedno iIi vise
njib) nalazi se u jedrovom soku. Jedarea
su manje-vise okruglog oblika i dohro se
zapaiaju za vrijeme interfaze, dok se za
vrijeme eelijske diobe gube (dezorganizi-
raju) (s1. 15). Po zavrSetku eelijske diobc
ponovo se javljaju. Jedarca najveCim di-
jelom sadrie bjelancevine (do 70'70), za-
tim ribonukleinske kiseline, fosfolipide i
enZlffie.
. :',
.. -...
...
-+---1
".:. "
S1. 15. Nukleolus u embrionalnim stanicama:
1. jcdro, 2. nukleolus. 3. citoplazma
Hromosomi su najvafnije komponen-
te jedra, jer su nosioei nasljednil1 jedini-
ea - gena, koji svojom aktivnoseu ' odre-
duju i regulisu metaboliCke i ostale zivo-
tne proeese u eelijama. Hromosomi se
stalno nalaze u jedru; oni su permanen-
tne strukture. ~ . odriavaju svoj individu-
alitet tokom eelijskog cikJusa (s1. 16).
OdliJ...'1lju se sposobnoseu za autoreprodlJ-
kciju i prilikorn diobe jedra elijele se i
oni, sto odriava njihov kOlltinuitct kroz
ec1ijske gelleracijc.
Broj hromosoma u razuih vrsta zivih
biea manje iii vise je razlicit, ali je za
svaku vrstu oel reden i stalan. Skup svib
hromosoma u eeliji oznaeava se kao hro-
rnosornska garnitura. Razlikuju se dva ti-
pa hromosomskib garnitura: haploidna i
diploidna U organizama sa seksualnim
razrnnoZavanjem gamete irnaju haploidni
broj bromosorna (n), a somaticne eelije
imaju diploidan hromosomski broj (2n),
jer sadrie dvije haploidne garniture, po-
rijeklom od dva roelitclja. Prerna tome,
dipJoidnu hromosomsku gamituru Cini u
stvari n parova Irol/lolognih parova
(homologan = istosrnis!en. odgovaraj uCi.
s istim odnosirna). U svakom paru ovih
hromosorna jedan potice od oca., a drugi
(isti takav) od rnajke.
VeliCina hromosoma je razliCita u ra-
znih vrsla; ona je takoder razliCila i u is-
toj gamituri. Kao i broj, i velieina hro-
mosoma je konstantna i speeifiena ozna-
ka za svaku vrstu organizma. Duzilla
hrornosoma varira izrnedu 0.5fl, i 40fl" a
debljina izmeuu 0,2fl, i 2fl,. Iwzetak Cine
tzv. gigantski hromosomi u eelijama
pJjuvacnih zlijezda nckih insekata, koji
mogu imati 20 puta veeu duzinu nego ti-
picni interfazni llfomosorni.
I oblik hromosorna je takoder razliCit
u raznih vrsta organ izama, a razlieit je i
u istoj hromosomskoj garnituri. Medu-
tim, kao i broj i vclieina, tako je i forma
hrornosorna konstantna i specifiena za
svaku vrstu organizrna. Zavisno od fizi-
Ckog stanja. odnosno faze ceJijske diobe,
hromosorni najcesee irnaju izgled kratkog
konea iii stapiea. Oni su u rnetafazi d e ~
finitivno formirani i tada ispoljavaju svoJ
karakteristicni izgJed, kada se najintenzi-
vnije boje i ispoljavaju svoje najznacajni-
29

Sl. 16. Grada bromosoma (dijagram):
1. hromonema, 2. matriks. 3. centromera,
4. sekundamo surenje. 5. drSka satelita.
6. satelit. 7. nukleolus (u obrazovanju)
je morfoloSke karakteristike. Na tijelu
svakog hromosoma redovno postoji je-
dno suzenje, (konstrikcija) koje se naziva
primamo suzenje. Na tom mjestu se na-
lazi specificna hromosomska slruktura,
centromera (iii kinetohor). Osnovna ulo-
ga centromere je vezana za kretanje hro-
mosoma ka polovima "diobenog vretena"
za vrijeme celijske diohe. Od polozaja
centromere zavisi i oblik hromosoma u
eelijskoj diobi. Po tom kriterijumu, hro-
mosomi mogu biti jednokraki (sa termi-
nalnom centromerom) i dvokraki (sa cen-
tromerom u ostalim regionima) .
Osim primarnog suzenja, hromosomi
mogu pokazivali i druge konstrikcije na
jednom iii na oba kraka. Ova suzenja se
nazivaju sekundamim. Kod nekill hromo-
soma ona odvajaju mali vrsni segment
(dio) hromosoma. koji se naziva satelit
Koja je osnovna funkcija jedra?
iii trabant, a njegovi nosioci -
hromosomi; oni imaju ulogu orgtamzato-
ra jedarca.
Terminalni dijelovi hromosoma se po
svom ponasanju razlikuju od
ostalih dijelova, iako ne .. nilca-
kve vidljive morfoloske dlfcrcnclJaclJe.
Ti krajevi su oznaceni kao telomere.
Uloga telomera stoji u vezi sa kinetikom
i polaritetom hromosoma za vrijeme ce-
lijske diobe.
Osnovnu komponentu hromosoma 6-
ni hromonema, smjdtena u unutraSnjosti
hromosomske matrice (matriksa). Hro-
moneme predstavljaju specificnu dvojnu
spiralu nukleoproteinskih niti, od kojih
se obrazuju obje hromatide. Hromonema
je po duzini diferencirana na specificne
segmente, koji se nazivaju /trOlllomere.
Giavne hemijske komponcnte hromo-
soma s'u nukleinske kiseline i proteini.
Na ove komponente, od cjelokuplle hro-
mosomske rnase, otpada 70-90%.
Osim DNK i proteina, hromosomi sa-
drZe razliCite kolicine RNK i nehiston-
skih proteina. Kolicina DNK i kiselih
protein a veoma varira u zavisnosti od
metaboliliCke aktivlloSti celija.
UnutraSnja struktura hromosoma je
veoma slozena. Ona se danas intenzivno
proucava raznim sredstvima i metodama,
sto omogucava da sc dobije potpunija
predstava 0 hromosomu kao sU'uktumoj
funkcionalnoj jedinici jcdra.
Koji su osnovni elementi sastava jedra?
30
Kakva je grada i koja je funkcija bromosoma?
Sta je to bromosornska garnitura?
Koja je i kakav je oblik bromosoma?

Metabolizam
celije
Metabolizam:
anabolizam l katabolizam
Enzimi:
priroda, struktura i podjela
Pojmom metaboJizam se oznacava sve-
ukupnost biobemijskih i fiziCkih procesa
koji osiguravaju odrZavanje, rast i razvi-
Ce zivib biea. Metabolizam jednoeeIijskih
organizama svOOi se na metaboIizam ce-
lije, a metaboIizam viseeeIijskih obIika je
uskladena cjelina svih procesa koji se
odvijaju u organizmu kao cje1ini. U sva-
kom slucaju, u osnovi metaboIizma svib
organizama je metabolizam ce1ije. Raz-
mjena materije i energije u celijama je
osnova svib zivotnib aktivnosti.
Cjelokupnost svib biohemijskih i fi-
ziCkih reakcija koji se OOvijaju u zivim
bicima obuhvata dva smjera metaboIiCkih
procesa.
Biohemijsko-fiziCki procesi tokom
kojib se iz prostijih vrsi sinteza slozeni-
jib spojeva naziva se anaboIizam iii asi-
milacija. U ovim procesima se trosi en-
erglJa.
Biobemijski procesi u kojima se raz-
gradnjom slozenib komponenata zivih
sistema stvaraju prostije materije naziva
se kataboIizam iii disimilacija U katabo-
IiCkim procesima se oslobada energija.
Ta energija se trosi na razlicite zivotne
funkcije, ukljucujuCi i procese anaboliz-
rna. Zbog toga anabolizam i katabolizam
predstavljaju samo dvije medusobno po-
ve.z
ane
cjeline jedinstvenog procesa raz-
. materije i energije u svim zivim
slstemlIDa
.NaJznacajniji i tipican primjer ana-
procesa u zivom svijetu je foto-
smteza .. Procesom fotosinteze se iz jed-
nostavnih anorganskih komponellata i
sunceve energije stvara slozena organska
tvar (sea:r). primjer anabolizma je
pretvaranJe ammokiselina u visokomole-
kulame bjelanceville itd.
. Primjer kataboIiCkih procesa je vare-
nJe brane kOO zivotinja (kojim se slozene
razlazu na prostije) i njihova
dalJnJa razgradnja u celijama
U organizmu svih zivib bica odigrava
se citav niz metaboliCkih procesa, koji su
ukljuceni u promet materije i energije.
MetaboIizam, kao sto je vee istak-
nuto, obuhvata dva osnovna procesa an-
abolizam iii sintezu organizmu potrebnih
tvari, i katabolizam iii razlaganju slo-
zenib organskih jedilljenja. Za odvijanje
rib procesa van organizma potrebna je vi-
soka temperatura. U organizmu se ti pro-
cesi, medutim, odigravaju na relativno
1}iskim temperaturama, g. l1a onima koje
odgovaraju normalnoj gelesnoj toploti po-
jedinih organizama. Brzina bemijskih reak-
cija u organizmu je takodcr velika.
Takav tok bemijskih procesa i reakcija u
zivim sistemima (u celijama) moguc je
zahvaljujuCi Cilljenici sto organizmi pos-
jeduju bioloSke katalizatore, koje naziva-
mo fermenti iIi enzimi. Enzimi su katali-
zatori bioloSkog porijekla, visokomoleku-
lami hemijski spojevi, proste iii slozene
bjelancevine, specificne bioloske ak.1ivnosti.
Biokatalizatori ubrzavaju hemijske
procese ne uticuCi na njihov krajnji is-
hod. Prilikom kataliziranja odredenih he-
mijskih procesa oni ne trpe nikakve pro-
mjene. KatalitiCka aktivnost fermenata
nije vezana iskljucivo za celiju, jer oni
mogu djelovati i van nje.
31

Enzimi suo kao sto je istaknuto.
bjelaneevine koje u svom sastavu imaju
posebnu strukturu. koja se sastoji od tzv.
aktivnog centra (apoenzim) i aktivne grupe
iii kofelUlenta (koenzim). koji zajedno cine
holoenzim (puni sldop enzima).
Na enzimsku (felUlentnu) aktivnost
znatno utjeeu i faktori spoljaSnje sredine.
Vecina enzima je osjedjiva na tempera-
ture viSe od 60°C. pri cemu im se ak-
tivnost nepovratno gubi. Sustina umiranja
eelija organizma na toj temperaturi se.
zapravo. svodi na trajnu degradaciju
enzimskih sistema VeCina enzima je vrlo
osjetljiva na promjene kiselosti. odnosno
baznosti sredine u koi')j djeluju.
Danas je poznatl- preko 4000 razli-
citih enzima.
32
Nazive su dobijali na razlicite naCine.
a dogovoreno je da se svi svrstaju u sest
kategorija (klasa) . Prva grupa obuhvata
oksidoreduktaze. fermente koji katalizira-
ju oksidaciono-redukcione procesc. Dru-
goj grupi pripadaju transferaze. To su en-
zimi cija je funkcija prenosenje grupa
atoma jedne molekule u drugu. Treca
skupina enzima su hidrolaze. Oni katali-
ziraju reakcije razgradnje. uz ucesce vo-
<!e. te sinteze u kojima se stvara voda.
Cetvrta grupa felUlenata - liaze imaju funk-
ciju mijenjanja unutarmolekulskih veza
ugljikovih atoma sa drugim atomima. Pe-
toj grupi pripadaju izomeraze. fermenti
koji ucestvuju u preobraiaju molekula. U
sestoj grupi su fermenti ligaze. Njihova
uloga je u formiranju unutarmolekulskih
veza ugljikovih atoma.

Rast i
dioba ceJija
Rast celije
Dioba celije
Mitoza: interfaza. proJaza. prometa-
Jaza. metaJaza. anaJaza. i teloJaza
Amitoza
Kao sto je vee istaknuto. celije mogu
biti razlicite velicine. kako kod raznih
vrsta organizama tako i unutar pojedinih
tkiva iste vrste i jedinke. I pored toga,
dimenzije celije i organizma se mogu
smatrati relarivno postojanim. Individual-
ni rast zivib bica bazira se na rastu i
razmnozavanju eelija; velicina svakog or-
ganizma je odredena njibovom veliCinom
i brojem.
Sve celije u organizmu rastu do odre-
dene razvojne faze, a zatim se dijele i
specijaliziraju. Celijska dioba kod jedno-
celijskib organizama se javlja kao proces
razmnozavanja i neposredno dovodi do
stvaranja dva nova organizma Kod vise-
eelijskib organizama rast i razvice jedin-
ki poeivaju na visekratnim eelijskim di-
obama oplodene jajne celije (zigota) i
celija njenib potomaka. Rast tih organi-
zama je takoder ovisan i od nagomilava-
nja i sinteze mnogobrojnih celijskih i
vancelijskih materija. Celijske diobe, po-
red rasta, zavise i od raznovrsnih difere-
ncijacija i funkcije celija i tkiva. Neke
eelije traju tokom cijelog zivota organi-
zma; nakon postanka, one se vik ne di-
jele (naprimjer, nervne i rrUsicne celije).
Nasuprot tome, postoje celije veoma kra-
tkog vijeka, koje se stalno zamjenjuju
novim (epitelne eelije, eritrociti covje-
ka itd.). Dioba eelija stoji pod kontrolom
organizma kao jednog cjelovitog sistema
i prema potrebi moze biti usporena ili
stimulirana Nove celije nastaju sarno od
postojeeih.
Poznata su dva osnovna tipa diobe
eelije i jedra: mitoza i mejoza, a izuzetno
mogu se javiti i drugi, kao sto su
endomiroza i amifoza. Mitoza i mejoza
su vrlo slozeni procesi, u kojima se de-
savaju velike i znacajne promjene u je-
dru (osobito na hromosomima) i citopla-
zmi. S obzirom na bioloski znacaj i po-
trebu razumijevanja diobe jedra i eelije,
ova dva tipa diobe ce biti razmotrena u
nesto obimnijoj formi.
Mitoza
Naziv mitoza se cesto upotrebljava
kao sinonirn za celijsku diobu. Treba,
medutim, naglasiti da u pravom smislu i
u originalnom znacenju, mitoza se odno-
si samo na diobu jedra (s1. 17). DeSava
se preteZno u somaticnim (tjeseinim) ce-
lijama, a kao rezultat te diobe nastaju
nova jedra (kcerki celija), koja su, i po
broju hromosoma i po cjelokupnoj gene-
tiCkoj konstituciji, identicna sa ishodi-
snim jedrom majke celije od koga su na-
stali. Mitoza je dinarnican i kontinuiran
proces, ali se on (radi lakseg razumijeva-
nja pojedinih promjena) vjestaCki dijeli
na n'ekoliko karakteristicnih faza: pro/aw.
prometa/aza,met%za, ana/ow i tela/ow.
Stanje i promjene koje se u jedru deSavaju
nakon zavrletka telofaze do poeetka sljede-
ee profaze nazivaju se ·;nterfaw. Skup. .. ~ v i h
promjena koje se desavaju od jedne do
33

4
5
SI. 17. Mitoza (originalni fotos):
1. interfaza. 2. profaza. 3. prometafaza,
4. metafaza, 5. anafaza, 6. telofaza
sljedeee diobe u obrazovanju dviju novih
celija, naziva se eelijski ciklus. Celijski
ciklus se sastoji od dvije cjeline; interfa-
ze i mitoze. Vremenski posmatrano, naj-
veti dio tog ciklusa otpada na in terfazu,
dok mitoza traje relativno kratko.
Interfaza je period eelijskog ciklusa
u kome se odigravaju najznacajniji bio-
bemijski i fIzioloSki procesi u celiji. Tre-
ba naglasiti, medutim, da u ovoj fazi je-
dro ne "miruje"; u njemu i citoplazmi
odvijaju se najznacajniji metaboliCki i
ostali zivotni procesi, te replikacija i du-
plikacija svib elemenata i komponenti je-
dra (replikacija DNK, duplikacija hromo-
soma i dr). U interfazi se mogu razliko-
vati tri perioda: presintetiCki (Gl), period
sinteze (S) i postsinteliCki period (G2).
Interfazno jedro (fIksirano i obojeno),
posmatrano pod svjetlosnirn mikrosko-
porn, yredstavljeno je u obliku bomoge-
1. kompaktnog tijela, bez vidljivib
(OSIDl Jedarca) struktumib komponenata.
Profaza predstavlja pocetak mitoze a
u njoj. bromosomi irnaju izgled tankib,
dugaCkib, slabo spiraIiziranib konaca
Pod uvecanjem se raspoznaje da
su om slrukture (duplicirani) i
da se sastoJe od dvije bromatide koje su
medusobno lijesno (uzduzno) priljublje-
34
ne. Hromosomi se, dakle, udvajaju u in-
terfazi. U pocetku profaze oni su slabo
spiraIizovani, ali napredovanjem profa:
e
spiraIizacija se povecava, tako da postaju
kraCi i vidljiviji. U vecini slucajeva, kra-
jem profaze iscczava jcdarcc, a
krajnji stupanj zavdava se dcstrukclJom
(razgradnjom) jcdrovc opnc.
Prometafal..a je, u slvari, prelazna
ctapa mitozc: u njoj dolazi do razgradnjc
eelijskc opnc. Hromosomi krceu ka ccn-
traInom rcgionu eclijc i zauzimaju polo-
zaj u ckvatorijaInoj ravni, izmedu ec-
lijskih polova. "Putovanjc" bromosoma u
ckvatorijaInu ravan naziva sc metakineza,
a zavrsava se obrazovanjcm ekvatorijalne
iii metaJazne ploce, tj . postavljanjem bro-
mosoma u ekvatorijaInu ravan celijc. U
ovoj fazi hromosomi su skraeeni i jasno
ispoljavaju svc elementc svojc morfologi-
je, koja se moze posmatrati pod svjctlo-
snirn mikroskopima.
Metafaza jc ona ctapa procesa mito-
zc u kojoj su bromosomi definitivno for-
mirani, maksirnaIno spiraIizirani i imaju
najmanju individualnu duzinu i najveeu
dcbljinu. Hromosomi sc nalaze u ekvato-
rijalnoj ravni, a mitotiCki aparat je pot-
puno formiran. Hromatide su medusobno
razdvojene i vczane su sarno u regionu
Centromcre. U metafazi se fOimira kiri.e-
tiCki aparat (za krctanjc hromosoma to-
kom eelijske diobe) koji sc naziva "dio-
beno vreteno". Ono se sastoj i od citopla-
mlfllicnih nil i (od jednog do drugog ce-
lijskog pol a) i hrOl/1osomskih poluniti;
one nastaju despiraIizacijom hromoneme
(centromemih hromomera) i svah.-u bro-
matidu povezuju sa odgovarajueim po-
lorn diobnog vretcna. Metafaza traje zna-
tno kraec od profaze. Pri njenom kraju
ccntromerni regioni hromosoma se dijele,
a. se odvajaju i postaju neza-
VIsne Jedna od druge.
Anafaza je kulminaciona faza mitoze,
a razdvajanjem (razilaienjem)
hromatlda (sada vee novib hromosoma) i

njibovim kretanjem ka polovima, pomocu
poluniti diobnog vretena. Svaka hromatida
ima svoju vlastitu centromeru, koja joj
omogucuje samostalno kretanje ka polovi-
rna. Kretanje hromosoma je individualno,
ali se obieno svi krecu sinhrono (istodo-
bno). Centromera je funkcionalna organela
hromosoma i ona ima funkciju kinctike
hromosoma. Dolaskom hromosoma na po-
love zavrSava se anafaza.
Telofaza je posljednja faza mitoze, a
poeinje onda karla bromosomi dospiju na
polove "majcmske eelije". U ovoj fazi se
hromosomi postepeoo despiraliziraju i popri-
maju oblik i dimenzije karakteristiene za
interfazu. Ovaj proces otpoCinje odmah po
dolasku hromosoma na polove. Oni poste-
peno guhe svoje kantme, a paralelno sa de-
spiralizacijom hromosoma nastaje i opna
novib jedara, obrazuju se jedarca i ostale je-
drove komponente. Pri kraju telofaze, izme-
du novih jedara stvara se pregraclna eelijska
membrana (i eelijski zid) pa tako nastaju
dvije nove eelije. Novonastale keerke eelije
su znaei potpuno identiene majci e e l i j ~ a
svaka od njih ee, nakon postmitotiCkog pe-
rioda i perioda sinteze, stupiti u nove diobe.
Ako nakon fl(l!malne diohe bromosoma ne
slijedi i podjela matiene eelije, u njoj ostaje
dvostruko veei (tetraploidni) broj hro-
mosoma u adnosu na normalni (diploidni).
Ta pojava se oznaeava kao endanilOZll. .
Ukupno trajanje toka mitoze je razli-
Cito kod pojcdinih organizama, odnosno
u pojedinim tkivima. Tako, naprimjer,
mitoza u celijama korijcna luka lraje oko
85 minuta, korijena graSka oko 110, ve·
zivnog tkiva zeca oko 67, fibroblastima
skakavca oko 180 minuta itd.
Amitoza
Amitoza je direktna dioba jedra, koja se,
za razliku ad indirektne iii mitotiCke cliohe
desava u interfazi. Hromosomi se pritom
despiraliziraju, jedrova opna se ne dezorga-
nizira, a jedarca ne guhe individualnost Je-
dro se, jednostavno, dijeli na dva iii vise
(manje-vise jednakih) cIijelova. U veeini slu-
eajeva diobu jedra ne prati dioba citopla-
zme, pa se tako obrazuju dvojedame iii vi-
sejedarne eelije. 1ma slueajeva gdje se jedro
amitotiCkim putem dijeli na ve6 broj neje-
dnakih clijelova, pa se tak.-va cIioba oznaeava
kao fragmentacija. Danas se smatra d.a se
amitotiCka dioba deSava u eelijama i tkivi-
rna koja su privremenog karah.'tera, a i u ee-
lijama raznih diferenciranih i specijalnib tki-
va. Sto se tiee fragmentacije, izgleda d.a se
ana uvijek javlja u eelijama sa izrazitim de-
generativnim (patoloSkim) poremeeajima i
promjenama.
Kalco rastu celije i viSecelijski organizmi?
5ta je to mitoza i koje su njene osnovne karakteristike?
O p i ~ i i objasni osnovne karakteristike pojedinih faza mitoze!
5ta je arnitoza i koje su joj karakteristike?
35

Mejoza: osnovni smisao i
osnovne jaze njenog toka
Mejoza
Mejoza I: projaza I (leptoten. zigoten.
pahiten. diploten. dijekineza). prometajaza I.
metajaza I. anajaza I. te/ojaza I
Mejoza 1l
Mejoza iIi redukcijska dioba je tip
eelijske diobe u kojem se diploidni bro-
mosomski broj (2n) smanjuje na polovi-
nu. Rezultat tog procesa je stvaranje re-
produktivnih celija (gameta) sa haploid-
nim (n) brojem bromosoma (sl. 18).
Relativno slozeni molekulamo-geneti-
Cki i citoloski procesi. karakteristicni za
mejozu, u stvari se svode na preciznu
duplikaciju genetiCkog materijala u pre-
dmejotiCkom periodu i njegovu raspodje-
lu u cetiri jedra (kcerke eelije) tokom
dviju uzastopnih dioba Tako svaka ga-
meta (jajna celij a i spermatozoid) dobija
baploidni (n) hromosomski broj . Mejoza
se, dakle, sastoji od dvije diobe, rnejoze
I i mejoze II. Tokom prve rnejoze, naro-
Cito u njenoj profazi,desavaju se veorna
razlicite, sarno za mejozu karakteristicne
prornjene u hrornosornima, ~ d kojih je '
osobito znacajna konjugacija . (uparivanje)
IW/llologih hromosoma i stvaranje medu-
sobnib fiziCkih veza. koje se nazivaju hi-
javne. Konjugacijom homologih hromo-
soma obrazuju se bivalent,ne strukture
(bivalent i), a koje se s ohzirorn ' ria' broj
(4) hrornatida nazivaju tetrad!!. Razdvaja-
nje uparenih bornologih hromosoma de-
sava se u anafazi prve rnajotiCke diobe,
pri cernu bomologi hrornosomi, koji se u
takvorn obliku nazivaju univalenii, a s
obzirorn na broj (2) bromatida dijade,
odlaze na suprotne polove diobenog vre-
tena. Na taj nacin svaka kcerka celija,
36
S1. 18. Karakteristicne (pot)faze mejoze
(dij agram): I - profaza I, 1. leptotem.
2. zigoten, 3. pahiten, 4. diploten.
5. anafaza I. 6. profaza n. 7. anafaza n.
8. formirane gamete

dakle, dobije za polovinu umanjeni kara-
kteristieni broj hromosoma (haploidni
broj). Slijedi kralki opis pojcdinih faza i
polfaza mejoze I i mejoze II.
Mejoza I
Mejoza I iii heterotipna dioba se
uslovno dijeli na profazu r, prometafa-
zu r, metafazu r, anafazu I i telofazu 1.
Profaza I mejotiCke diobe se odlikuje
vecom relativnom duZinom i slozenoscu
procesa koji se u njoj odvijaju; primjera
radi, ova faza kod zene traje 10 do 12
godina. S obzirom na karakteristicne pro-
mjene i "ponaSanje" hromosoma, uslovno
je podijeljena na pet karakteristienih po-
tfaza: leptoten, zigoten, pahiten, diploten
i dijakineza
Leptoten je poeetni stadijum mejoze,
u kojem su hromosomi u obliku tankih
niti, a njihova lineama diferencijacija je
dosta izraz.ena Dvostruke su grade (sa-
stavljeni od dvije hromatide) i zastupljeni
u diploidnom broju, najcesce zapleteni u
jedinstveno klupko.
Zigoten poeinje uzduznom konjugaci-
jom (uparivanjem) homologih hromoso-
rna, koji su jos uvijek jako izduzeni. Ko-
njugacija homolog a se odvija sa izuze-
tnom precizno5cu, tako da se medusobno
uparuju sve homo loge strukture. Uporedo
sa tim, napreduje i spiraiizacija hromoso-
rna, a posljedica toga je njihovo skraCi-
vanje. Upareni hromosomi se nazivaju
bivalenti, odnosno tetrade, s ob.zirom na
njihovu cetverostruku hromatidnu struk-
turu (jedan homologi hromosom jedan
univalent, a upareni daju bivalent).
Pahiten traje relativno dugo. U njemu
se bivaienti znatno skracuju. Homologi
su medusobno tijesno pove-
zam, a dvostruka struktura hromosoma
postaje dobro izraZena. Pred kraj pallite-
na, u pojedinim dijelovirna, otpocinje
konjugiranih hromosoma,
Je poscbno vidljivo u narcdnom ladiju.
Dip!oten jc sladij u kojcm sc daljc
nastavlJa skraCivanje i razdvajanje konju-
giranih hromosoma; homolozi medu-
sobno oSlaju vezani sarno OSlvatcnim hi-
jazmama PoloZaj hijazmi i njihov broj ovi-
si od duzine i morfologije hromosoma.
Dijakineza je stadij u kojcm zavrsava
profaza I; bivalenli se jos vise skracuju,
a. homologi hromosomi medusobno jos
vise razdvajaju, tako da dijakineza ima
najkarakteristieniju sliku. Bivaienti zauzi-
maju polozaj uz jedrovu membranu, koja
se, kao i jedarce, pred kraj ove potfaze
dezorganizuje.
Promctafaza I je kratka faza I mejo-
tiCke diohe, koja obuhvata period u ko-
me bivalenti putuju ka ekvatorijainoj ra-
vni diobenog vretena. Bivaienti su goto-
vo maksimalno skraceni i kondenzovani.
Obieno su rasporedeni u centrainom di-
jelu stanice i lako ih je identificirati, s
obzirom na to da u ovoj fazi imaju ka-
rakteristiean izgled; utvrdivanje haploi-
dnog hromosomskog broja neke vrste
najlakse je u ovoj fazi.
Metafaza I je ona etapa mejoze u
kojoj se bivalenti nalaze u ekvatorijalnoj
ravni, a dostizu svoje najkondenzovanije
stanje - formirane hijazme medu homo-
logim hromosomima se pomjeraju prema
krajevima Dolazi do stvaranja polukona-
ca diobnog vretena (hromosomske niti),
koje se vezu za odgovarajuca mjesta ki-
netiCkog aparata na polovima diobnog
vretena
Anaraza I poeinje procesom razdva-
janja homologih hroniosoma njihovim
kretanjem ka polovima diobenog vretena.
Jedinice razdvaj anja su, dakle, cijeli hro-
mosomi, od kojih se svaki sastoji od
dvije hromatide. Bivaienti se razdvajaju
na univaiente, a tetrade na dijade.
37

Telofaza I nastupa "dolaskom" anafa-
znih hromosoma na polove celije. Posto
tamo p r i s t i ~ u cijeli homolozi, na svakom
polu je prisutan haploidni broj hromoso-
rna. Nakon toga slijedi formiranje jedro-
vih membrana, kao i njegovih ostalih stru-
ktura. Hromosomi takoder trpe izvjesne
morfoloSke promjene, a u nekim sluea-
jevima zadrZavaju kompletnu anafaznu
morfologiju. Na kraju telofaze dolazi do
citokineze (diohe citoplazme), kojom se
zavrsava obrazovanje dviju kcerki eelija,
sa haploidnim brojem dvohromatidnih
hromosoma
Mejoza II
Mejoza II iii homotipna dioba poeinje
nakon kraceg interkinetiCkog perioda (na-
kon mej oze I) i, odvija se po tipu obiene
rnij oze. Pra/aza druge mejotiCke diohe
traj e vrlo kratko. Hromatide su upadJjivo
medusobno razdvojene i vezane sarno u
regionu centromere.
U meta/ali II hromosomi se nalaze u
ekvatorijalnoj ravni diobnog vretena
Znatno su kraCi od profaznih i po svemu
liee rnitotiCkim metafaznim hromosorni-
rna Formiranjem poluniti (hromosomskih
niti) diobnog vretena otpoCinje proces
razdvajanja sestrinskih hromatida a time
i ana/aza II. Svaki hromosom se dijeli
na dvije Gednostruke) hromatide (mona-
de). Njihovim dolaskom na polove, poci-
nje tela/aza II, u kojoj se formiraju 4 te-
lofazna jedra. Celijska dioba se zavrsava
citokinezom. Buduci da se u mejozi II
monade obrazuju od sestrinskih hromati-
da, ova dioba se ponekad jos naziva i
ekvaciona
Na taj naein, poslije dviju uzastopnih
dioba diploidne celije, u mejozi se obra-
zuju eetiri celije sa haploidnim brojem
hromosoma.
U kojirn tkivirna se ddava i koj i je osnovni bioloSki smisao mejoze?
Koje Sil osnovne faze mejoze?
38
Koj e Sil karakteristicne potfaze mejoze I?
Opi§i pojedine potfaze profaze I!
Koje Sil osnovne karakteristike mej ozc II ?
U kojoj fazi mejozc se vr$i redukcij a diploidnog (2n) na baploidni (n)
broj hromosoma?

Degenerativne
i patoloske
promjene
celija
Najcesce degenerativne i
patoloske promjene celije
Uzroci i posljedice
degenerativnih promjena celije
Razliciti fiziCki, hemijski i bioloSki
agensi cesto uzrokuju raznovrsna
nja i degenerativne promjene u 6eIiji.
Mnogi od njih dovode do nepovratnih
promjena u strukturi i normalnom funk-
cionisanju 6elijskih komponenata i uzro-
kuju njenu smrt
Medu fizickirn agensima koji izaziva-
ju negativne efekte u celiji treba pome-
nuti visoke i niske temperature, a naro-
cito razne oblike rzracenja: ultravioletno,
rendgensko, alfa-, beta- i gama-zracenja
te protonsko i neutronsko zracenje.
Narocito karakteristicne i cesto fa-
talne efekte na 6eIiju ispoljavaju jonizira-
juca zracenja, Cije su posljedice u 6elij-
skim strukturama vrlo razlicite. Uzrokuju
promjene u molekularnoj strukturi i orga-
nizaciji DNK, RNK, bjelancevina, masti
i drugih molekularnih struktura. Najkara-
kteristicniji efekti jonizirajuceg zracenja
ogledaju se u promjenama. nasljednog
materijala, kao sto su: degenerativne pro-
mjene jedra, sljepljivanje i fragmentacija
hromosoma, obrazovanje "mikronukleu-
sa" (nenormalno malog jedra), obrazova-
nje polijedarnih 6elija, narusavanje pol a-
mosti 6elijske diobe itd. Radi se, dakle,
o krupnim poremeeajima u organizaciji i
funkciji genetiCkog materijala koji uzro-
kuju nepovratne promjene i dovode do
eelijske smrti.
Citav niz hemijskih supstanci, u dodi-
ru sa 6elijama, takoder izazivaju krupne
poremecaje u njihovom metabolizmu, a
mnoge od njih i nasljedne promJene, 0.
pored toksicnog, imaju i genotoksicne
efekte. Ovdje treba naglasiti da citoto-
ksicne i genotoksicne efekte ispoljavaju i
brojni hemijski spojevi koji se siroko ko-
riste u svakodnevnom zivotu: pesticidi,
lijekovi, razni konzervansi i dodaci pre-
hrambenim proizvodima, kozmetiCki pre-
parati, deterdzenti itd.
Mnoge bolesti biljaka, zivotinja i co-
vjeka poeinju u sustini patoloskim pro-
mjenama celija koje uzrokuju fiziCki, he-
mijski ili bioloSki agensi. Patologija celi-
ja se najbolje moze ilustrirati primjerom
raka i bolestima vezanim za promjenu
broja i strukture hromosoma Tako se
danas pouzdano zna da razne hromosom-
ske aberacije kod . covjeka uzrokuju i do
60% spontanih pobacaja, a gotovo 1 %
zivorodenih ima neku od hromosomskih
anomalija, cije su posljedice teska pato-
loska stanja.
Rak (zlocudni tumor) nastaje kao po-
sljedica sustinskih promjena i poremeeaja
u zivotnom ciklusu normalnih celija. Sva
proucavanja morfologije i
strukture 6elija raka pokazuju da su one
manje diferencirane (u odnosu na nor-
malne), znatno su veee od 6elija od
jih nastaju, imaju drugaciju strukturu
dra i ostalih 6elijskih organela Postojl
nekoliko hipoteza 0 uzrocima nastanka
raka: teorija hemijske (ra-
zvoja Taka), mutaciona teonJa,
teorija i teorija 0 njegovom pohetlOlo-
39

~ o m (sloreno uzrokovanom) nastanku.
Prema teoriji hemijske kancerogeneze,
rak nastaje pod utjecajem razlicitih he-
mijskih agenasa (kancerogena) koji se
obrazuju u samoj celiji ili u nju dospije-
vaju iz vanjske sredine.
Mehanizam nastanka raka, prema
mutacionoj teoriji, u osnovi ima promje-
ne u genetiCkoj konstituciji eelije (pore-
mecaj u ispoljavanju i regulaciji funkcije
gena).
Prema virusnoj teoriji, rak nastaje kao
posljedica djelovanja ovih uzrocnika u
celijskim strukturama.
Ocigledno je, medutim, da je rak je-
dan od najvecili bioloskih fenomena i, na
osnovu dosadasnjih znahja 0 njegovoj
prirodi, smatra se da je slozeno i mno-
gostrulco uzrokovan i da je sasvim sigur-
no da u osuovi kancerogeneze stoje ua-
ruseni mehanizmi genetiCke konstitucije
u zahvacenim celijama.
Koje su najeesce degenerativne i patoloSke promjene celije?
Koji faktori izazivaju degenerativne i patoloSke promjene eelije?
Koje su najuocljivije posljedice njibovog djelovanja?
40

HISTOLOGIJA I ORGANOGRAFIJA
Nauena disciplina koja proucava biljna i , fivotinjska tkiva zove sc hisloiogija,
a organografija je nauka 0 organima zivih bica Skup istovrsnih stanica (celija) sa-
cinjava tkivo. Sto je organizam slozenije graden, broj tkiva je u njemu veCi. Tkiva
se medusobno razhl.'Uju po gradi i ulozi (funkciji) njihovih stanica: jedna vrse zaStitu,
druga provodenje, treea uevrscuju organizam itd. Organ j e dio biIjnog iii fivotinjskog
organizma s jednom iIi vise uloga, a sastoji se najcesCe od vise tkiva. Biljni organi
su: korijen, stabljika, list, cvijet, a fivotinjska su: srce, mozak, zeludac, pluca i dr.
Kod fivotinja obieno vise organa vrSi nelm zajedniCku funkciju, te tada izgraduju
sistem organa kao sto su: skeletni, zivcani, misicni, polni i dr,
Biljna
tkiva
Tvoma (meristemska) tkiva
Trajna tkiva: kozno, osnovno,
mehanicKo, provodno, tkivo za izluCivanje
Tvorna tkiva
Sva biIjna tkiva svrstavaju se u dvije
grupe: tvoma i trajna. Stanice tvomih iIi
meristemskih tkiva (meristos=podjeljiv,
gre.) raspolaz.u moguenoseu neprestane
diobe. NastaIe stanice, zatim, rastu, dobi-
vaju razliCite oblike i uloge (diferenciraju
se) i gube daIju moe diobe.
Tvoma tkiva su smjeStena na vrbu
stabljike i korijena, te svojom aktivnoseu
doprinose da biljka raste u duzinu. Neka
trajna tkiva sticu nak.'l1adno sposobnost
neprestanog dijeljenja stanica. To su se-
kundama tvorna tkiva koja se naIaze u
stabljici i korijenu visegodisnjih biIjaka.
Njihovom aktivnoseu biljka raste u siri-
nu, tj . deblja Tako, kod visegodisnjih
drvenastih biIjaka u stabljici i korijenu
postoji sekundamo meristemsko tkivo .-
kambij, u vidu prstena, koji svojom aktJ-
vnoseu stvara slojeve novih tkiva, i to u
najveCoj kolieini u toku proljeca i Ijeta.
ZabvaIjujuCi tome, ovi organi svak,e go-
dine postaju deblji, odnosno povecavaJu
svoj volumen.
41

Trajna tkiva
Kozna tkiva
Na povrSini biljnih organa nalaze se
tkiva cij a je osnovna uloga ZaStita od
isusivanja, povreda i ulaska stetnih mi-
kroorganizama. Postoje dvije vrste ko-
znog tkiva: primamo i sekundamo. Epi-
demw je primamo kozno tkivo (s1. 19).
NajceSce je jednoslojna i sastavljena od
stanica priljubljenih jedna uz drugu. Obi-
cno stanice nemaju kloroplasta, a vanjska
stijenka im je deblja od unutraSnjih. Na
povrsini epiderme nalazi se sloj zaStitne
kutikule, a ponekad i vostana prevlaka
Kod kopnenib biljaka, u epide:nni nad-
zemnih organa nalaze se parovi stanica
(zapornice) s otvorom izmedu njib, sto
se zajedno oznacava kao storrw iIi puc
(s1. 20). Stanice zapomice, za razliku od
stanica epiderme, sadrie kloroplaste, a
njihove stijenke su nejednake debljine.
Zahvaljujuci tim svojstvima, stome se
mogu otvarati i zatvarati i tako regulirati
SI. 19. Epiderma (E) i parenhim (P)
stabljike ljutiea (Ranuncttlus) na
poprecnom presjeku
p
ulazak i izlazak plinova (CO2, 02, vode-
ne pare). Dakle, preko stoma se vrSi po-
vezivanje unutraSnjosti biljnog organizma
i spoljasnje sredine. Osim stoma, u epi-
dermi se nalaze i razliCite dlake. Stanice
dlaka su sa zivim sadriajem ili bez nje-
ga, ali su tada ispunjene zrakom. Dlake
irnaju ulogu zaStite od pretieranog ispa-
ravanja biljke; neke sluze za penjanje, a
neke vrse upijanje (apsorpciju) vode s
mineralima (nalaze se na korijenu).
J ~ (
~ ~ .. b ~
1 ~ ' n T
SI. 20. Stome u epidermi razlicitih vrsta biljaka
42

Kod biljaka i na stari-
jim dijelovirna jednogodisnjib, epiderma
biva zamijenjena peridennom. Periderm a
nastaje aktivnoscu sekundamog meri-
stemskog !kiva. Vanjski povrsinski dio
periderme-pluto sastoji se od nekoliko
slojeva stanica koje su bez protoplasta i
ovaj sloj mrtvih stanica biljne
organe od spoljasnjih
Osnovno tkivo
Tijelo zeljaste biljke u najveeoj mJen
je izgradeno od osnovnog ili parenhim-
skog tkiva Stanice ovog tkiva su zive, s
tank.im stijenkama, a izmedu njib se na-
laze manji iii veti rnedustanicni prostori
(sl. 19). One su napete te tako daju cvr-
stocu biljci. Osim ove funkcije, paren-
himsko !kivo ima niz drugib flmkci-
ja. Parenhim koji se nalazi u listovima
bogat je klorofilorn te vrsi fotosintezu. U
korijenu, sjemenkarna, stabljici i plodovi-
ma u parenhernskim stanicama se nalaze
seeeri, masti, bjelancevine i dr. te one
imaju spremisnu ulogu. Osnovno tkivo
koje jzgraduje organe mo.cvamib biljaka
ima vel ike medustanicne prostore ispu-
njene zrakom i vrli prozracivanje.
Mehanicka tkiva
Potreba za ucvrstivaojem biljnog or-
ganizma dolazi do izra!aja kod kopnenib
biljaka. Tu ulogu ima mehaniCko tkivo.
Stanice mehaniCkog tkiva su zive iii su
bez protoplasta Njibove stijenke su u
veeoj iii manjoj mjeri zadebljale i medu
njima nema medustanicnih prostora, jer
su stanice povezane.
Kolenhim je mehaniCleo tkivo koje je
smjesteno obicno ispod epiderme iIi pe-
riderme. Karakteristicno je za mlade or-
gane. Stijenke stanica su nejednako zade-
bljaIe, a stanice su sa Zivim sadnajem.
Dublje u stabIjici smjesteno je mehani-
Cleo tkivo sklerenhim (s1. 21). Stanice
sklerenhima su u grupama i poput vrpce
SI. 21. Sklerenhimsko mehaniCko tkivo
pruzaju se duz slabljike dajuCi joj cvrsto-
cu. Potpuno razvijene sklerenhimske sta-
nice imaju jako zadebljale zidove i u nji-
ma nema zivog sadrZaja.
Provodna tkiva
Kopnene biljke imaju razvijeno pro-
vodno tkivo, a uloga mu je provodenje
vode s mineralima od korijena prema vr-
bu stabljike i organskih tvari u supro-
tnom smjeru. Voda s mineralnim supsta-
ncama se krece kroz ksilem, a organske
tvari kroz floem. Ksilem i floem su slo-
zena tkiva U ksilemu ulogu provodenja
imaju mrtvi elementi traheje i traheide
koji predstavljaju sistem cjevCica s razli-
citim zadebljanjiJ;n.a na njibovim
rna (s1. 22). U flOemu ulogu provodenja
1 2 1 3 3 1 4
1
SI. 22. Provodni eiementi ksilema-trabeje i
trabeide s razlicitim zadebljanjima na
zidovima (mreZasta, spiralna i dr.) -
2, 3, 4, 5 i parenhim ksilema - 1
43

A
VIse sitaste cljevl sa stanicama pratilica-
rna koje su sa zivim sadnajem (sl. 23).
Kod nekib biljaka ksilem i floem su pro-
stomo vezani i izgraduju zajedno s me-
baniCkim i parenhimskim tkivom provo-
dne snopice iIi file. S obzirom na to da
Ii provodne f ile posjeduju sekundamo
rneristemsko tkivo - kambij, dijele se na
otvorene (imaju kambij) i zatvorene (nc-
rnaju kambij), sl. 24 i 25. Aktivnoscu
44
\.
-iJ;;:f-- C
~ ~ ~ ? ~ ~ ~ ~ ~ - - D
A
SI. 24. Zatvoreni provodni snopic (ziJa)
kukuruza (Zeya mays)
na popreenom presjeku
A. Sklerenhimski ovoj, B. floem,
C. ksilem, D. prstenasta trnheida
B
SI. 23. Roemski elementi
- sitaste cij evi (1,2) i stani.ce pra-
tilice (3) na uzduznom presjeku
(A) i popreenom presjcku (B)
kambija u zilama nastaju novi elementi
ksilema i floema. Kod drugih, pak, bilja-
ka floem i ksilcm su rasporedeni u vidu
prstenova.
Tkiva za lucenje i izlucivanje
U odnosu na to gdje se vrsi odlaga-
nje supstanci koje su nastale kao proi-
zvod brojnib biohemijskib procesa (rneta-
SI. 25. Otvorcni provodni snopic Jjutica
(RanllIlClllllS) na poprccnom presjeku
A. sklercnhimski ovoj, B. floem,
C. karnbij, D. ksilcm

bolizma) biljke, postoje tkiva za lucenje
i tkiva za izlucivanje. U nekim stanica-
rna nagomilavaju se kapljice ulja, smole,
kri stali kaIcijum-oksalata itd. To su pro-
izvodi lueenj a. Medu njih treba ubroj ati
i rnlij eeni sok koji luee stanice za luee-
nj e (mlijeene cij evi) kao kod srnoi.:ve,
naprimj er. Pri povredi , ovaj sok isticc
van.
Zlj ezdane stani cc i zljezdana !kiva
svoj sadnaj izbacuju aktivno u spolj a-
snost, dakle, izlueuju gao U epidermi se
eesto j avlj aju zlj ezdane dlake cij a j e vr-
sna stanica zlj ezdana. Pucanj em ove sta-
nice prazni se nj en sadnaj . Kod drugih,
pak, stanica, kao sto je slueaj kod zlj e-
zdanog epidermisa smolnih kanala iii
SI. 26. Smolni kanal 1. supljina smolnog
kanala, 2. zlj ezdani epidermi s
smolnica eetinara, proizvodi izlueivanj a
se ne izbacuju van nego u sistem kana-
lica kojim je prozeta bilj ka (sl. 26).
Biljni

Stabljika, list i korijen
Vanjska i unutrasnj a grada
orgam
(anatoll1ska grada); uloga ovih organa
Kod bilj aka na nizoj razvoj noj raZInt , Ct -
tavo biljno tijclo vrSi sve zivotne funkci-
j e. Taho tij elo se oznaeava kao tal us iii
steljka, a biljkc s talusom se oznaeavaju
kao talofita (Tllflllophyta). U ovu grupu
bilj aka spadaju, naprimj cr, al ge. Kod bi-
Ijaka na viscm razvojnom nivou tijelo se
sastoji od organa (gre. organon= orude).
NjilJOvo tijelo se oznacava kao konnus.
Biljke s kormusorn se oznaeavaju kao
korrnofita (ComlOphyta). Kormofi te po-
sjedu j u dvije vrste organa: vegetati vne i
generativne. U vcgetativne organe spada-
ju: korijen, stablj ika i list i sluze odna-
vanju zivota jedinke biljke (individue).
Generati vni organi sluze za razrnnoZava-
nj e, tj . za odrzavanje zivota vrste koj oj
bilj ka pripada a tu ulogu ima cvijel.
Stabljika
Izdanak se sas toj i od osi, tj . stabljike
i Ii stova. U vrsnom dijelu stabljike nalazi
se vrSni iii tjerneni pup s tvomim tki vom
koje omogucava rast stabljike u duzinu.
U vrsnom pupu se nalaze i zarneci listo-
va (sl. 27). U pazuhu mladih listova na-
laze se zameci bocnih ogranaka koji
45

omogucavaju grananje izdanaka na baCne
izdanke. ZahvaljujuCi rnogucnosti grana-
nja izdanka, jedan biljni organizam nosi
veliki broj listova. Osim tjernenog pupa,
na izdanku se nalaze jos pazusni i uspa-
. .
vam pupov!.
Stabljika je u presjeku najceSce okru-
gla. Kod nekih biljaka je trokutasta, ce-
tverokutasta iii mnogokutasta S obzirom
na poloz.aj u odnosu na tlo, javlja se
nadzemna i podzemna stabljika Duzina
stabljike je razlicita: od nekoliko milime-
c
D ~ ' / / / J l / l
1
II
SI. 27. Tjemeni pup izdanka:
I - uzdliZni presjek, II - izgled spolja
(lijevo) i anatomska grada (des no)
l. vrsni meristem (tvorno tkivo)
2. lisni zameci, 3. zameci bocnib ogranaka
tara do vise od slolinu metara. Najvecu
duzinu stabljike poslizu auslralijski euka-
liplusi (oko 150 rn). Precllik stabljike je
takoder razlicit, a najveCi je kod arncri-
eke sekvoje (oko 12 rn).
Podzcmni izdanci razvijaju se u tlu.
Njibovi listovi ncmaju zclcnu boju i Iju-
spasti su. Javljaju se tri vrste podzcmnib
izdanaka: gomolj iii krtola (ima ograni-
cen rast), rizom iii podanak (ncogranice-
no raste) i lukovica sa socnim listovirna
(sl. 28). U podzcmnim stabljikama nalazi
B --r-"1
SI. 28. Podzemni izdanci: I. lukovica, 2. gomolj. 3. podanak
A. vrsni pup. B. korijen, C. nadzcmni izdanak. D. ' socni podzemni listovi.
E. adventni korijen
46

se dosta rezervnih tvari te one imaju
spremisnu ulogu. Prema svojoj
stabljike se dijele na drvenaste i zeljaste.
Drvenasle slabljike su zive
godina, a ponekad jako dugo, npr. ma-
mUlovac, vise od 3 SOO godina. Javljaju
sc u vise zivotnih oblika; drvo, grm i
polugrm.
Kod nekih biljaka doslo je do preo-
braZaja (metamorfoze) grade i uloge sta-
bljike. Naprimjer, kod kaktusa j e mesna-
ta i ima ulogu sakupljanja vode, kod j a-
gode je polegla (stolon i) i sluzi za raz-
mnoZavanje, kod vinove loze sluzi za
penjanje (raSlj ike ili vitice) itd.
Analomska grada
(unutarnja grada)
Od vrba stabljike prema dnu razlikuj e
se nekoliko zona koje su gradene od ra-
zliCitih tkjva. Na samom vrhu, tj. U po-
drucju nalazi se zona tvornog
tkjva. Diobom ovih stanica prema van
oblikuju se zameci listova, a prema unu-
Ira stan ice osnovnog tkjva gdje je vee
odreden buduCi gradevni plan stablj ike.
Ispod ove zone slijedi zona u kojoj se
oblikuju razna lrajna tkjva. Prilikom
obrazovanja ovih tkjva stabljika neznatno
raste u Ova vrsta debljanja se
oznacava kao prill/aTrIa debljanje, a gra-
da stabljike 5 tom sposobnoscu rasta kao
primarna grada. Postoje izvjesne razlike
izmedu primame grade biljaka jednosu-
pnica i dvosupni ca (51. 29).
51. 29. Raspored provodnih snopiea u stab!jici
I. floem. 2. ksilem. 3. kambij
A. jednostupnica (nepravilno porazbacani).
B. dvostupnica (kruzno rasporedeni)
Drvenaste biljke imaju mogucnost
znatnog povecanja volumena stabljikc,
odnosno rasta u siri nu. To se postiZe pu-
tcm sekundarnog deb/janja koje je pove-
zano sa stvaranj em novih koliCina razH-
tkiva uz pomoc djelovanja sekun-
damog tvornog tkjva kambija. Vee u pri-
mamoj gradi, ove biljke imaju takozvani
prokambij, iz kojeg nastaje kambij. Kam-
bij je smjeSten izmedu fl oema i ksilema
i ima prstenast oblik. Pri diobi j edne sta-
ni ce kambija nastaj u dvije, od kojih je-
dna zadrZava svoj stvo da se dalje dijeli
a druga se oblikuj e u element floema ili
ksilema. Floemski elementi se uvijek
odvajaju prema periferiji stabljike, 5 ksi-
lemski prema unutraSnj osti, i na taj naCi n
slabljika deblja (51. 30).
51. 30. Anatomska grada dvogodisnje
stabljike jablana (sekundarna grada);
I. periderma. 2. kolenbim. 3. parenbim.
4. primarni floem. 5. sekundarni floem.
6. kambij. 7. ovogodgnji sekundarni
ksilem. 8. pros!ogodisnji sekundarni ksilem.
9. prirnami ksilem. 10. sreika od parenbima.
11. granica goda
47

Tokom Ijeta i proljeca kambij naii ace
djeI uje te i stabljika tada najviSc deblja.
U jesenj em i zimskom periodu on ne
dj eIuj e. Ovakva ritmiCka aktivnost kam-
bija se na popreenom presjeku stabljike
ocituje u vidu godova, i na osnovu nj ih
se moze izraeunali starosl drvenasle biljke.
Uloga sekundarnog ksilema iji drveta
je dvojaka: provodi vodu i ucvrscuje
bi ljku, a djeIimicno ima spremisnu funk-
eiju. Sekundarno debljanje stabljike pra-
Ceno je pojavom periderma na povrSini.
Kod starijib stabala ulogu zaSrile preuzi-
rna mrtva kora koja nastaje djelovanjem
tvomog tkiva dublje ispod povrSine. Ona
se s vremenom Ijusti i puca, a njen iz-
gled je specifican za pojedine vrste drve-
nastih biljaka, po cemu se daju meduso-
bno razlikovati .
List
Iz lisnib zametaka u ljemenistu razvi-
jaju se listovi - organi ogranicenog rasta,
cija je osnovna uloga proizvodnja organ-
skih supstanci u procesu fotosinteze. List
je rasclanjen na slijedece dijeIove: ploj-
ka, petelj ka (drSka) i lisna osnova (sl. 31).
Osnova lista je kod nekib biljaka razvi-
jena kao Iisni rukavac, a kod nekih se u
osnovi javljaju palistici. Na istoj bi ljci
razlikuj e se nekoliko vrsta listova (sl. 32):
1. supke ili kotiJedoni, 2. donji ili Ijuspa-
sri, 3. pravi (zeleni koj i vrse ishranu bilj-
ke), 4. gomj i (u podrucju cvijeta i listovi
koj i izgraduju cvijet).
S obzirom na gradu plojke, Iistovi se
. dij ele na j ednosravne (sl. 33) i sasravlje-
ne (sl. 34). Iednostavni imaju iii cjeIovi-
tu il i razdijeIj enu ploj ku. Kod sastavlj e-
nih listova plojka je podijeIj ena na neko-
liko lisaka, a svaka od njib je peteIjci-
com vezana za glavnu os Iista iIi zaj e-
dniCku peteljku. Postoj e perasto i dlana-
sto sastavljeni Ii stovi. Oblik plojke kao i
oblik poj edinih njenih dijeIova (vrha,
48
51. 31 . Dijelovi lista: 1. plojka, 2. drska
(pctcljka). 3. osnova (baza), 4. glavni nerv,
5. bocni nerv
osnovice i ruba) je vrlo raznovrstan. Pro-
vodni snopici koji prozirnaju plojku oso-
bilO su vidljivi sa naJicja. RazliCito su
rasporedeni i postoje dva osnovna oblika
nervature: lllfez.asla i uporedna (paraleI-
3
\ ~ - - - 2
~ - 1
51. 32. Vrste listova: 1. supke (kotiJedoni ),
2. Ij uskasti . 3. pravi,
4. gornji (pricvjelni i cvjetni)

A

1 2 3 4
5 6
1 2 3 4 5 6
SI. 33. lednostavni Iistovi
A. ncrnzdijcljeni listovi s cjelovitom
plojkom: 1. iglieast, 2. srcast, 3. bubrefust.
4. streli cast, 5. kopljast, 6. srpast
B. rnzdijeljeni li stovi : I. perasto krpast.,
2. dlanasto iscjepkan. 3. pcrnsto iscjepkan.
4. perasto razrc7..an. 5. dlanas to razdijeljen.
6. perasto razdijeljen
na). Mrcz.asla ncrvalura se najceSce javlja
kod bil jaka iz grupa dvosupnica, a paralelna
kod jednosupni ca. LislOvi se takoder raz-
likuju po poloz.aju na slabljici (sl. 35).
NajcesCi jc naizmjcnicni (zavojiti ili spi-
ralni) raspored.
Katkada se pravi li stovi na istoj biljci
razlikuju po oblik."U. a vrlo CCSIO i po vc-
liCini . Ova pojava se oznazava kao hele-
rofilija (grc. hCleros = razlicit + filum =
list) . Kod duda, naprimjer, posloje li stovi
s cje!ovitim i s reznj evitim rubom, a kod
vodcnog Ijuti ca li stovi iznad vode su cje-
loviti, a pod vodom su
Duzina zivota listova jc razlicita i
spccificna za pojcdi ne bi ljne vrsle. Kod
listopadnib biljaka list zivi nckoliko mje-
seci, a kod cetinara nekoliko godina (kod
srnrce 5-6). Y c!icina Iistova j e takoder
svojstvo biljne vrste, mada j e u odrcde-
nim granicama promjenljiva. Opeenito,
velicina listova je izmedu nekol iko mili -
mctara i nekoliko me lara (kod palmi do
20 m) .
A
B c o E
SI. 34. Sastavljeni listovi
A. nepamo peTasto sastavljcn. D. parnaslo
perasto sastavlj en. C. lroj ni li st.,
D. dlanasto sastavljen, E. dvostruko perasto
sastavljen: 1. liska. 2. petelj cica,
3. os !i sta. 4. peleljka, 5. palistici.
6. os odsjei:ka liskc
Anatomska grada
Na popreenorn prcsj eku lista dvosu-
pnica uocava se da je list s objc strane
zaSticen epidelmom (sl. 36) . Izmedu go-
rnje i donjc cpiderme jc lIlezojii koji se
sastoji od d\·a sloja: palisadnog i spulva-
slOg parellhillla. Pali sadno tkivo je od
produzenill slanica, kojc su prilj ubljcnc
jedna uz drugu, bogatc hloroplastima · i
vrse osnovnu ulogu !ista - proces fotosi-
ntezc (asilllilacijski parenhilll). SpuzvasLi
parenhim sc sastoji od stanica vise ili
1
SI. 35. Polozaj li stova na stabljici:
I. naizmjeniean (=zavojit, spiralan).
2. 3. naspraman (nasuprotan)
49

SI. 36. Analomska grada li Sla bukvc
(Fagus) na poprccnom prcsjcku:
(ep) cpiderma, (pI) palisadni parenhim,
(s) spuhasli parcnbim, (pz) provodna wa,
(k) stanica s lai slalom, (sp) sloma
manje loptastog oblika, u kojima ima
malo hloroplasta, ali se izmedu njih na-
laze veti ili manji medustanicni prostori .
Ovaj dio lista ima ulogu u procesu ra.? -
mjene plinova izmedu bi Ijke i spoIja.snje
sredine. Stome, preko koj ih sc vrSi ta raz-
mjena, nalaze se s donje strane Iista Za-
visno od toga u kaj.,.-vim uvjetima zivi bi-
Ij ka, stome imaju razlicit poIozaj u od-
nosu na epidermu. Kod biljaka sus nih
krajeva one su jako uvucene, a kod bi-
lj aka vlainih stanista su, naprotiv, is pup-
cene.
S obzirom na to da li se na listu ra-
zlikuje lice i nalicje, listovi se dijelc na
1. bijacijalne (imaju li ce i nalicje), kakav
j e bio prethodno opisani list, i unijacijal-
ne (nemaju li ce i nalicje). Ovaj posIj ed-
nji tip Ii sta se, naprirnjer, javIj a kod igIi-
castih Ii stova cet inara (sl. 37).
Listovi takoder mogu biti preobraieni
(matamorfozirani) . Kod kakt usa su preo-
braieni u bodIj e, pojedine li ske gra.ska u
viti ce koj e sluze za prihvacanj e, na pod-
zemnim izdancima su u vidu Ijuspi itd.
Korijen
Korijen je organ koji ~ ( " \I;tiazi nasu-
prot izdanku. Pojava ovog ,_,i Ijnog organa
Je u vezi s njihovim zivotom na kopnu,
so
SI. 37. Analomska grada iglice bora
(Pillus silveslris) na popreenom presjeku:
(E) epiderma, (Sp) sloma, (Sk) sklerenbim,
(Pa) asimilacijski parenhim (naborani
parcnhim), (I-I) smolni kana!. (L) provodni
snopic (zi la)
odnosno s upijanj em vode s mineralima
iz tla (zemIjista). Korijen takoder vrsi
ucvrsCivanje bi Ij ke, a kod nekih ima i
spremi snu ul ogu. Ovaj organ razli cito
duboko i siroko prodire u tlo zahvaljuju-
Ci tome sto se, pored gla Vll Og korijena.
grananjcm stvara i baeno korijenj e i na-
staje korij enov sistem. Kod dvosupnica
su dobro izraieni glavni korijen i bocno
korijenje, a kod jednosupnica iz stabIj ike
SI. 38. Korijenov sistem: 1. dvosupnice
korl koj e gIavni korijen prodire duboko u
tI o, 2. jednosupnice s cupavim busenaslim
adventivnim korij enj em

izbija adventivno korijenje, posto glavni
korijen rano izumire (sl. 38). Kod nckih
biljaka utvrdcno je da korijcn dopirc cak
do oko 30 m duboko. Ukupna duzina
korijcna pojcdinih individua (jcdinki) jc
takodcr vclika. lzracunato je da kod jc-
dnc individue pscnice ona iznosi oko 80
krn. Kod nckih biljaka kOlijen posti zc
vcliku zapreminu ukoliko je odebljao u
vidu vretena (mrkva) ili gomolja (rcpa) .
Na samom vrhu mladog korijena na-
lazi se korijenova kapa koja zasLicuje
tjernenis te gradcno od tvomog tkiva
(sl. 39). Iznad ove zone nalazi se zona
rasta ili izduzivanja. Na zonu izduziva-
nj a, na udaljenosLi od 1-3 rnrn od vrha
nastavlj a se zona korijenoviiz dlaCica iii
'V
I \
,
"'
"
apsorpciona zona. Vclikim brojcm dlaka,
koje izbijaju iz rizodermc na povrSini.
korijcn posti ze vcliku dodimu povrsinu s
110m i na taj nacin uspjcsno obavlja svo-
ju 05novnu ulogu, 0. upij anjc vodc 5 mi -
ncrali ma (apsorpciju). Na I mm
2
povrsinc
korijcna prosjecno ib ima 425.
Analomska grada
KOIijen ispoljava primm-nu i sckun-
darnu graclu. Tki va su ras porcclcna u
konccntricnim krugovima (51. 40). Na
povrsini je rizodenll(J (grc. rizos = kori-
jen + derma = koza). U zoni provodcnja
rizoderma izumire i zamjenjuje je egzo-
derma. Najvccu rnasu korijcna Clni pa-
rcnbimsko tki vo primamc korc, na koju
3a
ll
), 11\ jP'lW,V
\\ 1 IV
, tl
27 .. _ _H 1\1{'\r: !l(l\ _ __
I I ' 11 '
: I 1 . (\
) ( d III
1
I 4
:{
IS 5
Il; , ' I \: .
I
llllllf, .,l() 6
\ ! r d '
I \ I f t- II
I ill .

B
Sl. 39. Grada korijena: A. i B. posmatrana na .uzduZnom presjcku
I _ tjcmeniste zastieeno korjenovom kapom, II -. zona rasta I . III - ..
dl
,. ili apsorpciona zona IV - zona provodenJa (u tOJ ZOIll IzblJa bocno kOflJcnJe)
aClca ' . -' 3'd 0 - od 4 pnmama
l. 7..acetak boenog korijena, 2. kOlJenova dlaka, . Cpl Ja. egz erma, ',. . .
kora, 5. endodcrma. 6. pcricikl. 7. ccnlralni cilindar s radlJalnom provodnom zilom Iii
snopieem
5J

se prema povrsini nastavlja ri zodenna, a
prema unulra j c j ednoslojna endodcnna.
Endodenna obavija centrallli cilindar.
Vrl o vaZan sloj slanica jc pericikl koji sc
nalazi uz cndoderrnu. Iz stani ca pericikla
razvija se boeno korijenje b o i sckun-
dame kozno !kivo. Provodna zil a se na-
lazi unutar ccntralnog cilindra. Ksilcm i
Doem se u primalll oj gradi korij ena na-
laze j edan pored drugog, lj. u sllljeru ra-
dijusa, i ova vrsta zilc se oznaeava bo
radija lno.
Povecanje debljine korijena, kao i
kod stabljike, vezano je za pojavu rasta
u debljinu, odnosno aktivnosti kambija.
Tokom sekundarnog rasta nas taju nove
kolieine il oclll a i ksilema. Kambij proi-
zvodi prema povrsini korijena floelll, a
prema ksilem, te j e raspo-
red ovill !kiva jednak s onim u stabljici.
Sl. 40. Anatomska gracta korijena cmog
luka (Allium eepa) na poprecnom presjeku
- primama gracta (rh) rizoderrna,
(ex) egzoderrna, (e) kora, (en) endoderm a,
(ee) een train i eilindar s
radijalnom provodnom :mom
Uz ove prollljene javlja se i sekundarno
kozno tkivo - peridenna (pluto) koja za-
s ticuje spolj aSnost ovog podzclIlnog or-
gana.
Koje vrstc tvornih (mcristcmskih) lkiva imaju biljkeO
Kakvc ul oge imaju meristcmska tkiva?
52
Kakva je uloga koznog, mcbanickog i provodnog tkiva')
Kako se oznacava tip provodne Zile (s nopica) u kojoj. osim /lacma i
ksi lema, postoji jos i kambij?
Kakve sve uloge ima osnovno tkivo?
U koju grupu biljnih organa spadaj u korijen, stabljika i list?
Zbog cega stabljika najjacc deblj a tokom proljeea i Ijeta?
Koja je razlika u gracti jednostavnih i sastavljenih li stova?
Kakvu ul ogu u listu vrsi palisaclno lkivo?
Pos toji Ii razlika u rasporedu li snih nerava izmcctu jcdnosupni ca
(monokoti la) i dvosupnica (dikotila)?
Kakvu ul ogu imaju korij enovc dIaCiec?
Koj i tip provodne zi Ie se susrcce kod korijcna?

v
Zivotinjska
tkiva i
organi
Zivotinjska tkiva
Epitelno lkivo
Misicna tkiva
Nelv na tkiva
Vezivna iIi po/porna tkiva
Zivotinjska tkiva
Kod naj vcccg broj a visecclij skih zi-
votinj a celije su diferencirane, kako po
obliku i vcli cini, tako i po funkciji.
Kompleksi eclija. sli cnib po svojoj struk-
luri , funkciji i porij eklu, obrazuju tkiva.
Svako tki vo u iz-.j csnoj mj eri ima spcci-
ficnu organi zaciju! i drugc odlikc'l ali u
istom organizmu lkiva su mcdusobno ti -
jesno povezana t1 odgovarajuce funkcio-
nalne cj elinc. Na osnovu organi zacionih
i funkcional nih svoj slava. razlikuj emo
slj edcca osnovna zivolinjsl!a lki va: epitcJ-
no, VCZlvnO, misicno ncrvno !kivo.
Epitclna tki va su najmanj c difcrcllci-
rana. Njibovc ccJij c mogu imali vcoma
razli citi oblik: plocasl, ci lindrican iii koc-
kast. Stite organi zarn od stetni\) utj ccaj a
spolj asnjc sredine, a kroz nj ih sc vrsi i
cjelokuplla razmj cna matcrij e izmcdu or-
gani zma i spolj aSnje srcdill c. Epit clna
!kiva pokrivaju cjclokupnu spo!j aSnju po-
~
~
~
. "
J 0
o . .
,,< .:.d
"-'.
'1.1 I
..,
9
0
0
" " .
3
e
~
g
,/
."
5
,/
SI. 41. Epitelna tkiva zivolinja: 1. ploCasti
epitel, 2. kockasti cpitcl, 3. cilindricni
cpilel. 4. trcpljasti cilindricni cpilel,
5. viksloj ni plocasli cpi lcl
vrsinu organi zma. oblazu unulrasnj os[
probavnog i l1l okracnog sistcma, tc svc
OS laJc 0cJcsnc supljinc.
Kod svib beski crncnjaka spoljasnja
pokaZica (epiteJ) jc vrl o tanka i sastavlje-
na jc sarno od jcdnog sloja celij a; na po-
vrSini epitela obicno se izlucujc kutiku-
lami sia), koji ima zastilnu ulogu. Taj
sloj je narocjto dcbco kod ill sckata.
Kod ki cmenjaka spoljasnja pokozica
je vi Scslojna, pri CCI11U sc razlikujc unu-
lraSnji sl oj . koji sc stalno dijeli i spolj a-
snji, koji j c obicno sastavlj cn od izumr-
lih cclija (rozni sloj ) i poslcpcno se za-
I11J cnJuJc nOVll11 .
Epilclnc celij e i tkiva imaju i drugc
funkcije. Poscban tip difercnciranib epi-
tclijalnib ceJij a su zljezdasfe {elije, u Ci-
j oj sc protoplazmi obrazuju razlicili se-
krcti. Od njih su gradellc rnnogobrojne
zlij czde sa spolj aSnjil11 i unulraSnjim lu-
ccnjcm. Od spolj aSnjih, ovdje spadaju
znojne, lojne i mlijecne zlij czde, te cri -
j cvnc zlij ezdc ciji sekreli uceslvuju u va-
rcnju hrane i promctu materije. Zlij ezde
sa unulraSlljim luccnjel11 proiz vode raznc
hormonc koji irnaju izuzctno vaz.nu ulo-
gu u rcgul aciji najznacajnijib zivotnih
proccsa.
Poseban lip ovih tkiva je trepljasti
epitel, koji na povrSini ima lreplje ili bi-
ccve. Veoma jc rasprOSlrruljen kod svib
grupa zivotinja., a ima znacajnu ulogu u
mnogirn zivotnim procesima (kretanje,
ishrrula, disanje, ckskrecija itd.) .
Vezivna iii potporna tkiva obubva-
taj u (na prvi pogJed) vrlo raznovrsne
obLike veziva: vi aJ...'T1 as to, hrskavicavo i
S3

3
1
5
SI. 42. POlpome cclij e i polpO", " Ikiva 7ivolinj a: I. mC7Chinmske cclij e. 2. vczivno
ll1ezchinll1sko tki vo. 3. mas l1 c celij c i mas ll O tkivo. 4. cclij c i koslano tkivo.
5. hrskavicavc celijc i hrskavienvo lkivo
\':oSlal1 o. Sva ona, mcc1ulim. 'imaju nckc
zajcdniCke odli ke. Sve vrsle vezivnih lk.i-
va, naime, imaju relalivno veliku koliei-
I1U unutarcelij skog iii medll cclij s\':og sup-
strala, j er njihove celij e luee masu or-
ganskih malcrija u koju su i same uro-
njene. Ta masa eeSlO ispunJava i sve
prostore izmec1u ostalih lkiva.
Vlaknasro vezivno rkivo ima vrlo
evrsla i elaslicna, fina vezivna , vlakna
koj a su grupi s,ma u snopove. Grade We
koje povezuju druge organe: misice,
skelctnc organe itd.
llrskavicavo rkivo ima kompaktnu
osnovnu masu koja j e, na prvi poglccl.,
homogena. U suslini , ona se sasloji od
velikog broja lankih nili od posebne ma-
terij e - ko/nge/la, medusobno povezanih
amorfnom masom. Hrskavica j e vrlo cvr-
sta i elasliena, a siroko je zastupljena
mec1 u kiemenjacima. Kod nekih grupa,
lokom cijelog zivota, gradi osovinski
skel el. Kod beskiemenjaka. hrskavi ea sc
j avlja sarno kod glavonoZaea.
54
Kosrall o tkivo j c vrl o cvrsto, Osnovna
masa ovog tkiva sasloj i se od organske
malerij e oseina, prozelog mi neralnim
solima, koj e joj daju evrslocll . Unutar
ove mase nalaze se zvj czdaste kostane
eelije.
Kostano Ikivo j c siroko zastllplj eno
kod kiemenjaka sa prclcZno koslanim
skclelom. Koel bcskiemcnjaka 01'0 lkivo
nc posloji .
Krv j e Iceno vezivno lkivo. Osnovna
meducelij ska mas a hvi je hvna plazma,
koja jc naj vccim dij elom saslavlj e na oel
raznih bj elani'cvina. U pl azmi se nalaze
krvne cclij c. Kod ki cmcnjaka pos loje
dvij e vrsle lill slani ea: crvena (eritroeiti )
i bije/a (Ieukocili ) krvna i knme
ploGee (trombocit i). U crvenim krvnim
zmcima sc nalazi krvni pigment !t ell/O-
globin. koji j e prcnosilac kisika od orga-
na Zit disanj e do svih oSlalih dije\ova Ii-
jela. Osnovna funkcija leukocita je zasli-
III organizma od infckcija, a trombociti
imaju najznaeajniju ul ogu 1I zgnJsavanju

krvi. Kod beskicmenjaka pigmcnt tjele-
snib tecnosLi (hemolimfe) rastvoren j e u
plazmi; oni imaju sarno Icukocitc.
M:isicna lkiva su gradena od visoko-
diferenciranih tclija kojc imaju sposob-
nost kontrakeijc (grccnja i opruZanja).
Kontrakeija misicnih vlakana vrsi se za-
bvaljujuCi miojibrilillla, koji sc nalaze u
protoplazmi misicnih ccl ija Postojc dvijc
vrste misicnih tkiva: glatko i popreeno-
prugasto. Glatko misicno tkivo jc grade-
no od dugaCkib, vretenasLib celija, a ka-
rakteristicno jc za veeinu bcskicmenjaka.
Kod kicmenjaka od glatkog misienog tki-
va izgradena je sva muskulatura unutra-
snjih organa (osirn srea).
2
1 ___ \;
4
Sl. 43. Misicne celijc i tkiva:
1. popreeno-prugasto misicno tkivo,
2. misicna 6clija, 3. glatko misicno tkivo,
4. poprecni presjck popreeno-prugastog
misica, 5. poprecni presjek glatkog misi6a
Popreeno prugasta muskulatura izgra-
dena je od misicnih vlakana, cija duzina
dostize i do 10 em. Oni predslavlj aju
speeificnu eelijsku organizaeiju; u eito-
plazmi im se nalazi vise jedara. Njihovi
miofibrili imaju vrlo slozenu gradu i
uccstvuju u grcenju i opruzanju. Popre-
Gno prugasta muskulatura je karakteri sti-
cna za cjelokupnu skelctnu muskulaturu
kicmenj aka. Ovakve misice imaj u i neb
bcskicmcnj aci (prstcnastc gli ste, neki mc-
kUSci, zglavkari).
Ncrvna lkiva imaj u veoma slozcnu
.,,--
gradu. Njihova osnovna [unkcija jc prc-
nosenj e nadraz.aja koji nastaj u pod djelo-
vanjem razli cilib ulj ecaja (draz.i) spolja-
snjc sredinc i adekvatnog "odgovora" or-
ganizma lc regulaeija llajznacaj nijih zi-
vOlnih proccsa. Nervna tki va su gradena
od nervnih celij a iii neurona koji se odli-
k.-uju specific nom organizacij om i slruktu-
rom. Nervne eelij e imaju sposobnost da
primaju i sprovode nadraz.aje od mjesla
gdje su oni primljeni ("receptori") do
odgovarajuceg organa koji treba da rea-
guj e ("efektor"). U neposrednoj vezi sa
njihovom funkcijom je i osobena grada.
Imaju dvije vrste nastavaka: kratke i du-
gaCke. Kratki nastavci (dendr iti) su gra-
nati i obieno ih svaka celija sadrzi viSe;
oni prenose nadraz.aj u samu cei iju. Dru-
ga vrsta nastavaka (neurili) su znatno
duzi i sarno su na zavrseeima gran ali.
Njihova funkcija je prenos nadraz.aja od
ceJija do odgovarajuceg organa koji rea-
guje (misic iii zlij ezda). Nervne eelije SU
medusobno isprepletene i povezane, a za-
jedno obrazuju nerve, nervna slabla i
nervne cvorove (ganglije). Nervna tkiva
razlicitog slepena organizacij e i slozeno-
sti iii organeie sa takvom funkeijom,
imaju sve zivolinj c, od najjednostavnijib
protozoa do najslozenijib kicmenjaka.
SI. 44. Karaktcris ti cni oblici nervnib celija
ss

Koja su osnovna fivotinjska tkiva?
Kakva je grac!a i funkcija epitelnog tkiva?
Koji su osnovni li povi vczivnih tkiva i kakva im je grada funkcija?
Kakva je grac!a i funkcija tkiva?
Kakva grac!a i funkcija nervnog tkiva?
Organi i organski sistemi zivotinja
Tijelo ogromne vecine viseeelijskih
zivoti nj a sastoji se ne sarno od tki va ne-
go i iz organa. koji se obicno sastoje ad
razli Citih tkiva.
Organirna se nazivaju dijelovi tijela
zivotinj e, koji obavljaju odredcnu funkci-
ju u organizmu. Kod visokoorgani zova-
nih zivotinj a, u ostvarivanju zajednicke
funkcije uceslvuj e vise osnovnih i "po-
mocnih" organa koji zaj edno Ci ne odgo-
varaJucl sistem organa. Takve funkcio-
nalne cjel ine (sistemi) su: kozni, potpor-
ni , za kretanje, varenje, disanjc, cirkula-
ciju, izlucivanje, unulfaSnje lucenje, nerv-
ni sistem sa culima i polni sistem.
Kozni,
potporni i
lokomotorni
organi
Grada i funkcija koznog
sistema organa
Grada i funkcija sistema
potpo171ih organa
Kozni sistem organa
Kola visecelijskih zivotinja je spolja-
snji omotac tijela koji ima veoma vaZnu
funkciju. Gradcna je od jednog iii vise
slojeva celija. Kod beskicmenjaka i niZih
56
hordata (tunikali i arnfioksus) koza je je-
dnoslojna, dok je kod kicmenjaka vise-
sIojna i ima slozeruju gradu.
Osnovna uloga koze je zastita tijela
od nepovoljnib utjecaja spoljaSnje sredine.
Njena zaStilna uloga se povecava time

sto cesto izlucuje razliCite dodatne zaStit-
ne materije. Kod veeine beskicmenj aka,
na povrSini pokozice se izlucuje cvrsti
zaStitni sloj - kutikula. Kod zglavkara on
j e narocito razvij en i oznacava se kao hi-
l i n. Pored k.'Utikule, koza mnogih zivoti-
nja (kao povrsinskc zaslitne lvorevinc)
luci i materij al za razne Ijusture (puzcvi,
Skoljke).
U kozi beskicmenjaka sc nalaze mno-
gobrojne zlij ezde, koj e svojim izluccvina-
rna odrlavaju njenu vlaZnost i elastic-
nost. Disanj e rnnogib od njib vriii se pu-
tern koze. Kod ovib zivotinj a u nj oj se
nalaze i broj ne culne eelij e, obicno sa
razlicitim izraStaj ima - dlaeicarna iii sli-
cnim tvorevin am a. Preko koze i cul nib
eelij a ovi organizmi primaju draZi iz
spoljasnje sredine.
Koza kicmcnjaka jc mnogo slozenije
grade. Ona se sastoji iz (jasno odvoj e-
nih) pokoZice i krzna. Oba ova komple-
ksa sadrie po vise slojeva cel ija, pri ce-
mu je krzno znatno slozenije i zapravo,
predstavlj a naj vaZniju komponentu koze.
Medu sloj evima pokozice posebno j e
znaeaj an prvi (koji se nalazi do krzna),
tzv. germinal ivni slo). Celije ovog sloj a
se stalno dijele i proizvode spoljne slo-
jeve, koji se stalno pot ishljU prcma vani.
Na spoljasnosti pokozice stvara se rozni
sloj - keraJin, koji postepeno izumire i
odbacuj e se. Proces oroznjavanj a celij a
pokozicc je narocito izraZen kod visih
kiemenj aka. Krzno j e uglavnom sastav-
Ij eno od vrlo vl aknastog i elastienog ve-
zivnog tkiva U njemu se, ovisno od ste-
pena slozenosti opee i tjelesne organiza-
cij e, naJaze razlicite kozne tvorevine,
krvni sudovi, misiCi, nervni i culni zavr-
seci itd. Kod nekih zivotinja u krznu se
nal aze i vel ike naslage masnog tkiva.
U derivate (tvorevine) koze kicmenja-
ka spadaju razlicite zlijezde (sluzne,
znojne, lojne i mlijeene), te rozne krlju-
sti , perje, dlake, kandze, nokti, papci, ro-
govi , kopita, zubi itd. Kao sto se vidi,
koZa kicmenjaka ima znatno slozeniju
gradu od koze beski cmenj aka, a ima i
znatno vise funkcij a (zastitu od mehani-
Ckih udara i povreda, hemij skih stetniJl
matcrij a, prod ora mikroorgani zarna, gu-
bitka 0clcsnih tccnosti , od ultraviolclll og
zracenj a ild.). Pored toga, koZa sisara
ima znacajnu ulogu i u regul aciji tj clcsne
temperature, u izlucivanju, di sanju itd.
Sistem potpornih organa
VeCi na zivotinj a, na povrsini iIi unu-
tar tijela, ima neku od zastitnih iIi pot-
poruib tvorevina. Sve one se mogu ozna-
Ci ti opCim nazivom - skelet. Potpomi or-
gani obezbj eduju zaStitu i potporu mekim
dij elovima lij ela, daju tij elu evrstinu, a
sluZe i kao oslonac za misice (s to omo-
gucava kretanj e). GledajuCi uopeeno, ra-
zlikujemo dvije vrste skeleta: spo/jasnji
(egzoskelet) i unutrasnji (endoskelet).
Mnoge zivotinje imaju spolj asnji ske-
let koji je graden od razlieitih organskih
i neorganskih materij a. Takav skelet ima-
ju praZivotinj e, mekusci, insekti itd.
Za razliku od spolj aSnjeg, unutrasnji
skelet je uvij ek pokriven rnekim tkivima
iIi pokozicom. Kod beskicmenjaka u ti-
picnom obliku nal azimo ga sarno kod
bodlj okohca. Svi kiemenjaci imaju unu-
lraSnji skelel, koji moze biti hrskavieav
iii kostan.
U osnovi, skeleti svib kiemenjaka
ispoljavaju izuzetno visok stupanj medu-
sobne slienosti . Svi imaju osovinski (ske-
let glave, kiema, rebra i grudna kost) i
skelet udova (udovi, ramen ski i karlicni
pojas).
Osovinski skelet niZib hordata i nekib
kicmenjaka je horda - elasticni stub sa-
stavljen od vezivnog tkiva. Kod svib kic-
menjaka ona se javlja tokom embrional-
nog razvitka, a kod nekib se zadriava i
cijelog zivota.
57


'"
. , .
, ./
;. '.
.
,
" , •• 1 '.
1
2
\\ ·'·:."'J.·:···,'.:.',/':E,:·(" · ./ ... :.,- :,· 4-' A .,-="';-<''''= .. " ...• . ; .•• ". -
_.' .. •.
-- '{,: '"
- , . -
:. "> 8 # -- 9 4'?
. 6 \(\,. c_-
7
--
51. 45. 5ke\et zivotinja: L radiolarije, 2, foraminifera. 3. sunderi. 4. korali. 5. rolatorija.
6, bodljokosci. 7, puZevi. 8, rakovi, 9. kicmenjaci
Glaveni iii Iubanjski skelet je sastav-
ljen od veeeg broja medusobno sraslih
kostiju, Cija je osnovna funkcija zaStita
mozga i organa koji se naJaze na i u
glavi (razna cula, zlijezde i dr.),
Kicma je sastavljena od veeeg iii ma-
njeg broja posebnih kostanih eJemenata -
prsljenova, koji su medusobno povezani
i cine jednu cvrstu cjelinu. Za nju su
kod veeine kicmenjaka vezana rebra, a
za njih - grudna kost (koju neki kicme-
njaci nemaju).
Skeiet udova (prednjih i zadnjib no-
gu) sastoji se od ramenskog i karlicnog
pojasa i slobodnih dijelova, sastavljenih
od veeeg broja e1emenata, medusobno
povezanib zglobovima,
U skeletni sistem spada i tzv, vanjski
kostani skelet kao sto su kostane krljusti
nekih riba, kostane ploce komjaea, kro-
kodila i nekih sisara.
Sistem organa za kretanje
Kretanje je jedna od najznacajnijih
osoblna zivotinja Razlikujemo vise naCi-
na kretanja, medu kojima: kretanje bez
posebnjb dodataka i kretanje pomocu ra-
58
zlieitih tjeJesnih dodataka (tvorevina).
Kretanje bez posebnih dodataka, putem
promjene forme iii gibanja tijela susrece-
mo kod nekih jednocelijskib zivotinja (ri-
zopodc: ameba) i kod vecine crva, Crvi
se krecu pomocu kozno-misicnog aparata
(kolno-misicna vreca), NajveCi broj livo-
tinja se, medutim, krece pomocu razlici-
tih tjelesnih nastavaka (lokomotomih or-
gana), Kod mnogih beskiemenjaka, kao
organi za kretanje slule razne treplje i
bicevi, Visokoorganizirane livotinje se
krecu zahvaljujuCi manje ili vise sloze-
nim tjelesnim dodacima, obieno smjeste-
nim na bokovima, Kod glista su to tzv,
parapodije (laZne nOlice), kod zglavkara
- C1ankovite noge, kod riba - pama pe-
raja, a kod kopnenih kicmenjaka - pame,
obieno petoprste noge. Organi za kreta-
nje obieno imaju specijaInu muskulaturu,
koja se sastoji od popreeno prugastib mi-
sicnih vlakana. Neke zivotinje (kao me-
kUSci) se krecu pomocu posebnih dijelo-
va tijela, tzv, stopaJa, a neki (glavonosci)
pomocu veoma slozenog reaktivnog sis-
tema (neka vrsta "mlaznog pogona"),
Najbrii i najsavrseniji oblik kretanja
u livotinjskom svijetu je letenje, tj. kre-
tanje kroz vazduh, Organi letenja su kri-
Ia, koja imaju razlicito porijeklo, Medu

beskiemenjacima sposobnost letenja ima-
ju sarno insekti, a kod kiemenjaka neke
ribe, gmizavci , ptice i sisari .
Krila insekata predstavljaju hitinske
tvorevine koze, dok su kod kicmenjaka
to naroeito prilagodeni udovi . Najbrii
insekti letaei su neke muhe (dvokrilci ),
dok su medu kiemenj acima najvece savr-
Senstvo u tom pogledu ostvariic pti ce.
Kaleva j e grada i funkcija koznog sistema organa?
Kaleva je grada i funkcija sistema potpornih organa?
Kaleva je grada i funkcija sis tema organa za kretanje?
Organi za
varenje,
disanje,
cirkulaciju i
ekskreciju
Grada i funkcija sistema
organa za varen;e
Grada i funkcija sistema
organa za disanj e
Grada i funkcija
sistema organa za cirkulaciju
tjelesnih tecnosti
Grada i funkcija sistema
organa za ekskreciju
Sistem organa za varenje
Jedna od osnovnih odlika zivotinja
jeste njihov heterotrofni naein ishrane
(gotovim organskirn materijarna). One,
dakle, nisu u stanju da sarnostalno proi-
zvode organske materije, pa pretemo
uzimaju (evrstu i teenu) hranu biljnog ili
Zivotinjskog porijelda, koju preko usnog
otvora unose u organizarn. Manji broj zi-
votinja (uglavnom parazitskih) medutim,
hranu upija od domacina cijelom povdi-
nom tijela ili pomocu posebnih organa.
Postoje dva osnovna tipa varenja:
unUlarcelijsko i vancelijsko. Pri unutarce-
lijskom varenju, hranljive materije nepo-
sredno dospijevaju u celijsku citoplazmu
gdje se Yare. Kod vancelijskog varenja
izlueuju se enzimi, najeeSce u crijevo,
gdje se odvija najznacajnija faza varenja
hrane.
PraZivotinje uzimaju hranu pomocu
razlieitih protoplazmatienih izraStaja ili
"eelijskih usta". V arenje se veSi u tzv.
hranjivim vakuolama. Pored praZivotinja,
unutarcelijsko varenje susreeemo i kod
nekih visecelijskih zivotinja (sunderi,
naprimjer).
59

5
II
III
3
, ~
7 V
12
3
4
11
7
13
14 10
VI
SI. 46. Probavni sistcm Zivotinja: I - ameba, IT - paramccijum, lTf - hidra. IV - planarija.
V - kis na gbsta, VI - daz.devnjak; I . hranljiva vakuola, 2. celij ska usta, 3. jednjak,
4. usta, 5. gastralna duplja, 6. razgranati digcstivni trakt, 7. wrijclo, 8. volj ka, 9. mi sicni
zcludac, 10. crijcvo, 11. analni otvor, 12. zcJ udac, 13. jctra, 14. gus tcraca
Najjednostavniji oblik crijevnog siste-
ma je kod dupljara i plj osnatih gli sta
Kod ovih zivotinja se radi 0 veoma je-
dnostavnoj duplji , oblozenoj endodermal-
nim ceJ ijarna, sa sarno jednim otvorom
za uzimanje hrane i izbacivanjc nesvarc-
nih tvari .
Ootovo kod svih ostalih zivotinj a, po-
stoji manje iii vise potpun crijcvni sis-
tem, koji se sastoji od 'tri dijel a: prednj eg
(ektodermal nog), srednjeg (endodennal-
nog) i zadnjeg (ektoderrnalnog). Prednji
dio je kod raznih zivotinj a razlicito dife-
renciran i specijaliziran. Od usnog otvora
polazi kraLko zdrij eJ 0, zatim jcdnjak i ze-
ludac. Jednjak i zeludac su kod pojcdiniJl
grupa razli cito diferencirani . U ovom di-
jelu probavnog sistema sc uglavnom vrsi
mehani cka hemij ska obrada hrane.
60
Srednji dio crijeva je najznacajniji seg-
ment probavnog trakta jer se najvecim
dijclom u njemu vrsi varenjc i apsorpcija
hranc. Srednje crijevo sc nas tavlj a u zad-
nje, u kome sc upija voda (narocito kod
kopnenib Zivolillja) i prikupljaju nesvare-
ni ostaci hrane, koj i se odatle izbacuju u
spolj aSnju sredinu (fekalij e). U vezi sa
crijevnim kanalom su brajne probavne
zlij ezde, koje igraju vaznu ul ogu u vare-
nju. Izlucevine pljuvacnih z/ij ezda izlije-
vaj u se u usnu duplju, a jetre i podZe-
ludcane zlijezde odlaze u prednji dio
srcdnj eg crijeva. OVdj e spadaju i mnoge
druge z/ij ezde koje sc iz/ijevaju u proba-
vni trakt i time potpomaZu varenje hra-
ne. Duzina probavnog sistema je tijesno
povezana sa nacinom isbrane. Kod biljo-
jednih zivotinja je obicno znatno duzi
nego kod (preteZnib) mesozdera.

Sistem organa za disanje
Sistem organa Zit di sanj e se tokom
evoill cij e zivog svij eta pojavio rclativno
kasno. Ovaj sistcm omogli Cava razmj enll
gasova sa spolj aSnjim srcdinama. Kod j e-
dnocelij skih i ni zih viSccelij ski h Zivolillj a
ne posloje poscbni organi za disallj c.
Razmjena gasova (primanj e kiscollika i7.
vode iii vazeluha i oslobadanje ad nepo-
trebnih prodllkala) vrsi se preko cij ele
tjelesne povrsine. Kod najveecg broja
ostalih zivotinj a postoj e posebni organ i
za disanje, koji se javlj aju u Lri osnovna
vida: Skrge, lralieje i pluta.
Skrgc su organi za disanje mnogih
vodcnih zivotinja: morski prstenasti crv i.
meku5ci, rakovi, bodljokoSci. ribe i neki
vodozemci. To su specij al iz irani dijclovi
koze iii crijeva.
Osnovni organi za disanje kopncnih
zivolinj a su trahcje i pluea. Trahcje su
organi za disanje veCinc suhozcmnih
zglavkara. Traheje prcdstavljaju sistem
--/'J
f
-
, .'-' »- ! \ -
- '
, 5 6
tankih cijevi koje se granaju kroz sve di-
jelove tij ela, tako da se tki va kiseonikom
snabdijevaju neposredno preko trahcja.
Kad odras lih vodozemaca i sviJl ko-
pneni h kicmenjaka organi za di sanje su
pluea. Po svom porij eklu, ona predstav-
ljaju izmij enj eni dio prednj eg clij eva. To
su uglavn m pami organi , lj . sas loj e se
ad dva pluena kril a, koja Ill ogu da prime
veeu koli cinu zraka. Ullutrasnjost pluea
je kod razniJl zivolinj skih grupa razLi cito
diferencirana. Najjednostavnija pLuea
imaju ribe dvodihalice, kad kojib ona,
zapravo, predslavljaju izmij enjeni riblji
Illjehur, povezan sa krvnilll sudovima.
Kad vodozemaca su pluea znatno sloze-
nija, ali j os uvijek nedovoljna da se pre-
ko njih iskljucivo obavJja di sanje (disa-
nj e se vrsi i preko koze).
Kod pravih kopnenih kiclllenjaka
difercncijacija pluea j e izuze-
tIlo slozcna i olll ogucava nonnalno disa-
nje i razmjenu gasova, Kad pli ca posloj e
i "vazdusne kese" koje po laze od pluea,
pruZaju se izmedu unuLraSnjih organa i
zalaze u kosti .
_ cd ' _r..
. _. ,
.. ----.- . ..... - -
-
SI. 47. Sistcm organa za di sanje: 1. prstenaslc glisle - slobodna difuzija kiseonika preko
koze i krvnih zila. 2. pluCa kopnenih puzeva, 3. pluea sisara,
4. lrail cjt: kopncnih 5. pra1.ivolinj c - difuzija kiseonika cij elom povrsinom tijela,
6. lrahealnc skrgc larvi vodenih insckata, 7. spoljaSnjc skrgc larvc vodozemaca,
8. vazdusne cij cvi larvi komaraca
61

Sistem organa za
cirkulaciju tjelesnih tecnosti
Qvaj sistem organa ima fUIUcciju pre-
nosa materija u tijelu zivotinja putem
teenos ti koje proticu razgranatim siste-
mom kanala i supljina (cirkulacioni sis-
tem). ZahvaljujuCi tome, ljelesna tcenosl
raznosi hranljive materije iz probavnog
trakta do svih organa i tkiva, a iz njih
odnosi produkte razmjene malerije do or-
gana za izluCivanje. Cirkulatomim siste-
mom se takoder raznose i produkti luee-
nja zlijezda sa unutraSnjim lueenjem
(hormoni).
Qvaj sistem ne postoji sarno kod naj-
jednostavnijih viseeelijskih zivotinja, kao
sto su duplj an, plj osnate i oble gliste.
Kod ostalih zivotinja nalazimo ga u ma-
nj e iii viSe slozenijem obliku. Postoje
dva osnovna tipa cirkulacionog sistema:
zatvoreni i otvoreni. U zatvorenorn siste-
mu, kakav nal azimo kod Clankovitib gli -
sta i kicmenjaka tjelesna teenost se krcCe
1
IV
iskljucivo kroz zatvorene sudove. U
olvorenom sistemu cirkulacije (zglavkari
i mckuSci) , pored sudova, ljelcsna lee-
nost sc razliva i u mcduorganskim pro-
storirna i ponovo sc vraca u ovaj sistem
organa.
Kod hordata lj elesna lCenOS! protiee
sis lcmom zalvorenih sudova i nc razlije-
va sc po tkivima i tj elesn im dupljarna.
Prcma pravcu kretanja tcenos ti , provodne
sudovc dij elimo na al1erije i vene. Arte-
rije odvode tjelesnu teenost iz srca do
organa i tkiva, a vene je iz svib dijelova
tijcla dovode u srce.
Centralni organ cirkulacionog sistema
jc srce. Kod mnogih beskiemenjaka, kao
i kod arnfioksusa srce ne postoj i kao po-
seban organ. Njegovu funkciju obavljaju
kontraktilni dijelovi provodnih sudova.
Srce je misicni organ koji ncprekidnim
skupljanjem i sirenjem omogucava kreta-
nje (cirkul aciju) ljelesnib teenosti. Naj-
slozeniju gradu srca imaju kicrnenjaci; u
njegovoj unutraSnjosti nalazc se dva tipa
suplj ina (pretkornore i kornore). Najjed-
3
SI. 48. Sistem organa za cirkul acij u tjelesnih tecnosti: I - nemertina. II - mekuSci,
ill - zglavkari, IV - prstenastc gliste, V - plaStasi, VI - kicmenjaci
I . ledni krvni sud, 2. boCni krvni sudovi, 3. jednostavna srcana komora, 4. aorta,
5 visedjelno srce, 6. srce, 7. vene
62

nostavniju gradu srca kod kicmenjaka
imaju ribe, kod kojih je ono sastavljcno
od jcdne komorc i jednc prctkomorc. U
vodozemaca srce se sastoji od jcdnc ko-
more i dvijc prctkomorc, kao i kod gmi -
zavaca (osim krokodila). Srce plica i si-
sara sastoji se od po dvijc komorc i dvi-
je pretkomorc.
Pored pomcnulih cirkulalomih sudo-
va, kicmenjaci imaju i limfni sislem, koji
sluzi za kretanje limfe - posebnc krvne
i tkivne tecnosli , koja cini vezu izmedu
organa za varcnjc i krvi.
Sis tern organa za
izluCivanje (ekskreciju)
Za razliku od organa za di sanjc Clf-
kulaciju, organi za izlucivanj c su se u
evolulivnom razvitku zivoli nj a pojavili
vrl o rano. Cak i kod najveceg broja j e-
dnoeeJijskih zivolinja postoje organele za
izlucivanje u obliku tzv. ekskretornih va-
kuola. Funkcija ekskrelomih organa je
izlucivanjc iz tijela stctnih produkata
promcta materij a i viska vode. Mogu biti
u obliku cjevcica, manj e iii vise razgra-
natih po lij elu, lj. rl e!ridija iJi u obliku
kompaklnih organa koji se nazivaju bu-
brezi .
Najjednostavnij e orgall e za izlucivanje
kod visecelij skih zivotinja imaju pljosna-
te gli ste. To su protone!ridije - jedno-
stavne cjevcice (ciji se jedan kraj otvara
prema vani, a drugi j e vezan sa unutra-
snjim dijelovima tijela) iz kojih se eks-
kreti izlijevaju u spoljaSnju sredinu.
Kod prstenastih glista, skoro na sva-
kom segmentu tijel a, nalazi se po jedan
par ekskretomih organa - metarl ejridija.
Kopncni zglavkari imaju poscban si-
stem organa za izluCivanje; to su Malpi -
ghijevi (Malpigijevi) sudovi . lzlucevine iz
3
SI. 49. Elcskrecioni sistem organa: I - kontraklilna vakuola praZivotinja,
II - dupljari : difuziona ekskrecija tijela, ill - ekskretome celije i pore kod
planarija. IV - segmentarno rasporedene nefridije kod prstenastib •.
V - Malpighijevi (Malpigijevi) sudovi kod zglavkara. VI - bU?reZl kicm,enJaka .
1. kontraklilna vakuola, 2. prolonefridija. 3. nefridija, 4. MaJpighijevl (MalplglJevl) SUdOV1.
5. bubrezi. 6. rnokrovod. 7. rnokracna bdika
63

ovih cjevcica se izlijevaju u crijevo i za-
jedno sa izmetorn izbacuju napolje.
Zglavkari koji zive u vodi imaju l Z-
mijenjene metancfridije, u obliku tzv. v/-
licllih f.iijezda.
Kod nizib bordata (plastasi i arnfiok-
sus), organi za izlucivanje su vcoma sli-
cni nefridijama beski cmenjaka. Kod kic-
rnenjaka, izlucivanjc se odvija preko bu-
brcga, kornpaktnih i kornp\Cksnih organa,
srnjestenih na lednoj strani tjelesne du-
plje. Gradeni su od vclikog broja bub-
reznih kanaliea iii rnokracnih cjevcica.
Svaka od njih poCinjc lZv. Malpighijcvim
(Malpigijevim) tijelom, sastavljenim od
prosirenog pocetnog dijela cjevcicc sa
spletom kapilara. Preko Malpighijeva li-
jcla iz krvi se izl ucuju ekskret i voda tj.
mokraea. Kod veCine ki crnenjaka rnokro-
vodi sc ulivaju u kloaku, prosirenje za-
dnjeg crijcva. u koju sc zaj cdno lucc i
mokraea i ncsvareni dijelov i hrane. Kod
sisara, osim kljunara, mokrovodi su po-
tpuno odvojeni od zadnjeg crijeva i mo-
kraea se izbacuje preko neparnog kanala.
Kaleva je grada i funkcija sistema organa za varenje?
Kaleva je grada i funkcija sistema organa za disanje?
Kaleva je grada i funkcija sistema organa za cirkulaciju?
Kaleva je grada i funkcija sistema organa za izlucivanje?
Organi
endokrine i
nervne
reguJacije,
cula i
v •
razmnozavanJa
Endokrini sistem organa
Grada i funkcija
sistema endokrinih organa.
Grado i funkcija
nervnog sistema organa.
Grada i JUl1kcija {ula.
Grada i Junkcija
sistema organa za razl/1I1ozavanje.
Endokrini sis tern organa ili sis tern
zlijezda sa unulraSnjim lucenjem obubva-
ta veei broj Zlijezda koje svoje produkte
izlucuju direktno u krvotok, limfni iii
nervni .sistern. Osnovni produkti lucenja
ovih zlsJezda su hormoni . Oni putern kr-
votoka dospijevaju do svib zivih eelija
organizma i djeluju na odredenc zivo01e
funkcije. Njihov regulacijski utjecaj na
efektome organe prisutan Je pn veorna
rnalim koncentracijama.
Funkcija bormona u organizmu ZIVO-
linje je veoma razlicita. Neki djeluju na
metabolicke procese i ncposredno na ee-
64

Jijsko disanjc. U se mozc feCi da
hormoni zajcdno sa nervnim sislcmol11
uccslvuju U regulaciji najvaZnijih '- iVOI-
nih funkcija i POVC7. uju razli cila lkiva i
organc u j cdinslvcllll , hannoni cnll i funk-
cional nl! cjc Ii nu.
Kod beski cll1cnj aka honnoni lI CCSlVU-
ju 1I rcgul aciji prol11cla l11 alcrij e i cnergi-
jc, kao i kod ki cl11 cnj aka. Medulim, oni ,
zaj edno sa Il ervnim Sisicill om uces lvuju i
u rcgul aciji promj enc boj e lijcla, prcsvla-
cenju i l11elamorfozi. Glavnu ul ogll u hu-
1110ralnoj (endokrinoj ) regul aciji kod hes-
ki cmenjaka ima glavena (mozci ana) gan-
glij a.
Kod kicmenj aka centralnu ul ogu u rc-
gul aciji funkcij c '-lij czda sa
luccnj em ima hipofiza. H01l11Oni hi pofi7.c
kOlllroli su raslcnje i Tazviee organi zl11 a,
fu nkcij u poln ih i nadbubrcZ. nih zlij czda.
Osim loga, ovi horrnoni rcguli su i pro-
mel vade i mincralnih soli.
Naj/.nacnj nij i zivolinjski h01l11Oni su:
In uli n, liroksin, adrcnali n, Ic polni hor-
mOIll .
Insulin je hormon koj i luci gusleraea
(pankreas). Osnovna ul oga mu je u regu-
laciji konccnlracij e seeera u krvi. Nedo-
volj no lucenje ovog honnona uzrokuj e
seeeillu bolesl (dijnbelcs).
Tiroksi n - hormon slil a..\ le zlij ezdc
regul iSe oks id ac ij u orgall skih malcrij a,
bazalni mctalxl li /.am i uskladuje ras l po-
jedinih ci ijclova lij cla. Uli cc i na mcla-
morfow ni zih ki cl11cnjaka.
Nadbuhrcinc zlij czdc luce vise hor-
mona medu Kojima su naj vailliji adrena-
lin i noradrenalin . Ovi hOl1l10ni imaju
vaZnu ul ogu u mClaboli zmu scecra, regu-
laciji konlrakcij c krvnih sudova i nekih
drugih organa, Ie sirenju zj eni ca i plue-
nih bronhij a..
Polnc Zlijczdc luce polne hormone.
Muski polni hormoni imaju vaZnu ul ogu
u fonniranju primamih sekundamih
polnih karaklcri slika. Jajnici lucc dvijc
vrste polnih hormona: cSlrogcnc i progc-
slcl'On. Ul oga ovih hormona jc vezana za
proces polnog sRl. rij cvanj a i funkcionisa-
nj a rcprociukli vnih organa.
Nervni sistcm
Nervni sistcl1l ohuh vata raJ. novrsnc
organc saslavljenc od ncrvnih cclij a, cij a
je osnovna funkcij a prenoScnj e podraZaj a
iii nervnih impul sa, od cuinih do
organa koji reaguju. LJ najjednoslavnijcm
obliku nervni sistem se j avlj a kod du-
pljara, a predstavlj en je difuzno ras porc-
dcnim spl ctom nCrYlliil eclij a. Kod osla-
lih zivolinjski h grupa j c manj e iii vise
ccnlrali zovil n (ccllf railli lI er vll i si s/elll ) i
sasloji se od nervnih celllara, saslavlj enih
od skupova ncrvn ih eelij a. Naslavci
nervnih eclij a gradc nerve, koj i zajcdno
cine penJerni II U I'lI i sis/elll .
U zivotinj skom s vij clU postoje tri
osnovna lipa cenlraJ izovanog nerYllOg Si -
slcma: vrpeas/i . gangiioZlii i cj evas/i .
Vrpcasli sislem karaktel; su ncrvni ccnLri
u obliku vrpee, koji se pruzaju cilavorn
duzinom lij cla. Ovaj tip ncrvnog sistcma
susreee se kod plj osnalih gli sla. Gangli -
o7. ni ncrvni sistem jc saslavljcn od ma-
nj cg iii vceeg broj a ganglij a od kojih po-
laze ncrvi. Ganglij c se obi cno javlj aju
bo pami organi ; medusobno su povcza-
ni nerv illl 3 pa gradc ncku vrslu ganglij -
ske ljcslvicc. Ovaj tip nervnog sislcma je
zasluplj cn kod prslenaslih gli sla i zglav-
b ra. MckuSc i lakoder imaju ovaj lip
nervnog sislema, ali kod njih ganglij e ni -
Sll Cl ankovito rasporedenc.
U poredcnju sa pretJ lOdnim, cjevasli
nervni sislcm je znatno slozeniji, a imaju
ga ki cl11 enjaci. Nervni cenlar kod njih je
u obliku dugc ncrvne cij evi sa debclim
zidovima od nervnih eelija. Nervna cijev
se naJ azi na lednoj slrani lij ela. Diferen-
cirana j e u prednji dio - lIlozak i zadnji
65

IV
VII
Sl. 50. Nervni sistem organa: I - difuzni sistcm dupljara. II - vrpeasti nervni sistem
pljosnatib glista, ill - okolozdrijelni nervni prstcn i radijalnc ncrvne trake bodljokoz.aca.
IV - moZdane ganglije i ncrvnc trake mckuSaca. V i VI - gangliozno-ljestvieasti ncrvni
sistcm anclida i zglavkara, vn - cjevasti nervni sistem ki emenjaka
(mozak. kiemena mozdina i pcriferni nervi )
dio - kicmenu moidinu. Mozak kicme ·
njaka ima pet dijelova, cija je razvijenost
razlicita kod pojedinih grupa Od mozga
polazi 10-12 jakib mozdanih nerava koji
inerviraju culne organe i pojedine dijelo-
ve glave. Sa obje strane kicmene m07di-
ne polaze mozdinski nervi . U mozgu i
kicmenoj moZdini nalaze sc centri za sve
bitne ljelesne funkcije.
CUla
U neposrednoj vczi s ncrvnim sistc-
mom su cui a, koja se takoder sastojc od
nervnib elemenata, a pomocu kojih svaki
zivotinj ski organizam sloji u dodiru sa
spolj aSnj om sredinom. Pomocu cul a zi-
vOlinje registruju sve (meilaniCke, hcmij-
ske, optiCke i dr. ) utjecaj e zivotne sredi-
ne; to su drab koje u organi zmu izazi-
vaju nadraZaj e koji se zivcima sprovode
do odgovarajucib celjtara nervnog siste-
ma. Sva naSa saznanj a 0 svij elu oko nas
66
i njegovim pojedinim kvalitetima pociva-
ju na culnom iskustvu. Culni clementi,
kao zavdeci zivaca, postoje i u unutra-
snjosti tijela i prenose nadraZaje iz unu-
lraSnjih organa. Cula su difcrcncirana
prcma specijalnim funkcijama, odnosno
medu njima postoji fizioloska podjela
"rada". Svako culo rcaguje sarno na spe-
cificne drazi, stvarajuCi u organlzmu
odgovarajuce nadrazaje.
Culni organi se sastoje od culnih ce-
ljj a Najprimilivniji oblik cul a su pojedi-
nacne cclije, kojc se nalaze u kozi (bez
ikakvog reda) . lrnaju ga najjednostavnije
viseeelij ske zivoti nj e, kao sto su dupljari.
Mcdutim, obicno se ove celij e grupi su u
culne epitcle, koj ima sc pridruzuju i dru-
ga tkiva i skupa obrazuju culne organe
(organskc aparate).
Prema vrstama i prirodi draZi koj c
primaju, sva cul a se mogu grupisati u
mehaniCka, hcmijska i optiCka.

Mehanic'ka cula primaju podra1aje
dod ira i priliska. zvucne i druge lal ase.
U ovu grupu spadaju cula dodira iIi lak-
tilno culo, cul o sluha i ravnolez.e, a la-
koder i organi bocne linij e riba i nekih
vodozemaca.
f/el/lijska cLila prirnaj u podraZaj e ra-
zlieitih hcmij skih agenasa (teCnih i plino-
vitih). U ovu grupu spadaju culo ukusa
I culo miri sa.
Opti c7w cLila primaju svj cll osne po-
draZaj e. Ovdj e spada culo vida, koj e se
u zivotinj skom svijetu j avlj a u razliCi tirn
oblicirna.
Sistem organa za
razmnozavanje
RazmnoZavanj e zivotinj a se vrsl na
dva naci na: bespolno i polno. U naj ve-
cem broju slucajeva polne eclije nas taju
u posebnim orgamma, polnim zlijezda-
. . . . " . .
ma: JaJnlclma I sJemel1lClma.
Bi ologiji razmnoZavanj a je posveceno
naredno poglavlj e, a ovdj e ce bili ukrat-
ko opisani sistcmi muskil1 i zCll skih pol-
nih organa kod visccelij skih zivotinj a.
Muski polni sislem sc sasloji od sj c-
mcnika (obi cno parnih), odvodnib kanaJa
- sj el/l evoda i kopll iaromog organa (pc-
ni sa) i dodalnih zlij czda.
Zenski polni sistem (tipieni) sastoji
se od jajnika (neparnog iIi parnog), jajo-
voda, materice i legalisla. Zivotinje koje
odla1u jaja u spolj aSnju sredinu, osim to-
ga, irnaju i dodatne zlijezde, u kojima se
obrazuju hranlji ve materije za ishranu
cmbriona.
Kod zivorodnih zivolinj a specijalni
dio polnog sistema predstavlja lIIaterica
u kojoj sc odvij a razvice pl oda. Ovaj or-
gan je naroCi to razvij en kod sisara.
Kakva je grada i funkcija organa za unutraSnj a lucenj a?
Kakva je grada i funkcija nervnog sistema organa?
Koje lipove nervnog sistema susrecemo kod zivotinja?
Koj i su organi razmnoZavanja kod nizih i visih Zivotinj skih organizaina?
67

v ~
BIOLOGIJA RAZMNOZA V ANJA I RAZVICA
- Bioloski smisao i sLlstina
razmnozavanja Zivih bica
Razmnozavanje
(reprodukcija)
zivih bica
- Bespolno razmnozavanje
- Vegetativno razlIlnozavC/nje:
dioba j ednostanicnih organizoma,
visestanicno vegetativno raZnlnozovanje
- Razmnozavanje sporomo (spo m/aClja)
Razrnnozavanje (razmnaZanjc, ras-
plod) je jedno od osnovnih i naj znacajni-
jib svoj stava svib zivib bica To je pro-
ccs kojirn se ostvaruju medugeneracijska
veza i dugorocno odriavanje svih vrsta
organ izarn a. Sarno su ziva bica sposobna
da se reprodukuju u sebi slicne zive si-
sterne, cime se, uprkos ogranicenosti du-
zine zivota svake individue, ostvaruje
evolucijska neprekidnost vrste kojoj ona
pripada. Rcprodukcija zivih bica omogu-
cava trajno odriavanje zivota, od njego-
vib prapocetaka do savremenib i buduCih
oblika. Osnovne atribute zivog sistema
prvi oblici zivota na Zemlji ostvarili su
tek na onom stupnju kada su stekli spo-
sobnost razmnozavanja, odnosno stvara-
nja i ponavljanja sebi slicnib "kopija". I
medugeneracij ski i evolucioni kontinuitet
68
zive supstance pocivaju na reprodukciji
nosilaca nasljcdnog materijala, kojim se
bioloSki povezuj u gencracij e roditelj a
nj ihovih potomaka.
Tako su pri sutne mnoge osobenosti u
reprodukciji pojedinih vrsta zivib bica, u
sustini SVill oblika razmnozavanja je dio-
ba zivib sistema - sarno od zivog bica
nastaje novi zivot. Potomci mogu nastati
ad sarno jedne celije, spajanjem dviju ro-
diteljskib celija, od dijelova tkiva, organa
ili organizma, ali u svim tim slucajevi-
rna, u osnovi razmnozavanja je celijska
dioba, pracena podjelom nasljednog ma-
terijala.
Razmnozavanje je, dakle, proces u ko-
me jedan ili dva roditeljska organizma
daju jednog ili viSe potomaka Sposobnost

tokom individualnog
nije podjednaka u svim razvojnim fazama.
Na toj osnovi, ciklus svih
bica podijclili na prereprodukli-
vnu, reproduklivnu i postreproduktivnu
Jaw. Prosjecni (bioloSki) zivotni vijek
varira u izuzetno sirokim granicama - od
pcrioda mjercnog minulama (neki jcdno-
celijski organizmi) do Ilekoliko stotina
godilla (neke komjace i sckvojc, napri-
mjcr). lako neuporedivo manja, ta razli-
cilost je prisutna i medu istovrsnim or-
ganizmima, audio u pomenutim fazama
u zivotu razliCitih jedinki takodcr varira
Medutim, bez obzira na to, za norrnalnu
sukcesiju (smjenu) uzastopnih generacija
svake vrste zivih bica karakteristican je
cildicni slijed: razrnnoZavanje - razvoj -
razmnoZavanje.. . I tako, od prapoCetaka Zi-
vota do njegove daleke buduenosti.
Reprodukcija zivib bica odvija se Ila
razlicite, a u izvjesnim detaljima cesto i
osebujne, naCine. Medutim, svi oni u su-
stini predstavljaju posebne obI ike polnog
(seksualnog) i bespolnog (aseksualnog) raz-
mnoiavanja. Prema tome, na osnovu to-
ga da Ii nove jedinke nastaju putem stva-
ranja i spajanja pol nih celija (gameta) iii
na neki drugi nacin, svi ti oblici se mogu
svrstati u gametsku i agametsku (agamnu,
negametsku) reprodukciju. Smjena gene-
racija predstavlja pojavu ciklicnog smje-
njivanja polnog i bespolnog razmnozava-
nja, pri cemu se naizrnjenicno javljaju
haploidna (n) i diploidna (2n) faza (ha-
ploJaza i diploJaza) hromosomske garni-
ture, u neprckidnom nizu uzastopnih po-
koljenja takvih vrsta zivih bica
Granicne pojave u smjcni generacija
su oplodnja (kraj haplofaze - poeetak di-
plofaze) i mejotiCko stvaranje gameta (kraj
diplofaze - poeetak haplofaze, koja traje
do oplodnje). U svom tipienom oblilcu, smje-
na generacija se susreCe kod veeine bilj a-
ka, a u posebnim varijantarna i kod nekih
Zivotinj a (medu praZivotinjarna, duplj arirna,
insektima, racicima, parazitskim gli -
stama itd.). 0 najtipicnijim primjerima smje-
ne gcneracija biti ee rijcci u narednim izla-
ganJuna.
Bespolno razmnozavanje
U svim vidovima ovog naCina repro-
dukcijc, potomke stvara sarno jedan rodi-
teIj, bez obzira na to da Ii sc to oslva-
ruje putcm jcdne iIi visc cclija, dijelova
tkiva, organa i organizarna. BespoIni na-
stanak potomaka pociva, dakle, na mito-
tiCkoj diobi tjelesnih (somaticnib) celij a.
U tom procesu pOlpuno izostaje mejoza
- redukcija dvostrukog (2n) na jednostru-
ki (n) broj hromosoma. Diploidni maticni
organizarn, prema tome, daje jednog iii
vise (takoder) diploidnih potomaka. J a-
sno je da u ovakvim okoInostima izosta- '
je forrniranje garneta (agarnetsko razmno-
Zavanje), pa je iskIjucena mogucnost no-
vog kombinovanja roditeljskog nasIje-
dnog materijala. U ovakvom tipu ra-
svi potomci imaju nasljedni
potencijal koji je identican rodite!jskom;
skup jedinki nastalih iz serije uzastopnih
bespoInih razmnozavanja jednog ishodi-
snog organizma i njegovih potomaka
oznacava se kao klan. Bespolnim razmno-
Zavanjem se u relativno kratkom periodu
mogu umnoZiti pojedine osobine roditelj a
u ogromnom broju "kopija", pa se klonira-
nje uveliko primjenjuje u uzgoju ekonom-
ski maeajnih organizama U novije vrije-
me kloniranje se siroko primj enj uj e u ma-
sovnoj reprodukciji (jednocelij skih i vise-
eeIijskih) organizama Ciji je naslj edni
materijal izmijenjen ("oplemenj en") po-
sebnim metodima genetickog
Bespolna reprodukcija obubvata razli-
cite obI ike vegetativnog razrnnozavanj a i
pomocu posebnih rasplo-
dnih tjelesaca '-
Vegetati vno razmnoZavanje se odnosi
na poj avu da od dijelova diploidnog rodi-
telja direktno nastaju novi (diploidni) orga-
69

1
II
l
SI. 51. Bespolno (vegetativno)
razmnoZavanjc jednoeelijskib organizanna
I - prosta dioba: I . uzduma dioba bicara.
2. popreena dioba trepljasa
II - visestruka (multipla) dioba:
1. anneba, 2. tripanozoma
nizmi. Obuhvata razliCite oblike diobe je-
dnoeelijskih organizama i reprodukcije
viseeelijskih biljaka i zivotinja pomocu
manjih iii veeih dijelova tkiva,organa iii
organizama roditelj ske jedinke,
Dioba jednoccJijskih organizama je
najjednostavniji naCin bespoJnog vegeta-
tivnog razmnoZavanja, a karakteristicna
je za mnoga biljna i zivotinjska jednoce-
lij ska bica Nakon mitotiCke diobe gene-
tiCkog materijala, na dvije iii vise iden-
ticnih diploidnih "kopija", dolazi do for-
miranja novih jedara, podjele citoplazme
i matienog organizma, tj . nastanka novih
jedinki (sl. 51). lednostruka dioba moze
biti poprcCna (kao kod papueice i drugih
trepljaSa) iii uzduzna (kao kod zelenog i
drugih bieara). Visestruka (multipla) dio-
ba je prisutna kod mnogih jednocelijskih
bilj aka (hlarnidomonas, naprimjer) i zivo-
tinja (ameba i plazmodijum - uzroenik
mal arij e, naprimjer). lako kod bakterija
nema diferenciranog pravog jedra (pa ni
mitoze), i kod njih se u bcspoJnom raz-
70
mnozavanju javljaju u sustini isti proccsi
diobc nasljednog materijala roditeljske
celije.
ViSestanicno vcgatalivno razmnoZa-
vanjc edce se susrece u biljnom nego u
zivotinj skom svijctu. Potomstvo nastaje
iz viseeelijskih dijelova roditeljske indi-
vidue, pri eemu ti cclij ski kompleksi mo-
gu biti razliCitog obima i porijekla.
U proizvodnji kultivisanih biljaka, sa-
dni materijal zelj ene kakvoce (bez uzroe-
nika odredenih bolesti, naprimjer) moze
se umnoziti pomocu "kulture tkiva ". Iz
malog parceta nedifcrcnciranog tkiva (sr-
zi, naprimjcr), nakon odgovarajuceg tret-
mana (na poscbnoj branljivoj podlozi)
dobijaju se kompletnc biljke (duhana i
krompira naprimjer). Kao ilustracija naj-
edCib prirodnill i "vjdtaCkib" oblika ve-
getati vnog razmnoZavanja kod biljaka
mogu posluzili uobieajeni metodi uzgoja
nekih ekonomski znaeajnih i ukrasnib vr-
sta (sl. 52). Potomaeke jedinke se naj-
edce dobijaju iz kompletnog podzemnog
stabla iii njegovih dijelova, a to su: go-
mol) (krompir), lukovica (crveni luk i
ednjak) i podanak iii rizom (perunika).
Neke biljke se mogu razmnoZavati i po-
mocu dijelova korijenovog sistema (jabu-
ka, trdnja, sljiva, malina itd,). Od nad-
zemnib dijelova biljkc u vegetalivnoj rc-
produkciji naj siru primj enu imaju izdanci
- reznice (vinova loza, smokva, ruza i
drugi "peJceri" u cvjccarstvu), te lislOvi
(bcgonija) i st%ni ili vrijete (jagoda,
h.'Upina, ljubieica i dr.). Ka/el/1ljenje tako-
der predstavlja svojevrstan oblik "vjesta-
frog" vcgetativnog razmnoZavanja (u vo-
carstvu, vinogradarstvu, cvjecarstvu).
Kod nekih vrsta (medu crvenim i sme-
dim algama, mabovinama, papratnjacama
i sjcmcnjacama) formiraju se rasplodni
pupovi, koji se nakon opadanja razvijaju
u novu biljku.
U svijctu visecelijskih zivotinja vcge-
tativno razmnoZavanje susrccemo kod
mnogih beskiemenjaka (sl. 53). NajecSCi

1
3
SI. 52. Neki oblici vegctativnog razmnoZavanj a viseeelijskih biljaka: 1. stoloni (jagoda),
2. list (begonija), 3. rasplodni pupovi (lukovicasta rez.uba)
(Na slici 28. prikazani su podzemni izrlanci. Iz svakog pupoljka lukovice, gomolja i
podanka moze se razviti kompletna nova biljka.)
prirodni naCin ovakvog vida razmnozava-
nj a kod tih organizama je pupljenje. Ta-
ko se, naprimjer, na tijelu hidre iii spuzve
obrazuju pupovi iz kojih nastaju nove je-
dinke. Relativno cesta je vegetativna re-
produkcij a viseeelijskih zivotinja koja se
bazira na sposobnosti regeneracije, tj .
nadomjestanja vecih dijelova organizrna.
Nakon popreenog presijecanja, naprimjer,
kisne gliste iii nekih pljosnatih crva, iz
svake polovine nastaje nova jedinka, a iz
svakog otkinutog kraka morske zvijezde
moze nastati cio organizam. Veoma izra-
zenu sposobnost regeneracije ima i bidra,
kod koje od pojedinih dijelova tijela ta-
koder postaju nove jedinke.
RazmnoZavanje sporama (sporulaci-
ja) je nacin bespolnog razmnozavanja
pomocu posebnib rasplodnih stanica.
Spore se obrazuju u reprodukcijskim or-
ganima koji se zovu sporangije, i to na-
kon normalne mitoze. Mogu biti pokret-
ne i nepokretne. Pokretne se akti vno kre-
cu i oznacavaju se kao zoospore, a pri-
lagodene su na vodenu sredinu. Nepo-
\cretne spore se najcesCe rasprostiru vo-
dom i vjetrom, a nerijetko ih prenose i
zivoti nje koje se njima hrane iIi dolaze
u doticaj s njima na bilo koji drugi na-
cin. Ovaj vid vegetativnog razmnozava-
nja karakteristican je za alge i gljive, a
susreee se kod mabovina, papratnjaca i
II
- -
SI. 53. Neki oblici vegetativnog
razmnoZavanja visecelijskih zivotinja:
I - pupljenje (hidra), II - regeneracija:
1. morska zvijezda, 2. kisna glista
71

evjelniea, kao i nekili zivolinja (praZivo-
tinja iz skupina sporozoa naprimj er). Ve-
getalivne spore se ceslo formiraj u u
ogromnim kolicinama: pecurka dijarnelra
10 em, za kSl dana proizvede 16000000
spora.
Kakav jc bioloSki smi sao u Ta7.mno'.avanju ! ivih biea?
Koji su os novni tipovi ra7.mnoZavanj a prisutni u zivom svijctu?
Sta jc bcspolno razmnoZavanje i u cemu mu jc sustina?
Kojc su os novne odlikc vcgetalivnog ra7mnoZa
v
anja
jcdnoeclijskih organizama?
Koji su osnovni obli ci i osobinc vcgctati vnog ra7fl1no7.avanja
kod vi scCclijskih organiz.ama?
Koje su osnovnc odlike r37..mnoZavanja sporama?
Polno
razmnozavanje
- Polna reprodukcija, polni orgal11 I
poine cehje
- Gametogeneza: spermatogeneza I oogeneza
- Oplodnja
- Polno razmnozavanje j ednoceiijskih organi-
W IIW: kopulacija, konjugacija i autogamija
- Polno razmnozavanje visecelijskih
organizama: alge, g/ji ve, lI1ahovine,
papratnjace i cvjetnice
Polna (seksualna) reprodukeija zivih
bica v r ~ i se pomocu speeijalnih polnih
eelija - gamela (gamelsko razmnoZava-
nje). Kod svih vesta zivib bica sa ovak-
vim razmnozavanjem gameli su redovno
difereneirani na muske i zenske. Uobica-
jeni opci nazi vi za garnele su spennalO-
zaid (muSki) i jaje (!cnski). Kod jedno-
stavnijib biljaka i zivolinja garneli oba
pola su morfoloski j ednaki pa sc zovu
izoga1lleli . Kod veCille vi secelij skib orga-
nizama, pak, muskc i zenske polne celije
sc jasno razlikuju (po obliku, velicini,
pokrelUivosli ild.) i nazivaju se anizoga-
meli iIi heleragameli. U oba slucaja, me-
dulim, muski i zenski garnet su medu-
sobno razlicili po fizioloskim i genetic-
kim. odnosno funkcionalnim svoj slvima.
72

Gameti se razvlJaJu U posebnim (mu-
Skim i zenskim) polnim organima ili
unutar jednoeclijskih organi zama. Kao
sto j e vec ranijc istaknuto, polni organi
visecelij skih zivolinj a su sjelll enici (mu-
ski) i jajnici (zcnski), a kod vi Sccelij skih
bilj aka - anleridije (muski ) i arhegonije
(zenski). Kod viseeclij skih organi zama
muski i zcnski gamcli obi cno naslaju u
razli citim (muskim i zenskim) - jedno-
po/nilll j edin!wllla, a PI; pol nom razmno-
Zavanju jednocelij skih biljaka i zivotinja
jcdan organizam funkcionira kao muSki,
a drugi - kao zenski gamet. Medulirn, i
u biljnom i u zivotinj skom svijetu nisu
rijctki slucajevi da obj e vrstc gamela
pIOizvodi isla jcdinka. To su dvopolne
individue iii henllafroditi. RazmnoZava-
nje ovakvih organizama se vrSi unakr-
snolll oplodnj ol/l dviju j edinki (metilj ,
kisna glista, puz idr. ) iii saillooplodnjo/ll
Ucdnogodi snj i korov rusomaca, poij ska
ijubi Cica itd. ).
Stranoop[odnja (kod veeine cvjetnica,
naprimj er) j e pojava da svaki zenski ga-
rnet j edne jedinke moze bili opioden mu-
Skim gametom bilo koje druge (istovr-
sne) indi vidue.
Gamctogcncza je proces stvaranja
gam eta. U zivom svijetu taj proces ima
niz posebnih varijan ti, a (kao iiustralivan
priroj er) ovdj e Ce bili opi sana gametoge-
neza u gonodama (poinim ziijezdama)
viseeelij skih zivotinj a. U sustini ovog
procesa je mejotiCka celij ska dioba, u
koj oj se diploidni broj hromosoma (2n)
tjelesnih celij a roditeij a svede (reducira)
na hapioidni broj (n) u u gametima. Kao
sto je ranije istaknuto, to je posljedica
pojave da mejozu karakterisu jedno
udvajanje (duplikacija) a dvije diobe hro-
mosoma.
Spennatogeneza je proces naslajanja
muskih poinih celija - spermatozolda
(sl. 54-I). Odvija se u sjemenicima (mu-
skim polnim zl ij ed am a) , a, pored mej?ze,
obuhvata i obrazovanje karaktenstlcne
forme i grade spennatozoida, koje su
osobene za svaku vrstu organizma. Kod
veCine vrsta spclmatozoid ima glavu,
vral i rep. Kako po obliku tako i po
strukluri ovih dijclova, svaka vrsta ima
svoje specificnosti (sl. 55). Jcdro sperma-
lozoida je smj estcno u nj egovoj glavi , a
rep sluzi za aktivno kretanj e spcnnatozo-
ida u tcenoj sredini . Zalo je rep bog at
mitohondrij ama - svojevrsnim zaristirna
proiz vodnj e energij e.
Oogeneza (ovogeneza) je proces slva-
ranj a jajnih celija (sl. 54-11) Odvija se u
zen skim polnim zlij ezdama - j ajnicima.
Obubvata mejozu i obrazovanje zrelog
jajela. Iako je u sustini slicna spermato-
11
SI. 54. Proces gametogeneze
I - spermatogeneza: I . sekundarne
sperrnatogonije. 2. spermatociti prvog reda,
3. mejoza 1. 4. mejoza II i obrazovanJe
spermatozoida (sprematogeneza),
5. sprematozoidi
II - oogeneza: I. sekundarne oogonije,.
2. oociti prvog reda, 3. mejoza prvog 1
obrazovanje oocita drugog reda,
4. mejoza II i obrazovanje jajne cellje,
5. primamo polarno tjelasce, 6. sekundarno
polarno tjelaScc, 7. jajna cellja
73

4 5
,
{j 1 7
\
SI. 55. Spermatozoidi nckih vrsta zivolinj a:
1. covjek, 2. raia. 3. plica, 4. gundelj.
5. meduza, 6. riba (stuka). 7.
8. riba dvodihalica. 9. rij cCni rak. 10. obla
glista. 11. rak kraba,
12. vodena buha (dafnija)
genezi, u odnosu na nju ima i niz po-
sebnosti . Jaj a visecelij sdkih zivotinj a su
uvij ek veea od spennatozoida. Kod mno-
gib su veoma krupna jer sadne veee ko-
licine zumanjka (vitelusa). To je rezerv-
na tvar, koj a je obieno smjdtena u j e-
dnom kraj u j ajeta Taj dio se oznaeava
kao vegelativni pol, a suprotni je aninwlni
pol, gdj e se nal azi protopl azma (citopla-
zma i j edro). KoliCina i raspored vitclusa
u JaJlffi a mogu biti veoma razlieita, na
1
2a
osnovu eega se vrii i njihova kl asiflkacij a
u nckoliko kalcgol-ij a (sl. 56).
OpJodnj a (oplodenjc, oplodavanjc)
nastaje spaj anjem muskog i zcnskog ga-
meta u j edi nstvcnu celiju - zigol (zigo-
tu). Pri tom se haploidnc (n) hromosom-
ske garniture dvaju rodilelj ski h polni b
eclij a spoj e u j ednu diploidnu (2n) gar-
niluru zigOl a, odnosno zaeetak (zamelak)
novog org,Uli zma (s1. 57). Tako, j edna
polovina naslj ednog materijala svakog
potomka potj eee od muskog roditelja, a
druga polovina od zenskog. Time se
omogucava novo kombinovanje rodite-
ljskib naslj ednih einil aca u potomstvu, tj .
poveeavanj e nasljedne promjenlj ivosti
odredene vrs te zi vih bib. N aucno je do-
kazana einjeni ca da uvecana varijabilnosl
individua povecava izglede vrste za du-
goroeni opstlmak u vjeeno promjenljivim
uvj eLima zivolne sredine. Prvi zivi obli ci
su se, vjerovatno, razmnoZavali bespolno,
a polna reprodukcija predstavlj a kasniju
evolucijsku tekovinu.
Oplodnj a podstiee razvoj novog orga-
ni zma, a sasvim su rijetki slueajevi da iz
neoplodenog j ajeta nastaje nova jedinka.
Takav naein razmnozavanja zove se par-
lenogeneza (lako, naprimj er, nastaju tru-
tovi - muzj aci domace peele).
.... :·: 1·.· ..1 · .
'. :':' : : H '. ': .
........ < .. . c ~ : ..... : .
3
2b
SI. 56. Tipovi zivotinj skih jaja: 1. izolecitno jaje (sa malo zumanceta, ravnomjemo
rasporedenog u citoplazmi; primjer amfioksus - kopljaca i sisari).
74
2. telolccilno jaje sa umjcreno (2a) iIi mnogo (2b) zumanceta. a citoplazrna i
jedro su na animal nom polu; primjer: gmi zavci i price.
3. centrolecitno jaje (sa zumancetom kojc opkoljava centralno smj eslenu citoplazrnu;
primjcr: insekti ): I - jedro, II - citoplazma. ill - zumance (vilelus)

I
,
I
G


0
_'
,.
"
SI 57. Oplodllja kod viSeeclijskih livotinja
Polno ralmnoZavanje
jcdnocclijskih organi 7..ama
Polno razmnohvanje i smjena gene-
raclj a prisutni su kod vecine jednoeelij -
skill biljaka i zivotinja Kod ovib organi -
zama postoje tri osnovna naeina polnog
rasploda: kopulacija, konjugacij a i auto-
ganuJa
Kopulacija je proces u kome se dvi-
je jedmke jednostavno spoje (uz stapanje
jedra i citopIazme) u novu jedinku koj a
se zatim. dijeli . Dva kopulirajuca organiz-
ma funkcioni u koo muSki i Zenski garnet,
a morfoloski g1edano, mogu hili izogarneti
ili heterogameti . Ovakav tip seksualne
reprodukcije irnaju, naprimjer, bieasti j ed-
noeelij ski organizmi ,
Konj ugacija rezultira azmjenom je-
dara dva jedno6elij ska organizma
(sl. 58). U ti plenim primj erima pocinje
sparivanj em i priIjubljivanjem dviju je-
dinki , a zatirn dolazi do mej otiCke podje-
Ie polnog jedra u svakoj od njib: kod
dvoj edarnib vrSla, sarno jedno jedro (mi-
kronukleus) je polno akti vno, dok drugo
(makronukJeus) kontrolira oslalc zivotne
funkcije. Od ectiri novonastala jedra, tri
se razgraduju, a eetvrto se podijeli na
SI. 58. Polno razmnozvanj c jcdnoeclijskib
organizarna - osnovne fa7..e konj ugacije
d va
dva: musko ("migratomo") zensko
("stacionamo"). Zatim dolazi do razmje-
ne migratomib (muskih) jedara, odnosno
osobenog vida unakrsne opIodnje. Nakon
spaj anj a migratomib i stacionamib jeda-
fa, organizmi se razdvoje i svaki od njib
se nezavisno dijeli . Konjugacija je, napri -
mjer, rel ativno cesta kod treplj astib je-
dno6elijskih organizarna, a poseban oblik
ovakvog razmnozavanj a imaj u i neke
bakterije.
Aulogaroija podrazumijeva poj avu da
iSla individua, nakon mej oze, obrazuje
dva polna jedra (celije), od kojib jedno
funicclOnIra kao muski, a drugo kao zen-
ski gamet. Njibovim spaj alljem nastaje
novi zigot, sa novom kombinacijom ge-
netiCkog materij ala (sl. 59) , Ovaj svoj e-
vrsni obl ik sarnooplodnj e, uz ostale naci -
ne razmnozavanj a, susreeemo napnmJer
kod papuCice (paramecijuma).
Poino razmnoZavanj c
visccclijskih organizama
Alge i gljivc pri polnom razrnnozava-
nj u obieno formiraju heterogamete, ali
nisu rijetke ni izogametne VfSle. Kod ne-
kih nilastih zelenib algi, naprimjef, -stva-
raju se oogonije - stanice u kojima se
75

S1. 59. Polno razmnoZavanj e jednoeclijskih organtzama - osnovnc faze aUlogamij c
protoplast oblikuje u zenski garnet (jaje).
Na istoj iii nekoj drugoj niti, odrcdene
eelije se razvijaju u anteridije, gdje na-
staju muske polne eelije (sperrnatozoidi).
Kada muSki gameti sazru, stijenka ante-
ridije puea pa oni izlaze u vodenu sredi-
nu. Aktivno se kreeu i jedan od njih ula-
zi u oogoniju, gdje dolazi do oplodnje.
Nakon izvjesnog vremena, putem mejo-
ze, od zigola nastaju spore. I u ovom
primjeru, dakle, susreeemo smjenu gene-
raeij a, pri cemu diplofaza (zigot) lraje re-
lativno kralko, a zatim sJijedi duga ba-
plofaza ove alge (sl. 59).
Polna reprodukeij a gljiva ima niz oso-
benih varijanti. Kod peeurki, naprirnjer, sa
donje strane klobuka (nakon mejozc) for-
miraju se haploidne spore. Kada dospiju u
povoljne uslove, one klijaju u koncaste hi-
fe (mieelijurne), od kojib jedne funkeioni-
raju kao muSke, a druge kao zenske. Po-
slije spajanja jedara suprotnog pola, razvija
se plodonosno tijeJo (seSir i drSka), koje
ponovo slvara mnostvo spora.
Mahovinc su jcdina skupina viSill bilja-
ka u kojoj je gametofit (icdinke koje
obrazuju gamete) razvijeniji od sporofita
(oZl1aCenog kao protonema - na kojoj se
razvijaju spore). Zeleni gametofit sa listiCi-
rna (za koji se u obienom govoru veZe po-
jmom "mahovina") obrazuje mus1ce i Zenske
gamete, pri Cemu biljke mogu biti jednopo-
lne i dvopolne. Za oplodnju je neopbodna
76
vodcna sredi na, a za to su dovoljne i mi-
nimalne kolicine vodc (kap kiSe iii rose, npr.).
Papralnj ace imaju vise redueiranu
baplofazu (gametofi t) u odnosu na mallo-
vine. Na sporofi lU (biljka pod kojom se
obicno podrazumijeva "papral") razvijaju
se sporangij e, a u njima spore, koje su
iii medusobno jednake (izospore) ili ra-
zlicite (belerosporc). Iz spore se razvija
prora/ij (gamelofi l) i - zivotni ciklus pa-
prali se ponavlja.
Cvjctniec karaklerise dalja redukcij a
gametofita (haploidne fazc), dok j e spo-
rofit vaoma razvijen i difercnciran na ko-
rijen. stablo i list. Makrospore se ne
odvajaju od malicnc biljke nego ostaju u
plodniku, odnosno sjemenim zamecima.
Najosjetljiviji procesi u rcprodukeiji ovib
biljaka odvij:1ju sc u organizmu roditeJj-
skih jedinki, sto omogueava uspjesnije
odrlavanje medugeneraeij skog kontinuite-
ta i opstanka vrstc.
Znacajno je istaei da kod veCi ne
cvjetnica muski rasplodni elementi nisu
pokretni i oznacavaju se kao spermalne
stanice. Pored toga, za njib je karakleri-
sticno i to da im za proces oplodnje nije
neophodna voda.
ViSccelijskc Zivotinjc, u polnom raz-
mnoZavanju, obicno ispolj avaj u sve kara-
kteristicne pojave koje su vee opisane u
tipicnom primjeru procesa gamelogeneze
i oplodnje.

Kojc su osnovne odlike seksualne reprodukcije?
Koj i su rnulli i icnski polni organi kod bilj aJca i 7jvotinj a i
kalcve polne celij e proizvodc?
Koj c su os novne karakleristikc spcnnalogcneze i oogenezc?
U cernu je suslina opJodnje i slvaranj e zigota?
Koji su osnovni ti povi poJnog razmnoIavanj a j cdnocclij skih organi7.ama?
Koj a su os novnc karakteris li kc poJnog razmnoIavanj a
visccclijskib organi zama?
Individualni
razvoj
zivih bica
- Dioba i rast ce/ija u junkciji
individua/nog razvica, diferencijacija,
organogeneza i moifogeneza
- lndividua/ni razvoj vi§eeelijskih biljaka:
j aza mirovanja, jaza klijanja,
vegetativna Jaza i reproduktivna jaza
- lndi vidua/ni razvoj vi§ecelijskih Zivotinj a:
embriona/no razvice (brazdanje,
gastrulacija i obrazovanje klicinih listova)
- Postembriona/ni razvoj: direktno razvice,
potpuna I nepotpuna metammf oza
- Starenje i smrt
Osobenosli indi vidualnog razvoja Zivih
bica primamo su povezane sa stupnj em
s[oZenosti njihove organizacij e i naeinom
razmnoZavanj a. U ovom poglav[ju bili Ce
razmolreni naj opCiji primj eri kod organiza-
rna sa polnim razmnozavanjem.
Razvoj svih vi seeelij skib organizama,
od zigota do odras[og slupnj a, karakteri -
se nekoliko zajedniCkih procesa i poj ava.
Dioha i rasl ce/ija rezul tiraju poraslom
nj ibovog broja i veliCi ne. Diferencijacija
je proces naslajanj a medusobnih razli ka
u obliku, veJi cini , sastavu i funkcij i no-
vonastaJih ceJij a. Organoge/l eza obuhvata
proces naslaj anja karakteristicnih organa,
a lII orfogeneza predstavlja razvoj karakte-
ri slicn<;Jg obli ka i grade odraslog organiz-
ma. Ovi procesi hronoloski ne sJijede j e-
dan za drugim, nego se naj ceSce odvij aju
istovremeno, medusobno se prozimaj u,
prcplicu i usmjeravaju. Njihov intenzitcl,
medutim, osoben je za pojedine faze ra-
sta i razvoj a i 10 po poj cdinim procesima
i njihovim mogucim kombinacijama.
77

Individualni razvoj
viSecelijskih biljaka
U biljnom svijetu susreeemo niz po-
sebnosli i medusobnih razlika u razvieu
cak i rclativno srodnih vrsta.
Tipicne razvojne faze viseeelijskih bi-
Ijaka mogu se prouCili na primjeru cvjet-
nica iz skupine skrivenosjemcnjaca, kao
evolutivno najodredenijih pripadnika bilj-
nog carstva
Nakon oplodnje, kod ovih biljaka zigot
izyjesno vrijeme miruje, dok se ne obrazu-
je mnogojedarni endospel1Jl. On je u po-
eetku u teenom stanju, a kasnije oevrsne u
viSeeelijsh.'U masu. Iz prve diobe zigota na-
staju bazalna i vrSna eel ij a. Visekratnom
diobom, od mne eelije nastaje loptasto
tieldce - proembrion. Obrazovanjem koti-
Iedona (supki, k1icinih listiea), on prelazi u
stupanj embriona iii klice (sl. 60).
QQ
1 ~
2
3
4
5
6
7
U razvoju klice veoma rano se dife-
rcnciraju polovi korijcna i izdanka. Na
potpuno fOl1Jliranoj klici razlikujcmo ko-
rijenak, jedan iIi dva kotiledona i klicin
izdnnak (stabaocc, perce) sa pupoljkom.
Iz korijenka sc razvija korijcnov sistcm,
iz stabaoccta - izdanak, a supkc sad.rZc
rezcrvnu hranu za razvoj k1icc. Izmedu ko-
tilcdona i korijenka jc hipokotil, koji se
kod k1ijanaca brLO izduzujc. Na osnovu
broja kotilcdona, skrivcnosjemcnjaec se di-
jcle na monokotile (jcdan) i dikotile (dva).
Individualni razvoj cvjetnica odvija se
u eetiri osnovne fizioloSke faze, koje se u
nizu susjednih gcneracija ciklicno smjenjuju.
Faza mirovanja je prisutna kod
mnogih biljnih vrsta. Odlikuje se smanje-
nim intcnzitetom prom eta materija (meta-
bolizma) u sjemenu. Kod cvjetnica njena
duzina uveliko varira, a u prirodi jc pri-
marno povezana sa ritmikom smJene go-
disnjih doba.
8
10
SI. 60. Embrionalni razvoj biljaka (rusomaea, djevojaCka trava, pastirska torbica, Capse/la
bursa-pas/oris): 1-4. poeetni stupnjevi sa jednom, dvije, cetiri i vise celija,
5-7. naredni (srednji) stupnjevi, 8-10. stariji stupnjevi
1. - em brio, II. - vrh korjenka, ill. - suspenzor, IV. - kotiledoni
78

Faza klijanja nastupa u odgovaraju-
eoj kombinaciji vanjskih cinilaca, pri ce-
mu su posebno znacajni vlainost, tempe-
ratura, svjetlost, konccnlracija kisika i
drugo. Kod nckih vrsta znacajno je i
pretbodno djelovanje tih ekoloskih fakto-
ra. Sjemc nckih ectinara, naprimjer, kJija
samo pod uvjetom da je u fazi mirova-
nja bilo izlozeno mrazu. Osnovno fLZio-
10Sko obilj djc klijanja je veoma intcnzi-
van proces disanja, sto jc vezano za po-
vccanu potrosnju kisika.
Tokom klijanja graba susreeemo sve
tipicne pojave prvih etapa u razvicu
cvjetnica (sl. 61). Nakon aktiviranja kli-
ce, celije tvomog tkiva se ubrzano dijele
i poveeavaju, zaIwaIjujuCi rezervnoj hrani
koj a se crpi iz (2) kotiledona. Hipokotil
se izduzuje i brzo iznikne iz zemlje.
Istovremeno se razvijaju i korijen i zele-
ill izdanak (stabljika i list) koji pocinje
samostaIno da stvara hranljive matcrije.
Kada sc iz kotiledona iscrpi rezervna
hrana, oni uvehnu i opadaju.
Vegetativna faza poeinje nakon for-
miranja glavnih vegetativnih organa: ko-
rijena, stabla i listova, Ona razlicito traje,
aIi u svim primjerima - do pojave orga-
na za razmnozavanje. Posebno je od-
likuju intenzivan rast i diferenciranje or-
gana, te oblikovanje karakteristicnog ha-
bilusa (vanjskog izgleda) biljke.
Rcproduktivna faza u razvoju cvjel-
nica pocinje pojavom reproduklivnih or-
gana - cvjetova i plodova sa sjemenom,
a prestaje gubilkom sposobnosti razmno-
zavanja. Period koji je polreban za dosti-
zanje ove faze medu cvjelnicama siroko
varira, a moze lrajali i do nekoliko go-
dina. Jednogodisnje biljke cvjetaju i daju
plod isle godine kada su i iskJijaIe, a
dvogodiSnje tek naredne godine.
Kod nekih drvenastih vrsta reproduk-
tivna faza nastupa tek nakon vise godina
vegetativnog razvoja (visegodisnje biljke).
Kao primjer jednogodisnjih hiljaka moze-
mo uzeti sve nase zitaricc; dvogodisnje
su kupusnjace, naprimjcr, a viSegodisnje
- veeina drvenastih biljaka (maslina, napri-
mjcr, prvi put procvjeta lek nakon dcset
godina zivota) .
Individualni razvoj
viSecelijskih zivotinja
Oplodnja jajeta ovih zivolinja moguca
je sarno u tecnoj sredini . VeCina zivoti-
nja koje zive u vodi izhacuju gamete u
spoljaSnju sredinu, gdje dolazi do njiho-
vog spajanja u zigot i cjelol.'upnog ra-
zvoja generacije. Takav nacin oplodnje
naziva se spoljasnja (vanjska), za razliku
od unutrasnje gdjc zigot nastaje u orga-
nizmu majke. UnulraSnjoj ferlilizaciji
uvijek prethodi parenje (kopulacija) jedinki
suprotnog pola i unosenje spermatozoida
u polne organe zenke. Proces individuaI-
nog razvica visecelijskih zivotinja, dakJe,
moze poceli i u cijelosti se odvijali u
vanjskoj sredini iii moze poceti u tijelu
2
1
3
Sl. 61. Poeetne faze postembrionalnog
razvica visib biljaka: grab
1. kotiledoni (supke), 2. korijenak'
3. bipokotil, 4. epikotil, 5. klicin pupoljak,
6. prvi listovi, 7. sekundarni korijen,
7Q

""

=>
>-
<n
..

<D
0
w

to
!::!
;<
'"

%
..
>

W

<n
w
CO
"-
Z

<:
'"

CO
W
>

w

"" '"
w
=> c:
a: "-

<n z
"" "" to =>
o
N
=>
\
.. ' .' _, 1-
/ ..
, ";'1 .::. ..' . :
.... -'

1
2
'. :, ':':; ,. .' .
. ,' .;, . '. ·r .'
. ": :.
3
4
SI. 62. Pocetne faze embrionalnog razvlca vi secelij ski h zivoti nja brazdanj e gastrulacija:
I. bezlubanj ci. 2. vodozemci. 3. plice. 4. sisari
majke (zivorodne vrste), a zavrsiti vani.
Razviee ovih zivotinja obuhvata embrio-
nalnu i postembrionalnu fazu.
Embrionalno razvice poeinje prvom
diobom zigota, a zavrsava rodenjem iii
izlaskom iz jajeta.
Brazdanje oplodenog jajera teee od
prve diobe do obrazovanja klicinib listo-
va. Formiranjem brazdi , oplodeno jaje se
dijeli na segmente pa se ovaj proces
oznacava i kao segmentacija (sl. 62).
80
U prvoj diobi zigota nastaju dvije
blastomere; daljirn diobama broj blasto-
mera se umnozava geometrijskom pro-
gresijom (cetiri, osam, sesnaest itd.). Tok
prvih dioba zavisi od koliCine i polohja
zumanjka. Oplodena jaja koja su bogata
rezervnom hranom (kao, npr. kod mor-
skog jeza) imaju potpurzo (rotalno) bra-
zdanje pa su blastomere pribliZno iste
velicine. U primjerima gdje je segmenta-
cija ogranlcena na odredeni dio oplode-
nog jajeta (kao kod ptica) rijec je 0 ne-

potpunol/l brazdanju. Na osnovu odnosa
u vel iCi ni blastomera mozemo razlikovati
j ednako (ravnomjemo) i nej ednako (ne-
ravnomjemo) brazdanje. Jednaku seg-
menlaciju, recimo, susrecemo u pomenu-
tom primjeru morskog j eza. a nej ednaku
- kod opl odenih j aj a bogalih zumanj-
kom. U ovom drugom slucaju, na vege-
lali vnom polu celij e se sporij e dij ele pa
su krupnij e od onih na animalnom.
Veli cina bl aslomera opada u svakoj na-
rednoj diobi , a brazdanj e zavrlava embli o-
nalniOl stupnjem koji se lOve blastula.
Oblik i slruJ..:tura blaslule zavise od tipa
oplodene j ajne eelije. Ccsto je to oblik 10-
pte sa unutraSnjom supljinom - blastace-
10m, a sloj eelija koji ga okrufuje naziva se
blastode17ll. Pri nejednakom brazdanju J1C
moze se obrazovati Joplasta blaslula
Obrazovanje klicinih list ova je nare-
dna faza embri onal nog razviea vi!kccl ij -
Skill organi zarna. u koj oj nastaj e embri o-
nalni stupanj gastrula. Sam proces [or-
miranj a gas trule oznacava se kao gas{ru-
lacija. Ovaj stupanj eOlbrionaInog razvo-
ja nastaj e uvlacenjem (udublj ivanjem) j e-
dne slrane blasloderma (sl. 62).
Pocetak: gastrulacije slikovito se moze
prcdociti na prirojeru loptas le blaslulc.
Uvlacenjem j ednog zida loptastog tijcla
prema drugom na koncu se dobij e dvoslo-
jna poJulopta (kao nakon pritiskanj a probu-
sene gumene lople). Bujanjcm till sloj eva
i pribli Zavanjem rubova poluJople. gaslrula
kasnije dobij a priblizno loptast oblik, sa
maJim olvorom koji se zove blastopor. Ta-
ko nastaj u dva klicina lista: unutraSnji ellda-
de17l1 i spoljaSnj i eklodenll . Supljina udu-
blj ene strane zaCe!ka gastrule prcdstavlj a za-
eetak gaSlrulille (gastral,Ie) duplje. Nakon
fomniranja eJ... 1oderma i endoderma. postcpe-
no se izmcdu nj ih razvij a treei (sred.nj i) kli-
cin list - mezoderm.
U toku daljeg razvica, od endoderm a
nas taje epitel probavnog trakta, od ekto-
derma - koza i nj ene tvorevine, nervni
sistem i cul a, a od mezodenna - skelel,
misiCi i vezivno !kivo te organi za luce-
nje. Gastralna duplja postaj e crij evni ka-
nal. a blastopor se kod vccine zivolinja
razvij a u usni otvor. a kod nckih u an a-
Jni olvor. Ostaci blas tulinc duplj e kod
nekih organi zama (valjkastib crva. npr. )
zadcZavaju sc i kod odras lih j cdinki , a
takva duplja zove se pseudocelol/l (plima-
ma duplj a) . Celom je, mcdutim, se-
kundama ljclcsna duplj a; nastajc u mezodc-
rmu i obloZcn j e mezodermalnim epitclom
(peritonewn). Javlj a sc kod viSih beskicme-
njaka (prslenasli crvi i mekuSci) i bordata
Postembri onalni razvoj visecelij skih
zivolinja obuhvata peri od poslije izlaska
embrija iz j ajeta, odnosno posJij e rode-
nja. Kod mnogih zivolinja embrionalni
razvoj se zavrsava radanj em mladib j e-
dinki kojc morfolosko-anatomski li cc na
svoj e rodit clj e i daljim ras tom i ra7.vicem
samo dosti zu izglcd i dimenzij e odraslog
(adullllog) organi zma i polnu zrclosl. To
je direklll o iIi razvice bez preo-
brazaja (mclamorfoze). Kod drugi h zivo-
tinja. medutirn, pos lcmbrionalni razvoj
poCinje stupnjcm wrve (l iCinke), koj a ve-
oma cesto (kod beskicmenjaka. ncki b ri -
ba i vodozcmaca) tek proJaskom kroz ni z
razvojnih faza dobij a defi niti vni oblik i
gradu odraslog organilLna. To j e indirek-
{rIO razvice. odnosno razvice sa preobra-
zaj el/l (melamorfozom).
Pored oblika, larvcni stupnj evi se od
ostalib odraslill jedinki mogu razlikovati
i po lome u koj oj sredini zive. zatim po
ishrani, nacinu krctanj a i drugim karaktc-
ri stikama. Jl ustrali vlle primj ere direktnog
i indireklnog razvoja susTeeemo kod
insekata. Mlade j edinke beskrilnib vrsta
polpuno lice na odrasle, dok kod kril atib
insekata susreecmo razJi cite stupnj eve
preobraZaj a. Larve vilinskih konjica,
naprimjer. lice na odrasJe j edinke, ali ne-
maju kril a i zive u vodi ; kada dobiju
krila, prelaze u adultni stadij i zive u va-
zdusnoj srcdini ; 10 j e li epa/puna //leta-
81

mOl/oza. Pcele, I vrdokri lei i lepl iri,
pak, imaju potpuni preobrazaj i prol aze
kroz slupnjeve jajeta. farve. lut ke i
il/l aga (odrasle jedinke) (s l. 63). Nj ibo-
ve larve uopee ne li ce na rodilelj e; na-
cin zivola gusjeni ce leplira. naprimj er,
j e sasvim drugacij i od nacina zivola
odrasle indi vidue.
Medu ki cmenjacima lalcoder ima niz
sli cniJl poj ava. Tako, larva zabe (puno-
glavac) zivi u vodi, dise na skrge i uzi-
rna bilj nu branu, dok je odrasla j edinka
mesozder i dise na pluca i kozu.
DuZina poslembrionalnog razviea je ve-
oma razliCiIa cak i kod relati vno srodnih
Zivotinja. Kod peele, naprirnj er. ovaj peri-
od Iraje osamnaest dana, a kod gundelj a -
calc cetiri godine. DuZi na poslembrional nog
razviea zavisi i od mnogib vanjskih faJ...1:ora
(temperature. svjctlosti. vlage, koncentracij e
kisika, mi nerala u vodi, ishrane itd.). Tako
kod obicne vinske (vocne) musice. na te-
mpcraluri od 22.SoC, od slupnja larve do
pojave irnaga prode oko desct dana, na te-
mperaturi od 20°C - petnaestak dana, na
SoC - sezdeset dana, a na O°C - razviCe
se zauslavlj a,
82
. ,J
0
·-· ",. ,
'1 1', (
I ',' 3 :
, .'
SI. 63. Potpuna metamorfoza Icptira:
1. jajc, 2. larva (licinka), 3. lutka
(kukuljica), 4. imago (odrasla jedinka)
Starenje i snort
Zivot svakog zi vog bi ca pocinjc zace-
Cem, a zavrsava smreu. Sarno zivi orga-
nizmi se radaju i umiru. Zaceee, rast,
razvoj , starenjc i smr t prirodnc su poj avc
u toku postoj anj a svakog zivog bica.
Uobi caj cno j c da se starenj e posmatra
od stupnj a odras le indi vidue do nj enc
smrti. U sust ini. medutim, taj proces po-
cinj c j os u embri onal noj fazi razvoj a
svakog zivog bib. Cclij c i Lki va se di-
ferenciraju i specij al izuju, cirne sve vise
gube svojstva koj a su irnale prve zarnet-
ne celij e. Tokom zi vota, celije mnogib
tkiva postepeno gube sposobnost rasla i
di obe, iako svaka od njih sadrii komple-
tnu naslj ednu informaciju za razvoj i
funkcioniranj e cijelog organizma. Tako,
napri mjer. nakon forrniranj a nervnog su-
stava, nj egovc celij e potpuno gube milo-
ti Cku sposobnost.
U osnovi procesa starenj a j e gomila-
nj e (od oplodnje pa dalj e) niza ncpovra-
tn ih struktumih, funkci onalnih i drugih
promj ena u celiji i organizmu. Znacaj lib
promj ena moze iJustrirati prirnj er ekspe-
rimentalnog premj estanj a j edra iz crije-
vnog zida punoglavca u j ajnu ceJiju zabe
koj oj je odslranj eno jedro. Od "presade-
nog" j edra i njegovc nove sredine razvija
se odrasla Zaba (dok to izostaje u svirn
pokusaj ima premj estanj a takvog jedra u
somaticne cel ij e) .
Starenje i staros t su neminovne bio-
loske pojave u zivotu svakog zivog bica.
Svaki zivi organi zam predstavlja integral-
nu cjelinu sa izbalansiranirn odnosom
aktivnosti poj edinih funkcionalnih susta-
va i to od molel.'Ulamog ni voa do orga-
ni zma kao cjelinc. Organizacija i funkci-
ja pojediniJl zivotnih procesa medusobno
su povezane, pa promjene u jednom
sklopu utjecu i na druge. U osnovi lib
poremeeaja je opadanje funkcionalnosti
regulatora zi votno znacajnib procesa i
nepovratni gubitak sposobnosti regen era-

cije i popravljanj a tib i drugih ostecenja.
Zato se znaci starcnja nakupljaju na svim
nivoima odvij anj a zivotnog proccsa, od
mo\eku\c. do organskib sistema, morfolo-
gij e i stanja organi zma u cjelini .
Prirodni proces starenj a zavrSava sc
smrcu jedinke. Smrt j e prirodna poslj edi-
ca zi vota i nij e mu proti vlj cena. Kon tI -
nuitet zivota svake j edinke ostvaruj e se
kroz gencracij e nj enih potomaka.
Koje proeese obubvata razvoj visecelij skib organizama?
Koje su osnovne faze karakteri stike individualnog razvoja
visecelijski h biJjaka?
Koje su os novne faze karakteris tike razvica visccelijskih zivotinja?
Opisi proccs brazdanja. gastruJacije i obrazovanja klicnih listova'
Kojc su razlike izmedu direktnog i indirektnog razvica?
Koji su osnovni uzroci i posljedice procesa starenja?
83

PREGLED I KARAKTERISTIKE
ZIVOG SVIJETA
_ Biosistematika: pojam, zadaei, prlneipi I metode proucavanja
- Taksonomske kategorije
_ Sistemi klasifikaeije (razvrstavanja) Zivih bi(o
Pojam i zadaci
Smatra se da j e zivol na planeli Zcm-
Ij i naslao prij e nekoliko mi lijardi godi na.
Tokom vremena naslajale su i nestajale
mnogobrojne vrsle organizama. Racuna
se da danas zivi nekoliko slotina hiljada
vrsta biljnih i preko mil ion i pels to-
hi lj ada zivotinj ski h vrsta.
Biosistematika je bioloska disciplina
koja se bavi proucavanjem raznovrsnosti
i uzrocima raznovrsnosti zivih bib. Pred
biosistematikom stoji nekoLiko zadataka:
ona vrsi klasijikaciju zivih bi ca u odre-
dene grupe, bavi se nj ihovim nazivljem
(imenovanj em), i odredivanjem mj csta u
hijcrarhij skom nizu sistematskih il i takso-
nomski h kategorij a.
Korijeni sistemalike nalaze se u an-
tiCkoj lilozofiji i vezuj u se za imcna Ii-
lozofa: Aristotela, Teofrasta, Dioskorida i
Plinija. Medu naj svjetlijim imenima sis-
tematike kasnij eg perioda je ime Sveda-
nina Carla Linnea (Karla Linea) iz XVIII
vijeka. On je napravio sopstveni sistem
biljaka i zivotinja u kojem su se naSle
dotada poznate vrste, al i i mnoge vrsle
84
koj e j e on po prvi put opi sao. Njegov si-
stem jc bi o slvorcn net osnovu ogranice-
nog broja obilj eZj a bilj aka i Livoti nja.
Zbog toga sc, naprimjer. dogodi lo da su
se biljke u dalekom srodsl vu, kao SIO su
trava miri savka i maslina, naSle u istoj
skupini s ~ u n o zal o SIO i jedna i druga
imaju po e va prasnika u cvijelu.
Posebno Yrijedan doprinos dao je
Carl Linne 1I pogl edu imenovanja biljnih
i zivolinj skih Yfsla. On j e lvorac biname
nomenklalure (lal, binarius = dvojan +
nomen = une). Naime, syaka vIsta se
imenuje sa dvij e rij eci: prva rijcc ozna-
cava ime foda kojcm vrsta pripada, a
druga j e opisno ime vrsle i to nil latin-
skom jeziku. Naprimj er, Salvia pralensis
jc naziv za polj sku kadulju. Salvia ozna-
cava ime roda, a prarellsis ime yrstc kOJ e
j asno upucuj e na nj eno bil110 obilj ez.je da
zivi u polju. Jcdna druga vrsta istog roda
je Ij ekovila kadulj a Salvia ojficillalis,
gdje naziv vrste oflicinalis ukazuj e da se
radi 0 lj ekovitoj biljci itd. Isto je s· na-
ziyima zivotinj skill vrsta. Apis mellifica
je naziv za medonosnu pcciu, Felis leo
za lava, Callis lupus za vuka itd. Latin-

ski jezik j e slrucni jezik biologa, koji 0-
rnogucava lako sporazumijevanje SIruC-
nj aka cijelog svijeta.
Nakon Linneovog sistema javljaju se
i drugi u koj ima se korisLi vcliki broj
obilj dja bilj aka i zivoLinja, i to ne samo
jednog njihovog organa nego cij elog or-
gani zma. Ovi sistemi tako dobivaju odli-
ke prirodllih sistell1a, ali istovrcmeno bez
odgovora na pitanj c koji su uzroei zajcd-
ni stva clanova pojedinill grupa organi7.a-
rna u sisternu. Tek u XiX vijeku, s po-
javom Darwinove (Darvinove) tcorije evo-
lueij e, sagledavaj u se rodbinski odnosi i
nastanak novill grupa organlzama na
osnovu sbvacanja zivota kroz nj egov hi-
storij ski razvoj. Ovakvi sistemi zivog svi-
jeta dobi vaju odlike jiiogenetskog sistema
(gre. fylon = pleme + genesis =postanak)
koji se, zapravo, najvisc pribliZava pnro-
dnom poretku organi zama.
Principi (nacela)
biosistematike
Navest Cemo nekoliko glavnib naeela
na kojirna se zasniva biosistematika:
1. Razvrs tavanjc zivih bica vrSi se na
osnovu nj ihovog srodst va, 2. 0 srodstve-
nim odnosima se zaklj ucuje nakon prou-
cavanja velikog broj a obi lj dja organi za-
rna, a sto stoji u vezi s prirnjenom razli-
citib metoda proucavanja, 3. Imcnovanje
vrsta se vrsi po medunarodno prilwace-
nim pravilirna nomenklature, 4. Imena se
daju na latinskorn jeziku iii nekom dru·
gom (ponajvisc grCkom), ali u polatinje-
nom obliku, 5. Sva imena sistematskih
ili taksonomskil) jediniea visih od vrste
pi s u se velikim slovom, naprimjer: Ar-
Ihropoda (zglavkari), Mammalia (sisavei),
Rosaceae (ruze), Lichenes (lisajevi) itd.
6. Ziva bica se svrstavaju u taksonomske
kategorije koje su poredane hijerarhijski,
g. po rangu. Kategorije su podredene jedna
drugoj poCevsi od osnovne kategorije, vrs-
Ie, do najvise, carstva.
Metode proucavanja
Osnovna i naj starija mctoda proucava-
nja je 111 0 rjoloska, Proucavanje spoljasnj e
i unutamje grade organi zama, sve do ra-
zine (nivoa) stani ce (celij c) vrsi se radi
utvrdivanja sli cnos ti i razli citosti organi-
zama. Paleontoloskoll/ II/etodolll dobivaj u
se podaci 0 osobinama [osil a, tj . ostataka
nekada zivucih organizama. Ovi podaci
su najvrijedniji za tumacenjc evoluLivnog
puta poj cdinih grupa org<Ul izama i tuma-
cenje srodsLvcni h odnosa rnedu grupama.
Embrioloska metoda, posebno u sistema-
tici zivoLi nj a, daje vrlo vrijedne podatkc.
Posto se u toku embrionalnog razvica
svake zivoLinjske vrste mogu uociLi izvje-
sne predacke kal'akterisLike (koje sc vre-
menski kratko zadrzavaj u), na osnovu
njih se moze dosta toga zakljuciti 0 hi s-
torij skom putu razvoja citave grupe kojoj
neka jedinka pripada, N aprimjer, puno-
glavac hbe dise pomocu skrga kao riba,
dijete jc ncdugo prije rodenja prekriveno
dlakama itd. Uz navedcne mctode, kori-
ste se jos: biobemijska, fizioloska, kario-
loska, seroloska, hibridoloska itd. U naj-
novlJe vrijeme u upotrebi je i matemat-
ska metoda.
Zbog primjene tako razliCitih metoda
proucavanja, biosistcmatika je nuzno vc-
zana za brojne bioloske discipline, ali i,
isto tako, i nauke koje proucavaju nez.ivu
prirodu (sl. 64). S druge strane, biosiste-
matika svoj im saZilanjima pruZa drago-
cjcnc podalke drugim naukama, u cemu
sc ogleda njcn znacaj.
Znacaj biosistematike
Biosistematika je jedna od osnovnih I
naj starijili bioloskib nauka. Njenim sa-
znanjima koriste se i druge bioloske na-
uke. Nauka 0 biljnim i zivotinjskim za-
jednicama, naprimjer, zasniva se na dob-
rom poznavanju i odredivilllju vrsta koje
Ie zajednice grade. Istraz.ivanja u oblasti
85


,
Fltosoltla
Teorij a
cvol.JCt lC
P11ni lenjena
htnlnoil"
/ ,
..... ---..
Tehnlka
Fi zi\(:\
Hemlja
- - - - .... S I STEMATIKA
.. .
IAm!.:I OlugqO
Pel roJra"ija
hem!j;)
;:ko hemqe;
eiogeocrafija
BiocenoloQilo
EknloOij"

P::lloohol::l ntk-1
BtOhcmli,J
Flziolooi ja
Cenellka
Sl. 64. Sbema odnosa sistcmatike i drugib nauka
paleontologije i geologije zasnivaju se na
tacnom odredivanju izumrlih organizama.
Nijedno proucavanje uporedne fiziologije,
biohemije, molekulame biologije ne da
se zamisliti bez tacnog poznavanja siste-
matskog mjesta organizma koji se prou-
cava Treba, medutim, naglasiti da se dos-
tignuca sm lib (i drugih bioloskih) na-
uka primjenjuju u biosistematskim prou-
cavanjima, kao prirodni kriterijumi u de-
finiciji pojedinih taksonomskih kategorija.
Biosistematska znanja takoder sc ko-
riste u primijenjenim bioloskim discipli-
nama kao sto su: medicina, farmacija,
poljoprivreda, veterina, sumarstvo. Da
navedemo samo jedan primjer. Ukoliko
lijeenik utvrdi da je neka bolest izazvana
nekom bakterijom, najceSce pun uspjeh u
lijeeenju pomocu antibiotika bit Ce mo-
guc ako se taeno zna koja je vrsta ba-
kterije uzrocnik bolesti. To saznanje se
temelji na poznavanju sistematike bakle-
nJa.
Citaocima ovih redova, ucenicima, zna-
nja iz biosistematike koja Ce u ovom udzbe-
niku steCi pos!uzit cc kao osnova i uvjet
86
za pracenjc i razumijeva.nje ostal ih biolo-
skih disciplina kao sto su: fiziologija, ge-
nelika, evolucija, ekologija itd.
Taksonomske kategorije
S obzirom na to da zivi svijet ispo-
ljava veliku raznovrsnosl, pred biosiste-
matikom se u prvom redu nal azi zadatak
klasifikacije, tj . svrstavanje organizama u
odredene grupe, i to s obzirom na njiho-
va bitna zajcdniCka obilj dja. Dio siste-
matike koji se bavi pitanjima nace!a, me-
toda i pravila klasifikacije zove se takso-
nomija. Organizmi se svrstavaj u u niz ta-
ksonolllskill iIi sistemat ski II kateg0 rija
koje su potCinjene jedna drugoj. Vrsta je
osnovna taksonomska kategorija. Svaka
vrsta pripada jednom rodu, tj . prvoj viSoj
taksonomskoj kategoriji. Rod pripada ka-
tegoriji jos viseg ranga - porodici itd.
(vidjeti tabelu) .
Odredena grupa organizama koja mo-
ze pripadati bilo kojoj taksonomskoj ka-
tegoriji oznacava se kao laksonolllska iii

TabcJa br.5: NAZIVI TAKSONOMSKIII KATEGORIJA I PRIMJERI TAKSONOMSKllI JEDINICA
IZ SISTEMATIKE BILJAKA I ZIVOTINJA
SisLcmatika biljaka
Taksonorruka
katcgorija
Nadcarstvo
Carstvo
Odjclj ak
Pododjeljak
ROlled
Podraued
Red
Porodica
POLporodica
Rod
Vrsta
TaksODomska
jedinica
Eucaryola
Vegerabilia
Spe nnathaphyta
Magnoliopitytina
MagnoliaIae
Rosidae
Rosales
Rosaceae
Rosoideae
Rosa
Rosa canifUl
(divlja fUm)
sislel1wcska jedinica ili svojta, a u struc-
nom jeziku lakson. Vrsta je osnovni ta-
kson. Ona predstavlj a skup organizama
(mdividua, jedinki) srodnog porijelda, slic-
nog izgleda tjelesne grade, funkcija, a
koje se medusobno pare i daju plodno
potornstvo. Svaki takson irna svoj naziv.
Dio biosistcmatLke koji se bavi nazi virna
taksona zove se nomenklatura. Davanje
irnena kao i njihovo pisanje propisano je
skupom principa i pravila "Medunarod-
nog kodcksa botaniCkc i zooloske no-
rnenklaturc".
Osvrt na sisteme kJasifikacije
(razvrstavanja) Zivog svijeta
Nakupljanj e saznanja 0 zivom svij ctu
tokorn vremena uvjetovalo je da se njc-
govom razvrstavanju u razlicito vrijeme
pristupalo na razliCitc nacine. se
vise razlicitih sistema klaslfikaclje od
razliCitih naucnika. Pristupi u korisecnju
vrsta i broj a karakteristika organizama za
njihovo razvrstavanje medusobno se u
veCoj ili rnanjoj rnjcri razlikuju.
Sistematika 1. ivol inja
Taksonornska Taksonornska
kategorija jcd ini ca
Nadcarstvo Eucaryota
Carstvo Animalia
Odjclj ak EllmefoZoa
Koljeno Arthropoda
Raued ifi seClQ
Red Hymenoplera
Porodica Apidae
Rod Apis
Vrsta Apis melliJica
(medonosna peela)
Moze se ustvrditi da i danas medu
biosistematicarirna ne postoje jedinstveni
stavovi u pogledu razvrstavanja zivog
svijeta, zbog cega se javljaju razliciti
Idasifikacijski sistemi. Razlike postoje
vee u pogledu kategorije carstva. Mnogl
jos uvijek prihvaeaju vrlo staru podjelu
zivog svijeta samo na d va carstva:.
i zivotinjsko. Nasuprot njirna, sve je vIse
onih koji prihvaeaju ideju 0 razvrstavanju
zivog svijeta na vise od dva carstva.
Sezdesctih godina ovog vijeka prcdlo-
zen je sistcm klasiftkacije zivog svijeta
na pet carstava. i to (sl. 65):
I. Monera (prokariotski organizrni -
bakterijc)
2. Protista (razliCite grupe jednosta-
nicnih eukariotskih organizarna, takoder i
alge)
3. Fungi (gljive)
4. Pwntae (biljke)
5. Allimalia (zivotinje)
87

88
3
•. (ll .
.. ~ . . .
' - : ~ .
1
SJ. 65. Khsifikacija (razvrstavanje) zivog svijcla na PCI C'lrSlava:
1. Monera, 2. PrOlisra, 3. Fllll gi , 4. P/(l//roe i 5. Allilllu/ia
2
Kakav je doprinos dao Carl Linne (Karl Line) razvoju biosislemalike"
Sta se podrazumijeva pod poj mom binarna nome,lklalura?
Objasnjenjc pOlkrijcpi primjcrom.
Kakav je znaeaj imala Darwinova (Darvinova) lcorija evolucije na
dalji razvoj biosistemalike?
Kojim se melodarna proucavanja korisli naucnik biosislemaliear u
svojim iSlraZivanjima?
Sta se podrazumijcva pod nazivom takson?
Navedi pravilnim rcdoslijedom, navise, taksonomske jedinice pocevsi od
osnovne, lj. vrsle.

Virusi i
viroidi
Virusi kao acelularni oblici
VeliCina, oblik i grada
Umnozavanje (muLtiplikacija) Vlrusa
Bolesti biLjaka, zivotinja i
covjeka izazvane virusima
Pred sam kraj XIX stoljcca bolest
mozaik duhana bila je dokazana kao za-
razna (infektivna). Bilo je takode dokaza-
no da se ubrizgavanjem soka oboljelih
biljaka u zdrave bolest uspjcSno prenosi.
Medutim, dalja naucna istraZivanja poka-
zaIa su da se radi 0 uzrocniku koji nema
stanicnu gradu. Ovakvi uzrocnici bolesti
biljaka a. kasnije je utvrdcno, i brojne
bo\esti zivotinja nazvani su virusima.
U prvim decenijama XX stoIjeea pro-
ucavaju se fizikalna. kcrnijska. bioloska i
druga svojstva virusa Znaeajnu ulogu u
spoznaji njihove grade odigrala je upotre-
ba elektronskog mikroskopa. Godine
1939, pod ovim mikroskopom prvi put je
posrnatran virus mozaika duhana
Virusi su aceIuIami oblici. Mjere se
nanometrima (om) tj. miliontnim dijelo-
virna milimetra Po obliku su izduZ.cni ili
izodijametricni. Virusne cestice iii parti-
kule gradene su ad dva osnovna dijela:
jezgre i ljuskc (sl. 66, 67). Jezgru saCi-
njava jedna od dvije nukleinske kiseli ne,
i to: iii sarno DNK. iii sarno RNK. Ljus-
- OVOJNICA
!J-- --::-- NUKLEIN SKA
KISELINA
---,f--_lJUSKA
(KAPSIDA)
51. 66. Virusna cestica i njeni
sastavni dijelovi (shematski prikaz)
ka (kapsula) je bjclaJlcevinastog saslava.
Neki virusi imaju jos i vanjsku ovojnicu
gradenu najceSce od bjclanccvina i lipi-
da
Viroidi su jos jednostavnije gradcni
od virusa Oni se sastoje samo od kratke
moIekule RNK. Viroidima su izazvane
neke bolesti biljaka kao: vrctenasti gomolji
krompira. patuljavost krizantcma, bljedilo
krastavca itd.
Virusne cestice iskljucivo se mogu ra-
zmnoz.avati ukoliko se nalaze u nekoj zi-
voj biljnoj. zivotinjskoj' iIi ljudskoj stani-
ci. One nemaju sopstveni prornet rnateri-
ja i ne rnogu rasti. Medutim, virusi se u
stanici domacina, kako se to obicno ka-
51. 67. Sbematski prikaz cestice virusa
mozaika dubana: 1. spirala nukleinske
kiseline bez bje1ancevinaaslih jedinica,
2. bjelancevinaste jedinice vezane za
spiralu nukleinske kise1ine
89

SI. 68. Uporcdba nacina razmnoZavanja
zivotinjske (animalnc) stanice 1. i
animalnog virusa 2.
ze, uspjesno multipliciraju iii umnozava-
ju. Umnozavanje virusa je vezano za pri-
sustvo nukleinske 1ciseline koja izgraduje
njibovu jezgru. Ulaskom virusne cestice
u zivu stanicu nekog organizma virusna
nukleinska kiselina preusmjerava aktiv-
nost te stanice na izgradnju virusne nu-
kleinske kiseline i ostalih tvari od koj ib
je virus graden. Rezultat toga su brojne
novonastale virusne cestice koje uzrokuju
razgradnju stanice u kojoj su nastale (sl. 68).
Ponekad se deSava da stanica ipak ne bude
razgradena i u njoj se i dalje stvaraju vi-
rusne cestice iIi se pak u napadnutim
stanicama javljaju takve promjene da se
to na organizmu ocituje u pojavi raznib
tumora, ~ . nenormalne grade tkiva.
I pored toga sto se medu biolozima
jos uvijek vode rasprave 0 polozaju viru-
sa u sistemu zivih biea, upoznavanje gra-
de i drugib svojstava razlicitib vrsta vi-
rusa vjerovatno ee u buduenosli doprini-
jeti Ijesavanju nekib osnovnih teoretskih
pitanja u biologiji. ISIO tako, sva sazna-
nja 0 virusima doprinose uspjdnoj borbi
covjeka proliv brojnib bolesli koje su
.. .
nJuna lzazvane.
Boiesti biIjaka koje su virusnog pori-
jekla (viroze) su, naprimj er, mozaik bij e-
Ie djelcline, mozaik duhana, plj osnalosl
grana jabuke, kovrdzavost jagode i dr.
Izvori biljnih virusa su razne zaraicnc
kultiviranc i divljcrasluec biljke. Prcnose
se s bi lj ke na biljkll mchani ckim plilem
i pulcm veklora (naj ceScc biljnim usima,
glislama i gljivicama).
Nije zancmari v broj virusnib obolj c-
nja kod zivotinj a. Animalni virusi uzro-
kuju naprirnjer: bjesnocu, sleneeak kod
pasa, slinavku, sap, govedu kugu kod
krave ild. U teske virozc covjeka, izazva-
ne animalnim virusima, spadaju djeeija
paraliza, hepatitis, vclike boginje, bjesno-
ea, zuta groznica i dr. Bolest, skraeeno
nazvana ASD iIi SID-a (sindrom imunc
defieijencije), od koje odnedavno Ijudi
masovno obolijevaju, lakodcr je izazvana
jednom vrstom virusa. NeSlo laksa obo-
Ijenja: grip (influenea) i ospi cc su iSIO
tako viroze.
Virusi u zivotinj skoj i Ijudskoj stamel
ponaSaju se kao vrIo aktivni antigeni na
koje stanica odgovara proizvodnjom od-
brambenib lijeIa - anlilijeIa. Nakon pre-
boIjele virusne boIesti covjek najcesee
postaje zasticen (imun) od ponovnog
obolijevanja. Imunilet se moze i vjestaCki
izazvali, upotrebom ejepiva (vakcine).
Smrtnost i lcska oSleeenja Ijudskog zdra-
vlja Zl1aeajno su smanjcni upotrebom vakei-
ne protiv nek:ib boiesti (velike boginje, djecija
paraliza, zuta groznica, grip i dr.).
Zbog cega se virusi svrstavaju u acclularne oblikc?
Od cega je sagradena jezgra virusa?
90
Kako se umnoZavaju (mul!ipliciraju) virusi?
Navedi neke bolcsti kod biljaka, zivotinja i
covjeka koje su izazvane virusima?
Kako se moze postici imunitet cd
ponovnog obolijevanja neke virusne bolcsti?

- Bakterije: veliCina. oblik. grada stan ice
Prokarioti
(Prokaryiota)
- Ravmwzavanje
- NaCin ishrane i Zivota
- Rasprostranjenost
- Uloga u prirodi
- Bolesti biljaka. zivotinja i
covjeka izazvane bakterijama.
njihovo sprecavanje i lijecenje.
- Modrozelene alge: grada. naCin ishrane.
razmnozavanje i rasprostranjenost.
Bakterije (Bacteria)
Bakterijc su prokariotski organiz.mi
mikroskopske i submikroskopske veli cine.
Razlicitog su oblika (sl. 69). Na povrsini
bakterijske stanice nalaze se razlicite vrs-
te izraslina, a najCeSCe bieevl (sl. 70) i flm-
brije. Bicevi sluze za kretanje. a fimbrije
za prianjanje za podlogu. rcguliranje pro-
meta soli itd. Genetski materijal (DNK)
koji izgraduje nukleoid rasporeden je slo-
bodno u citoplazmi. Molekula DNK je
zatvorena u prsten. Ona je gusto sklupea-
na, a kada bi se ispravila, svojom duzi-
nom bi 1 000 puta nadma.sila duzinu sa-
me stanice baktcrije. U citoplazmi se la-
koder nalaze tvorcvine slicnc mi tobondri-
jama, ribosomi, neke rezervne tvari i dr.
Stanica baJ...'terije irna cilOplazmatsku mem-
branu za.sticenu spolja stanicnirn zidom.
Neke bakterije imaju kapsulu (sl. 71) iIi
sluzavi omotac iii i jedno i drugo.
1·.·
2M
3 0
4))
'.'
7,
14
"""
16
~
BaJ...'terije se razmnoZavaju dijeljenjem
stanice. Stanica-majka se podijeli na dvi-
je stanice-kceri. Na vjeStaCkirn podloga-
rna bakterije tvore kolonije koje su pos-
Ijedica velikog broja dioba. U jednoj ko-
lonij i moZe se naci nekoliko stotina mi-
liona identicnih bakterijskib stanica. U
nepovoljnirn uVJelima neke bakterije
stvaraj u spore.
Sl. 69. Glavni oblici bakterija: 1. koki.
2. 3. diplokoki. 4. inkapsulisani diplokok.
5. streptokok. 6. staftlokok. 7. kokobacil.
8- 10 stapicaste bakterije. bacili.
11. diplobacilus. 12. streptobacilus.
13. spiralnc baktcrije. 14. spirilurn.
15. botrelija. 16. treponema. 17. leptospira
91

7
o
SI. 70. Razmj cStaj bi eeva na baklcriji
Neke baktcrijc posjcduju specifiene
fotosintetiCke pigmcntc (bakteriohloroftl i
baktcriorooopsin) i me proccs [otosintczc.
To su jototrolne bakterije. Oruge baktcri-
je za svoj zivot kori ste bemijsku cncrgiju
dobivcnu oksidacij om organskih i ncorga-
nskih tvari te prcdstavlj aju grupu hemo-
(roftlil! .
Ugljik, ncophooan za sintczu stanie-
nih baktcrijc dobivaju na dva
naeina: redukcijom ugljik-dioksida (auto-
trofi) iii koriste organske supstance kao
njegov izvor (hetcrotrofi).
S obzirom na to koju organsku sup-
stancu koriste, razlikuju se slijedeee gru-
pc bakterija: saprofitske (koristc organske
tvari uginuiih organizama), parazitske
(kori ste organske tvari zivih stanica bilja-
ka, zivotinja i eovjeka ) i simbiotske, ko-
je vooe zajedni Cki zivot s nekim drugim
organizmom, a taj odnos j e oboSlrano ko-
ristan , Baktcrijc sc nadaljc dijele na: ae-
robne (kOliste kisik za svoju zivotnu
aktivnost) i anaerobne (zive bez prisus-
tva kisika).
Otkriven j e vrlo veliki broj vrsta bak-
terij a. i primjcnom novih
metoda proueavanja stalno se dolazi do
novih saznanj a 0 njima. Razumljivo je da
se tokom vrcmena klasifikacija bakterija
stalno mijenjala. Filogenetsko razvrstava-
nje je jos uvijek nekompletno, ali se
oCckujc da ce nauka u skoroj buducnosti
taj problem rijditi .
Bakterije su rasprostranjene posvuda:
u vodi , tlu, zraku, u drugim organizmima
te se zakljueuje da su to najrasprostranjc-
92
( , 9
:: .",A/
.
SI. 71. Shcmatski prikaz stall icc baklcrij e:
I . ka psuJa. 2. slani cni zid.
3. membrana,
4. Ivorcvin3 sli cna milohondrij ama,
5. nuk leoid, 6. ri bosorni, 7. polifosfatska
lj clasca, 8. bi e, 9 zrnca rnas li
l1IJI organi zmi na Zcmlj i. Brojni su fak-
tori koji na zivot baktcrija. Dobro
poznavanjc till faktora najbolji jc put
eovjeka u njcgovom nastojanju da iznadc
korisnc vrstc, da ih izdvoji i umnozi, a
stctnc pak cia uni sti. Utvrdcno je da na
tcmperaturi vi soj od lOO°C dolazi elo uni-
stavanja stanica baktcrija i njihovib spo-
ra. To se koristi u proccsu stcrilizacij c
predmcta. Na niskim tcmpcraturama, i to
znatno ispod O°C, baktcrije se dobro odr-
zavaj u mada sc prcstaju dijeliti (Zal1ValjU-
juCi tome, namirnice se u hladnj acima
eu vaj u od kvarenj a).
Vcliki broj vrsta bakterij a je koristan
za eovjeka. ZahvaljujuCi akti vnost i baktc-
rij a dobivaju se kisclo mlij cko, zrcli si -
rcvi, alkohol, octcna (sircctlla) kisclina,
antibiotici itd.
U opccm kruzcnju tvari u prirodi,
baktcrijc imaju kljuenu ulogu, sto sc mo-
zc vidj cLi u slueaj u kruzcnj a dusika (azo-
ta) u prirodi (sl. 72). Intercsantnc su nekc
si mbiotskc vrste baktcrija kojc se uklju-
euju u ovaj ciklus a zive na korijenu ma-
hunarki (npr. na korijenu djetcline) . Ove
baktcrije obogacuju tlo nitratima (solima
elusiene ki selinc), a koje kori ste druge bi-
Ijke (nzclcno gnojcnje
n
).
Za eovjcka su vczane neke simbiot-
skc i parazitske vrstc baktclij a. U njego-
vim crij cvima zivc simbiotske vrste pa

NI DUS,KO
SPOJEVI
ATUOSFEAA
,.. MArVA ORGANSKA
, TVA A
(
DENITRIFIKACIJAj
DUS ICNE """
BAKTERUE ""'-.
T L 0 JAUONUAK
NITAATI
N ITR IFIC IRAJU t I
6AKTERUE
SI. 72. Kruzni tok dusika u prirodi
posljedica porcmecap crijevne flore mo-
gu biti veoma neugodne pojave kao !ito
su prolj evi i sl. Parazitske vrste su pato-
gene, j er izazivaju razlieita obolj enj a.
Ulaicnje baktcrija u stanice oznaeava se
kao infekcija, a period do ispoljavanja
bolcsti - inkubacija. Inkubacija kod razli-
6tih oboljcnja razlicito dugo traje (difte-
rij a 2-7 dana, tetanus 3-12 dana itd.).
Razlicitim vrSlama bakterija izazvane su
takoder bolcst i: tubcrkuloza, sifilis, rcu-
matskc groznice, razna erijevna oboljcnj a
itd.
Mnoge bolcsti izazvane bakterijama
uspj cSno sc Iijcee anribioricima. Antibio-
ti ei remete osnovnc mctaboli ticke fu nkei-
je bakterij e. Sprecavanj e bakterij skih
oboljcnj a kod covjeka pos ti ze se uz po-
moe hi gij enskih uvj eta sredinc. Uloga
deterdzenata j e vrl o vaina., j er se putem
njih vrsi dezinfekcij a. Detcrdzenti unista-
vaju citoplazmatsku membranu stani ca
baktcrija., a samim tim i eijele baktcrije.
Cij eplj enj e iii vakcinacij a jc takoder j e-
dan od nacina bakterij skih
obolj enj a kod covjeka. Kod nas JC npr.
obavczna vakcinacija proti v tubcrkulozc
(BCG vakcina).
Zivoti nj e i bilj ke takoder obolij evaju
od raznih bakterijskih bolesti . KocI zivo-
tinja j e vrlo opas no obolj cnj e un traks,
koj e napada ovee, koze, konjc, goveda i
di vlj e bilj ojcdc. Bakterij ska obolj enj a kod
bi lj aka ispoljavaju se u vidu pjegavosti li-
sea., izumiranja tkiva, uvehl osti, lumora itd.
MikopJazme
(Mycoplasma)
Mikopl azme su vrlo mali prokariotski
organizmi ciji je precnik kod onih lop-
tastog obli ka izmedu 0,3 i 0,8 Ovi
organ izmi su razllicitog obli ka j er ne-
maj u stanicni zid, za razliku ocI ostal ih
bakterija.
Mikopl azmc su prvo olkrivcnc kod
zivoti nj a., a kasnijc kod covjcka i bilj aka.
Nckada su smatranc virusima. Medutim,
kasnij e jc utvrdeno da se one mogu
uzgaj ati na umj etnim hranjljivim pod-
logamll, lj. bez prisustva zivih staniea.
Uz 10 nj ihove stanice sadrZe nukleinskc
kiseline (DNK i RNK) , le sc i po tome
razlikuju ocI virusa.
Poznale su bolesli di sajnih organa
goveda i pcradi, izostanak lucenj a mb-
jeka kod koze, kao i razne drugc bolcsti
kod j os nekih zivolinja (ovaca, svinj a,
konj ll, mi sa i dr.), izazvane mikoplazmama
(mikoplazmoze). Od mikoplazmi kod Covje-
ka obolj evaju orguni za izlui"ivanje, disa-
nje i polni organi . I za ncke biljke (naran-
ell, grej pfrut) patogene izvjesnc miko-
plazme.
Ne tako davno otkrivcni su kod bilja-
ka mikroorganinni slii"ni mikoplazmama.,
koji , takoder, uvjetuju razlii"ita biljna
oboljcnja., naprimjcr, paradajza, krompira.,
kruske i dr. U prenosenju ovih biljnih
bolcsti ucestvuju izvjesni insckti .
93

Modrozelene alge
(Cyanobacteria)
Modrozelene algc postoje na Zcmlji
vec oko 3 milijarde godina i predstavlja-
ju grupu najstarijih fotoautOlrofnih orga-
nizama Neke modrozclene a1gc su jedno-
starucne, a druge su kolonijalnc i nitaste.
Stanicc modrozelenib algi kao i stan i-
ce baktcrija su prokariotske. Dctaljna
grada njibovih stanica proucena je upo-
lrebom eleklronskog mikroskopa (sl. 73).
Perifemi sloj citoplazme je obojen zbog
prisustva blorofila, i to hloroflla a Ovaj
pigment je smjesten u tilakoidima koji
po izgledu podsjeeaju na spljostene kesi-
ceo Osim hlorofila, prisutni su fikocijan i
fikoeritrin, pigmenti modrozelene OOje,
od kojih potjeee karakteristicna boja ovih
algi. Cijanoficejska zmca predstavljaju
zmca rezervne susptance.
Modrozelene alge se razmnozavaj u di-
oOOm stanica. Kod njih nije utvrden polni
nacin razmnoZavanja. Najbrojnije su mo-
····r ..
'... . .. :l I
.S[ 3MWI
3WM f
§ :
S T:
, ...
,,=
,
,
e lfh2 !
, :;.I ,,".(
. \'1: '
51. 73. 5hema grade konCaste modrozelene
alge: 1. citoplazrnaticna membrana,
94
2. slojevi stanicnog zida, 3. sara,
4. gasne vakuole, 5. pora, 6. ribosomi,
7. tilakoidi , 8. nukleoid,
9. cijanoficejska zrnca, 10. citoplazma
drozelene alge s autotrofnim naeinom is-
hrane, ali ima i onih koje sc mogu ishra-
njivati hcterolrofno i miksotrofno.
Modrozelene alge Dve i u slatkim i u
slanim vodama. Nekc vrste nascljavaju vrlo
h1adna stanista (AntaIktik) izdrZavajua tc-
0:1 -83°C. Nasuprot njima, neke na-
seljavaju termalne vode Cija temperatura pre-
lazi 70°C. U ljetnom periodu, kada tempe-
ratura m:lenili slaniSta pa;tiZe 3(fc. mo:lroze-
!ene alge se jako namnoZe izazivajuCi po-
javu "cvjetanja" vodc. Tada masovno
lrUhnu, sto dovodi do jakog zagadenja vo-
de, a moZe bili opasno za vodenc Zivolinje
kao i za kopnene koje tu vodu piju.
Poznate su vrste modrozelenib algi koje
mogu vezati elementarni duSik iz zraka
Ovim njihovim svojslvom sc Covjek kori-
Sll. Japanci, naprimjer, na minim poljima
naseljavaju ove alge, tako da se uz njibovu
pomoe prirodno poveeava koliCina soli ni-
lrata, Ij. vrSi se prirodno gnojenje polja
Klasifikacija modrozelenib algi se
uglavnom zasniva na obiljdjima njihove
spoljaSnje grade. Iz grupe jednostanicnih
spomenut cerno Chroococcus (sl. 74.1),
alga koja naseljava slatke vode ali i vla-
i no tlo, stijene i zidove. MicrOCYSlis je
kolonijalna alga sa sluzastirn ornotacern,
koja cesto uzrokuje "cvjetanje vode"
(sl. 74.2). Nostoc je rod modrozelenih algi
koji gradi kolonijc mikroskopske velici-
ne, ali i gigantskih oblika, u precniku do
30 ern. Nostoc CO/lll/lLme (sl. 74.3) naseljava
stanisla razliCitc vlainosti. MoZe se naci
na kamenju, livadama, uz pUleve.
Medu modrozelenim algama s nita-
stom gradorn ima i onih koje raspolaiu
svojslvom da prave izvjesne pokrete. To
je slucaj kod vrsle rodova Oscil/moria i
Spirulina (sl. 74.4 i 74.5). Spirulina je,
uz lO, poznala po velikoj kolicini bjela·
ncevina (u suhoj masi moie ill biti do
70%). U nekirn krajevima Afrike odavna
se zbog toga gaje i korisle za ishranu, a
u novije vrijeme i drugdje u svijetu.

4
Sl. 74. Neki prcdstavnici mcx:lrozelenib algi: 1. Chroococcus. 2. Microcyslis (kolonija I.
pojedinacne stanice II). 3. Nosloc commune (izgled kolonije I. uveean dio kolonije Il).
4. OSCi/laloria. 5. Spiru/ina
Zbog cega sc bakterije kao i modrozelene alge svrstavaju
u plOkariotske organizme?
Kako se razmnoZavaju ovi organizmi?
Koja je raziika izmedu autotrofnib i beterotrofnih bakterija?
Koja je raziika izmedu aerobnib i anaerobnih bakterija?
Kakvu ulogu imaju bakterije U opCem krufenju tvari u prirodi?
Kako covjek koristi bakterije?
Navedi neka bakterijska oboljenja kcx:l Covjcka.
Sta su antibiotici?
Cimc jc ponckad izazvana pOJava "cvjctanja" vode?
Po cemu se razlikuju mcx:lrozclene alge NOSIOC i Osci/laloria?
95

Eukarioti
(Eukaryota)
- Crvene alge (Rhodophyta), kremenjasice
(Bacillariophyta), Smede alge (Phaeohyta),
zelene alge (Chlorophyta): grada talusa,
pigmenti, razmnozavanje
- Rasprostranjenost
- Uloga u prirodi i znaca) za covjeka
- Klasifikacija pojedinih grupa i predstavnici.
Crvene a\ge (Rhodophyta)
NajveCi broj rodofita su visestanicni
organizmi. Njihov talus je nitast, listast
ili korast. Unutamja grada talusa je cesto
sloZena, sto j e posljedica sraStavanja i pre-
plitanja niti . Takav talus na popreenom pre-
sjek'U poprirna izgled pravog tkiva. Stani-
ce crvenih algi imaju stanicni zid od ee-
luloze i pektina, a, osim toga, kod nekih
vrsta on je prozct kalcijum-karbonatom.
Hrornatofori u kojirna se vrsi fotosinteza
nazivaju se rodoplasti. U njima se nalaze
pigrnenti : hlorofil aid, karotin, ksanto-
m, crvcni fLkoeritrin i plavi fikocijanin.
Zbog prisustva razliCilih pigrnenata talus
crvenih algi irna razliCitu boju: crvenu, ru-
zicastu, zulu, plavicastu i zutozelenu. Ro-
dofite iz velikih morskih dubina su crve-
ne, a one iz pJicih voda su zute, zutoze-
lene iii blijedocrvenc. Proizvod fotosintc-
zc crvenib algi jc ugljicni hidrat Ooridca
shoh
ne, a isto tako i rasplodne stanice sper-
macije (muske) i jajne stanice
Polni i bespolni naCin razrnnozavanja se
cilclicno smjenjuju (sl. 75).
Crvene alge su uglavnom rnorski orga-
nizmi i naseljavaju vcCinom topJija mora.
Ne podnose velika kolebanja temperature
Crvcne alge se razmnoZavaju: vegetativ-
no (diobom stanica), sporulativno i pol-
no. Spore crvenib algi su uvijek nepokret-
SI. 75. Izmjena generacija i faza crvenih algi
Gametofit se razvija iz baploidnih tetraspora. Na njemu nastaj u
i z.enski polni organi, sa gametima. Spajanjem gameta
nastaje zigol, a iz njega karposporofit sa karposporama. Iz
96
spora se razvija tetrasporofit s organima za bespolno
razmnoZavanje tetrasporangijama u kojima se odigrava
mejoza (RI). Rezultat su baploidne tetraspore. K1ijanjem
tetraspora razvija se gametofit. Posebnost ciklusa razviea
crvenih algi je u pojavi dvije vrste
sporofita: karposporofit i tetrasporofit.
.--_ 0 "'------,
o C TETRA·

TETRASPOROFIT

J

KARPOSPOROFIT
c
GAMETOFIT
,
o

vode. Pricvrscuju se za stijene, ljusture
zivotinja ili neke prcdmetc u vodenoj
sredini.
Rhodophyta predstavljaju grupu algi
bogatu vrstama (oko 4 0(0). Sistcmatica-
ri ih svrstavaju u dva razreda, vise rec!ova
i porodica Crvena alga Bal rachospe mlUlI!
(sl. 76.1) nalazi se u slatkim vodama
Morske alge Corallina i Lilholhamnion
(sl. 76.2) imf\ju cvrst talus zbag prisuslva
vapnenca (krecnjaka) u stanicnim stijenka-
rna Porphyra jc crvena alga koja moZe do-
seei duzrnu okb 1 m. Talus je listast i gra-
den od 1-2 sloja stanica (sl. 76.3). Delesse-
ria (sL 76.4) je krupna, Zbunasta alga, s dije-
lovima talusa sIiCnirn listovima Naseljava go-
tovo sva mora sjeveme Zernljine polulopte.
Crvene alge kod nekih naroda precista-
vljaju znaeajal1 izvor brane. Japanci osobito
cijel1e porliru. SuSenjem crvenib algi dobiva
se takoder hrana za Zivotinje. Ova grupa algi
JXed.stavlja nezamjenljiv izvcr z.clatil1ome lYari
agar-agar koja se koristi u industriji kozrne-
like i prehrambenoj industriji (proizvodnji
mesnih konzervi, marmelada, bambona i dr.).
Takoder se koristi za proizvodnju kapsula za
3
lijekovc, a nalazi sirok'U primjenu kao hranj-
jiva podloga za uzgoj bakterija i gljivica u
laboratorij ama
Silikatne alge iii
kremenj asice (Bacillariop/tyta)
Bacilariofile su algc rnikroskopskc vcli-
cine, cije sc dimenzije najccSce nalaze
izmedu 4flIT1 i 1000flm. To su jednosla-
nicni i kolonijalni organizmi. Njihov pro-
toplast se nalazi u Ijusturi ili caburi (Ie·
kaY koja se sastoji od dva nejednaka di-
jela i koji se preklapaju kao poklopac
(epileka) prcko kutije (hipoleka), (sl. 77.
2 i 3). Ljustura je izgradena od silikatnih
spojeva Unutar ljusture nalazi se zivi sa-
drlaj stan ice koji preko brojnih olYora na
Ijusturi usposlavlja vezu sa spoljasnjom
sredinom. Raspored i broj otvOfa su spe-
cificna obiljezja pojedinih rodova i vrsta
algi kremenjasica. Osim olvora, na lju-
sturi se kod velikog broja kremenja.sica
nalazi i say (raja) (s1. 77. 1-7). Upotre-
born elektronskog mikroskopa detaljno je
upoznata struktura ljuslura velikog broja
vrsta kremenja.sica.
SI. 76. Neki predstavnici crvenih algi: 1. BatraclwspenllulIl (orCi izgled 1, uveean detalj II),
2. Lithothamnion, 3. Porphyra, 4. Delesseria
97

Sl. 77. KremcnjaSice iii silikatnc algc (BacyUariopbyta) 1-3. Pillfllliaria viridis:
1. pogled odozgo, 2. pogled sa strane, 3. poprecni presjck. 4. Liclll ophora. 5. SYlledra,
6. Asrerionella, 7. Tabellaria. 8. CoscinodisClls. 9. TriceraliwlI.
10. Biddlllpizia. 11. Chaetoceras
U citoplazmi se nalazi jedna jezgra.
Hloroplasti sadrk hlorofil a i c, a. osim
toga, i specifican pigment za silikatne alge
nazvan dijatomin. Rezervnu supstancu pred-
stavljaju kapljice ulj a.
NajcesCi naein razmnoZavanja kreme-
njaSica se ostvaruje vegetativnim putem tj .
diobom stanica. Nakon diohe jezgre, a za-
tim i ostaJih dije10va protoplasta nastaju
dvij e nove stanice, s tim sto svaka od
njih zadrZava po jedan dio Ijusture stani-
ce-majke, drugi dio, i to onaj manji do-
gradi (sl. 78). Ovo dovodi do toga da jed-
na kcerka stanica zadnava ve1icinu m<lj-
ke stanice, a drug a je manja. Nakon ni za
dioba stalno se smanjuje veliCina jednog
broja slanica do odrcdcne n<ljmanje veli-
Cine, poslije cega se stanice poenu polno
razmnozavati .
Alge kremenjaSice su siroko raspro-
stranjene na ZernJji. Po broju vrsta i bo-
gatstvu njihovih naselj a osobito se isticu
vode sjeveme polulopte. Ove alge nase-
Ijavaju razlicita stanista: slatkc i slane vo-
de, vlaZne stijene, tresetista, led, tcrmalne
98
vode. U vodenoj sredini neke su plankto-
nski organizmi (lebde u njoj) , a ncke su
vezane za dno (hentoski organizmi). Le-
bdenje kod planktonskih oblika je mogu-
Ce zahvaljujuci prisustvu kapljica ulja u
protoplazmi i prisustvu izraStaj a na Iju-
sturi, sto sve doprinosi smanjenj u speci-
ficne tdine (sl. 77. II ).
Znacaj kremenjasica u prirodi je vise-
struk. Plankton ski oblici su osnovna hra-
na brojnih vodenih zivotinja i prcdstavlja-
ju vrlo k.-valitetnu ImulU posto sadr"LC dosta
bjelancevina. masti. vitarnina i dr. Bogale
naslage kremenjaSica iz dalekc proslosti
Zemlje covjek danas koristi u gradevina-
rslvu i razlicitirn granarna industrije.
Sl. 78. Vcgetalivno razmnoZavanje algi
kremenjaSica putem diobe stanice

Klasiflkacija silikatnih algi prvenstve-
no se zasniva na simetrij i Ijusture. VeCina
sistematicara ill svrstava u dva razreda:
1. CenlTophyceae - Ljustura je cilindricna,
socivasta iii pri zmaticna. Simctrija j e ra-
dijalna. Nemaju saY (rafu) sl. 77. 8- 11.
2. Pennatophyceae - Ljustura ima oblik
stapica, Jadice, prava je ili savijena u obli-
leu slova S. Simetrija je bilateralna. VeCi-
na posjeduje saY (51. 77 1-7).
Smede iii mrke alge
(Phaeophyta)
Feofite su viSestanicne alge ciji talus
vrlo cesto dostiZe ogrOlJUle dimenzije, kao
sto je slucaj 5 vrstom Macrocyslis pyri-
fera koja izraste preko 100 m (sl. 79) .
Talus mrkih algi je koncast, plocast iii
grmolik. Ima slozenu anatomsku gra-
du,a po spolj aSnjem izgJcdu njegovi di-
jc10vi podsjecaju na organe naj sloZcnijih
biljaka.
U stanicarna smedill algi nalaze se
hromoplasti, nazvani feoplasli s hlorofilom
a i c. Tu se takoder nalaze pigmenti iz
grope karotina i ksantofila koji daju zu-
torruku boju talusu.
Smedc alge se razmnozavaju vegeta-
rivno (dijelovima talusa), sporulativno (bes-
polno) i polno. U ciklusu razvica smje-
51. 79. Nckoliko vrsta
smedi h al gi (Phaeophyra )
1. Macrocysris pyrifera
2. Sargassu/II bacciferu/ll
3. Lamillaria izyperborea
4. L saccizarilla
5. Himellihalia lores
nJuJu se garnetofi t sa sporofitom, a koji
se svojim izgledom mogu razlikovati iii
se ne razlikuju (sl. 80).
Veoma mali broj feofita zivi izvan
morske sredine. U bladnijim morima naj-
bujnije se razvijaju, i to u plicim dij elo-
virna, mada se nal aze i na dubinarna od
nekoliko stotina metara. Smede alge ces-
to obrastaju morsko dno tako obilno da
~ ( n )
51. 80. CikJus razvica smcde alge Ecrocarpus
Na halpoidnom garnetofitu O(n) razvijaju
se garnetangije (gt), a u njima muski i
renski garneti (g) koji se spajaju (s) te
nastaje zigot. Zigot se razvija u diploidni
sporofit S(2n), a na njemu dvije vrste
sporangija. U jednim (vs) nastaju pokretne
diploidne spore koje slul.e za bespolno
razmnoZavanje, a u drugim sporangijama (j s)
vrsi se mejoza (R') i naslaju baploidne
zoospore iz kojib se razvija garnetofit.
99

5L 81. Fucus virsoides - endemicna smeda alga
Jadranskog mora
to podsjeea na livade i surne. Interesan-
tno je napomenuti da u Iadranskom mo-
ru zivi jedna endemicna vrsta. To je bra-
cit (Fucus virsoides), s1. 81.
S obzirom na to da smede alge proiz-
vode organske sUfstance u ogrorrmim ko-
licinama (na 1 m moZe se saJ...'Upi ti 39 kg
svjeZe mase) covj ek ih visestruko koristi
za ishranu, gnojivo, u raznim gran am a in-
dustrije, za dobivanje joda itd.
Zelene alge (Chlorophyta)
Hlorofita je vrlo raznovrsna skupina
algi (oko 10000 vrsta). U njihovim hlo-
roplastima preovIaduju hlorofili a i b nad
ostalirn pigmentirna (karotini i ksantofili)
zbog ccga je talus uglavnom zelen . U
hloroplastima se takoder nalaze pirenoidi
u koje se odlaZe rezcrvna tvar - skrob.
Stanicna stijenka je celuloznog sastava.
Autotrofni naein ishrane prevladava, ali je
poznat i miksotrofan.
1
51. 82. ChiareLla - jednostanicna zelena
alga koja se brzo razmnoZava sporama
1. vegetativna stanica, 2. obrazovanje spora,
3. izlazak spora iz stanice
100
ti : (
NASTANAK\. / , .• \
- G j
ZOOSPORE
ZOOSPORA ", ( " 'I
'"
J I/(r; I . a GAMETA
I MEJOSPORE \
KUJANJE • ': / l : '
; .. ZIGOTA 1./; " / ' _.' .
., >,; POLNO : . , I/; ' ,.
'is: .. . :
\ '.
ZIGOT ..... ' ''. ':. " \..-/
, .
51. 83 . Ciklus razvica jednostanicne alge
ChlalilydOJI1onas
Zelene alge se razmnoZavaj u vegeta-
tivno (diobom stanica, dijelovirna talusa),
bespolno (putem spora, sl. 82), i poIno:
izogamijom (sl. 83), heterogamijom, ooga-
mijom i konj ugacijom (sl. 84)
Oko 90% zeJenih algi vezano je za
zivot u slatkoj vodi. gdj e se javljaju kao
plankton ski iii bentoski organizmi . Ostale
vrste naseljavaju mora kao i mjesta izvan
vodene sredine: vlaine stijcne. koru dr-
veta, tlo, a neke cak zive na povdini
snijega Neke zeJene alge se prihvate za
podlogu te su nepokretne, a neke se aktiv-
no kreeu pomocu biceva kao Chlamydo-
monas (sl. 83) iii pomocu s luzi kao Clo-
Slerium (s1 ).
Raznvvrsnost spoIjnog izgleda hIoro-
fita je jako izraiena. Medu njirna postoje
jednostanicni i visestanicni oblici, indivi-
dualni i koIonijalni. Visestanicni talus je
koncast (sl. 84), Iistast (sl. 87) iii cjevast
(sl. 86). VeIiCina zeJenih algi je izmedu
nekoliko mikrometara i nekoliko desetina
centirnetara.

0
1
(. ,)
;=---- I. ..
'I 'I .l '! ,
,,'-' t . . 3
'· v, ! • I
rl f

tQ,.
5 4
;" -nl,n
S1. 85. Closrerilll1l .
izgled stanice sa strane
t1
"",., .. ;
,
;k

. .;
S1. 84. Konjugacija kod koncasle zelene
alge Spyrogira
I. baploidna slanica, 2. klijanje. 3. dvije
niti prije slvaranja konjugacionog mosta,
4. konjugaeija, 5. garnel jedne stanice
prelazi preko kanala i naslaje 6. zigol,
7. zigospora, nastala od zigota, ima debeo
stanicni zid, nakon mirovanja odvija se
mejoza, nastaju cetiri jezgre od kojib tri
propadaju, a jedna ostaje. 8. u stanicarna
spirogire nalaze se Woroplasti poput spirale
s mnogobrojnim pirenoidima.
Mikrofotografije iznad sbematskog prikaza
snimljene u fazi konjugacij e i nastajanja zigOla.
S1. 86. Morska salata (U/va /acruca)
pricvrScena za karnenje u velikoj masi
naselj ava priobalne dijelove mora
101

t ':J (I-?;oz:')
~ . " , . . . . ;'';,'
, ;'t,. ~
SI. 87. Acerabularia - morska zc1cna alga
s cjevastim talusom u kojem ncma
pregrada, ~ . postoji sarno jedan protoplast
Posebno je intcrcsantna grupa prsljen-
cica, koju neb sistematicari iZdvajaju u
poscban odjeljak Charophyta. To su slat-
kovodne a1ge Ciji je talus CIankovit, sta-
blolik, s listolikim ograncima, a za po-
dlogu je pricvrseen rizoidima. Na rizoi-
dirna se nalaze krtolice kojima se vege-
tativno razmnoZavaju. Pored ovog, za-
stupljcn je i polni naCin razmnoZavanja
- oogamij a. Harofi le nasclj avaju slaike,
uglavnom plilke sporolekuce vode iii sta-
jaeice. Nj ihov lalus dosliZc duzinu od D,S
do 2 m i CCSlO prave podvodne livade.
Zelene a1ge kao autolrofni organi7.mi
irnaju znacajnu ulogu u proizvodnji organ-
ske supslance i kisika u prirodi . Neke od
njih (Chiarella. Scenedesl/lus. UIOIhrix i dr.)
zajedno s modrozelcnim algama i bakle-
rijama vrse prcciscavanje voda od nakup-
Ijenih nceistoca kojc su dospjelc prirod-
nim putem iIi pod utjecajem covjeka
Nckc vrstc kao napr. Chara koristc sc
kao gnojivo za obradive povrsine. Jedno-
stanicna alga hlorela se moze uspjdno
vjdtaCki uzgajati. Ustanovljeno je da u
njoj irna znatno vise bjelancevina i vita-
mina nego u mnogirn drugim gajenirn bi-
ljkama. ISlrazivanja ove alge pruzila su
takoder izvjesne odgovore kako je moguc
covjekov opslanak II kosmosu.
Klasifikacija zelenih algi zasniva se
uglavnom na odlikama spoljnjeg izgleda
talusa Unutar odjeljka Chlorophyta izdvo-
jeno je nekoliko razreda.
Koji je zajednilli pigment za crvene. smede. zciene alge i
102
algc kremenjaSice, a koji su njibovi specificni pigmenti (prcdstavi tabclom)7
Koje nacine razmnoZavanja algi poznajes?
Kakva sve stanista naseljavaju alge?
Opisi gradu ljusturice kremenjaSica iIi silikatnih algi?
Na cemu se zasniva lclasifikacija kremenjasica?
Kakav znacaj imaju alge za prirodu?
Navedi neke prirnjere kako covjek upotrebljava algc.

Gljive
(Fungi)
- Gljive: grada,
naCiIl ishrane
i fjvo/a, veliCina,
ravllllof.avanje
- Rasproslranjerwst
- Uloga u prirodi
- Znaeaj w covjekil
Gljive su jednostanicni ili
organizmi . Njihovo tijelo se sastoj i od
cjevastib niti (hi/a) koje izgraduju mice-
Ii). Stanicni zid je od hitina (inace svoj-
stven beskicmenjacima), a rjede od celu-
loze. Skrob se nikada ne javlja u stani -
carna gJjiva kao rezcn'TIa tvar. S obzirom
da se grada stanica gljiva ne moze izjed-
naciti sa stanicarna biljaka i zivotinja i s
obzirom na jos neka posebna njihova svoj-
stva, naucnici 'SVe vise prihvacaju gledis-
te da gljive treba svrstati u posebno car-
stvo - carstvo gljiva (Fungi).
Gljive su beterotrofni organizmi koji
koriste uginulu organsku supstancu (saprofi-
til, ili napadaju zive organi7..me (paraziti),
ili se udruzuj u s nekim drugirn organiz-
mima uz obostranu korist (sirnbionti ).
Raspon velicine tijela gJjiva je od go-
lim okom nevidlj ivih do onill koje nara-
stu do I m. To su si.roko rasprostranjena
ziva bica na Zemlj i. Nalaze se u slatkim
i slanim vodarna, ali najveci broj vrsta j e
plilagoden na zivot na kopnu, i to u raz-
liCitirn uvjetirna vlaznosti, temperature, svje-
tlosti itd. Za veeinu gljiva najpogodnija
je temperatura izmedu 20 i 30°C, ali neke
mogu podnijeti temperaturu do 60°C (u
pustinjarna, izmetu bilj ojeda) , a neke zive
u sredini s temperaturoll1 nekoliko stup-
njeva ispod nule. Prisustvo od.redenih sup-
stanci u zivotnoj sredini j e za neke gljive
neophodno, naprimjer, prisustvo prostih
keratina itd.
- KUlsijikftcija: nile gljive,
stapcarke, mjesinarke
- Predstavnici
- [Bajevi: sill1biow
gljiva i aLge
- Grada, rQ.ZJl'lllolPvanje
- Predstovnici
VaZnost glji va u prirodi, u prvom re-
du, ogled a se u njihovoj ulozi u opeell1
kruzenju tvari . Uz pomoe glji va vrsi se
razlaganje uginulill organizarna do stup-
nja neorganskih supstanci koje su opet dos-
tupne zelenim biljkarna Svojstvo gljiva da
razgraduju organske supstance moze po-
nekad bili stel110 za covj eka, j er tako do-
lazi do kvarcnj a hrane, tckstila,
koznih predmcta, truhljenja drvene grade.
S drugc strane, moze biti i korisno, kao
u slucaju razgradnje naftnih mrlja u sve
vise zagadenim morima.
Gljive covjeku sluze kao h.rana posto
su osobito bog ate bjelancevinarna, fosfo-
rom itd. Neke covj ek uzgaja (sampinjone,
tartufe i dr.). Glj ive su korisne u industrij-
skoj fermentaciji pri proizvodnji alkohola
(vina, piva), organskih kiselina (limunska
dr.), pri proizvodnji vitamina itd.
Posebno su za covj eka znacajni anti-
biotici , tj. supstance koje stvaraju gljive,
a koje ubijaju neke mikroorganizme. Ta-
kyo svojstvo ima penicilul, koji stvara
gljiva Penici/liwll iz grupe plijesni. Otkri-
ee penicilina je vczano za skotskog lijec-
nika Alexandra Fleminga (A1eksandra
Fleminga), koji je za vrijeme prvog svje-
tskog rata uocio da gljivica penicilium
unistava po covjeka stetne bakterije. U
toku Drugog svjetkog rata proizvodnja
ovog Iijeka j e usavrSena i od tada se na-
lazi u sirokoj upotrebi . Penicilin djeluje
103

u periodu razmnozavanja bakterija, spri-
jecava izgradnju njihovog stanicnog zida
zbog cega bakterije bubrc i pucaju.
Mnogobrojna oboljcnja covjeka. zivo-
linja i biljaka su izazvana gljivama-para-
zilima. Ta oboljenja rnogu bili pracena
takvim porcrnecajima da na kraju naslu-
pa smrt . Poznata su tdka oboljenja kod
vinove loze, paprika. duhana, suncokreta
i dr. Kod zivolinja i covjcka gljive rnogu
napasli kozu, nokte, kosu, pluca, rnozak
i druge organe.
Gljive stupaju u simbiozu s nekim bi-
Ijkama, i to najccSce preko korijena visih
biljaka, sto se oznacava kao mikoriza.
Mikoriza je poznata kod celinara, orhide-
ja, bukve i dr. Posloji takoder simbiotski
odnos izmedu gljiva i mrava. Oni uzga-
jaju gljive i njirna se hrane. Najtjcinji sim-
biotski odnos se javlja izmedu gljiva i algi,
sto je dovelo do stvaranja cvrste zivotne
zajednice, g. li sajeva, s kojima cerno se
kasnije poblize upoznati.
Odjeljak gljiva je podijeljen u nekoli-
ko razreda. U narednirn poglavljima upo-
mal cerno se s glavnim osobinama i pred-
stavnicirna pojedinih razreda gljiva.
Niie gljive (Phycomycetes)
Talus ftkomiccta je rnikroskopske ve-
lieine iii je jace razvijcn, razgranat u vi-
du dugih isprepletanill nili (hifa) kojc
izgraduju micelij. Hife sadrZe vise jezga-
ra, najceSce nernaju poprecnih slijcnki te
su cjevaste. Stijenka hifa je gradena iIi
od bitina iii od celuloze.
Nize gljive se bcspolno razrnnoZavaju
zoosporarna. To su pokretne spore i kre-
cu se pornocu jednog iii dva bica. Polni
nacin razmnozavanja javlja se u vise
oblika.
Mnoge bolesli biljaka i zivotinja (npr.
riblje rnladi i ikre) izazvane su nizirn
gljivama: peronospora viriove loze, mod-
104
ra plijesan duhana. One napadaju krom-
pir i druge kultivirane biljkc. Peronospo-
ra vinove loze sc uspj d no sprijecava
prskanjem biljaka otopinorn bakar-sulfala
(rnodra galica).
Mcdu saprofitskim ni zim gljivama vr-
10 su rasprostranjene plijes ni. Najra-
sprostranjenija je siva iii crna plijesan
(Mucor mucedo) Ciji je micelij racvasto
razgranjen. Ova pljjcsan se j avlja u vidu
prevlake na ostacirna voca, odstajalom
hljebu itd. RazmnoZava se polno i bes-
polno (sl. 88).
SI. 88. RazmlloZavanje erne iii
sivc plijcsni (Mucor)
Bespolno razmnoZavanjc: S p ~ r a 1.
k1ija 2. i razvija se u micclij 3., a
na njemu kuglaste sporangij e 3.a u
kojima sc stvara sarno jedna vrsta spora
iIi + ili -. a iz njili se opet
razvija novi micclij
Polno razmnoZavanje: Dvije pol no
razlicite hife (+ i -) se priblize preko
ogranka 4. i obrazuju garnetangije 5.
koje sc bez stvaranja garneta Citave
spajaju u bradavicavu zigotu 7. koja
moze prezivjeti razne nepogodlle uvjete, a
nakon mejoze 8. dolazi do k1ijanja u
jednu ejevcicu sa sporangijom 9. na
vrnu. Ova sporangija stvara dvije mte
spora (+ i -). I.e tako nastaju dvovrsne hife.

Gljive mjclinarke (Ascomycetes)
Askomiccti obuhvacaju oko 2000 vr-
sta. To su uglavnom stanovnici kopna
koji vodc iii saprofitski iii parazitski na-
cin ziVOtil. Njihov micclij sc sastoji cxl niti
koje su unutar pregradcnc. a stijcnka im
jc gradena od hitina. Razmnozavaju se
vcgatalivno. bcspolno i pol no. UOpCe nc
stvaraj u pokretne rasplodne stan icc. Spore
nastaju u sporangijama - askusimQ (grc.
askos = kesa. mjdak). Askusi su porcda-
Ili jcdan do drugog izgradujuCi tako plo-
diste (himemj) (sl. 89). U jednom ask.'Usu
obicno ima osam askospora.
1 ---1ia\l

G
2
!
SL 89. Plod isle (bimenij)
I . askus s osam askospora, 2. hife
Kvasci
K vasci su jcdnostanicnc glj ivicc asko-
miceta kojc se vrlo brzo razmnoZavaju ve-
gatitivno, pupljenjcm. Nagomilane stanice
cesto ostaju na okupu stvarajuCi lancastc
nizove. Novc stan icc nastaju i polnim pu-
tern (sl. 90). Kvasci nc stvaraju
glji vicc imaju siroku upotrc-
bu u proizvodnji piva i alkoholnih pica.
Primjena se zasniva na sposobnosti ovih
gljivica da svoj im enzimirna razlaZu
Cere (kojih ima u jeemu, bobicama gro-
fda itd.) na etilni alkohol i ugljicni dio-
ksid. Tokom vrenja gljivicc dobivaju cne-
rgiju potrcbnu za zivot.
Pivski kvasac se takoder koristi u pe-
karstvu. Oslobadanjem rnjehurica COz
postizc se i rablost tijesta
(tijesto sc "dizc").
Kistac (Penicilli Lim) i aspcrgilus (As-
pergillus) spadaju u zelene plijesni koje
prave prcvlake na hljebu, siru. vocu. Raz-
mnoZavaju se pomocu spora - konidija
koje stvaraju u vel.i.k.om broju. Na kraje-
virna hifa. koje se poput kista iii metlice
razgranjcne. konidijc su rasporcdcne u
nizovima (sl. 91). Osim razmnozavanja
sporama. ove gljive sc razmnoZavaju i
polnim putcm.
SI. 90. RazmnoZavanje gljivica
2. vegctativna stanica, 3. vegclalivno razmnoZavanje. iz baploidnih stanica,
haploidnih stanica u diploidnu, 6. zigil, 7,8. slvaranJe askusa u kojima se
mcjoza, 9. zreo askus s osam askospora
I. askospore,
4,5. spajanje
105

1
3
S1. 91. Nosioci koni dija kod 1. Aspergillus, 2. Penicillium, 3. mikrofotografija nosilaca
konidija kod Penicillium snimlljcna pomocu stereoskan elcktronskog mikroskopa
o znacaju gJjivice Penicillium za cov-
jeka bilo je rijcci u jed nom cd prelhod-
nib poglavlja (antibi oti ci).
RaZena gJavica (C/aviceps) je parazit-
ska gJjivica mjeSinarlca koja napada zita-
rice, pesebno ral. Postoje podaci iz dav-
ne proslosti da su ljudi teSko obolijevali
hrane6 se hJjebom cd raZi zaraicne ovom
gljivicom. Olrovne tvari sadrZe odrvenjeli
micelij gljive - sklerocij. Sklerocije sc raz-
vijaju u k1asu rnZi. Gljiva parazitira u mJa-
doj plodnici u cvijctu f<lii i tu stvara ve-
lik:i brej konidija, tj. spera koje s jednog
cvijeta na drugi prenose insekti. Posto je
parazitska gljivica istrosila tkivo pJcdni-
ce, micelij otvrdne i stvara se sklcrocij.
Zreo sklcrocij je cmoljubicast i viri iz k1a-
sa r<lii. On pada na tlo, gdje prizemljuje,
i naredne gcdinc askosperama bivaju na-
padnuti novi cvjetovi f<lii (sl. 92).
Iz sklerocija falene giavice, kojc su
inace otrovne za covjeka, dobiva sc jed-
na vrlo korisna supstanca koja se upotre-
bljava u medicini kao Jijek (za stezanjc
glatkih misica).
106
SI. 92. Ciklus razvica raZene glavice
(Claviceps purpurea)
1. askospora, 2. proklijala askospora,
3. zaraZena plodnica u cvijetu ran,
4. sprenUste konidiospora,
5. konidiospore, 6. klas s sklerocijama,
7. proklijali sklerocij s plodonosnim
tijelima, 8. muski i zen ski rasplodni
organi, 9. plodiste s brojnim peritecijima,
10. peritecij s askusima, 11. jedan askus
s osam nitastih askospora

SI. 93. Smreak (Morchella)
Zdjcliearka (Pezizza) i smreak
(Marcil ella) spadaj u u askomicete. To su
saprofiti . Kod zdjclicarkc plodi stc
j c vrcasto iIi plocas to, a kod smrCka
(s l. 93) razluceno je na driak i klobucas-
Ii dio (nalik na sdir). Srnrcak j e j esti va
glji va, ali se nc smije jesti sirova.
Glj ivc stapearkc (Basidiomycetes)
Svoj naziv ova skupina glji va j e do-
bil a po bazidijQlTUJ (stapkarna) s kojih se
odvaj aju po ceti ri spore (sl. 94). Slvara-
nju bazidiospora u bazidij i prcLhodi spa-
j anj e dvaju j czgara nakon ccga dolazi
do mcj ozc. Dakle, bazidiosporc su haplo-
idnc.
Osvmul Cemo se na glavna svoj slva i
neke predstavni ke dva podrazreda u koj e
sc svrslavaju sve glj ive razrcda lJasidio-
mycel es.
I. Nizc stapearkc imaju bazidije koj e
su pregradene i razdij elj ene u cctiri Sla-
ni ce. Nc slvaraju plodi sla. Osim bazidio-
spora, slvaraju jos nekoliko vrsta spora,
j c u vezi s nj ihovim vrlo slozenim
cikJusom razvica jcr obicno napadaju po
nekoliko domaCi na. U7..fokuju vrl o opasna
obolj enja biljaka kao sto su hrde i snije-
ti. e ma hrda (Pucciflia gramillis) napada
zi tarice, a drugi j oj jc domaCin zutika
(Berberis) . Slvara cetiri vrste srora: Ij e-
tne, pomocu kojib se rasprostire s jedne
biljke na drugu, zimskc, pomol:u kojih
prizemlj uje. U prolj m stvara bazidiospo-
re, a u kasno prolj eCe celvr1u vrslu spora
koj c sc razvij aju na drugim domacinima. Za
vrij cme j ako vlaZnih vremenskih uvj eta
bolesl osobito uzima maba. Tada zilarice
daju sitna i smdurana zma te j e nj ihov
prinos j ako smanj en.
Snij cti su druga parazilSka grupa ni -
zih slajXarlci koje osobito napadaju zitari -
ceo Kukuruzna snij el (Uslilago zeae) do-
vodi do stvaranj a nabreklina i mj ehura
na stablji ci, lislovima i klipovima. Te na-
brckline su ogromnim brojem cr-
nih spora s debelim slijenkama koj e pod-
sjecaju na gar iii snij et (sl. 94).
!



SI. 94. Ciklus razvlca kukuruzne snij eti
(Us/;Ingo zeae)
Bazidiosporc 1. se dij elc i nas taj e ni tasti
micelij pa 2. koji u domacina.
Po dvij e stan ice mi celija se
spajaju - somalogamija 3.
Klip kukuruza zararen sa snij eli u vidu
kvrga punih cmih spora; m1ade spore s
po dvije jezgre 5. i zrele spore u
kojima je do spajanja jezgra 6.;
iz ovih spora razvij aju se
bazidijc s bazidiosporama 7.
107

2. Vise stapearke imaju bazidije koje
nlSU pregradene. Stvaraju plodista (sl. 95)
s bimenijem. Plodista su iIi olvorena iIi
zalvorena. ViSc stapcarke zive saprofitski
i parazilSki. U klasif1k:aciji ovil1 glj iva va1nu
ulogu ima grada plodi sla i himenija.
Razvice visih stapearki teee na slijcdeei
nacin (sl. 96). Iz bazidiospora razvija se
micelij cije slanice imaju po jcdnu jezgru.
Kada se susrctnu + i - mieciij , lj. kada do-
de do sOl/laJogamije, nastaje slanica s dvije
jezgre, a iz nje se daljim diobama slanica,
razvij a rnicelij s binukleamim (dvojezgar-
nim) slanicama U izvjesno vrijeme nastane
plodiste nad zcmljom. NajeesCe s donje
strane plodista razvij e se hirnenij s bazidi-
jama u kojima se stvaraju bazidiospore.
Stvaranju bazidiospora prethodi mejoza ta-
ko da su to baploidne slanicc.
Meclu gljivama stapearkama nalazi se
veliki broj vrsla koje covjek koristi u
isbrani. Medutirn, ima i onih koje su vr-
10 stetne, cak smrtonosne (51. 97). Jedino
siguran put razlikovanja jestivib od otrov-
nih gljiva jeste njihovo dobro poznava-
nje. Upoznati se mogu pomocu priru-
cnika za sakupljanje gljiva kao i drugih
knjiga u kojima, osim teksta, za svaku
1-

SI. 95. Izglcd plodista muharc (AlIlani/a
/Ill/searia) otrovne gljivc: 1. sesir.
2. strucak (dJ1.ak). 3. ostaci ovoja koji u
mladosti obavija gornji dio plndiSta.
4. prstcn (suknjica) - ostatak ovoja koji jc
u mlados ti povczivao sesir s drSkom.
5. vrcasti "gomoli" - o,tatM: ovoja s donje
strane plodista
gljivu postoji i iluslracija. PreporuCljivo
je, takoder, u sakupljanje gljiva, dok se
dobro ne upoznaju, poCi sa nekim dobr-
im poznavaocem, jer se 0 gljivama naj-
lakse saznaje u prirodi.
SI. 96 .. Ciklus .razvica vise glji ve stapCarke: 1. bazidiospora. 2. stapanja stanica dvaju
baplOldnih rrucelip, 3-8. lzgradnja "kopcastog" micelija umnozavanj em stanica s po dvije
Jezgre, 9. 10. presjek kroz lislice bimenija. 11 -14. razvice bazidija s
bazidiosporama. 15. presjek kroz strucak plodista
108

1
3 4
Sl. 97. Nekoliko najpoznatijih jestivih (1. vrganj, 2. rujnica) i
otrovnib (3. pupavka. 4. ludara) vrsta visib gljiva stapearki
Lisajevi
(Mycophycophyta
iii lichenes)
lzvjesne gljive i algc zive u simbiozi
obrazujuCi organizme s osebujnom gra-
dom, funkcijarna i drugirn osobinarna. Ti
organizmi se oznacavaju kao lisajevi . U
izgradnju lisajeva ulazc jcdnostanicne
modrozelene i zelene alge i gljivc iz gru-
pe askomiccta i bazidiomiccta S obzir-
om na vanj ski izgled li saj cvi se javljaju
kao: korasti, li snasli i grmasti (s1. 98).
Popreeni prcsjek talusa li sajcva ispoljava
slojcvitu gradu (s1. 99).
U talusu lisaja alge irnaju ulogu pro-
izvodnje hrane jcr posjeduju hlorofil i
mogu vrsiti fOlosintczu. Tu hranu koriste
i gljive koje su svojirn hifama u lijesnoj
vezi s gljivama. Gljive, pak, upijaju vodu
s mineralima, slo koristc takoder i alge.
Tako se alge i gljive u lijelu lisaja do-
punjuju u zivotnim potrebarna.
Lisajevi se razmnozavaju vegetativno .
pomocu dijelova talusa iii pomocu sore-
dija , tj . skupina stanica algi koje su oba-
vijenc hifarna gljiva. Lisajevi sc takoder
razmnozavaju pomocu askospora kojc
naslaju u plodi stu - apolecijLl. Spore mo-
gu dati novu jedinku lisaja same ako sc
vcZu s tacno odredenom vrstom alge.
Lisajevi naseljavaju razlicita stanista:
stijene, koru drveca, uginulo drvo, a ri-
jetko vodenu sredinu. Najbolje uspijevaju
u brdskim sumarna umjerenog pojasa,
tropskim 5umama, a isto tako u. najsjeve-
mijirn dijelovima Zemljine polulopte, u
tundrama, gdjc predstavljaju glavne sta-
109

Sl. 98. USajevi : 1. korasti (Rhizocarpon), 2. li stasti (Panne/ia),
3, 4. grrnasti (Cladonia, Usnea)
novnike. Lisaj evi su veoma osjetljivi na
zagadenost zraka te ih zbog toga u gra-
dskirn sredinama redovno nema.
Poznato j e oko 20 000 vrsta li saj eva.
1
2
3
Oni se kJ asificiraju na osnovu grupe glji-
va. OsobilO vcJiki znacaj u prirodi irnaju
korasli li saj cvi koji f ive na slijcnam a.
Oni predstavlj aju pionirske organizme u
stvaranju plodnog tla te tako omogucava-
ju naselj avanj e drugih biljaka. Za covjeka
su lisaj cvi takoder znacajni . Ncki se ko-
ri ste kao hrana. Islandski lisaj (Cetraria
islandica) je izvor Ij ekovitih lvan. Iz nc-
kih se dobivaju antibioli ci. Vrsta Evemia
prunaslri koristi sc u industriji parfema,
a vrste roda Roce/fa sluze za dobivanj e
boj e lakrnusa koj a se upotreblj ava u be-
mlJ I I sIikarstvu.
Sl. 99. Grada tal usa li saj a (poprecni
presj ek): 1. gornji sloj kore, 2. sloj u
koj em prevladavaju stanice al gi, 3. sloj u
kojem prevl adavaju bife glj iva,
J 10
4. J onj i sloj kore, 5. ri zaidi
Sta izgraduju bife glji va?
Kojc su sli cnos Ii izmedu glj iva biljaka, s j edne strane, gljiva i
zivolinja, s druge strane?
Kako sc r37..lJlI1oZavaj u glj ive?
Kak va je uloga glji va u prirodi ?
Kako covj ek kori sti gljive? Navedi primj ere.
Navedi osnovne razlike izmedu gljiva mj esinarki stapearki .
Koj e jesti ve i otrovne stapearke poznaj es?
Zbog cega se glj ive izdvajaju u posebno carstvo zivi h bica?
Obj as ni simbiozu gljiva i al ga u li Sajeve.
Na osnovu cega sc vrsi lcI asiftkacija lisajeva?

- Grada gamelojila i sporojila
Mahovi ne
(Bryiophyl a)
- Razvojni ciklus
- RasproslranjenoSI
- i elrenjarke i listicave mahovine.
Na slijenama, na kori drveca, na llu,
a rj edc u vodi, zivc mahovine. To su au-
lotrofni organi zmi u cijim se slanicama
nalaze hloroftl a i b i karolinoidi, a sla-
nicna slij enka jc gradcna od celuloze.
Mahovine su na viScm razvojnom stu-
pnju od al gi (vj erovatno su u
od njib i nastalc), se, pored ostalog,
vidi u njibovoj i
gradi.
Kod j ednoslavnijih mallOvina posloj i
polegao krpasl ral us (sl. 100) koji po-
dsj cca na al gu. Anatomska grada talusa
je pri licno slozena (sl. 100.3). Kod osta-
lib mallovina postoj e stabalce, listi Ci i ri-
zoidi (51. 101. 6). Listi ci fotosinlezu,
rizoidi upij aju vodu i biljku, a
stabal ce provodi organske i neorganske
sups lance. U izvj csnih mahovina provo-
dnju u bilj ci vrsc jednoslavno gradeni
provodni snopici. Mahovinc sc od
vanja preko epiderme koj a ima
tanku kulikulu.
Mallovine se razmnozavaju vegetati-
vno (pomocu rasplodnib bespo-
Ino (sporama) i polno. Iz spore, u pri su-
stvu dosta vlage, razvij a se prokliCica
(protonemo) koj a algi, a iz. p.ll-
pova na protonemi razvija se nova rna-
hovina Na stabalcu, izmedu gusto zbije-
nih listi ca razvijaju segametangiji :_"UIu-
ski - aTlferidiji i zen ski - arhegon{ji.
Kod nekih mahovina 'obj e vrste polnih
organa se nalaze na istoj jedinci (jedno-
doma biljka), a kod nekih na odvojenim
(dvodoma biljka) . U anteridiji nastaje ve-
liki broj pokretnib spermatozoida koji
pUlem vode (kapi kise iIi rose) dospije-
SI. 100. Zdcncarka (Marc/ranIa po/ymorpha)
I. muslci talus, 2, Zcnslci talus, 3. anatomska grada talusa na poprecnom presjeku:
A. nosac anteridija, B. nosac arbegonij a, C. rasplodna kotariea, D. disni otvor, E. gomja
epiderrna, F. zracna komori ea, G. uljna stani ca, H. donja epiderma
111

SI. 101. Grada Ii slicavc mabovinc:
1. m u ~ i rasplodni organi antcridijc (A),
2. otvorcna antcridija, 3. spermatozoid s
dva bica, 4. zcnski rasplodni organi
arbcgonije (B), 5. arbcgonija s jajnom
stanicom (C), 6. biljka mabovina s
rizoidirna (D), listicima (E) na stabalcu
(F) i sporogonom (G) koji ima
drliku (H) i cahuru (I ), a ona jc
prekrivena kaliptrom (1) u vidu kapicc,
7a. zrcla cabura, 7b. s eahure otpala
kaliplra i olkrio sc poklopcic (K),
7c. poklopcic sc odvojio od eabure i
zrele spore (L) ispadaju van
vaju u arhegoniju. Na,tupa a..l .. :t oplodnje
i postanak zigota. Zigot klija u cmbrio iz
kojcg se razvija s p 0 r 0 g 0 n . U sporo-
gonu (cab uri) se uz mcjozu stvaraju spo-
re. Dakle, u razvojnom ciklusu mabovina
postoji izmjcna polne generacije gam e-
to fi t a (koji stvara polne stan ice) i be-
spolne generacije sporofita (koji stva-
ra spore). Gametofit i sporofit se vanjski
razlikuju (sl. I02). U zivotu mahovine
gametofit mnogo duze traje od sporofita
Sporofit i gametofit su prostorno vezani
i sporofit je u isbrani kao kakav parazit ,
5 (2n)
(
G(n)
112
J
ovisan 0 gametofitu. Osim izmjenc morfo-
loSkih faza. izmjenjuju se i jczgrine faze.
Sporn, Slanicc protoneme i razvijenog ga-
mctofita imaju haploidni broj bromosoma
(n) dok je zigot diploiJan (2n), a i sve sta-
nice sporogona koje su od njcga nastak
Mabovine su rasprostranjene od tro-
pskib podrucj a do tundri gdj e zajedno s
lisajevima cine glavninu biljaka. Zive u
slatkim vodama.. ali ib u moru nema. Na
stijenama grade jastucaste, guste prevlake
i tu prcdstavljaju pi onirske biljke u stva-
SI. 102. Razvojni ciklus listicavc
mabovinc (Milium)
1. spora, 2. proklijala spora,
3. proklicica (protoncma),
4. muska jcdinka,
5. zenska jedinka, 6. na muSkoj
jedinici se razvijaju anteridiji a u
njirna muSke polne stanice
spermatozoidi koji irnaju dva biea
i sloga su pokrelni. 8. arbegonijc.
9. u sredisnj oj
arhegoniji doslo jc do oplodenja i
nakon loga do razviea zamelka
sporogona, 10. sporogoni na
gametofitu; u cahuri se desava
mejoza R' i nastaj u spore,
S. sporofit, G. gametofi t

ranju tl a. Nckc vrstc nasclj avaju trcsetiSta
(crctove) koj c odlikujc vel ika kiselost (pH
= 3-4). Obamiranjem mahova tresctara na-
staj c treset. Nckc mahovinc - sedrot vorci
stvaraju kaskadc kao na rij cci Krki i PIi-
tviCkim jczcrima
Odj clj ak mahovina (BI} 'ophyta) dijeli
se na dva razrcda: jetrcnj arke (llepaticea)
i lisli cave mahovinc (Musci) . Gamctofit
jetrcnjarki jc talusan. Bmjnc s u vrstama,
a dvodoma zdencarka (Marchantia pa-
/ymorpha) j c siroko ras proslranjcna (51.
1(0). Listi cavc mahovinc imaju zavojito
rasporedcne li sti ce na stabaJ cu. Kod ma-
hova trcsclara (SphagnulII). ncma ri zoida
lc vodu upij aju listi Ci. Vrlo cesto listi cavc
mahovinc na sumskom tlu su vlasak (Pa-
/ytrichwII Caml/lUlle) i Mll i ulII (sl. 102).
Koja je prevladavaj uCa (dominiraj uca) gencraC1Ja u zivotu mabovina?
Koja grupa mahovina irna tal usan gamelofit ?
Nabroj organc garnetolita li sticavih mahovina.
U prisustvu ccga sc v ~ i oplodenj e kod mahov ina?
Kako se 7..OVU muSki . a kako zenski rasplodni organi mahovi na?
/1 3

- Razvojni cikilis
Papratnjace
(Pteridophyta)
- Rauedi: preace (Lycopodi alae),
raslaviCi (Eqlliselatae) i paprati (Fi licatae)
- Predstavnici poj ediflih razreda
- IzlUllrle papramjace.
Pteridofita su biljke koju su se u da-
vnoj proslosti vjerovatno razvile od zele-
nib algi . Na taj zakljucak ukazuju izvj e-
sne sli cnosti u procesu razmnoZavanja
(muski gameti - spermatozoidi su pokre-
tni, a oplodnj a je moguca samo uz pri-
sustvo vode). RazmnoZavanje papratnjaca
vrsi se bespolnim i polnim putem uz
smj enu dvije po izglcdu razlicite genera-
cij e: sporofi ta i gametofi ta (sl. 103). Me-
dutim, suprotno od mabovina, sporofitska
biljka prevl adava u zivotu papratnjaca.
Sporofit veliclnom nadmaSuj e gametofit koji
sc oznaeava kao protalij . Na sporofitu
su dobro razluceni organi: korijen, sta-
bljika i list U ovim organima prisutno
je provodno tkivo, Slo stoji u vezi s pri-
lagodenoscu na kopneni naCin zivota
ovib biljaka Najcesce na donj oj strani li-
114
stova razvlJaJU se sporangije. a u njima
spore. Sporangij e se cesto j avlljaju u na-
kupinama, tj . soru s i ma (sl. 107) .
Odjelj ak Pl er idopizyla ima nekoliko
razreda:
1. Precice (Lycopodi atae) su paprat-
njace s nadzemnom slabljikom i vrl o
malim li stovima. Kod j edne grupe preci-
ca u sporangijama se stvaraju jednake spo-
re (izospore) kao sto je slucaj kod jako ra-
sprostranjene vrsle LycopodiulIl clavalUlII
(sl. 104). Kod druge pak grupe preeica
stvaraju sc dvije vrste spora (hetero-spore).
Razlikuju se po veliCini (megaspore - ve-
like, i mikrospore - male). Heterospome
papratnj aee, kakva je naprimjer, selagina
(Selagine/la) (s1. 105). stvaraju takoder i
dvije vrste protalij a, odnosno gametofita: iz
SL 103. Razvojni cikJus
papratnj aca rna primj eru sl atkc
paprali (Polypodiul/I vIIlgare)
I . spora. 2. spora klija.
3. protalij (gamelofit ).
4. anlcridU. 5. spemlalozoid.
6. arhegonij s jajnorn
ostanicom (0). 7. zrcli arhegonij .
8. protalij s proklijalim
sporofit orn. 9. razvijeni sporofit.
10-12. razvice sporangija na
nalicju lista. 13 . zrcla sporangija
jos neotvorcna, 14. zrcla
otvorena sporangija iz koje
ispadaj u spore nastale
!lakon mej oze (R!)

SI. 104. PreCica (Lycopodium clava/wlI)
megaspore se raz vij a megaprotal ij , a na
njemu nekoliko arhegonija (zcnski prota-
lij), a iz mikrosporc nastaje mikroprota-
lij, tj. muSki protaJij koji sc sastoji sarno
od nekoliko stanica koje predstavljaju ante-
ridij. U njemu nastaje nekoliko spermato-
zoida s po dva bica
2. Equisetalae (rastaviCi ili preslice)
imaju clankovitu stabljik.'U, a listovi su sa-
svim mali, tako da stabljika preuzima ulo-
2
SI. lOS. Sclagina (SelagjlleUa) kod kojc
postoje dvije vrste sporangija i dvije vrsle
spora: I. sporangija s puno sitnih spora
(mikrosporc), 2. sporangija s malobrojnim
krupnim sporama (megaspore)
gu fotosinteze. Sporofili su prSljenasto
rasporeclcni u vrSnom dijelu stabljike u
skupmarna koje nalikuju na (der ili si-
sarku. U sponmgijarna nastaju spore koje
imaju nastavke. Nastavci se prilikom su-
$cnja sporangiJc opruzaJ u sto potPOffiaz.e
rasijavanju. Stabljika rastavica j e prozeta
brojnim supljinama (sl. 106). Meclu ra-
stavicima vrlo su ceste vrste veliki rasta-
VIC (Equiselw/l leilnaleia), i poljski rasta-
vic (E. a/wllse) (sl. 106).
7
SI. 106. Rastavic poljski
(£qise/1I11l arvense) I. stabljlke
kojc u vrSnom dUelu nose
skupinu sporofi la (fertilna
stabljika) , 2,3. sporofil na kojem
vise sporanglJ e,
4. spora s nastavcima koji je
obavijaj u. 5. spore s opruzenim
nastavcima. 6. stabljlka koja ne
nosi sporofil e (sterilna stabljlka) ,
7. antomska grada stabljlke na
poprecnom presjeku gdje sc vide
brojne suplj ine
115

3. Filicatae (paprati) prcdstavljaj u naJ-
VcCu skupinu paprarnjaea 1ma ih oko
12000 vrsta VcCina ill zivi u Iropima, gdjc
ih ima i drvcnastih. Listovi paprati su vc-
tiki s cjelovitorn iii razJiCito razdijeljenorn
plojkorn. Sk.'Upinc sporangija - sorusi nala-
zc sc s donje slranc lisla i najecscc su prc-
laiveni koZicorn - induzij koja ima
zastitnu ulogu (sl. 108.4). Navest Cerno naSc
najccSCe vrstc paprati : papratka. ostra paprat.
jclcnak, bujad (sl. 108.4), navala (sl. 107),
slatka paprat (sl. 103), Zcnska papraL
Mahovinc i papratnjacc su prctez.no
kopnenc biljke kod kojih sc u razvojnirn
ciklusirna smjenjuju haploidni gametofit i
diploidni sporofit. Kod rnabovina je ga-
metolit dominantan u njihovorn zivotu, a
kod papratnjaca jc to sporolit. I kod je-
dnc i kod drugc grupe biljaka jos uvijck
postoji ovisnost 0 vodi u procesu oplo-
denja posto su rnuski gamcti - spcrma-
tozoidi pokrctni. Kod sjcrncnjaca (Sper-
IIwtophyta) ovisnost 0 vodi u oplodenju
sc gubi. 0 ostalim osobcnostirna sjcrncnja-
ca bit Ce rijeei u narcdllorn poglavlju.
Papratnjaec su rasprostranjcnc u svirn
klimatskim pojasevima, ali se najbujnije
razvijaju u tropirna Najbolje im odgova-
raju polusjcnoviLa i viaZlla mjesta Nckc
su vezanc i za vodenu sredinu.
SI. 107. Navala (Dryiopleris fllix-lIIos)
1. biljka s podzcmnom sta.bljikom
(podanak) iz koje izbij a korjcnjc pod
zemljom i li slovi nad zcmljom,
11. Dio lista. s donje slrane - 1 nakupinc
sporangij a (sorusi) - 2 prekrivene
tankom kozicom (induzij) - 1.
m prcsjck sorusa: 3. list,
4. sporangije. 5. induzij
3
4
SI. 108. Nekoliko vrsta. paprali : 1. papralka (Asplenium lIichomolles) . 2. O ~ l r a papral
(Polyslic/Jum lonchilis), 3. jelenak ( Phyllil is scolopelldrium), 4. buj ad (PleridiulII oquililliulII )
11 6

U dalckoj papratllj ace su do-
miniral e u vcgctaeiji planetc Zcmlj c.
Stvarale su sumc cijc je drvcce dosezalo
visinu 30-40 m. Tragovi ove izumrle ve-
gctaeije nalazc sc u debclim slojevima
uglja koji j e nastao proeesom ugljcniza-
eij c pod speeificllim uvjetima.
Od izumrlih papratlljaca poscbllo j e
vrij cdno spomclluti riniju (R" ynia) (sl.
109) koja jc zivjcla prije 400 milijuna
godina. To jc "prva kopllella biljka" visi-
nc 50-100 em bez listova. Sporangij e su
sc Ilalazile Ila zavrseeirna vil icasto ra-
zgranjenih izdanaka. Sprovodlli snopic jc
imao jednostavnu gradnju i bez kambija,
te ova biljka Ilije mogla rasti u debljillu.
Rinija spada u grupu izurnrlill papratllja-
ca psilofita, od kojih su sc razvi lc savr-
scnije papratnjace.
SI. 109. Rinija (RhYllia) - na vrhu
izdanaka sporangijc
Koja je dominirajuca gcncracija u razvojnom ciklusu papralnjaca?
Uporedi razvojni ciklus mahovina i papratnjaca. Is takn i slicnosti I razlike.
Zbog cega se papratnjace ubrajaju u skupinu biljaka pod
nazivom kormofita?
Koja je razlika izmedu izospornih i heterospornih papratnjaca?
Koji jc najstariji do sada utvrdeni rod izumrlib papratnjaca?
11 7

- GpCe kamkleristike odjeljka Sperll1atophyta
- Por/jela /1a g%sj elllelljac'e
Sjemenjace iIi
cvjetnjace
(Spermatophy ta)
(Coll ijerophyl illa i Cycar/ophyrilla) i
skri \ 'ellasjelilel ljac'e (M agll oliophytil w)
- Rasljaste, OdllOSIiO ig/i("aste g%.lj elll ellja("e:
grada cvijeta
- RaZl' oj ll i cik/lls
- Sj elllellka
Sa svojih 227000 vrsta, koj e su ra-
sprostranj enc na gOlOvo cijcloj Zcmljinoj
povrsini, sj cmcnj acc spadaj u u najraznQ-
vrsniju skupi nu bi lj aka, S obz.i rom na
nj ihovu ljcJesnu gradu, vanj sku i unular-
nju, one predsLavljaj u naj slozenijc bilj ne
organizmc koj i su pri lagodcni na razli cite
uvj clc zivola na kopnu, Slokni provodni
sis tcm, dobro razvijeno mchanicko tki vo
kao i oSlala lkiva, mogucnosl sckundar-
nog rasla u deblj inu slabljike i korijcna,
svc zajedno doprinosi da sj cmcnj acc ce-
slo poslizu vdikc tjclcsne di menzij e \ VI-
scgodi snj i zivot.
Sj cmenj acc, kao i mahovinc i papra-
mj ace. u s vom razvojnom cikulusu imaju
smj cnu gcneracij a. pri ccmu sporofit po-
lpuno prcvladava jcr j c gamclofit s a ~ v i m
poj cdnoslavljcn. Voda nij c potrcbna za
oplodnju. s izuzclkolll nujprimit i" nijiil
oblika. Muskc polnc slani ce nisu vise
pokrcUlc i o7Jl aCuvaju sc kao s p c r m a III e
s l ulli cc
Sporofil sj cmcnj aca j c raSclanj cn lI a
vcgcluli vne organe: korij cn, slabljiku i li-
st. Na kratkim izdancima, ogranicenog
rasla, nal azc se sporofili koj i grade
c v ij e l , organ koji sluzi pol nom rasplo-
du, U cvij elu sc razvij a sjcmenk a
koj a j c obavijena sj emenj acom, a u unu-
traSllj os li se nal azi kJ ica (zamctak, embr-
io) buduccg sporofila, Osim loga SIO sj c-
mcnka zaSti cuj c i opskrbljuj c kl icu hra-
nlj ivim lvarima, ona kod j ednostavnijih
118
sj cmenj aea sIuzi i raspros Liranju. Kod
sj cmenjaca on VISOJ razvoJnoJ rallOl ul o-
gu rasprost iraoja ima organ pl o d . Plod
takoder nasLajc od dijclova cvij ela nakon
SlO jc doslo do proccsa o pra s i va nj 'l a
zalim i o p l o d c nja .
Odj cljak Spermatophyta dij eli se na
lri podOOjclj ka:
1. Conijeropilytina
(raSlj asIC, OOnosno igli caslc
golosjcmenjace)
2. Cycadopilytina
(pcras tolisnc golosj cmcnjacc)
3. Magnoli opilwino
(skri vCll usjcmenj ace)
Zajedll ickc (Kllike pn'" ul' a podOOj c-
Ijka j csu da Sli im sjcmcni z(uncci. a la-
sll ij c i sj cmcnkc. na plnc\ ni m Ii stovima
smj cSlcni otvorcll o Sis tcmali cari ill zbug
tog zajcdnickug svuj stva ubj cd inj uj u u
grllpll golosj emclljaca (Gyl/l /lospemrae).
Kod skri venosJcmenj aca. koj c sc j os zo-
vu Allgiospenllae. sj emcni zameci su
skri vcni , zaSti ccni u zatvorcnoj plodni ci
naslaJ oj od pl odnili listova.
Raslj astc - iglicaslC
goIosjcmcnj acc (Collijer ophyfilla)
RaSlj aslc golosjcmcnjacc su danas ri -
jelkc bilj kc. jer ih jc vccina u pros/osti
izumrl a. "Zivi fosil" jc vrs ta ginkgo

(Cillnkga bi/aba) (sl. 11 0), koj a se do da-
nas zadrZala u iSloCnoj Aziji . Drugdje se
uspj cSno gaji kao uk:rasno drvo. Ginkgo jc
dvodoma biJjka lcpczastih lislova s raSlj a-
slom ncrvalu rom. Plimitivnosl ovc biljkc se
oglcda U oplodnji pomocll sper-
malozoida
19li caslc golosjcl11cnj acc su bi -
Ijkc s liSlovima u vidu iglica iIi a ko-
ji, najccUe zimi nc olpadaj u. Provcx:lcnjc
vode s mineralima mc lrahcidc. Biljke su
jcdnodome iii dvodome, ali su cvj elovi uvi-
jek jcdnopolni , D. posloji muSki i Zcnsk:i.
MuSki cvjetovi se saslojc od vcCcg broja
pra s nika (mikro-sporofila) koji nose pc-
Iud n i ce (mikrosporangijc) u kojima se
slvaraju peludna ili polcnova zrna (mi-
krosporc). Pcludno zmo jc obavij cno
tnim ovojcm i ima dva zracna mjchuri ca SIO
im omoguCava lahko raznoScnjc pomocu
vjclra (sl. lll). :Z.enski cvj clovi se nalazc u
cvati koja se sasloji od velikog broja pokro-
vnib i sjcmcnih ljusk:i. Svaka sjcmcna Iju-
ska, naprimjer kod smrec, bora i dr., nosi
po dva neza!i tiecna sjcmena za metka
(makrosporangije). U sjcmcnom 7.M1lCtk'1l se
lIZ mcjozu slvara cmbriooska vrcea (makro-
SI. 110. Gillkgo biloba :
7..e nska biljka s Tllzvijenim sjcmcnkama
spera), a iz nj e sc razvIJa zcnski prolalij
s arhcgonijama. U svakoj arhcgoniji na-
slaje po jedna jajna slanica
Kada polcnovo zmo padnc na sjcmc-
ni zamelak, kaze se da j e cvijel opraScn.
Nakon loga, u polcnovom zrnu dolazi do
razvilka polcnove cjcvcice iIi mj eSini cc u
kojoj sc nal azc dvijc spcrmalne s lani cc.
Jcdna od ovih stanica propada, a drug a,
dospjcvsi do j ajne slanice u arbegoniji ,
i1..vrSi oplodnju. 11.. naslalog 1..igola razvij a
SI. III . Ciklus razviea bijclog
bora (Pillus silvcsllis)
I. pcluJllo zmo, 2a-4a. razvi cc
muskog protalij" s spcmlalnim
stani cama , lb. nastanak sjcmcnog
zamctka, 2b-3b. razvice zcnskog
prolalija, 5. sjcmeni 7..arr1ctak u
vrijcme oplodcnja, 6. sjcmcna
ljuska s sjemenkom i krilccm na
nj oj, 7. sjcmena Ij uska s dvijc
sjemenke, 8. klijanae, 9a. dio
izdanka s evjetovima,
9b. dio izdanka s zenskim cvatima,
lOa, muski evijct, l Ob. zenska
evat, Ila, praSnik, l ib. sjcmena
ljuska izvana i iznulra gdje se vide
dva sjemena zamelka
119

e kliea, a iz ovoj a sjernenog zametka
sjernenjaca, te konacno nastaj e sjernenka
Nakon oplodnj e, najceSCc, sjemene Ijuske
odrvene, povceaju se i obrazuju drveni
ceScr iii sisarku. Kada sj ernenke sazriju,
odrvenjelc sjemene Ijuske ~ i s a r k i se ra-
zrnaknu i iz njih ispadaju mnogobrojne
okrilj ene sj ernenke koj e raznosi vj etar.
Kada sjcmenka do de u pogodnu sredinu,
ona k1ija u novu ml adu biljku. Cj eloku-
pan opisani tok razvi ca golosj emcnj aca
prikazan je na sl. 1Il.
Iglicastc golosj emenj aec, medu kojima
osobito cetinj ace, vrlo su rasprostranjene
na sj evemoj ZemJjinoj poluJopti . Pod nose
krajnje bladna i topla. odnosno susna sta-
nista Izgraduju prostranc i bujne sumc sje-
vernih podrucj a (taj ge), a u juZrtim podru-
cjima susreeu sc l1 a pl aninarna u prctpl ani-
I1skom i planinskom poj asu. a isto tako uz
obale mora Cetinarske sume prcdstavlj aju
dragocjen izvor drveta koje covj ek koristi
u svakodnevnom zivotu. Mnoge vrste sluze
i u Ij ekovi tc svrhe.
U okviru pododjelj ka ConijerophYli na
OSVJ1lut eemo se na neke porod ice 1 nJl-
hove predstavnike.
I. Porodi ca Pinaceae (borovi) su igl i-
caste golosj emcnj ace. 19licasti li stovi, po
dva iii vise u zajcdni Ckorn rukavcu. zive
nekoliko godina i kod veCine vrsta nc
otpadaj u " c!j .:.Janpul. Zbog toga su ovc
biljkc zelenc preko cij elc godi ne. Ovdj c
spadaju: obicna smrca i j cla (sl. 1(2),
nasa endcmicna vrsta ornorika kOJ' u j e
otkrio Josip Pancie (sl. 11 3) , zatim, ra-
zlicitc vrstc borova (sl. 114) i aris kod
kojcg jedino ig licc otpadaju u j esen.
2. Porodi ca Clipressaceae (ccmpresi)
su golosj cmcnjace s igli cas lim iii Ijuska-
vim liSlovima. Njihov i cdcri su odrve-
nj eli iii mcsnati . Tu spada cern pres
(sl. 11 5), tuj a, koj a sc gaji kao ukras na
biljka, srnreka iii borovica s mesnatim
bobi castim sisari cama koje su Ij ekovite.
3. Porodi ca Taxaceae (ti se) su drve-
ta iii grmovi koj a j e u Evropi zastu-
pljena sarno s j ednom vrstom TaxLis
baccala (s l. 11 6). Svi dijclov i ove dvo-
dome bi lj ke, izuzev socnog ovoj a, oko
si emenke, su otrovni , crvene boje. Ti sa
se ces to uzgaja kao ukrasna parkovska
biljka.
Na osnovu proucavanj a osobina zivu-
eih obl ika kao i raspolozivih fosilnih
ostataka papralnj aca i golosjemcnjaca za-
k1jucuj e se da golosj emenjace vode pori-
jeklo od pragolosj emenj aca koje su bilc
u srodstvenoj vezi s psil olitima, najnizim
izumrlim papratnj acarna. Kao sto smo
istakl i, papratnj ace su u proslosti mnogo
viSe bil e zastupljene nego sto su to da-
SI. 112. Obicna smrca (Picea abies) Jijevo i jcla (Abies alba) - desno,
dijeJovi izdanka s zrcJirn ceScrima (si sarkama)
120

51. 11 3. Pancieeva omori ka
(Picea omorika) endemi cna vrsta
51. 11 4. Bijcli bor (Piflll S si/veslris)
51. 115. Cemprcs (CllpresslIs sempervirefl s) - lij cvo I
srnreka (Jllfliperus commllflis) - desno
51. 11 6. Tisa (Taxus baccata)
121

vnoj proslosLi Zcmlje upravo im je pogo-
dovala. Mcdulim, kada se ova klima pro-
mij enila u suhu, golosjemenj ace, kojc su
sc lada poj avile, bile su u prednosLi . Nji-
hoy dobro razvij cni sporofit sa snaZno
razvij enim korij cnom, smanj ena povrSina
listova poput igli ca iii Ijuski , opraS ivanj c
putem vjclra i opl odcnj c bcz pri suslva
vodc bile su njihovc prcdnosli . Golosj c-
mcnjace, jos i danas, s nckoliko sloLin a
vrsta vrl o su ra'i proslranj cne i prcdsla-
vljaju znacajno sUlTl sko drvccc.
122
Zbog ccga sc bi lj kc sjernenjacc rnogu nazvali i cvjclnj acc?
Kakvu ulogu ima cvijcl
7
Zbog cega su golosj crncnjacc dobi le laj n a z i v ~
Kada je u cvijetu golosj emenj aea doslo do opraSivanj a
putcm ccga sc 10 ostvaruje
7
Ccmu odgovaraju polen ova zrna sj emenj aea u
razvojnom ciklus u papratnjaca
7
Navedi vrstc borova kojc si uocio u parkovima iii u
okolici mjesta Slanovanja.
Saberi grancice srnrcc i jclc. uporcdi ih i ulvrdi slicnosli i razlike.

- Grado cvijeta
- Po[owj piodnice
Skrivenosjemenjace
(Magllo1iophytina ili
Allgiospermae)
- Simetrija cvijeta
- Cvjetna jonnula i cvjetlli dijagraJ/l
- Cvati
- OpraJivanje i oplodenje
- SjemenJw
- Plod (nastarwk i podjela)
Skrivenosjemenjace su drvenaste ili
zeIj aste biljke. One su iIi
Veeina ill je prilagodena na
kopneni naCin zivota. Provodenje vode s
mineralima u biljci vrsi se putem lrahcja
i lrabeida, a organskill tvari putem sita-
stili cijevi i stanica-pratilaca. Na tijelu
bi ljke razlikuju se vcgctativni organi: ko-
rijen, stabljika i list. Osim toga, postoji
i generativni organ cvijet, koji sluzi za
razmnozavanj e.
Cvjelni dijelovi su preobrazeni listovi
koji preuzirnaju odredene uloge u raz-
mnozavanju. Svi cvjetni dijelovi smjdte-
ni su na prosirenom dijeiu cvijelne osi
c v jet i stu Kod primitivnijill cvjelnica na
cvjetistu su cvjctni dijelovi rasporedeni
zavojito i ima ill mnogo (s1. 117). a kod
51. 117. Cvij et magnolije (Magnolia):
1. cvjetiste, 2. praSnici, 3. plodni listovi ,
4. ocvijece
odvedenijili oblika broj cvjetnib dije\ova
jc manji i rasporedeni su u koncen-
tricnirn krugovirna (sl. 118) . U vanjskom
krugu su lapovi iii caS icni li stici, naj -
cescc zeleni i izgraduju cas k u U sli-
jedecem krugu su I at i ce ili krunicni
51. 118. Vegelalivni organi : 1. stabljika,
2. list, 3. korijen,
Generativni organ cvijet i njegovi dijelovi:
4. vjencic. 5. caSka, 6. plodnica. 7. vrat,
8. njuska (6.7.8 - dijelovi tuCka),
9. praSnik. 10. latica. 11. lap. 12. cvjetiste,
13. cvjelna stapka
123

1
SI. 119. Pravilno ocvijece 1. i ncpravilno ocvijcec 2.
listiCi koji izgraduju vjencic iii
krunicu. VjenCic je najccSce upadno obo-
jen i mirisav. CaSka i vjencic zajcdno
grade 0 c vi j e c e. Kod nekib skrivenosje-
mcnjaca listovi ocvjc<:a sc ne razlikuju
medusobno i takvo ocvij cce se oznaeava
kao per i g 0 n (sl. 119). Listovi ocvijeca
mogu bili pojcdinacni, slobodni (pros to-
laticno ocvijece) iIi medusobno srasli
(sulalicno ocvijeec).
Ocvijeee je iii praviino iii nepravi-
In o. Kod praviinog ocvijeea moZe sc
provuCi vcliki broj ravnina i uvijck se do-
biju sirnclricni dijclovi (sl. 119.1). Kod ne-
pravilnog ocvijcea cvijet se mozc podijeliti
na sirnelricnc dijclovc sarno jcdnom ravni
sirnelrije (sl. 119.2) iIi se ne moze uOpCc
podij cIili na jednake dijelove.
Cvjetni dijelovi koji neposredno uee-
stvuju u razmnozavanju su p r as n i c i i
t u c ak. PraSnici predstavljaju muski dio
cvijela, a tueak zenski dio. PraSnici se
saslojc od prasnice i prasnicke niti
(sl. 120). U praSnici se naIaze cetiri pe-
ludnice u kojirna putem mejoze nastaju
peludna ili polenova zma Stijenka pclu-
dnib zma je slojevila i njen povrsinski
izgJed je svojstvcn pojedinim vrslarna
skrivenosjemenjaca (sl. 121). Na poleno-
vom zmu moze sc uoeili jedna iIi vise po-
124
ra gdjc dolazi do izbijanja polenovc mje-
sinice iii cjcveice koja nosi dvije nepo-
krelne muSkc stimice (spennaInc Slanice).
Muski garnctofi t, koji sc razvija u pelu-
dnom zmu, kraj nj e je reduciran jer sc
sastoji samo od lri stan icc (s1. 122).
Tucak, obIikom sliean Oasi, nalazi sc
u sredisnjem dijclu cvijeta. Prosireni, do-
nji dio se lOve plodnicl\ a na nju se
nastavlja produzeni i suzeni dio vrat koji
se zavrSava njuskom iii Zigom (sl. 118).
U unulrasnjosli plodnicc obicno je smjeS-
1
2
I
"
': ' 11
1
2
~ "'
SI. 120. PraSniJc: vanj ski izgled 1.,
unutamji izgled nezrele praSnice II., izgled
zreJe praSnice m.
1. prasnica, 2. praSniCka nit, 3. peJudnica
{polenovnical, 4. provodna zila

S1. 121. Polcnova (pcludna) zma dvije razlicite biljke:
lijevo rnetvica (Mentha ), desno kupus (Brassica)
Posmalrano pod jakim uveeanjem mikroskopa
2
• II
III
"
"
SI. 122. Razvicc muSlcog gamcloflla:
1. peludno zrno s vcgelalivnom I i
gencralivnom jezgrom n, 2. gencrali vna
jczgra se poeinje dijelili, 3. proklijalo
peludno zmo u pcludnu rnj d nicu
(cijcvcicu), 4. u peludnoj mj csinici dvije
spcrmalnc slanicc III
leno vise 5jemellih zamclaka. Sjemclli
zamclak (51. 123) obavijcn jc s dva
inl egu mcnta koj i sc u gomjcm dijelu
nc dodiruju. i to mjcsto sc zovc
m i k r 0 p i I a U sjcmcnom ziUllclku nalazi
se cmbrionska vrcca naslaJ a putcm mcjoze.
Iz cmbrionske vrcce razvij a sc zcnski ga-
mctofil koji sc sasloji najceScc same od
osam slanica medu kojima j e jcdna polna
zenska stanica, ~ . jajna stani ca
SI. 123. Raz vijeni zenski gamclofil u
sj emenom zametku: 1. mikropila,
2. inlegumcnli, 3. jajna slanica,
4. sckundarna jczgra cmbrionske vreec,
5. cmbri onska vreca
125

Posmalranje plodniee u odnosu na
cvjctiste odreduj e njen poloZaj koj i je
nadrastao iii podrastao (sl. 124). Plo-
dnica je gradena od jednog iii vise plodnih
listova koji su medusobno srasli iii svaki
od njih za sebc izgraduje po jedan tucak.
Ako su plodni lisrovi Sf<L, li na poprcenom
presjeku plodnice. uoeava sc j cdlla iii viSe
pregrada, pa jc plodnica Jednogradna, dvo-
gradlla iii visegradna (sl. 124).
Grada cvijcta se moze predstaviti.
cvj ctnim dijagramom (sl. 125).
Osim toga. ona se moze prikazati
cvjetnom formulom koja se sastoji
od slovnih i drugih znakovil. Naprimj er.
cvjctna formula koja pokazuje grauu
cvijeta biljaka iz porodice ostroli sta
izgl eda ovako:
* . .j. K(S) ((( 5) AS) G(l)
a znaccnje simbola je sliJ edecc. Simetrij a
cvijeta j e pravilna (*) ili nepravilna (J.)
K - caska, C - vjencic, A - praSnici
(andrecej) , G - tucak (gincccj). Brojevi-
rna j e obilj ez.en broj pojedinih cvj etnih
dij elova, zagradc pokazuju da su cvj etni
dijelovi srasli , a znak 2 pokazuje da je
plodnica gradena od dva plodna !ista, i
da je po poloZaju nadrasla. Najzad, ta-
Ckice ukazuju da se plodnica raspada na
cetiri dijela.
Kod primitivnijih skrivcnosjemenjaca
cvjetovi su veliki, pojcdinacni i s velikim
brojem dijelova koji su najccsce slobo-
126
Sl. 124 . l'olozaj plodnicc (gornji
rcd ): I . nadrasla. 2. POdr<L, I;1
Gradnja ploJni ce '''I poprecnom
prcsjcku (cl onji reJ ): I . oJ j ed nog
plodnog li st ... 2. ad lri plodn" li sta,
bcz prcgrada - jcdnogradna, 3. od
pet slovnih li stova - pClograd na.
4. oJ elva pl odna li slil - dvogrddna
dni . Kod onih pak koj c su na visoJ evo-
luti vnoj razilli. cvjelni dij elovi su sras li
mcdusobno, naJ azc sc u manj em broju, a
sami cvj etovi su manjih dimenzij a. Me-
dutim, oni naJccsce ni su pojcdinacni ne-
go se j avlJ3ju u vecim iii manjirn skupi-
nmna. tj. cvalima kilO SIO su: grozd.
klip, klas, slil i ur. (sl 126)
Prije ncgo sto u cvijctu doUe do
oplodenj a, peludllCl zrna lreba da sli gnu
na njusku luCka, tj. cvij et treba da bude
oprascn (sl. 127). Uspj eSno opra,sivanje,
izmedu ostaJog. omogucava osebujno
gradena povrsina njuske u vidu izraStaja
iz.medu kOJih se uklj cstc pcludna zma.
Prenosenjc peludnih Hna na njusku
1-..
Sl. 125. Cvijet i njegov dijagram
L stabljika, 2. pricvjclni list, 3. caska.
4. vjencic. 5. prasnik. 6. tucak s presjekom
plod nice, 7. list u cijem pazubu se
nalazi cvijel

4

7 8
51. 126. Cvati : I. k1as, 2. grozd,
3. jednostrani grozd, 4. k1ip, 5. jednostavni
stit., 6. sastavljeni ili slozeni stit,
7. racvasta cvat, 8. glavica
2 --1--1
3 _ _
5
'Y-"-+H+-t- 7
---"-,1fH-f-8
51. 127. 0praSivanje: I. njuska,
2. polenova mj esnica, 3. spermalne stanice,
4. embri onska vreeica, 5. polenovo uno,
6. vrat, 7. jaj na stanica, 8. sekundarna
jezgra embrionskc vreee, 9. plodnica
ostvaruj e sc putcm vj Clra, zivolillj a (illsc-
kata, pli ca i dr. ), rj cdc putcm voclc.
Cvj ctovi koji sc oprasuju putem vj ctra
neuglcdlli su, ali stvaraju vclikc koli cillc
pcluda. Cvj clovi koj e opraSuju Zivolillj c
napadno su oboj clli , miri savi, iz zlij czda
nektarni ca lucc sok, a i svojim obllkom
su prilagodclli na nj ihov posjel (sl. 128).
Nakon sto j e cvij ct slijcdi
oplodnja. Proccs oplodnjc kod skli veno-
sj cmenj aca j c oscbujan, j er se vrsl
d vojn a o pl o dnj a (sl. 127). Kada pe-
ludno zmo dode na njusku, one razvij a
rnjesinicu i prolazi kroz vrat tuCka noseCi
sa sobom dvij e spcnnalne stan ice i dola-
zi do mikropi le sj cmenog zarnelka. ledna
spermalna stanica spaj a se s j ajnom sla-
nicom, a s druge strane s takozvanom
sckundamom jezgrom cmbrionskc vreec,
tc se tako istovrcmcll o odi graju dvijc
oplodllj e. Rezult at prvc oplodnj e j c zigoL
iz koj eg cc se razviti kli ca.. a rczultat
druge jc slani ca iz koj e ee se razviti hra-
nlji vo tkivo za ishranu kli ce.
:;
, :
. j

' I
"
.,
;b

51. 128. Cvijct j e svojim oblikom
prilagoden da moze doci do oprasivanja
pomocu odredenih zivotinja
127

2
1
4
I

1 . ;
II
;1
5
4 ' ;,
.\
I
5
\ IV
III
S1. 129. Sjemenka i klijanjc kod nClllusa
(Ricinus conulllmis):
I sjemcnka izvana. II. 111 sjemenka u
presjcku. IV klica
1. sjemcnj aca. 2. endosperm, 3. kl ica sa
supkama. 4. hipokolil, 5. korijcnak
sc odigrala dvojna oplodnja u
sjemcnom zamclku. ad njcgovih zidova
(intcgumcnata). naslal CC sjcmcnjaca koja
zajcdno kli coll1 i hranljivim lkivoll1
izgradujc sjcmenku 129) . Kli ca ima
jcdan iii dva li s ta (s upkc = kotilcdonc).
Poslij c kraccg iii duzeg uko-
like sjcmenka dolle u pogodnll s rcdinu,
doci CC do klijanja. Svc pOlrcbnc hranlji -
vc lvari za razvicc kli cc 1I !l OVU mladll
biljku ona kori Sli il. hranljivog lkiva u
sjemcnci kojc joj jc majka biljka priprc-
mil a. Kada sc razviju zclcni li slovi, mla-
da bilj cica pUlern proccsa [olosinleze u
stanju je da se samostalno ishranjujc.
Cjciokupan lok razvica skrivcnosjcmenja-
Ca prikazan j c shemalSki na s l. [30.
Sjcmcnka kod izvjcs nih skrivcnosjc-
mcnjaca sluzi i njihovom rasprosliranju.
Medulim, kod drugih lu ul ogu vrsi
SJ. 130. Ciklus raZVlca skrivenosjemenj aea: la-6a. razvICe polcnovog zrna, lb- 6b. razvice
sjemenog zametka i embrionske vTCee. 7. dvojna oplodnja. 8-10. razvice sjemcnke,
Ii. mlada proklijana biljka. 12. odrasla biljka (Po) polen, (Sa) sjemeni zametak, (Em)
maticna stanica cmbrionske vreee. (MS) stanice nastalc u mejozi koje kasnijc propadaju, a
<'elvrta ostaje kao (ESZ) stanica embrionske vrcee, (ES) embrionska vreea, s celiri stanice
nakon <'ega slijedi jos jedna dioba i nastaje osam stanica. (SY) sinergide, (Ei) jajna
stanica. (SE) sckundamc jezgrc cmbrionske vrcee. (An) anlipode. (SK) spcrmalne stanicc.
(Na) hranljivo lkivo, (Ke) klica
128

pl od Plod j edino s(varaju skri venosje-
menj ace. On nastaje posto j e izvrsena
oplodnj a u cvij etu, a obrazuj e se od
pl odnih Iistova. odnosno plodlli ce. Pone-
kad u nj egovoj izgradnji ucestvuj u i dru-
gi dijclovi cvijeta npr. caSka cvj etiste.
U cvij etu nastaje toli ko plodova koliko j e
u nj emu bilo plodnica. Postoj e razlicit e
vrste plodova i razlicita podjela plodova.
Podj cla napravlj ena n3 osnovu grade
uspl oda izgleda ovako:
J. suhi p/odovi (usplode je tlUl ko i
nij e mesnato), gdje spadaj u maJ1Una (gra-
sak), tobolac (mak), mjesak (kukurijek)
orab (I ij eska) itd. Oni se, dalje, dijele na
pucavce i nepucavce (sl. 131).
2. socni p/odovi (usplode j e debclo.
mesnato i soeno) i tu spadaju: boba (pa-
radajz), kostunica (lrciinja), jezgricasti
plod Uabuka) itd. (sl. 132)
Plodovi su svoj om grad om pri lagode-
ni na razli cite nacine rasproslranjenja.
Tako, plod javora ima krilca i raznosi se
vjelrom, plod ciCka ima kukice kojim se
prihvaca za krzno zivotinja putem koj ih
se raznosi. Mesnate plodove zivotinje je-
du, ali se sjemenke u njihovim organima
za varenje ne probavljaju te izmetom bu-
du prenesene na neka druga mjesta. Zna-
caj nu ulogu u rasprostiranju biljaka ima
i covjek. Mnoge korovske biljke prenesc-
ne su zajedno sa zitom iIi stocnom hra-
nom, s jednog kontinenta na drugi. Co-
vj ek takoder doprinosi rasprostiranju kul-
ti virallih bi ljaka (vocke. povrtne biljke.
ukrasne, ljckovite).
2
SI. 131. Subi plodovi:
pucavci: 1. mjeSak. 2. mahu ll a.
3. komuska, 4. tobolac (callura);
nepucavci: 5. orah. 6. kaJavae
SI. 132. Soeni (mesnati) plodovi:
1. boba, 2.3. koslu nica. 4. jczgricasli plod.
S. skupna boba
129

- Podjela skrivenosjemenjaea:
jedno:mpnice i dvosuprTice.
Podjcla
skrivcnosjcmcnjaea
DVDSupnice (MagllO/iaUle iii Dic(){vleriollae)'
opCe karakJenslike.
Porodice: ruze, lIIa/=rke, /..Tsra.;;ice,
[JOIll oCnice i g lavoetke.
}edn(lsLlpnice ([JliaJae iii MOllocorrledol/oe).
opCe karakJerislike.
Porodice: ljiljarTi i trave.
Brojna obilj eZja cvijeta, cvati. ploda
a rnanjc drugih organa skrivcnosjemenja-
ca (Mag no liophytirw) koristi se u njiho-
voj sistematici. Oko 220 000 vrsta svr-
stano je u 10000 rodova i preko 300
porodica. Medutirn, u ovom pododjeljku
postoje sarno dva razreda:
1. Dvosupnice (Magnoliarae = Dico-
tyledoneae)
2. Jednosupnicc (Liliarae = Monoco-
tyledoneae)
Iz naziva razreda zakljucuje se da jc
podjela napravljena s obzirom na braj
kIicnih !istova iii supki (kotiIedona). Me-
dutirn, ove biljkc se razlikuju 1 po TllZU
drugih svojstava (sl. 133)
Dvosupnicc
(Magnoiitae iii Dicotyledonae)
Dvosupnice imaju dvijc supke koje su
postrance smjeStene na klici. Glavni ko-
rij en je dobro razvij en. Provodni snopici
su na popreenom presjeku rasporcdeni u
krugu, a otvorenog su tipa. tj. imaju
karnbij i, zahvaJjujuCi tome, stablj ika i
korijen debljaju u sirinu. Nervatura Ii sta
je rnrdasta, a listovi na stabljici su naj-
ccsce rasporedeni zavoj ito. Cvjetovi se
sastoje od petoClan ili , a rj ede od cetvero-
clanib prSljena Medu dvosupniearna 1ma
zeljastib i drvenas tih biljaka.
Dikotiledone biljke rasprostranjene su
svuda na Zemlji, u svirn klirnatskim po-
j asevuna, od podnozj a planina do najvi-
130
sih vrhova. DakJe, one su prilagodcne na
razlicite uvjete ziVOla, ali ih je vccina
vezana za kopnenu sredinu, a sarno ma-
nji broj za vodcnu. Drvenaste dvosupnice
izgraduju razne sume i t.ako svojom akti-
vnoscu obogacuj u atmosferu kisikom.
Sumc islO tako ulj ecu na kIirnu odrede-
nog podrucp. Drvnu masu ovi h biljaka
DYOSUPNICE
G 51' 1
A 51' 1
C 5(t. )
K 51' 1
GIN EC EJ
ANDRECEJ
OCYJECE
A N A T O ~ S K A
GRADA
STABLJIKE
nervoluro
lislo
A N A T O ~ S K A
GRADA
KORIJENA
JEDNOSUPNICE
GJ
A2x3
P 2 x3
SUPKA I
S1. 133. Razlike izmedu dvosupnica
jedllo5upnica

covjek izdaSno korisli. Mnoge vrste dve-
supni ca covjek korisli u ishrani i bo Ije-
kovite biJjke. Od mnogih divljerastucih
vrsta covjek je dobio kultivirane koje ko-
ri sti kao vocke. povrtne. Ij ekovite iii
ukrasne biljke.
Sistemalicari su nekad d\'osupni ee di-
jelil i na osno\'u graue \'j cnCica na Cho-
ripewlae (Iatice Sli slobodne) i SYlIlpela-
lac (Iati cc su sraslcl . Upo7. nat ce ma ne-
koliko porodica iL objc ave grupe.
Porodica Rosaceae (ruze). Porodica
obuhvaca oko 12000 vrs ta koje su ra-
sprostranjene na Sjevcmoj pol ulopli . To
su drvenaste iii zclj aste biljkc. jcdnogo-
disnje iii vikgodisnje. Cvjetovi su pravi-
Inc sirneLrijc, dvopolni. petoclani. sa slo-
bodnirn lislicima ocvij eca i mnogo pra-
snika. Polozaj plodnice je razlicit i Slva-
raju sc raz!iCiti plodovi. tc sc porodiea
dijeJi na nckoliko potporadica:
I. Potporodica Rosoideae (ruznjacc).
*KS CS Aoo Goo
Iz plodnicc koja je gradena od veceg
broja plodnih listova nastaju plodovi zbi-
mi oraSeic, kao kod jagoda (s1. 134), i
zbima kostuniea (malina, kupina). Kod
ruze (Rosa) oraSciCi su u mesnatom evjc-
tistu (sipurak).

1
. t-
.... "-\2

.. , .':.'
-- . . .:
"" ,:. , . "
-
II "
Sl. 134. Rosaceae. divlja jagoda (Fraga ria
vesca) : I uzduzni prcsjek cvijeta. II
uzduzni presjck ploda. zbimi oraseic.
1. oraseic. 2. soeno cvjctistc
2. Potporodica Prunoideae (kostunjace),
*KS C5 Aoo GI
Plodniea je gradena sarno od j cdnog
pJ odnog !ista i od nje nastajc soetll plod
kostuni ea koji se j avlja kod: sljive. trd-
nj c. visnjc. kajsijc. brcskvc, badcma. Svc
navcdcnc vrs tc pripadaju istom rodu 1'1'/1-
nus (51. 135).
2

3
51. 135. Rosaceae . lrcsllja (I'lIl1WS {lviii/II)
I. u'l.duzni prcsjck cvijci".
2. uzduzni [lrcsJck ploda kOSi un ice.
3. cvjclili dijag.ram
3. Potporodiea Maloideae. UabucnjaCc),
*KS C5 Aoo G(5)
Plodniea j e podras la, srasla s cvj eli -
stem, a grad en a je od pel nepotpuno sra-
slili plodnih listova. Plod koji nastaj e od
ovakve plodnicc oznaeava se kao j abuka
iii jczgricasti plod. On se j avlj a kod j a-
bukc (sl. 136). kruske, dUllj e, oskoruse.
Soeni di o nas taj e od odebljalog cvjetista.
131


3
Porodiea Fabaceae (= eopi Ii Ol/orear).
mahunarkc iii Icpli mj acc,
K( 5) C5 II( 10) iii A(9)+ I G I
Mahunars kc sU urvcn<l "le ii i 7cij aslc
hi ljke s ncpraviln im cvj cl<) vima koji su
po izglcuu sli cll i Icpl iru, Opr; ,,;uj u sc po-
moeu inscknla. [maju 10 pras lll k;. u cvi-
jClu i svi su sras li iii ill jc 9 sraslo, a
ucsc li j c sloh,xl. ul. Plouni ca j c naun"l ,l.
gratlcn<1 uu jeuno,l! plounog I iSI" i ud nj e
se razvija pl,xl mahull a (, I. 137). Mahu-
nc, a narocilo sj cmcnke ovih bilj aka su
bogate i hjclanccvinama zbog
eega sluze kao hrana covj cku. To su: gr-
all , grasa\; , soja, bob, slanulak, ki kiriki i
dr. Kod kikirikij a mallUnc sazrij cvaju pod
zcmlj om. Vrs lc nxl uva ujcleli n<l i luccrna
Sll vazne za Ishran u zivot inja - kimnc
bi ljkc. a d uncnasli h bilj aka vazan j c ba-
grcm kao mCl!. lnlls tl a hi Ij ka. Grn) Ii lovi-
na j c cndemi L' ILI hi ljka Hn <lI ske, Bus tl c
i Herccg()\'inc I Crne Gorc.
Porodica lfrassicaceae ( =Cruciferae),

SI. 136. jabuka (Mal us riolll e,cli ca)
I . uzduzni prcsjck cvij cl;) , 2.
presjek ploda i'iji jc socni dio n,,-"ao ad
'K-I C -I ,\:2+4 G(2)
To su vcc itl () m j cdnogod istlj c iii vise-
godi stlj c I. ciFL"C hiijkc. Cl'jclovi su u
gn..lLdu. caS\;;r j c ,xl -I " I'j cncic od
lal ice k()jc ' u lI llakrstlo pll lozCIl C. Pra-
Slll ka j e -I d1l 7.1 I 2 hac:, (s l 138) .
132
c vjeti sta,
3. cvjclni dijagram

8
000
4
c 5
SI 137. Fabaceae, grahorica (Vicia)
1. cvijct sa strane, 2, ra' tavljcni dijcl ovi vjenciea: A. zaslavi ca, B. krilca, C. ladica,
3, andrccej : devet prasnika sraslih i jcdan slobodan, 4. tweak: II. njuska, B. vral ,
C. plodni ca sa sjemenim 7..amccima, 5. dvije zrclc mahune, 6. cvjel ni dij agram

Plodni ca j e nadrasla, a od nj c se razvij a
plod komuSka (duzina watno veca od s i-
rine) iii komusCica (duzina pri bli ma sUini ).
Porodica krslaSica j e vezana za Sj evemu
polul oplU, dolazi do Arkli ka, a iSlo tako do
naj visih pl ani nskih vrhova. Neke vrslc kr-
staSica 7.a covj eka su vaZne bo j esli ve bi-
ljke. Od d ivlj eg l"Upusa (lJrassica olera-
cea) covjek j e h llivirao: glavali kupus,
kelj, prol"Ulu, karfiol. Ovc biljke sc koriste
kao povrcc. Rcpa i rotkvica lakoder sc ko-
risle u ishrani. Neke vrste sluze kao zaei-
nske (gorusica-za pravljenj e scnfa), hrcn i
dr., a neke kao Ij ekoviLe (rusomaea ill pa-
stirska Lorbica i dr.). Iz sjemena ulj anc rc-
pice dobiva sc jcstivo uljc.
Porodica Lamiaceae (=Labialae),
usnaticc,
t K(5}[C(5} M] G(2)
Usnatice su polugrmovi. lraj nice iii
j ednogodisnje biljke koj e imaj u cetvoro-
bridnu stabljiku i li slove na njoj nas pra-
mno poslavljene (sl. 139 ). Cvje lovi su
nepravi lni, vjencic kao i caSka su gradeni
od medusobno sraslih lisl ica. Vj e ncic
irna takozvanu gomju i donju usnu, a
gr adom je prilagoden na opraSivanje pu-
(em insekata. CCl vorodijelna nad ras la
plodni ca se kod dozrijevilllj a raspada na
celiri .
, ~ t
-i7--'"
3 II
Sl. 138. Br assi caceae, rciull a (Car dalll i ll e):
l. cvij et, 2. lucak (gi ncccj ) i prasni ci
(andrccejl, 3. plod komuska s mnogo
sjcmcnki. 4. cvjcl ni dij agram
~ 1
r
1,
4
I
III
-'
Sl. 139. LaJlliaceae. mrlva kopriva (Lalll il/l11 lIIaw/al um):
I dvousnali vjcncic. n Caska. III vcgetativ ni organi: I. nadzcmni dio slabljike. 2. podzcmna
stabljika, 3. vcrtikalni izdanak, 4. advcnl ivno korijcnjc; IV CVJClnt dlJ agram
133

Usnatiee u svojim organima irnaju
zlij czdc za izlucivanj c ctcricnih ulja. Ova
ulja s u cesto Ijekovita za covj cka. tc me-
du Ij ckovitim biljkama ova porodiea bi-
Ijaka prednj aci. Mcdu njima sc nal aze:
kadulj a. ruz.marin, majci na dusica. mctvi -
ea (nana), dubacae, mravinac, lavanda i
dr. Nckc sc upotrcblj avaju kao zacin: bo-
siljak, maiuran i dr. Vccina vrsta je ve-
zana za suha i topla stani sta i osohito ih
ima mnogo na podlUcju Sredo{.cmlja.
Porodica Solarwceae. pomocnic.e.
*- .l- K(5) [C(5) A5] Om
Pomoenicc su drvcnaste iii zclj aste
biljke s izmjenicnim listovima. U Evropu
su prenesene iz Amerikc. Cvjctni prslje-
novi su petoelani, a plodniea Ima zako-
k n polozaj . Iz nj c sc razvija plod iIi bo-
ha iii tobolae (sl. 140). Biljke iz ove po-
rodiec raspolazu supstaneama i7. grupe
alkaloida kojc su 1.<1 covjcka cesto sko-
dlji vc, al i u odreucnim koli c in ama i Ij c-
kovitc. Mcdu pomocni ee spadaju najzna-
caj nij e povrtnc biljkc: krompi r. paradaj z,
paprika. patlidzan. Yclcbi lj c je vrl o OLrO-
vna hiljka: nckol iko poj cdcnih boba mo-
ze usmrtiti dijetc. 17. nj e sc dobiva aLrO-
pin koji sc kori st i u ocnoj medi cini.
Otrovnc su takouer: bunika, tatula i du-
han. U pomocnicc spada i omiljena ukra-
sna bi ljka petunij a.
Porodica Asteraceae ( = Compositae),
glavocikc. Ova porodiea ima oko 19000
vrsta te prcdstavlja jednu od najbrojnijih
< C ~ r ~ \
1\ ' I I
' 1 t ,
\ ' I'
~ s
~ r
\1' .. II
7
{ / (
II . ,
l
,
i ~
SI. 140. Solanaceae: I . velebilje (AtTopa bella-doIllUl ) dio izdanaka 5 cvj clovima i
bobama. 2-4. bunika (Hyosciamus) c vjelni dijagram. cvij cI i lobolac. 5-6. kuznjak
(Datura stramoniwn) cvjelni dijagram i bodljasli 1000 lac, 7-8. duhan (Nicotialla tabacu/II)
cvijel. mladi lobolei na uzduznom i poprccnom presjcku
134

;
I
\
8
9
L :
. :.
.
' ... 10
51. 141. Asteraceae - cij cvnJace: 1. cvjetni dijagram jcdnog cjevastog cvijcta,
2. uzduini presjek glavice kamilicc (Matricaria chamomilla) s dvovrsnim cvjetovima,
3. uzdui ni prcsjek glavice CiCka (Lappa) sarno s cjevastim cvjctovima, 4. jedan jczicasti
5. jedan cjcvas ti 6. uzduzni presj ek cjevas(og cvijeta,
7. andrcccj: prasnice sras lc u cijev, 8,9. plcxl roSka s kunadrom, 10. ros ka s kukicama,
I I. roska suncokreta (Helialltlllls)
u oJ..:viru dvosupnica. Neke vrs tc su dr-
vcnas tc, a nekc zclj astc. Cvj etovi su u
karaJ...'teri sticnoj cvati glavica. 5 obzirorn
na gradu glavicc, porodica se dij cli na
dvij c potporodice:
1. ASleroideae (cjcvnjace) - u glavici
su svi cvjetovi cjevasti kao kod ciCka iii
su u sredisnjern dijel u cjevasti , a na obo-
du glavice j ezicasti kao kod kamili cc
(s l. 141).
2. Cichoroideae Uezicnjacc) - u gla-
vici su svi cvjetovi j ezicasti kao kod rna-
slaCka (sl. 142) . Bi ljke iz ovc potporodi -
cc lucc mlij eeni sok.
Cvijet glavocika ima ni z osobenosti:
praSni ci su sras li u cij ev. caSk a je preo-
braZen a cesto u dlaCi ce (kunadra) koj a
preuzima ul ogu rasprostiranj a plodova
(roska ili abenij a) putern vjelra. Roska se
takoder prenosi putem zivotinja, al i tada
posjeduj c kuki cc koji rna sc prihvaca za
njihovo krzno.
Medu glavoCi kama irna vrs ta koj e co-
vjck kori sti u ishrani . To su: suncokret,
micoka, salat a i dr. Broj ne bi ljke su lje-
kovite: kamilica, stolisni k (kunica), pelin,
podbjel, moravka i dr. Neke su poznate
kao ukrasnc: kadifi ca, nevcn. georgina
idr. Vodopij a je poznata kao Ij ekovita bi-
Ijka, al i se takoder kori sti kao zan1j ena
za kafu (cikorija).
51. 142. ASleraceae- jezicnj acc, maslacak
(Taraxacum officinale)
1. izgled biljke, 2. jezieast cvijet
(Pa) kunadra, 3. plod roska s kunadrom
135

Jcdnosupnicc
(liliaJae iii Monocotyledonae)
Jcdnosupnicc uz kJi eu imaju samo je-
dnu supku. Glavni korij en ra110 iscezne i
zamj cnjuj e ga bogato razgranj cno advenli-
vno korijcnj c. Provodnc zilc u stablji ei su
ncpravilno razb30canc i u nj illl :l nCllla k3o-
Illbij a. te ove bilj ke ne Illogu u de-
bljinu. Cvjctovi se oel lroclanih pr-
sljcnova a ocvij cce jc pcrigonsku. tj . nijc
razluceno na i vjcni' ic (51. 143).
Smalra sc da jcdnosupniec vode pori-
jcklo od dvos upnica i samosta.lno i para-
!clno su se s njillla razvijale u toku vrc-
mella. Vecina jednosupniea su kopnene
biljkc. ali ima i oni h koje su se pri lago-
dilc na vodenu srcdinll. Jedna od vode-
nill biljaka je lljcdno naj)llrulja biljka
CYjetnica IVoljJia arrhi:a (duga najvise
1.5 mm) iz porodice Le/I/naceae gdje t3.-
koder spada "odena leC<! (l-RllInlJ). Jedno-
supniee su vrlo raSirenc na Zcmlji, a to
se osobito ispoljava kod trava kojc
ljavaju prOSlrrulC stcpc i savrulC. Upoznat
Cemo se s dvjcma porodieama IZ ovog
razrcda.
Porodica Liliaceae, Ijiljrul i
* P 3+3 A3+3 G(})
Lj ilj ani Sll zeljastc hiljkc trajnicc s
podzcmnim i7.dankom lukovicom iii po-
dankom. a rjeclc gomoljom. Cvjctovi su
II
sa pcri gonskim ocvlJ eccm ciji SU li sLici
naj ccScc s lobodni . Plod j e tobolac iIi bo-
ba (sl. 143). U ovu porodi c u spadaju j c-
stive biljke: ellli i bijeli luk. oLrovna bi-
Ijka mrazovae koja se koristi i kao Ij e-
kovit a (koUli e in iz nj e za lij ccenj e tumo-
raj, kao i UKras nc vrslc Iji ljana i tulipa-
na.
Porodi ca l'o(lceae (=(; rwnineae),
trave. Poroeli ca trava ima oko 8 000 vr-
sta. To su zclj as le traj ni cc s clankovitirn
i suplj illl stablj ikama i I istovima poreda-
nim u dva rcda. List ima rukavae koji
obavija stabljiku i plojku koja se odvaja
od stablji kc. Izmcdu li sta i stabljike je
jczicak (sl. 144). Neugledni evj etovi su
skupljeni u klasice od po lri evijeta. a
ovi opet u vecc klasove iIi meLl iec
(51. 145). sc vrsi pomocu
vjelra. Plod jc pscno bogat skrobom.
U lrave spadaju zil,lriee kojc predsta-
vljaju osnovllu ilranu covjeka. NajvaZnij e
zi tarice (sl. 145) su od div ljih vrsta na-
stale u nckoliko krajcva svijeta. U pre-
dnjoj Aziji i Sredozemlj u naslalc su pse-
niciI- jei'am, raz i lOb. Kul tura OVill zita-
rica jc zapoccla jos prije 9 000 god ina.
Jz jugoistocnc Azije potice ri ZiI- a iz Azi-
je i Afnkc prosll. Na .unerii"kolll konti-
nentu jos priV 6000 godina prijc n.e.
kultiviran jc kukuru7 .. Nc manji znacaj
trave imaju u isllJ'a ni zivotinja kao sto
3
2
'"
SI. 143. Li [i aceae, lulipan (TII[ipa) :
136
1. u7.d ufui prcsjek IT. lobolac od lri plodna li sla 2 i mnogo sjemenki I,
III. lukovica. nadzemna slabljika 3. socni li stovi lukovice 4, IV. cvjclni dij agram

4
SI. 145. Nckoliko vrsta
kultiviranih trava - zilarica
1. raZ, 2. psenica, 3. jcCam,
4. zob
A. rukavac, B. jezicak,
C. plojka
7
5
su: repal<, mirisavka, rdobrada, vlasnjaca,
pahovka, livadni krestac i dr. (sl. 146). U
tropima zivi barnbus koj i posti Zc gigant-
8
SI. 144 . Poaceae,
raz (Secalc):
I. klas s ot vorena d vn
cvijcla, 2. klasi c.
3. klasic s dva cvij cta,
4. pojcdinaean cvij cl,
5. prasnici i lucak,
6. dijagram klasica,
7. cvjelni dijagram,
8. uzduzni prcsjek via Ii,
A. pljcva, B. obuvenac,
C. kosuljica, D. lodikula,
E. osje, F. nj uska,
G. plodnica, H. praSnica,
1. stabljika, J. plojka,
K. rukavac, L. Clanak,
M. zona mcristema,
N. jczicak
ski rast (do 30 m). Koristi se kao grade-
vni materijal . Tu zivi i seeema trska iz
cije se stabljike dobiva secer . .
137

1
7
138
2 3 5 6
SI. 146. Divljcrastuce trave
od koj ih Je vcCina dobro
kr mno bilje
I. ovsemca. 2. livadn i
krcstae. 3. vlas njaca.
4. rcpak. 5. vlasulja.
6. ovsik. 7. miri savb,
8. tresiiea, 9. rdobrada.
10. divlji jeCam.
II. zubaea. 12. Ij ilj
8 9 10 12
13
ulrinac. 13. busika
Koje su osnovne razlike u gradi evijeta golosjemenjaea
skri venos Jemenjaca"
Kakav pol07.aj moZe imati plodniea u od nos u na cvjetis te')
Cime je predstavljen muski. a Cime Zenski gametofil kod
skrivenosjemenjaca"
Sta su spermalne staniec i koja je razlika izmcdu njib i spermatozoida"
Zbog cega se kod skrivenosjemenj aca oplod nja oznacava kao dvoj na"
Kada je cvijet skrivenosjcmenjaca orraScn i pUl cm cega se to os tvaruj e"
Kako nastaje plod i kakva je njegova uloga?
Pres ijeei neki plod (npc plod sljive iii j abuke). Navedi nJegove dij elove
i pokusaj obj as ni ti njibov nastanak.
Predstavi evjetnom formul om gradu evijeta mabunarki i objasni znacenJe
pojedinih simbola.
Predstavi evjetnom formulom gradu cvijeta Ijiljana. Uporedi je s
evjetnom formulom mahunarki. Utvrdi slicnos ti i razlike.
Na os novu cega moZes razlikovati jednosupni ce od dvosupniea?
Kakav ZllaCaj imaju skrivenosjemenjace 7.3 prirodu. a posebno za
covjeka?

Specijicnost orga/Zizacije
jednocelijskih Zivotinja
· Prazi votinje
- Protozoa
Grada i funkcija stanicnih organela
NaC!n Zivota protozoa
Razmnozavanje i
rasprostranjenje protozoa
Raznovrsnost protozoa
Protozoe kao
uzrocnici zaraznih bolesti
PraZivotinje su naj S10liJe, jcdnoCelijske
Zivotinje, veeinom nevidljive golim okom.
1alm im je celij a znatno sloz.enija nego kod
viSeeelijskih organizama, njihova or-
ganizacij a je relati vno jcdnos(,wna Tijelo
SL.147. Opei plan grade prazivotinja.
trepljaSi (papucice): I. pelikula,
2. kontral..'tilna vakuola, 3. treplje (cilije).
4. hranidbena vakuola. 5. makron ukJeus.
6. mikronukleus. 7. "usnc" podrucje.
8. citostom (celij ska USia). 9. cc]jjsko
Mrijelo. 10. citopig.
praZ.ivotinja nerna, dalde, nikaJ...'vib tkiva
ni organa i sastoji se sarno od neznatnog
dijela protoplazrnc sa jednim iii viSe JC-
clara. U unutraSnjosti ovih prirnitivnih or-
ganizama, tj. u njihoyoj protoplazmi. vr-
Se se svi DYODli procesi kao u tijelirna
viSih varenje mane. disanje,
izbacivanje nesvarcnill IVari, reagiranje na
vanjske draZi. kretanje itd. Za obavljanje
ovih funkcija sluze narocito cliferencirani
dijdovi protoplazrne. koji se nazlvaju or-
ganele; one odgovaraj u organima visih
organizarna Kod rnnogih protozoa proto-
plazma je gola i nezaSticena, pa irn je
zbog toga oblik promjenljiv. Nasuprot to-
me, kod vecine je povrSina tijda zaStiee-
na tankorn opnom. koja se naziva peiikll-
la. a koja nastaje kao proizvod lucenja pro-
toplazme; taJ...'Ve praZivotinje irnaju stalan
oblik.
Kod protozoa. Cije protoplazrnaticno
tijelo nije zaSticeno povrsinskorn opnorn.
kao sto je slucaj kod ameba, uzirnallje
brane i izbacivanje nesvarenili sastojaka
vrsi se citavorn povrSinom tijela. Medu-
tim, kod onili Cije je tijelo zaSticeno op-
nom. za uzirnanje mane sluzi poseban
oIVor, koji odgovara ustirna viseeelijskih
organizarna, a naziva se celijska usta (ci-
£OstOIll) dok se nesvareni sastojci izbacu-
ju kroz ci£Opig. Kod veeine praZivotinja,
u unutraSnjosti protoplazme se povrerne-
139

1
SL.1 48. Karaktcri sti cni obli ci glavnih skupina prazivolinja: I. ameba,
2. bicari, 3. sporozoc, 4.
no obrazuju mj ehuricaste tvorevine ispu-
nj ene teenoscu koj a sadrZi raz li eite fer-
mente (enzimc). Ova pros irenj a sc nazi-
vaju vakuole i u njirna se vrS i varenj c
hrane (hranlj ive vakuole). Kod praZivoti-
nj a postoje i ekskrceione organele kon-
tralaillle vakuole, cijim se naizmj enieni m
skupljanj cm i sirenj em iz organizma
izbacuj u suvisne materij e.
NajveCi broj protozoa su heterotrofnc
zivotinje, sto znaei da se hranc orga-
nskim supstancama stranog poti jekla (si -
tni mikroorgani zmi: baklerijc, jcdnoceli -
j ske algc i protozoe itd.) iii produkti ra-
spadanja zivih bi ca. Najprimilivniji oblici
ovih organizama. medutim, su autotrofi ,
jer, slieno bilj kama, imaj u sposobnost da
iz ncorganskih materij a (putem fotosinte-
zc) stvaraju organske tvari. Prai ivolinjc
se krecu pomocu raznovrsnih protopl a-
zmatienib iZraStaja. koj i se nalaze na po-
vrsini rij cla, kao sto su: Jreplje (cilij e), bi-
eevi (!1ageic) te "/afJJe rlOZice" (parapodi-
je). Vceinom su solita me (usamljenc) vrste,
al i JXIstoj i mnogo i Iwlonija/n ih oblika
Prazivotinjc sc razmnozavaj u polnim i
bespolnim putem. Bcspolni nacin ra-
zmnozavanj a sc naj ecSce odvija pros tim
Uednostrukim i visestruk im) dijelj cnjcm
zivotinj c iii puplj cnj em (0 eemu j e bil o
viSe govora u prelhoct noll1 poglavlju).
Protozoe zive u slatkim vodama i
morn, a susrecu se i na vlainim mjesti -
rna razlieite prirode. Mnoge vrSle parazi-
ti raju na vi seeeLij ski m orga.nizmima, a
kod visib zivotinj a i eovj eka neke od
nji h nerij etko izazivaju teSke zarazne bo-
lesti. Kod eovjeka. to su, naprirnj er, rna-
larija. srdobolja. bolest spavanj a itd.
Organi zacioni tip prazivolinj a obuhva-
ta oko 40 000 vrslu, koj e su po nekim
karakteri slikama, a posebno po nacinu
kretanj a. grupisane u celiri veli ke skupi-
ne (klase): alllebe iii korj enoilci (Sarcodi-
na), bieari (FlageUata) , I rep ljasi (Ciliata)
i trusnjaci (truskovci) iii (Spo-
rozoa). Merlu korj enoScima su najpo-
znatije prave amebe, krednj aei, radiolarije
(zraka.s i) i hcliozoe ("sunaSea"), a medu
biearima: tripanozome (vrtuUci), dinof1a-
gclall i d.r. Tipiclli predstavllici lI·eplja.sa
(trcpetlj ikaSa) su papuciee, kolpidijumi ,
stenlori (trubice), vorticelc (zvoncici) , sr-
doboljni lreplj aS itd.. a kod sporozoa:
gregarine (gorniLi ce), kokcidij a (stitarci),
hemosporodije (krvolI'uskovci) i dr.
Koj a jc osnovna karaktcri stika tj eles nc organzacijc protozoa·)
Kakvc su grada i funkcija pojedinih organ cIa?
Kaleo se razmnoZavaj u protozoc?
Koje su os novne sistematske grupe protozoa?
Kojc zarame bolesti mogu bili izazvane protozoama?
140

Spuzve (sunderi)
- Spongia
(Porifera)
Spuzvc su najprimiti vnij c viSeeeJij ske
zivotinj e. To sc oglcda u tome sto im ec-
lijski clementi nc obrazuju ni kakvc orga-
ne ni tkiva. Tijclo sundcra sc sastoji od
dva eelij ska sloj a: spolj aSnjcg eklodennn
i unulrasnj cg endodenna. l zmedu njih
nalazi se j edna pihtij asta masa - mezo-
gleja. Odras lc spuzvc zive pretd no u
kolonijama, vczanc za podlogu i na prvi
poglcd ne pokazuju nikakvc osohine zi-
votinja. Vanjski tjelcsni zid j e izbuScn
mnogobrojni m rupicama iii porama. Kroz
njih ul azi vada, koja mnogobroj nim ka-
nali eima unosi kisik i hranlj ive materije.
U ovib kanal ica nalaze se
specijal nc eclijc sll3.lxIjcvenc bicevi..ma. U
mcdusloju - mczogicji - nalaze se r azli-
citi celijski c1cmenti: ccl ijc koje obrazuj u
skcl cl, pokrctnc amcboidne eel ij c (kojc
imaJu ul ogu u vMenju hrancl . polne ee-
3
SL.149. Opei plan grade sundera: 1.
osk"ulum, 2. unutraSnj a supljina.
3. spoljasnje pore, 4. unutrasnje pore,
S. cktodcnn, 6. endodcnn.
Tjelesna organizacija 1
JlIn kcija sundera
Razm.J1ozavanje i
rasprostranjenje sLlndera
Klasifikacija i ekol1 ol/lski
z.nacaj sunde/'{{
lijc itd. Voda. zaj edno sa otpadnim ma-
tcrijalom, izbacujc se kr07. vcliki otvor
koji se nal azi na gomj oj strani tij ela.
Sunderi posjeduju skelet koji se kod
veeine vrsta sastoji od malih elemenata
razlicitog oblika. Kod nekih sc skelet sa-
stoj i od organskog materijala - spongina.
Veli Ci na spuzvi varira od nekoliko mil i-
mctara do 1.5 mctar.
Sunderi se razmnoz.avaju bespolno -
pupljenjem i poinD - stvaranj em polniJl ec-
lija Gaja i spermatozoidi). Odhl.'1lju se po-
sebno izraz.enom sposobnoseu regeneracij e.
Spuzve su pretez.no morske zivotinj e;
u slatkim vodama zivi sarno nekoliko vr-
sta. U morima su siroko rasproslranj ene
poecvsi od pri oba lnog podrucj a pa do
najvcci h dubina. Do danas ill j e opisano
oko 5 000 vrsta.
Klasiflkacija sundcra izvedena je pre-
rna sastavu i gradi skeleta. Na osnovu
toga razvrs tani su u tri vece skupi ne
(klase): krcc njacki s und e ri (Calca rea),
stakl ast i s und c ri (HexaCi inellida) i s i-
likatni iii rOZas ti s unde ri (Demospo-
ngia).
KreenjaCke sundere odlikuje prisustvo
skeleta od kalcijum karbonata. Ovoj gru-
pi pripadaju naj primitivniji oblici, malih
dimenzija. koji iskljucivo zive u moru.
Tijclo staklast iJl sundera prozeto je sili-
katnim iglicarna, koje lice na tanke sta-
klene niti i cesto formiraju j edinst venu
141

SL. 150. Karakteristicni oblici sundera.
resetku. Zive u morima Demospongije
imaju skelet od silicijum-dioksida ili spo-
ngina; kod nekih vrsta kombinovane su
obje vrste materijala Ovo su kolonijalni
oblici i pretezno zive u moru.
Sunderi se odvajkada sakupljaju i ko-
riste za kupanje i Ciscenje predmeta. Ko-
mercijalne vrste sundera naroCito su bro-
jne u priobalnirn podrucjima tropskih i
suptropskih mora.
Kakve su tjelesna organizacija i . funkcija pojedinacnih "organa" sundera?
Kako se razrnnoZavaju sunderi?
Kako se klasificiraju i kakav je ekonomski znacaj sundera?
142

Osnovne odlike tjelesne
organizacije dupljara
Dupljari -
Coelenterata
Ravnnozavanje i
naCin Zivota dupljara
Klasifikacija dupljara
Dupljari obuhvataju mnogobrojne i
VIlo raznovrsne oblike koji gotovo isklju-
Civo pripadaju morskoj fauni. OpCa kara-
k.'teristika dupljara je da svi imaju zraka-
stu simetriju. Njibov tjelesni zid sasta-
vljen je od dva sloja, od kojih spoljaSnji
(ektodenn) sacinjava kozni epitei i sadni
zame celije, a unulraSnji (endoderm) ima
ulogu organa za varenje. Izmedu njih se
nalazi srednji sloj (mezodenn) koji je vr-
Si---7
!!1---8
tI--- 9
SL.l51. OpCi plan grade dupljara. bidra:
1. pipak. 2. usia. 3. pup. 4. sjernenik.
5. gastrovaskularna duplja. 6. jajnik.
7. cktoderrn. 8. rnezog\eja. 9. endoderm.
10 slabo razvijen. UnutraSojost tijela ovih
zivotinja je u obliku jednostavne iii ra-
zgranate duplje koja se naziva pracrijevo
(celenteron). Primamo funkcionira kao
organ za varenje hrane i raznosenje hra-
njivih materija po tijelu. Osim toga, u
ovu duplju se izbacuju nesvareni dijelovi
hrane. kao i ostali ekskretorni produkti.
Veza duplje sa spoljaSnjom sredinom
ostvaruje se sarno preko jednog olvora
koji sluzi za uzimanje hrane i za izbaci-
vanje nesvarenih tvari. Ovi primitivni or-
ganizmi se, takoder, odlikuju i time sto
u ektodermu imaju naroeite zame cahure
(knide) koje im sluze za loy i odbranu
od neprijateija. Po ovoj osobini dupljari
su dobili i svoje drugo ime - Cnidaria,
sto znaCi zamjace iii koprivnjace. Nervni
sistem dupljara je difuzno rasporeden po
cijelom tijeiu (poJipi) iii obrazuje nervne
vrpce (meduze).
Dupljari se javljaju u dva razliciita
oblika: kao polipi , pricvrSceni za podlo-
gu i kao 'slobodno pJivajuce meduze. U
zivotnom ciklusu mnogih dupljani ova
dva oblika se smjenjuju. Razmnozavaju
se polnim i bespolnim putem. Bespolni
naCin razmnozavanja je pupljenje, a polni
se odvija obrazovanjem polnih produkata.
Ovi vidovi razmnoZavanja se najcesCe
odvijaju naizmjenicno, sto znaci da je
kod dupljara prisutna smjena generacija.
Organizacioni tip dupljara obuhvata
oko 9 000 vrsta koje preteZno zive u mo-
rima (narocito toplim). Razvrstane su u
143

SL.152. Karakteri sticni oblici dupljara: l. bidra. 2. meduza. 3. koralj i.
IIi vece skupine (kIase): hidroidni poJipi
i meduze (Hydrozoa), prave meduze
(Scyphozoa) i koralni polipi (Anthozoa).
Hidrozoc, pored mnogobrojnih mor-
skih predstavnika, obubvataju nekoliko
slatkovodnib vrsta polipa. Kod slatkovo-
dnih vrsta postoje sarno polipi (meduze
ne postoje), a kod morskib se smjenjuju
generacije polipa i meduza Brojne vrste
dupljara grade velike sesilne (sjedeee) iii
plivajuce kolonije.
Prave meduze imaju zivotni eiklus u
kome preovladuje stadijum meduze. Siro-
ko su rasprostranjene u svim monma.
Ovoj grupi pripadaju najraznovrsniji obli-
ci, 6ja duzina varira od 2 em do 2m.
Koralji su dupljari koji obubvataju
prave koralje i morske sase ili aktinije;
iskljucivo zive u moTU i svojim izgledom
podsjeeaju na evijeee. Postoje iskljucivo
u obliku poJipa, koji u top lim morima
grade ogromne kolonije. Neke vrste ko-
ralja, osobito u tropskim morima, obra-
zuju vel ike sprudove - atole.
Ekonomski znacaJ dupljara je
neznatan. Od nekih vrsta, osobito erve-
. nog koralja, izraduju se raznovrsni nakiti
i ukarsi .
Koje su osnovne odlike tjelesne grade dupljara?
Kako se razmnoZavaju i kakav je nacin Zivota dupljara?
Koje skupine zivotinja spadaju u dupljare?
144

Pljosnate
gliste (crvi)
Plathelmintes
Tjelesna organizacija
pljosnatih glista
NaCin Zivota. rasprostranjenje I
klasijikacija pljosnatih glista
Parazitski naCin zivota
pljosnatih glista
Pljosnatc glistc iIi pljosnati ervi su
Zivotinje bilaterame (dvobocne) simetrije.
koje se odIikuju speeificnom tjeIesnom
organizaeijom. TijeIo im je pljosnato. li-
stoliko ili trakastog oblika, sastavIjeno od
tri sIoja. SpoIjasnji sloj eini nek.ll vrstu
kozno-misicne "vrecc". CjeIokupna unu-
lraSnjost tijcIa je ispunjcna vczivnim, pa-
SL.l53. QpCi plan pljosnatih crva. rnetilj:
l. usta, 2. Zdrijelo, 3. Zivcani sustav,
4. sjemeni rnjehuric, 5. uwuzna Zivcana
vrpca, 6. rnaterica (uterus). 7. jajnik,
8. sjemenovod.
renbimatienim tkivom. Crijcvni kanal po-
einjc usnim otovrom: same erijevo je
manje-vise razgranato i vceinom je bez
analnog otvora. Kod nekih parazitskih
oblika crijevo uopcc ne postoji. Nervni
sistcm je vrpcast. najeesce sastavljen od
dvije uzduzne U·ake. od kojib se granaju
zivei po eijeloj unutraSnjosti tijela. Kod
pljosnatib glista se. po prvi put u evolu-
eiji. javljaju najjednostavniji organi za
izlueivanje (prOfone/ridije). Cirkulatomi
organi i organi za disanje kod ovib zivo-
tinja ne postoje.
Pljosnate gIiste su najcesce hermafro-
diti. Nj iliovi polni organi su vrlo slozeni
i zauzimaju najveci dio unutraSnjosti ti-
jela. Kod parazitskib oblika, polni
potiskuju gotovo sve os tale. Razvlee
vceinc oblika jc vrlo sIozcno: postOJI
smjcna poInc i bespolnc gencraeijc, a i
promjena domacina.
Opisane jc eko 5 000 vrsta ovib
tinja. Medu njima postoJe slobodno ZIVU-
ce formc, koje naseIjavaju slatke I slane
vode. a veliki broj VISta parazitira l1a zi-
votinjama i na covjeku.
S obzirem na neke bitl1e karakteristi-
ke. pljosnate gliste su svrstane. u tri-
se: frepljaste glisfe (Turbellana) metlljl
(Trematodes) i pantljicare (Cestodes).
Trcpljastc gliste ili virnjaei su
rasproslranjene male zivotinje koje zlve.,u
slatkirn vodarna i moru; neke med,u I1J,I-
rna su paraziti. Povrsina tijeIa 1m Je
145

SL 154. Karalcteristicni oblici pljosnatib crva: 1. turbelarij a. 2. metilji. 3. trakavice.
obrasla pokretljivim t r e ~ P l j (pomoeu ko-
jib se kreCu). Ova klasa a neSto viSe od
1 500 vrsta, medu _ a su najbrojnije
rabdocele i turbelarii (pravi virnjaci).
Metilji obubvataju viSe od 3 ()()()
iskljucivo parazilSkih vrsta Neki od njib
parazitiraju na spoljaSnjim dijelovima, na-
roeito skrgama ikon riba (ei-.10paraziti),
dok su veeina njib unutraSnji (endoparaziti)
u gotovo svim unutraSnjim organima be-
skiemenjaka i kiemenjaka Izazivaju veoma
teSke zarazne bolesti. U tom pogledu. po-
sebno su raSireni veliki i mali metilj koji
parazitiraju u fuenim kanalima biljojeda i
nanose velike stete stocarstvu. Neke vrste
krvnih metilja se javljaju u crijevu, krvi i
tjelesnoj. duplji Ijudi, a uzrokuju veoma te-
Ska oboljenja raznib organa
Pantljiearc (trakaviee) su takoder unu-
traSnji paraziti. Odrasle jedinke n ve u eri-
jevu raznib kicmenjaka, dok se mladi
stupnjevi javljaju u tjelesnoj duplji i ra-
zliCitim organima (najedce jetra i misi-
6), kako beskiemenjaka, tako i kiemenja-
ka. Iza glavenog dijela, obieno imaju
mnostvo hermafroditskih segmenata. Opi-
sano je viSe od 1 500 vrsta pantJjieara Naj-
poznatije medu njima su: svinjska (duga-
Cka 3-8 m), goveda (duga do 10 m) i pa-
sja trakaviea, koje parazitiraju u eovjeku,
a ciji su prelazni domaeini svinje, goveda,
odnosno psi. Od svih ovib vrsta, za eo-
vjeka je najopasnija pasja pantljicara
(ehinokokus), a osobito je cesta kod na-
roda Sjevera (Island, Sibir). Mnoge druge
pantJjieare izazivaju teSka oboljenja ovaca,
goveda i konja
Kakva je tjelesna organizacija pljosnatih glista?
Koje Zivotinje spadaju u pljosnate gliste?
Objasoi nacin zivota i razmnoZavanja pantljieara?
146

Valjkaste
Coble) gliste
- Nematoda
zivota valjkastih gUsta
Ravnnozavanje i klasifikacija
valjkastih glista
Parazitske oble gliste
Valjkaste gliste se odJikuju .izduie-
nim, cilindricnim tijelom. Preteino su
maiib dimenzija, duiine od nekoliko mi-
limetara do nekoliko centimetara, a sarno
mali broj predstavnika dostiie duiinu i
do 1 metar. Bitna karakteristika ovog Of-
ganizacionog tipa je to da im je tijelo je-
dnostavno i nesegmentirano.
1
4
5
SL. 155. QpCi plan grade oblib crva:
I. usta, 2. !drijelo. 3. nervna vrpca.
4. zlijezda za izlucivanje, 5. jajnik,
6. sjemenik.
vaijkastih glista obloiena je
debelim kutikulamim slojem. Ispod kale
naJazi se miJicni sloj sastavljen od gla-
!kih uzduznih vlakana. Ispod tjeJesnog
zida je unutrasnja supljina (pseudoce-
10111), ispunjena teenoscu. Probavni konal
je u obliku jedne prave cijevi, koja s
prednje strane pocinje ustima, a pozadi
se zavrsava anainim otvorom. Prednji dio
crijeva je misicav i sluii kao pumpa za
usisavanje. Nervni sistem oblih glista se
sastoji od okolozdrijelnog prstena i para
nervnih vrpci koje se naiaze u lednom i
trbusnom epidermainom zadebljanju.
Ekskrecioni sistelll ovib zivotinja ima
specificnu gradu i znatno se razlikuje od
ostalih organizama sa "lai.nirn celomom"
(pseudoceJom). Sastavljen je od zljezda-
nih i cjevastill elemenata. Nematode, po-
sebno slobodnozivuce, imaju mnogobro-
jne culne organe u obliku cekinja i
pila. Ncke vrste vodenib nematoda illIaJu
par veoma jednostavnih ociju.
Vaijkaste gliste su gotovo iskJjucivo
razdvojeniir polova, sa (obicno) izrai.e-
nim polnim dimorfizmom (muzjaci su
obicno sitniji od zenki). Neki predstavni-
ci su irermajroditi, a rjede se javlja i pa-
rtenogenetski nacin razmnoiavanja
Ova grupa obuhvata vise od 1.0 ?OO
vrsta rasprostranjenih u svim
svijeta Obicno imaju slobodan nacm ZI-
vota u morima i slatkim vodama, a mno-
gc parazitiraju u covjeku, zivotinjama i
biljkarna. Otkriveno je viSe od 50 vrsta
147

1 2
SL. 156. Neki ad karakteristicnih predstavnika oblih crva: 1. askaridi, 2-4. slobadnoZivuce
forme. bunojnema, dczmoskoleks, mesojedna nematoda.
valjkastih glista-parazita u covjeku; neke
od njib su bezazlene, dok ib veCina iza-
ziva ozbiljna oboljenja. Najpoznatije me-
du njima su covjeCija glista (parazit u ta-
nkom crijevu), ji/arija (koja izaziva zace-
pljenje limfnih sudova, ttv. "slonovsku
bolest"), te rudarska glista, bijela glistica,
trihina i droge. Medu njima je, svakako,
najopasnija trihina, kojom se covjek infi-
cira jeduCi nedovoljno lailiano meso m-
vljih i domaCih zivotinja Kod mnogib Zi-
votinja oble gliste, takoder, uzrokuju teSlca
oboljenja. Nematode, kao sto je reCeno,
cesto parazitiraju i u raznim biljnim vrsta-
rna Medu njima su naroeito poznate one
koje napadaju kulturne biljke (seeema re-
pa, psenica i dr.), nanoseei veliku stetu po-
ljoprivrednoj proizvodnji.
Koje su osnovne karakteristike tjelesne organizacije i
razmnoZavanja valjkastih glista?
148
Koji su n a j c c ~ c i parazitski oblici oblih glista?
Objasni zivotni ciklus trihine.

Prstenaste
(clankovite) gliste
- Annelida
Prstcnastc gii stc iii clallkoviti crVI,
prema cjelokupnoj tjelesnoj gradi i orga-
nizaciji, ostvarili su najvi si evolutivni
stupanj medu do sada pominjanim ziva-
tinjskim gruparna. Tijelo ovih glista je
Clankovito i sastoji se veeinom od veli-
kog broja segmenata iii metarnera Na
C1ancima se naiaze cekinje. a kod nekih
i kozna-misiene parapodije. Clankovitost
nije ogranicena sarno na povrsinu tijela,
vee zabvata i unutrasnje organe. Sarno se
prednji, glavni dio tijela, sa usnim otva-
rom i nekim culnim organima, jasno ra-
zlikuje od ostalih segmenata, koji su,
uglavnom, medusobno jednaki. Kozno-
misieni sloj prstenstih glista sastoji se od
kutiku\e, uzduznih i popreenib misiea.
UnutraSnja tjeiesna duplja je popreenim
pregradarna podijeijena na veCi broj (se-
gmentskih) cjclina. Clankovite gliste ima-
ju sekundamu tje\esnu duplju (celom).
Probavni 5i5tem ovib zivotinja je diferen-
6
1
Plan tjelesne organizacije
prstenastih glista
NaCln Zivota,
raznUlOZaVa/1je i klasijikacija
ciran na prcdnj e, srednje i zadnje crijevo.
Pocinj e ustima, koja se nal aze na donjoj
strani, is pod glavenog rdnja, a zavriiava
se analnim otvorom na zavrsetku tijela.
Kod veeine dobro je razvijen zatvoreni
sistem cirkuiacije tjelesnih tecnosti. Ner-
vni sistem je Ijestvicasti: sastoji se od
nadZdrijelne i podzdrijelne ganglije, te
clankovito rasporedenih nervnih cvorova
i nervnih traka koje se nalaze na trbu-
snoj strani. NajveCi broj ovih Zivotinja di-
se citavom povrSinom tije\a, a sarno neke
vrste imaju specijaIne izrasiine, ncku vrstu
skrga Ekskrccioni organi su im mctancfri-
dijc i scgmentamo su rasporcdeni .
Prstcnastc glistc se razmnoZavaju po-
Ino i bespolno. Kod nckih vrsta poiovi
su razdvojcni , a postoje i mnogi bcrma-
froditi. Oplodnja jc obicno unakrsna, a
samooplodnja 5C ddava vcoma rijetko. Ra-
zyiee je direktno iii putem metamorfoze
(karakteristicna larva se naziva trollO/ora).
13
5
SL. 157. Opei plan grade prstenastib glista. kisna glista: 1. usta, 2. zdrijelo. 3. jednjak.
4. zeludac. 5. crijcvo. 6. srcc, 7. ledni krvni sud. 8. trbusni krvni •. . .
10. ncrvna vrpca. 11. jajnik. 12. sjemenici. 13. sjemena kcsa. 14. UZdUWl rruS1Cnl sloJ.
15. kruzni misici 16. epidermis. 17. kutikula.
149

SL. 158. Karakteristicni oblici prstenastih gli sta:
1. 2. 3. pijavice.
Anelide su veoma rasprostranjene zi-
volinje. Zive u slatkoj i slanoj vodi. a
neke od njih zive i u zemlji (na vla:tnim
mjestima) i kao parazili. Grupa obuhvata
od 9 000 vrsta Anelidi se dijele na tri
klase: eekinjasle glisle (Polychaeta),
maloeekinjasli crvi (Oligochaeta) i pi-
javice (Hirudinae).
Mnogoeekinjasi su najprimilivnije pr-
stenaste gliste, uglavnom slanovnici mo-
ra. Tijelo im je obraslo mnogobrojnim
eekinjama, po eemu su i dobile naziv.
Na boCnim stranama lijela eekinje obra-
zuju pramenove iii sve:tnjeve, tvoreei na-
roeite organe-parapodije (prapoeetke udo-
va). Grupa obubvata dvije skupine: slobe-
dno plivajuCe i sesilne ("sjedeee") obi ike,
koji (na dnu) grade kuCice, u obliku cijevi,
od organslcih i anorganskih tvari.
Poliheli (oko 5 000 vrsla) igraju
znaeajnu ulogu i ishrani riba. Ovoj sku-
pini pripadaju mnogobrojne vrsle crva
cjevaSa, pjeskulja, lutajucill poliheta itd.
MalocekinjaSi su prs ten as te gliste
koje zive u slalkim vodama i u vla:tnoj
zemlji. Njihova tjelesna organizacija je
daleko jeclnostavnija od preclstavnika pre-
thodne grupe. Ovi crvi nemaju parapodi-
je, tako da se rijetke eekinje nalaze ra-
zbacane po kozi (gre. oligos = malo).
Mnoge od OVID glista zive u mulju
slatkili voda i imaju veliki znacaj u
isbrani riba. Medu njima su najpoznatiji
crveni crvic (Tubifex) i mnoge druge.
Medu subozemnim predstavnicima ove
grupe najpoznatija i najznaeajnija je ki-
glista, koja u znatnoj mjeri doprinosi
provjetravanju zemljista i njegovoj plo-
dnosti. Opisano je oko 3 000 vrsta malo-

Pijavice obubvataju najslozenije pr-
stenaste gliste. Tijelo ima karakterisli-
enu formu; manje je iii vise spljosteno.
Ledna strana je ispupeena dok je
prelez.no ravna. Posloje, medu-
tim, i cilindricne forme. Dimenzije tije-
la su razlicite a duzina se krece od ne-
koliko do 20 em. Tijelo SVill pijaviea
je podije1jeno tacno na 33 clanka. Oso-
bena karakteristika su im i dvije pija-
vke, jedna na prednjem dijelu lijela (u
vezi sa usnim otvorom), a druga na za-
dnjem dijelu lijela. Hrarte se sisanjem
krvi raznih kicmenjaka. Pijavice prete-
zno zive u slatkim vodama; postoje i
vrste koje zive u moru .a nekoliko
oblika zivi u vlafnom tlu. Opisano ih
je oko 300 vrsta. Najpoznatije medu
njima su medicinska i konjska pijavica,
te brojne pijavice koje parazitiraju na
ribama, pticama i sisarima.
Koje su osnovne lcaraktcristike tjelesne organizacije prstenastih glisla?
Gdje five, i kako se razmnouvaju prstenaste gliste?
Koje su osnovne skupine prestenastih glisla?
150

Osnovne odlike i plan tjelesne
organizacije zglavkara
Raznovrsnost i
Zglavkari -
Arthropoda
klasifikacija zglavkara
Rakovi
Pauci
Stonoge
Insekti: beskrilni I krilati insekti
Zglavkari saCillJavaju neuporedivo
najmnogobrojniju i najraznovrsniju grupu
zivotinjskog svijeta. Po broju vrsta preva-
zilaze ukupan broj svih ostaJib zivoti-
njskih oblika Tijelo im je bilateraJno si-
rnetricno, clankovito i obicno se sastoji
od veeeg broja segrnenata U vezi sa
spoljaSnjorn segmentacijom, i unutraSnji
organi ovih zivoti.nja, prvenstveno nervni
sistern i srce, takoder su segmentirani.
Tjelesni segrnenti, po pravilu, nose po
jedan par ekstremiteta Na tijelu razliku-
jemo tri dijela: glavu, grudi i trbuh. Sva-
ki od njih se sastoji od nekoliko segme-
nata Ove zivotinje su pokrivene sna:znirn
hitinskim omotacem, koji je kod nekih
predstavnika impregniran krecnjackirn
rnaterijaIorn. Hitinski sloj zglavkara se
poVremeno odbacuje i obnavlja Taj cvr-
sti tjelesni ornotae naziva se egzoskelet.
Noge i ostaIi ekstremiteti su im takoder
segmentirani, cini jednu od glavnih
karakteristika ovog organizacionog lipa
Zivotinja (grC. arthon = zglob, zglavak;
pous, podos = noga). Glava i grudi kod
nekih grupa su spojeni u jednu cjelinu
pauci). Ekstremiteti raznih zgla-
vkara su raznolikog oblika i imaju razli-
citu funlcciju. Na glavi su obicno jedan
ili dva para, a nazivaju se antene i imaju
ulogu pipaka. Usni aparat takoder sadrii
modifikovane ekstremitete, koji sluze za
uzimanje i usitnjavanje hrane.
Muskulatura zglavkara jc dobro razvi-
jena i sastoji se iskljucivo od popreeno-
prugastih misica. Nervni sis tern je Ije-
stvicasto-ganglijskog tipa: saslavljen je
od nadZdrijelnih i podzdrijelnih ganglija
i trbusne Ijestvice nervnih vlakana i ga-
nglija. Od culnih organa kod zglavkara
su dobro razvijene oci. Zglavkari posje-
duju dva tipa ociju, koji istovrerneno
rnogu biti zastupljeni kod jedne te iste
zivotinje. Od ostaJih cuIa, kod ovih zivo-
linja su razvijeniji culo ravnotde i culo
mirisa (narocilo kod muzjaka), a kod ne-
kih oblika i culo sluba.
SiSlem cirkulacije tjelesnih teenosti
kod zglavkara je otvoren. Kod nekih pre-
dstavnika ovih zivotinja, jako je reducir-
an i srce uopce ne postoji. Srce zglavka-
ra je inace cjevastog oblika i
je na lednoj strani, neposredno ispod ko-
Ze. Organi za izluCivanje (ekskreciju) su
rnahom izmijenjene nefridije. Kod
skupina (insekti i stonoge) ulogu ekskre-
cije vdi narociti cjevasti organi. MaIpi-
ghijevi (MaJpigijevi) sudovi, koji se otva-
raju u zadnji dio crijeva. Organi za disa-
151


6
SL. 159. OpCi plan zglavJcara. rijeeni rak:
1. usia, 2. jednjalc, 3. reludac. 4. crijeva. 5. analni atvor. 6. srce. 7. ledni krvni sud.
8. krvni sud. 9. mazak. 10. nervna vrpca. 11. jetra.
12. jajnik. 13. mmcni slaj.
nje zglavkara su razliciti, a prilagodeni
su sredini u kojoj zive; kod vodenih zi-
votinja to su skrge, a kod vazdusnih -
traheja. Zglavkari su pretdno razdvoje-
nih polova, a kod veeine oblika izraZen
je i polni dimorfizarn.
Golema grupa zglavkara razdijeljena
je na cetiri, takoder, velike skupine (kla-
se): rakovi-ljuskari (Crustacea), pauci
(Arachnoidea), stonoge (Muriapoda) i
insekti (Insecta, Hexapoda).
Ljuskari Hi rakovi, u uzem smislu
rijeci, jedna su od najraznovrsnijih zivo-
tinjskih grupa; obuhvataju oko 30 000 vr-
sta Medu njima postoje sitni, plankto-
nski oblici, ali i veoma krupne zivotinje,
kod kojih raspon stipaljki premaSuje 4m.
Morfologija ralcova je takoder vrlo razli-
cita Njihov cvrsti tjelesni skelet (egzo-
skelet) sastavljen je od hitinske materije,
a eesto je impregriran karbonatnim soli-
mao Osnovna clankovitost je kad nekih
malo izraZena, zbog jedinstvenog oklopa
koji obuhvata glaveno-grudni dio tijela
Po pravilu, svaki tjelesni Clanalc nosi po
jedan par clankovitih nastavalca Izuzev
nekih vrsta, svi ralcovi diSu na fuge.
Najvafuiji culni organi ralcova su oei i
pipci. Kad veCine postoji par oeiju, smje-
stenih na ocnim drSkarna, a neki racici
152
imaju sarno jedno oko. Uz nckoliko izu-
zetalca ralcovi su razdije\jenih polova a
razviee se odvija putem metamorfoze,
preko karalcteristicnog larvenog stupnja
koji se naziva nauplius.
Postoje dvije skupine rakova: nib i vi-
si. Medu niZim ralcovima najpoznatije su
razne vrste dafnija (vodenbuba), ciklopsa,
ribljih vaSi, a medu visim su gamarusi, ri-
jeeni rakovi, kozice, jastozi, krabe itd.
Ralcovi su siroko rasprostranjena gru-
pa zivotinja. Naseljavaju slatke i slane
vade cije\og svijeta. Njihova uloga u pri-
radi je veoma znacajna. Oni predstavljaju
kljucnu kariku u lancima ishrane mnogih
zivotinja, a narocito riba. Mnoge vrste
ralcova koriste se i u covjekovoj ishrani;
uzgoj ralcova ima znacajno mjesto u sa-
vremenoj akvalculturi.
Paukoliki zglavkari obuhvataju oko
30 000 kopnenih vrsta. Tijelo paukova i
paukolikih zivotinja sastoji se od dva di-
jela: glaveno-grudnog i trbusnog. Imaju
ukupno sest pari ekstremiteta, ad kojih
su 4 para noge, a 2 para su usni ekstre-
miteti. Jedan par usnih ekstremiteta je u
vezi sa otrovni!n Zlijezdama i predstavlja
vamo oruzje u borbi za opstanak. Pau-
kolike Zivotinje su, po pravilu, grabljivice

i brane se na taj nacin sto isisavaj u tjc-
lesne sokove svoje Probavni trakt
im je sastavljcn od prednjeg, srednjeg i
zadnjeg crijeva Nervni sistem se sastoj i
od jedne nadhlrijelne gangJije i jedne
snrlne nervne mase koja se naJazi na tr-
busnoj strani glaveno-grudnog dijcla tijc-
la. Od culnih organa dobro su razvijeni
samo culo pipanja i oci. Organi za disa-
nje su traheje iii narocite pluene kese.
Polovi kod ovih zivotinja su razdvojeni .
Osim skorpija i nekih vrsta krpelj a. koji
su zivorodni, ostali polaZu jaja, a razviee
je bez metamorfoze.
Ovoj skupini pripadaju razne vrste
skorpija (mOOu kojima ima i veoma otro-
vnih), kosci (koji se odlil'Uju veoma du-
gaCkim nogama), brojne vrste paukova i
krpelja itd.
Klasa paukoIikih zglavkara obubvata
oko 60000 vrsta, rasprostranjenib sirom
svijeta i u svim stanistima. Medu njirna
postoje brojne vrste stetocina. prenosnika
raznih boles ti , a takoder i onrn sa otro-
vnim ujedom, koji moze biti smrtonosan
i za covjeka (erna udovica. npr.).
Stonoge obuhvataju oko 12000 vrsta
Clankovitih Zivotinja. koje se odlikuju
specificnom gradom. Tijelo irn je veCi-
nom jako vaJjkasto iIi spljoste-
no, sastavljeno od dva glavna dijela. gla-
ve i trupa Glava, na kojoj se naJazi par
pipaka, sastavljena je od 4 mOOusobno
spojena segmenta, dok trup sadrZi veei
broj , manje-vise jednakih Clanaka Svaki
od ovih segmenata, osim posljednjeg, no-
si jedan ili dva para Clankovitih nogu.
Crijevni kanal predstavIja jednu pravu
cijev koja se sastoji iz prednjeg, srednjeg
i zadnjeg crijeva Nervni sistem ima tipi-
enu Ijestvicastu gradu i pruu se trbuSno
u obliku lanca Sve stonoge, gujini ee-
sljevi i ostale iz ove grupe su
razdvojenih polova, a razviee moZe biti
direktno i indirektno.
Zivotinjc iz ove grupe su siroko ra-
sprostranjenc u raznim krajcvima svijeta
a osobito su broj nc u tropima. MOOu sto-
nogama i gujinim cesljevima ima vrsta
koje nanose stetu polj oprivrcdi . Nekc od
njih irnaju olrovne zlij ezdc, ciji je ujed
vrlo bolan, a postojc i stonogc cij i jc
olrov smrtonosan.
Insckti obubvataju najraznovrsniju
grupu zivotinj a, sa viSe od 850 000, (a
po nekima i miJi on) vrsta. po cemu prc-
vazilaze ukupan broj svih (ostalib) zivo-
tinjskih oblika, od protozoa do kicmenja-
ka Pretpostavlj a se da postoji i ogrornan
broj jos uvijek neopisanih vrsta ovih zi-
votinja. Ako se uzrne u obzir cinjenica
da se mnogi insckti j avlj aj u u ogromnorn
broju jedinki, onda postaju razumljivi
njihova uloga i i znacaj u sveukupnoj fa-
uni i prirodi uopee.
Tijelo odraslih jedinki sastavIjeno je
od tri jasno odvojena dijela: glava, grudi
i trbub; to jc jedna od vaz.nib odlika
ovog organizacionog tipa. Druga tipicna
karakteristika insekata je da uvijek imaju
tri para nogu, po cemu se jos nazivaju i
sestonoge zivotinje (Hexapoda).
Na glavi se redovno naJazi par pipaka
(antena), koje mogu biti vrlo razlicitog
izgleda. Usni aparat je veorna slozen i
sastoji se od jednog para gomjih i dva
para donjih vilica, koje mogu biti vrlo
razlicite grade, koja je prilagodena naci-
nu ishrane: grickanje. lizanje, bodenje,
sisanje itd.
Svaki od tri grudna segmenta nosi po
par nogu, koje se sastoje od pet dijelova
Grudni dio insekata. po pravilu, nosi dva
para krila koja su na gomjoj strani dru-
gog i treteg segmenta Oblik i grada kri-
la i njihova nervatura iinaju primaran
znaeaj pri klasifikaciji ovih
Kod mnogih insekata oba para su podeSe-
na ia letenje, dok je kod nekih, kao kod
tvrdokrilaca, prednji par krila jako hitinizi-
ran i pretvoren u pokrilca, a samO zadnji
153

par slufi za letenje. Kod nekih insekata
jedan par kriIa je potpuno zakrljfao
(dvokriIci: muhe, komarci i dr.), a kod
nekih i oba (buhe, stienice, va§i itd.).
Crijevni kanal insekata je vrlo sloren i
razlicito graden, zavisilo od naeina ishrane.
Crijevo se sastoji od tri dijela, od kojih su
prednji i zadnji dufi od srednjeg. Na po-
eetku tankog crijeva nalaze se otvori Ma-
lpighijevih (Malpigijevih) sudova, koji fu-
nkcioniraju kao organi za izlucivanje.
Organi za disanje sastoje se od gusto
razgianate mrere traheja, Ciji ogranci zala-
ze u sve organe i sve dijelove tijela Otvo-
ri ovih cijevi se nalaze segmentamo raspo-
redeni na boCnim stranama trbuba I vode-
ni insekti obieno uzimaju atmosferski va-
zdoo, povremeno izlazeCi na povrlinu vo-
de. Larve vodenih insekata, koje five u
vodi, medutim, imaju modificiran sistem
traheja i, putem naroeitih (Iistolikih) fu-
fuih tvorevina, uzimaju kisik iz vode.
Sistem cirkulacije tielesnih teenosti ja-
ko je reduciran, a u vezi je sa razgranatom
mrerom respiracionih organa Na lednoj
strani se nalazi cjevasto srce, koje na pre-
dnjem dijelu formira jednu kratku aortu,
kroz koju se tjelesna tcenost izlijeva u tie-
lesnu duplju i dalje raznosi po tijelu.
Nervni sistem se sastoji iz glavne ga-
nglije (mozga) i trbusnog lanca meduso-
bno spojenih gangIija.
Od cula, kod insekata su naroeito do-
bro razvijeni culo vida (slorene iIi face-
tovane oei) i culo mirisa
1
2 3
Insekti su razdvojenih polova, sa izra-
renim polnim dimorfIZInom. Dosta cesta
je i partenogeneza (razvice bez opl o-
dnje). Razvice je direktno i indirektno.
Ked nekih oblika indirektno razvice (ra-
zviee putem metamorfoze) je veoma slo-
reno, a larveni period moze traj ati neu-
poredivo duze od perioda odraslih zivoti-
nja. Kao opra§ivaci biIjaka insekti imaju
posebno mjesto i ulogu u prirodi i ogro-
man ekonomski znacaj. Mnoge biljojednc
vrste nanose neprocjenljive stete poljopri -
vredi '(ratarstvu, povrtlarstvu, vocarstvu,
vinogradarstvu) i sumarstvu. NaroCito ve-
like stete izazivaju neke vrste koje se pe-
riodicno masovno razmnozavaju (gubari ,
skakavci, potkomjaci). Znatan brej vrsta
insekata ugrozava zdravlje Ijudi, domacih
i divljih zivotinj a, prenoseei uzroenike
opasnih zaraznih bolesti, ili ih neposre-
dno napadaju i sisuCi im krv (stjenice,
va§i, buhe, obadi, strkljevi itd.).
Neki insekti su vrlo korisni i covjek ih od
davnina gaji radi dragocjenih proizvoda To
su u prvom redu peele i svilene bube. Od
drugih se pak dobijaju kvalitetni kozmeti-
Cki i medikamentni preparati (biljne vaSi ,
stitaste va§i, spanska musica).
Ogromna i raznovrsna klasa insekata
razvrstana je u dvije potklase: beskrilne
(Apterigota) i krilate (pterigota). U klasifi-
kaciji ovih zglavkara na nm skupine, na-
reCito su znaeajni oblik i grada krila i us-
nog aparata, te naCin razvica
Beskrilni insekti su najprimitivniji
predstavnici ove skupine. Razvice im je
bez metamorfoze, a kod nekih oblika po-
SL. 160. oblici glavnih skupina zglavkara:
1. rakovi, 2. insekti, 3. pauci, 4. stonoge.
154

stoje ostaci trbusnih ekstrerniteta. Ova
grupa obuhvata mahom sitne insekte koji
five u zemlji, na vlafnim mjestirna, a re-
sto i u StaIlovima. Najpoznatije vrste su
seCeraSi, skokunci itd.
Krilati insekti obuhvataju sve ostale,
izuzetno raznovrsne grope insekata (sa ra-
zvijenim iIi zakrZljaIim krilima). Svrstavaju
se u veliki broj redova, od koj ih Cerno
pomenuti sarno najpoznatije predstavnike
naSe entomofaune, kao sto su: pravokri-
lei, tcnniti, vilinski konjici, vodeni cvje-
lovi, vodeni moljci, leptiri, tvrdolailci ,
opookrilei, dvokrilci, sgenice, cVrCci
buhe (tab. 6).
Tab. 6. KARAKTERISTICNI PREDSTA VNICI KRILA TIH INSEKA TA
Red
Pravolcrilci (Orthoptera)
Termiti (Isoptera)
Vilinski koojici (Odonata)
Vodeni evjetovi
(Ephemeriptera)
Vodeoi moljci (Triehoptera)
Leptiri (Lepidoptera)
Tvrdolcrilci (Coleoptera)
0pDolcrilci (Hymenoptera)
Dvolcrilci (Diptera)
(Heteroptera)
Cvrtci (HolllOptera)
Buhe (Aphaniptera)
Sicalcavei
Popei
Zrilcavei
Tenniti
Predstavnici
Vilinski konjiei
VodeDi evjetovi
Vodeni moljci (tulari)
Notni leptiri
Dnevoi leptiri
Jelenci
Strilibube

Ose
Zolje
Bumbari
Komarei
Muhe
Smrdibube
Kuone
Stitaste
LisDe
Covjeeija buha
Rovci
Bogomoljke
Bub.habc
Soviee
Moljei
Treuljei
Bubamarc
Potkorojaci
Mravi
Peele
Obadi
V odeDe
Livadske
Veliki evreei
Mali cvreci
Pasja buha
Koje su osnovne karakteristike organizacije zglavkara?
Koje su glavne skupine zgJavkara i koje su im osnovne znaeajke?
Kakvi su uloga u prirodi i ekonomski znaeaj insekata?
Koje SU osnovne skupine insekata?
155

Mekusci - Mollusca
Organizacioni tip obuhva-
ta brojnu i relativno heterogenu grupu
!ivotinja koje se odlikuju izvjesnim za-
jedniClcim osobinarna. Kao i sarno
ime kafe, ove !ivotinje imaju mehko
tijelo. Bilateralna simetrija kod mnogih
pu!eva i nekih mekusaca tokom
evolucije je naknadno poremecena. Po-
vrsina tijela oblo!ena je jednoslojnim
epitelom, sa mnogobrojnim mjezdarn'a'
koje luce veliku kolicinu sluzi. Zbog
toga je uvijek vlafno i ljigavo. Meku-
sci su pretdno vodene !ivotinje, a !ive
i na vlafnim kopnenim stanistima. Tje-
lesna duplja im je vrlo slabo razvijena
i ogranicena sarno na prostor oko srca.
TIjelo se uglavnom sastoji od tri dijela ..
Prednji dio je glava koja sarno kod
Skoljaka ne postoji. Na njoj se nalaze
usni otvori i oei, a kod nekih oblika i
(slo!eno gradeni) pipci. Kod najveceg
broja mekusaca u ustima se nalazi or-
gan za drobljenje - radula. Veci dio ti-
jela zaprema trup, koji sadrli gotovo
sve unutraSnje organe; kod mnogih pu-
!eva on je konusno izvucen i spiralno
zavijen. Medu unutraSnjim organima
najveci dio zauzima velika jetra. Trbu-
sni dio obuhvata jedan snafan misicni
(muskulozni) organ, koji se prema
svom obliku i ulozi naziva stopalo, a
sluZi za kretanje po podlozi. Iznad stopala
nalazi se komi nabor - plaSt koji obuhvata
gotovo cijelo tijelo. To je vrlo vaZan organ
mekuSaca, jer izlucuje materijal za IjuSture
koje zaStieuju njihovo mehko tijelo. Izme-
du plaSta i tjelesnog zida nalazi se ttv.
156
Plan tjelesne
organizaci}e mekusaca
Osnovne grupe i
naCin Zivota mekusaca
Ekonomski maca} mekusaca
plaStana duplja u kojoj su smje.steni Of-
gani za disanje (kod vodenih mekusaca
Skrge, a kod kopnenib "pluca").
Crijevni kana! mekusaca je dobro di-
ferenciran i sastoji se od tri dijela, medu
kojima se narocito istice dobro razvijeni
kludac. Na zadiljem kraju plaStane du-
plje nalazi se analni otvor. Sarno kod
najprirnitivnijih predstavnika nervni si-
stem je vrpCast, dok je kod svih ostalih
gangJiozan i sastoj i se od nekoliko paro-
va dobro razvijenih ganglija, medusobno
povezanih nervnim trakama.
Sistem cirkulacije tjelesnih teenosti se
sastoji od srca i sudova, koji funkcioni-
raju kao vene i arterije. Srce se na!azi na
lednoj strani i sastoji se od jedne komore
i jedne pretkornore. Sudovi se zavrsavaju
u sistemu lakuna iii kanala primarne tje-
lesne duplje, pa kafemo da rnekusci ima-
ju otvoreni sistem cirkulacije. Polni orga·
n; su dobro razvijeni i imaju vrlo sloze-
nu gradu. Razrnnozavaju se iskljucivo
polnirn putem, a postoje oblici s razdvo-
jenim polovima (gonohoristi) i hermafro·
diti. Veeina ih polafe jaja, a ima i vivi-
pamih (!ivorodnih) vrsta. Kod najveeeg
broja vrsta razvice je direktno, ali posto-
je i forme sa metamorfozom (larva me-
kusaca je vrlo slicna larvi anelida; sto
govori 0 njihovoj srodno-
sti). Opisano je viSe od 100 000 vrsta
mekusaca, razvrstanih u cetiri veee sku-
pine (klase): hitoni (Amphineura), pu!e-
vi (Gastropoda), skoljke (l.amellibra-
nchiata) i glavonosci

Hitoni su mal a grupa morskih meku-
koja se odlikuje nekim od najpri-
mitivnijih osobina unutar ovog organi za-
cionog lipa Glavni predstavnici ove gru-
pc su hitoni. koji su narocito za-
stupIjeni u toplim morima.
Puzevi obuhvatllju najbrajniju skupinu
veoma raznovrsnih mekusaca, koja obuhva-
ta oko 88000 vrsta, rasprostranjenih u ci-
jclom svijetu. Kod vcCinc oblika bilateralna
simetrija je izmijenjcna. Gl avnina pUZcva
ima Ijusturu. Kod nekih pUZcva Iju-
stura je sasvim rcducirana pa im je tijclo
potpuno golo. Svi kopneni pUZcvi su her-
mairoditi, ali se rnzmnoZavaju unakrsnom
oplodnjom; sarnooplodnja je prisutna sarno
kod nekih puz.cva golata Neki puzevi su
viviparni, naprimjer, neke forme slatkovo-
dnih Zivorodaca
Mnogobrojne vrste puzeva zive u mo-
ro, medu kojima su najpoznatiji predsta-
vnici priIjepaka, volaka itd. Od slatkovo-
dnih vrsta, najpoznatiji su barski puzevi:
bamjak, mali bamjak (medudoma-
tin metilja), kapica i dr. Medu
kopnenim vrstama nasih krajeva najpo-
znauJe su vrste vinogradski i baStenski
puz. te brajne vrste puzeva golaca.
. Mnogi morski i kopneni pUZcvi se ko-
nste U Ishran!. Medutim. lreba reci da neki
ad njih, osobito pUZcvi golaCi, nanosc vc-
hku stetu polj oplivrcdnoj proizvodnj i.
Skoljkc obuh vataju oko 15 000 mor-
skih i . slatkovodnih vrsta. Tijel o im j e
okloplJeno sa dvije Ijusture (desna i li -
jeva) i bilateralne su simetrije. Skoljke
nemaJ u glavu bo ostali mekuSci. Ove
zivotinje su vrl o slabo pokrelljive. a
mnoge od njih su pOlpuno nepokrelne
i sasvim su prirasle za podlogu. Kao
iskljucivo vodene zivotinje, skoljke disu
na skrge. U razvoju veCine njih j avlj a
se indirektni prcobraZaj. Dimenzije im
variraju od nekoliko milimetara do 1
metar.
Od sire poznatib morskih vrsta, ovdje
spadaju oSlri ge, dagnje. periske, biseme
Skoljke, palarnide itd., a od slatkovodnih
i barska skoljka.
7
SL. 161. QpCi plan grade vinogradslci pu!: 1. usta, 2. !drijelo, 3. valjka, 4.
!eludac, 5. crijevo, 6. analni atvar, 7. "jetra", 8. bubreg, 9. srce, 10. plucna vena, 11.
pluCa, 12. nervne ganglije, 13. jajnik. sjemenik, 14. sjerileni kanal, 15. jajavod, 16. polni
otvari, 17. stapala, 18.
157

. .:. .
• ::...;.." ' .. ,. .. -:.='-
\. .. " .' .::
" : ' •. :: . . .... . -: ','

1
3
SL. 162. predstavnici
1. hitoni, 2. 3. pufevi, 4. glavonoki.
Skoljke su vrlo znacajna grupa zivo-
tinja koje se koriste i u ishrani zbog sva-
rljivih bjelancevina i minerala kojima
obiluju. Od njihovih IjuStura se proizvo-
de razni ukrasni predmeti (od sedefa, bi-
sera i s1.). Skoljkarstvo se danas smatra
veoma znaeajnom i unosnom granom
akvakulture, tj. kontrolisanog uzgoja eko-
nomski znacajnih vodenih organizama.
GlavonoSci su iskljuCivo morske fivo-
tinje, bilateralne simetrije. Na tijelu se ja-
soo raz1ilcuju glava i trup, dok je stopalo
reducirano i preobrafeno. Glavonoki su po
svojoj organizaciji i
najslofeniji beskiemenjaci. Glava im je ja-
soo odvojena od trupa: sprijeda se nalaze
usta, koja okruZuju 8-10 sIiafnih muskulo-
znih pipaka iii ruCica, a sa strane se nalazi
par krupnih ociju. OCi i kraci daju glavi
poseban i karakteristican izgled. Prerna
broju pipaka (krakova), glavonoki se di-
jele na oktopode (sa 8 jednakih rucica) i
dekapode pored 8 jednakih, imaju
i 2 znamo duZe rucice). Iza glave je trup
koji kod razlicitih vrsta ima razlicit
oblik, zavisi od naeina Zivota pojedi-
nih vrsta. Kod veCine glavonozaca
. ra je reducirana iii je uopee nemaju (ro-
mata ploca lignji i sipina "kost" su evo-
lutivni ostatak Glavonoki pli:
vaju izbacivanjem vode u mlazovima kr-
oz lijevak, dakle na "reaktivni pogon".
Danas u svjetskim morima fivi oko 750
vrsta glavonozaca, medu kojima su naj-
poznatije sipe. hobotnice. lignje. muzga-
vci itd. Glavonoki imaju naglaSen eko-
nom ski znacaj . U Jadranu se godisnje
ulovi oko 1 000 tona raznih glavonozaca.
Koje su osnovne odlike tjelesne organizacije
Kako se klasifikuju i kakva im je ekonomska vamos!?
158

Bodljokosci -
Echinoderma ta
Osnovne karakreriSlike i plan
tjelesne organi zacij e bodljokozaca
NaCin Zi vora i karakteristi6 7e
grupe bodljokozaca
BodljokoSci sacinjavaju specificnu
grupu iskJjucivo morskih kojc
se odlikuju radijalnom (zracnom) simetri-
jom tijela. Kod njib razlikujcmo donju
(oralnu) i gomju (apikalnu) stranu; kroz
njihova prolazi glavna osovina ti-
jela Na donjoj strani se nalaze usia, a na
gornjoj anaIni otvor. Od usnog otvora po- .
lazi pet radijalnih linija koje odreduju pra-
vac razmjeStaja glavnih organa Bitna kara-
kteristika ovih nvotinja je osoben skelct,
koji se nalazi ispod jednoslojnog komog
epitela a sastoji se od medusobno poveza-
nih kreCnjaCkih plocica ili drugih IcreCnja-
Ckih tvorevina. Ove plocice su medusobno
povezane sa posebnim Imolikim bodljama,
koje se nalaze na povdini tijela i po koji-
rna su ove Zivotinje i dobile naziv. Druga
specifiena karaktcristika bodljokozaca je to
sto imaju jedinstven sistcm za kretanje.
IZv. ambulakralni ili vodeni sistem. Sastoji
se od pet radijalnih kanala, koji su, preko
IZv. pjescanog kanala. vezani sa spolja-
snom sredinom. Radijalni kanali su pove-
zani sa ambulakraInim cijom se
kontrakcijom, pod pritiskom vode, mi pri-
pajanje za podlogu i kretanje (puzanje)
votinje.
Nervni sistem bodljokoZaca je vrpeast
i sastavljen je od razgranate nera-
va. Cirkulatomi sistem je otvoren, a kao
organi za disanje slure fuge. koje se na-
laze u predjelu usta ili na gomjoj strani
tijela. Bodljokosci su veCinom razdvoje-
nih polova (hermafroditizam je rijetka
pojava). Oplodnja razvijaju
se veeinom putem metamorfoze, a larve-
ni oblici su bilateral no simetricni.
Bodlj okoSci sc odlikuju iZulcl ll om
rcgcneracij c. Yccina vrsla
na morskom dnu. pricvrscena za po-
dlogu iii veoma usporenog krctanj a. Sve-
ga nekoliko vrSla slobodno pi iva.
Danas una oko 5 000 vrsta bodlj okoza-
ca, razvrstanill u pet klasa: morski krinovi
(Crinoidea) . morski krastavci iii trpovi
(Holothuroidea). morski jdevi (Echinoi-
dea). morske zvijezde (Asteroidea) i
zmijolike zvijezdc (Ophiuroidea).
Morski krinovi obuhvataju rclati vno
mali broj (oko 80) vrsta bodlj okozaca
izuzctnog oblika tijela, koji lice na cvi-
jetnu krunu iii pehar. Vecina ih jc pricvr-
scena za dno morskih dubina, ali su nc-
SL 163. OpCi plan grade bodljoCoZaca.
morski jd:
1. usni otvor. 2. jednjak, 3. feludac.
4. crijevo. 5. analni otvor, 6. ambulakrami
sistem. 7. ambulakrarne nolice.
8. nervna vrpca, 9. gonade.
159


5
SL. 164. predstavnici bodJjokoUica: J. morska zvijczda.
2. morske zmijuljice. 3. morski 4. morski krinovi, 5. morski kraslavci.
ke priobalne vrste u mladim stadijima
vezane za podlogu; kasnije se odvajaju i
slobodno lcreeu. OVdje spadaju razne vr-
ste morskih krinova.
Morski krastavci iii trpovi imaju va-
ljkasto tijelo u obliku krastavca, sa usti-
ma na prednjem i anaInim otvorom na
zadnjem lcraju. RadijaIna simetrija im je
jako poremeeena tako da su bilate-
rami. I skelet im je jako re-
duciran i sastoji se samo od sitnih lcre-
enjaClcih tvorevina Ove zivotinje imaju
veliku moe regeneracije: morski lcrastavci
na spoljaSnje podraZaje reaguju tako
izbace cijelu utrobu, koju kasnije regene-
riraju. Ovoj klasi pripada oko 500 vrsta
rasprostranjenib u svim morima
Morski jezevi imaju okruglasto tijelo,
sa ravnijom donjom stranom; bez
ruCica su, ali s rnnogobrojnim dugim be-
dljama i cjevastim nozicama koje se za-
vrlavaju sisaIjkarna Neke vrste imaju vr-
10 duge, bodlje sa otrovnirn
mjehurieima U ustima morskih jeZeva
naIazi se poseban i slozen organ - "Ari-
stotelova lampa" koji sluzi za struganje
hranljivih rnaterija sa podloge. Veeina
morskih jeZeva naseljava dubine do 200
m. Klasa obuhvata oko 850 vrsta veoma
oblika i drugih svojstava.
Morske zvijezde obuhvataju oko 1600
vrsta bodljokozaca rasprostranje-
nih u svim morima svijeta Tijelo im se
sastoji od jednog centralnog dijela iii tru-
pa i pet iii vise krakova ili rueica. Sa
donje strane svakog lcraka je zlijeb u ko-
me se naIaze vodeni kanaI sa ambul a-
lcralnim nozicarna, nervna vrpca i krvni
sud. Kozni skelet je sastavljen iz pokre-
tnih lcreenih ploCica. Na povrsini tijela
nalaze se bodlje. Osim njib i kvriica, na
tijelu se nalaze i simi iZfaStaji u obliku
koje sluze za zaStitu i hvatanjc
plijena Cula ovib zivotinja su veorna
slabo razvijena Na vrhovima sa
donje strane, nalaze se prirnitivne oei,
koje su u vezi sa nervnim
Morske zvijezde su odvojenib po-
lova. Oplodnja je vanjska, a razviee mo-
ze biti direktno i indirektno, sa iii bez
larvenog stupnja. Kod ovib zivotinja je
narocito razvijena moe regeneracije.
U Iadranskom moru zivi relativno veli-
ki broj vrsta rnorskih zvijezda, razlieitog
oblika i boje. Nemaju ekonomske vaZnosti .
Morske zmijuljice (oko 1 500 vrsta)
su vrlo slicne morskim zvijezdarna. Nji -
hove (kraci) su vrlo tanke, zmijo-
likog izgleda, vrlo pokretljive i jasno
odvojene od trupa. Skelet je preteZno ko-
ncentrisan u kracima. Kod nekih vrsta
postoje svjetleei organi. Vecina ovih zi-
votinja su razdvojenih polova, a oplodnja
je spoljaSnja. love zivotinje imaju veo-
rna izraZenu moe regeneracije. Mnoge
osebujan kolorit, sa jako na-
giaSenorn sposobnoseu prilagodavanja
uvjetima sredine.
Koje su osnovne odlike bodljokoUica?
160
Objasm na primjeru bodljokoUica osnovne odlike radijaIne simetrije.
i gJavne grope bodljoko!aca.

Manje poznate
grupe
beskicmenjaka
Pored pomenutih, postoji jos relativno
~ l i k i broj manje poznatih skupina beskic-
menjaka visokog sistematskog ranga, koje
su ovdje prikazane sarno inforrnativno
1
6
8
. /
KukaSi (Acanthocephala)
Bodljoglavci (Kinorhyncha)
Kolnjaci (Rotatoria)
Trbodlaci (Gastrotricha)
Sipunkulidi (Sipun culida)
Strunasi (Nematomplp ha)
Ehiuroidi (Echiuroide)
Mahovnjaci (BI )lozoa)
Valjcari (PriapLilida)
Hetognati (Chaetoghnatha)
(sl. 165.), tek toliko da se upozori na
postojanje ovih, cesto znacajnih, karika u
1ancima isbrane mnogib zivotinj a.
3
, I
9
~ 1
~ 1 0
SL. 165. Karakteristicni predstavnici manje poznatib grupa beskicmenjaka:
1. lcuWi, 2. bodljoglavci, 3. kolnjaci, 4. trbodlaci, 5. sipunkulldi, 6. strunaSi,
7. ehiuroidi, 8. mahovnjaci, 9. vaIjCari, 10. hetognati.
161

Opce karakteristike hordata
Klasijikacija hordata: poluhordati,
plaStaSi, bezlubanjci i kicmenjaci
Hordati
(sviikovci) -
Chordata
Karakteristike i
naCin iivota poluhordata
Osnovne odlike i
naCin Zivota plastasa
Karakteristike i
naCin iivota bezlubanjaca
Organizacioni tip hordata obubvata
veoma raznolike vodene i kopnene fivo-
tinje, koje iz razloga zauzimaju do-
minantan polofaj u fivotinjskom carstvu.
Bez obzira na ogromnu raznovrsnost, nji-
hovo tijelo je izgradeno po jednom
opeem planu, koji se znacajno razlikuje
od planova grade svih ostalih organizaci-
onih tipova fivotinja.
Jedna od najbitnijih i najzoaeajnijih ka-
rakteristika hordata je prisustvo
osovinskog skeleta iii endoskeleta Njegov
osnovni oblik je uzduZni ° stub vezivnog
tkiva ozoaeen kao borda (clwrda dorsalis).
Kod nilib predstavnika ove grope ona
ostaje cijelog fivota kao osovinski skelet,
dok se kod mih javlja same u embrional-
nom stanju, a zatim se zamjenjuje hrska-
vicavom iii ko§tanom kiemom.
Hordati su po pravilu bilateral no si-
metricne fivotinje i imaju ° sekundamu
tjelesnu duplju (celom).
Centralni nervni sistem im je cjevast i
nalazi se na lednoj stratii, iznad osovin-
°skog skeleta, horde. odnosno kieme. Ispod
osovinskog skeleta nalaze se aijevni kanal
i srce, sa glavnim krvnim sudovima.
Sistem za disanje hordata su §krge i
pluCa koji su povezani prednjim diJelom
crijeva (fdrijelom), nasuprot svim ostalim
fivotinjama. U toku embrionalnog razvi-
ca kod svih svitkovaca se u prednjem di-
jelu tijela javljaju dva reda Skrinih pro-
reu, kroz koje je !drijelo u vezi sa spo-
lja§njom sredinom. Kod ni!ih predstavni-
ka §kdni otvori ostaju cijelog zivota,
dok se kod kopnenih kicmenjaka javljaju
same tokom embrionalnog razvitkao
Hordati, medutim, imaju i niz osobi-
na koje karakterisu i beskicmenjake; kao
i mnogi beskicmenjaci, imaju sekundamu
tjelesnu duplju, tijeJo sastavljeno od lri
klicina \ista (ektoderm, mezoderm, endo-
derm) itd. Posebnu slicnost imaju sa ne-
kim bodljokoScima i anelidima, sto uka-
zuje na mogucnost njihovog zajednickog
porijekla.
Prema aktuelnoj klasifIkaciji zivotinja,
kolo Chordata se dijeli na cetiri potkola
(podtipa): poluhordati (Chemichordaia),
pla§ta§i (Tunicata. Urochordata), bezlu-
banjci (CephalocllOrdaca) i kicmenj aci
(Vertebrata, Craniota).
Poluhordati (ziroglavci)
Hernichordata
Poluhordati su mala grupa (svega oko
70 vrsta) mOFSkili fivetinja koje se odli-
kuju specifienom tjelesnom organizaci-

jom i naeinom zivota Tijelo im je izdu-
uno, crvoliko i na njemu se razlikuju tri
dijela: rilica, ogrlica i trup. Po svojoj
optoj gradi oni se bitno razlikuju od
svih ostalih hordata, ali su, zbog posta-
janja (nedovoljno razvijene) horde, ukJju-
Ceni u tu skupinu. Prednji dio tijela - ri-
!ica, kod raznih vrsta ima razliCit oblik,
a liCi na hrastov zir. po cernu
su i dobili naziv. Usta se nalaze na pre-
dnjem dijelu ogrlice; od usta polazi pro-
bavni trakt koji se zavdava na kraju tru-
pa (anaInim otvorom). U prednjern dijelu
crijeva (Zdrijelo) nalaze se prorezi preko
kojih se obavlja disanje. Od prednjeg di-
jela Zdrijela (u ogrlici), sa ledne strane
prema naprijed, pruZa se narociti organ
. tzv. notohord. organ homolog hordi.
dio tijela je oblozen jedno-
slojnim trepljastim epitelorn ispod koga
se nalazi sloj lcrufuih i uzduznih
Nervni sistem ovih zivotinja irna jedno-
stavnu gradu; sastavljen je od ledne i tr-
busne vrpce, koje su medusobno poveza-
ne popreenim nervnim vlaknirna
Sistem cirkulacije tjelesnih tecnosti
kod poluhordata ima specificnu gradu;
sastoji se od dva velika i vise manjih su-
dova te srcanog mjehura koji se naIazi
na lednoj strani, iznad rilice. Ekskrecioni
organi su metanefridije.
1
2
Polovi ovih zivotinj a su razdvoj eni .
Oplodnja je spolj asnj a, a razvice j e indi-
putern larvenog stupnj a, koji
IspolJava veliku slicnost sa larvama bo-
dljokozaca.
Hemihordati su siroko rasprostranj eni
u razmm kraj evirna svijeta. To su ma-
hom male crvolike zivotinje. koj e zive
pod kamenjem iii se, kao gliste, zavlace
u pijesak i mulj pored morske obale.
Najpoznatiji su obicni, veliki i mali ziro-
glavac, te neke vrste sesilnih oblika.
PlaStaSi - Tunicata
(Urochordata)
obubvataju oko 2000 vrsta
morskih zivotinja veoma karakteristicnog
izgleda i morfoloSko-anatomske organiza-
cije. Veeina ih zivi sesilnirn naCinom zi-
vota na morskom dnu, a postoje i slobo-
dnozivuCi, plankton ski oblici. Tijelo irn
je mjesinasto, bacvasto i slicno punogla-
vcima Zaba. Mnoge vrste zive u koloni-
Jama.
Veeina ovih zivotinja irna nervnu ci-
jev i hordu same u larvenom stanju i to
u repnom dijelu tijela. Poslije metamor-
foze, najceSce nestaj u horda i mozdina.
Tijelo im je obavijeno tunikom (pla-
SL. 166. Karakteristicni 0blici glavnih skupina hordata: 1. poluhordati, 2.
3. hezlubanjci. 4. kolouste. 5. hrskaviceve ribc. 6. kosljoribe. 7. vodozemci.
8. gmizavci, 9. ptice. 10. sisari.

po kojoj su i dobile naziv. Pla§t
je graden od naroeite celulozne materije
- tunicina, koja je u uvotinjskom svijetu
jedino kod njih prisutna.
Horda se naIazi sarno u repnom dijelu
kao sto je istaknuto, kod veeine postoji
sarno u Iarvenorn stupnju. nernaju
sekundamu tjelesnu duplju (celom).
Nervni sis tern kod ovih zivolinja je
znatno reduciran i sastoji se sarno od je-
dne ganglije, srnjdtene na lednoj strani
prednjeg dijela tijela Cirkulacijski sistem
im je otvoren, a srce ima oblik jednosta-
vne cijevi, koja naizmjenicno potiskuje
krv naprijed i nazad. Tjelesna teenost je
bezbojna
su hennafroditne zivotinje, a
pored polnog razmnozavanj a, kod veeine
oblika postoji i bespolno razmnozavanje
(pupljenjem), odnosno smjena generacija
8 7
"
164
Ovo potkolo je, s obzirorn na nagla.
morfoloSke razlike, razvrstano u lri
.a.pendikularije . (Apenclicularia),
asc/dl)e Iii morske slrcaIjke (Ascidia) i
sa/pe (Salpae, Tbaliacea).
Bezlubanjci (kopljace) -
Acrania (Cephalochordata)
Bezlubanjci obuhvataju rnaJobrojnu
grupu morskib organizama lako primitivni
imaju sve bitne karakteristike hordala.
Uproseenost tjelesne organizacije vjerova-
tno stoji u vezi sa naeinom zivota Slabo
su pokretni, a najeesee se prernjcltaju pa-
sivno, prepusteni vodenim strujama
Glavni predstavnik ove grupe zivoti-
nja je amfioksus iii kopljasta ribica. To
je mala, poluprozracna zivolinja, boeno
spljostenog i sa oba kraja zaSiljenog lij e-
15
SL. 167. Plan grade bezlubanjaca:
I uzdufui, II poprecni presjek amfioksusa:
1. predusni lijevak, 2. Skrinozdrijelna
korpa, 3. jetra, 4. crijevo. 5. analni otvor.
6. horda. 7. nervna cijev. 8. sloj.
9. epidenn. 10. ledni krvni sud.
11. vena. 12. gonade.
13. dup1ja, 14. 1edno peraje.
15. repno peraje.

la (po eemu j e i dobio naziv), duzine do
8 em. Amfioksus nema pamih ekstremi-
teta nego sarno jedan nepami kozni na-
bor, koji se pruza duz ledne i lrbusne
strane; prosirenje na zadnjem dijelu ima
neku formu i ulogu repnog peraja. lspred
okoloSkdnog otvora ovaj kozni nabor j e
rastavljen na lijevi i desni dio, koji se
prufuju duz ivica trbusne strane. N a pre-
dojem dijelu tijela se nal azi proslrani
predusni lijevak, oivicen brojnirn pipcima.
Kofu se sasloji od jcdnoslojnog kUli-
kularnog epiderm a i vrlo tankog krzna
!spod nje se nalazi dobro razvijeni mu-
skulatoroi sloj , koji se sastoj i od uzdu-
mih, segmentarno rasporedenih rrusica
Osovinski skelet sacinjava horda, koja se
prufu od prednjeg dijcla tijcla - rostuma
(Siljka) do zavrSetka repa Iznad horde je
nervna cijev, u Cijem srcdistu se nalazi
centraini kanal (neurocel). Prcdnji kraj
nervne cijevi je neznatno prosiren i pre-
dstavlja svojevrstan prapocetak mozga.
Crijevni kana! amfioksusa poeinje
kratkim ektodennalnim prcdvOljem, na
cijem se dnu nalaze usta, oivicena kra-
tkim pipcima Prednji dio crijeva je pro-
siren i form ira prostranu smnu korpu,
koja sa obje strane ima veliki broj Skr-
fuih prorcza S trbusne strane, izmedu
Koje su opec odlike bordata?
SkrZnih proreza naJ azi se j edna zlj ebasta
Ivorevina u koju se skuplj aju hranljive
Ivari i odatle sprovode u crijcvo. OSlali
dio crijcvnog kanala ima obli k prave ci -
jevi, koj a se sa lij evc strane lijela zavr-
sava analnirn Olvorom. Na desnoj Slr.mi.
pored crijeva, nal azi se nepama jetra.
Cirkul acij ski sislem se sasloji od po
jedne ledne arlerij e i IrbusTl e vcne. koje
su medusobno povezane bocnim sudovi-
ma. Srce ne posloji , ali sc na mjcslima
gdje se od trbusne aorte odvaj aju bocni
sudovi nalaze kontraktilna prosirenj a koja
vrse ulogu srca Tjelesna lcenost j e be-
zbojna i sadrii sarno limfocile i Ieukoci-
te. Razmjena plinova vrSi se u respiraci-
on om epilcIu skrga.
Ekskrecioni organi su (segmenlirano
rasporedene) nefridije.
Polovi ovih zivotinj a su razdvojeni .
Oplodnja j e spolj aSnj a, a embrionalno ra-
zviec ima manje-viSe svc obi ike razvica
visih hordata.
Bezlubanj ci su siroko rasprostranj eni
u svim morima. Oni zive zari veni u pi-
jesak i irnaju pasivan nacin zivota. Do
sada je opisano 19 vIs la iz j edne fanlilij e
i dva roda
Koje skupine obuhvata organizacioni tip hordata?
Koje su osnovne karakteristike polubordata?
Sta su bezlubanjci i koje su im osnovne karakteristike?

Kicmenjaci
(kraljeznjaci)
Vertebrata
(Craniota)
- OpCe morjoloSko-anatomske
karakteristike kicmenjaka
- Gracta i junkcija pojedinih sistema
organa kicmenjakn
- Razrnnoft;lvanje i razvice kicmenjaka
- G/avne gmpe (klase) kicmenjaka
Kicmenjaci su najmnogobrojnija i
najraznovrsnija grupa hordata, koja je
ostvarila najvisi i najslo:leniji stupanj
morfoloSko-anatomske organizacije u :li-
yom svijetu. Tokom progresivnog evolu-
tivnog mijenjanja i prilagodavanja, ki-
emenjaci su, kao ni jedna druga grupa
osim insekata, osvojili i vodenu i vazdu-
snu sredinu i sva podrucja naSe planete,
pa su postali dominirajuca grupa, organi-
zama na Zemlji. Taj evolutivni uspon ki-
cmenjaka omogucila je njihova specificna
tjelesna organizacija, po kojoj se bitno
razlikuju od ostalih hordata i drugih or-
ganizacionih tipova :livotinja
MorfoloSko-anatomska organizacija
raznih grupa kicmenjaka je veoma razli-
Cita, ali kod svih postoje izvjesne zaje-
dniCke osobine koje ih povezuju u jedi-
nstveni organizacioni tip.
Svi kiemenjaci su bilateralno sirnetricne
Zivotinje, sa dobro izraZenom unutraSnjom
segmentacijom koja je naroeito izraZena
kod niZih grupa UnutraSnji skelet im je
dobro razvijen i graden od hrskavieavih iii
kostanih elemenata, ciju osnovu cini ki-
ema, sastavljena od veeeg broja prSljenova
(vertebra-prSljen; Vertebrata). Nervni sistem
- kiemena moZdina je dobro razvijena i
nalazi se na lednoj strani iznad horde. Na
prednjem kraju, prosiren a je u nekoliko
moZdanih mjehurova
Mozak je zaSticen hrskavicavom iii
kostanom cahurom - lobanjom (cranium
- Craniota). Svi kicmenjaci, osim kolou-
166
sta, imaju dva para udova za kretanjc.
Pami udovi su kod nekih nestal i, a kod
vodenih oblika, pored parnih (grudnih i
trbusnih) postoje i neparna (ledno, repno
i podrepno) peraja. KrvOlok kicmenjaka
je dobro razvijen, a narocito srce, kojc
se nalazi na trbusnoj slrani, ispod organa
za varenje. Di su na skrge iIi pluca. Ko-
:lni omotac je sastavljen od visesloj nog
epitela.
Oblik tijela kicmenjaka je veoma ra-
zlicit. Kod niZih grupa, SlO :l ive u vodi.
tijelo je izduzeno i na njemu se razlikuju
tri dijela: glava, lrup i rep. Kod kopnenib
vrsta razvio se i cetvrti ljelesni region -
vral, pa je glava dobila moguCnost (obi-
cno visesmjernog) pokretanja. Medulim,
repni dio kod mnogih vrsta je u znalnoj
mjeri reduciran. Parna peraja su kod ko-
pnenih kicmenjaka zamijenjena karakteri-
sticnim ekstremitelima koji u raznirn gru-
pama irnaju razliCitu funkciju.
Koza kiemenjaka irna veoma sloZenu
gradu i funkciju. Pored laStite, kod nekili
sluZi i za disanje. SpoljaSnji dio - pokoZica
je sastavljena od viSeslojnog epitela, ispod
koga se nalazi znatno deblji sloj - krzno,
sastavljeno od veoma razliCitih komponena-
ta U koZi kiemenjaka se fonniraju mnog
e
tvorevine, sa raznorodnim funkcijama kao
sto su: krljuSti, Zlijezde, zubi, perje, razlicite
rome tvorevine, dlake itd.
Skelet kiomenjaka sastavljen je od tri
komponente: vezivne, hrskavicave i ko-
stane. Kao i niZi hordati, kicmenjaci

imaj u i hordu. a na kod njih ne dopire
do prednjeg dijc\ a glave (kao kod amfi -
oksusa). vee samo do zadnjeg dij ela mo-
1.ga. Kod vecine. horda se j avlj a same u
toku embri onalnog razvica, j er se u po-
stembrionaJnom razv icu 7.amjenjuje ki-
emom. dok se nj eni ostaei zadriavaj u sa-
rno izmcdu kicmcnih Skeict
kiemcnj aka se dij eli l1 a skcl et glave. tru-
pa i udova. Kod evoluli vl1 o l1 ajni zih pre-
ds tavnika cjC\ okupan skeict j c hrskav il'av
(kolouste i neke ribc). dok je kod os taJih
preteZno U skelet trupa spadaju
kiema, rebra i grudl1a kosL Horda i ki-
ema sa lubanj om nazivaju se osovinski
skelet. Kil'ma jc sastavlj cna od veceg iii
manjcg broja pr!iljenova, koji mogu imati
razli citu gradu. Sa boene strane pr!i ljcno-
va (ne svih) vezana su rebra. koja daju
osnovnu potporu zidovima tj elesne du-
plje. Sa izuzctkom nekih riba, rebra su
kod svih kiemenjaka
Glaveni skelet obubvata lubanju i
skelet lica Lubanj a jc u obliku evrste
eabure, gradene od veceg broja kosliju; u
nj oj su smjcsteni mozak i glavni culni
organi (sluba, vida, mirisa). SkeJct liea
sastavlj cn je od veecg broja lu-
kova (iii njibovih preobrazbi), koji obe-
zbjeduju potporu i funkciju vilienog, Skr-
znog i drugih aparata koji sc nalaze na
tom dijclu tijeJa
Kao je istaknuto, svi ki emenjaci ,
osim kolousta, imaju dva para udova sa
karakteristienim oreim planom grade
skeleta. Kod nekib oblika nedostaje po
jedan iii oba para, ali je to sekundama
pojava. Udovi riba su pama peraja ciji
skelet ima oslonac u tijelu. Pami udovi
kopnenib kiemcnjaka su noge, koje u
osnovi imaju islU gradu, ali eesto razlici-
tu funkciju.
Muskulatura kicmenjaka se dijeli na
muskulaturu tijela (somaticnu) i muskula-
turu organa i kore. Somati-
ema muskulatura se uvijek sastoji od po-
preeno-prugastib misiCnib vlakana U ni-
hb kicmenjaka ona je razd ijc\jena na po-
prel'ne trake - mi omere. dok se
kod visih ta segmentiranost gubi . Musku-
latura organa se sastoji od
glatkill vlakana.
Ncrvni sistcm ki emenj aka sastav lj en
j e od ccnlralnog nervnog sistema (mozak
i kiemena mozdina). perifemog nervnog
sistema (sa mnogobrojnim ziveima) i si-
mpatiekog nervnog sistema (sastav ljenog
od dva velika Zivea). a ni se pruzaju duz
bokova kieme i sadrie mnogobrojne evo-
rove. Mozak se sastoji od pet dijelova:
prednji mozak. mcdumozak, srednji mo-
zak. zadnji mozak i produzcna mozdina.
Razvijcnost pojedinih dijelova jc razlicita
i u vezi jc sa uvjeli ma i naeinom zivota.
ad mozga polazi 12 pari glavenib (mo-
zdanib) nerava, koji inerviraju organe
glave. Kiemena mozdina je nastavak mo-
zga; pruZa se citavom duZinom kraljdnicc
i iz nje ide veCi broj zivaca.
Organi za varenje kicmenjaka sasto-
j c se od crijevnog kanala i Z1ijezda ciji
sekreti ueestvuju u varenju brane. Crije-
vni kanal je diferenciran u nekoliko di-
jelova, koje sacinjavaju usna duplja, Zdri-
jelo, jednjak, u ludac i crijevo. U usnoj
duplji nalaze se jezik i zubi (kod najve-
ceg braja vrsta), a u nju se izlijevaju
produkti lucenja zlijezda Na usnu duplju
nadovezujc se zdrijelo, koje je kod svib
kicmenjaka povezano sa organima za di-
sanje. Na Zdrijclo se nastavlja jednjak, u
obliku jako rastegljive cijevi, ZCludac
predstavlja pro§irenje crijcvnog kanala,
pogodno da primi vcCU kolicinu hrane.
Varenje brane dovdava se u tankom i
debelom crijevu, koje se nastavlja u je-
dinstveno proJirenje zadnjeg aijcva _
kloaku, u koju se izlijevaju i cbkrecioni
i polni prodykti, ali dalctto W6r:! ...
sebni ana1Di otvon

javljaju i kod nekih riba). PluCa se
sastoje od dvije kese iii mjebu-
fa, koji su kod oblika sastavljeni iz
mnogobrojnib mjehurica iii alveola.
Krvni sistem kicmenjaka je uvijek
zatvoreo i sastoji se od srca i krvnib su-
dova. Sree je glavni organ krvotoka Sa-
stavljeoo je od nekoliko dijelova (komo-
re, prelkomore) a smjclteno je u naroei-
toj kesi (perikardu). koja je ispunjena te-
cooUu. Krvni sudovi su arterije i vene,
koje se granaju po cijelom tije\u i zavr-
se kapilara Arterije
odvode krv iz srca u tijelo, a vene je
otuda dovode u sree.
Limfni sistem je u vezi sa Jcrvnim
sistemom, a sastoji se iz limfnib
i limfnib sudova U limfnim i
Iimfnim cvorovima nastaju limfociti. koji
sa limfom dospijevaju u krv.
Ekskrecioni organi kicmeojaka su ti-
jesoo povezani sa polnim organima. Kod
ovib Zivotinja, izlucivaoje obavljaju bu-
brezi, od kojib polaze izvodni kanali -
mokrovodi. Bubrezi kicmeojaka su ko-
mpaktoi organi sastavljeoi od mnogobro-
joib ekskrecionib kaoala Kod vodozema-
ca, gmizavaca i ptica mokrovodi se izli-
jevaju u kloaku. a kod sisara (izuzev
kljunara) u zasebni mokracoo-polni (uro-
genitalni) kanal. Kod veeine kicmenjaka
postoji mokracna besika
Culni organi kicmenjaka se odLikuj u
veoma razvijeoom sposobnoscu prirnanj a
U sc nal aze zavr-
brojnib oerava preko kojih se prima-
ju mehaniCke draZi. Kod vodenib kicmc-
njaka postoje naroeiti organi boene Linij c
koji im za orijentaciju. Organi slu-
ba i kod raznil! grupa, razLi cito
su razvijeni. Oei su u stvari izdvojcni di -
jelovi mozga, specijalizy-ani za primanjc
svjetlosnib Culo vida kicmc-
njaka je evolutivno najrazvijeniji organ ski
aparat za orijentaciju u pros toru , pronal a-
fcnje hrane, blagovremeno skJanjanje od
opasnosti itd. Svi imaju dobro razvijene
organe (cula ukusa) za raspoznavanje
kvalitcta razoih materija, koje sluzc za
ishranu, a cula mirisa im je takoder do-
bro razvijeno.
Svi kicmenjaci se raVllnazovaju po-
lnim purem. Kod vodenib predstavnika
(izuzev ajkula) oplodnja je spoljasnj a,
dok je kod ostalih grupa Po-
lovi su veeinom razdvojeni ; sarno su ne-
ke kolouste i neke ribe hermafroditi.
U toku embrionalnog razvica kod
kicmenjaka se javljaju i neki osobeni or-
gaoi koji kod odraslih jedinki iscezavaju
(horda, skrge kod visih oblika i sl.)
Orgaoizacioni tip kicmenj aka se dijeli
na 6 klasa: kolouste (Cyclostol1lata),
ribe (Pisces) , vodozemci (Amphibia),
gmizavci (Reptilia), pti c e (Aves) i si -
sari (Mammalia).
Koje su osnovne karalcteristike opeeg plana grade kicmenjaka?
Koje su osnovne osobenosti grade i funkcije
168
organskih sistema kicmenjaka?
Koje su osnovne karalcteristtike naCina razmnofavanja i
razviea kicmenjaka?
Koje su glavne grope kicmenjaka?

Kolouste
(kruinouste)
Cyclostomata
- Osnovne knrakteristike kolousta
- Glavne skupine i nailn vvofa kolousta
Ova klasa obuhvata najprimilivnije
savremene kicmenjake. Kolousle nemaju
vilice po cemu se razlikuju od svih osta-
lib kicmenjaka. Usni otvor (usna duplja)
ima krumi oblik. po cemu su i dobile
naziv. Elementi kicme su slabo razvijeni ,
a horda kao osovinski skelet, funkcionira
cijelog zivota Hrskavicavi skelet kod ne-
kih vrsta uOpCe ne postoji. Kolouste ne-
maju parnih peraja. KoZa im je gola
!maju sarno jednu mirisnu duplju, sa je-
dnim mirisnim otvorom.
Ovoj klasi pripadaju dvije grupe: vni-
juljice ili pak/are i sljepulje. Zrnijuljice
oblikom lice na jegulje. !maju dva ledna,
repno i podrepno peraje. U
usnog lijevka i na jeziku nalaze se brojni
romi zubiCi. Sa svake strane iza ociju,
kod zmijuljica postoji po 7 spoljaSnjih
proreza. Boena linija im je dobro
razvijena Ovdje spadaju morska zmijuljica
13
II
(do 1 m), rijccna zmijuljica (do 50 cm)
i potocna zmijuljica iii paklara (do 25
em). Ostale paklare zivc parazitskim na-
Cinom zivota sisuci krv riba, a larvc se
mane si tnim organizmima dna. Larveni
period zmijuljica je znatno duzi nego
kod odraslih (4-5 godina). Nakon mrij e-
scenja i muzjaci i zenke ugibaju. Meso
zmijuljica je vrlo ukusno i u nekim kra-
jevima se love u velikim kolicinarna
Sljepulje iii miksine se razlikuju od
zmijuljica nizom osobina Nemaju ociju.
Oko usta imaju brkove. lmaju najvise
6 parova SkrZnih proreza Koza je gola i
veoma sluzava Zive kao parazili na riba-
rna, pa ponekad cine vece stele. Inace su
hermafroditi i razvijaju se bez metarnor-
foze. Najpoznatija je ljigava miksina, ko-
ja zivi u manjim morima, a ima je i u
Jadranu.
SL. 168. Morfologija (I) i tjelesna grada (II)
kolousta: 1. usni lijevak, 2. jednjak,
3. crijevo, 4. analni otvor, 5. bubreg,
6. urogenitalni olvor, 7. jetra, 8. srce,
9. ledna aorta, 10. trbusni krvni sud,
11. respiratorna cijev, 12. mozak,
13. nervna vrpca, 14. nOlohord,
15. ledna peraja, 16. repno peraje,
17. gonada.
Koje suo osnovne morfoloSko-anatomske karaktcristike kolousta?
Koje su glavne skupine kolousta i kakav jc njihov maQij?

- O¢e morj'%Ske i
anatomske karakteristike riba
- Adaptacija na fjvot /l vadj
- Hrskavicave ribe
Ribe- Pisces
- Kofljoribe: hrskavicavi ganoidi,
koftani g(JfWidi i koSljoribe
- Osnovne adlike pravih koJljoriba,
rosprostranjenje i ekonomski VUlcaj kof(joriba
- Najmaeajnije gmpe pravilz kofljoriba
- Resoperke i dvodihalice
Ribe su najmnogobrojniia i najrazno-
vrsnija grupa 1ciemenjaka. Siroko su ra-
sprostranjene u gotovo svim vodama na
Zemlji; susreeemo ih od visokoplaninskih
potoka do olceanskih dubina, od voda
ja je temperatura blizu ta&e mrfujenja
do toplih izvora. Njihova raznovrsnost se
more porediti sarno sa insektima. Cd ko-
lousta ribc se razlikuju nizom osobina,
medu kojima je posebno prisu-
stvo vilica, omogucava aktivno pri-
hvaeanje hrane.
Imaju dva para trupnih udova: grudna
i trbusna peraja, a pored toga i 3 nepa-
rna: ledno, repno i podrepno peraje. Kod
najveeeg broja ribljih oblika kofa je po-
krivena krljustima, koje mogu biti razli-
morfologije i strukture.
stematizacija riba izvedena je prema gra-
di skeleta, obliku krljusti, izgledu peraja
i fuga, gradi srca i crijevnog kanala ild.
Na osnovu grade skeleta, sve danaSnje
ribe su razvrstane u dvije jasno razgrani-
grope: i kostane.
Hrskavieave ribe (rusljoribe. CiIO-
ndricJuhyes) predstavljaju najstariju grupu
, riba. Pretewo zive u moru. Njihov skelCI
je a tijelo je pokriveno krlju-
stima. je izduzeno, a glava je na-
prijed u siljati produZctak - ro-
strum. Usta se nalaze sa donje Slrane i
imaju oblik proreza. NajceScc
imaju pet pari, medusobno razdvojenih,
skdnih otvora, bez smnih poklopaca.
ribljeg mjehura.
su rYOyojemh P-Qlova. Kod svih je unu-
traSnja oplodnja, ali IDedu njima postoje
i jajorodne i Zivorodne vrste. Jedna od
odlika veeine
vih riba je i prepoznatljivo
repno peraje, je gomja polovina zna-
tno dufa od donje.
Kiema riba je dobro razvijena i sasta-
vljena je od mnogo pnljenova. Srce ima
po jednu komoru i pretkomoru. Imaju
p,ame nosne duplje sa pamim otvorima.
Cula kod riba su relativno dobro razvije-
na; u tom pogledu se posebno or-
gani boCne linije (dinami&o Ske-
let im je iii koStan.
»nstoji 0100 620 VlSIa ovm nba, koje--
Golema i raznovrsna grupa riba, koja _ se dijele na tri sJmpinc' .ajkule (ElaJ11l0-
obuhvata oko 23 000 oblika, razvrstana branch!). raze (BatoideQ i himere (Ho-
je u veci broj skupina. Klasifikacija i si- loctplIiiil). '"
170

A 'Jrule i WPM psi se odlikuju ni-
zom primitivnilLoSQbjI!a, sc tokom
cruge evoluci$-. j zuzetno _ pril agod!Je
)etlma fivota u lI!.oru, tako da sc more
I iUJlajprilagodljivija grupa riba -
Ovdje spadaju brojne vrste morskib pasa,
medu kojima je najpoznatiji pas rnodrulj
ill playa ajkula, razne vrste rnorskih rna-
kostelja, sklatovki itd. Mnoge vrste
ovib riba Danose ve1iku stetu, uniStavaju-
Ci ogromne koliCine druge ribe. Neki od
morskih pasa su opasni i za (pas
modrulj, psina Ijudo!dera, psina haringu-
b). Meso mnogib aikula dobro....je-..za je-
10; kOb slufi za i . zradu koroib

RaZe imaiu (ledno-trbuSno) jakQ.
spljoSteno tijelo dobro prilagodeno !ivotu
na morskom dnu. Neki predstavnici ove
grupe riba irnaju e1ektritne
organe (drhtulja). Ovdje pripadaju razne
vrste rn!a, morskih golubova, dr-
htulja, testerata, morskib orlova itd.
Hiriiere su malobrojna skupina hrskavita-
vih nba neobitnog I ne!1plcriog, testo
"moDstruoznog" izgleda i grade.
KostlDe ribe > Ostei-
chthyes) obuhvata'u sve ostale savremene
ribc. 0 . se izuzetnirn bogatstvom i
-
raznovrsnolc.u __ o_blika· ri-
ba_pripac:I.Loyoj--Skupini_U poredcnju sa
hrskavitavirn ribama, one sc razliJ...'Uju ni-
zorn znatajnib osobina, kojc su im orno-
guCile raznoliku specijalizaciju i adapt a-
ciju na najrazlicitijc uslovc zivotnc srcdi -
ne.
Savrcmenc kosturij atc sc dij clc na nc-
koliko u! ih sku ina: hrskavicavi iii ' ru-
sfjavi i<l!!Q!QL Choruirostei}_ u_ ' Oj c- spa-
claJU _ iii
ganoidi (Holostei) koji obuhvata-
ju- iesoperke i koslj oribc
(1eLeostei)
Stitonose imaju izdu! cno, vretcnasto
tiielo. na kome S;;- n alazi- petuzduznih
-;:-edova kostanih ploca Prednji dio glave
irn je produfen u rilo, a usta se nalaze
sa donje strane.
Nil.i.P-Qznatiji predstavnici iz ove grupe
hrskavitavih __ PDJ2.<ldaj!!_ Iamiliji
J£Setri Jj.t; illensergiae). Osim jedne vrste
(ketiga) sve ribe iz D ve grupe five u
moru, ali za vrijeme mrijesta ulaze u ri-
jeke.
Njihova ikra je vrlo sitna i od nje se
pravi tuveni kavijar. Ovdje spadaju keei-
ga, jesetra i moruna, koja mo!e dostiCi
. SL. 169. O¢i plan grade riba: 1. usia, 2. !drijelo sa lliglUDll, 3. !cI.Udae
4. poloriw dodaci, 5. tanka crijevo, 6. analni otvor, 7. jen, 8. 9. •
10. Icdna arterija, 11, bubrezi. 12. riblji mjebl1l', 13. lcdna pmya. 1.4.
) 15. podrepno pcrajc, 16. trbuino pcrajc.

tjelesnu masu od 1 000 kg. Sve
imaju veoma ukusno meso i zbog toga
se intenzivno love. Mnoge od njib su
vee jako prorijedene.
Mnogoperke SII mala
dnoafriCkih---hrsk<MGavili- ganeidll'- Imaju
Deku vrstu "pluCnog" mjehura, koji je
povezan sa crijevnim kanalom. im
omogutava fivot u toplim vodama (siro-
kisikom).
,B.esoperke-pripadaju skup-ini
vrlQ.jmljoib i inleresan1nib riba a met:tu
savn:menim oblic!.ma_postoji sarno jedna
vrsta, koja je prvi put otkrivena tek
1938. godine (u Indijskom okeanu. u bli-
zini obale jugoistoene Afrike). Od tada je
ulovljen veei broj primjeraka, pa je bilo
moguCe steCi detaljan uvid u morfolofro-
anatomsku organizaciju ove po svemu.
osobene vrste ganoida. Savre-
mena resoperka veoma lici na neke da-
vno izumrle ribe.
Najznaeajnija osobenost
to a:'gf!: skelet pami
b
peraja ima Isli
pI e kao i skelet nogu prvib vodo-
zemaca,- je jedan od nepobitnih doka-
za da ovi vode porijeklo od resoperki.
Dvodihalice se odlikuju nizom osobe-
nosh po KOJIma u slstematici riba i lcieme-
njaICa uopce zauzunaju posebno mjesto.
One So, svakako ji:dfla od najstarijib grupa
savremenih riba i po mnogim osobinarna
su sliene najprimitivnijim hrskavicavim ri-
barna. Takoder imaju i neka svojstva repa-
tih vodozemaca kao su dvostruko disa-
nje (na Skrge i "pluta"). nosne hoane (unu-
u-amji otvon, nosni otvori) i krvotok. Dvo-
dihalice su slatkovodne ribe koje five u
tropskim krajevima Australije, Afrike i ]u-
me Amerike. gdje vode eesto presmuju.
Karla nastupi one se zarivaju u mulj
gdje ostaju mjeseci Cpa Cak i godina)
i di!u na "pluta".
I dvodihalice pokazuju veliku sli-
cnost sa vodozemclUla, om ne v e po-
'rijekIo od ovib nba, nego (lCao je ra-
172
nije istaknuto) od rcsopcrki . Dvodihalicc
su za nauku veoma illtcrcsantna grupa,
jer se kod njib ocitujc prijclaz od skr.
fnog ka plucllom disanju.
Kos/joribe su najmnog.Qbrojllija J n<lJ -
raznovrsni'a grup-'l riba, koj oj pripada go-
tovo ' % savrcmcnih ribljih oblika. Kau
siD . irii - un.-e-- k-aTC:--glilVlla' karaktcri stika
ovib riba jc prisustvo kostanog skclcta.
Kicma sc sastoji od niza kostanih prslj c-
nova. Glavclli skclct im jc potpuno oko-
Kofa je obicno prekrivena krljusti-
rna. po pravilu. imaju tipicna
peraja (pama: grudna i ncpama:
ledno. repno i podrepno).
Klasificirane su u tridesctak vetill
grupa, koje ukljucuju visc od. 20000
obhka. sto Je viSe od 4% svih postojeCih
vrsta lcicmenjaka. Narcdni prcglcd je. u
stvari. osvrt sarno na neke od najtipicni·
jib i najkarakteristicnijih skupina. uzima·
juCi u obzir prctcZno pripadnike naSc
ihtiofaune. Istovremeno treba naglasiti da
velilci broj vrsta kosljoriba ima ogroman
ekonomski znacaj. a posebno haringe,
pastrmke, nbe. skuSe, pljosna·
tice, bakalari i dr. U tom poglcdu i po
svojoj ucestalosti u vodarna Bosllc i He-
rcegovine (98% nasih ribljih vrsta) naj-
znacajnije su pasumke i saranolike ribc.
Haringolike ribe (harillge i pasumkc;
obuhvataju gl upu-najstari-
jib od
__ s.u __ Juu:i.ngL { Clupe idae)
i pasumke (Saimollidae).
-
Haringe su relativno brojlle morske i
slatkovodne ribe. srazmjemo malib di-
menzija, koje imaju izuzetan ekODomski
znaeaj. Medu njima su najpozDatije bari-
nge. razne vrste srdela, zlatvi itd.
S;ilmonidne ribc su §iroko rasprostra-
njene u slatkim i slanim vodama gotovo
cijelog svijeta (pretemo sjeveme Zemlji-
ne polulopte). Njihova osnovna karakteri-
stika je da iza 11ednog pcraja imaju i je-

SL. 170. Karakteristicni oblici glavnih skupina riba: 1-7. razni oblici hI'Skaviecvih ri.ba"
8. riba bimera, 9. latimerija. 10. i 11. 12-14. ribe dvodihalicc,
15. riba mnogoperka, 16. Kajmanova riba, 17. amija, 18. losos. 19. hamnga.
20. i 21. ciprinidne ribe. 22. jegulja, 23. 24. som, 25. morSko mo,
26. morski konjic. 27. gregorac. 28. smud. 29. 30. 31. riba poJ-i
32. cipol, 33. iverak. 34. grdobina. 35. riba korpa, 36. riba 37. baka:lar,

TIh.7. KARAKTERlSntNl PREDSTAVNICI KOSUORIBA
Red
Familija
Haringe
Haringolilce nbe
Pastrmka
(Cluptifonnu)
Lipljani
Sarani
Saranolilee nbe
(Cyprinifonnu)
Vijuni
Jegulje
Jegulje
(l,,1Iguillifonnes)
Barbuoi

(Ptrcifonnes)
Morslci pauci

Seranide
Srulce (Esocifonnes) Sruke
SleWe
(Scombrifonnes)
Listovi
Pljosnatice Iverei
(Plturonectifonnes) Oblici
Balcalari Balealari
(Gtulifonnes)
Skocci Cipoli
(Mugilifonnu)
Resnjaa
(l..ophobranchil)
dno malo "masno peraje". One takoder
imaju veIiki ekonomski i sportsko-ribolo-
vni znacaj, a po kvalitetu mesa zauzima-
ju prvo mjesto. Ovdje spadaju brojne vr-
ste pastrmki, lososa, ozimica, zlatovcica
itd. Nab ihtiofauna je bogata razoim vr-
stama ovih riba, medu kojima su pose--
174
Predstavnici
Harioga Ziatva
Srdela
Pastrmke Mladica
Losos Ozimica
Lipljeo
Saran
Ukljeva
Mreoa Krkusa
Sleobalj Crvenpcrka
Devenlca Klijen
tikov Vijun
Brlcica
Jegulja Murina
Ugor
Balavac
Smud
Barbuo
Zubatac
Spar Arbun
Paule bijelac

Pirka Kanjac
Evropska
Skusa Sabljan
Palamida Tunj
List
Iverak
Oblic
Bakalar Oslie
Manic
Cipol
Morslci leonjic Morska sila
boo zanimljive potoen& i mekousna pa-
strmlca, lipljan i mladica.
'-----------------------------

Najznatajnije i najpoznarije vrste
skupine pripadaju familijama
(Cyprinidae) i vijuna (Cobitidae).
IZ ove

Familija obuhvata gotovo
1 000 vrsta. mcdu kojima nckc imaju
naglMen ekonomski znacaj . Ovdjc pripa-
daju (razne rase). kljcnovi.
dcverike. mrcne. skobalji. linjak.
Koje su osnovne cx:llike riba?
bodorke. pliske. gage. ukljevc. crvcnpcr-
kc itd. NMa riblja fauna sc odJikuje bro-
jnim cndcmicnim oblicima ciprinida.
Familija vijuna ukljucujc oko dvadc-
sct vrsta riba, rasprostranjcnih u slatkim
vodama Evrope i Azije. OVdje spadaju
cikov. razne vrste vijuna i brkica. Nema-
ju ekonomski znacaj .
Kako su adaptirane na !ivot u vodi?
Kako se dijele savremene ribe?
Koje su osnovne cx:llike riba?
Koje su osnovne karakteristike i konjavih ganoida?
Koje su osnovne cx:llike pravih
Koje su glavne skupine savremenih
Kakav ekonomski imaju ribe?
i7S

- OpCe morj%Sko-anafOlllske
osobine vodozemaca
Vodozemci -
Amphibia
- OrgallS/"'i sistemi vodozelllflca - priiagodell osl
Zivotu na kopnll
- Noon Zivota i ramVlOZaV{/l/je
(metaflwrjoza) vodozelllaca
Vodozemci su prva grupa kicmenjaka
koja je napustila vodenu sredinu i koja
se prilagodila uvjetirna zivota na kopnu.
Taj prijelaz je uvjetovao vcoma znacajne
promjene u tjclesnoj organizaciji, kako
tako i unutraSnjoj . Embriona-
Ini raz vi tak vodozemaca se odvij a u vo-
m, gdje larve ostaj u duzi period i
na Nakon prcobraZaja (metamorfo-
ze) razvijaju se u prave kopnene kicme-
njake, koji na pluca Larve nemaju
pame udove i kreeu se pomoeu izduze-
nog pljosnatog repa, dok odrasle zivoti- .
nje imaju petoprsne pame ekstremitete
podeScne za kretanje i skokove.
Kola vodozemaca je gola.. bCl
ikakvih tvorevina, a snabdjevena je mno-
gobrojnim zlijezdama. NajveCi broj ih di-
plucima. !rna ih i bez pluca, a ta1:vi
na kozu i sluznicu usne supljine.
Kod nekih vrsta larvene skrge ostaju i u
odraslih jedinki. Srce se sastoji iz dvije
pretkomore i jedne komore, pa arterij ska:
i venska krv nisu potpuno razdvojenc.
Tjelesna toplota ovih zivotinj a jc nestalna
(poikilotcrmija). Ekskrecioni organi su
pami bubrezi. VeCina vodozcmaca, osim
unutraSnjcg, ima i srcdnjc uho. PreteZno
se razmnoZavaju u vodi. Kod nckill jc
oplodnja spoljaSnja. a kod nekih unutra-
SL. 171. QpCi plan grade vodozemaca (uba): 1. usta, 2. fdrijelo, 3. jednjak, 4. zeludac,
5. tanko crijevo, 6. debelo crijevo, 7. analni otvor, 8. jetra, 9. srce, 10. ledna arterija,
n. 12. pluCa, 13. bubrezi, 14. testisi, 15. kloaka, 16. mozak,
17. kicmena mo!dina, 18. slezena.
176

Razvice, kao je naglakno, je
putem metamorfoze.
Privredni i biolo§ki znacaj vodozema-
ca je neuporedivo manji od znacaja riba.
Ovo se naroeilo odnosi na beznoge i re-
pate vodozemee. Zabe su korisne !ivoli-
nje, jer unislavaju ogromnu kolicinu sle-
!nih insekala. U 10m pogledu naroeilo su
znacajne krastave !abe. U nekim krajevi-
rna !abe se upotrebljavaju u ishrani.
Vodozemei su najrnalobrojnija kJasa
kicrnenjaka, jer obuhvataju svega oko
1900 vrsta. Imaju najogranicenije raspro-
stranjenje, buduci da naseljavaju same
podrucja slatkih voda, a nema ih u moru
i na okeanskim otocima. Dijele se na tri
skupine (reda): beznogi (Apoda), repati
(Urodela, Caudata) i bezrepi (Eeaudata,
Anura) vodozemei.
Beznogi vodozemci su mala skupina
tropskih !ivotinja. Zive pod zemljom, u
blalu iIi pijesku. Tijelo im je izduzeno
(od nekoliko em do 1,5 m) valjkaslo, sa
malom glavom i kratkim repom. Po
opCem izgledu (a zbog nedostatka nogu)
jako podsjeeaju na prslenasle glisle.
OVdje spadaj u razne vrsle eeciIija,
koje !ive u tropskim, moevamim podru-
cjima zapadne Afrike i JuZne Amerike.
Repati vodozemci po obliku podsje- --
caju na I larve i odrasli imaju
rep. Sa rijetkim izuzecima, imaju dva
II
SL. 172. Osnovni stupnjevi metarmofoze !abe (I) i vodenjaka (II).
177


0
, ... ,
...
To · •
....... . -
...
23
SL. 173. Karakteristicni prestavnici vodozemaca: 1 i 2. beznogi vodozcmci.
3·11. repati vodozcmci (daZdevnjaci, tritoni, proteus, amblistoma, aksolotlo),
12. krastava Zaba. 13. ognjena Zaba (bombina), 14. alites Zaba. 15. pipa. 16. Zaba cdnjaea.
17. (gatalinka). 18. siva Zaba. 19. zelena !aba, 20. torbarska Zaba,
21. playa !aba. 22. rogata !aba. 23. kratkoglava !aba. 24. vatrena Zaba. 25. lcteea !aba.
178

ra kratkih nogu. Kod nekih ameriCkih
predstavnika ove grupe, prcdnje noge su
zakrlljale, a zadnje uopce ne postoje.
Larve imaju peraste skrge koje nakon
metarnorfoze neslaju. Ove vodozemee
posebno karakterise pojava ncotcnije, tj .
dostizanja polne zrelosti na larvenom
stupnju (na kome sc razvice i zavrSava).
Koza im je bogata zJijezdama; kod nekih
vrsta zJijczde luce otrovne sadrZaje.
Ovaj red obuhvata oko 160 vrsta ra-
zvrstanih u cetiri familije, od kojih dvije
zive kod nas. Najpoznatiji predslavnici su
covjeCija ribica, razne vrste vodenjaka
(lritona), daidevnjaci, sirene itd.
Bezrepi vodozcmci - zabe su najbro-
jnija i najraznovrsnija skupina vodozema-
ca. Odrasle zivotinje irnaju kratak trup i
nemaju rep. Zadnje noge su im znatno
duze od prednjih. Na prednjim imaju 4,
a na zadnjim 5 prsta (izmedu kojih je
kod plivajuCih oblika razapeta plovna ko-
zica). Obicno imaju bubnll duplju i bu-
bnu opnu. Kod odraslih laba nikada ne
postojc ni unutraSnjc ni spoljaSnje skrgc.
Mnoge vrstc. neposredno iza usta, imaju
posebnu opnll (rczonator). koja im sluzi
za karakteri sti cno ogl aSavanjc. Nemaju
rebara iii irn sc javljaju sarno kao rudi-
mcnti. Vceina laba polaZe jaja u vodu.
Metarnorfoza jc postupna.
Red laba se dije1i na dva podreda:
hbc bez jczika (Agiossa) i zabe sa jezi-
kom (Plzanerogiossa).
Be;jezicne tube obuhvataju svega ne-
koliko vrsla medu kojima je najpoznatija
arneriCka pip a, koja cuva jaja i larve u
naroeitim komorarna na ledima
Zabe sa jeziko11l ukljucuju sve ostale
vrste bezrepih vodozemaca, svrstane u
nekoliko familija; medu njima su najpo-
znatije mukaCi (Discoglossitiae),
zabe (Buffonitiae), (Hylida4'J;
prave zabe (Ranidae) itd.
Tab.8. KARAKTERISTICNI PREDSTA VNICI VODOZEMACA
Red
Beznogi vodozemci
(Apoda)
Rep.1i vodozemci
(Urodeln. Cauda/a)
B ezrepi vodozemci
(Anura. Ecaudara)
Zabe bez jezika
:labe sa
jezikom
Mubu!i
Krastave
bbe
Kreketu!e
Prave tabe
ribiea
VodenjlU)i
Ddde.Vl!iaci .
SiIene

Zabe mukaCi iii ognjcnc Ubc su rcla-
livno malc (4-5 an)
strana im jc narandUstofuta sa sivim mr-
Ijama Kod nas fivc dvijc vrstc bombina
Krastave iPbe (gubavicc) su
rasprostranjcnc u raznirn krajcvima svijc-
ta Vrlo su nczgrapnc, a irn jc po-
krivcna bradavicarna tc izglcda kao da jc
krastava. U vodu zalazc sarno za vrijcmc
razmnozavanja Najpoznatijc i najraspro-
stranjcnije su obicna i zc1cna krastava
Zaba Objc vrstc su ccstc i kod nas.
Koje su opCe odlike vodozemaca?
KrekeluJe su rclalivno brojna grupa
Zaba, prilagodcnib ;>;i votu na drvccu. N aj_
poznatija i najrasprostranjcnija rncdu nji-
rna jc iIi gatalinka.
Prove Zabc iii zabc u uzcrn smislu su
najbrojnija skupina Zaba sa jezikom. Ra-
sprostranjene su na svim kontinentima
osim Australije. Najpoznatijc vrste su:
zelena Zaba, velika barska zaba, travnja-
ca, zaba, grCka Zaba, razne vrstc
zaba padobranaca itd.
Koje su im ' osnovne prilagodbe za !ivot na kopnu?
Koje su osnovne odlike organskih sistema vodozemaca?
Kako se razmnoZavaju vodozemci?
Koje su osnovne grupe vodozemaca?
180

Gmizavci
(gmazovi)-
Reptilia
- QpCa lIlorj%S/w-anatolllska grada gmiwvaca
- Adapracija (prilagodba) ZivOtll lIa kopl1l1
- NaCin tivota i razmnozavanja glllizavaca
- K/asijikndja (haJerije, kOl7ljace. krokodili,
glisten' i lJl1ije) i macaj glllizavaca
Gmizavci su prva skupina kicmenjaka
koja se potpuno prilagodila zivotu na ko-
pnu, tj. u zivotnoj sredini . 6-
laVO tije10 im je pokrivcno raznim
tnim tvorcvinarna: krljustima, ploeicama,
itd. KoZa jc suha i bez zlije-
zda. Vecina gmizavaca ima dva para u
stranu okrenutih nogu, najceSce sa po pet
prstiju. Postoje i gmizavci bez nogu, ali
je to sekundama pojava. POliljacni dio
lubanje je sa kicmom povczan preko je-
dnog gleznja Srce se sastoji od jedne
komore i dvije pretkomore, ali se u ko-
mori nalazi jedna nepotpuna pregrada, pa
su venski i art.erijski krvotok potpuno ra-
zdvojeni (krokodili imaju 2 komore i 2
pretkomore) . Disu na pluca, a tje1esna
temperatura im je promjenljiva (poikilo-
termi). Veeinom su jajoradni i na kopnu
polaZu krupna jaja sa mnogo zumanjka
1
Razvijaju sc bez metamorfoze (postojc i
zivorodni gmizavci). Bubrezi su im me-
tanefrosi . Skelet je potpuno
Znacaj gmizavaca u opstoj ekonomiji
prirade je srazmjemo veliki. U mnogim
krajcvima svijeta, gdje im jc brojnost ve-
lika, oni igraju znacajnu ulogu u Zivotnoj
zajednici. VeCina gustcra i zmija unista-
vaju znacajnu kolicinu stetnih insekata,
puzeva i glodara. Sto se tice olrovnih
zmija, one nanose direktnu stetu, ujeda-
juci covjeka i korisne zivotinje. U nekim
krajevima svijeta ad zmijskog ujeda go-
disnje urnre vise hiljada ljudi i znatno
vise domaCih zivotinja.
Kola krokadila, krupnih zmija i gu-
stera se koristi kao izvrstan i veoma lra-
zen materijal za izradu kozne galanterije.
Meso mnogib komjaca vrlo je ukusno i
SL. 174. QpCi plan grade gmizavaca: 1. usia, 2. jednjak, 3. zeludac, 4 .. S.
6. tanko crijevo, 7. debelo crijev.o, 8. anaIni otvor, 9. !doaka, 10. nosm otvor; 11. trabeJa,
12. pluCa, 13. srce, 14. glavena arterija, 15. ledna arterija, 16 . .
17. kicmena moM ina, 18. bubreg, 19. mokrovod, 20. gonada (sJemenik).
181

SL. 175. Karakteristicni predstavnici gmizavaca: 1. haterija, 2 i 3. gekoni. 4. stepska
I agama. 5. drakon (zmaj). 6. uSasta okrugloglavka. 7. agama, 8. iguana. 9. blavor.
10. slijepic. 11. otrovozubi guster. 12. varano 13. sivi guster. 14. sinkus. 15. kameleon.
16. stepski udav. 17. obicni udav. 18. bjelouSka, 19. srri.okulja, 20. poljska zmija. 21. Silae.
22. kobra. 23. morska zmija. 24. Sarka. 25. zveearka. 26. gavijal. 27. krokodil.
28 i 29. kopnene kornjace. 30 i 31. morske kornjace.
182

u nekim podrucjima mnogo sc koristi u
Ijudskoj ishrani . Od zmijskog otrova sc
spravljaju lijekovi protiv raznih oboljcnja
Savrcmcni gmi zavci prcdstavljaju JC-
dan mali dio nekada vcoma broj nc ra-
znovrsne skupine zivotinja.
U mezozojskoj epohi Zcmljine pro-
slosti (prije 225 do 65 miliona gadina)
bili su najrasprostranjenija, najsavrsenija
i dorninirajuca grupa kicmenjaka na ko-
pnu, u moru i vazduhu. Njima su pripa-
dati i raznovrsni dinosauri - najkrupnije
Zivotinje svih vremena
Sada ih irna oko 5 biljada vrsta koje
se klasifikuju u cetiri grupe: haterije
(Rhynchocephalia) , komjace (Chelonia) ,
krokodili (Crocodilia) i gmizavci pokri-
veni krljustirna (Squamata).
Hatcrijc su predstavljene sarno je-
dnom savremenom vrstom ove nekada
veoma brojne i zanimljive grope gmazo-
va. To je novozelandska haterija, koja se,
zbog niza prirnitivnih osobina, smatra zi-
vim fosilom - ostatkom nekada raspro-
stranjenih pripadnika ove skupine.
Kornjace su specificna grupa gmiza-
vaca. Imaju kratko a siroko tijelo, pokri-
veno oklopom ad dva stita - lednog i tr-
busnog. Nemaju zuba, a vilice su im
presvucene roznim navlakama Ledni dio
oklopa je graden ad pet, a trbusni od
dva reda poveeih kostanih ploca Dijele
se na kopnene i morske oblike. Najkru-
pniji predstavnici ovih gmazova su iz
skupine morskih (koznih) komjaca (duzi-
ne do 2 m i mase do 600 kg).
Krokodili su veliki gmizavci sa kru-
pnom izduZenom · glavom, izduzenim tru-
porn, dugim, baCno spljostenim repom i
kratkim i snafuim nogama. Oreim izgle-
dom lice na gustere, ali se od njih razli-
kuju nizom osobina. Zive u rijekama i
jezerima tropskog i suptropskog podru-
cja. Vrlo su brzi i okretni plivaCi, a van
vode se krecu sporije.
U svijetu danas zivi sarno oko 25
vrsta krokodil a. svrstanih u nekoliko fa-
milija i rodova. Najpoznatiji su nil ski
krokodil (duzine do 6 m) , mi sisipski i
kincski aligatori. tc gavijali.
Gmizavci pokrivcni krlju.slima su naj-
ramovrsnija skupina zivotinja. Zive sirom
svijcta, izuzcv Antarktika. Obuhvataju vi se
ad 4 500 vrsta, klasificiranih u dvije po-
dgrupe: guSteri (Soll/ia) i zrnije (Ophidia).
Gustcri uglavnom irnaju izduzeno ti-
jclo sa dugim repom. Veeina irna dva pa-
ra kratkih nogu; neke vrste su bel.. nogu,
ali je to sekundama pojava. Ova grupa
obuhvata oko 2 500 razlicitih oblika, ra-
sprostranjenih sirom svijeta, od kojih tre-
ba posebno pomenuti gekone, prave gu-
stere, sljepiee, varane i karneleone.
Gekoni su zivotinje sa nizom specifi-
cnih osobina. Zive u tropskirn, suptrop-
skim i pustinjskim oblastima. Kod nas su
poznati zidni i kueni macaklin i tarento-
la. Ovi gusteri ncmaju pigmenta, pa se
tokom dana skrivaju, a noeu su aktivni.
Pravi (obiclli) gllsteri imaju dobro
razvijene noge (sa po 5 prstiju) . Rep im
je mnogo duzi od ostalog dijcla tjcla.
Ovoj familiji pripada vise od stotinu vr-
sta, rasprostranjenih sirom svijeta. Najpo-
znatije su sivi i zidni guster, zelembac,
planinski guster (ovaj je zivorodall) itd . .
Sljepici su veoma osobena grupa gu-
stera. Tijelo im je zmijoliko, obicno bez
nogu. Najpoznatiji su siroko rasprostra-
njeni sljepic i blavor, koji je kod nas do-
sta cest u Herccgovilli.
Varani obuhvataju najkrupllije dana-
snje gustere. Rasprostranjelli su u Africi,
Aziji i Australiji. Ovdje spadaju sivi i ni-
lski varan, (koji moZe biti dugaeak do 4
m), te zmajevi, iguane i jos brojni guste-
ri neobicnog izgleda.
Kameleolli su prilagodeni Zivotu na
drveeu. Od svih gmizavaca, pa i guStera,
razlikuju se po dugackirn nogama Oni
183

Tab. 9. PREDSTA VNICI GMIZA VACA
Red
Predstavnici
Halerije H.lerij.

Kopnene I::ornjale
Sumskc kornjace
Banka kornjaea
Kornjate kornjac.

Velika zelena

Morske I::ornjate
Lal na kareta
Kozne komjacc
Nilski krokodili
Krokodili Misi si pski aiigalori
(CrotiociJia) Kineski aligalori
Gavijali
Gekoni Kuclli macak.lin
Tarenlola
Zidni guller
Pravi gulleri Zelembac
Planinski guller
Gulleri SIjepi6 Sljepic
Blavor
Nilski varao
Varani Zmajcvi
Iguane
Gmizavci pokriveni
Kameleoni kameleon
krljultil1)ll (Squamata)
Tigrasli pilon
Udavi Mrefusti pilon
Zmijski car
An.kond.
Smukovi
Bez olrovnih zub. Smukulje
Bjelou!ke
Sa zadnjim
Ljuta crnokrpica
Zmije Kolubride Madras
olrOvnim zubima
Musurioa
Kobre
Sa predojim Aspide
olrovnim zubima Mambe
Koraloc zmijc
Morske zmije
Poskok
i

184

ne gmiZu vee hodaju. Cuveni su po tome
mogu mijenj ati boju. MMU (oko) 85
vrsta, najpoznatiji je obicni iii spanski
karneleon.
Zmije irnaju karakteristicno izduzeno
tije1o, sa relativno malom glavom i bez
nogu; sarno kod nekih vrsta postoje ru-
dimentami ostaci ekstremiteta. Najveei
broj ovih zivotinja prilagoden je zivotu
na kopnu. Veeina zmija irna sarno desno
pluCno krilo. Mufri polni kopulativni or-
gan je paran.
Zmije su veoma brojna i raznovrsna
skupina zivotinja, koja obuhvata oko
2300 vrsta, rasprostranjenih gotovo po
cije10m svijetu. Otrovnih zmija irna mno-
go manje nego neotrovnica - svega oko
400 vrsta, od kojih veeina zivi u tro-
pskim i suptropskim krajevima.
Kod neotrovnica svi zubi su jednaki,
dok se kod otrovnica velicinom i obli-
kom isticu tzv. otrovni zubi (po jedan sa
svake strane gomje vilice), koji su u vezi
sa otrovnim zlijezdama Postoje dvije vr-
ste otrovnih zuba: cjevasti i zljebasti.
Red zmija obuhvata viSe farnilija, me-
du kojima su najpoznatije: udavi, guzevi
i
UdiJvi su najkrupnije danaSnje zmije.
Sve su neotrovnice. Najpoznatije vrste su
tigrasti piton, rnreZasti piton, car,
anakonda (koja moze biti dugaCka I pre-
ko 10 metara) itd.
GuZe .. i (kolubride) su najmnogobro-
jnija grupa zmija, sa oko 1500 '!e-
cina zivi na kopnu, a sarnO mall broJ u
Koje su opec od\ike gmiz.avaca?
vodi. Prema tome da Ii imaju otrovne
zube (koji su uvijek zljebasti) , dijele se
na tri grupe: bez olrovnih zuba, sa zad-
njirn otrovnim zubima i sa prednjim ot-
rovnirn zubima.
U grupu zmija koje nemaju otrovnih
zuba spada oko I 000 vrsta. Ovdje pri-
padaju razne vrste smukova, smukulja,
bjelouski itd. koje su siroko rasprostra-
njene i u naSim krajevima.
Grupa zmija sa Zljebastim otrovnim
zubima (koji se nalaze na zadnjem dije1u
gomje vilice) su, zapravo, poluotrovnice.
Njihove otrovne zlijezde su nMovoljno
razvijene. U naSim krajevima zivi neko-
liko poluolrovnica, kao sto su modras i
Ijuta cmokrpica. Ovoj grupi pripada i
jedna od najcuvenijih zmija - musurina,
koja unistava brazilske otrovnice.
Zmije sa zljebastim zubima (koji se
nalaze na prednjem dijelu vilice) su naj-
poznatije otrovnice svijeta Ovoj skupini
pripadaju razne vrste kobri, aspida, ma-
mbi, kora1nih zmija, morskih zmija itd.
Sarke i zvecarke (i jos neke druge)
organizaciono su najrazvijenije grope
zmija Njihov otrovni aparat je doveden
do savrSenstva Cjevasti otrovni zubi se
nalaze na prednjem dijelu gomje vilice i
u direktnoj su vezi sa krupnim otrovnim
zlijezdama Ovoj skupini sve
evropske otrovnice: poskok I vrste
Najotrovnije zmije ove skupme su
mnoge zvecarke iz Sred?je, i
Amerike. Ovdje spada naJveca otrovnlca
svijeta - juznoameriCka lahezis (do 4 m
duzine).
Gdje nve gmazovi i kako se razmnofavaju?
. ·1
Kako su ldasiftkovani gnuza
VC1

Koje su najznaeajnije karakteristike otrovnica?
Kakav je znaeaj i opej polofaj gmiz.avaca u prirodi?
.185

- Qpte odlike ptica
- Homeotennija
Ptice - Aves
- Adaptacija na letenje
- Glavne gnlpe ptica i njilzove karakteristike:
trkaCice, plivaace i letaace
Ni jedna druga grupa kiemenjaka ne-
rna toliko izrazito specifienib odlika kao
ptice, po eemu se one bitno razlikuju od
svib ostalih grupa Po svojoj opeoj tjele-
snoj organizaciji, ptice su najbliZe gmi-
zavcima, od kojih vode porijekJo. Tijelo
im se odlikuje brojnim osobenostima,
koje obezbjeduju poseban naein Zivota -
letenje. Sposobnost letenja omogucila je
pticama osvajanje i zaposjedanje posebno
vaZnog polozaja u prirodi, za koji su jos
jedino prilagodeni insekti i rijetki sisari.
Tijelo ptica je pokriveno peIjem, na-
roeitim koznim tvorevinarna, sto se sma-
tra njihovim najznaeajnijim vanjskim obi-
Ij ezj em. Koza je suha, bez zlijezda (sarno
na lednoj strani, pri dnu repa, postoji tr-
tiena zlijezda). Prednji udovi ptica su
pretvoreni u krila, pomocu kojib veeina
moze da leti, dok zadnji sluZe kao tipi-
cne noge za oslanjanje i (na t1u) nose
ukupnu tjeIesnu masu zivotinje. Kod
mnogih plica krila su zakrlljaIa Ptice
nemaju zuba, a vilice su tanke, presvu-
eene roznom navlakom i Cine kJjun. Srce
im je sastavljeno od dvije komore i dvije
pretkomore, tako da su venski i arterijski
krvotok potpuno razdvojeni.
Pluca kod ptica su dobro razvijena, a
pored njih postoje i tzv. vazdusne kese i
vazduSne duplje koje se naIaze u dugim
kostima. Ptice su toplokrvne (homeoter-
mne) zivotinje, sa staInom relativno visa-
kom tjelesnom temperaturom. Imaju eitav
niz naroeitih priJagodbi u gradi kostura
Kiema je sastavljena od osobenib prSlje-
nova, a lubanja je za nju vezana jednim
potiljaenim glefujem. Mnoge kosti ptica
186
su pneumatiene, sto je vcoma znacaj no
za letenje. Kod najveceg broj a plicijih
vrsta naroeito je razvij en misicni zeludac
koji svojim radom nadomj escuje nedosta:
tak zuba Ptice su jajorodne zivotinje, a
jaja su obavijena evrstom i lvrdom kre-
enjaCkom Ijuskom. Oplodnj a je unutra-
snja Kod ptica je jako izraZena briga 0
potomstvu.
SL. 176. Opci plan grade plica: 1. k1jun,
2. jednjak, 3. voljka, 4. Zeludac, 5. tanko
crijevo, 6. debelo crijevo, 7. k1oaka,
8. analni otvor, 9. jetra, 10. srce,
11. aorta, 12. glavena arterija,
13. nosni otvor, 14. traheja, 15. pluca,
16. mozak, 17. kicmena mozdina,
18. bubreg, 19. mokrovod, 20. gonade
(sjemenik), 21. gusteraea.
8

PI ice su, uz ribc. najmnogobrojnija
grupa jer obubvalaju vik od
10 000 fonni. Neke od njih se
stalno zadriavaju na islom prosloru (sta-
namicc). dok druge u odrcdenim godi-
snjim dohima sclc. ponekad u vcoma
udaljene krajeve (sci icc).
Savremcnc plice su razvrslanc u tri
vclikc skupine (nadreda): Irkacice (Cra-
dientes=Ralilae). plivacicc (Natanl es)
(Vo/antes).
Trkacicc (Craliienles - Ratilae)
Ovoj skupini pripadaju plice sa slabo
razvijenim krilima, koje ne mogu da icte.
Perje im je ravnomjerno poredano po cije-
10m lijciu. Ovdje spadaju nojevi (Slru-
Ihionijonnes) . nandui (Rheijomles). kazu-
ari (Drollleijonnes) i kivii (Aplerygijor-
Illes) .
Nojcvi su mala grupa plica raspro-
stranjenih sarno u Africi i Arabiji. Naj-
jXlznatija vrsta je obicni noj . To jc naj-
veea danaSnja ptica; doslize i do 2.5 me-
tra visine, masu do 75 kg. Nojevi su vr-
10 brzi, a duzina koraka u trku irn dosti-
Ze i do. 3 metra Zenke jXllaZu do ) 5 ko-
mada vrlo krupnih jaja (do I 440 grama).
Amcric'Ki nojevi - nandui su takoder
mala grupa plica vrlo karaktcristienog
izgleda. Rasprostranjeni su u JUZnoj Arne-
rici. Krila su im veCa nego kod afriCkih
nojeva, ali su takoder nepodcsna za let
Poznata vrsta je nandu iii parnpaski noj .
Kazuari obuhvataju nekoliko intere-
santnib ptica koje zive u Australiji i na
nekim otocima tog podrucja Poznate vr-
stc su kazuar i emu.
Kivi plice se endemi novozelandskih
ostrva To su najmanje trkaeice, sa po-
!puno reduciranim kriJima NajjXlznatija
vrsta je obieni kivi.
Plivacice - pingvini (NaJanles)
Pingvini su mala i vrlo specificna
grupa plica adaptirana uvjetima zivota u
vodi. Cijela lij ela im jc pokri -
vena guslim, jednoobraznim pcrjcm. a
krila su prcobraiena u snazna vesla. No-
ge irn se nalaze na zadnjem kraju lijel a.
a nozni prsli su spojcni pl ovnim koziea-
rna. Vrlo su dobri plivaci. a na kopnu su
ncsprctni . Siroko su rasprostranjeni u ju-
znom polamom podrucju. Posloji oko 15
vrsta ovih plica, mcdu kojima je najpo-
7.naliji kraljcvski pingvin koji doscZC du-
zinu od ) metra.
LctaCicc (Volantes)
Ovoj grupi pripadaju sve ostalc vrste
plica Brzina borizontalnog leta se najce-
Ue krcec oko 60 kmIh, a kod boljih le-
taca (nekih plovki i Ciopa,
naprimjer) dostize 100-200 kmIh. lmaju
dobro razvijenu grudfiu kost i snaZne
grudne misice. Kosli su im
Pokrivenost perjem je razliCita kod ra-
znib vrsta; postoje tri vrste pera: kontu-
ma, paperjc i koncasta pera.
Ovdje pripada oko 8500 vrsta ptica,
razvrstanih u 35 rcdova i veei broj fami-
lija i rodova Pomenucemo gnjurce, bur-
njake, veslarice, caplje, rodarice, guscari-
ce, sokolovke, koke, galebove, golubove,
kukavice, papagaje, sove, kolibre, djetlice
i Slijedi opis osnovnib svojsta-
va (lipicnih grabljivica) sokolovki i (ra-
znorodnih) pjevaCica, dok su karakterisli-
prcdstavnici ostalih rodova prikazani
u tabeli 10.
Sokolovke iii grabljivice (Falconijor-
mes) Ove ptice imaju cvrsto i snafuo Ii-
jelo, prilagodeno za hvatanje plijena
(drugih zivotinja) kojima se hrane. Obu-
hvataju oko 220 vrsta, koje su r3SjXlre-
dene u tri jXldreda: kondori, sekretari i
prave grabljivice.
Kondori (Chathartidae) su plice gole
glave i vrata. Hrane se Najpo-
znatije vrste su andski kondor Oedna od
najveeib danaSnjib plica) te brazilski i
crni kondor.
187

SL. 177. Karakteristicni prcdstavnici ptica: 1. noj. 2. kazuar. 3. kivi. 4. pingvin. 5. emu.
6. ronac. 7. cubasti gnjurac. 8. galeb. 9. kormoran. 10. pelikan. II. ibis. 12. kaSikara.
13. siva eaplja. 14. labud. 15. siva guska. 16. cma guska. 17. divlja plovka, 18. gavka.
19. hoacin. 20. bankvinska k o k o ~ . 21. kondor. 22. bjeloglavi sup. 23. stepski orao.
24. jastreb. 25. m i ~ . 26. lunja. 27. soko. 28. bjdtarka. 29. fazan. 30. jarcbica.
31. tetrijeb rurevac. 32. veliki tetrijeb. 33. alpska koka.
188

( .
; . 0'
,
°ll' ,
:. ' '. \
" ",y. .. :'.
-,--.,-",. ?- .:/
- ;;
25
SL. 178. Karakteristicni predstavnici ptica (nastavak): 1. Mra!, 2. liska, 3. droplja,
4. srebrena Cigra, 5. sljuka, 6. kukavica, 7. golub, 8. gugutka, 9. papagaj, 10. vuga,
11. zlatovrana, 12. ptica. nosorog, 13. kolibri, 13a pomrakusa, 14. bregunica, 15. sumska
soya, 16. usara, 17. sareni djetlic, 18. mkan, 19. lilorep, 20. rajska ptica, 21. siva vrana,
22 lasta, 23. drozd, 24. slavuj, 25. vodeni kos, 26. pastirica, 27. vrabac, 28. sjenica
29. krstokJjun, 30. rulieasti cvorak, 31. polj ska seva.
189


Sekretori (Sagittaroidea) su pred-
stavljeni sarno jednom vrstom - sekretar (Pi-
sar) koji Zivi u savanama jumo od Sahare.
Pravc grabljivice iIi sokolovke (Fa-
lconoidea) se odlikuju time njihova
pern, osim glavnog, imaju i boCno stablo.
Ovoj sk.-upini pripadaju familije: strvina-
rn. orlova i sokol ova
Strvirrari (VLllturidae) su vrlo krupne
grabljivice. Kljun im je jak i dugacak
gotovo kao glava; krila su velika. noge
snaz.ne, ali sa kraeim i manje povijenim
kandzama. Najpoznatije vrste su: bjelo-
glavi sup, crni strvinar i bijela kanja.
Orwvi (AqLlilidae) obubvataj u brojne
vrste poznatih ptica, od kojih su neke vr-
10 krupne. Noge su irn poddene za gra-
bljeQje, a kljun je snaz.an i znatno kraci
cxl glave. Ovdje spadaju suri orno. orao
orao orao bradan. razne
vrste mi sara. jastrebova. kobaca, eja. lu-
nja itd. Mnoge vrste orlova su veoma
prorijedene i ugrozene.
Sokowvi (Fa Icon ida e) su izuzetni le-
taCi dobrog vida, koji svoj plijen bvataju
i u letu; neke vrste sokolova u
nju dostizu brzinu i do 350 kmJh (I) pa
su ranije za lov ostalih ptica.
OVdje spadaju brojne vrste sokolova. me-
du kojima su najpoznatiji sivi i step ski
soko, soko lastavi car i razne vrste vjetru-

Koke (Gallifonnes) irnaju kratka i
zaokrugljena krila, nepodesna za dugaCke
letove. Koke nose veti broj jaja. Kcxl
mnogih vrsta je jasno izraZen polni di-
morfizam; muzjaci su veti cxl Zenki i
pokriveni su pcIjem zivabnih boja, a pera
su narocito dugaCka u rcpu.
Red obuhvata nekoliko familija, cxl
kojih su najpoznatije prnve koke (Galli-
dae) i tetrijebi (Telraonidae) .
Familija koka ima cxl 200 vrsta
i mnoge cxl njih imaju velOO privredni
znacaj. Sve rase domaec zivine vode
porijeklo cxl divljih koka. Ovdje spadaju
i bankvinska koka. paun, eurka, biserka,
razne vrste fazana. jarcbicc. prepelice itd.
Tetrijebi suo po broju vrsta. znarno
manja skupina. Ovdjc spadaju veliki i
mali tetrij eb. Ijdtarka. bijela jarcbica itd.
PjcvaCicc (PasseriJormes) Pjevacice
obuhvataju vise od 6000 vrsta, tj. vise
od polovinc vrsta cij ele klase ptica. Za
ovu skupinu se moze reei da je karakte-
izuzetno velika raznovrsnost, pa je
vcoma tclko dati neki njen opeti opis. S
obzirom na gradu donjeg grkljana ove
ptice se dijele na dva podreda: kricalice
i prave pjevacice. Prvi podrcd ukljucuje
oko 1 000 ameriCkib i istocnoindijskih
ptica Sve os talc vrste pripadaju pravim
pjevacicama. koje su razvrslane u velOO
broj familij a i rodova, rasprostranjenih
svij eta Slijedi pregled nekoliko fa-
milija. sa najpoznatijim predst avnicima iz
omitofaune.
Vrane (Corvidae) su najkrupnije
pjevaeice. iako. zapravo, ne pjevaju vee
gaeu iIi kreste. Najpoznatije su gavran,
siva i cma vrana, gacac, svraka. cavka i
kreha
VlIge (Oriolidae) ukljucuju oko 70
vrsta ptica rasprostranjenih u Australiji,
Africi i Aziji. Kod nas je poznata vuga
iIi zuj a.
Zebe (Fringilidae) su siroko zastu-
pljene sirom svijeta, osim Australije.
Ovoj familiji pripadaj u brojlle vrste zeba,
ceSljugara. zimovki , krstokljuna i vraba-
ca.
Seve (AlaLiidae) irna oko 250 vrsta;
pretdnq zive u Evropi i Aziji, a najpo-
znatije su poljska i seva.
Sjenice (Paridae) obuhvataju oko 300
vrsta rclativno malih ptica sa kratkim
pravim kljunom i dosta jakim nogama.
Rasprostranjene su sirom svijeta; najpo-
znatije su obicna, plavetna, bijela, dugo-
rcpa i druge sjenicc.
191

Svracci (Laniidae) su takoder velika
grupa pjevatica sa oko 450 vrsta Medu
njima su najpoznatiji i najrasprostranjeni-
ji obitni, veliki i sivi svratak.
Grmllse (Silvidae) su (mnogobrojne)
male ptice, dobri pjevati. Siroko su ra-
sprostranjeni po cijeloj Zemlji. OVdje
spadaju brojne vrste grmusa, medu koji-
rna je najceSca obicna grmusa
Koje su o p ~ t e karaktcristike ptica?
Drozdovi (Turdidae) obuhvatIlju viSe od
200 vrsta malih i srednje ve1ilcih ptica, me-
du kojima su najbolji pjevaci u pticijem
carstvu. OVdje spadaju kos, razne vrstc
drozdova i slavuja, crvendac, crvenpcrkc
itd.
lAste (Hirudinidae) imaju oko 125
vrsta izuzetnih letacica, rasprostranjenih u
mnogim krajevima svijcta. Najpoznatije su
seoska, gradska i obalska lasla i druge.
Koje su osnovne anatomske karakteristike plica koje
im omogueavaju letenje?
192
Kakva je tcrmoregulacija kod ptica?
Koje su glavne skupine ptica?
Znaeaj plica!

- Opste karakteristike Slsara
Sisari (sisavci)
Mammalia
- Naon Zivota i ralJllnoiavanje
- Klasifikacija sisara: nib i sisari
- Kamkteristike kljlllwra i to/'bam
Kl asa sisara. kojoj pripada i covjck.
obuhvata zivotinjc kojc su dosliglc najvi-
si stupanj evolucij e i koje danas prcdsta-
vljaju dominirajucu grupu u zivom svije-
tu. OdJik-uju se nizom specificnih osobina
po kojima se izdvajaju od ostalih zivoti-
nja i koje su Un omogucile prilagodava-
nje najraznovrsnijim zivotnim uslovirna.
Osim malobrojnih izuzetaka, svi sisari
su pokriveni dlakom. Koza Un je bogata
zIijezdama i njihovim tvorevinama. Kod
ogromne veCinc sisara oba para udova su
noge. Kicma im JC sastavljena od prslje-
nova; u vratnom dijelu svih vrsta ima ih
7. Posjeduju tri vrste zuba: sjekutice.
ocnjakc i kutnjake. Svi si sari doje svoje
mladunce mIijckom. koje je produkt lu-
cenja mlijeenih zIij ezda. Imaju stalnu tjc-
lcsnu temperaluru. 0. homeOlcnnnc su zi-
volinje. iZUlC\' grupe kljunara. embrioni
se hrane posredstvom slozcnog organa
pIacente (posteljice) i rastu u organizmu
majke. Srce sisara sadrZi dvije komore i
dvije pretkomore. Unutrasnj ost tjelesne
duplje je dijafragmom podijeljena na dva
dijcla: grudni i trbusni.
Sisari obuhvataju oko 4500 vrsta ki-
cmenjaka, rasprostranjenih sirom svijeta
Njihova klasifIkacija se primamo zasniva
na osobenOSlima embrionalnog razvica,
anatomiji i ponaSanju. Prema prvopome-
nutom kritcrijumu dijcle se na aplacenta-
Ine (niZc) sisare (bcz piacente = Apface-
/ltalia) i pl acentalne (vise) sisare (Place-
nrafia).
5
SL. 179. plan grade sisara: 1. usna duplja. 2. wrijelo. 3. 4. tanka erijevo.
5. debelo crijevo. 6. analni otvor. 7. jetra. 8. gusteraea.9. dusnik. 10. pluca, 11. srce.
12. aorta, 13. dijafragma. 14. mozak. 15. lcicmena moMma, 16. bubreg. 17. mokrovod.
18. molcracni mjehur. 19. gonade (testlSl).
193

Aplacentalni (niZi) sisari
U sisavce bez piacente spadaju kljuna-
ri (MonotremaJa) i torbari (Marsupialia).
Kljrl1lari (jednootvori) obubvataju ma-
li broj vrsta primitivnib sisara,
nib sarno na austraIij ske zooge-
ografske oblasti. To su jedini sisari koji
polaZu jaja. Vii ice su im oblozene ro-
mom materij om, koja (zajedno s njima)
neku vrsIU k1juna. Odlikuju se ni-
zorn primitivnib osobina,
za gmizavce (prisustvo k1oake, jajoro-
dnosl, svojstva jajeta itd.).
Ovoj grupi pripadaju k1junari (sarno
jedna vrsta) i mravlji jezevi (tri vrste)
koji su rasprostranjeni u Novoj Gvineji .
Torbari su takoder primiti-
vna grupa sisara. Zivorodne su zivotinje;
Kojc su opec karakteristike sisara?
mladunci se, medutim, radaju nedovoljno
razvijeni , pa se njihovo razvice
u posebnom komom naboru Ii -
jela - torbi. U kasnijim razvojnim [aza-
rna torba sluzi za zaSti tu. skrivanj c i tra-
nsport mladunaca. Mlijccne bradavice sc
naIaze na onom dijclu lrbull a koji jc po-
krivcn torbom. Tj c\esna temperatura tor-
bara jc veca nego u kljunara, ali je zna-
tno manj a nego kod visw sisara.
Ovi sisari su uglavnom stanovnici au-
straIijske zoogeografskc oblasti , gdje zivi
oko 250 vrsta. Dijele se na dvije podgru-
pe: torbari sa vise sj ekutica i torbari sa
maIo sjekutica. U prvu skupinu spadaju
ameriCki oposumi, torbarski vuk, torbar-
ske kune, torbarske krtice itd. U drugoj
grupi su mnogobrojne vrste australij skib
kcngura, vombate, koaIe itd.
Gdjc zive i kako se razmno!avaju sisari?
Koje su glavne grupe sisara?
Koj e su opec odlike kljunara i tOTbara i gdje oni zive?
- Opee odJike p/acenJalnil! sisara
Placentalni
- RllZJlOvrsnost i klasifikacija visil! sisara
(visi) sisari
(placentaIia, Eutheria)
- Papkari. mesojedi i primali
- Ostali sisari: bubojedi, Ijiljci. Ijuskavci. krezubice.
glodari, kopitari. surlaSi. kitovi, perajari
Ovoj potklasi pripada najveei broj sa-
vremenib sisara, a ad njibovib ostaIib
predstavnika razlikuju se po nizu osobi-
na. Urogenitalni otvor im je sasvim
odvojen od anaInog. EmbrionaIni razvi-
tak se zavrlava u materici, a za ishranu
i disanje embriona sluzi slozena tvorevi-
194
na placenta (posteljica, pladva). Mlijecnc
zlijczdc imaju dobro razvijene mlijeene
bradavice. Tjelesna temperatura kod
odraslih je visoka i staIna. Gotovo kod
svib predstavnika ove skupine postoji
smjena mlijeenib i stalnib zuba.

Ova grupa obuhvata relativno hetero-
gene zivotinje klasificirane u sedamnaest
redova, sa veeim brojem familija i rodo-
va, rasprostranjenih sirom svijcta. VcliCi-
na (duzina) irn varira od svega nckoliko
centimetara do 30 metara.
U placentalnc si savcc spada veCi broj
kara1.1.cristienih sJ..."Upina (rcdova); tabcla 11.
Slijedi ndto siri prikaz papkara (prctcZni
biljojedi), rncsojcda i prirnata (prctczni
biljojedi, mesojedi iii svaStojedi). dok su
za ostale redove naznacene sarno njihovc
raspoznatljive osobenosti.
Papkari (Artiodactyla)
Papkari su veeinorn krupni sisari koji
se hrane ' biljnorn hranom. Nogc su im
dugaCke, sa dva iIi cetiri prsta, koji se
zavrSavaju debe 10m roznom navlakom -
papkom iii kopitom.
Obicno imaju po 44 zuba. ali jc taj
broj kod nekih skupina znatno reduciran.
Mnogi papkari prezivaju hranu. zbog ce-
ga imaju posebnu gradu zeluca. U vezi
sa ovim izvrSena je i razdioba na dvije
skupine (podreda): nepreZivari (Nonrumi-
nantia) i prdivari (Ruminantia).
NcpreZivari u obje viI ice imaju sve
vrste zuba (sjekutiee, ocnjake, pretkutnja-
ke i k'Utnjake). Zeludac im je jednosta-
van. Noge su relativno kratke, sa po ce-
tiri prsta Ovorn podredu pripadaju dvije
familije: svinje (Suidae) i nilski konji
(Hippopotamidae).
Medu svinjama najpoznatije su divlja
i domaca svinja, babirusa, bradavicasta
svinja itd., a medu nilskim konjima obi-
cni nilski konj i mali rijeeni konj .
PreZivari su relativno velika i hetero-
gena skupina sisara Odlikuju se sloze-
nim i visedijeinim Zeiucem. Gutaju nesa-
zvakanu ili slabo SaZvakanu hranu, koju
poslije iz zeluca vracaju u usta, prezva-
kuju je i usitnjavaju ("prezivaju"). Zelu-
dac im je trodijelni (deve i neki m o s u ~ n i
jeleni) ili cetverodijelni (svi ostali). Ce-
tverodijclni zeludac cine burag. kapura.
listavac (knjiZavci ) i sirisle. VcCina ih
irna rogovc. SjckutiCi gomjc vilicc su rc-
ducirani, a ccsto i ocnjaci . U preZivarc
spada viSc farnilija papkara, a pornenucc-
rno samo najznaeajnijc: kamilc (Ca/lleli-
cine). jelenc (Cen'idae) . suplj orogc prd i-
varc (Bovidae) i zirafe (Giraffidae) .
Kamile (deve) su bezrcpi dvopapkari
sa grbama od naslaga rezcrvnog rn,L>nog
tkiva Nascljavaju stcpska i pustinjska
podrucja sjcvemc Afrike i jugozapadne
Azije (jednogrba deva) , odnosno srednje
i istocne Azije (dvogrba deva). Mogu po-
piti ogromne kolicine (cak i slane) vode
pa bel. nje rnogu iz.driati i do mjesec da-
na. Ovoj sJ..."Upini pripadaju i cetiri vrste
juznoameriCkih (bezgrbih) lama.
Jeleni ncrnaju sjckutica u gomjoj vi-
lici. Muzjaci imaju kostane rogove, koji
svake godine otpadaju i zamjenjuju se
novim. Najpoznatiji su obicni i jelen 10-
patar, sma, los, irvas, mosusni jeleni itd.
Supljorogi preiivari obuhvataju vise
od 50 rodova i mnogo viSe (oko 150)
vrsta. NajceSce imaju rogove, koji ne
otpadaju svake godine. :Zeludac je podi-
jeljcn u cetiri dijela. Ovdje spadaju bro-
jne vrste i pas mine govcda, bivola, ova-
ca, muflona, domaCib koza, divokoz.a,
antilopa itd.
ZiraJe su mala skupina veoma intere-
santnih i osobenih prei.ivara, karakteristi-
cnog izgleda. lrnaju sarno po dva prsta
na svakoj nozi, a u gomjoj vilici nemaju
sjekutiee i ocnjake. Zeludac im je cetve-
rodijelni. U ovoj porodici postoje sarno
dvije vrste: zirafa (glava na visini i do
6 m) i okapi (glava na visini do 3 m).
Mesojcdi - zvijeri (Carnivora)
Ova grupa obubvata relativno beten;>-
gene zivotinje,koje imaju i neke znaCa-
jne zajedniCke karakteristike. Tokom du-
gotrajne evolucije, prilagodili su se na
mesnu hranu. U tom pogledu posebne je
195

znaeajna karakteristiena graeta zuba Sje-
kutici su mali, po tri sa svake strane. Iza
njih nalazi se po jedan veoma dugaeak,
snaian i ostar oenjaJc, a zatim kutnjaci ,
koji se takoder odlikuju specifienom gra-
etom. Broj zuba se razlikuje po pojedi-
rum grupama. Ovi sisari veeinom imaju
po pet prsta na svakoj nozi. Prema naei-
nu oslanjanja na tlo prilikom kretanja
meetu njima ima prstaSa, poluprstaSa, po-
lutabanaSa i tabanaSa. KandZc na nokti-
rna su obieno ostre i mogu biti uvlaeive
neuvlaCive.
Red se dijeli na sedam familija, a sli-
jedi kratak osvrt na: maCke (Felidae),
pse (Canidae), kune (Mustelidae) i me-
dvjede (Ursidae).
MaCke imaju okruglastu glavu, kratJee
vilice i samo 30 zuba Oenjaci su im du-
gaeki i ostri. One su prstaSi. Na pre-
dnjim nogama je pet, a na zadnjim eetiri
prsta. KandZe su ostrc i uvlaeive. Ova
grupa naseljava sve kontinente, osim Au-
stralije (izuzimajuCi domaee maCke). Me-
etu njima postoje znatne razlike u pogJc-
du tjeJesne rnase, od nekoliko do gotovo
300 kilograrna OVdje spadaju lav, tigar,
leopard, divlja maCka, domaca maCka (sa
mnogobrojniro rasarna), ris, gepard itd.
Psi imaju izduzenu njusku, sa duga-
Ckim vilicama u kojima se nalaze 42 zu-
ba. Grbice na kutnjacima nisu tako ostre
kao u macaka Noge su im podeSene za
treanje, ali i za skakanje. KandZe na pr-
stima su tupe i neuvlaeive. Rasprostra-
njeni su na svim kontinentima. OVdje
spadaju vukovi, lisice, sakali, psi itd.
Kune obuhvataju najmanje vrste reda
zvijeri. Tijelo im je obieno izduzeno, no-
ge su kratJee, a sape su petoprste. Neke
od njih su tabanaSi, a neke polutabanaSi.
Dlaka ovih zivotinja je gusta i fin a, pa
su mnoge od njih skupocjeni krznaSi.
OVdje spadaju brojne vrste kuna (kuna
bjelica, kuna zlatica), lasice, bermelini,
nere, j azavac, vidre itd.
196
Mcdvjedi su najkrupniji predstavllici
iz reda zvijeri. TIjelo im j e snaZno i zde-
pasto. To su petoprsli labanaSi, a kandze
su jake i neuvlaeive. Ovoj porodici pri-
padaju mrki, cmi i libetski medvj cd. te
grizli i bijeli medvjcd.
Primati (Primates)
Ova skupina sisara (koj oj pripada i
eovjek) obubvata polumajmull e (lemure.
aveli) i maJmune (sirokonose i uskoll o-
se).
Polumajmuni su pretdno male zivo-
tinje, koji cio zivot provode na drvecu.
Kao ogromna vecina ostalih nocnih zivo-
tinja, imaju velike oci. koje su kod mno-
gill vrsta okrenule naprijed. Veeina ih
ima dugaeak rep. Gotovo na svim prsli-
rna su pljosnali nokli (sarno nekoliko vr-
sta imaju kandZe). U odnosu na majmu-
ne mozak im je primilivnije grade. Red
polumajmuna se dijeli na dva podreda:
lemuri (Le/lluroUiea) aveli - avetnjaci
(Tarsioidea).
Majmuni su matno savrseniji od po-
lumajmuna. Odlikuju se vecim rastom i
savrSenijim mozgom. Oene duplje su
okrenule naprijed i pOIpU no odvojene od
sljepooenica. VeCina ib je prilagodena zi-
volu na drvecu. Straz.nje noge sluze i za
krelanje i za bvatanje. Na svim prslima
su siroki plj osnati nokli. Vecina vrsta
majmuna zivi u lropskim sumama, obi-
eno u veCim skupinama. koje predvodi
najveCi i naj snaz.niji muzjak. Prema ne-
kim bilnim morfoloskim specificnoslima
razvrstani su u dvije skupine: sirokonosi
majmuni (P latyrrlzini) i uskonosi majmu-
ni (Catarrhini), a ovi opel na vise [ami-
lija, rodova i VIsta.
Sirokonosi majmulli (iIi maJmum
Novog svijeta) su srednjib iIi malih di-
menzija, a odlikuju se dugaCkirn i obicno
jakim repom i sirokom meetunosnom pre-
gradom pa su im nozdrve usmjerene
ustranu i frontalno. Palae prednje noge
ne moze se suprotstaviti ostalim prstirna.

SL. 180. Karakteristicni predstavniei sisara: 1. kljunar, 2. ebidna, 3. kengur,
4. torbarski vuk, 5. torbarska krtiea, 6. torbarska vjeveriea, 7. jez, 8. krtica, 9. letipas,
10. slijepi m i ~ , 11. rovcica, 12. dlakokrilae, 13. mravojed, 14. pasanae, 15. oklopnik,
16. Ijenjivac, 17. polami zee 18. obicni zee, 19. vjeverica, 20. mrinot, 21. dabar,
22. dikobraz. 23. mis, 24. vuk, 25. lisica, 26. medvjed, 27: rakunopas, 28. vivera,
29. leopard, 30. ris, 31. tvor, 32. lasica, 33. kuna.
197

SL. 181. Karakteristicni predstavnici sisara (nastavak): I. tuljan. 2. morski lay. 3. delfin.
4. slon. 5. tenrek. 5a. trubkozub. 6. antilopa. 7. muflon. 8. bivol. 9. divlja svinja.
10. obicni jelen. 11. sjevemi jelen. 12. jak. 13. impala. 14. tapir. 15 .. nosorog.
16. divlji konj. 17. lemur. 18. ajaj. 19. drekavac. 20. mandril. 21. zamorac.
22. orangutan. 23. gibon. 24. 25. gorila
198

Rasprostranjeni su u Ju:tne
obuhvata dvije vrJo ra-
falT\1!lje: kand:tMi (pand:tMi) i ka-
PUCInI. N<!Jpoznatije vrste kandWa su
kandW i kand:tM-kepec, a u
kapucme spadaju nocni kapucini, dreka-
VCI, ern I hvataci (atelesi) itd.
Uskonosi majmuni iIi majmuni Star-
og Svijeta su znatno krupniji i raznovr-
sniji od prethodne skupine. Vccina ill
ima rep, ali on nije podesen za kvaccnje.
Nosna pregrada im je uska pa su nozdr-
ve priblikne i okrenute nadoIjc. Na svim
prstirna nalaze se nokti. Palac prednje
-:- manji je nego kod covjeka,
ali se Ipak moze suprotstaviti ostalim pr-
su u Africi, ju:tnoj
Azljl, a sarno jcdna vrsta :tivi u Evropi
(Gibraltar).
Skupina se dijeJi na tri farnilije: za-
morci (Cercopirhecidae), giboni (Hy!oba-
todae) i covjekoliki majmuni (Ponigidae.
Anthropol1lorphidae).
Zamorci (repati iii psetoliki uskonosi
majmuni) obuhvataju relativno veliki broj
naih uskonosih majmuna, rasprostranje-
nib u afriCkim prMumarna Najpoznatije
YrSte su zeleni zarnorac, rnakakus, magot,
pavijani, mandrili, babuni itd.
Giboni su majmuni srednje velicine.
OdIikuju se, prije svega, izuzctno duga-
Ckim prednjim ekstremitetima. Nemaju
repa ni obraznih kesa i po tome su slicni
covjekolikim majmunima Farnilija obu-
hvata nekoliko vrsta medu kojima su
najpoznatiji erni i bjeloruki gibon (Suma-
tra, Malaka).
CO"jeiroliki majmuni se odlikuju du-
:tim prednjim ekstremitetima od stra:tnjih.
Nemaju repa, obraznib kesa i :tuljeva na
sjedaIima Mozak irn je od
mozga ostalih majmuna i znatno liCi na
mozak covjeka. Palac na nije to-
liko dugaeak kao kod covjeka, ali se mo-
k suprotstaviti ostalim prstima, a ruka
ne simi sarno za kretanje nego i za hva-
Obicno hodaju a ve-
cma je bolje prilagodena kretanju po dr-
vecu nego hodanju po zemlji. Muzjaci su
znatno veei od zenki nego kod dru-
gih majmuna). Zenke radaju po jedno
miadunce.
Ova farnilija obuhvata tri roda: si-
mpanzo, gorila i orangutan.
Rod simpallZO (cimpanzo) obuhvata
vrsta rasprostranjenill u zapa-
dnoJ I srednjoj Africi . Najpoznatiji su
obicni i patuijasti simpanzo.
Gorile takoder zive u centralnoj i za-
Africi. To su najkrupniji majmu-
Ill • . CIJI su muzjaci krupniji i od covjeka
NaJpoznatiji su obicni i planinski gorila
Rod oranglluma obuhvata sarno jednu
vrstu (orangutan) koja zivi na ogranieenom
podrucju ostrva Sumatre i Bornea Orangu-
tan na rnaIajskom jeziju znaci "sumski co-
vjck" (zbog veIike slicnosti, u pokretima i
navikama, s covjekom). On najCclee hoda
same na stra:tnjim nogama
U skupinu uskonosih majmuna svrsta-
va sc i familija Hominidae (ijudi), koja
obuhvata sve Ijude danaSnjice i njihove
neposredne pretke: ova porodica danas
egzistira u obliku sarno jedne, kosmopo-
Iitski raSirene vrste - Homo sapiens
("covjek razumni").
Ostali pIaccntalni sisari
Bubojcdi (kukcojedi; lnseclivora) su
najprimitivnija i evolutivno najstarija sku-
pina placentalnih sisara Njihova dugulja-
sta njuska se zavrsava rilicom. Kod mno-
gih vrsta ocnjaci su slicni sjekuticima
Bubojedi su tabanaSi iii polutabanaSi, a
na svim nogarna imaju po pet prsta sa
kand:tarna. lako se nazivaju insektivori-
rna, kukci nisu njihova jedina hrana
Ovaj red obuhvata nekoliko familija, me-
du kojima su narocito poznate: krtice
(Talpidae), je:tevi (Erinaceidae) i rovcice
(Soricidae ).
199

Red
Buboj edi
(If1Stctivora)
Ljiljei
(Chiropura)
Ljwkavei
(Phclidora)
AmeriCke krezubice
(Xenathra)
GIOOari
(RodenJiLl)
Perajari
(PinnipediLl)
200
Tab. I \. KARAKlERlSTIo.I PREDSTAVNICI SISARA

JednosjekutnicS
Krtiee
Jetevi
Rovtiee
Plodojedi
Bubojedi
Oldopnici
Mravojedi
Ljenjivei
:letevi

Puhovi
Vjeveriee
Dabrovi
Frasenca
Foke
Mod.evi
Predstavniei
Obitn. knic.
Obitni jet
Obitn. rovtica
Vodella rovcica
Letipas
Obit ni Ijiljak
Veternji IjiJjak
Slijepi
Vampir
Ijuskavae
D1inovslci oklopnik
oldopnik
Veliki mravojed
Dvoprsti mravojed
Troprsti Ijenjivac
Dvoprsti Ijenjivac
zee
Polarni zee
Bijeli zee

Sumski mi,
Poljski
Pacovi
Voluharica
HrCak
Leming
pub
vjeverica
Siva vjeverica
Mrmot
Tekunica
Obitni (evropsb) dabar
AmeriCki dabar
Zamorac
Monko prase
Obitna foka
Grenlandska fob
Sjevemi morski slon
Julni monki slon
Obitni mod (morski mnj)

Red
Mesojedi
(Carnivora)
Papl::ari
(Artiodactyla)
Tab.11. PREDSTA VNICI SISARA (n..,tavalc)
Matke
Psi
Kune
Medvjedi
Svinje
N epre!i vari
Nilski konji
Kamile
Jeloni
Pre!ivari
Supljorogi
Predstavnici
Divlja matka
Domace matke
Ri s
Lav
ligar
Leopard
Gepard
Pas
Vuk

Sakal
Lisica
Kuna
Lasica
Hermelin
Nerc
Jazavac
Vidra
Mrki r:oedvjed
Crni medvjed
Bijeli medvjed
libetski medvjed
Grizli
Divlja svinja
Domaeo svinja
Babirusa
Bradavieasta svinja
Obitni nilsld konj
Mali rijetni konj
Jednogrba kamila
Dvogrba kamila
Lama
Obitni jelen
Jelen lopatar
jelen
Sma
Los
lrv..,
Goveda
Bivoli
Ovec
Muflon
Koze
Divokoza
Antilope
2irat"a
Okapi

Red
Kitovi
(Cetacea)
Surlafi
(Proboscidea)
Kopitari
(Perissodactyla)
Primali
(Primates)
202
Tab.11. KARAKTI:R1STICNI PREDSTA VNICI SISARA (n ... tavale)
Bezubi
Zubati
Polumajmuni
Sirokonosi majmuni
Uskonosi majmuni
Predstavnici
Uljefure
pliskavice
Bijeli kitovi
Delfini
Sionovi
Konji
Tapiri
Nosorozi
Lemuri
Aveti
KandWi
Kapucini
Zarnorci
Covjekoliki majmuni
Ljudi
Grenlnodski kit
Biskajski kit
Plavi kit
Grbavi kit
Glavata uljefura
Gangska pli skavicri
Amazonska pli ska vice
Bijeli kit
Narval
Delfini
Indijski slon
slon
Domaoi konj
Tarpon
Magarac
Zebra
tapir
Indijski tapir
Indijski nosorog
nosorog
Lemuri
Maki
Lori
Galagosi
Avet - maki
Bjelouhi kandW
KandW - kepec
Drekavci
Kapucini
Alelesi
Zeleni zamorac
Makakus
Magot
Pavijan
Mandril
Babun
Giboni Crni gibon
Bjeloruki gibon
Gorila
Sirnpanzo
Orangutan
Covjek

ljiljci (Clziroplera) su vclika skupina
Icteclh slsara, koj a broj i oko 1 000 vrsta.
Nlzom osobina podsjceaju na bubojcdc.
Lema kozlCa prcdstavlja najznacajniju
?sobenost oVlh zivotinja. Razapcta jc
Izmedu vrata, prednjih i zadnjih nogu i
rcpa (kod nekih vrsta rep je slobodan).
Imaju sarno jedan par grudnih mlijcenih
zlijezda, veoma osjetljivo culo sluha i
dod ira, vrIo kratka crijeva, specificnu
gradu dlake itd. Ovaj red se dijeli na dva
podreda: IjiIjci plodojcdi (Macrochirople-
raj i Ijiljci bubojcdi (Microchiroptera).
Ljuskavci (PllOlidola) su vrlo neobi-
cne zivotinje, cije je tijelo pokriveno ro-
Ijusparna (koje su poredane poput
cnJepova na krovu). Glava im je mala, a
noge su kratke. Imaju veoma dugacak
rep. Nemaju zuba, a jczik je dugacak i
crvolik. Rasprostranjeni su u zapadnom
dijclu Afrike i na jugu Azije.
AmeriCke krezubice (Xenatra) uklju-
cuju nekoliko veoma heterogenih farnilija
iz Srednje i Juzne Arnerike, medu kojima
su najpoznatije: oklopnici (Dasypodidae),
mravojedi (Mynnecoplzagidae) i Ijenjivci
(Bradypodidae). Tijelo im je pokriveno
jakim kostanim ploearna iIi dlakarna Va-
njskirn izgledom se veoma razlikuju, a
osnovna zajedniCka osobina im je prisu-
stvo dodatnih zglobova na grudnim i sla-
binskirn kicmenirn prSljenovirna.
Glodari (Rodentia) po raznovrsnosti
premaSuju sve ostale grupe sisara, posto
obuhvataju vise od 3 000 vrsta. Od osta-
lib sisavaca se razlikllju, izrnedu ostalog,
i po tome sto imaju sarno po jedan ili
po dva sjekutiCa u obje viI ice. To su naj-
veei zubi kod svih glodara, pa izmedu
sjekutica i prednjih kutnjaka postoji veli-
ka krezubina Prema broju sjekutica, glo-
dari se razvrstavaju u dvosjekuticne i je-
dnosjekuticne.
Kopitari (Perissodactyla) imaju mali
broj predstavnika. Karakterise ib nepami
broj prstiju (I iii 3), obloz.enib snalnim
roznim navlakama iii kopitama. Kod svih
su srcdnji prsti najrazvijcniji i nose cjc-
lokupnu masu tijcla. Ovaj rcd obuhvata
tn porodice: konji (Equdae), lapiri (Tapi.
rldae) I nosorozl (Rlzynocerolidae).
Surlasi (Proboscidea) su najlcrupnijc
kopnene zlvolillje (visille do 3,5 m i ma-
se do 5 l), koje se vee na prvi pogled
od svih ostalib sisara i zivolinja
uopcc. OdlikuJu se duoackom surlom
. b · ,
lzuzetno vclikim sjckutiCima - kljovama,
gOIOID kOZOID i debcIim nogama sa po
pet prsta Danas zive sarno tri vrste slo-
nova: indijski i dvije afriCke.
Kitovi (Cetacea) su najinteresantnija
i najosobenija skupina sisavaca. Ni u
jednoj skupini sisara koji zive u vodi
ne postoji tako visok stupanj prilagode-
nosti toj zivotnoj sredini. U vodi se ra-
daju, tu borave tokom cijelog zivota i
tu umiru. Nikada ne napustaju vodu.
lako disu na pluea, van vode (na ko-
pnu) su potpuno nemoeni i tu vrlo brzo
uginu. Medu kitovima su najkrupniji
predstavnici zivotinjskog carstva; plavi'
kit dostize duzinu od 30 m i tjelesnu
masu od 150 t. Prednji udovi su irn se
preobrazili u peraja, a zadnji su potpu-
no iscezli. Rep je borizontalno spljo-
sten i pretvoren u repno peraje, koji je
glavni organ za plivanje. Koza je debe-
Ia, elasticna i bez dlaka, a ispod nje je
debeli sloj masnog tkiva. Od masti
uljeSure dobija se skupocjeno mirisno
ulje "arnbra". Kitovi se razvrstavaju u
dvije skupine: bezubi iii plocani
(Mysliceli) i zubati iii zubani (Odonto-
celi).
Perajari (Pinnipedia) su takoder pri
c
lagodeni na zivot . u vodi. S tim u vezi,
irnaju niz osobina po kojirna se bitno ra-
zlikuju od kopnenib sisara, medu kojirna
su posebno karakteristicni oblik udova i
debeli sloj potkozne masti. Tijelo irn je
vretenasto, a noge kratke i veoma · sliene
ribljim perajima. Na svakom udu irnaju"
po pet prsta koji su povezani plovnom
2(B

kofum, a nokti su Icratki iii potpuno za-
kdljali, Ovo su morski sisari, a
najeeUe ih susreeemo u hladnim i umje-
renim Idimatima Ovaj red obuhvata tri
porodice: foke iii tuljani (P/zocidae) , mo-
rfevi (Odobenidae) i uSani (Otariidae) ,
204
Koje su opee, zajedni&e odlike placentamib sisavaca?
U koje skupine se razvrstavaju sisari?
Koje su osnovne karakteristike i glavni predstavnici: buboj eda, lj iljaka,
ljuskavaca, krezubica. glodara, mcsojeda, perajara, kitova. papkara,
kopitara i primata?
Koje su osnovne karakteristike primata:
polumajmuna, lemma, aveti i majmuna?


Kratak
pregled
fiIogeneze
zivog svijeta
Filogeneza i filogenija
Filogeneza biljnih organizalllfl
Filogeneza Zivotinjskih organizama
Filogeneza je proces evolutivnog
postanka iii razvoja organskih skupina
(sistematskih kategorija razlicitog ranga),
a nauka 0 tom procesu zove se fi 10-
genija. lako u nauci jos uvijck nije
razjaSnjeno pitanje neposrcdnih biljnih
predaka, vjeruje se da su njihovi naj-
primitivniji oblici nastali iz ncke od
mnogobrojnih grupa jcdnostavno
grade nih prvih zivih bica, a preko
iZUImlih prabakterija. Od onih njihovih
oblika sto su irnali sposobnost fotosin-
teze. vode porijeklo prve praalgc. koje su
bile slicne danaSnjim modrozelenim a1-
gama. Sljedeei. visi stupanj u filogcnezi
biljaka bili su bicarima slicni autotrofni
organizmi. Po svcmu sudeei, oni su bili
ishodiste, na jednu stranu - autotrofnih
algi, a na drugu - heterotrofnih oblika
(gljiva, protozoa, a zatim i vikcclijskih
zivotinja).
Tako postale talofite (steljnjace) su
srodniCki veoma isprepleteno povezane,
ali i izuzetno raznolike jer je njihova
fIlogeneza tekla u vise osobenih pravaca
To je posebno uocljivo kod algi, ali i
medu gljivama. Mada su primarno
stanovnici vodene sredine, u izvjesnoj
mjeri su se raSirile i po kopnu.
Naredna i naroeito znacajna pojava 0
filogenezi biljnog svijeta su psilofite -
prve kopnene biljke, izwnrli prcci svih
kormofita (stablaSica, tj. visih biljaka).
Sporedna grana u njihovoj daljoj evolu-
ciji su mahovine: na drugu stranu su se
razvijale papratnjace, a na treeu - sje-
menjace.
Kao i kod bilj aka, ni prapoceci filo-
gcncze prvih skupina zivotinjskih organi-
zama jos uvijek nisu potpuno nacno
objaSnjeni. Po jednoj pretpostavci, od
izumrlih prabicara svojevremeno su se
razvila dva glavna organizaciona lipa
zivih bica: . autotrofni - od kojih su kas-
nije postale sve biljke, i hetcrotrofni - od
kojih vode porijcklo sve zivotinje. Prema
ovoj teoriji. od nekib kolonijalnih bicara,
sa svojcvrsnom "podjelom rada" (funk-
cija) medu pripadajucim jedinkama, nas-.
tale su najjednostavnije visecelijske
zivotinje (sundcri i dupljari). lshodistc
dalje evolucije zivotinja mogle su bili
osobene skupine pradupljara.
Od takvib oblika su se. po svoj
prilici, najprijc razvile pljosnate gliste, a '
iz njih zatim i oble i clankovite gliste.
Nekc od clankovitih glista (vjerovatno iz
skupine morskib mnogocekinjaSa) bile su
u prapocecima filogeneze mekusaca i
zglavkara. Od drugih skupina izumrlih
Clanovitih glista mogli su nastati
bodljokosci i hordati (svitkovci). Dokazi
ove pretpostavke se posebno traZe u
upadljivim slicnostima larvenih stupnjeva
u individualnom razvoju clankovitib
glista i mekusaca, odnosno bodljokoZaca
i ziroglavaca (najprimitivnijih hordata).
Pored izlozene pretpostavkc 0 filoge-
netskom porijeklu i razvoju glavnih Zivotin-
jskih skupina, u vezi s tim naueno je pri-
hvatljiva i tzv. "tUJbelama leorija", po kojej
se prapoCetnim oblicima svih viseeelijskih
Zivotinja mogu smatrati izumrle viSejedarne
protozoe iz sk.-upine trcpetijikaSa (cilijata). @d
20S

njih su mljp!lJe mogle nastati jednostavne
bescrijevne trepljaste g1iste (izumrle tur-
belarije), a od ovib zatim i sve ostale
Zivotinje,
prapoeeci
prabicare.
izuzirnajuCi sundere i duplj are;
njihove fil ogeneze se veiu za
206
SKRIVENOSJEM ENJACE
GOLOSJEMENJACE
PRSTENASTE
GLiSTE
JEDNOCELlJSKE

MODROZELENEt§'J,.
ALGE \if&. \ /
'. ,-
AUTOTROFNEI) ':::f.::;:. ••••• I At
BAKTERIJE \ :}::: '" ". .L HETEROTROFNE
. . ". if.J '. BAKTERIJE
't< 1\.-
I :. iJ
\ ....... I NAJJEDNOSTAVNIJI
... _....... PRAORGANIZMI
I
,-" PRVA
\ 1 PROTOPLAZMA
... ./
I .
,-, NEZIVA
\ .... ) MATERIJA
HORDATI
GLiSTE
SI. 182. Pojednostavljeni prikaz foligenez.e (ftlogenetsko stablo) Zivog svijeta
taCkasti krugovi - autotrofni organizmi
cmi krugovi - heterotrofni organizmi

SADRZAJ
BlOLOGIJA - NAUKA 0 ZrvOTU ..... 3
Pregled nastavnog prograrna biologije
za gimnaziju opeeg smjera ...................... 8
CITOLOGIJA - NAUKA 0 CELIJI .. .. .. 9
Celija (stanica) - osnovna jedinica
zivota ............................................. .. .... .. ..... 9
Otkriee eelije i razvoj citologije ....... 9
Metode
b' 1 ..
100gIJe ........................................... l0
Hemijski sastav i flziCko-bemijske
osobineeelije ........................................... 12
' Hemijski sastav protoplazme ............ 12
- Neorganske tvari ...... .. .. .. .... .. .... ...... 12
- Organski sastojci xlije .... .. ........... 13
FiziCko-hemijske osobine eelije ....... 18
Organizacija i opCa morfologija eeJije .19
Tipovi eelijske organizacije .............. 19
Organizacija i funkcija eelijskih
struktura .............. .............. ... ... .... .............. 21
Citoplazma i njene organele ............ 21
Celijska membrana (opna) i
. I" ki . d
ce IJS Zl ...................................... 26
- Celijska membrana ................ .. .... ... 26
- Celijski zid ...................................... 27
Jedro (jezgro) - nukleus ................... 28
M tabor . I"
c lZam ce IJe ................ .. ............ .. .. 31
Rast i dioba celija ...................... .. .......... 33
Mitoza ................................................. 33
Arn.itoza .......................................... ..... 35
M' eJoza ................................................ 36
Degenerativne i promjene
eelije .......................................................... 39
HISTOLOGIJA I ORGANOGRAFIJA.41
BT tki·
I va ...... ....................................... .41
Tvorna tkiva ...................................... .41
Trajna tkiva ................ ...... .. .............. .42 •
BT . .
I Jm organl.. ......................... .... .... ... .. .... .45
Stabljika .............. .. .. ... .. .. .. .. .. .. .. .... ...... .45
List ... .. ... .... ...... ... ......... ....... .. ..... .. ........ 48
K ..
onJen .. ... .... ...... .... .... .. .. .. .... .. ........ .. ... 50
Zivotinjska tkiva i organi ...................... 53
Organi i organski sistemi zivotinja ...... 56
Kozni. potporni i lokomotorni organi .. 56
K z' .
o ru slstem organa ......................... 56
Sistemi potpornib organa ................ .. 57
Sistem organa za kretanje .. .............. 58
Organi za varenje. disanje. cirkulaciju
. k kre ..
I e s cIJu ............................................... 59
Sistem organa za varenje ........ .. ....... 59
S· t d' .
IS em organa za IsanJe ...... ........ .... 61
Sistem organa za cirkulaciju
tjelesnih ........ ..................... 62
Sistem organa za
(ekskreciju) ............. .. .. .. ................... 63
Organi endokrine i nervne'regulacije.
i razmnozavanja .............................. 64
Endokrini sistem organa ................... 64
Ncrvni sistem ...... .. ........................ ... .. 65
·Cula .. ...... ..... .. ...................................... 66
Sistem organa za razmnozavanje ..... 67
BlOLOGIJA RAZMNOZAV ANJA I
RAZVICA ........... ........ .. .............. ............. 68
Razmnozavanje (reprodukcija)
zivih bica ................................................. 68
Bespolno razmnozavanje ................... 69
Polno razmnoZavanje ......................... 72
Polno razmnoZavanje jednocelijskih
organizama ...................................... 75
Polno razmnozavanje vgeeelijskih
organizaIIla ...................................... 75
Individualni razvoj zivih bica ................ 77
Individualni razvoj
biljaka .................. ............................ 78
2Q7

Individualni razvoj vgetelijskih
- Ra!lj aste - iglicaste
fivotinj a ...... ............. ........ ........ ..... ... . 79
golosjemenj aee .......... .. .. ... ...... ..... 118
Starenje i smrt .. ...... ... ... ... ........ .......... 82
- Skrivenosjemenj ace ................ ..... 123
PREGLED I KARAKTERISTIKE
mOG SVIJETA .. ... ... ..... .. ...... .............. . 84
Principi (naCela) biosistematike ....... 85
Metode proucavanja .. .... ... ......... ........ 85
Znaeaj biosistematike .......... .............. 85
Taksonomske kategorije ... ........ ..... .... 86
Osvrt na sisteme ldasifIlcacije
(razvrstavanja) fivog svijeta .... .... . 87
- Podjela skri venosj emenj aca .... .. ... 130
Prafivotinje .... .. .. .. .. .... .. .... .... .............. .. ... 139
Spu! ve (sunderi) .. ... ........ .. .. .. .. .... .. .... ..... 141
Dupljarl .. .. .... .... ...... .. .. ..... .. ... .... .. .. ....... .. 143
Pljosnate glisle (crvi) ...... ...... .... ...... ... ... 145
Valjkaste (oble) gliste ... .. : .. ..... ..... ..... .. 147
. Prstenaste (Clankovite) gli ste ... ...... .. .. :) 49
Zglavkari .... ... .. ........................ ........ .. .... 151
.... ... ... .. .. ... ....... ......... ... .... .. ..... . 156
V
· ... 'd' 89
1I1lSI 1 VlfOl 1 .. . ... •...••.•. •... .•.•.•....... ...• ... •
Prokarioti ...... .... ........... .... .......... ....... .. ... .. . 91
Bakterije ..... .... ........ ..... .. ..... ........ .. .... ... 91
.. ...... .... ..... ... .. ... ....... ........... 159
Manje poznate grupe beskicmenjaka .. 161
Hordati ................. ....... ..... ...... ... .. .... ........ 162
Mikoplazme ..... .. ............ ................ .... . 93
Poluhordati .. .... .. ......... .. .... .... ... ........ 162
Modrozelene alge .. ................ ......... ... 94
Pla!ta!i ......... .. .. ........ .. .. ........ .. ...... ... 163
Eukarioti ......... ...... .... .............. ..... ............. 96
. Crvene alge ... ... ... ...... ... ... ......... ........ .. 96
Silikatne alge iIi kremenja!ice ..... ... . 97
Bezlubanjci (kopljace) ... .... ..... .. ... .. .. 164
Kicmenj aci (kralje! nj aci) .. .. .. ... .. ..... 166
- Kolouste ... .... .. ..... .. .. .... ........ .. ....... 169
Smede iIi mrke alge .... ......... .. .. ........ 99 .
- Ribe .... .. ......... ... ... .. .. .... ... ....... .. .. ... 170
Zelene alge .... ... .. ... .................. ,., ...... 1 00
- Vodozemci .. ...... .. .. ... .. ... .. .. ........... 176
Gljive .. .. .... .. ....... .. ...... ................ ....... 103
...... .. .... ............ .. .. .. .... .. ...... ... 1 09
- Gmizavci (gmazovi) .. .. ...... .. ... .... 181
- Ptice ......... .. .. .. .. ................ ....... ..... 186
Mahovine ............ .. ........................ .... 111
Papratnjaee ...... .. .. .... .. .. .. .. ............ .... 114
Sjemenjaee iIi cvjetnjaee ........ ...... 118
- Sisari (sisavci) ........ .. ... .... .. ......... 193
Kratak pregled filogeneze
. .. 205
!IVOg svIJeta .. .. .. ...... .... ...... ... ..... .. ......... . .
208


Prof. dr. Avdo SOFRADZIJA Prof. dr. Dubravka SOLJAN Prof. dr. Rifat HADZISELIMOVIC

BIOLOGIJA
ZA I RAZRED G1MNAZIJE III izdanje

IP "SYJETLOST" Zavod za udiben ike i nastavna sredstva SARAJEVO, 2000.

Izdava!!: Direktor: Za izdava!!a: Urcdnik: Rccenzcnti:

IP "SVJETLOST" d.d. Sarajevo Zavod za udfbenikc i nastavna sredstva Scfik ZUP(;EVIC Abdusclam RUSTEMPASrC Mr. Esad MASLIC Nadija HADZIMEHMEDAGIC Dr. Rizo SIJARIC Mr. Ljiljana AGOSTON-TASIC Vera PRASKAC Mahira DELIC Habiba IBRAHIMAGIC Ruf ica RIOROVIC Dizajn "TRlO" Salim OBRALIC "DOM STAMPE" Zcnica 10.000 primjcraka

Lcktor: Korektor: Tehni!!ki urcdnik: Naslovna strana : Strut ni konsultanl: Stampa: Tira!:

CIP - Kalalogizacija u publikaciji Nacionalna i univerzitetska biblioteka Bosne i Hercegovine, Sarajevo 57(075.3) SOFRAD!IJA, Avdo Biologija : za I razred gimnazije / Avdo Sofradfijn, Dubravka Soljnn, Rifal Hadfiselimovic. - 3 izd. - Sarajevo: SvjeLlosl, 2000. - 208 SIr. ISBN 9958-10-224--2 I. Soljan, Dubravka 2. Hadiisehmovlc, Rifal COBISSlBIH-1D 7905542

Fedcralno Ministarsrvo obrazovanja, nauke, lrulrure i sporta, Rjesenjem broj 03-38-9-2426/00 odobrilo je ovaj ud!benik za upotrebu . Strogo JC zabranjeno svako kopiranje, umno1avanje i pre ~Iampavanje ovog udfbenika u cj elini ill poJedmlh njcgovih dijclo a, bez odobrenja izdaval!a.

I B 995S-10-224-2

BIOLOGIJA - NAUKA 0 ZIVOTU

Definicija biologije ledinstvo live i neZive supstance - osnovne specijienosti Zivih bica Podjela biologije prema "predmetu" i problemu proLteavanja Polozaj biologije u sistemu prirodllih i drustvenih nauka OpCi naueni metod u biologiji

lliologija je nauka 0 Zivotu - 0 organizaciji i funkcioniranju zive supstance. od nivoa molekule do svekolike biosfere. Proucava zivotne pojave i procese. od rekonstrukcije prapoeetaka zivota na Zemlji, preko savremenih zivib bica, do predvidanja njihove daleke bioloske buducnosti. !me biologije je izvedeno iz slozen ice grCkih rijeCi bios (=zivot) i logos (=znanje. ucenje, nauka). Biologija, dakIe, proucava zivot i njegovu prirodu. A sam zivot - sta je to u stvari? U sustini, Zivot je osobeno organizovan i funkcionalan slIstav prometa lIIaterije i energije: zivot je neprekidni merabolizam. Ziva bica su zivotno vezana sa svojom okolinom. Iz nje crpe i u lljU vracaju materiju i cnergiju koja je ncophodna za odriavanje tjeiesnog UStfojstva i funkcije. Trajnirn prekidom tib matcrijalnih i energetskib veza, nestaju i elemcntami uvjeti za odrzavanje zivota i ziVOlllih procesa. Osnovni nezivi (abioticki, neorganski) sistemi su atollli i molekule, a Zivi (biotiCKi, organski) - celije i organivni. Atomi i molekule su, medutirn, osnovne jedinice hemijske grade i jednih i drugih sistema. U zi voj supstallci se ne susrece nijedan bemijski element koga nema u njenoj abiotiCkoj sredini, sto takoder, na svojevrslan nacin dokazuje i ilustrira neraskidivo jedinslvo zivih i nezivih sistema u prirodi. Medutirn, u ostvarivanju organizacione i funkcionalne samoregulacije i samoodriavanja zivih bica, ziva supstanca ispoljava nekoliko bitnih osobenosti po Kojima se razlikuje od bilo kog abiotiCkog sistema. Hel/lijska i organizaciona struktura zivih bica obezbjeduje neophodne uvjele za odvijanje metabolivna kao njihove temeljne funkcije. Sva ziva bica takoder imaju svoju irulividualnost, oblikov,Ula su i organizirana u funkcionalni sustav, koji se oznacava kao organizam, jedinka iii individua. Individualno samoodriavanje se ostvarujc putem slozenog sistema bioloske samoregulacije, koji omogucava da se, uprkos trajno promjenljivim uvjetima zivotne sredine, osnovne zivotne funkcije prilagodavaju i odvijaju u okviru podnosljivih granica. Za

3

naprimjer. treba nap~menuli da se. unutar (iii van) njih se. mogu se uocili tri sredisnje i terneljne svojslvenosli zivib bica: autonomnost.fiva bica je karakteristicna i pokretljivost cijelog organizma il! ~jego~ib po)~di~ dijelova i struktura. pojcdine karakl:ris ticl1c skupine nIJe . moze izdvojiti vise naucnib disciplina (lab.nauka 0 biljkama. nairne.nauka 0 covjek. pomenute nauke povezuju u zajedniCke cjeline.~ svoJs~va roditelja i njibovih predaka. Podjcla biologijc prema "predmetu" i problemu proucavanja jos uvijek je uobicajeni pristup sistematizaciji ove razgranate nauke 0 zivoj (organskoj ) prirodi. protozoe 'ltd.1 vIse sebi slicnib potornaCkib "kopija". vlaslito). 1) . Modema nauka je.predmetak u slozenicama sa znacenjem: sam.vdano) svrstati ni u j ednu od strogo defin iranih kategorija.reproduclf~JU. iako na savremenoj razini razvoja nauke ima niz nedosljednosti i manjkavosli. 0 0 n~ 4 . Podjcla biologije prcma "prcdmetu" prouCavanja j e posebno "osjetljivo" podrucje. op~~. centralne i najbitnije osobenosti sveukupnib funkcija posebno organizirane . Bez obzira na to ~ako definirali najsire skupine bioloskih nauka.nauka 0 zivotinjama antropologija . odnosno kontinuitet i opstanak vrste kojoj pripadaju. zivotinjsko i Ijudsko carstvo. samobitnost) i sposobnosti samopodesavanja (samouskladivanja. razmnozavanja). 0 nekima od njib bice rijeci u narednom izlaganju. prema "obJeklu" istraiivanja. proucava. Samo se ziva bica ravnnoiavaju . aulos=sfun. kOJe se bave proucavanjem bioloski izuzetno heterooenib skupina organizama. zivi su osjetljivi i sposobni da svrsishodno reaguju na razlicite podraiaje iz okoline. dok sve ostale specificne manifestacije zivota u suslini predstavljaju oblike i posljedice njibovog odrZavanja Drugim rijecima. . ~ J edn~ 11. Takoder. Na osnovu izlozenog. na osnovu odredenib zajedniCkih svojstava org~1Zama.mo~u~ (~aucno. dokazala da i ovdje. oblika). koje nasljeduju osnovna karaktenstlcn. autoreglilativ/1ost i autoreproduktivnost (grC. zoologija .Ju. Time se ostvaruje dugorocna rnedugeneraclJska blOloska veza. k?Je. auto. samoodriavanja) i samoponavljanja (samoumnozavanja. Tako je savremena sisternatika odavno napustila kl asicnu podjelu zivog svijeta na biljno.) i parazitologija parazitima (od jednOCelijskih do najsloienijih. Sarno se ziva bica radaju (zacinju) i na poseban nacin rasl!l. bakterije. kao i u dru (J irn pokusajirna ~vlacenja jasnih granica unular jedinstvenog sustava.nauka 0 mikroskopskirn orcranizrnima (virusi. u najsiroj upotrebi je j os uvijek podjela biologije na odgovarajuca glavna podrucja: botanika . razvijaju se. za razliku od abiotiCkih sistema. Kao ilustratlvTII pnmJen mogu posluziti mikrobiologija .'U.zive tvari su : individualna samostalnost (samosvojnost. stare i ulllirll. U blOloskoJ slstematIzaclJI takvo svrstavanje j e posebno problemali cno kod virusa i gljiva. sarno.

PREDMET PROUCAVANJA OSNOVNIH BIOL05KIH NAUKA Nauka Viroiogija (virusoiogija) Bakterioiogija AJgologija Mikoiogija Lihenoiogija Briologija Pteridoiogija Antofttoiogija Predmet Virusi Bakterije Aige Gljive Li~ajevi prou~vanja Nauka Protozooiogija Entomoigija Malakoiogija Ihtiologija Amfibiologija Herpetologija Omitoiogija Mamalioiogija i druge. Poloiaj biologijc u sistcmu prirodnih i drustvcnih nauka primamo je odreden njenim sveukupnim doprinosom optoj materijalnoj i duhovnoj kulturi covjecanstva Od svojib prapocetaka. PROBLEM PROUCA V ANJA OSNOVNIH BIOLOSKIH NAUKA Nauka Moiekularna biologija Citologija Histologija Embrioiogija Genetika Fiziologija Anatomija Morfologija Sistematika Ekoiogija Evolucija Paleontoiogija i druge Problem proucavanja Zlvotne pojave i procesi na nivou molekula Bioiogija stanice Biologija tkiva Embrionalni razvoj organizama Procesi i pojave organskog nasljedivanja Funkcija organizma i njegovih organskib sustava (sistema) Unutr~nja grada organizama i njihovih organskih sustava Spoijasnji oblik i grada organizama Klasifikacija Zi vih biea na osnovu njihove slicnosti i srodniCkih odnosa Medllodnosi Zivih bien i njihove (abiotiCkc i biotiCke) Zivotne sredine Tok i zakonitosti llistorijskog razvoja zivog svij eta Bioiogija zivog svijeta minulih geoioskili epolla 5 . 1. 2. te oblasti mogu odnositi na gotovo sve pomenute naucne discipline (koje su odredene "predmetom" proucavanja). Prema ovim kritcrijumima. uz zanemarljive izuzetkc. Zato se.l hiologije prcma problemu prouCavanja poCiva na sistematizaciji karak1:eristicnih podrucja proucavanja organizaciono-funkcionalnog ustrojstva. a steeena saznanja usmjcri prema svojim interesima i potrebama. nairne. Materijalna i duhovna sfera su. u tolikoj mJen slozene i medusobno povezane da se u odredenim istraiivanjima mogu posmaTab. promjenljivosti i evolutivnog kontinuiteta bioliCkib sistema. takoder je definirano vise osnovnib bioloskib nauka. Predmet prou~avanja Mahovine Papratnj~e Cvjetnice Pra!ivotinje Insekti Mekuki Ribe Vodozemci Gmizavci Ptice Sisari Podjel. neke (najopcije) su prikazane u tabeli 2. stupnjeva ekoloSke integracije. da spozna njegovu prirodu i sustinu.Tab. covjek nastoji da pomno osmotri i prouCi svijet oko sebe. medutim.

Imajuei u vidu cinjenicu da se u su~tini biolofrili pojava i proces~ nalazc fizi&e i hemijske reakcije. postoje cvrste mostovne veze koje pojedine cjeline n a~ib parcijalnib znanj a 0 sustini zivota povezuju u opeu mreZu ove naucnc oblasti. a biohemija hemijske zakonitosti bioloskib poj ava i procesa.-bionika fizika bemija geografija tebniCke nauke Medu ovim naukama.e ~roizvodnja na bazi aktivnosti cijelib organizama iIi lljihovib poJedmih (bloloski ~tlvnih) st.. to podrucje proucava posebna blOloSko-medlcmska nauka . u informatici. od pripitomljavanja biIj aka i zivotinj a (u neolitu) do tekuce naucno-tehnoloske rcvolucijc.biogeografija . plvarstvu. Cjelokupni dosadaSnj i naucno-tehnoloski razvoj i industrijska proizvodnj a lj udskih potrepstina nisu omogueili supstituciju bioloskill supstanci bilo kojim drugim. vmarstvu itd. odj eee. DosadaSnje "demografske cksplozije" (ubrzane uvisestrucavanj e s tanovni~tva) slijedile su.biomedicina. biogeogralija se bavi prostomo-geografskim rasprostranjenjem pojedinih vrsta zivih biea i nj ihovill sl. Odnos izmcdu biologije. prakti<!no..a biologija biobemija . Savremenc metode uzgoj a i eksploatacije bioloskib dobara obuhvata biotehnika. ostalib prirodnib (fizika.-upina.elektronika . Biolizika proucava fizicke. veterina i farmacija). .!wo n.). postaje razumljivo da je. llovim materij alom u oblas ti proizvodnje hrane. gradevinarstvu itd. Sveukupni sistem sredenilt.k~ nauke (medicina.ib nauka moZe se ilustrirati na slijedcci na<!in: 0 .biofizik. organiziranih i sistematiziranilr znanja nama i svijetu !wji TUJS okruluje oznacava se . istraZi. bemijskih i biolo~. Ij ekovitib pripravaka.tebnika) proucava moguenosti primjene odgovarajucib znanja 0 gradi i funkciji zivib sistema . dakle. nakon cpohalnib otkrica u tehnologiji proizvodnje veee koJiCine prehrambenih proizvoda.v~ja.trati same djelimi<!no. pekarstvu.). .al~ SasVIID je jasno da je biologija u tom sistemu najblife povezana sa ostalim pnrodmm i matemati&o-infonnati&im naukama. taj odnos se moze ovako dcfinisati: biologija ostale prirodne i tebniCke nauke biotebnika poljoprivreda sumarstvo hortikultura al. llionika (skr. nemogucc Jasno razluciti podru<!ja interesovanja fizi&ib.-vakultura lov i ribolov Med~ najz~a~ajnije oblasti pnmJene opcib i specijalnib biolofrih znanja svakako spad~Ju medlcms. Pored klasicne primjene (u mljekarstvu. hcmija i geografip) 1 tebm&. modemim biotebnoloskim metodama po_ 6 . u koju su integrirana potrebna znanj a i dostignuca prirodnih i tehniCkih nauka. od biologija . u stvari.ruktura i supstanci.kih . povezanilz. Covjekova egzistencija je oduvijek bila neraskidivo povezana sa prirodnim izvorim a hrane. Sasvim pojednostavIj eno.. materijala za nastambe i druge potrebe.u odredenim oblastima tehnike (u proizvodnji maSina i aparata. ~iote~nolo~ija j.

teorija organske evolucije.-ularno-genetiCkim metodama. biologije razmnozavanja. u oblih. zatim. definiciji i IjeSavanju proucavanog problema je posmatl~anje i opis odredene pojave ili procesa. odnosno da se Jonllulise osnovna radna hipoteza. Tako su. uzgoju sum a. zastiti zivotne sredine itd. raSCIanjivanjem (dedukcijom) cjelille proucavanog problema postave nove hipoteze (da bi se detaljnije istraZile njegove uze cjeline). eija su genetieka (i proizvodna) svojstva izmijenjena specijalnim moleh. andragogije itd. Prva stepenica u nauenom pristupu. dokazanih i medusobno povezanih hipoteza omogucava Jonnulaciju odgovarajuce naucne teorije (teorija genetiCke informacije. te funkcionalne anatomije neopbodna u oblasti pedagogije. zatim u medicini i farmaciji. uz koriscenje sto vise in form acij a 0 stepenu istraienosti i poznavanja proucavane pojave iii procesa.aj biologije u sistemu prirod nih i biotehniCkih nauka? Kakav je odnos biologije sa ostalim pominjanim naukama? Koje su osnovne erape u primjeni opcebioloSkog naucnog metoda? 7 . a pozitivna provjera hipoteze omogucava da se. fiziologije. nakon cega (u sagledavanju cjeline) slijedi sinteza raspolozivih zapaianja i informacija. To se posebno odnosi na biotehnologiju na bazi genetiCkog imenjerstva. koji mogu u~ecat i na rezultate istraZivanja. podvrgava naucnoj provjeri. U slozenijim pitanjima ova etapa se moze raSelaniti na najzanimljivije uZe oblasti (analiza). industrijskom modeliranju. To omogucava da se potraZe moguCi odgovori na postavljena pitanja. rasta i razvoja.stizu se izuzetni i atraktivni rezultati i u ostalim oblastima proizvodnje hrane. kriminologiji i sl. mnoga znanja iz oblasti genetike. Pritom se kao najpouzdaniji izvori naucnih spoznaja mogu primijeniti posmatranje objektivne (prirodne) stvarnosti iIi odgovarajucc eksperimelltalne tehnike u kojima je moguce kontrolisati sto viSe vanjskih Cinilaca. Na osnovu toga moguca je Jonnulacija problelna i ciljeva istraiivanja. Biologija predstavlja izvor osnovnih nauenih informacija i za mnoge drustvcne nauke. tj.. naprimjer). Svaka pretpostavka se. psihologije.-u najvjerovatnijeg Ijesenja postavljenog problema. na osnovu toga moguce je objaSnjavati minule i postojece bioloske pojave i procese i predvidati mnoge buduce. Sistem vise provjerenih. hortikulturi. Sta proucava biologija? Koje su osnovne manifesracije jedinstva biotiCkih i abiotiCkih sistcma~ Koje su osnovne specificnosti biotiCkih sistema? Kako se dijeli biologija po "predmetu" proucavanja? Kako se dijeli biologija po problemu prouCavanja? Kakav je poloZaj biologije u opcem sistemu nauka? Kakav je poloz. Zato osnovno obiljdje svake naucne metode mora biti njena ponovljivost i IIlOgLlCl10St provjere dobijenih naucnih spoznaja i cinjenica. Naucne metode u biologiji imaju niz svojih osobenosti. na aktivnosti "sintetiCkih" organizama. ali sadde sve karakteristicne etape primjene opee nauene metode. naprimjer. Nedokazana hipoteza se odbacuje iii se vise puta provjerava. odgovarajuca bioloSka znanja plimjenjuju se u likovnoj umjetnosti.

razredu proucavaju odabrane specijalne oblasti savremene biologije. I. Zato se u J. razred Citologija Histologija Organografija Biologija razmnozavanja i razvica Pregled i karakteristike ziYog sYijeta n. dok se u N .PREGLED NASTAVNOG PROGRAMA BIOLOGUE ZA GIMNAZUU OPCEG SMJERA Na osnovu uyoda u bioloske nauke. II. razrcd Ekologija covjeka i zaStita Zivotne sredine Funk~io~~ni sistemi covjeka i njihova zdravstvena zaStita ~ro~JenJIJlvost suvremenog covjeka COYJek kao misaono i kulturno bice GenetiCko inzenjerstvo i biotehnologij a 8 . razrcd Biohemija biljnib i zivotinjskib organlzama Fiziologija biljaka Funkcionalni sistemi zivotinja i covjeka Biologija ponaSanja m. razrce Ekologija Genetika Evolucija IV. razredu gimnazije opeeg smjera posebna pafuja posvecuje sticanju neopbodnib naucnib osnova za razumijevanje sustine osnovnib (opcib i posebnib) zivotnib pojava i procesa. nije teSko zakljuCiti da srednjoskolski nastavni program ne moze u potpunosti obubvatiti njibovu sadrZinu. i III.

zapazio da je ono izgradeno od vrlo sitnih komorica. molekulamog i biofiziCkog. a takoder i neke jednocelijske organizme (bakterije i praZivotinje). po cemu ib je nazvao eelijama. citohemija. sva ziva biea su gradena od eelija. sa razlicitih stanovista: morfoloskog. citofizio log ija. Celija (stanica) . sto na svoj naCin dokazuje jedinstvo zivog svijeta i kontinuitet zivota na ~emlji. Nakon Hookeovog otkriea veliki broj istraZivaca nastavlja intenzivan rad na proucavanju eelije.osnovna jedinica zivota Celija kao osnovna jedinica Zivota Razvoj citologije Citoloske metode: jiksacija i bojenje.NAUKA 0 CELln . posmatrajuCi tanke presjeke pluta pod jednostavnim mikroskopom. Svaka od njih nastaje od prethodne eelije. struktura i funkcija eelije proucava se vise od tri stotine godilla. strukture i funkcije zivib biea. ZahvaljujuCi ovim proucava- Otkrice celije i razvoj citologije Prije vise od tri stotine god in a englcski istraZivac Robert Hooke (Robert Huk) (1669. citogenetika. mikrohirurgija. koje !ice na pcelinje sate. kultura (elija i tkiva njima otkrivena je sva slozenost eelije kao osnovne jedinice organizacije. ne mogu se vidjeti golim okom. 9 . Savremena citologija proucava gradu eelije i procese koji se u njoj desavaju. mikroskopija. Zbog toga se za proucavanje eelija koriste razne vrste mikroskopa. slavni holandski istraZivac Leeuwenhoek (Levenhuk) prvi je posmatrao eelije zivotinja (eritrocite i spermatozoide). Organizacija. fizioloskog. . Organizmi su gradeni od sarno jedne Gednocelijski) iii od vise eelija (viseeelijski). procesom diobe. Koristeei se mnogo savrlenijim mikroskopom.CITOLOGIJA . Na temelju dosadaSnjib proucavanja doslo se do zakljuCka da su eelije svib zivib biea po svojoj sustini medusobno veoma slicne .citologije. tridesetak godina kasnije. Celija (stanica) je elementama jedinica grade i funkcije svib zivib biea. nastojeCi da sagleda njen sadrZaj. osim malog broja izuzetaka. koja se bavi proucavanjem telije. Celije su malib velicina i. biohemijskog. Ova istraZivanja su dovcla do razvoja posebne naucne discipline .) je.

Predstava 0 eeliji je u 17. ~ijeku jo~ uvijek bila nejasna i pretezno Je ~sma­ trana kao struktuma jedini~a o~ganl~~ bez jasnib spoznaja 0 nJenoJ dublJoJ organizaciji i funkciji. Interes za proucavanje eclija u 18;. vijeku je unekoliko opao i m~z~ se reCl da su prethodna saznanja 0 nJoJ ~o~U~J.ena sarno nekim podacima 0 gradl cel1Jske opne biljnih stanica. Poeetkom 19. vijeka, u raznim krajevirna svijeta, istraZivaCi su nastav~i. de~ taljnije proucavanje eelijsk.og sadri~Ja 1 njegove organizacije. Ova IstraZlvanJa su bila moguea zahvaljujuei znatnom usavrsavanju mikroskopa i tehnike mikroskopiranja U ovom periodu znacajno otkriee je uCinio Robert Brown (Robert Braun) 1831. kada je dao vrlo podroban opis eelijskog jedra - jedne od najznacajnijib i obaveznih komponenata svake eelije. U tom periodu su dati opisi i jos nekib vaZnib eelijskib struktura Tako su tridesetih god in a 19. vijeka vee bile 0formljene konkretne predodzbe 0 celiji, a takoder i formulirana neka vaZna citoloska uopcavanja. Pretpostavka· 0 tome da se eelija javlja osnovnim elementom organizacije svih biljaka i zivolinja bila je u raznim formarna vec iskazana od mnogih, tada poznatib, naucnika. Sva naucna saznanja 0 eeiiji, sakupljena tokom celiri decenije proslog vijeka, pa i ranije, omogucila su formuiaciju eelijske teorije. Njenim utemeljiteljirna se smatraju njemacki naucrucl Schleiden (Slajden) botanicar i Schwann (Svan) zoolog. Ova teorija poCiva na nekoliko osnovnih postavki: (1) svi organizmi su sastavljeni od celija; (2) eelije biljaka i zivotinja sadrie jedro; (3) eelije biljaka i zivotinja su homologne jedna drugoj po svom razvicu i analogne po funkciji; (4) svaka celija nastaje od prethodne celije. Iz navedenih stavova jasno proistice zakljucak da je eelij a osnovna jedinica zi vota, jer se u

njoj odvijaju osnovne zivotne pojave procesl. Opee postavke e~lij~~e teorije predstavljaju jedan od naJveclb . d~m~ta .dosadaSnjih spoznaja; one yuslr~raJu Jedll1~l~o organizacije zivog SVIJeta .1 pre~ta~lJaJu vazan doprinos savremenoJ teOTlJI nJegove evolucije. Zallvaljujuci razvoju mikroskopije i novih metoda iSlraZivanja, tokom druge polovine 19. vijeka i ·u prvoj. po~o~ini 20. vijeka omoguceni su ~O~! uVldl . u strukturu i funkciju celije. CeliJa se sada posmatra kao nakupnina zive materij~ . ­ protoplazme, koja je prosto~o ogr~l1l~e­ na celijskom membranom 1 !IDa svoJe Jedro. U ovom periodu su, pored ostalog, otkrivene i najbilI1ije celijske komponente (organele ~ "organcici"): mitohondrije, cenlrosomi, Golgijev (Goldijcv) aparat, plaslidi.

Metode prOllcavanja stanicne biologije
Uspjeh u poznavanju grade, razvica i funkcije celije je u neposrednoj vezi sa usavrSavanjem odgovarajucib metoda istraZivanja. U ovom dijelu cemo se ukratko osvmuti na osnovne citoloskc metode. Fiksacija i bojenjc omogucavaju posmalranje i proucavanje pojedinih eelijskih struklura. Prva citoloska iSlraZivanja vrscna su na zivom materijalu. Pod obicnim svjetlosnim mikroskopom veCina struktura zive celije optiCki izgledaju kao prazne i ne mogu se razluCivati. Da bi se mogle posmalrati, koriste se razne metode flksacije i bojenja materijala. Qvi postupci omogucavaju izradu trajnih preparata dobrog kvaliteta, na kojima mnoge celijske strukture postaju vidljive i dostupne analizi. Od fIksativa najcesce se koriste formalin, alkohol, razoe kiseline i soli raznih metala, a od boja

10

razne anorganske boje. Od posebnog jc znacaja kori~cenje tzv. vitalnih boja, cija upotreba omogueava bojenje pojedinih dijelova zivih eelija. Mikroskopija i sprave za uvelicavanje u citologiji imaju izuzetno vafnu ulo. guo Zbog toga su poeeci nauke 0 celiji direktno povezani sa pojavom prvog mikroskopa. Pomoeu mikroskopa se ispituju morfologija i unu~nja grada celija, te utiecaj raznih faktora na osobine pojedinih eelijskih sastojaka. U proucavanjima celije koristi se nekoliko vrsta svjetlosnih mikroskopa, koji u tom pogledu pruzaju razne mogucnosti: maksimalna moe uvecanja im je do 2 000 put a Pored tzV. obicnog svjetiosnog mikroskopa, postoje i mikroskopi posebnih osobina i namjena. NaroCito siroku primjenu imaju mikroskopi sa fazno-kontrastnim uredajem, fluorescentni, polarizacioni i interferencioni mikroskop, te mikroskop sa ultra-ljubicastim osvj etljenj em. NajveCi prodor u poznavanju celije predstavlja, svakako, otkrice elektronskog mikroskopa. Elektronska mikroskopija u citologiji ima neobicno veliki znacaj. Elektronski mikroskop jc veoma slozen i specifican aparat. Najmodemiji modeli imaju izuzetno veliku moc razdvajanja (rezolucije), ~to znaci da se pomoeu njih mogu posmatrati i analizirati strukture izuzetno malih velieina; moc uvecanja najmodemijih elektronskih mikroskopa iznosi i do mil ion puta. Elektronskom mikroskopijom otkrivene su najsitnije celijske strukture i u znacajnoj mjeri objasnjene njihove najbitnije funkcije. Elektronska mikroskopija omogucava proueavanje celijskih struktura i na molekularnom nIVou. Citohemijske mctode se pnmJenJuJu u proucavanju sastava i aktivnosti celije kao cjeline. One omogucavaju utvrdivanje polozaja i djelovanja raznih tvari

(materija) u pojedinim morfolofrim sastojcima eelije. Su~tina ovih metoda svodi se na bojenje zivih i fiksiranib celija, na osnovu cega se citofotometrijskom mctodorn iii radiografijom analiziraju strukture i al.'ti vnost eel ij e. Citolosko-fizioloskc (citofiziolofrc) metode se primjenjuju u proucavanju celijskih funkcija. Celija, kao ~to je prethodno istaknuto, nije sarno struJ...1.uma vee i funkcionalna jedinica svih Zivib sistema Primjenom raznill citofiziolofrili metoda prate se najznacajnije zivotne funkcije i procesi u eeliji: razmjena materije i energije, djelovanje enzima, pojava intermedijamih i konaenih produkata, mebanizmi razmnoZavanja, reakcije na vanjske podrafaje i dr. CitogenctiCke mctodc su nezarnjenjive u proueavanju materijalnih osnova bioloskog nasljedivanja. Citogenetika je modema naucna disciplina koja primamo istrafuje ulogu najbitnijih faktora i procesa u ostvarivanju nasljedne informacije, kao i prirodu (narav) njibovog funkcioniranja. Narocitu pafllju posvecuje istrafivanju i razjaSnjavanju medusobnog djclovanja jedra i citoplazme u procesirna bioloskog nasljedivullja i celijske autoregulacije. Mikrohirurgija i manipulacija cclijskim strukturama su metode pomocu kojill se vrse razliCite mikromanipulacije i slozene operacije na nivou eelije i njenili struktura. ZallValjujuCi koriscenju ovih tehnika objaSnjena su mnoga fizicka svojstva celijskih struktura, osobito jedra Primjenom mikromanipulacija me se, naprimjer, izdvajanje i transplantacija jedra iz jedne u drugu celiju i pracenje uloge jedra u prenosenju nasljednih svojstava. Kultura cclija i tkiva je metod koji omogucava da se u duzem vremenskom razdoblju posmatraju zive celije i njihovo

11

funkcioniranje. Ovaj metod se bazira na mogucnosti obezbjedivanja svih neoph~­ nih uslova za fivot eelije izvan organl~­ rna (u kulturi). Kultura tkiva u kontroli~ta proucava citologija?

ranim uslovima olaksava i o~o~u~~v~ pracenje funkcionalnib osobenostI cehJe 1 tkiva i njibovog odnosa.

Koje su najznaeajnije faze u razvoju nauke 0 celiji? U cemu je sustina celijske (celularne) teorije? Koji su osnovni metodi biologije stanice?

Hemijski sastav i fIzicko-hemijske osobine celije
Hemijski sastav protoplazme
Neorganskc tvan
Voda Ostale neorganske supstance

Cjelokupna ziva komponenta eelije se naziva protoplazma. Ona se sastoji od jedra i citoplavne. U osnovnoj supstanci citoplazme nalaze se razlicite strukture. Jedne od njib su stalne i javljaju se kao organele (organcici) celije, dok se druge komponente javljaju u odredenom vremenskom periodu, sa posebnim zivotnim aktivnostima. Protoplazma celija raznib biljnib i zivotinjskih tkiva ima svoje bemijske osobenosti, ali postoje izvjesne hemijske strukture karakteristicne za protoplazmu svih eelija Ova jediujenja odreduju hemijska i fIziCko-hemijska svojstva protoplazme i karakter unutareelijskih procesa. Sve materije koje sadrii protoplazma moguee je podijeliti na dvije grupe: neorganske (voda i ostale neorganske supstance) i organske (bjelancevine, ugIjicni hidrati, masti, nukleinske kiseline, bormoni, vitamini itd.).

Voda je prirodna sredina odvijanja najznaeajnijih Zivotnih procesa. Protoplazma obicno sadrZi veliku koliCinu vode (80-85%), koja zavisi od raznih faktora, a narocito od starosti i fullkcije pojednih organa i tkiva Voda ima vainu ulogu u metabolizmu celija, .buduCi da se svi fizioloski procesi odvijaju u vodenoj sredini. Molekule vode ucestvuju u mnogim enzimskim i biobemijskim procesima i reakc.ijama i imaju izuzetno veliki znacaj za zivot celije. Voda se u protop1azmi ne nalazi samo u tzv. slobodnom stanju, tj. kao rastv arac, vee ona u1azi u sastav mnogih organskih komponenti, naroCito bje1ancevina. Ostali neorganski sastojci protoplazme se javljaju u vidu kiselina, baza (luzina), a najcesce soli ili vezani sa organskim komponentama (aminokiselil1e,

bjelancevine, ugljicni hidrati, masti). Njihovi anioni i kationi neophodni su za odrZavanje odredenih struktura ili za bio10Slce aktivnosti organskih jedinjcnja. Obicno se neorganski sastojci organizarna nalaze u mjerljivim kolicinarna, a postoje i oni koji se javljaju u tragovima (mikroelementi). Protoplazma celija raznih tkiva sadni razlicite kolicine neorganskih tvari. Isto tako postoje znacajne razlike i u pogledu koncentracije pojedinih elemenata u eelijskim strukturama. Tako, naprimjer, kalijum i magnezijurn su koncentrisani u protoplazmi, dok se natrijum i hlor pretemo nalaze u medueelijskim tekuCinarna. Neke materije imaju poseban znacaj za razliCite celije i nalaze se u protoplazrni u znacajnim koliCinama (kalcijum, fosfor, kalij , surnpor). Kalcijuma, naprimjer, ima narocito mnogo u celijama kostanog i hrskavicavog tkiva, a takoder i u krvi. Velike koliCine fosfora u celij ama se javljaju u obli1.'U organskih spojeva: fosfolipida, nukleotida, fosfoproteida itd. U protoplazmi se nalazi u relativno vi-

sokoj koncentraciji i kalijum, osobito u eelijama mi~icnog tkiva. Sumpor ulazi u sastav mnogih jedinjenja protoplazme (aminokiseline: cistein i metionin itd.). Moze se reci da, zapravo, u neorganskom svijetu ne postoji ni jedan elemcnat koji ne ulazi u sastav protoplazme eelijc ovih ili onih organizama. Mnogi od ovib elemenata se javljaju u veoma malim kolicinama, ali njihovo prisustvo nije slucajno jer i oni, kao i ostali, ucestvuju u zivotnim procesima celije. Danas se pouzdano zna da mikroelementi igraju vaZnu ulogu u zivotu biljaka i Zivotinja Organski sastojci celije Od mnogib organskib jedinjenja zadrzacemo se sarno na njibove cetiri velike grupe, koje se mogu naCi u svim zivim biCima, a to su: ugljicni hidrati, masti, bjelancevine (proteini) i nukleinske kiseline. Ove skupine organskih spojeva predstavljaju vise od 95% svih organskih komponenti zivib bica

Koje su osnovne funkcije vode u organizmu? Koji su ostali neorganski sastojci organizma i kakva im je funkcija?

Ugljicni hidrati, masti i bjclanccvinc
Hel/lijski sastav i Junkcija ugljikolzidrata. masti i bjelancevina U organizmu Podjela ugljikohidrata. masti i bjelancevina

rida. Ucestvuju u gradi nekili slozenijih jedinjenja, a javljaju se i kao vaine rezervne rnaterije, narocito u biljnirn eelijama
Monosaharidi se u zivom svijetu najceSce javljaju u obliku glikoze - secera sa 6 ugljikovib atoma. Od ovog monosaharida potjecu svi ostali seceri. Kod gotovo svib organizama glikoza je osnovni materijal koji sluzi kao izvor energije. Osim toga, glikoza je je?na o.d osnovnih komponenti grade mnogih polisallarida: skrob, glikogen, celuloza i .?r. Od rnonosallarida, koji sadrZe 5 uglJik-

Ugljicni hidrati (ugljikohidrati) su izvor energije u svim biljnim i zivotinjskim celijama. U celijama se nalaze u vidu monosallarida, disallarida i polisalla-

13

Najvainiji iz grupa disabarida u biljnim celijama su saharoza i maltoza. U biosferi ima vise gljikohidrati i jos neka. u prvom redu zalako bitno drugaCije hemijske grade hvaljujuCi skrobu i celulozi . Oni sicenih iii nezasicenih). ne same da cine glavnu ili bjelancevinarna.masti su najkoncentrovaniji izvor mane. Na njih otpada 60-80% ukupne suhe tvari protoprotoplazmi se nalaze u slobodnom stanju iii povezani sa neorganskim bazama plazme. slozeni lipidi i karotinoidi. koji ucestvuju u procesi. Iz organskih komponenata se izdvajaju pomocu organskih rastvaraea (alkobol. proteini. Lipidi se dijele na eetiri grupe: prosti Jipidi. Mukopolisabaridi su specificne visokomolekulame pol im ere. moze se reCi da im je najvaZnija stranjenija je celuloza. . sika).masu eelije nego su u molekulamoj organizaciji . u obliku nakupina u kojima su kterija i visih biljaka) i spoljasnjeg skei razni enzimi. One. U energetskom pogledu u biljnim eelijama nalazi u obliku alfa. a u sastavu ceJijskih zidova (batoplazmi. steroidi. /lLukoproreidi i Bjclanccvinc su najobilnije i najznaglikoproteidi.imaju u svom sastavu i druga jedinjenja. koje nisu sarno obicne ljaka. ugljicnih hidrata nego svih ostalih organskih molek. benzol. U cajnije komponente svib ce!ija. od koga je graden tvrdi omotae kojima se nalazi ogroman broj atoma zglavkara i agar.ugljika. najrasproirnaju . Skrob se zaStitnu ulogu.ene funkcije. Glikogen se naNeka jedinjenja. Proteini U struktume polisabaride spadaju i su gradeni od velikog broja molekula u hitin. Ona predslavlja uloga bitnih elemenata grade svib celijosnovnu komponentu eelijskill zidova biskih membrana. jer predstavljaju oSllovni jekla). jima ueestvuju u gradi eelija iii sluie kao kao sto su fosfoma kiselina. koje ulaze u sastav nukleinskih kiselina. Oni se nalaze u ciergija.'Ula zajedno. Zbog tood acetilglikozamina i drugih ugljikovoga se opravdano smatra da je protopladika sa bjelancevinama. kiseonika. a u celijama zivotinja laktoza.ovih atoma. Osnovne gradevne jedinice prote14 DisalUlridi se obrazuju spajanjem dva molekula monosabarida. u ko. Mukoproteidi i gliko. llizaciji celije i meducelijskill e!emenata igraju lIlukopolisalUlridi. ima mnogo u jetri i nUSicima. vodollika i azota (duskim biljkama (preteZno algama). koji se nalazi u mor. amilaze i amilopektina. Prosti lipidi su masli koje se sastojc Polisaharidi se obrazuju spajanjem od glicerola i visih masnih kiseJina (zavise od sest molekula monosaharida.najraspro. vrse ulogu hormona i vinjihovu energetsku rezervu. I pored razlicitih funkcija koje masti Od gradivnih polisaharida. uenergetska rezerva. zma primarno proteinske prirode. Narocito ga lamina. Najpoznatiji rezervni polisabaridi rezervni materijal iz koga se koristi ensu skrob i glikogen. uz gubitak jednog molekula vode. Sloteni lipidi su zastupljeni u svim organizmima. celije osnovni struktumi i proteidi su kompleksni spojevi sastavljelli funkciollalni dio zivih sistema. koja su po nizu osobina lazi u zivotinjskim eelijama i predstavlja . bloroform).od polisabarida. lipidi imaju izvjesne slistranjenijim polisabaridima (biljnog pori.leta (insekata i koze kicmenjaka) vrse rna njihove sinteze i razgradnje. slicna mastima. vee vrlo aklivno uccstvuju i u prenoseZllacajnu ulogu u molekulamoj organju materija koje ulaze i izlaze iz celije. pregrade izmedu celija i okolne sredine. najrasprostranjenije su riboza i dezoksiriboza. Masti i masne tvari (lipid i) su relativno velika grupa razlicitih supstanci koje se slabo rastvaraju u vodi.

Glikoproteidi su slozene bjelancevine u cijem se sastavu nalaze i izvjesni polisaharidi. Njihova siroka rasprostranjenost je utvrdena u mnogobrojnim zljezdanim eelijama koje sintetiziraju raznovrsne zi votinjske sekrete i ekskrete. osim aminoki selina. Zavisno od lib komponenata. hromoproteide nukleoproteide. prije svega. jedinjenje koje cini aktivnu materiju u mreznjaci oka i od koga zavisi funkcionalnost cuI a vida. Sa citoloSkog gledista. prosti proteini su dosta Iabilni. Gradeni su od prostih bjelancevina (protamina i bistona) povezanih sa nukleinskim kiseli nama.da su. one sadrZe i druge komponente. kako po hemijskim. znaeajan fosfoproteid mLijeka . veoma je Nukleoproteidi su najslozeniji proteidi u prirodi: to su jedinjenja sa najvecim do sada poznatim molekulama. a ovovitelin se nalazi u zumanjku jajeta LipoproteUli sadrie. Uopce uzevsi. Od Ilukleoprotei. a karakteristike svalce bjelancevine su odredene njihovim brojem i redoslijedom. sadIie fosfomu kiselinu. pored proteina. posto pod utjecajem raznm faktora mogu da mijenjaju svoju strukturu. Kaleav je hemijski sastav i koja je funkcija ugljii'nih hidrata u organizmu? Koje su osnovnc kategorije ugljii'nih bidrata? Kakav je bemij ski sastav i kaleva je uloga masti u organizmu~ Kako se dijele lipidi? Kakav je bemijski sastav i koja je funkcija bjelani'evina u organizmu? Koje kategorije bjelancevina sadIii organska supstanca? 15 . Skupini porfuinskih proteida pripadaju. glikoproteide.gena). HromoproteUli obuhvataju jedinjenja posebno znacajna za razne bioloske funkcije. sa nukleinskim kiselinama povezuju u nukleoproteide. u nasljednom materijalu. blorofil i razni porfuinski enZIIIll. Fosjoproreidi. talco i po fiziCkim svojstvima Osnovna podjela bjelancevina na proste i siozene izvrsena je prema njihovom hemijskom sastavu. Oni su osnovni gradevni materijal eeIijske membrane. U prirodi postoji 20 razliCitih aminokiselina Ogromna raznovrsnost bjelancevina je usiovijena razlicitim kombinovanjem ovm 20 aminokiselina. i lipide. mioglobin. lipoproteide. naroCito su znacajni protamini i histoni. gradeni hromosomi (nosioci nasljednog materijala . razlik'Ujemo fosfoproteide. Proste bjelancevine (protein i) su gradene od aminokiselina.kazein.aminokiseline. pretezllo.ina su monomere . Bjelancevine se medusobno razlikuju. pa ih ima u znatnim ko!icinama Ovoj skupini siozenm bjeIancevina pripada i tzv. vidni purpur. naprirnjer. U ishrani heterotrofnih organizama. Pored aminokiselina. Ovdje spadaju porfuinski proteidi i flavoproteidi. hemoglobin. Slozcne bjelancevine se nazivaju proteidi. posto se.

bjelancevina. koji predstavljaju specificne depoe energije. U njihovom rasporedu zapisana je genetiCka informacija za odvijanje naj znacajnijilJ zivotnih procesa kod ogromne veeine ziv ih biea. adenozin-dijosfat i adenozin-trijosfat. Ostale organske supstance eini niz tvari koje se u celiji najcesce javJjaju kao prijelazni stupnjevi biohernijskih procesa izgradnje iii razgradnje masti. Nosioci su nasljedne informacije. ulaze nukleotidi. Ribonukleinske kiseline se naj veCin1 dijelom nalaze u citoplazmi. Dezoksiribonukleinska kiselina (DNK) se poglavito nalazi u jedru.Nukleinske kiseline i ostale organske supstance Fizic1w-hemijska struktura 7lukleinskih kiseliruJ Funkcija nukleinskih kiseliruJ iivotrlim procesima U Razlike iZ)Iledu ribonukleinske i dezoksiribonukleinske kiseli71e Ostale orga71ske supstance njihova struktura i fUnkcija rna NukJeotidi DNK sadrZe dezoksiribozu i pirimidinske baze citozin i timin. U sastav nukleinskill kiselina. kao i po pirimidinskinl baza16 . U sastav RNK i DNK ulaze identicne purinske baze: adenin i guanin. a takoder ih ima i u jedru. naprimjer. a RNK . Molekuli RNK su watno manji od molekula DNK. secer i purinska iii pirimidinska baza. kao sto je istaknuto. Komplemen tame baze u RNK su: adenin-timin i citozin-uracil. slozeni i specificni organski sastojci svih eelija. Oba spiralna lanca su paralelna i medusobno povezana preko komplementamih azotnih baza: adenin-guanin i citozin-timin. i njena je kolicina manje-vise stalna i karakteristicna za pojedine vrste organizama. One se medusobno razlikuju po tome da Ii se u njihoyom sastavu nalazi seeer riboza iii dezoksiriboza. odnosno hromosomima. ugljicnih hidrata i nukleinskih kiselina Neke od ovih supstanci imaju veoma va:znu ulogu u metabolizmu celija. te fosfoma kiselina. Purinske baze su adenin i guanin. pre(dno u jedarcetu. Svaki nukleotid je graden od tri komponente: fosfoma kiselina.l specificnim sastavom nukleotida i svojstvenom molekulamom gradom. Njihova osnovna uloga je u prenosenju i realizaciji genetiCke inform acij e. Ribonukleinske kiseline (RNK) se odlikujl. a pirimidinske citozin.ribozu i pirimidinske baze citozin i uracil. Polimemi makromolekuli nukleinskill kiselina imaju veliki broj nukleotida. Ribonukleinske kiseline (RNK) se od DNK razlikuju u prvom redu po tome sto imaju jednostruki nukleotidni lanac. timin i uracil.nukleotida Nukleinske kiseline su od najveee bioloske vaZnosti u organizaciji zive materije. od nekoliko stotina do vise desetina hiljada. 1ma oblik dvostruke spirale. koja je neophodna za dugorocno odrZavanje zivota (tokom niza generacija) i za specificnu organizaciju svake eelije: u njima je "zapisan" raspon mogucnosti odvijanja najznacajnijih zivotnih procesa Kod visih organizarna su nukleinske kiseline veCinom vezane sa proteinima u vidu nukleoproteida. Imaju izgled dugackih lanaca. koji nastaju uzduznim povezivanjem njihovih sastavnih komponenata (monomera) . Postoje dva osnovna tipa nukleinskih kiselina: ribonukleinska (RNK) i dezoksiribonukleinska (DNK). Nukleinske kiseline su takoder veorna znacajni. Odlikuju se izuzetno velikim makromolekulama. Molekul DNK ima specificnu strukturu. cije su grada i funkcija (posebno u procesima nasljedivanja) objaSnjene tek tokom posljednjih nekoliko decenija.

dok se adaptivni javljaju u odredenim periodima eelij ske aktivnosti.Od posebnog su zoacaja tzv. Vitamini su takode veoma zanimljive i bioloski znacajne malerije. Tab . mcdu kojima se posebno izdvajaju enzimi. Masne tvari (Lipidi) Proste Inasli Sloiene rnasti Steroidi KarOlinoidi . kao fizioloski akllvnc hcmljskc Ivari. Njibovo priSUSlvO i djclovanje uslovljava biobcmijske reakcije u celiji. hormoni i vilarnini. 3: NAJZNACAJNIJE KA ~GOR I JE ORGANSKIH SC'PSTAl"CI U CELIJI Monosaharidi I. . Konstitucioni enzimi su stalne c itoplazmatske strukture. Ostale Horrnoni Vitamini Kaleva je fiziCko-hemijska struktura nukJeinskih kiselina? Kaleva irn je funkcija i koje su razlike izmedu DNK i RNK? Kaleva je struktura i funkcija enzima. Ellzimi su bjclanccvinaslog karaktera. C skupno o7nacavaju kao filohormoni. .h procesa Ovoj skupini pripadaju hemijski vcoma heterogene sups lance. odnosno biljnc cclije.. Oni imaju ulogu regulalora biohemijslcih i fiziolo~k:i. zllJczdama sa unulr~njim luccnjcm. a cijc su funkcijc veoma znacajne za razvoj i funkcioniraorganizma nje pojedinih organa. 3. normaJan 10k celi. kc diobe i ra7mno~avanJe . Bjelancevine Sloze ne (protcidi) Fosfoproleidi Lipoproteidi G likoproteidi Hrornoproteid i Nukl<oproteidi Ri bonukleinska (RNK) 4. . . U zivolinjskom svijelu poSIOJC hmjni hormoni.) Pro!'1mini Proste (prOle tnJ . Llciva kao cjeline. hormona . BI1jm hormof1l . ? 17 . Nukleinske lei seline Dezoksiri bonuklcinska (DNK) Enzi mi 5. 1 vltam1Oa. koji se slvaraju u lZv. biokalalizalori koji ulaze u sastav eelije. mogu ill sintetizirati sarno biljke. Ugljicni hidrati Ohgosaharidi Polisaharidi 2. Oni omogucavaju promjenu drugih !Vari (sinleza i razgradnja) a da se pritom sami ne mijenj aj u. Vitamini imaju tipicnu ulogu biokalalizalora. Za razliku od enzima i bormona. Enzimi se dijele na konstituciane i adaptivlIe enzime. odnosno fazama biohemijskog procesa Hannam' C JBvlJBJU k 0 kod aulOlrofa. 1c u biljDIm hormonima su najpoznallji horm I koji ulicu na rast. H ISton . tako I kod hClerolrofa.

'Ula. dakle. Zavisno od medusobnih odnosa izmedu raznih jedinjenja i opCeg fizioloskog stanja celija. Sasvim je razumljivo da se ovako slozen hemijski sastav odraz. pored fiziCko-hemijskill zakona. moraju shvatiti kao osobine u kojima.aja i specificne zakonitosti zive supstancc. dolaze do izraz. Na osnovu izlozcnog moze se zakljuCili da cclija nij c jcdnostavni skup hcmijskih malerija !TIedu kojima se zbivaju promjenc kojc bi sc moglc lumaCiti sarno na osnovu lIemij ski h i fi ziCkih zakonitosti. Osnovni rastvarac u celijama je (kako je istaknuto) voda. OS1l70za i dijaliza i njihova uloga u junkcionisanju celije Prikazani hemijski sastav celija ilustruje sarno dio bogatstva i slozenosti bemijskib jedinjenja koja se javljaju u eeliji. Razni tipovj cclija imaju karakteristicne konccntracijc vodikovih jona (pH vrijcdnosti).ava i na fiziCkim osobinama eelija. Difuzija je kretanje ccs tica od vise ka nizoj koncentraciji. U ovom koloidnom rastvoru nalaze se razni eelijski sastojci i razne veee iii manje cestice. Osmotski pritisak unutar celija naz iv a se turgor. Osmotskim zakonima se obajslljavaju pojave plavlloliza i deplaVlloliza.FiziCko-hemijske osobine ceJije Faktori jiZicKo-hemijskog stanja I pojava u celiji Dijuzija. Celija jc znalllo slozenUi bio-fiziCkobemijski sistem u kojem vladaju posebni odnosi mcdu molekulama. Sa kretanjima celijskog sadrZaja mogu se povczati i neke drugc pojave kao sto su difuzija i osmoza. one materije koje se nalaze u rastvoru. Zbog toga je eelijski sadIiaj polimorfan sistem. Koloidni rastvori daju celiji posebne osobinc karakteristicne za koloide. mijenjaju se i oSlale fiziCke osobinc cclij skog sadrZaja. viskoznosl i slicno. ima razne pH vrijednosti.. Osmoza u ispitival1ju celija privlaci posebnu paz. Fizicke osobine cclija sc. Zavisno od ovih promjena. prije svega. Visina turgora je razliCita kod raznih vISta celija Celijski sadIiaj. pH vrijednost unutal' pojedinih cclij a je dosta stabilna. Na fiziCke osobine eelija djeluju. pri cemu se one izjednacavaju . mijenja se intenzitet hemijskill reakcija. U njoj su rastvorella jedinjenja malih i velikih moleh. usljed prisustva relalivno velikih kolicina rastvorenih bjelancevina. zav isno od svog sastava i od stepena j onizacije eiektrolita.l1jU. Do te pojave u celijama dolazi zbog toga sto je njel1 sadrZaj obavijen membranom kroz koj u prolaze sarno voda i male molekule. Uslj cd promjenc u viskoznosti dolazi do kretanja citoplazme i pojave tzv .. a koje su u neposrednoj vezi sa koloidllim osobinama celijskog sadrZaja. Hemijske promjene uZrokuju i promjene konzistencije koloida. ameboidnih pokrcta. kao SlO su claslicnost. lako da se stalno smjenjuju sol-stanja i gcl-stanja (teene j zgusnulc mase). Koji [aktori primarno odreduju fiziCka i bemij ska svojstva ce lija? Koje su osno~ne fizicko-hcmijske pojavc u ce liji i kakva im je uloga u nJenom funkclOniranju? 18 . Proces selektivnog propustanja tvari kroz polupropusnu membranu oznacava se kao dijaliza. celijski sadIiaj ima osobine koloida. Koncen tracija vodonikovih jona se uglavnom krece od 3 do 8.

organima i tkivima specijalizirane u odnosu na funkciju i imaju svoje osobenosti. 1 opca morfologija celije Tipovi celijske organizacije: prokariotska i eukariotska celija Oblik i veliCina celije U prirodi nc postojc cclijc kojc hi se mogle smatrati tipicnim. kapsula. citoplazma. Slanicna membrana 19 . U poredenju sa prokariolskim orgunizmima. jedro i membrana. epitelijalne eelije. 1. Prokariotski organizmi se razmnozavaju prostim dijeljenjem eelije na dvije jedinke. kao !ito su mitohondrije. Celija eukariota je diferencirana na tri jasno izdvojene cjeline: citoplazma. . Tipovi celijske organizacije S obzirom na opei stupanj (stepen) organizacije. mitohondrije. nukleolus. buduCi da su u raznim organizmima. nukleus. jedrova opna. endoplazamticki retikulum. centriole.aktinomicete i modrozelenc alge (cij anobakterij e). razlikuju se dvije osnovne kategorije eelija: prokariotska (iIi protocit) i eukario/ska (iii eLicit). 2. bloroplasti i dr. sve celije imaju jednu opeu i zajedniCku (idealiziranu) shemu organizacije: imaju eclijsku opnu.Organizacija . vee je jedrov materijal rasprSen u citoplazmi i naziva se nukleoid. Ovaj tip eelijske organizacije je manje-vise zajedniCka i opea karakteristika svih protista i slozenije organizovanih (viseeelijskih) biljaka i zivoLinja (sl. S. Golgijev (Goldijev) aparat. 3 i 4). 2.. buduei da njihove eelije imaju jedro koje je organizovane kao posebna organela (sl. eritrociLi . 4. =J Organizmi s!-W0kariotskim celijama se i' nazivaju prokarioti. spermatozoidi. ne samo u jednom organizmu vee i unutar istog tkiva. 3. 2). 8. 6. citoplazrna Sl. One nemaju organizovanog jedra. citoplazmu (sa raznim organoidima) i jedro. a ovoj -grupi pripadaju aIcterije .). 1). leukociti) i relativno stalnog oblika (cilijate. "jezgra". Prokariotske eeJije su u pogledu organizacione strukture znatno jednostavnije (sl. Osnovni elementi organizacije eukariotske slanice (interprelacija elektronsko-mikroskopskih snimaka): 1. slanicna s0enka. Oblik i velicina cclija su vcoma razliCiti. U eelijama prokariota ne posloje citoplazmatske organele. netvne celije itd. Postoje eelije promjenljivog (ameba. eelijska organizacija cukartota je na znatno visem stupnju. 3. 7. 9. lizosom. SI. . 10. Osnovni elementi organizacije prokariotske celije: 1. 2. Medutim. 4.

hloroplasti. celija jetre goveCeta i misa imaju gotovo identicne razmjere. Broj celija koje ulaze u sastav pojedihih tkiva je veoma razlicit. Velicina eelij a se mijenja sa staroscu organi zma. Prosjeena velicina veeine celija je relalivno stalna i nc zavisi od veliCine tijela datog organizma. ce ntriole Po obliku. 10. 5. medu pojedinim gruparna organizarna postoje znacajne razlike. ribosomi . 2. 4. nukJeolus. Postoje organizmi. 9. vretenaste.8. mitohondrije . Objasni razliku izmedu prokariotske i eukariotske celijel Koji su osnovni elementi organizacije prokariotske i eukariotske celije? Koji su osnovni oblici celija i kolika · im je velicina? 20 . vakuola. 4. 8. Cije je tijelo sastavljeno od nekoliko stotina celija. a kod zivolinja insekti i vodozcmci. zvjezdaste. celijski zid. Na primjer. jedrova opna.. a takoder i organizrni sastavljeni iz sarno jedne celije. hromat in. hromatin. celijska mem brana. 1. veoma krupne celije lubenice iii gigantske celije zumanjka jaja nekih ptica. koje se rnogu vidjeti golim okom. Zapremina i velicina celija su veorna razlicite.."':. Zivotinjska celija (dijagram). Oblik celije zavisi od povrSinskog napona i viskoznosti citoplazme. jedro. 5. jedro. endoplazmatski retikulwn.J. Takve su. broj eritrocita u krvi covjeka premaSuje 23 milijardc. endoplazmatski retikulum. 11. 6. nitaste itd. Tako.:. Golgijev (Goldijev) aparat. 13 . kakvi su jednocelijske alge. cija velicina dostiZe i desetke centimetara. a takodcr i od mebaniCkog djelovanj a okolnih celij a. celijska membrana. 3. mitobondrijc. polikutne. 3. 9. bal..!2!0. 2. citoplazma Sl. I kod biljaka i kod zivotinja postoje veoma krupne celije. jedarce. 3. U pogledu veliCine cclij a. jcdrova opna. li zoso mi .--+-7 10 ~K~~':"'. 4 . eclije mogu bili loptaste. veoma su krupne nervne eclije.11 --<'--6 ~~+T-:'"ir 4 ~~W!JA*ii-1-4-1 ~~~~Hf-3 5 --:. 1. sto zavisi od njegovog fizioloskog stanj a i spoljaSnjib uvjeta. prizmaticne. 7..l O. ribosomi. Kod bilj aka najkrupnije celije irnaju monokotiledonc.'terije. Bilj na stanica (dijagram).':"--+'-8 Sl. 7.. Isto tako. naprimjer. 11. Golgijev (Goldijcv) aparat. 12.. neke gljive i praiivotinje. 6.

Golg ijev (Goldijev) aparat. a clJa je uloga jo~ nepowata.'t urom. lizosomi.a n a vanjskoj pov~ i n i ne m a ribosom a. Obavezne su ci lop lazmatskc komponente u svim biIJnim i zivotinjsk. R ibosomi su m ala sferi cna tjele~ca. Ribosomi su relativno dav no otkrivena sitn a IjelcSca. koja se ees to naziva hijaloplavna iii lIlarriks. koje se odlikuju odredenom morfologijom.c nalaze sc n akupnin e sitnil1 tj elaSaca koj a se nazivaju ribosomi.im celijam a. gdj e imaju izuzelno vaznu i specificnu funk ciju. 5).. hemijskim sastavom i koj i im~u specifi ene funkcijc u zivotu eelije. Oblik kanala je veoma razlieit. koj a su tada nazvana ri bonuklco lidne gran ule (sl..Organi zacij a i funkcija celijskih struktura Osnovni elementi stanicne organizacije i funkcija citoplazmatskih organela: endo-plaZllwtski retikululIl ribosomi. CcLijske organelc se ponekad dijele na opce i specijallle. centrOSOllli i plastidi Specijalni organoidi i njihova JLll1kcija Citoplazma i njene organele Organizovane celijske Slru kture (razni organ oidi i j edro) nalaze se u osnovnoj citopl azmatskoj masi. a susreee sc u celijama u Kojima sc vrsi sinteza uglj icnih hidrata. koji su ograniecni Jvostrukim mcrnbranama.. Na spolj aS njoj povrsini gr anulirane endoplazm atske mrcz. 6).im struktu rama veli ki znacaj imaju razliCi ti celij ski organoidi (organele) . Njegova organllacija jc vcoma razlieita. dok se druga grupa javlja sarno u nek im spccijaliziranim eelljan1a. koja se mogu nalaziti slobodno u citoplazmi iii su vezana za spo lj ~ nju mem- 21 . ZOOg toga ih treba smatrati organoidima eelij e. Ovaj Lip endoplazmatske mrde karak lcristiean j c za cclijc u koj irna se v r~i inlenz ivna sintcza bj clanccvin a. 5.. Agranuli rana cndoplaz malska mrcz. Endoplazmatski relikulum (unu tarplazmatska mrcZa) Postoje dva tipa endoplazmatske mreze: gmnulirana (hrapava) i agranulirana (glatk a). E n do pl azmaL~ki 51. mitohondrije.mi (sl. masli itd. koja se razlikujc od okolnc cit plazme. ullrastruk. Prva grupa obuhvata one koj i se nalaze u svim iii gotovo vim eelijarna. ~to jc u vezi sa funkciona ln im osobcno tima eclija.specifiene celij ske stru ktu re. Pod clcklronskim mikroskopom cndoplazJJlatska mrd3 prcdstavljena je sislcmom medusobno povezanih kanala. rctiku lum (unutarplazmatska mrda ) prcdstavlja specifiean sistem dvoslrukih membrana u citop laz. Med u organizovanim eclijsk. UnUlr~nJOSI endoplazmatske rnrefe Ispunjena jc homogenom masom.

Ribosomi branu endoplazmatske mreze. Ponekad se javljaju i u vidu manjeg iii veeeg broja medusobno povezanih jedinica i tada se nazivaju poliribosomi iIi polisomi. 7. Osim toga u njihov sastav ulaze i Iipidi i mineralne soli kalcija i magnezija. Mitohondrije (hondriosomi) su celijske organele koje se odlikuju specificnom gradom i funkcijom (51.SI. Nalaze se u svim tipovima celija. Osnovna funkcija ribosoma je unutar-celijska sinteza proteina. To su centri di5anja i generatori energije. Mitohondrija 22 .. kako jednoeelijskih organizarna tako i visecelijskih. Mitohondrije su najceSce loptastog iii iz- Hromosomi SI. Tab. 6.4: OSNOVNE ORGANlZACIONE I FUNKCIONALNE STRUKTURE EUKARIOTSKE (ELlIE Prolcinsko-polisaharidni sloj Membrana (opna) Lipidni sloj Proleinski sloj Hijaloplazma Endoplazmalska mrez. 7). Ribosomi Milohondrije Ciloplazma Golgijev (Goldijev) aparal Lizosomi Cenlrosomi Plaslidi Specijalni organoidi Jedrova opna Jedro (jezgro) Jedrov sok Jedarce Ribosomi su prirnamo gradeni od jednakih dijelova bjelancevina i RNK.

SI. Golgijev (Goldijev) kompleks (Golgijcv aparat. Smau'a se da je osnovna funkcija ove celijske organele vezana za proces sekrecije. membranski sistem (sastavljen od veceg broja spoljasnjiIl kesa ili tubula) i vakuole (koje imaju glatke zidove). a dan as se pouzdano zna da se ona nalazi i u biljnim eelijarna. 9). u njihovom sadrzaju se nalaze brojni enzimi koji imaju posebno znacajnu ulogu u procesu disanja. Kasnije je uocen u gotovo svim specijaliziranim celijarna (sl. Golgijev (Goldijev) aparat 23 . 9. veoma razliCitih dimenzija (duzine od 0.3 do 40 milimikrona). U podrucju Go19ij evog aparata su cesto prisutne sekretome granule (zmca). sa sljedecim komponentarna: mikrovezikule (mjehUI1ci). U citoplazmi su rasute. Grada i unutraSnja struktura mitohondrija su promjenljive i u neposrednoj su vezi sa njillOvom aktivnoscu. diktiosomi) je celijska organela koja je pm put otkrivena u citoplazmi nervnih celija. UnutraSnjost mitobondrija ima naroCitu strukturu.duzenog oblika. U pocetku se vjerovalo da ovu organelu sadrZe sarno zivotinjske celije. Golgijev kompleks se odlikuje specificnom struktumom or- ganizacijom. ponekad grupisane oko jedra iIi uz unutraSnju stranu celijske membrane. Svaka mitohondrija je obavijena ovojnicom koja je gradena od dvije lipoproteinske membrane. slicne celijskoj opni. U sastav Golgijevog kompleksa ulaze fosfolipidi i cC\ijske fosfataze.

Kao i ostale celijske strukture. slicnib onim iz probavnog sistema. SI. 12). imaju ulogu "probavnog sistema" celije. plastidi se dijele na: hloroplaste. kako u razliCitim tipovima eelija. Hloroplasti se nalaze u celij arna svib zelenib dijeJova biljaka. grana. 11. 3. 12. Lizosomi. Dijametar bloroplasta varira od 3 do 10 mikrona. dok je kod nizib oblik veoma promjenljiv. dalcle. 10). 2. godine. Kod visib biljaka hloroplasti obicno imaju socivast oblik. Najveea koncentracija ovih organela otkrivena je u celijama jetre i leukocitima. S obzirom na funkciju i boju. Poznati su sljedeCi tipovi lizosoma: ishodisni lizosomi. gljive. U mladim (embrionalnim) celijarna nalaze se u obliku proplastida. Do sada je dokazano vise od 10 razlicitib fermenata. Struktura hlaraplasta (dijagram): 1. skrab. stroma. koji se na~lva centrosfera Centriol i centrosfera za Jedno sacinjavaju strukturu koja se naziva centrosom ili celijski centar.Lizosomi su celijske organele koje su otkrivene tek 1955. kao i u celijama nebb bilj. mabovine i neke golosJen:temce). Javlja se za vrijeme eelijske dlObe.aka (~ge. sposobnib da aktivno vrSe razgradnju veeine slozenib organskib komponenata. 4. Lizosomi Cclijski ccntar (centrosom) je citoplazmaticna organcJa koja postoji u zivotinjskim celijama. i stoji u vezi sa pojavom njenog polanteta. Lizosomi pokazuju veliku raznolikost. zaostala tjelefca lizosoma i auroJagirajuce vakuole. Jagosomi. pa se vjeruje da su oni bomologe celijske struktu- reo Plastidi su citoplazmatske organele biljnill celija (sl. SI. plastoglobuJe 24 . Oni su obicno okruzeni nar~citim regionom citoplazme. Njihovo prisustvo u citoplazmi je prvo bilo dokazano biohemijskim metodama Lizosomi predstavljaju narocite. tako i unutar jedne celije. od protoplazme su odvojeni sopstvenom opnom. Obicno su ravnomjer- SI. 10. Centrosom Centrioli imaju vaZnu ulogu ne sarno za vrijeme celijske diobe nego pokazuju i izvjesne odnose sa bazalnim tijelima cilija (treplje) i flagela (biceva). 11). sadrle hlorofU od koga potice ta zeJena boja. male mjehuraste tvorevine ogranicene dvostrukom membranom i ispunjene sokom sa bidrolitickim fermentima (sl. odnosno orijentacijom diobnog vretena U tipicnoj formi eelijski centar se sastoji od jednog do dva ili veeeg broja veoma malib tjelesaca . hromoplaste i leukoplaste.centriola (sl.

prelaze u bloroplaste. Neurofibrili su organele koje imaju samo nervne celije. pri cemu se hlorofil zamjenjuje karotinoidima i ksantofllom. neurofibrile. a njihova je osnovna funkcija sinteza ugIjicnih hidrata uz uCeSce neorganskih tvari i sunceve energije (fotosinteza). iako su drugacijih dimenzija Kao i hloroplasti. i oni imaju finu lamclamu strukturu. kao ~ t o je poznato. Omogucavaju kretanje. Spccijalni organoidi su eeIijske strukture koje Sl1 u vezi sa specificnim cclijskim funkcijama kao sto su: kontrakcija. Hemijski sastav hloroplasta je manjevise jednoobrazan. koja im odreduje specificnu funkciju. 6je dirnenzije jako variraju. Hloroplasti imaju vrio siozenu strukturu. Nalazimo il1 kod mnogih baktcrija i medu praZivotinjama . Po porijeklu su citoplazmaticne tvorevine povrSinskih slojeva celije. To su kontraktilne niti. kao sto su karotin i ksantofil. bez boje. kOljenova itd. ali nemaju hlorofila Cesto su vrlo slicni mitohondrijama. covjeka i nizih biIjaka Koje su osnovnc citoplazmatske organele? Kaleva JC struktura i funkcija pojedinih osnovnih citoplazmatskih organela? Sta su to specljalni organoidi i kakva im je funkcija? 25 . cvjctova. Ako se takvi organi (krtole krompira. na primjer) izlozc svjctlo- sti. Imaju oblik tankih niti i znacajnu ulogu u prenosenju nervnih podraZaja.bicarima. Lcukoplasli su. a sadrZe i karotinoide i male koIiCine nukleinskih kiselin a HlorofiI je osnovna materija hloroplasta. Hromoplasli zamjenjuju hloroplaste u ceJijama organa koji imaju zutu i crvenu boju. ali se ponekad narocito grupi~u oko jedra iii uz ceIijsku membranu. Od specijalnih organoida (organela) pomenucemo miofibrile. hloroplasti sadrie i druge pigmente. kretanje i sl. masti i hlorofila. Hromoplasti odreduju boju plodova. Leukoplasli imaju oblik hloroplasta. Miofibrili se nalaze u svim celijama koje imaju sposobnost kontrakcije. Prisutni su i u spcrmatozoidima vecine zivotinj a. Kod visih biIjaka se sastoje od bjeJancevina.trepljaSa se javljaju kao "organi" za kretanje. a kod praZivotinja . a omogucuju njihovu osnovnu funkciju (grcenja i opruzanja). Bicevi se razlikuju od lrcplji po vecoj duzini i manjem broju. To su vlaknaste tvorevine smjestene u citoplazmi misitnih ceIija. Pored hlorofila. trepIje i biceve. Treplje nalazimo u specijalnim eelijama gotovo svih Zivotinja. Kod vi~ih biljaka !Cukoplasti se nalazc u podzemnim organima. ishranu i druge funkcije. Treplje i bicevi su takoder specij ami organoidi celije. Obrazuju se iz protoplaslida i leukoplasta.no rasporedeni u citoplazmi. Leukoplasti su fotosintetiCki neaktivni plastidi.

.eelijsku membranu iii opnu (sl. Stanicna membrana (0 ) I h ... Plazmaticna membrana ima mnogobrojne i izuzetno znacajne funkcije u zivotu eelije.' . .:. posto su za membranu vezani (iIi s njom cine 1_ ~~ ':' ::~' ... : : ..:.~:... . 1. roteinsko. naucnici su uspjeJi da upoznaju strukturu i funkciju ove znacajne eelijske komponente. koji ucestvuju u membranskim metabolitiCkim akti vnostima.CeJijska membrana (opna) i ceJijski zid Celijska membrana Struktura i funkcija celijske membrane Struktura i funkcija celijskog zida Protoplazma svake eelije. ~. ":" 2~11111111 3__ . i:<. Pored toga sto odvaja unutraSnjost eelije od spoljaSnje sredine. ..:~:~:..." ...~. . 13). '. Na povrsini plazmaticne membrane cesto se mogu nati izlucene razne materije od kojib zavise fizioloska svojstva eelije..:-<:...'<--. UnutraSnji sloj je grad en od Jipida.plavnoiel7la./ / / / / / / / 6 6 66 6 6 6 6 II ·· .. : . Debljina plazmaticne membrane kao i njen molekularni sastav mogu znatno va!irati u zavisnosti od tipa celija i vrste organtzma. '. '. Ovaj povrSinski sloj se naziva i protop!avnaticna iii citoplazmaticna membrana.-::. ::i~':i":\ . . :. ::. . ~ 5 ematski . ~...... ima na svojoj povrsini posebnu strukturu .: : . pna.~'" .. Celijska membrana je sastavljena od tri sloja...... . . i>:. :.:: . .. ... : ~~. iIptdm sloj. Ona je veoma tanka i ne moze se vidjeti optiCkim mikroskopom. 3.. . ". II. bez obzira na njenu unutraSnju diferencijaciju i bez obzira na to da Ii se radi 0 prokariotskoj iii eukariotskoj eeliji.~.: -'::~. SI.. .~ .. < ::" ~': ~' .. ~ : . Botanicari je cesto oznacavaju i starim imenom .. 13. Ispitivanja su pokazala da se u membrani nalaze i enzimi.elektronsko-mikroskopski snimak: polisahandm sloJ. Ima izvjesnib dokaza 0 postojanju plazmaticnib pora koje omogucavaju prodiranje molekula i jona.. .:~:?}·. Plazmaticna membrana je poglavito gradena od lipida i velikog broja raznih vrsta protein a (lipoproteinski kompleks). 2. protein ski sloj p .. dok su spolj aSnji slojevi proteinske strukture. najcesce se javljaju fosfolipidi. Zbog izuzetnog znacaja koji membrana ima za zivot eelije ova struktura je vee dugi niz godina istraZivana upotreborn raznib tehnika i metoda. : : ...'·'t . :~ . ZahvaljujuCi razvoju elektronske mikroskopije.-. .. " .~ . ..~'" .. ona ima vaZnu ulogu i u metabolizmu. ... Od lipida.

bitin. Kakva je grada i koja je funlccija eelijske opne? Koje stanice imaju stanicni zid i koja mu je funkcija? 27 . tj.plavnodevne koje povezuju protoplazmu susjednih eelij a.). Takve mrtve eelije imaju iskljuCivo mebanicku funkci. To se odvija pasivllom difuzijom i aktivnim transportom. Njihov lumen se postepeno smanjuje. daje joj cvrstinu i odreduje oblik eelije. Osnovna materija prilll{lrnog celijskog zida je celuloza. koje su povezane u veee skupine. ncki joni itd. Stvaranjem novID slojeva nastaje tzV. U zidovima eelija na povrSini raznih biljnih organa javljaju se suberin. propusta sarno odredene male molekule (voda. Cvrstoeu zida nekib biljaka cesto pojacavaju i neorganske materije. sto dovodi do odumiranja zivog unutraSnjeg sadrlaja. slijcpljeni pcktinskim materijarna koje grade tzV. Ovaj omotac joj pruza zastitu. najcesee kalcijum i silicijum. srednju lamelu. tah. dok se krupne ceslice u eeliju unose na drugi naCin (jagocitozom i pinocitozom). mikrofibrile. . pektmske malelije. za raziiku od zivotinjskib. dok se kod nekib tokom razvoja stvaraju razliCita zadebljanja. Celijska membrana je seJcktivna. zalirn hcrniceluloza. seklllularni celijski zid. One su medusobno izukrstane u raznim prav- cima i saCinjavaju njegovu tipicnu skeletnu strukturu. Kroz nju i kroz primame zidove prolaze veorna tanka citoplazmaticna vlakna . Primami zidovi susjednih eelija su povezani. (DijaJiza pomoeu vjestaCkih membrana prirnjenjuje se u preeiseavanju krvi teSkih bubreznih bolesnika.) Cclijski zid Biljne eeiije. makrofibrile.'11uto proces kojim se koloidne tvari (bjeiancevine) odvajaju od ostalih materija iz zajedniCkog rastvora oznacava se kao dijaJiza Odvija se zahvaljujuCi pojavi da polupropustljive membrane propustaju sarno jone i manje molekule. a prema najnovijim podacima i proteioi. JU U organlzmu. koja zidu daje cvrstinu i elasticnost. Celijski zid se uglavnom sastoj i od ugljicnih hidrata.integralni dio) mnogi enzimski sistemi.~e eelije se nazivaju sklerenhilllske. Kao sto je ranije istal. Glavna funkcija joj je reguIacija toka materijala koji ulazi u eeliju iIi iz nje izlazi. Ako dolazi do veoma jakog zadebljanja zidova. na povrsilli protopiazmaticlle membrane imaju poseban vanjski omotac celijski zid. Neke eelije u visih biljaka stalno ostaju obavijene sarno primamim zidom. U prostorima izmedu celuloznih fibrila nalaze sc srazmjemo velike k~licine vode. napada razniJ1 stetoCina i s1. Njene duge molekule (mice Ie) okupljene su u fina duga vlakna. a plazmolema od Iipoproteina. voskovi koji stite od suvisoog is£aravanja. Njegova debljina moze bili vrlo raziicita.

ciju strukturu cine jedrova opna. da (medu protozoarna) paramecijum ima redovno dva jedra. . Zivotni cikIus eelije obuhvata dva period a: interjazni iIi matabolic7d i mitotic'ki period (period diobe). Obojena masa jedra se. 14). manje jedro je tzv. Na fiksiranim (specificno obojenim) preparatima jedro ispoljava svoje odgovarajuee Slrukture.. Veeina eukariotskih organizarna u svojim eelijarna ima sarno jedno jedro. neki predstavnici algi i gIjiva Visejedarnost je u zivotinjskom svijetu rijetka.. lzuzeci od ovog pravila su.)a) . kobasicast itd. lako se jedro moze javili u razlicitim oblicima. U zivim ceJijama. dok vece jedro (lIlakronukleus) ima ulogu u metabolizmu zivOlinje. 14. Ovi periodi se odJil. kod kojih je jedami materijal organizovan kao nukleoid. najcesce je Ioptasto iIi elipsoidno. U zivim eelijarna one je optiCki homogena struktura u kojoj se uocava jedno iii viSe malih tjeIesaca jedaraca. U praZivotinja se cesto javljaju razliciti obIici: izduren. jedrov sok. razudeni oblik.Jedro Uezgro) . Medu eukariotskim organizmima Cfvena. !C~ viseeelijskih organizama veci broJ Jedara se javija sarno u vlaknima popreCno-p~gastih misica. mikronukleus i ucestvuje u razmnozavanju. izvijen. U celijarna bijelih krvnih zmaca jedro uvijek ima reznjeviti. Poznato je. jedarce j hromosomi. jedarce (nukleolus) i hrOmOSOml Struktura i junkcija hrofllosoma Jedro je vaZna i obavezna komponenta svih eelija (sl. Jedro obicno ima oblik okruglog prozraenog tijela. SI. sa izuzetkom nekih bakterija i modrozelenih algi. 0 kojima ee (ukratko) biti govora u narednom izlaganju. Ono je dobro izrareno u svim biljnim i zivotinjskim celijama. kao sto je reCeno. a koja su nas~a stapanJem veeeg broja celija (sincit/.nukleus Grada i funkcija ceUjskog jedra: jedrova opna. Celijsko jedro (elektronsko-mikroskopski snimak) 28 . okruzenog tankom jedroyom opnom.'Uju karakteristicnim i specificnim promjenarna u jedru. zbog afiniteta prema boji. interfazno jedro izgleda homogeno i optiCki prazno. Danas se pouzdano zna da je hromatin materija od koje su gradeni hromosomi i da predstavlj a nukIeoproteinsku komponentu interfaznog jedra Jedro je vrlo slozen celijski sastojak. naziva hromatin. recimo. naprimjer. Ja:na zrnca sisara (osim kamile) nemaJu J~dra Ova bezjedarnost je selmndarna poJava . jedrov sok.

5fl. gigantski hromosomi u eelijama pJjuvacnih zlijezda nckih insekata... Jedarea su manje-vise okruglog oblika i dohro se zapaiaju za vrijeme interfaze. Duzilla hrornosoma varira izrnedu 0. SastavJjena su l~d Jipoproteilla. tne strukture.-. jedro sadrii i proteine. dipJoidnu hromosomsku gamituru Cini u stvari n parova Irol/lolognih parova (homologan = istosrnis!en. Nukleolus u embrionalnim stanicama: 1. citoplazma Hromosomi su najvafnije komponente jedra. a razlieit je i u istoj hromosomskoj garnituri. Medutim.. a oznaeava se i kao nukleoplaVila iii karioplaVrJa. -+---1 ". kada se najintenzivnije boje i ispoljavaju svoje najznacajni- ..gena. ribonukleinsku kiselinu i Citav niz raznib enzima. 3. I oblik hromosorna je takoder razliCit u raznih vrsta organ izama.bromosomi i jedarca Pored toga. VeliCina hromosoma je razliCita u raznih vrsla. Jcdarec . jer sadrie dvije haploidne garniture. Jcdrov sok je vodeni rastvor raznib materija. ona je takoder razliCila i u istoj gamituri. koji mogu imati 20 puta veeu duzinu nego tipicni interfazni llfomosorni. a somaticne eelije imaju diploidan hromosomski broj (2n). ali je za svaku vrstu oelreden i stalan . sto odriava njihov kOlltinuitct kroz ec1ijske gelleracijc. nukleolus. Po zavrSetku eelijske diobc ponovo se javljaju. jcdro. i 40fl" a debljina izmeuu 0. Kao i broj.. jer su nosioei nasljednil1 jediniea . zatim ribonukleinske kiseline. hromosorni najcesee irnaju izgled kratkog konea iii stapiea. . kao i broj i vclieina. oni su permanen- 29 . 16). odriavaju svoj individualitet tokom eelijskog cikJusa (s1.nuklcolus (jedno iIi vise njib) nalazi se u jedrovom soku. Jedrova ovojnica se na pocetku eelijske diobe raspada. :'. s istim odnosirna). koji svojom aktivnoseu ' odreduju i regulisu metaboliCke i ostale zivotne proeese u eelijama. OdliJ. fosfolipide i enZlffie. 15). Zavisno od fiziCkog stanja. Oni su u rnetafazi de~ finitivno formirani i tada ispoljavaju svoJ karakteristicni izgJed..a je !ljegova ovojnica sastavlJena od dVl]e membrane koje ilnaju sJiene karakteristike bo i celijska membrana..2fl. Broj hromosoma u razuih vrsta zivih biea manje iii vise je razlicit. tako je i forma hrornosorna konstantna i specifiena za svaku vrstu organizrna. Iwzetak Cine tzv . odnosno faze ceJijske diobe. " S1. odgovaraj uCi. a drugi (isti takav) od rnajke. 2.Jcdrova opna (kariomembrana) je dvostruka membrana koja odvaja jedrov sadriaj od citoplazme. U jedrovom soku su smjeSteni njegovi osnovni sastojci i strukture . porijeklom od dva roelitclja..'1lju se sposobnoseu za autoreprodlJkciju i prilikorn diobe jedra elijele se i oni. Prerna tome. i 2fl. .:. i velieina hromosoma je konstantna i speeifiena oznaka za svaku vrstu organizma. Razlikuju se dva tipa hromosomskib garnitura: haploidna i diploidna U organizama sa seksualnim razrnnoZavanjem gamete irnaju haploidni broj bromosorna (n). Skup svib hromosoma u eeliji oznaeava se kao hrornosornska garnitura.. Proueavanja fine grade jedra pokazala su d. a nakon diobc ponovo organlzlfa. Jedarca najveCim dijelom sadrie bjelancevine (do 70'70). ~. U svakom paru ovih hromosorna jedan potice od oca. 15. Hromosomi se stalno nalaze u jedru. dok se za vrijeme eelijske diobe gube (dezorganiziraju) (s1.

Osim primarnog suzenja. centromera. (konstrikcija) koje se naziva primamo suzenje. nukleolus (u obrazovanju) je morfoloSke karakteristike. Na tom mjestu se nalazi specificna hromosomska slruktura. 7.iii trabant. iako ne p~kazuJu . hromosomi mogu pokazivali i druge konstrikcije na jednom iii na oba kraka. 2. smjdtena u unutraSnjosti hromosomske matrice (matriksa). 16. 6. Osnovna uloga centromere je vezana za kretanje hromosoma ka polovima "diobenog vretena" za vrijeme celijske diohe. drSka satelita.sat~litski hromosomi. Ova suzenja se nazivaju sekundamim. Ti krajevi su oznaceni kao telomere. UnutraSnja struktura hromosoma je veoma slozena. Osim DNK i proteina. hromosomi sadrZe razliCite kolicine RNK i nehistonskih proteina. Osnovnu komponentu hromosoma 6ni hromonema. Kolicina DNK i kiselih protein a veoma varira u zavisnosti od metaboliliCke aktivlloSti celija. Hromonema je po duzini diferencirana na specificne segmente. Uloga telomera stoji u vezi sa kinetikom i polaritetom hromosoma za vrijeme celijske diobe. Ona se danas intenzivno proucava raznim sredstvima i metodama. koji se naziva satelit Koja je osnovna funkcija jedra? Koji su osnovni elementi sastava jedra? Kakva je grada i koja je funkcija bromosoma? Sta je to bromosornska garnitura? Koja je veli~ina i kakav je oblik bromosoma? 30 . matriks. hromonema. Od polozaja centromere zavisi i oblik hromosoma u eelijskoj diobi. otpada 70-90%. od cjelokuplle hromosomske rnase. Grada bromosoma (dijagram): 1. satelit. Kod nekill hromosoma ona odvajaju mali vrsni segment (dio) hromosoma. Hromoneme predstavljaju specificnu dvojnu spiralu nukleoproteinskih niti. 4. 3. od kojih se obrazuju obje hromatide. oni imaju ulogu orgtamzatora jedarca. 5. nilcakve vidljive morfoloske dlfcrcnclJaclJe. centromera (iii kinetohor). Po tom kriterijumu. Na tijelu svakog hromosoma redovno postoji jedno suzenje. hromosomi mogu biti jednokraki (sa terminalnom centromerom) i dvokraki (sa centromerom u ostalim regionima) . Na ove komponente. Sl. sekundamo surenje. a njegovi nosioci .. sto omogucava da sc dobije potpunija predstava 0 hromosomu kao sU'uktumoj funkcionalnoj jedinici jcdra. Giavne hemijske komponcnte hromosoma s'u nukleinske kiseline i proteini. Terminalni dijelovi hromosoma se po svom ponasanju razlikuju od njeg~vih ostalih dijelova. koji se nazivaju /trOlllomere.

Metabolizam jednoeeIijskih organizama svOOi se na metaboIizam celije. odigravaju na relativno 1}iskim temperaturama. l1a onima koje odgovaraju normalnoj gelesnoj toploti pojedinih organizama. g. Ta energija se trosi na razlicite zivotne funkcije. ukljucujuCi i procese anabolizrna. Za odvijanje rib procesa van organizma potrebna je visoka temperatura. MetaboIizam. U organizmu se ti procesi. koje nazivamo fermenti iIi enzimi. struktura i podjela Pojmom metaboJizam se oznacava sveukupnost biobemijskih i fiziCkih procesa koji osiguravaju odrZavanje. Cjelokupnost svib biohemijskih i fiziCkih reakcija koji se OOvijaju u zivim bicima obuhvata dva smjera metaboIiCkih procesa. Razmjena materije i energije u celijama je osnova svib zivotnib aktivnosti. a metaboIizam viseeeIijskih obIika je uskladena cjelina svih procesa koji se odvijaju u organizmu kao cje1ini.NaJznacajniji i tipican primjer ana~hCkih procesa u zivom svijetu je fotosmteza. U svakom slucaju. Primjer kataboIiCkih procesa je varenJe brane kOO zivotinja (kojim se slozene su~s~ce razlazu na prostije) i njihova dalJnJa razgradnja u celijama U organizmu svih zivib bica odigrava se citav niz metaboliCkih procesa. Brzina bemijskih reakcija u organizmu je takodcr velika. Biohemijsko-fiziCki procesi tokom kojib se iz prostijih vrsi sinteza slozenijib spojeva naziva se anaboIizam iii asimilacija. Zbog toga anabolizam i katabolizam predstavljaju samo dvije medusobno pove. proste iii slozene bjelancevine. rast i razviCe zivib biea. Procesom fotosinteze se iz jednostavnih anorganskih komponellata i sunceve energije stvara slozena organska tvar (sea:r). visokomolekulami hemijski spojevi.Metabolizam celije Metabolizam: anabolizam l katabolizam Enzimi: priroda. 31 . u osnovi metaboIizma svib organizama je metabolizam ce1ije. . KatalitiCka aktivnost fermenata nije vezana iskljucivo za celiju. materije i energije u svim zivim slstemlIDa . Enzimi su katalizatori bioloSkog porijekla. medutim.z ane cjeline jedinstvenog procesa raz~Jene . Prilikom kataliziranja odredenih hemijskih procesa oni ne trpe nikakve promjene. Biobemijski procesi u kojima se razgradnjom slozenib komponenata zivih sistema stvaraju prostije materije naziva se kataboIizam iii disimilacija U kataboIiCkim procesima se oslobada energija. i katabolizam iii razlaganju slozenib organskih jedilljenja. jer oni mogu djelovati i van nje. U ovim procesima se trosi energlJa. specificne bioloske ak. Biokatalizatori ubrzavaju hemijske procese ne uticuCi na njihov krajnji ishod.. D~gi primjer anabolizma je pretvaranJe ammokiselina u visokomolekulame bjelanceville itd. koji su ukljuceni u promet materije i energije. Takav tok bemijskih procesa i reakcija u zivim sistemima (u celijama) moguc je zahvaljujuCi Cilljenici sto organizmi posjeduju bioloSke katalizatore. kao sto je vee istaknuto. obuhvata dva osnovna procesa anabolizam iii sintezu organizmu potrebnih tvari.1ivnosti.

Enzimi Nazive su dobijali na razlicite naCine. Na enzimsku (felUlentnu) aktivnost znatno utjeeu i faktori spoljaSnje sredine.preko 4000 razlicitih enzima. Oni kataliziraju reakcije razgradnje. Danas je poznatl.liaze imaju funkciju mijenjanja unutarmolekulskih veza ugljikovih atoma sa drugim atomima. odnosno baznosti sredine u koi')j djeluju. Prva grupa obuhvata oksidoreduktaze. Petoj grupi pripadaju izomeraze. Njihova uloga je u formiranju unutarmolekulskih veza ugljikovih atoma.suo kao sto je istaknuto. koja se sastoji od tzv. To su enzimi cija je funkcija prenosenje grupa atoma jedne molekule u drugu. koji zajedno cine holoenzim (puni sldop enzima). U sestoj grupi su fermenti ligaze. Drugoj grupi pripadaju transferaze. a dogovoreno je da se svi svrstaju u sest kategorija (klasa) . fermenti koji ucestvuju u preobraiaju molekula. bjelaneevine koje u svom sastavu imaju posebnu strukturu. uz ucesce vo<!e. Cetvrta grupa felUlenata . te sinteze u kojima se stvara voda. 32 . Vecina enzima je osjedjiva na temperature viSe od 60°C. svodi na trajnu degradaciju enzimskih sistema VeCina enzima je vrlo osjetljiva na promjene kiselosti. fermente koji kataliziraju oksidaciono-redukcione procesc. pri cemu im se aktivnost nepovratno gubi. Treca skupina enzima su hidrolaze. aktivnog centra (apoenzim) i aktivne grupe iii kofelUlenta (koenzim). zapravo. Sustina umiranja eelija organizma na toj temperaturi se.

Nasuprot tome. S obzirom na bioloski znacaj i potrebu razumijevanja diobe jedra i eelije. eritrociti covjeka itd. identicna sa ishodisnim jedrom majke celije od koga su nastali. ali se on (radi lakseg razumijevanja pojedinih promjena) vjestaCki dijeli na n'ekoliko karakteristicnih faza: pro/aw. a kao rezultat te diobe nastaju nova jedra (kcerki celija). one se vik ne dijele (naprimjer. Rast tih organizama je takoder ovisan i od nagomilavanja i sinteze mnogobrojnih celijskih i vancelijskih materija. I pored toga. i po broju hromosoma i po cjelokupnoj genetiCkoj konstituciji. u kojima se desavaju velike i znacajne promjene u jedru (osobito na hromosomima) i citoplazmi. velicina svakog organizma je odredena njibovom veliCinom i brojem. Sve celije u organizmu rastu do odredene razvojne faze. kao sto su endomiroza i amifoza. Skup. koja su. anaJaza.). koje se stalno zamjenjuju novim (epitelne eelije. metaJaza. Mitoza i mejoza su vrlo slozeni procesi. prometa/aza. dimenzije celije i organizma se mogu smatrati relarivno postojanim. celije mogu biti razlicite velicine. Celijska dioba kod jednocelijskib organizama se javlja kao proces razmnozavanja i neposredno dovodi do stvaranja dva nova organizma Kod viseeelijskib organizama rast i razvice jedinki poeivaju na visekratnim eelijskim diobama oplodene jajne celije (zigota) i celija njenib potomaka. prometaJaza. postoje celije veoma kratkog vijeka. i teloJaza Amitoza Kao sto je vee istaknuto. nakon postanka. Mitoza je dinarnican i kontinuiran proces. a izuzetno mogu se javiti i drugi. medutim. ana/ow i tela/ow. Celijske diobe. ova dva tipa diobe ce biti razmotrena u nesto obimnijoj formi. a zatim se dijele i specijaliziraju. Mitoza Naziv mitoza se cesto upotrebljava kao sinonirn za celijsku diobu. nervne i rrUsicne celije). pored rasta. Treba. mitoza se odnosi samo na diobu jedra (s1. kako kod raznih vrsta organizama tako i unutar pojedinih tkiva iste vrste i jedinke. Neke eelije traju tokom cijelog zivota organizma. Stanje i promjene koje se u jedru deSavaju nakon zavrletka telofaze do poeetka sljedeee profaze nazivaju se ·.. naglasiti da u pravom smislu i u originalnom znacenju. 17). DeSava se preteZno u somaticnim (tjeseinim) celijama. Individualni rast zivib bica bazira se na rastu i razmnozavanju eelija. proJaza.met%za. Poznata su dva osnovna tipa diobe eelije i jedra: mitoza i mejoza.. zavise i od raznovrsnih diferencijacija i funkcije celija i tkiva.Rast i dioba ceJija Rast celije Dioba celije Mitoza: interfaza.~vih promjena koje se desavaju od jedne do 33 .nterfaw. Dioba eelija stoji pod kontrolom organizma kao jednog cjelovitog sistema i prema potrebi moze biti usporena ili stimulirana Nove celije nastaju sarno od postojeeih.

Celijski ciklus se sastoji od dvije cjeline. a. najveti dio tog ciklusa otpada na in terfazu. Metafaza jc ona ctapa procesa mitozc u kojoj su bromosomi definitivno formirani. izmedu eclijskih polova. krajem profaze iscczava jcdarcc. te replikacija i duplikacija svib elemenata i komponenti jedra (replikacija DNK. "Putovanjc" bromosoma u ckvatorijaInu ravan naziva sc metakineza. ali napredovanjem profa:e spiraIizacija se povecava. 2. anafaza. U vecini slucajeva. duplikacija hromosoma i dr). postavljanjem bromosoma u ekvatorijaInu ravan celijc. slabo spiraIiziranib konaca Pod ~ecirn uvecanjem se raspoznaje da su om dvo~lruke slrukture (duplicirani) i da se sastoJe od dvije bromatide koje su medusobno lijesno (uzduzno) priljublje- 34 . prelazna ctapa mitozc: u njoj dolazi do razgradnjc eelijskc opnc. 3. u slvari. naziva se eelijski ciklus. bez vidljivib (OSIDl Jedarca) struktumib komponenata. Pri njenom kraju ccntromerni regioni hromosoma se dijele.a je. kompaktnog tijela. interfaza. Vremenski posmatrano. 5. Anafaza je kulminaciona faza mitoze. interfaze i mitoze. Hromatide su medusobno razdvojene i vczane su sarno u regionu Centromcre. U interfazi se mogu razlikovati tri perioda: presintetiCki (Gl). Ono se sastoj i od citoplamlfllicnih nil i (od jednog do drugog celijskog pol a) i hrOl/1osomskih poluniti. Hromosomi se. Profaza predstavlja pocetak mitoze a u njoj. U pocetku profaze oni su slabo spiraIizovani. a mitotiCki aparat je potpuno formiran. 17. dakle.-u bromatidu povezuju sa odgovarajueim polorn diobnog vretcna. U metafazi se fOimira kiri. prometafaza. tako da postaju kraCi i vidljiviji. Metafaza traje znatno kraec od profaze. maksirnaIno spiraIizirani i imaju najmanju individualnu duzinu i najveeu dcbljinu. Hromosomi sc nalaze u ekvatorijalnoj ravni. a zavrsava se obrazovanjcm ekvatorijalne iii metaJazne ploce. period sinteze (S) i postsinteliCki period (G2).. Hromosomi krceu ka ccntraInom rcgionu eclijc i zauzimaju polozaj u ckvatorijaInoj ravni. U ovoj fazi hromosomi su skraeeni i jasno ispoljavaju svc elementc svojc morfologije. 6. u njemu i citoplazmi odvijaju se najznacajniji metaboliCki i ostali zivotni procesi. 4. yredstavljeno je u obliku bomogeno~ 1. koja se moze posmatrati pod svjctlosnirn mikroskopima. profaza.ne. Interfazno jedro (fIksirano i obojeno). medutim. Prometafal. metafaza. a poc~nje razdvajanjem (razilaienjem) hromatlda (sada vee novib hromosoma) i 4 5 SI. udvajaju u interfazi. posmatrano pod svjetlosnirn mikroskoporn. dok mitoza traje relativno kratko. bromosomi irnaju izgled tankib. telofaza sljedeee diobe u obrazovanju dviju novih celija. a ~jcn krajnji stupanj zavdava se dcstrukclJom (razgradnjom) jcdrovc opnc. hro~atide se odvajaju i postaju nezaVIsne Jedna od druge.etiCki aparat (za krctanjc hromosoma tokom eelijske diobe) koji sc naziva "diobeno vreteno". Treba naglasiti. Interfaza je period eelijskog ciklusa u kome se odigravaju najznacajniji biobemijski i fIzioloSki procesi u celiji. da u ovoj fazi jedro ne "miruje". dugaCkib. one nastaju despiraIizacijom hromoneme (centromemih hromomera) i svah. Mitoza (originalni fotos): 1. tj .

Oni postepeno guhe svoje kantme. odnosno u pojedinim tkivima. pa se tak. jedrova opna se ne dezorganizira. Centromera je funkcionalna organela hromosoma i ona ima funkciju kinctike hromosoma. jednostavno. ve· zivnog tkiva zeca oko 67. Amitoza Amitoza je direktna dioba jedra. ali se obieno svi krecu sinhrono (istodobno). koja se. korijena graSka oko 110.a se ana uvijek javlja u eelijama sa izrazitim degenerativnim (patoloSkim) poremeeajima i promjenama. Ta pojava se oznaeava kao endanilOZll. mitoza u celijama korijcna luka lraje oko 85 minuta. naprimjer. Kretanje hromosoma je individualno. u njoj ostaje dvostruko veei (tetraploidni) broj hromosoma u adnosu na normalni (diploidni). nakon postmitotiCkog perioda i perioda sinteze. izmedu novih jedara stvara se pregraclna eelijska membrana (i eelijski zid) pa tako nastaju dvije nove eelije. Tako.a se amitotiCka dioba deSava u eelijama i tkivirna koja su privremenog karah. a poeinje onda karla bromosomi dospiju na polove "majcmske eelije". izgleda d.-va cIioba oznaeava kao fragmentacija. dijeli na dva iii vise (manje-vise jednakih) cIijelova. Hromosomi se pritom despiraliziraju. Telofaza je posljednja faza mitoze. obrazuju se jedarca i ostale jedrove komponente. Dolaskom hromosoma na polove zavrSava se anafaza. pomocu poluniti diobnog vretena. U ovoj fazi se hromosomi postepeoo despiraliziraju i poprimaju oblik i dimenzije karakteristiene za interfazu. koja joj omogucuje samostalno kretanje ka polovirna. Svaka hromatida ima svoju vlastitu centromeru. pa se tako obrazuju dvojedame iii visejedarne eelije.'tera. a jedarca ne guhe individualnost Jedro se. Ovaj proces otpoCinje odmah po dolasku hromosoma na polove. Pri kraju telofaze. Novonastale keerke eelije su znaei potpuno identiene majci eelij~ a svaka od njih ee. 1ma slueajeva gdje se jedro amitotiCkim putem dijeli na ve6 broj nejednakih clijelova. Kalco rastu celije i viSecelijski organizmi? 5ta je to mitoza i koje su njene osnovne karakteristike? Opi~i i objasni osnovne karakteristike pojedinih faza mitoze! 5ta je arnitoza i koje su joj karakteristike? 35 . Danas se smatra d. Sto se tiee fragmentacije. stupiti u nove diobe. za razliku ad indirektne iii mitotiCke cliohe desava u interfazi. fibroblastima skakavca oko 180 minuta itd. a i u eelijama raznih diferenciranih i specijalnib tkiva. Ukupno trajanje toka mitoze je razliCito kod pojcdinih organizama. Ako nakon fl(l!malne diohe bromosoma ne slijedi i podjela matiene eelije. U veeini slueajeva diobu jedra ne prati dioba citoplazme.njibovim kretanjem ka polovima. . a paralelno sa despiralizacijom hromosoma nastaje i opna novib jedara.

zigoten. Mejoza se. koji se u takvorn obliku nazivaju univalenii. Karakteristicne (pot)faze mejoze (dij agram): I . profaza 7. anafaza I. diploten. naroCito u njenoj profazi. 36 S1. ~d kojih je ' osobito znacajna konjugacija . pahiten. te/ojaza I Mejoza 1l Mejoza iIi redukcijska dioba je tip eelijske diobe u kojem se diploidni bromosomski broj (2n) smanjuje na polovinu. 2. metajaza I. 18). leptotem. pahiten.Mejoza Mejoza: osnovni smisao i osnovne jaze njenog toka Mejoza I: projaza I (leptoten. (uparivanje) IW/llologih hromosoma i stvaranje medusobnib fiziCkih veza. pri cernu bomologi hrornosomi. anafaza 8. sastoji od dvije diobe. Konjugacijom homologih hromosoma obrazuju se bivalent. 3. Relativno slozeni molekulamo-genetiCki i citoloski procesi.desavaju se veorna razlicite.ne strukture (bivalent i). diploten. 6. 18. zigoten. 1. anajaza I. sarno za mejozu karakteristicne prornjene u hrornosornima.profaza I. formirane gamete n. 5. rnejoze I i mejoze II. u stvari se svode na preciznu duplikaciju genetiCkog materijala u predmejotiCkom periodu i njegovu raspodjelu u cetiri jedra (kcerke eelije) tokom dviju uzastopnih dioba Tako svaka gameta (jajna celij a i spermatozoid) dobija baploidni (n) hromosomski broj . odlaze na suprotne polove diobenog vretena. a s obzirorn na broj (2) bromatida dijade. n. a koje se s ohzirorn ' ria' broj (4) hrornatida nazivaju tetrad!!. Tokom prve rnejoze. 4. dijekineza). . Razdvajanje uparenih bornologih hromosoma desava se u anafazi prve rnajotiCke diobe. karakteristicni za mejozu. prometajaza I. koje se nazivaju hijavne. Na taj nacin svaka kcerka celija. Rezultat tog procesa je stvaranje reproduktivnih celija (gameta) sa haploidnim (n) brojem bromosoma (sl. dakle.

bivalenli se jos vise skracuju. a tetrade na dijade. zigoten. a dvostruka struktura hromosoma postaje dobro izraZena. s ob. a. ova faza kod zene traje 10 do 12 godina. otpocinje 37 . Metafaza I je ona etapa mejoze u kojoj se bivalenti nalaze u ekvatorijalnoj ravni. Bivaienti se razdvajaju na univaiente. tako da dijakineza ima najkarakteristieniju sliku.dakle. S obzirom na karakteristicne promjene i "ponaSanje" hromosoma. prometafazu r. metafazu r. najcesce zapleteni u jedinstveno klupko.formirane hijazme medu homologim hromosomima se pomjeraju prema krajevima Dolazi do stvaranja polukonaca diobnog vretena (hromosomske niti). od kojih se svaki sastoji od dvije hromatide. u kojem su hromosomi u obliku tankih niti. Promctafaza I je kratka faza I mejotiCke diohe. odnosno tetrade. a njihova lineama diferencijacija je dosta izraz. pred kraj ove potfaze dezorganizuje.zirom na njihovu cetverostruku hromatidnu strukturu (jedan homologi hromosom jedan univalent. dobije za polovinu umanjeni karakteristieni broj hromosoma (haploidni broj). s obzirom na to da u ovoj fazi imaju karakteristiean izgled. Leptoten je poeetni stadijum mejoze. koje se vezu za odgovarajuca mjesta kinetiCkog aparata na polovima diobnog vretena Anaraza I poeinje procesom razdvajanja homologih hroniosoma njihovim kretanjem ka polovima diobenog vretena. koja se.ena Dvostruke su grade (sastavljeni od dvije hromatide) i zastupljeni u diploidnom broju. napreduje i spiraiizacija hromosorna. diploten i dijakineza konjugiranih hromosoma. Konjugacija homolog a se odvija sa izuzetnom precizno5cu. Upareni hromosomi se nazivaju bivalenti. uslovno je podijeljena na pet karakteristienih potfaza: leptoten. homolozi medusobno oSlaju vezani sarno OSlvatcnim hijazmama PoloZaj hijazmi i njihov broj ovisi od duzine i morfologije hromosoma. U njemu se bivaienti znatno skracuju. Homologi hro~osomi su medusobno tijesno pove- zam. Jedinice razdvaj anja su. Profaza I mejotiCke diobe se odlikuje vecom relativnom duZinom i slozenoscu procesa koji se u njoj odvijaju. u pojedinim dijelovirna. Pred kraj pallitena. homologi hromosomi medusobno jos vise razdvajaju. Pahiten traje relativno dugo. ~lO Je poscbno vidljivo u narcdnom ladiju . dakle. a dostizu svoje najkondenzovanije stanje . Bivaienti su gotovo maksimalno skraceni i kondenzovani. Bivaienti zauzimaju polozaj uz jedrovu membranu. Uporedo sa tim. pahiten. Dijakineza je stadij u kojcm zavrsava profaza I. anafazu I i telofazu 1. Mejoza I Mejoza I iii heterotipna dioba se uslovno dijeli na profazu r. kao i jedarce. a upareni daju bivalent). primjera radi. ~dvajanje Dip!oten jc sladij u kojcm sc daljc nastavlJa skraCivanje i razdvajanje konjugiranih hromosoma. cijeli hromosomi. Zigoten poeinje uzduznom konjugacijom (uparivanjem) homologih hromosorna. utvrdivanje haploidnog hromosomskog broja neke vrste najlakse je u ovoj fazi. tako da se medusobno uparuju sve homo loge strukture. koji su jos uvijek jako izduzeni. koja obuhvata period u kome bivalenti putuju ka ekvatorijainoj ravni diobenog vretena. Obieno su rasporedeni u centrainom dijelu stanice i lako ih je identificirati. Slijedi kralki opis pojcdinih faza i polfaza mejoze I i mejoze II. a posljedica toga je njihovo skraCivanje.

U meta/ali II hromosomi se nalaze u ekvatorijalnoj ravni diobnog vretena Znatno su kraCi od profaznih i po svemu liee rnitotiCkim metafaznim hromosornirna Formiranjem poluniti (hromosomskih niti) diobnog vretena otpoCinje proces razdvajanja sestrinskih hromatida a time i ana/aza II. Celijska dioba se zavrsava citokinezom. u mejozi se obrazuju eetiri celije sa haploidnim brojem hromosoma. odvija se po tipu obiene rnijoze. Na kraju telofaze dolazi do citokineze (diohe citoplazme).Telofaza I nastupa "dolaskom" anafaznih hromosoma na polove celije. na svakom polu je prisutan haploidni broj hromosorna. Hromatide su upadJjivo medusobno razdvojene i vezane sarno u regionu centromere. U kojirn tkivirna se ddava i koji je osnovni bioloSki smisao mejoze? Koje Sil osnovne faze mejoze? Koj e Sil karakteristicne potfaze mejoze I? Opi§i pojedine potfaze profaze I! Koje Sil osnovne karakteristike mejozc II ? U kojoj fazi mejozc se vr$i redukcij a diploidnog (2n) na baploidni (n) broj hromosoma? 38 . Njihovim dolaskom na polove. pocinje tela/aza II. Hromosomi takoder trpe izvjesne morfoloSke promjene. a u nekim slueajevima zadrZavaju kompletnu anafaznu morfologiju. Svaki hromosom se dijeli na dvije Gednostruke) hromatide (monade). Buduci da se u mejozi II monade obrazuju od sestrinskih hromatida. u kojoj se formiraju 4 telofazna jedra. Posto tamo pristi~u cijeli homolozi. kao i njegovih ostalih struktura. Pra/aza druge mejotiCke diohe traje vrlo kratko. sa haploidnim brojem dvohromatidnih hromosoma Mejoza II Mejoza II iii homotipna dioba poeinje nakon kraceg interkinetiCkog perioda (nakon mejoze I) i. ova dioba se ponekad jos naziva i ekvaciona Na taj naein. poslije dviju uzastopnih dioba diploidne celije. kojom se zavrsava obrazovanje dviju kcerki eelija. Nakon toga slijedi formiranje jedrovih membrana.

Sva dosad~nja proucavanja morfologije i strukture 6elija raka pokazuju da su one manje diferencirane (u odnosu na normalne). lijekovi. kozmetiCki preparati. Mnoge bolesti biljaka. kao sto su: degenerativne promjene jedra. Radi se. pored toksicnog. bjelancevina. alfa-. masti i drugih molekularnih struktura. nasljednog materijala. Uzrokuju promjene u molekularnoj strukturi i organizaciji DNK. u dodiru sa 6elijama. Narocito karakteristicne i cesto fatalne efekte na 6eIiju ispoljavaju jonizirajuca zracenja. znatno su veee od 6elija od ~o­ jih nastaju. o krupnim poremeeajima u organizaciji i funkciji genetiCkog materijala koji uzrokuju nepovratne promjene i dovode do eelijske smrti.Degenerativne i patoloske promjene celija Najcesce degenerativne i patoloske promjene celije Uzroci i posljedice degenerativnih promjena celije Razliciti fiziCki. rendgensko. Patologija celija se najbolje moze ilustrirati primjerom raka i bolestima vezanim za promjenu broja i strukture hromosoma Tako se danas pouzdano zna da razne hromosomske aberacije kod . takoder izazivaju krupne poremecaje u njihovom metabolizmu.i gama-zracenja te protonsko i neutronsko zracenje. razni konzervansi i dodaci prehrambenim proizvodima. sljepljivanje i fragmentacija hromosoma. a mnoge od njih i nasljedne promJene. a narocito razne oblike rzracenja: ultravioletno. mutaciona teonJa. obrazovanje "mikronukleusa" (nenormalno malog jedra). beta. imaju i genotoksicne efekte. narusavanje pol amosti 6elijske diobe itd. obrazovanje polijedarnih 6elija. RNK. deterdzenti itd. covjeka uzrokuju i do 60% spontanih pobacaja. Ovdje treba naglasiti da citotoksicne i genotoksicne efekte ispoljavaju i brojni hemijski spojevi koji se siroko koriste u svakodnevnom zivotu: pesticidi. dakle. Cije su posljedice u 6elijskim strukturama vrlo razlicite. a gotovo 1% zivorodenih ima neku od hromosomskih anomalija. hemijski ili bioloSki agensi. 0. zivotinja i covjeka poeinju u sustini patoloskim promjenama celija koje uzrokuju fiziCki. cije su posljedice teska patoloska stanja. Citav niz hemijskih supstanci. Rak (zlocudni tumor) nastaje kao posljedica sustinskih promjena i poremeeaja u zivotnom ciklusu normalnih celija.e (razvoja Taka). ~~sna teorija i teorija 0 njegovom pohetlOlo- 39 . imaju drugaciju strukturu J~~ dra i ostalih 6elijskih organela Postojl nekoliko hipoteza 0 uzrocima nastanka raka: teorija hemijske kancer~¥enez. Mnogi od njih dovode do nepovratnih promjena u strukturi i normalnom funkcionisanju 6elijskih komponenata i uzrokuju njenu smrt Medu fizickirn agensima koji izazivaju negativne efekte u celiji treba pomenuti visoke i niske temperature. Najkarakteristicniji efekti jonizirajuceg zracenja ogledaju se u promjenama . hemijski i bioloSki agensi cesto uzrokuju raznovrsna o~teee­ nja i degenerativne promjene u 6eIiji.

Prema teoriji hemijske kancerogeneze. smatra se da je slozeno i mnogostrulco uzrokovan i da je sasvim sigurno da u osuovi kancerogeneze stoje uaruseni mehanizmi genetiCke konstitucije u zahvacenim celijama. Ocigledno je. medutim.(sloreno uzrokovanom) nastanku. Koje su najeesce degenerativne i patoloSke promjene celije? Koji faktori izazivaju degenerativne i patoloSke promjene eelije? Koje su najuocljivije posljedice njibovog djelovanja? 40 . ~om Prema virusnoj teoriji. rak nastaje pod utjecajem razlicitih hemijskih agenasa (kancerogena) koji se obrazuju u samoj celiji ili u nju dospijevaju iz vanjske sredine. prema mutacionoj teoriji. da je rak jedan od najvecili bioloskih fenomena i. rak nastaje kao posljedica djelovanja ovih uzrocnika u celijskim strukturama. Mehanizam nastanka raka. u osnovi ima promjene u genetiCkoj konstituciji eelije (poremecaj u ispoljavanju i regulaciji funkcije gena). na osnovu dosadasnjih znahja 0 njegovoj prirodi.

Kod fivotinja obieno vise organa vrSi nelm zajedniCku funkciju. To su sekundama tvorna tkiva koja se naIaze u stabljici i korijenu visegodisnjih biIjaka. Tkiva se medusobno razhl. osnovno. tkivo za izluCivanje Tvorna tkiva Sva biIjna tkiva svrstavaju se u dvije grupe: tvoma i trajna.'l1adno sposobnost neprestanog dijeljenja stanica. list. cvijet. mozak. Biljni organi su: korijen. Organ je dio biIjnog iii fivotinjskog organizma s jednom iIi vise uloga. 41 . stabljika. misicni. provodno. zivcani. zeludac. tj . a organografija je nauka 0 organima zivih bica Skup istovrsnih stanica (celija) sacinjava tkivo. odnosno povecavaJu svoj volumen. kod visegodisnjih drvenastih biIjaka u stabljici i korijenu postoji sekundamo meristemsko tkivo . ZabvaIjujuCi tome. pluca i dr. broj tkiva je u njemu veCi.HISTOLOGIJA I ORGANOGRAFIJA Nauena disciplina koja proucava biljna i . dobivaju razliCite oblike i uloge (diferenciraju se) i gube daIju moe diobe. koji svojom aktJvnoseu stvara slojeve novih tkiva. polni i dr. te tada izgraduju sistem organa kao sto su: skeletni. Stanice tvomih iIi meristemskih tkiva (meristos=podjeljiv. mehanicKo. Sto je organizam slozenije graden. fivotinjska tkiva zove sc hisloiogija. Tvoma tkiva su smjeStena na vrbu stabljike i korijena. Njihovom aktivnoseu biljka raste u sirinu. u vidu prstena. deblja Tako. treea uevrscuju organizam itd. rastu. zatim. gre.u moguenoseu neprestane diobe. a sastoji se najcesCe od vise tkiva. NastaIe stanice. Tvoma (meristemska) tkiva Biljna tkiva Trajna tkiva: kozno. i to u najveCoj kolieini u toku proljeca i Ijeta. a fivotinjska su: srce.'Uju po gradi i ulozi (funkciji) njihovih stanica: jedna vrse zaStitu. druga provodenje. Neka trajna tkiva sticu nak.) raspolaz.e godine postaju deblji.kambij. ovi organi svak. te svojom aktivnoseu doprinose da biljka raste u duzinu.

NajceSce je jednoslojna i sastavljena od stanica priljubljenih jedna uz drugu. b J~( ~ 1~'n T SI. ali su tada ispunjene zrakom. Postoje dvije vrste koznog tkiva: primamo i sekundamo. Stome u epidermi razlicitih vrsta biljaka 42 . povreda i ulaska stetnih mikroorganizama. u epidermi se nalaze i razliCite dlake. a neke vrse upijanje (apsorpciju) vode s mineralima (nalaze se na korijenu). a njihove stijenke su nejednake debljine. Epiderma (E) i parenhim (P) stabljike ljutiea (Ranuncttlus) na poprecnom presjeku ulazak i izlazak plinova (CO2. preko stoma se vrSi povezivanje unutraSnjosti biljnog organizma i spoljasnje sredine. ~ ~.. 20). a vanjska stijenka im je deblja od unutraSnjih. a ponekad i vostana prevlaka Kod kopnenib biljaka. Zahvaljujuci tim svojstvima. Dlake irnaju ulogu zaStite od pretieranog isparavanja biljke. 19). u epide:nni nadzemnih organa nalaze se parovi stanica (zapornice) s otvorom izmedu njib. 02.Trajna tkiva Kozna tkiva Na povrSini biljnih organa nalaze se tkiva cij a je osnovna uloga ZaStita od isusivanja. Stanice dlaka su sa zivim sadriajem ili bez njega. stome se mogu otvarati i zatvarati i tako regulirati p SI. 20. 19. neke sluze za penjanje. za razliku od stanica epiderme. Na povrsini epiderme nalazi se sloj zaStitne kutikule. Obicno stanice nemaju kloroplasta. Osim stoma. Stanice zapomice. Epidemw je primamo kozno tkivo (s1. sadrie kloroplaste. vodene pare). Dakle. sto se zajedno oznacava kao storrw iIi puc (s1.

epiderma biva zamijenjena peridennom. a uloga mu je provodenje vode s mineralima od korijena prema vrbu stabljike i organskih tvari u suprotnom smjeru.Kod vi~egodisnjib biljaka i na starijim dijelovirna jednogodisnjib. spiralna i dr. U korijenu.n. Provodni eiementi ksilema-trabeje i trabeide s razlicitim zadebljanjima na zidovima (mreZasta. 21). te one imaju spremisnu ulogu. bjelancevine i dr. 21. 3. 22. Sklerenhimsko mehaniCko tkivo pruzaju se duz slabljike dajuCi joj cvrstocu.cvamib biljaka ima vel ike medustanicne prostore ispunjene zrakom i vrli prozracivanje. One su napete te tako daju cvrstocu biljci. Stanice sklerenhima su u grupama i poput vrpce 1 2 1 3 3 1 4 1 SI. Ksilem i floem su slozena tkiva U ksilemu ulogu provodenja imaju mrtvi elementi traheje i traheide koji predstavljaju sistem cjevCica s razlicitim zadebljanjiJ. 5 i parenhim ksilema . Osnovno tkivo koje jzgraduje organe mo. Mehanicka tkiva Potreba za ucvrstivaojem biljnog organizma dolazi do izra!aja kod kopnenib biljaka. 4. parenhimsko !kivo ima jo~ niz drugib flmkcija. stabljici i plodovima u parenhernskim stanicama se nalaze seeeri. Stanice mehaniCkog tkiva su zive iii su bez protoplasta Njibove stijenke su u veeoj iii manjoj mjeri zadebljale i medu njima nema medustanicnih prostora. Provodna tkiva Kopnene biljke imaju razvijeno provodno tkivo. Dublje u stabIjici smjesteno je mehaniCleo tkivo sklerenhim (s1. a organske tvari kroz floem .a na njibovim zidovi~ rna (s1.1 43 . 22). masti.im stijenkama. Stijenke stanica su nejednako zadebljaIe. Karakteristicno je za mlade organe. 19). Voda s mineralnim supstancama se krece kroz ksilem. Parenhim koji se nalazi u listovima bogat je klorofilorn te vrsi fotosintezu. sjemenkarna.) 2. s tank. Osim ove funkcije. Vanjski povrsinski dio periderme-pluto sastoji se od nekoliko slojeva stanica koje su bez protoplasta i ovaj sloj mrtvih stanica z~ticuje biljne organe od spoljasnjih u~ecaja Osnovno tkivo Tijelo zeljaste biljke u najveeoj mJen je izgradeno od osnovnog ili parenhimskog tkiva Stanice ovog tkiva su zive. U flOemu ulogu provodenja Kolenhim je mehaniCleo tkivo koje je smjesteno obicno ispod epiderme iIi periderme. SI. a izmedu njib se nalaze manji iii veti rnedustanicni prostori (sl. Potpuno razvijene sklerenhimske stanice imaju jako zadebljale zidove i u njima nema zivog sadrZaja. Tu ulogu ima mehaniCko tkivo. jer su stanice povezane. Periderm a nastaje aktivnoscu sekundamog meristemskog !kiva. a stanice su sa Zivim sadnajem.

ce pratilice (3) na uzd uznom presjeku (A) i popreenom presjcku (B) A VIse sitaste cljevl sa stanicama pratilicarna koje su sa zivim sadnajem (sl. sklercnhimski ovoj. karnbij. D. floem.B SI.:f-.2) i stani. SI. C. dijele se na otvorene (imaju kambij) i zatvorene (ncrnaju kambij).kambij. sl. 24. Sklerenhimski ovoj. biljaka floem i ksilcm su rasporedeni u vidu prstenova. Kod nekib biljaka ksilem i floem su prostomo vezani i izgraduju zajedno s mebaniCkim i parenhimskim tkivom provodne snopice iIi file. Aktivnoscu kambija u zilama nastaju novi elementi ksilem a i floema. 23. ksilcm 44 . 24 i 25. C. Tkiva za lucenje i izlucivanje U odnosu na to gdje se vrsi odlaganje supstanci koje su nastale kao proizvod brojnib biohemijskib procesa (rneta- -iJ. pak. Otvorcni provodni snopic Jjutica (RanllIlClllllS) na poprccnom presjeku A. D. prstenasta trnheida SI. B. Zatvoreni provodni snopic (ziJa) kukuruza (Zeya mays) na popreenom presjeku A. Kod drugih. Roemski elementi . B. 23). floem.C ~~~?~~~~~--D A \. ksilem. 25.sitaste cij ev i (1. S obzirom na to da Ii provodne f ile posjeduju sekundamo rneristemsko tkivo ..

Biljni orgam• Stabljika. zlj ezdani epidermi s smolnica eetinara. Kormofi te posjeduj u dvije vrste organa: vegetati vne i generativne. U vrsnom pupu se nalaze i zarneci listova (sl. dakle. kao sto je slueaj kod zlj ezdanog epidermisa smolnih kanala iii SI.:ve. tj . ovaj sok isticc van. pak. smole. Kod biIjaka na viscm razvojnom nivou tijelo se sastoji od organa (gre. U pazuhu mladih listova nalaze se zameci bocnih ogranaka koji 45 . naprimj cr. postoje tkiva za lucenje i tkiva za izlucivanje. supljina smoln og kanala. naprimjer.bolizma) biljke. U ovu grupu bilj aka spadaju. kri stali kaIcijum-oksalata itd. 2. U nekim stanicarna nagomilavaju se kapljice ulja. 27). Medu njih treba ubrojati i rnlij eeni sok koji luee stanice za lueenj e (mlijeene cij evi) kao kod srnoi. 26. organ on= orude). Biljke s kormu sorn se oznaeav aju kao korrnofita (Co mlOphyta ). uloga ovih organa Kod bilj aka na nizoj razvoj noj raZInt . To su proizvodi lueenj a. U vrsnom dijelu stabljike nalazi se vrSni iii tjerneni pup s tvomim tki vom koje omogucava rast stabljike u duzinu. 26). izlueuju gao U epidermi se eesto j avlj aju zljezdane dlake cij a je vrsna stan ica zljezdan a. Taho tij elo se ozn aeava kao tal us iii steljka. Zljezdane stani cc i zljezdana !kiva svoj sadnaj izbacuju aktivno u spolj asnost. Pri povredi . tj . za odrzavanje zivota vrste koj oj bilj ka pripada a tu ulogu ima cvijel. stabljike i Iistova. al ge. U vcgetativne organe spadaju: korijen. a biljkc s talusom se oznaeavaju kao talofita (Tllflllophyta ). proizvodi izlueivanj a se ne izbacuju van nego u sistem kan alica kojim je prozeta bilj ka (sl. stablj ika i lis t i sluze odnavanju zivota jedinke biljke (individue). stanica. Smolni kanal 1. Ct tavo biljno tijclo vrSi sve zivotn e funkcije. Pucanj em ove stanice prazni se nj en sadnaj . Stabljika Izdanak se sas toji od osi. NjilJO vo tijelo se oznacava kao konnus. list i korijen Vanjska i unutrasnj a g rada (anato ll1ska grada). Generati vni organi sluze za razrnnoZavanje. Kod drugih.

Precllik stabljike je takoder razlicit. lisni zameci. zameci bocnib ogranaka omogucavaju grananje izdanaka na baCne izdanke. na izdanku se nalaze jos pazusni i uspa.aj u odnosu na tlo. Osim tjernenog pupa.uzdliZni presjek. 28). podanak A. 28. lukovica. Podzemni izdanci: I. II . Kod nekih biljaka je trokutasta. Podzcmni izdanci razvijaju se u tlu. Tjemeni pup izdanka: I . ZahvaljujuCi rnogucnosti grananja izdanka. vam pupov!. korijen. a najveCi je kod arncrieke sekvoje (oko 12 rn). Najvecu duzinu stabljike poslizu auslralijski eukaliplusi (oko 150 rn).izgled spolja (lijevo) i anatomska grada (des no) l. . C. ' socni podzemni listovi. vrsni meristem (tvorno tkivo) 2. 3. cetverokutasta iii mnogokutasta S obzirom na poloz. Javljaju se tri vrste podzcmnib izdanaka: gomolj iii krtola (ima ogranicen rast).II SI. 3. javlja se nadzemna i podzemna stabljika Duzina stabljike je razlicita: od nekoliko milimetara do vise od slolinu metara. Stabljika je u presjeku najceSce okrugla. jedan biljni organizam nosi veliki broj listova. E. B. D. U podzcmnim stabljikama nalazi c D ~'///Jl/l 1 B --r-"1 SI. 2. Njibovi listovi ncmaju zclcnu boju i Ijuspasti su. nadzcmni izdanak. 27. rizom iii podanak (ncograniceno raste) i lukovica sa socnim listovirna (sl. gomolj. vrsni pup. adventni korijen 46 .

kambij A. periderma. Floemski elementi se uvijek odvajaju prema periferiji stabljike. Ova vrsta debljanja se oznacava kao prill/aTrIa debljanje. tj. ovogodgnji sekundarni ksilem. drvo. vise od 3 SOO godin a. I. Diobom ovih stanica prema van oblikuju se zameci listova. parenbim. 11. Ispod ove zone slijedi zona u kojoj se oblikuju razna lrajna tkjva. 5 ksilemski prema unutraSnj osti. Vee u primamoj gradi. To se postiZe putcm sekundarnog deb/janja koje je povezano sa stvaranj em novih koliCina razH~i tih tkiva uz pomoc djelovanja sekun damog tvornog tkjva kambija. Drvenasle slabljike su ~vrs te .se dosta rezervnih tvari te one imaju spremisnu ulogu. a prema unuIra stan ice osnovnog tkjva gdje je vee odreden budu Ci gradevni plan stablj ike. kolenbim. i na taj naCin slabljika deblja (51. Postoje izvjesne razlike izmedu primame grade biljaka jednosupnica i dvosupni ca (51. 7. Pri diobi j edne stani ce kambija nastaj u dvije. ksilem. B. 30). 3. 8. npr. 9. sreika od parenbima. kod kaktusa j e mesnata i ima ulogu sakupljanja vode. 30. jednostupnica (nepravilno porazbacan i). Anatomska grada dvogodisnje stabljike jablana (sekundarna grada). pros!ogodisnji sekundarni ksilem. kod j agode je polegla (stolon i) i sluzi za razmnoZavanje. sekundarni floem. mamUlovac. zive vi~e god in a. 3. 29). kod vinove loze sluzi za penjanje (raSlj ike ili vitice) itd. granica goda 47 . U podrucju 0emeni~ta nalazi se zona tvornog tkjva. iz kojeg nastaje kambij. kambij. 2. dvostupnica (kruzno rasporedeni) 51. od kojih jedna zadrZava svoj stvo da se dalje dijeli a druga se oblikuje u element floema ili ksilema. grm i polugrm. Na samom vrhu. Prema svojoj ~vrstini stabljike se dijele na drvenaste i zeljaste. Javljaju sc u vise zivotn ih oblika. Drvenaste biljke imaju mogucnost znatnog povecanja volumena stabljikc. Prilikom obrazovanja ovih tkjva stabljika neznatno raste u ~irinu . a grada stabljike 5 tom sposobnosc u rasta kao primarna grada. floem. 29. 5. 51. primarni floem. a ponekad jako dugo. 4 . Kambij je smjeSten izmedu floema i ksilema i ima prstenast oblik. ove biljke imaju takozvani prokambij. Naprimjer. 6. Analomska grada (unutarnja grada) Od vrba stabljike prema dnu razlikuje se nekoliko zona koje su gradene od razliCitih tkjva. odnosno rasta u siri nu. Kod nekih biljaka doslo je do preobraZaja (metamorfoze) grade i uloge stabljike. Raspored provodnih snopiea u stab!jici I. prirnami ksilem. 2. 10.

34). drska (pctcljka). Provodni snopici koji prozirnaju plojku osobilO su vidljivi sa naJicja. 3 \~--. Ona se s vremenom Ijusti i puca. 32. 3. 32): 1. pravi.Tokom Ijeta i proljeca kambij naii ace djeI uje te i stabljika tada najviSc deblja. Osnova lista je kod nekib biljaka razvijena kao Iisni rukavac. Na istoj bi ljci razlikuje se nekoliko vrsta listova (sl. U jesenjem i zimskom periodu on ne djeIuj e. Kod sastavlj enih listova plojka je podijeIj ena na nekoliko lisaka. Ied nostavni imaju iii cjeIovitu ili razdijeIj enu ploj ku.2 ~-1 51. i na osnovu nj ih se moze izraeunali starosl drvenasle biljke. Uloga sekundarnog ksilema iji drveta je dvojaka: provodi vodu i ucvrscuje biljku. 2. Kod starijib stabala ulogu zaSrile preuzirna mrtva kora koja nastaje djelovanjem tvomog tkiva dublje ispod povrSine. plojka. RazliCito su rasporedeni i postoje dva osnovna oblika nervature: lllfez. 4. 3. 51. Ijuskasti. 4. Ovakva ritmiCka aktivnost kambija se na popreenom presjeku stabljike ocituje u vidu godova. Dijelovi lista: 1. Oblik plojke kao i oblik pojedinih njenih dijeIova (vrh a. 31 . gornji (pricvjelni i cvjetni) 48 . donji ili Ijuspasri. 2. glavni nerv. bocni nerv osnovice i ruba) je vrlo raznovrstan. a svaka od njib je peteIjcicom vezan a za glavnu os Iista iIi zaj edniCku peteljku. Sekundarno debljanje stabljike praCeno je pojavom periderma na povrSini. List je rasclanjen na slijedece dijeIove: plojka. 4. a njen izgled je specifican za pojedine vrste drvenastih biljaka. Iistovi se . a djeIim icno ima sprem isnu funkeiju. Vrste listova: 1. 5. supke ili kotiJedoni. S obzirom na grad u plojke. supke (kotiJedoni). os nova (baza). po cemu se daju medusobno razlikovati . cija je osnovna uloga proizvodnja organskih supstanci u proces u fotosinteze. petelj ka (drSka) i lisna osnova (sl.organi ogranicenog rasta. 31). Postoj e perasto i dlanasto sastavljeni Iistovi. 33) i sasravljene (sl. a kod nekih se u osnovi javljaju palistici. 2. prav i (zeleni koj i vrse ishranu biljke).asla i uporedna (paraleI- List Iz lisnib zametaka u ljemenistu razvijaju se lis tovi . 3. dij ele na j edn osravne (sl. gomj i (u podrucju cvijeta i listovi koj i izgraduju cvijet).

naizmje niean (=zavojit. 1 SI. a kod cetinara nekoliko godina (kod srnrce 5-6). 4. ncrnzdijcljeni listovi s cjelovitom plojkom : 1. os odsjei:ka liskc SI. peleljka. posloje li stovi s cje!ovitim i s reznj ev itim rubom . 35. 3. 6. 2. NajcesCi jc naizmjcnicni (zavojiti ili spiralni) raspored . Y c!icina Iistova j e takoder svojstvo biljne vrs te. parnaslo perasto sastavlj en. pr~ljenas t. os !ista. spiralan). LislOvi se takoder razlikuju po poloz. perasto razd ijeljen Anatomska grada Na popreenorn prcsj eku lista dvosupnica uocava se da je list s objc strane zaSticen epidelmom (sl. 5. Mrcz. a pod vodom su re sa~ ti . bubrefust. 4. mada j e u od rcdenim granicama promjenljiva. Katkada se pravi listov i n a istoj biljci razlikuju po ob lik. D. Duzina zivota listova jc razlicita i spccificna za pojcdi ne bi ljne vrsle. 4. dlanas to razdijeljen.asla ncrvalura se najceSce javlja kod biljaka iz grupa dvosupnica. D. Palisadno tkivo je od produzenill slan ica. 35). dvos truko perasto sastavljen: 1. bogatc hloroplastima · i vrse osnovnu ulogu !ista . 34. 3.an. 6. lroj ni list. 33. velicina listova je izmedu nekoliko m ili mctara i nekoliko me lara (kod palm i do 20 m) . a vrlo CCSIO i po vcliCini .. Ova pojava se oznazava kao helerofilija (grc. Sastavljeni listov i A.A j~~~ 1 2 3 4 5 6 A B c o E 1 2 3 4 5 6 SI. perasto krpast. dlanasto iscjepkan. 2. Spuzvas Li parenhim sc sastoji od stanica vise ili na). a kod vodcnog Ijuti ca li stovi iznad vode su cjeloviti. dlanasto sastavljen . 5. hCleros = razlicit + filum = list) . Kod dud a. kojc su prilj ubljcnc jedna uz drugu. Polozaj listova na stabljici: I. liska. 6. 2. pcrnsto iscjepkan. 36) . strelicast.. srcast. naspraman (nasuprotan) 49 . C. perasto razrc7. Opeenito.. petelj cica. a paralelna kod jednosupni ca. naprimjer. lednostavni Iistovi A. kopljast. E. rnzdijeljeni listovi: I. srpast B. palistici. 3. 3. nepam o peTasto sastavljcn."U. iglieast. 5. Kod listopadnib biljaka list zivi nckoliko mjeseci. 2. Izmed u gornje i donjc cpiderme jc lIlezojii koji se sastoji od d\·a sloja: palisadnog i spulvaslOg parellhillla .aju na slabljici (sl.proces foto sintezc (asilllilacijski parenhilll).

grananjcm stvara i bae no korijenj e i nastaje korij enov sistem. (E) epiderma. (k) stanica s lai slalom. Ovaj posIjednji tip Iista se. i unijacijalne (nemaju lice i nalicje). (pI) palisadni parenhim. Korijen takoder vrsi ucvrsCivanje biIj ke. naprotiv. ali se izmedu njih nalaze veti ili manji medustanicni prostori . Ovaj dio lista ima ulogu u procesu ra. Ovaj organ razlicito duboko i siroko prodire u tlo zahvaljujuCi tome sto se. is pupcene. 36. (I-I) smolni kana!. (Sp) sloma. u kojima ima malo h loroplasta. a kod bilj aka vlainih stanista su. (sp) sloma SI. pojedine liske gra. (L) provodni snopic (zi la) odnosno s upijanj em vode s mineralima iz tla (zemIjista). jednosupnice s cupavim buse naslim adventivnim korij enj em so . Kod kaktusa su preobraieni u bodIj e. Korijenov sistem : 1. 37).-vim uvjetima zivi biIj ka. SI. (Sk) sklerenbim .tiazi nasuprot izdanku. 2 . dvosupnice korl koje gIavni korijen prod ire duboko u tIo. Pojava ovog . L istovi takoder mogu biti preobraieni (m atamorfozirani) .i Je u vezi s njihovim zivo tom na kopnu. (pz) provodna wa. a kod jednosupnica iz stabIj ike Korijen Korijen je organ koji ~(" \I. Stome. kakav j e bio prethod no opisan i list. Analo mska grada liSla bukvc (Fagus) na poprccnom prcsjcku: (ep) cpiderma. (s) spuhasli parcnbim.SI.snje sredine. bijacijalne (imaju lice i nalicje). listovi se dijelc na 1.ska u vitice koje sluze za prihvacanje. a kod nekih ima i spremisnu ul og u. preko koj ih sc vrSi ta razmjena._ Ijnog organa . Kod biljaka sus nih krajeva one su jako uvucene.. javIj a kod igIicastih Iistova cetinara (sl.. (Pa) asimilacijski parenhim (naborani parcnhim). 37 . Kod dvos upnica su dobro izraieni glavni korijen i bocno korijenje. nalaze se s donje strane Iista Zavisno od toga u kaj.? mjene plinova izmedu bi Ijke i spoIja. naprirnjer. pored gla V llOg korijena. na podzemnim iz dancima su u vidu Ijuspi itd. stome imaju razlicit poIozaj u odnosu na epidermu. S obzirom na to da li se na listu razlikuje lice i nalicje. Analomska grada iglice bora (P illus silveslris) na popreenom presjeku: manje loptas tog oblika. 38.

27. llllllf. Grada korijena: A. unUlr~nja posmatrana na .. koje izbijaju iz rizodermc na povrSini.. . 6. U zoni provodcnja rizoderma izumire i zamjenjuje je egzoderma. na koju 3a 'V I \ .I\' ~ Il.acetak boenog korijena. zona rasta I . Najvccu rnasu korijcna Clni parcnbimsko tkivo primamc korc.. posto glavni korijen rano izumire (sl. 0.. ili apsorpciona zona IV . Tki va su ras porcclcn a u konccntricnim krugovima (51. Kod nckih biljaka utvrdcno je da korijcn dopirc cak do oko 30 m duboko.~P~I~ i l) . 39.l() ! IS 5 ill . endodcrma. zo~a . Na I mm povrs inc korijcna prosjecno ib im a 425 . Analomska grada KOIijen ispoljava primm-nu i sckundarnu graclu._ _H 1\1{'\r: !l(l\ _~ __ I I ' 11 ' ). kora. 7. 39). 38). . .n}~ \i I (d 1 III ~nu . Iznad ove zone nalazi se zona rasta ili izduzivanja. korijcn postize vcliku dodimu pov rsinu s 110m i na taj nac in us pjcsno obav lja svoju 05novnu ulogu. IzduzlvanJ~ III . Na zonu izduzivanj a. II -. ' I \: . lltl ~~---~ .izbija adventivno korijenje.. Vclikim brojcm dlaka....zona provodenJa (u tOJ ZOIll IzblJa bocno kOflJcnJe) dl aClca ' . 2. spolja~nja i B. . (\ C~~ "' " ~.V 1 IV : --~~~ I 1 ) 3~ . \\ ~ i~:~i~\ 11\ jP'lW. egz erma. 7. Na povrsini je rizodenll(J (grc. '. Cpl crm~ Ja.uzduZnom presjcku I _ tjcmeniste zastieeno korjenovom kapom. -' 3 ' d od 4 pnmama l. 5. rizos = korijen + derma = koza). pcricikl. f r d' t- 6 II Yf~4ill B \~~ 0 - Sl. Na samom vrhu mladog korijena nalazi se korijenova kapa koja zasLicuje tjernenis te gradcno od tvomog tkiva (sl. upij anjc vodc 5 mi 2 nc ra li ma (apsorpciju). Kod nckih biljaka k Olijen posti zc vcliku zapreminu ukoliko je odebljao u vidu vretena (mrkva) ili gomolja (rcpa) . ccnlralni cilindar s radlJalnom provodnom zilom Iii snopieem 5J . kOlJenova dlaka. Ukupna du zina korijcna pojcdinih individua (jcdinki) jc takodcr vclika. lzracunato je da kod jcdnc individue pscnice ona iz nosi oko 80 krn . 40). :{ ~ ~4 I I \I I \ . na udaljenos Li od 1-3 rnrn od vrha nastavlj a se zona korijenoviiz dlaCica iii apsorpciona zona..

lj. odnosno aktivnosti kambija. Vrl o vaZan sloj slanica jc pericikl koji sc nalazi uz cndoderrnu . Sl. kao i kod stabljike. Povecanje de bljine korijena. (e) kora. Ksilcm i Doem se u primalll oj gradi ko rij e na nalaze jedan pored dru gog. Iz stani ca pericikla razv ija se boe no korijenje b o i sckundame kozno !kivo. vezano je za pojavu rasta u debljinu . Tokom sekundarnog rasta nas taju nove kolieine il oclll a i ksilema. Endodenna obavija centrallli cilindar.se prema pov rsini nastavlja rizodenna. a prema unulIa~njosti ksilem. Koje vrstc tvornih (mcristcmskih) lkiva imaju biljkeO Kakvc uloge imaju meristcmska tkiva? Kakva je uloga koznog.peridenna (pluto) koja zas ticuje spolj aSnost ovog podzclIlnog organa. i ova vrsta zilc se oznaeava bo radija lno . 40. stabljika i list? Zbog cega stabljika najjacc deb lj a tokom proljeea i Ijeta? Koja je razlika u gracti jednostavnih i sas tavljenih li stova? Kakvu ulogu u listu vrsi palisaclno lkivo? Pos toji Ii razlika u rasporedu li snih nerava izmcctu jcdnos upni ca (monokoti la) i dvosupnica (dikotila)? Kakvu ulogu imaju korij enovc dIaCiec? Koj i tip provodne zi Ie se susrcce kod korijcna? 52 . Kambij proizvod i prema povrsini korijena floelll. a prema un ulra j c jed noslojna endodcnn a. (en) endoderm a. (ex) egzoderrna. postoji jos i kambij? Kakve sve uloge im a osnovno tkivo? U koju gru pu biljnih organa spadaj u korijen. Provodna zil a se nalaz i unutar ccntraln og cilindra. te je raspored ovill !kiva jednak s onim u stab ljici. mcbanickog i provodnog tkiva') Kako se oznacava tip provodne Zile (s nopica) u kojoj. (ee) een train i eilindar s radijalnom provodnom :mom Uz ove prollljene javlja se i sekundarno kozno tkivo . Anatomska gracta korijena cmog lu ka (Allium eepa) na poprecnom presjeku .primama gracta (rh) rizoderrna. u sllljeru radijusa. osim /lacma i ksi lema.

Epiteln a tkiva zivolinja: 1. ovdje spadaju zn ojne. Kod sv ib beski crn cnjaka spoljasnja pokaZica (epiteJ) jc vrl o tanka i sastavljena jc sarno od jcdnog sloja celij a./ . a kroz nj ih sc vrsi i cjelokuplla razmj cna m atcrije izmcdu organizma i spolj aS nje srcd ill c. hrskavicavo i S3 . Veoma jc rasprOS lrruljen kod svib grupa zivotinja. . razlikuj emo slj edcca os nov na zivo linjsl!a lki va: epitcJno . disanje. S tite organizarn od s tetn i\) utj ccaj a spolj asnjc sredine.< . tc svc OS laJc 0cJcsnc supljinc.j csn oj mj eri ima spccificnu organizaciju! i drugc odlikc'l ali u istom organizmu lkiva su mcdu sobno ti jesno povezana t1 od govaraju ce funkcionaln e cjelinc.d "-'.v Zivotinjska tkiva i organi Zivotinjska tkiva Zivotinjska tkiva Epitelno lkivo Misicna tkiva N elv na tkiva Vezivna iIi po /porna tkiva Kod naj vcccg broj a visecclij skih zivotinj a celije s u diferenciran e. Na osnovu org ani zacionih i funkc ion al nih s voj s lava. te cri jcv nc zlij ezdc c iji sekreli uceslvuju u varcnju hran e i promctu materije. funkciji i porij eklu.. 5. na povrS ini epitela obicno se izlucujc kutikulami sia). koji j c obicno sas tavlj c n od izumrlih cclija (rozni sloj ) i poslcpcno se zaI11J cnJuJc nOV ll11 . tako i po funkciji. pri CCI11U sc razlikujc unulraS nji sl oj . ishrrula. " ~ 9 00 g e . Njibovc ccJ ij c m og u im ali vcoma razli citi oblik : plocas l. '1. J . Epilclnc celij e i tkiva imaju i dru gc funkcije. kockasti cpitcl. ploCasti epitel. Od njih su gradellc rnnogobrojne zlij czde sa spolj aSnjil11 i unulraSnjim lucc njcm.:. 2.. Z lij ezde sa unulraS lljim lu ccnjel11 proiz vode raznc hormonc koji irn aju izuzctno vaz. cilindricni cpilel. koji ima zastilnu ulogu. viksloj ni plocasli cpi lcl Vezivna iii potporna tkiva obubvataj u (na prvi pogJed) vrlo raznovrsne obLike veziv a: vi aJ. Taj sloj je narocjto dcbco kod illsckata. VCZlvn O. trcpljasti cilindricni cpilel. koji na povrSini ima lrep lje ili biccve.) . Poscban tip difercnciranib epitclijalnib ceJij a su zljezda sfe {elije. lojne i mlijecne z lij czde. 4. slicnib po svojoj strukluri.. oblazu unulrasnj os[ probavn og i l1l okracnog s is tcma." 5 epitel.n u ulogu u rcgul ac iji najznac ajnijib zivotnih proccsa. . a ima znacajnu ulog u u mnogirn zivotnim procesima (kretanje.. obrazuju tkiva. koji sc stalno dijeli i spo lj asnji. Svako tki vo u iz-. vrsinu orga ni zma./ SI. ckskrecija itd. Epit clna !kiva pokrivaju cjclokupn u spo !j aSnju po- ~ ~ " ~ . kako po obliku i vcli c ini.1 I .. u Cijoj sc protoplazmi obrazuju razlic ili sekrcti.. . ci lindric an iii kockast. Od spolj aSnjih . Kod ki cmenjak a spoljasnja pokozica je vi Scslojna.'T1 as to. Kompleksi eclija. 41. Poseban lip ovih tkiva je trepljasti Epitclna tki va su najmanj c difcrcllciran a. misicno ncrvn o !kivo. 3. " 3 0 o .

Kod bes kiemenjaka. Sve vrsle vezivnih lk. skelc tnc organe itd. homogena. gradi osov inski skel el. 2. POlpom e cclij e i po lpO".ko/nge/la.1 3 5 S I. Hrskavica j e vrlo cvrsta i elas liena. koja jc naj vcc im dij elom saslavlje na oel raznih bjelan i'c vin a. U suslini . mcc1ulim. mas l1 c ce lijc i mas ll O tkivo. a trombociti im aju najznaeajniju ul og u 1I zg nJ sava nju . ko~l:l n e cc lij c i koslano tkivo . Ta masa eeSlO ispunJava i s ve prostore izmec1u ostalih lkiva. 3 . U crvenim krvnim zm cim a sc nalazi krvni pigment !tell/Oglobin. U nutar ove m ase nalaze se zvj czdas te kos ta ne eelije. hrskavi ea sc j av lja sarno kod glavo noZaea.iva. imaju relalivno veliku kolieiI1U unutarcelij skog iii med ll cclij s\':og supstrala. 'imaju nckc zajcd niCke od like. Kosrallo tkivo j c vrl o c vrsto.. ona se sasloji od velikog broja lankih nili od posebne materij e . fina vezivna . 4.ma u snopove. na prvi pog lccl. lokom cijelog zivota. koji j e prcnosilac kisika od organa Zit disanj e do sv ih oSlalih dije\ova Iijela. U pl azmi se nalaze krvne cclij c. Grade We koje povezuju druge organe: misice. med usobno povezanih amorfnom m asom. Kod nekih grupa. naime. 5. Osnovna funkcija leukocita je zasliIII organizm a od infckcija. llrskavicavo rkivo ima kompaktnu os nov nu masu koja j e. Osno vna masa ovog tkiv a sasloj i se od organske m ale rij e ose ina. 54 Krv j e Iceno vezivno lkivo. mC7Chinm ske cclij e. a siroko je zastupljena mec1 u kiemenjacima . Kod ki cmcnjaka pos loje dvij e vrsle lill slani ea: crvena (eritroeiti ) i bije/a (Ieukocili ) krvna ~ m ea i knme ploGee (trombociti). Vlakn asro vezivno rkivo im a vrlo e vrsla i elas licna. j er njih ove celij e luee masu organskih malc rija u koju s u i same uronjen e. Koel bcs kie mcnjaka 01'0 lkivo nc posloji ." Ikiva 7ivolinj a: I. proze log mi neralnim solim a. 42 . Osnovn a medu celij ska mas a hvi je hvna plazma. vczivno ll1ezc hinll1sko tki vo. hrskav icavc celijc i hrskav ienvo lkivo \':oS lal1 o. vlakna koj a su grupi s. Kos tano Ikiv o j c siroko zastllplj e no kod kiemenjaka sa prclcZno kos lanim skclelom. Sva ona. koj e joj daju e vrslocll .

2 1 ___~{\~~:n \. Njihova funkcija je prenos nadraz. -Iffi#!&!ri~" 4 Sl. Kod kicmenjaka od glatkog misienog tkiva izgradena je sva muskulatura unutrasnjih organa (osirn srea). U neposrednoj vezi sa njihovom funkcijom je i osobena grada. Kratki nastavci (dendr iti) su granati i obieno ih svaka celija sadrzi viSe. oni prenose nadraz. 3. imaju sve zivo linjc. 5. n ervna slabla i nervne cvorove (ganglije).. od najjednostavnijib protozoa do najslozenijib kicmenjaka.aje od mjesla gdje su oni primljeni ("receptori" ) do odgovarajuceg organa koji treba da reaguj e ("efektor"). popreeno-prugasto misicno tkivo. cija duzina dostize i do 10 em.-uju specific nom organizacij om i slrukturom. a karakteristicno jc za veeinu bcskicmenjaka. M:isicna lkiva su gradena od visokodiferenciranih tclija kojc imaju sposobnost kontrakeijc (grccnja i opruZanja). poprecni presjck popreeno-prugastog misica. Nervne eelij e imaju sposobnost da primaju i sprovode nadraz. Njihovi miofibrili imaju vrlo slozenu gradu i uccstvuju u grcenju i opruzanju. Kontrakeija misicnih vlakana vrsi se zabvaljujuCi miojibrilillla. misicna 6clija. Druga vrsta nastavaka (neurili) su znatno duzi i sarno su na zavrseeima gran ali. koji sc nalaze u protoplazmi misicnih cclija Postojc dvijc vrste misicnih tkiva: glatko i popreenoprugasto. PopreGno pru gasta musk ulatura je karakteri sti- SI. poprecni presjek glatkog misi6a Popreeno prugasta muskulatura izgradena je od misicnih vlakana. Oni predslavljaju speeificnu eelijsku organizaeiju.aj u sam u ceiiju . Njihova osnovna [unkcija jc prcnosenj e nadraz. cna za cjelokupnu skelctnu muskulaturu kicmenj aka. Nervna tkiva razlicitog slepena organizacij e i slozenosti iii organeie sa takvom funkeijom . Ovakve mis ice imaj u i neb bcskicmcnj aci (prstcnastc gliste.aja od ceJija do odgovarajuceg organa koji reaguje (misic iii zlijezda). zglavkari). Ncrvna lkiva imaj u veoma slozcnu . oni imaju sarno Icukocitc. Nervne eelije SU medusobno isprepletene i povezane. a zajedno obrazuju nerve. vretenasLib celija. Nervna tki va su gradena od nervnih celij a iii neurona koji se odlik. Kod beskicmenjaka pigmcnt tjelesnib tecnos Li (hemolim fe) rastvoren je u plazmi. 4.aja koji nastaj u pod djelovanjem razli cilib ulj ecaja (draz. Imaju dvije vrste nastavaka: kratke i dugaCke.krvi. 2. Misicne celijc i tkiva: 1. 44. Glatko misicno tkivo jc gradeno od dugaCkib.i) spoljasnjc sredinc i adekvatnog "odgovora" organizma lc reg ulaeija llajznacaj nijih zivOlnih proccsa. neki mckU Sci.. 43. u eitoplazmi im se nalazi vise jedara. glatko misicno tkivo.-gradu. Karaktcris ticni oblici nervnib celija ss .

Koja su osnovna fivotinjska tkiva? Kakva je grac!a i funkcija epitelnog tkiva? Koji su osnovni lipovi vczivnih tkiva i kakva im je grada Kakva je grac!a i funkcija mi~ i c n og tkiva? Kakva j~ grac!a i funkcija nervnog tkiva? funkcija? Organi i organski sistemi zivotinja Tijelo ogrom ne vecine viseeelijskih zivoti nj a sastoji se ne sarno od tki va nego i iz organa. Kod beskicmenjaka i niZih hordata (tunikali i arnfioksus) koza je jednoslojna. u os tvarivanju zajednicke funkcije uceslv uj e vise osnovnih i "pomocnih" organa koji zaj edno Ci ne odgovaraJucl sistem organa. Organirna se nazivaju dijelovi tijela zivotinje. dok je kod kicmenjaka visesIojna i ima slozeruju gradu. koji se obicno sastoje ad razliCitih tkiva. Kod visokoorgani zovanih zivotinj a. Kozni. Osnovna uloga koze je zastita tijela od nepovoljnib utjecaja spoljaSnje sredine. Njena zaStilna uloga se povecava time 56 . po tporni. potporni i lokomotorni organi Kozni sistem organa Grada i funkcija koznog sistema organa Grada i funkcija sistema potpo171ih organa Kola visecelijskih zivotinja je spoljasnji omotac tijela koji ima veoma vaZnu funkciju. disanjc. za kretanje. unulfaSnje lucenje. nervni sistem sa culima i polni sistem. Gradcna je od jednog iii vise slojeva celija. izlucivanje. cirkulaciju. koji obavljaju odredcnu funkciju u organizmu. varenje. Takve funkcionalne cjeline (sistemi) su: kozni.

daju tij elu evrstinu. nokti. zubi itd. meku sci. znojne. a sluZe i kao oslonac za misice (s to omogucava kretanj e). di sanju itd. Mnoge zivo tinje imaju spolj asnji skelet koji je graden od razlieitih organskih i neorganskih materij a. Krzno je uglavnom sas tavIjeno od vrlo vl akn astog i elastienog vezivnog tkiva U njemu se.). a ima i znatno vise funkcij a (zastitu od mehaniCkih udara i povreda. misiCi.elasticni stub sastavljen od vezivnog tkiva. Pored toga. razlikujemo dvije vrste skeleta: spo/ja snji (egzoskelet) i unutrasnji (endoskelet). kandze. Preko koze i culnib eelij a ovi organizmi primaju draZi iz spoljasnje sredine. Kao sto se vidi. od ultraviolclllog zracenj a ild . nervni i culni zavrseci itd. GledajuCi uopeeno. Na spoljasnosti pokozice stvara se rozni sloj . Oba ova kompleksa sadrie po vise slojeva celija. koZa kicmenjaka ima znatno slozeniju gradu od koze beski cmenj aka. Koza kicmcnjaka jc mnogo slozenije grade. obicno sa razlicitim izraStajima . Kod nekih zivotinja u krznu se nal aze i vel ike naslage masnog tkiva.keraJ in. Takav skelet imaju praZivotinj e. Svi kiemenjaci imaju unulraSnji skelel. Sistem potpornih organa VeCi na zivotinj a. koji postepeno izumire i odbacuj e se. Kod svib kicmenjaka ona se javlja tokom embrionalnog razvitka. Pored k. krvni sudovi. Skoljke). prod ora mikroorgani zarna. hemijskih stetniJl matcrij a. a kod nekib se zadriava i cijelog zivota. lojne i mlijeene). ovisno od stepena slozenosti opee i tjelesne organizacij e. Kod zglavkara on je narocito raz vijen i oznacava se kao hilin. Svi imaju osovinski (skelet glave. U kozi beskicmenjaka sc nalaze mn ogobrojne zlijezde. dlake. U derivate (tvorevine) koze kicmenjaka spadaju razlicite zlijezde (sluzne. unutrasnji skelet je uvijek pokriven rnekim tkivima iIi pokozicom. pri cemu je krzno znatno slozenije i zapravo. Za razliku od spolj aSnjeg. U osnovi. Kod veeine beskicmenjaka. ima neku od zas titnih iIi potporuib tvorevina. Osovinski skelet niZib hordata i nekib kicmenjaka je horda . koZa sisara ima znacajnu ulogu i u reg ul ac iji tj clcsne temperature.skelet. Sve one se mog u oznaCiti opCim nazivom . tzv. koji se stalno potishljU prcm a vani. Proces oroznjavanj a celij a pokozicc je narocito izraZen kod visih kiemenj aka. Medu slojevima pokozice posebno je znaeaj an prvi (koji se nalazi do krzna).kutikula. preds tavlj a naj vaZniju komponentu koze. koza mnogih zivotinja (kao povrsin skc zaslitne lvorevinc) luci i m aterij al za razne Ijusture (puzcvi. na povrSini pokozice se izlucuje cvrsti zaStitni sloj . koji moze biti hrskavieav iii kostan . naJaze razlicite kozne tvorevine. gubitka 0clcsnih tccnos ti. kiema. skeleti svib kiemenjaka ispoljavaju izuzetno visok stupanj medusobne slienosti. Kod beskicmenjaka u tipicnom obliku nal azimo ga sarno kod bodlj okohca.sto cesto izlucuje razliCite dodatne zaStitne materije. ramen ski i karlicni pojas).dlaeicarna iii slicnim tvorevin am a.'Utikule. rebra i grudna kost) i skelet udova (udovi. 57 . Disanj e rnnogib od njib vriii se putern koze. papci. rogovi. perje. Kod ovib zivotinj a u njoj se nalaze i broj ne culne eelije. Ona se sas toji iz (jasno odvojenih ) pokoZice i krzna. te rozne krljusti . Potpomi organi obezbj eduju zaStitu i potporu mekim dij elovima lijela. Celije ovog sloja se staln o dijele i proizvode spoljne slojeve. germinal ivni slo). u izlucivanju . koje svojim izluccvinarn a odrlavaju njenu vlaZnost i elas ticnost. insekti itd. kopita. na povrsini iIi unutar tijela.

. Za nju su kod veeine kicmenjaka vezana rebra. . -. koji su medusobno povezani i cine jednu cvrstu cjelinu. - . Organi letenja su kriIa.. kicmenjaci Glaveni iii Iubanjski skelet je sastav ljen od veeeg broja medusobno sraslih kostiju. Organi za kretanje obieno imaju specijaInu muskulaturu.:~..C1ankovite noge.:. medu kojima: kretanje bez posebnjb dodataka i kretanje pomocu ra58 zlieitih tjeJesnih dodataka (tvorevina).". •• 1 '.). stopaJa. puZevi. 1 2 \·\. Kod mnogih beskiemenjaka. vanjski kostani skelet kao sto su kostane krljusti nekih riba. Visokoorganizirane livotinje se krecu zahvaljujuCi manje ili vise slozenim tjelesnim dodacima... 9./ 9 51. ~.-<''''= . 4.~. bodljokosci. koja se sastoji od popreeno prugastib misicnih vlakana./ .:·(" '·: 'J· · .· . Kretanje bez posebnih dodataka. rolatorija. Sistem organa za kretanje Kretanje je jedna od najznacajnijih osoblna zivotinja Razlikujemo vise naCina kretanja. a kod kopnenih kicmenjaka . 6 \(\.. Cija je osnovna funkcija zaStita mozga i organa koji se naJaze na i u glavi (razna cula. a neki (glavonosci) pomocu veoma slozenog reaktivnog sistema (neka vrsta "mlaznog pogona"). 7.' . Skeiet udova (prednjih i gu) sastoji se od ramenskog pojasa i slobodnih dijelova.: .. NajveCi broj livotinja se. 8." . Kod glista su to tzv. • ." . ~ ~ .'. 5.-="'. 4-' ' A . parapodije (laZne nOlice).. kostane ploce komjaea.• .-~.. 45. . povezanib zglobovima. 5ke\et zivotinja: L radiolarije. obieno petoprste noge. krokodila i nekih sisara. Crvi se krecu pomocu kozno-misicnog aparata (kolno-misicna vreca). Najbrii i najsavrseniji oblik kretanja u livotinjskom svijetu je letenje. 3. Kicma je sastavljena od veeeg iii manjeg broja posebnih kostanih eJemenata prsljenova. a za njih . kod zglavkara . koja imaju razlicito porijeklo. tzv./':E.pame. ./_. Medu .. od veeeg broja e1emenata.:f ~}~ : : ~i . kretanje kroz vazduh. obieno smjestenim na bokovima. " '" '.'. kod riba . Neke zivotinje (kao mekUSci) se krecu pomocu posebnih dijelova tijela.. foraminifera . zadnjib noi karlicnog sastavljenih medusobno U skeletni sistem spada i tzv.·:·. 2.~ •. krece pomocu razlicitih tjelesnih nastavaka (lokomotomih organa). putem promjene form e iii gibanja tijela susrecemo kod nekih jednocelijskib zivotinja (rizopodc: ameba) i kod vecine crva. sunderi. rakovi..grudna kost (koju neki kicmenjaci nemaju). tj. korali..: '" ~? -". kao organi za kretanje slule razne treplje i bicevi.:.:'~~~l¥iilRs 8 -- c_-7 "> -- '<~~I >~-:-'~~"V~4B ~\~t # -4'? '{. zlijezde i dr.'. .. .~~ .. .: . 'c:.•• "..pama peraja. medutim. 6.. .

dok su medu kiemenj acima najvece savrSenstvo u tom pogledu os tv ariic ptice. a kod kiemenjaka neke ribe. Najbrii insekti letaei su neke muhe (dvokrilci ). ptice i sisari . nisu u stanju da sarnostalno proizvode organske materije. najeeSce u crijevo. Pored praZivotinja. dok su kod kicmenjaka to naroeito prilagodeni udovi . Sistem organa za varenje Jedna od osnovnih odlika zivotinja jeste njihov heterotrofni naein ishrane (gotovim organskirn materijarna). naprimjer). pa pretemo uzimaju (evrstu i teenu) hranu biljnog ili Zivotinjskog porijelda. Kaleva je grada i fu nkcija koz nog sistema organa? Kaleva je grada i funkcija sistema potporn ih organa ? Kaleva je grada i fun kcija sis tema organa za kretanje? Organi za varenje. koju preko usnog otvora unose u organizarn. hranu upija od domacina cijelom povdinom tijela ili pomocu posebnih organa. One. PraZivotinje uzimaju hranu pomocu razlieitih protoplazmatienih izraStaja ili "eelijskih usta". gmizavci. dakle. hranjivim vakuolama. cirkulaciju i ekskreciju Grada i funkcija sistema organa za varen. hranljive materije neposredno dospijevaju u celijsku citoplazmu gdje se Yare. 59 . V arenje se veSi u tzv. Krila insekata predstavljaju hitinske tvorevine koze. Kod vancelijskog varenja izlueuju se enzimi. Pri unutarcelijskom varenju. disanje. Manji broj zivotinja (uglavnom parazitskih) medutim.beskiemenjacima sposobnost letenja imaju sarno insekti.e Grada i funkcija sistema organa za disanje Grada i funkcija sistema organa za cirkulaciju tjelesnih tecnosti Grada i funkcija sistema organa za ekskreciju Postoje dva osnovna tipa varenja: unUlarcelijsko i vancelijsko. unutarcelijsko varenje susreeemo i kod nekih visecelijskih zivotinja (sunderi. gdje se odvija najznacajnija faza varenja hrane.

13 . 9. Sred nji dio crijeva je najznacajniji segment probavnog trakta jer se najvecim dijclom u njemu vrsi varenjc i apsorpcija hranc. sa sarno jednim o tvorom za uzimanje hrane i izbacivanjc nesvarcnih tvari . 6. volj ka.ameba. Izlucevine pljuvacnih z/ij ezda izlijevaj u se u usnu duplju. VI . gus tcraca Najjednostavn iji oblik crijevnog sistema je kod dupljara i plj osnatih glista Kod ovih zivo tinja se radi 0 veoma jednos tavnoj d uplji . Duzina probavnog sistema je tijesno povezana sa nacinom isbrane. postoji manje iii vise potpun crijcvni sistem. Probavni sistcm Zivotinja: I . I .~ 7 V 3 II III 3 12 4 7 13 14 10 11 VI SI. IV . 4 . hranljiva vakuola. 2. OVdj e spadaju i mnoge druge z/ij ezde koje sc iz/ijevaju u probavni trakt i tim e potpomaZu varenje hrane. U ovom dijelu probavnog sistema sc uglavnom vrsi mehani cka hemij ska obrada hran e. koji se sastoji od 'tri dijel a: prednj eg (ektodermal nog). 7. U vezi sa crijevnim kanalom s u brajne probavne zlijezde. a jetre i podZeludcane zlijezde odlaze u prednji dio srcdnj eg crijeva. u kome sc upija voda (narocito kod kopnenib Zivolillja) i prikupljaju nesvareni ostaci hrane. oblozenoj endodermalnim ceJ ijarna. jednjak. usta . Kod biljojednih zivotinja je obicno znatno duzi nego kod (preteZnib) mesozdera. celij ska usta. Ootovo kod svih ostalih zivo tinj a. 8. zatim jcdnjak i zelud ac. Prednji dio je kod raznih zivotinj a razlicito diferenciran i specijaliziran. 60 . 5.paramccijum. razgranati digcstivni trakt. wrijclo.devnjak. Srednje crijevo sc nas tav lj a u zadnje. srednjeg (endodennalnog) i zadnjeg (ektoderrnalnog). 10. 14. 11. 46 .hidra. mi sicni zcludac. koj i se odatle izbac uju u spolj aS nju sredinu (fekalij e). lTf . zcJ udac.kis na gbsta. gastralna duplja. koje igraju vaznu ul ogu u varenju.daz. Jednjak i zeludac su kod pojcdiniJl grupa razli cito diferencirani . Od usnog otvora polazi kraLko zdrij eJ 0. analni otvor. 3.planarija.5 . 12. IT . crijcvo. V . jctra.

pra1. ~ '. 5. Kad vodozemaca su pluea z natno s lozenija. lrail cjt: kopncnih inseka~'l. To su uglavn m pami organi . Kad odras lih vodozemaca i sv iJl kopneni h kicmenjaka organi za di sanje su plu ea. _r .. 5 . kad kojib ona. Ullutrasnjost plu ea je kod razniJl zivo linjskih grupa raz Li cito diferencirana. pruZaju se izm ed u unuLraS njih organa i zalaze u kosti . sas loje se ad dva plu ena kril a. Kad pli ca pos loje i "vazdu sne k ese" koje po laze od pluea.Sistem organa za disanje tankih cijevi koje se granaju kroz sve dijelove tij ela.»f ~ ~ . Kod Sistem orga na Zit di sanj e se tokom evoill cij e zivog sv ij eta pojav io rclativno kasno. lj .~ . Razmjena gasova (primanj e kiscollika i7.. 7. ' ~ - 6 _ cd ' . . o na predstavljaju izmij enj eni dio prednj eg clij eva. tako da se tki va kiseo nikom snabdijevaju neposredn o preko trah cja.difuzija kiseonika cij elom povrsinom tijela. Po svom porij eklu . Sistcm organa za di sanje: 1. predslavljaju izmij e njeni riblji Illjehur.~~. pluea sisara. 3.. ali j os uvijek nedovo ljn a da se preko njih iskljuc ivo obavJja di sa nje (disanj e se vrs i i preko koze). p l a~lana pluCa kopnenih puzeva. Skrgc su organi za disanje mnogih vodcnih zivotinja: morski prstenasti crv i. Trah eje za disanje kopnc nih i p lu ea.. Najjednostavnija pLuea imaju ribe dvodihalice. pravih kopnenih kiclllenjaka unutra.--~ ! \ . Kod j edn ocelij skih i ni zih viSccelij ski h Zivo lillj a ne posloje poscbni organ i za disa llj c. ----. povezan sa krvnilll sudovima. vode iii vazeluha i os lobadanje ad nepotrebnih prodllkala) vrsi se preko c ij ele tjeles ne povrsine. prstenaslc glisle .ivolinj c . lralieje i pluta. 47. rakov i. Trahcje su veCinc suhozcm nih prcds tavljaju sis tem --/'J . To su spec ij al iz irani dijclovi koze iii crijeva.slobod na difuzija kiseonika preko koze i krvnih zila.. vazdusne cij cvi larvi komaraca 61 . _:_zr-C-~ 8" _. 6. meku5ci. 4. 8..'. Ovaj sistcm omog li Cava razmj enll gasova sa spolj aS njim srcd in ama. ribe i neki vodozemci.~ nj a difercncijacija plu ea j e izuzetIlo slozcna i olll og ucava no nnaln o disanje i razmjenu gasova. - - SI. Kod najveecg broja ostalih zivotinj a postoj e poseb ni organ i za disanje. spoljaSnjc skrgc larvc vodozemaca. lrahealnc skrgc larvi vodenih in sckata. bodljokoSci. Osnovni organi z ivo linj a su trahcje organi za disanje zg lavkara. zapravo.~~-?-~ - . . koji se javlj aju u Lri os nov na vida: Skrge. -. 2. koja Ill og u da prim e veeu ko li c inu zraka.~.

kakav nal azimo kod Clankovitib gli sta i kicmenjaka tjelesna teenos t se krcCe iskljucivo kroz zatvorene sudove. u njegovoj unutraSnjosti nalazc se dva tipa suplj in a (pretkornore i kornore). Kod hordata lj elesna lCenOS! protiee sis lcmom zalvorenih sudova i nc razlijeva sc po tkivima i tj elesn im dupljarna. aorta. ljelesna tcenosl raznosi hranljive materije iz probavnog trakta do svih organa i tkiva. U olvorenom sistemu cirkulacije (zglavkari i mckuSci). 48. 3. IV . ill . a vene je iz svib dijelova tijcla dovode u srce. ZahvaljujuCi tome.prstenastc gliste. Centralni organ cirkulacionog sistema jc srce. Sistem organa za cirkul acij u tjelesnih tecnosti: I . jednostavna srcana komora. kao sto su duplj an.zg lavkari. ljelcsna leenost sc razliva i u mcduorganskim prostorirna i ponovo sc vraca u ovaj sistem organa. boCni krvni sudovi. a iz njih odnosi produkte razmjene malerije do organa za izluCivanje. II . Njegovu funkciju obavljaju kontraktilni dijelovi provodnih sudova. 4. Qvaj sistem ne postoji sarno kod najjednostavnijih viseeelijskih zivotinja. pored sudova. Arterije odvode tjelesnu teenost iz srca do organa i tkiva. 7. kao i kod arnfioksusa srce ne postoj i kao poseban organ. 2. Kod mnogih beskiemenjaka. Najslozeniju gradu srca imaju kicrnenjaci. pljosnate i oble gliste. srce. vene 62 .plaStasi. provodne sudovc dij elimo na al1erije i vene.Sistem organa za cirkulaciju tjelesnih tecnosti Qvaj sistem organa ima fUIUcciju prenosa materija u tijelu zivotinja putem teen os ti koje proticu razgranatim sistemom kanala i supljin a (cirkulacioni sistem). Cirkulatomim sistemom se takoder raznose i produkti lueenja zlijezda sa unutraSnjim lueenjem (hormoni). U zatvorenorn sistemu.kicmenjaci I . 6. Najjed- 3 1 IV SI. V .mekuSci.nemertina. Srce je misicni organ koji ncprekidnim skupljanjem i sirenjem omogucava kretanje (cirkul aciju) ljelesnib teenosti. 5 visedjelno srce. Kod ostalih zivotinja nalazimo ga u manj e iii viSe slozenijem obliku. Prcma pravcu kretanja tcenos ti . VI . Postoje dva os novna tipa cirkulacionog sistema: zatvoreni i otvoreni. ledni krvni sud.

kao i kod gmi zavaca (osim krokodila). prolonefridija. 3. rnokracna bdika 63 .ekskretome celije i pore kod planarija. 5. ill .segmentarno rasporedene nefridije kod prstenastib g~sta •. Mogu biti u obliku cjevcica.jednostavne cjevcice (ciji se jedan kraj otvara prema vani.enJaka .poseb nc krvne i tkivne tecnosli . 4. rle!ridija iJi u obliku kompaklnih organa koji se naz ivaju bubrezi. Funkcija ekskrelomih organa je izlucivanjc iz tijela stctnih produkata promcta materij a i viska vode.nostavniju gradu srca kod kicmenjaka imaju ribe.bU?reZl kicm. 7. nefridija. ekskretornih vakuola. lj. skoro na svakom segmentu tijel a. Kod prstenastih glista. 49. VI . to su Malpi ghijevi (Ma lp igijevi) sudovi. koji slu zi za kretanje limfe .metarlejridija . To su protone!ridije .dupljari : difuziona ekskrecija povr~inom tijela. Pored pomcnulih cirkulalomih sudova. bubrezi. Najjednostav nij e orgalle za izlucivanje kod visecelij skih zivotinja imaju pljosnate gliste. kontrakliln a vakuola. nalazi se po jedan par ekskretomih organa . manj e iii vise razgranatih po lijelu . MaJpighijevl (MalplglJevl) SUdOV1. lzlucevine iz Sis tern organa za izluCivanje (ekskreciju) Za raz liku od organa za di sanjc Clfkulaciju. II . organi za izluc ivanj c su se u evolulivnom razvitku zivoli nj a pojavili vrl o rano. dnoeeJijskih zivolinja postoje organele za izlucivanje u obliku tzv. koja cini vezu izmed u organa za varcnjc i krvi. 2. a drugi je vezan sa unutrasnjim dijelovima tijela) iz kojih se ekskreti izlijevaju u spoljaSnju sredinu . 1. IV . kicmenjaci imaju i limfni sislem. U vodozemaca srce se sas toji od jcdnc komore i dvijc prctkomorc. Cak i kod najveceg broja je- 3 SI. V . rnokrovod.kontraklilna vakuola praZivotinja. 6.Malpighijevi (Malpigijevi) sudovi kod zglavkara. kod kojih je ono sastavljcno od jcdne komorc i jednc prctkomorc. Srce plica i sisara sastoji se od po dvijc komorc i dvije pretkomorc. Kopncni zg lavkari imaju poscban sistem organa za izluCivanje. Elcskrecioni sistem organa: I .

u obliku tzv. Grada i Junkcija sistema organa za razl/1I1ozavanje. Njihov regulacijski utjecaj na efektome organe prisutan Je pn veorna rnalim koncentracijama. v/licllih f. Neki djeluju na metabolicke procese i ncposredno na ee- 64 . prosirenje zadnjeg crijcva. kornpaktnih i kornp\Cksnih organa. Kod sisara. Funkcija bormona u organizmu ZIVOlinje je veoma razlicita. u koju sc zajcdno lucc i mokraea i ncsvareni dijelov i hran e. Kod kicrnenjaka.iijezda. limfni iii nervni . organi za izlucivanje su vcoma slicni nefridijama beskicmenjaka. srnjestenih na lednoj strani tjelesne duplje. izlucivanjc se odvija preko bubrcga. Osnovni produkti lucenja ovih zlsJezda su horm oni . Kod nizib bordata (plastasi i arnfioksus). mokrovodi su potpuno odvojeni od zadnjeg crijeva i mokraea se izbacuje preko neparnog kanala. cula i razmnozavanJa v • Grada i funkcija sistema endokrinih organa. Malpighijcvim (Malpigijevim) tijelom. Kod veCine ki crnenjaka rnokrovodi sc ulivaju u kloaku. organa organa organa organa za za za za varenje? disanje? cirkulaciju? izlucivanje? Organi endokrine i nervne reguJacije. Gradeni su od vclikog broja bubKaleva Kaleva Kaleva Kaleva je je je je grada grada grada grada i i i i funkcija funkcija funkcija funkcija sistema sistema sistema sistema reznih kanaliea iii rnokracnih cjevcica. Grada i JUl1kcija {ula. mokraea. Zglavkari koji zive u vodi imaju l Zmijenjene metancfridije. sas tavljenim od prosirenog pocetnog dijela cjevcicc sa spletom kapilara. osim kljunara. Preko Malpighijeva lijcla iz krvi se izlucuju ekskret i voda tj.ovih cjevcica se izlijevaju u crijevo i zajedno sa izmetorn izbacuju napolje. Oni putern kr- votoka dospijevaju do sv ib zivih eelija organizma i djeluju na odredenc zivo01e funkcije. Endokrini sistem organa Endokrini sis tern organa ili sis tern zlijezda sa unulraSnjim lucenjem obubvata veei broj Zlijezda koje svoje produkte izlucuju direktno u krvotok. Grado i funkcija nervnog sistema organa. Svaka od njih poCinjc lZv.sistern.

koji se pruzaju cilavorn du zinom lij cla.nih zlijczda.am i uskladuje ras l pojed inih ci ijclova lijcla. Nadbuhr cinc zlij czdc luce vise hormona medu Kojim a su naj vailliji ad renalin i noradrenalin . zaj edno sa Ilervnim Sisicill om uces lvuju i u rcg ul aciji promj enc boje lijcla. Nervni sistcm Nervni sistcl1l ohuh va ta raJ. Naslavci nerv nih eclij a gradc nerve. Kod bes ki cll1 cnj aka honn oni lICCSlVU ju 1I rcg ul ac iji prol11cla l11 alcrij e i cnergijc.nacnj nij i zivo linjski h01l11Oni su: In uli n. saslav ljenih od skupova ncrvn ih eelij a.Jijsko disanjc. Tiroksi n . Kod kicmenj aka centralnu ul ogu u rcgul aciji fun kcijc '-lij czda sa un u tr a. koj i zajcdn o cine p enJe rni II U I'lI i sis/elll . Gan glio7. baza lni mctalxl li /. Ovaj tip nervnog sislcma je zaslupljcn kod prslenaslih glisla i zglavb ra. LJ najjedn oslavnijcm obliku nervni sistem se jav lj a kod du pljara. Ulicc i na mclamorfow ni zih ki cl11cnjak a. reg ulac iji konlrakcijc krvnih sud ova i nekih dru gih orga na. medu so bno su povczani nerv illl 3 pa grad c ncku vrslu gan glij ske ljcslvicc.horm on slil a. Ganglijc se obicno javlj aju bo pami orga ni . Diferencirana je u prednji dio . Nedovo lj no lucenje ovog honno na uzrokuj e seeeillu bolesl (dijnbelcs). a imaju ga ki cl11 enjaci. Med ulim . cjevasli nervni sislcm je znatno slozeniji. U poredcnju sa pretJlOdnim . Nervna cijev se naJ azi na ledn oj slrani lij ela.\ le zlijezdc reg ul iSe oks id ac ij u orgallskih ma lcrij a. ni ncrvni sistem jc saslavljcn od manj cg iii vceeg broja gang lij a od kojih polaze ncrvi. Ul oga ovih horm ona jc vezan a za proces polnog sRl. fu nkcij u poln ih i nadb ubrcZ. Mck uSc i lakoder imaju ovaj lip nervn og sislema. Os novn a ul oga mu je u reg ulac iji ko nccnlrac ij e seeera u krvi. oni .lIlozak i zadnji 65 . Nervni cenlar kod njih je u obliku du gc ncrvne cij evi sa debclim zidovima od nervnih eelija.. Muski polni hormoni imaju vaZnu ul og u u fonniranju primamih se kundamih polnih karaklcri slika. Ovaj tip ncrvnog sistcma susreee se kod pljosnalih glisla. prcsv lacenju i l11elamorfozi.uju razlicila lkiva i organ c u jcdin slvcllll .. kao i kod ki cl11 cnj aka. cij a je osnovn a funkcij a prenoScnj e podraZaj a iii nervnih impul sa. Vrpcasli sislem karaktel. Ie sirenju zjeni ca i pluenih bronhij a. hann oni cnll i funkcionalnl! cjc Ii nu. Polnc Zlijczdc luce polne horm one. od cuinih o r~ ana do organ a koji reaguju. Kod oslalih zivolinjskih grupa jc manj e iii vise ccnlrali zovil n (cc llf ra illi lI er vll i sis/elll ) i sasloji se od nervnih celllara. a predstav ljen je difuzno ras porcdcnim splctom nCrYlliil eclij a. U zivo tinj skom s vij clU pos toje tri os novna lipa cenlraJ izovanog nerYllOg Sislcma: vrpeas/i.su ncrvni ccnLri u obliku vrpee. H01l11Oni hi pofi7. adrcnali n. ov i horrn oni rcg ulisu i promel vade i mincralnih soli.c kO lllrolisu ras lcnje i Tazviee organi zl11 a. Glav nu ul ogll u hu 1110ralnoj (endokrinoj ) reg ul aciji kod heski cmenjaka im a glavena (mozci an a) gan glij a. U sU~lini se mozc feCi da hormoni zajcdno sa nervnim sislcmol11 uccslvuju U reg ulaciji najv aZ nijih '-iVOInih funkcija i POVC7. gang iioZlii i cj eva s/i . Osim loga. Jajnici lucc dvijc vrste polnih horm ona: cSlrogcnc i progcslcl'On . Naj/. Ic polni hormOIll .~ njil11 luccnj em im a hipofiza.rij cvanj a i funkcionisanj a rcprociukli vnih organ a. ali kod njih gan glije ni Sll Cl ankovito raspo redenc. Insulin je hormon koj i luci gusleraea (pankreas). liroksin.nov rsnc organc saslav ljenc od ncrv nih cclij a. Ovi hOl1l10ni im aju vaZnu ul og u u mClabolizmu scecra.

moZdane ganglije i ncrvnc trake mckuSaca.vrpeasti nervni sistem pljosnatib glista. to su drab koje u organizmu izazivaju nadraZaj e koji se zivcima sprovode do odgovarajucib celjtara nervnog sistema. odnosno medu njima postoji fizioloska podjela "rada". kiemena mozdina i pcriferni nervi ) dio . ill . hcmijske. koj ima sc pridru zuju i druga tkiva i skupa obrazuju culn e organe (organskc aparate). II . Sva naSa saznanj a 0 svij elu oko nas 66 . koja se takoder sastojc od nervnib elemenata. Culn i organi se sastoje od culnih celjja Najprimilivniji oblik cul a su pojedinacne cclije. sva cul a se mogu grupisati u mehaniCka. IV . a pomocu kojih svaki zivo tinj ski organizam sloji u dodiru sa spolj aSnj om sredinom. Sa obje strane kicmene m07dine polaze mozdinski nervi . CUla U neposrednoj vczi s ncrvnim sistcmom su cui a. Svako culo rcaguje sarno na specificne drazi. lrnaju ga najjednostavnije viseeelij ske zivoti nj e.) utjecaj e zivotne sredine. U mozg u i kicmenoj moZdini nalaze sc centri za sve bitne ljelesne funkcije.IV VII Sl. i njegovim pojedinim kvalitetima pocivaju na culnom iskustvu . kojc se nalaze u kozi (bez ikakvog reda) . Pomocu cul a zivOlinje registruju sve (meilaniCke. Mcdutim. stvarajuCi u organ lzmu odgovarajuce nadrazaje. kao zavdeci zivaca.okolozdrijelni nervni prstcn i radijalnc ncrvne trake bod ljokoz.difuzni sistcm dupljara. 50. Culni clementi.kicmenu moidinu. Nervni sistem organa: I . kao sto su dupljari. Cula su difcrcncirana prcma specijalnim funkcijama. vn . cija je razvijenost razlicita kod pojedinih grupa Od mozga polazi 10-12 jakib mozdanih nerava koji inerviraju culne organe i pojedine dijelove glave. hcmijska i optiCka.gangliozno-ljestvieasti ncrvni sistcm anclida i zglavkara.aca. Mozak kicme · njaka ima pet dijelova. optiCke i dr.cjevasti nervni sistem kiemenjaka (mozak. Prema vrstama i prirodi draZi koj c primaju. postoje i u unutrasnjosti tijela i prenose nadraZaje iz unulraSnjih organa. V i VI . obicno se ove celij e grupi su u culne epitcle.

osim to ga. f/el/lijska cLila prirnaj u pod raZaj e razlieitih hcmij skih agenasa (teCnih i plinovitih). irn aju i dodatne zlijezde. ma: JaJn lclm a I sJemel1lClm a. Ovdj e spada culo vida. U ov u grupu spadaju culo ukusa I culo miri sa. a lakoder i organ i bocne linij e riba i nekih vodozemaca. U ovu grupu spadaju c ula dodira iIi laktiln o culo.e. Ovaj organ je naroCito razv ij en kod sisara.Mehanic'ka cula primaju podra1aje dod ira i priliska. koj e se u zivotinj skom svijetu j av lj a u raz liCitirn oblicirna. cul o sluha i ravn olez. . M uski polni sislem sc sasloji od sj cmcnika (obicno parnih). jajovoda . U n aj vecem broju slu cajeva polne eclije n as taju Kakva je grada i funkcija organ a za unutraS nj a luce nj a? Kakva je grada i funkcija nervnog sistema organa? Koje lipove nervnog sistema susrecemo kod zivo tinja? Koj i su organi razmnoZavanja kod nizih i visih Zivotinj skih organizaina? 67 . Zivotinje koje odla1u jaja u spolj aSnju sredin u. u kojima se obrazuju hranlji ve materije za ishranu cmbriona.sj el/levoda i koplliarom og organa (pcni sa) i dodalnih zlij czda. zvu cne i druge lal ase. . odvodnib kanaJa . . . po ln im zlijezda. . Zenski polni sis tem (tipieni) sastoji se od jajnika (neparnog iIi parnog). a ovdj e ce bili ukratko opisani sistcmi muskil1 i zCll skih polnih organa kod visccelij skih zivo tinj a. Kod zivorodnih ziv o linj a spec ijalni dio polnog sistema predstavlja lIIaterica u kojoj sc odv ij a razv ice ploda. materice i lega lisla . u posebnim orgamm a. " Bio log iji razmn oZavanj a je posveceno naredn o poglav lj e. Optic7w cLila prim aju svj cll osne podraZaj e. Sistem organa za razmnozavanje RazmnoZavanj e zivo tinj a se vrsl na dva nacina: bespolno i polno.

u osnovi razmnozavanja je celijska dioba. ostvaruje evolucijska neprekidnos t vrste kojoj ona pripada. Tako su pri sutne mnoge osobenosti u reprodukciji pojedinih vrs ta zivib bica. dakle. rasplod) je jedno od osnovnih i najznacajnijib svoj stava svib zivib bica To je proccs kojirn se ostvaruju medugeneracijska veza i dugorocno odriavanje svih vrsta organ izarn a. I medugeneracij ski i evolucioni kontinuitet zive supstan ce pocivaju n a reprodukciji nosilaca nasljcdnog materijala. Rcprodukcija zivih bica omogucava trajno odriavanje zivota. od njegovib prapocetaka do savremenib i buduCih oblika. Potomci mogu nastati ad sarno jedne celije. odnosno stvaranja i ponavljanja sebi slicnib "kopija" .Bioloski smisao i sLlstina razmnozavanja Zivih bica .Razmnozavanje sporomo (spo m/aClja) Razrnnozavanje (razmnaZanjc. uprkos ogranicenosti duzine zivota svake individue. organa ili organizma. kojim se bioloSki povezuj u gencracij e roditelj a nj ihovih potomaka. u sustini SV ill oblika razmn ozavanja je dioba zivib sistema . spajanjem dviju roditeljskib celija.Veg etativno razlIlnozavC/nje: dioba j ednostanicnih organizoma .v ~ BIOLOGIJA RAZMNOZA VANJA I RAZVICA Razmnozavanje (reprodukcija) zivih bica . Sarno su ziva bica sposobna da se reprodukuju u sebi slicne zive sisterne. ali u svim tim slucajevirna. Osnovne atribute zivog sistema prvi oblici zivota na Zemlji ostvarili su tek na onom stupnju kada su stekli sposobnost razmnozavanja. Razmnozavanje je. cime se. od dijelova tkiva. proces u kome jedan ili dva roditeljska organizma daju jednog ili viSe potomaka Sposobnost 68 . visestanicno vegetativno raZnlnozovanje . pracena podjelom nasljednog materijala.Bespolno razmnozavanje .sarno od zivog bica nastaje novi zivo t.

sp ~ra. audio u pomenutim fazama u zivotu razliCitih jedinki takodcr varira Medutim. I tako. negametsku) reprodukciju. koja traje do oplodnje). Prema tome. bez obzira na to.' je forrniranje garneta (agarnetsko razmnoZavanje). Reprodukcija zivib bica odvija se Ila razlicite. organa i organizarna. ta razlicilost je prisutna i medu istovrsnim organizmima. za norrnalnu sukcesiju (smjenu) uzastopnih generacija svake vrste zivih bica karakteristican je cildicni slijed: razrnnoZavanje .poeetak diplofaze) i mejotiCko stvaranje gameta (kraj diplofaze . dijelova tkiva. lako neuporedivo manja. daje jednog iii vise (takoder) diploidnih potomaka. Bespolna reprodukcija obubvata razlicite obIike vegetativnog razrnnozavanj a i razmn o~avanja pomocu posebnih rasplodnih tjelesaca '. pa je iskIjucena mogucnost novog kombinovanja roditeljskog nasIjednog materijala.. Jasno je da u ovakvim okoInostima izosta. a u izvjesnim detaljima cesto i osebujne. skup jedinki nastalih iz serije uzastopnih bespoInih razmnozavanja jednog ishodisnog organizma i njegovih potomaka oznacava se kao klan. svi ti oblici se mogu svrstati u gametsku i agametsku (agamnu. na generacija se susreCe kod veeine biljaka. ~ivotni ciklus svih ~ivih bica mo~emo podijclili na prereproduklivnu. dakle.tokom individualnog ~ivota nije podjednaka u svim razvojnim fazama.razvoj razmnoZavanje. Na toj osnovi. Smjena generacija predstavlja pojavu ciklicnog smjenjivanja polnog i bespolnog razmnozavanja. u neprckidnom nizu uzastopnih pokoljenja takvih vrsta zivih bica Granicne pojave u smjcni generacija su oplodnja (kraj haplofaze . a u posebnim varijantarna i kod nekih Zivotinj a (medu praZivotinjarna.redukcija dvostrukog (2n) na jednostruki (n) broj hromosoma.od pcrioda mjercnog minulama (neki jcdnocelijski organizmi) do Ilekoliko stotina godilla (neke komjace i sckvojc. Bespolno razmnozavanje U svim vidovima ovog naCina reprodukcijc.poeetak haplofaze.). pri cemu se naizrnjenicno javljaju haploidna (n) i diploidna (2n) faza (haploJaza i diploJaza) hromosomske garniture. na osnovu toga da Ii nove jedinke nastaju putem stvaranja i spajanja pol nih celija (gameta) iii na neki drugi nacin. Prosjecni (bioloSki) zivotni vijek varira u izuzetno sirokim granicama . Bespolnim razmnoZavanjem se u relativno kratkom periodu mogu umnoZiti pojedine osobine roditelja u ogromnom broju "kopija". svi oni u sustini predstavljaju posebne obI ike polnog (seksualnog) i bespolnog (aseksualnog) razmnoiavanja. naCine. pa se kloniranje uveliko primjenjuje u uzgoju ekonomski maeajnih organizama U novije vrijeme kloniranje se siroko primjenj uj e u masovnoj reprodukciji (jednocelij skih i viseeeIijskih) organizama Ciji je nasljedni materijal izmijenjen ("oplemenj en") posebnim metodima genetickog in zinj ~rstva . Vegetati vno razmnoZavanje se odnosi na pojavu da od dijelova diploidnog roditelja direktno nastaju novi (diploidni) orga- 69 . Medutim. na mitotiCkoj diobi tjelesnih (somaticnib) celij a. bez obzira na to da Ii sc to oslvaruje putcm jcdne iIi visc cclija. insektima. reproduklivnu i postreproduktivnu Jaw. U ovakvom tipu razmno~avanja svi potomci imaju nasljedni potencijal koji je identican rodite!jskom. duplj arirna. BespoIni nastanak potomaka pociva.. Diploidni maticni organizarn. parazitskim gli- razmno~avanja stama itd. n ~im racicima. naprimjcr). od prapoCetaka Zivota do njegove daleke buduenosti. prema tome. U tom procesu pOlpuno izostaje mejoza . 0 najtipicnijim primjerima smjene gcneracija biti ee rijcci u narednim izlaganJuna. U svom tipienom oblilc smjeu. potomke stvara sarno jedan roditeIj.

Obuhvata razliCite oblike diobe jednoeelijskih organizama i reprodukcije viseeelijskih biljaka i zivotinja pomocu manjih iii veeih dijelova tkiva. popreena dioba trepljasa II . Bespolno (vegetativno) razmnoZavanjc jednoeelijskib organizanna I . papratnjacama i sjcmcnjacama) formiraju se rasplodni pupovi. Kao ilustracija najedCib prirodnill i "vjdtaCkib" oblika vegetativnog razmnoZavanja kod biljaka mogu posluzili uobieajeni metodi uzgoja nekih ekonomski znaeajnih i ukrasnib vrsta (sl. nastanka novih jedinki (sl.). lukovica (crveni luk i ednjak) i podanak iii rizom (perunika). nakon odgovarajuceg tretmana (na poscbnoj branljivoj podlozi) dobijaju se kompletn c biljke (duhana i krompira naprimjer). anneba.mnozavanju javljaju u sustini isti proccsi diobc nasljednog materijala roditeljske celije. mabovinama. naprimjer) i zivotinja (ameba i plazmodijum . 2. 53). i kod njih se u bcspoJnom raz- 70 . pri eem u ti cclijski kompleksi mogu biti razliCitog obim a i porijekla. te lislOvi (bcgonija) i st%ni ili vrijete (jagoda. podjele citoplazme i matienog organizma. 52). lako kod bakterija nema diferenciranog pravog jedra (pa ni mitoze). U svijctu visecelijskih zivotinja vcgetativno razmnoZavanje susrccemo kod mnogih beskiemenjaka (sl. 2. Dioba jednoccJijskih organizama je najjednostavniji naCin bespoJnog vegetativnog razmnoZavanja. tripanozoma nizmi. Potomaeke jedinke se najedce dobijaju iz kompletnog podzemnog stabla iii njegovih dijelov a. cvjecarstvu). Neke biljke se mogu razmnoZavati i pomocu dijelova korijenovog sistema (jabuka. tj . koji se nakon opadanja razvijaju u novu biljku . Iz malog parceta nedifcrcnciranog tkiva (srzi. ljubieica i dr. 51.uzroenik mal arij e.visestruka (multipla) dioba: 1. sljiva. h. ViSestanicno vcgatalivno razmnoZavanjc edce se susrece u biljnom nego u zivotinj skom svijctu. Od nadzemnib dijelova biljkc u vegetalivnoj rcprodukciji naj siru primjenu imaju izdanci . sadni materijal zelj ene kakvoce (bez uzroenika odredenih bolesti. dolazi do formiranja novih jedara. na dvije iii vise identicnih diploidnih "kopija". vinogradarstvu.).reznice (vinova loza. naprimjer). trdnja.'Upina. NajecSCi 1 II l SI. ruza i drugi "peJceri" u cvjccarstvu).prosta dioba: I . malina itd. lednostruka dioba moze biti poprcCna (kao kod papueice i drugih trepljaSa) iii uzduzna (kao kod zelenog i drugih bieara). Potomstvo nastaje iz viseeelijskih dijelova roditeljske individue. naprimjer) moze se umnoziti pomocu "kulture tkiva ". a to su: gomol) (krompir). a karakteristicna je za mnoga biljna i zivotinjska jednocelijska bica Nakon mitotiCke diobe genetiCkog materijala. 51).organa iii organizama roditelj ske jedinke. uzduma dioba bicara. naprimjcr). Visestruka (multipla) dioba je prisutna kod mnogih jednocelijskih bilj aka (hlarnidomonas. smokva. U proizvodnji kultivisanih biljaka. Kod nekih vrsta (medu crvenim i smedim algama. Ka/el/1ljenje takoder predstavlja svojevrstan oblik "vjestafrog" vcgetativnog razmnoZavanja (u vocarstvu.

- II SI.1 3 SI. Relativno cesta je vegetativna reprodukcij a viseeelijskih zivotinja koja se bazira na sposobnosti regeneracije. kisne gliste iii nekih pljosnatih crva. Neki oblici vegetativnog razmnoZavanja visecelijskih zivotinja: I . tj . list (begonija).regeneracija: 1. a prilagodene su na vodenu sredin u. Nepo\cretne spore se najcesCe rasprostiru vodom i vjetrom. prikazani su podzemni izrlanci. nadomjestanja vecih dijelova organizrn a.uba) (Na slici 28. a nerijetko ih prenose i zivoti nje koje se njima hrane iIi dolaze u doticaj s njima na bilo koji drugi nacin . rasplodni pupovi (lukovicasta rez. 53 . Veoma izrazenu sposobnost regeneracije ima i bidra. II . Iz svakog pupoljka lukovice. gomolja i podanka moze se razviti kompletna nova biljka. i to nakon normalne mitoze. kod koje od pojedinih dijelova tijela takoder postaju nove jedinke. RazmnoZavanje sporama (sporulacija) je nacin bespolnog razmnozavanja pomocu posebnib rasplodnih stanica. morska zvijezda. naprimjer. Spore se obrazuju u reprodukcijskim organima koji se zovu sporangije. 52.) prirodni naCin ovakvog vida razmnozavanj a kod tih organizama je pupljenje. a iz svakog otkinutog kraka morske zvijezde moze nas tati cio organizam. Pokretne se akti vno krecu i oznacavaju se kao zoospore. Tako se. Nakon popreenog presijecanja. Mogu biti pokretne i nepokretne. Neki oblici vegctativnog razmnoZavanj a viseeelijskih biljaka: 1. stoloni (jagoda). naprimjer. papratnjaca i . na tijelu hidre iii spuzve obrazuju pupovi iz kojih nastaju nove jedinke. kisna glista 71 . 2. 2. iz svake polovine nastaje nova jedinka. 3. Ovaj vid vegetativnog razmnozavanja karakteristican je za alge i gljive. a susreee se kod mabovina.pupljenje (hidra).

pak. polni orgal11 I poine cehje .avanju ! ivih biea? Koji su os nov ni tipovi ra7.ama? Koje su osnovnc odlike r37. Kod svih vesta zivib bica sa ovakvim razmnozavanjem gameli su redovno difereneirani na muske i zenske.avanja kod vi scCclijskih organiz. Uobicajeni opci nazi vi za garnele su spennalOzaid (muSki) i jaje (!cnski). U oba slucaja.Gametogeneza: spermatogeneza I oogeneza . mu skc i zenske polne celije sc jasno razlikuju (po obliku. velicini. mu ski i zenski garnet s u medusobno razlicili po fizioloskim i genetickim.Polno razmnozavanje visecelijskih organizama: alge. za kSl dana proizvede 16000000 spora.gamela (gamelsko razmnoZavanje). medulim.mnoZavanja sporama? Polno razmnozavanje . g/ji ve. Vegetalivn e spore se ces lo formiraj u u ogromnim kolicinama: pecurka dijarnelra 10 em.Oplodnja . odnosno funkcionalnim svoj slvima. Kakav jc bio loSki smisao u Ta7. Kod jednostavnijib biljaka i zivolinja garneli oba pola su morfoloski j ednaki pa sc zovu izoga1lleli .) i nazivaju se anizogameli iIi heleragameli. 72 . konjuga cija i autogamija . Kod veCille vi secelijskib organizama.evjelniea.. lI1ahovine.Polno ra zmnozavanje j edno ceiijskih organiW IIW : kopulacija.Polna reprodukcija . papratnjace i cvjetnice Polna (seksualna) reprodukeija zivih bica vr~ i se pom ocu speeijalnih polnih eelija . pokrelUivosli ild.mnoZava nja prisutni u zivom svijctu ? Sta jc bcspo lno razmnoZavanje i u cemu mu jc sustina ? Kojc su os novne od likc vcgetalivnog ra7mnoZa vanja jcdnoeclijskih organ izama? Koji su osnov ni oblici i osobinc vcgctati vnog ra7fl1no7. kao i nekili zivolinja (praZivotinja iz skupina sporozoa naprimj er).mno'.

vral i rep. jajna cellja Spennatogeneza je proces naslajanja mu skih poinih celija . Razmn oZavanje ovakvih organizam a se vrSi unakrsnolll oplodnj ol/l dviju j ed inki (metilj . pol nom razmn oZavanju jednocelij skih biljaka i zivo tinja jcdan organizam funk cionira kao muSki. Iako je u sustini slicna spermato- Stranoop[odnja (kod veeine cvjetnica. to je posljedica pojave da m ejozu karakterisu jedno udvajanje (duplikacija) a dvije diobe hromosoma. To su dvopolne ind ividue iii henllafroditi. sprematozoidi II . sekundarne sperrnatogonije.spermatogeneza: I . primamo polarno tjelasce. mejoza II i obrazovanje jajne cellje. 54-I).. Kao sto j e vec ranijc istaknuto. mejoza prvog 1 obrazovanje oocita drugog reda.j ajnicima. oociti prvog reda.oogeneza: I. pu z idr. Zalo je rep bog at mitohondrij ama . U zivom svijetu taj proces ima niz posebnih varijan ti. U sustini ovog procesa je mejotiCka celij ska dioba. a dru gi . sekundarno polarno tjelaScc. Kao sto je ranije istaknuto. obuhvata i obrazovanje karaktenstlcne 73 . mejoza II i obrazovanJe spermatozoida (sprematogeneza).spermatozolda (sl. 2.Gameti se razvlJaJu U posebnim (muSkim i zenskim) polnim organima ili unutar jednoeclijskih organi zama. 54. Kod veCine vrsta spclmatozoid ima glavu. a. 7. 3. ) iii saillooplodnjo/ll Ucd nogodi snj i korov rusomaca. sv ak a vrsta ima svoje specificnosti (s l.anleridije (muski ) i arh egonije (zen ski).kao zenski gamet. i u biljnom i u zivotinj skom svijetu nisu rijctki slucajevi da obj e vrstc gamela pIOizvodi isla jcdinka. poijska ijubiCica itd. Gamctogcncza 11 SI. naprimj er) j e pojava da svaki zenski garnet j edne jedinke moze bili opioden muSkim gametom bilo koje druge (istovrsne) indi vidue. Kako po obliku tako i po strukluri ovih dijclova. sekundarne oogonije. 4. 5. Kod viseeclij skih organi zama muski i zcnski gamcli obicno naslaju u razli citim (mu skim i zenskim) . a kod vi Sccelijskih bilj aka . Medulirn. pored mej?ze. 54-11) Odvija se u zen skim polnim zlij ezdam a . u koj oj se diploidni broj hromosoma (2n) tjelesnih celij a roditeij a svede (reducira) na hapioidni broj (n) u u gametima. Obubvata mejozu i obrazovanje zrelog jajela. 4. Jcdro spermalozoida je smj es tcno u nj egovoj glavi. koje su osobene za svaku vrstu organizma. a PI. 5. a rep slu zi za aktivno kretanj e spcnn atozoida u tcenoj sredini . 55). spermatociti prvog reda. a (kao iiustralivan prirojer) ovdj e Ce bili opisana gametogeneza u gonodama (poinim ziijezdama) viseeelij skih zivo tinj a. mejoza 1. Odvija se u sjemenicima (muskim polnim zl ij ed am a) . Oogeneza (ovogeneza) je proces slv aranj a jajnih celija (sl. 2 . Proces gametogeneze I . forme i grade spennatozoida. kisna glista. je proces stvaranja gam eta. 6.jedn opo/n illl j edin!wllla. ). polni organi visecelij skih zivolinj a su sjelll enici (muski) i jajnici (zcnski). 3.svojev rsnim zaristirn a proiz vodnj e energij e.

,
4 5
{j

osnov u eega se vrii i njihova kl asiflkacij a u nckoliko kalcgol-ij a (s l. 56). OpJodnj a (oplodenjc, oplod avanjc) nas taje spajanjem mu skog i zcnskog gameta u j edi nstvcnu celiju - zigol (zigotu). Pri tom se haploidn c (n) hromosomske garn iture dv aju rodilelj ski h po lni b eclij a spoje u j ednu diploidnu (2 n) garniluru zigOl a, odn os no zaeetak (zame lak) novog org,Uli zma (s1. 57). T ako, j edn a polovin a nas lj edn og materija la svakog potomka potj eee od muskog roditelja, a druga polovin a od zen skog . Time se omog ucava novo kombino vanje rod iteljskib naslj ednih einil aca u potomstvu, tj . poveeavanje nasljedne promjenlj ivos ti odredene vrs te zi vih bib. N aucno je dokazan a einjenica da uvecana varijabilnosl individu a povecava izglede vrste za dugoroeni ops tlm ak u vjee no promjenljivim uvj eLima zivolne sredin e. Prvi zivi oblici su se, vjerovatno, razm noZavali bespoln o, a poln a reprodukcija predstavlj a kasniju evolucijsku tekovinu. Oplodnj a pods tiee razvoj novog organi zma, a sasvim su rijetki slueajevi da iz neoplodenog j ajeta nastaje nova jedinka. Takav naein razmnozavanja zove se parlenogeneza (lako, naprimj er, nastaju trutov i - muzj aci domace peele).

1

7

\

SI. 55 . Spermatozoidi nckih vrsta zivolinja: 1. covjek, 2. raia. 3. plica, 4. gu ndelj. 5. meduza, 6. riba (stuka). 7. 8. riba dvodihalica. 9. rij cCni rak. 10. obla glista. 11. rak kraba, 12. vode na buha (dafnija) genezi, u odnosu na nju ima i niz posebnosti. Jaj a visecelij sdkih zivotinj a su uvij ek veea od spenn atozoid a. Kod mn ogib su veoma krupn a jer sadne veee kolicine zumanjka (v itelusa). To je rezervna tvar, koj a je obieno smjdtena u j edn om kraj u j ajeta Taj dio se ozn aeava kao vegelativni pol, a suprotni je aninwlni pol, gdj e se nal azi pro topl azma (citoplazma i j edro). KoliCina i raspored vitclusa u JaJlffi a mogu biti veom a razlieita, na

........< .c~: ..... :. .
1
2a

'. :':' ::H.' ': .

....:·: 1·.· . 1 · .

3
2b

SI. 56. Tipovi zivotinj skih jaja: 1. izolecitno jaje (sa malo zumanceta, ravnomjemo rasporedenog u citoplazmi; primjer amfioksus - kopljaca i sisari). 2. telolccilno jaje sa umjcreno (2a) iIi mnogo (2b) zumanceta. a citoplazrna i jedro su na animalnom polu; primjer: gmi za vci i price. 3. centrolecitno jaje (sa zumancetom kojc opkoljava centralno smj eslenu citoplazrnu; primjcr: insekti ): I - jedro, II - citoplazma. ill - zumance (v ilelus)

74

\:!.~

G

_' ,. 0 "

/~,.
I

,

I

SI 57. Oplodllja kod viSeeclijskih livotinja

SI. 58. Polno razmnozvanj c jcdnoeclijskib organizarna - osnovne fa7 konj ugacije ..e d va lrcplja~

Polno ralmnoZavanje jcdnocclijskih organi7 ..ama Polno razmnohvanje i smjena generaclj a prisutni su kod vecine jednoeelij skill biljaka i zivotinja Kod ovib organi zama postoje tri osnovna naeina polnog rasploda: kopulacija, konjugacij a i autoganuJa Kopulacija je proces u kome se dvije jedmke jednostavno spoje (uz stapanje jedra i citopIazme) u novu jedinku koj a se zatim. dijeli . Dva kopulirajuca organizma funkcioni u koo muSki i Zenski garnet, a morfoloski g1edano, mogu hili izogarneti ili heterogameti . Ovakav tip seksualne reprodukcije irnaju, naprimjer, bieasti j ednoeelij ski organizmi , Konj ugacija rezultira azmjenom jejedno6elij ska organizma dara dva (sl. 58). U ti plenim primjerima pocinje sparivanj em i priIjubljivanjem dviju jedinki , a zatirn dolazi do mejotiCke podjeIe polnog jedra u svakoj od njib: kod dvoj edarnib vrSla, sarno jedno jedro (mikronukleus) je polno akti vno, dok drugo (makron ukJeus) kontrolira oslalc zivotne funkcije. Od ectiri novonastala jedra, tri se razgraduju, a eetvrto se podijeli na

dva: musko (" migratomo") zensko ("stacionamo"). Zatim dolazi do razmjene migratomib (muskih) jedara, odnosno osobenog vida unakrsne opIodnje. Nakon spaj anj a migratomib i stacionamib jedafa, organizmi se razdvoje i svaki od njib se nezavisno dijeli. Konjugacija je, napri mjer, rel ativno cesta kod treplj astib jedno6elijskih organizarna, a poseban oblik ovakvog razmnozavanj a imaj u i neke bakterije. Aulogaroija podrazumijeva poj av u da iSla individua, nakon mejoze, obrazuje dva polna jedra (celije), od kojib jedno funicclOnIra kao muski, a drugo kao zenski gamet. Njibovim spaj alljem nastaje novi zigot, sa novom kombinacijom genetiCkog materij ala (sl. 59) , Ovaj svoj evrsni oblik sarnooplodnj e, uz ostale naci ne razmnozavanj a, susreeemo napnmJer kod papuCice (paramecijuma). Poino razmnoZavanj c visccclijskih organizama Alge i gljivc pri polnom razrnnozavanj u obieno formiraju heterogamete, ali nisu rijetke ni izogametne VfSle. Kod nekih nilastih zelenib algi, naprimjef, -stvaraju se oogonije - stanice u kojima se
75

S1. 59. Polno razmnoZava nj e jed noeclijskih organtzama - osnovnc faze aUlogamij c

protoplast oblikuje u zenski garnet (jaje). Na istoj iii nekoj drugoj niti, odrcdene eelije se razvijaju u anteridije, gdje nastaju muske polne eelije (sperrnatozoidi). Kada muSki gameti sazru, stijenka anteridije puea pa oni izlaze u vodenu sredinu. Aktivno se kreeu i jedan od njih ulazi u oogoniju, gdje dolazi do oplodnje. Nakon izvjesnog vremena, putem mejoze, od zigola nastaju spore. I u ovom primjeru, dakle, susreeemo smjenu generaeij a, pri cemu diplofaza (zigot) lraje relativno kralko, a zatim sJijedi du ga baplofaza ove alge (sl. 59). Polna reprodukeij a gljiva ima niz osobenih varijanti. Kod peeurki, naprirnjer, sa donje strane klobuka (nakon mejozc) formiraju se haploidne spore. Kada dospiju u povoljne uslove, one klijaju u koncaste hife (mieelijurne), od kojib jedne funkeioniraju kao muSke, a druge kao zenske. Poslije spajanja jedara suprotnog pola, razvija se plodonosno tijeJo (seSir i drSka), koje ponovo slvara mnostvo spora. Mahovinc su jcdina skupina viSill biljaka u kojoj je gametofit (icdinke koje obrazuju gamete) razvijeniji od sporofita (oZl1aCenog kao protonema - na kojoj se razvijaju spore). Zeleni gametofit sa listiCirna (za koji se u obienom govoru veZe pojmom "mahovina") obrazuje mus1ce i Zenske gamete, pri Cemu biljke mogu biti jednopolne i dvopolne. Za oplodnju je neopbodna

vodcna sredi na, a za to su dovoljne i minimalne kolicine vodc (kap kiSe iii rose, npr.). Pa pralnj ace imaju vise redueiranu baplofazu (gametofi t) u odnosu na mallovine. Na sporofi lU (biljka pod kojom se obicno podrazumijeva "papral") razvijaju se sporangij e, a u njima spore, koje su iii medusobno jednake (izospore) ili razlicite (belerosporc). Iz spore se razvija prora/ij (gamelofi l) i - zivo tni ciklus paprali se ponavlja. Cvjctniec karaklerise dalja redukcij a gametofita (haploidne fazc), dok j e sporofit vaoma razv ijen i difercnciran na korijen. stablo i list. Makrospore se ne odvajaju od malicnc biljke nego ostaju u plodniku, odnosno sjemenim zamecima. Najosjetljiviji procesi u rcprodukeiji ovib biljaka odvij:1ju sc u organizmu roditeJjskih jedinki, sto omogueava uspjesnije odrlavanje medugeneraeij skog kontinuiteta i opstanka vrstc. Znacajno je istaei da kod veCine cvjetnica muski rasplodni elementi nisu pokretni i oznacavaju se kao spermalne stanice. Pored toga, za njib je karakleristicno i to da im za proces oplodnje nije neophodna voda. ViSccelijskc Zivotinjc, u polnom razmnoZavanju, obicno ispolj avaj u sve karakteristicne pojave koje su vee opisane u tipicnom primjeru procesa gamelogeneze i oplodnje.

76

Kojc su osno vne odlike seksualne reprodukcije? Koj i su rnu lli i icnski polni organ i kod bilj aJca i 7jvotinj a i kalcve polne celije proizvodc? Kojc su os no vne karakleristikc spcnnalogcneze i oogenezc? U cernu je suslin a opJod nje i slvaranj e zigo ta? Koji su osnovn i ti povi poJn og razmnoIavanja j cdnocclij skih organi7.ama? Koja su os nov nc karakteris li kc poJnog razmnoIavanj a visccclijskib organi zama?

Individualni razvoj zivih bica

- Dioba i rast ce/ija u junkciji individua/nog razvica, diferencijacija, organogeneza i moifogeneza - lndividua /ni razvoj vi§eeelijskih biljaka: j aza miro vanja, jaza klijanja, vegetativna Ja za i reproduktivna jaza - lndividua/ni razvoj vi§ecelijskih Zivotinj a: embriona/no razvice (bra zdanje, gastrulacija i obrazovanje klicinih listova) - Postembriona/ni razvoj: direktno ra zvice, p otpuna I nepotpuna metammf oza - Starenje i smrt

Osobenosli indi vidualnog razvoja Zivih bica primamo su povezane sa stupnj em s[oZenosti njihove organizacij e i naeinom razmnoZavanj a. U ovom poglav[ju bili Ce razmolreni naj opCiji primjeri kod organizarna sa polnim razmnozavanjem. Razvoj svih vi seeelij skib organizam a, od zigo ta do odras[og slupnj a, karakteri se nekoliko zajedniCkih procesa i poj ava. Dioha i rasl ce/ija rezul tiraju poraslom nj ibo vog broja i veliCi ne. Diferencijacija je proces nas lajanj a medu sobnih razli ka

u obliku, veJi cini, sastav u i funkcij i novonastaJih ceJij a. Organoge/leza obuh vata proces naslajanja karakteristicnih organa, a lIIorfogeneza predstavlja razvoj karakteri slicn<;Jg obli ka i grade odraslog organizma. Ovi procesi hronoloski ne sJijede j edan za drugim, nego se naj ceSce odvij aju istovremeno, medusobno se prozimaj u, prcplicu i usmjeravaju. Njihov intenzitcl, med utim , osoben je za pojedine faze rasta i razvoj a i 10 po poj cdinim procesima i njihovim mog ucim kombinacijama.

77

8-10. .rZc rezcrvnu hranu za razvoj k1icc. Embrionalni razvoj biljaka (rusomaea. djevojaCka trava. Obrazovanjem kotiIedona (supki. ill. kao evolutivno najodredenijih pripadnika biljnog carstva Nakon oplodnje. Na potpuno fOl1Jliranoj klici razlikujcmo korijenak. Individualni razvoj cvjetnica odvija se u eetiri osnovne fizioloSke faze.kotiledoni 78 . . 60.suspenzor. QQ ~ 1 2 3 4 5 8 6 7 10 SI. koje se u nizu susjednih gcneracija ciklicno smjenjuju. Na osnovu broja kotilcdona. On je u poeetku u teenom stanju. od mne eelije nastaje loptasto tieldce . stariji stupnjevi 1. Iz prve diobe zigota nastaju bazalna i vrSna eel ij a. pastirska torbica.izdanak. IV. kod ovih biljaka zigot izyjesno vrijeme miruje. skrivcnosjemcnjaec se dijcle na monokotile (jcdan) i dikotile (dva).proembrion. naredni (srednji) stupnjevi. . a u prirodi jc primarno povezana sa ritmikom smJene godisnjih doba. 60). perce) sa pupoljkom .em brio. Visekratnom diobom.'U masu.Individualni razvoj viSecelijskih biljaka U biljnom svijetu susreeemo niz posebnosli i medusobnih razlika u razvieu cak i rclativno srodnih vrsta. on prelazi u stupanj embriona iii klice (sl. dvije. koji se kod k1ijanaca brLO izduzujc. iz stabaoccta . a supkc sad. poeetni stupnjevi sa jednom. a kasnije oevrsne u viSeeelijsh. Izmedu kotilcdona i korijenka jc hipokotil. .vrh korjenka. dok se ne obrazuje mnogojedarni endospel1Jl. Kod cvjetnica njena duzina uveliko varira. 5-7. jedan iIi dva kotiledona i klicin izdnnak (stabaocc. k1icinih listiea). U razvoju klice veoma rano se difercnciraju polovi korijcna i izdanka. Tipicne razvojne faze viseeelijskih biIjaka mogu se prouCili na primjeru cvjetnica iz skupine skrivenosjemcnjaca. cetiri i vise celija. Odlikuje se smanjenim intcnzitetom prom eta materija (metabolizma) u sjemenu. II. Iz korijenka sc razvija korijcnov sistcm. Faza mirovanja je prisutna kod mnogih biljnih vrsta. Capse/la bursa-pas/oris): 1-4.

61. 6. oni uvehnu i opadaju . dakJe. Period koji je polreban za dostizanje ove faze medu cvjelnicama siroko varira. temperatura. gdje dolazi do njihovog spajanja u zigot i cjelol. zaIwaIjujuCi rezervnoj hrani koj a se crpi iz (2) kotiledona. prvi put procvjeta lek nakon dcset godina zivota) . Rcproduktivna faza u razvoju cvjelnica pocinje pojavom reproduklivnih organa . 2. moze poceli i u cijelosti se odvijali u vanjskoj sredini iii moze poceti u tijelu Vegetativna faza poeinje nakon formiranja glavnih vegetativnih organa: korijena. celije tvomog tkiva se ubrzano dijele i poveeavaju. 61). naprimjcr. Proces individuaInog razvica visecelijskih zivo tinja. prvi listovi.do pojave organa za razmnozavanje. Kao primjer jednogodisnjih hiljaka moze- 2 1 3 Sl. Nakon aktiviranja klice. kotiledoni (supke). konccnlracija kisika i drugo. 5. Kod nckih vrsta znacajno je i pretbodno djelovanje tih ekoloskih faktora. VeCina zivotinja koje zive u vodi izhacuju gamete u spoljaSnju sredinu.veeina drvenastih biljaka (maslina. a moze lrajali i do nekoliko godina. epikotil. Istovremeno se razvijaju i korijen i zeleill izdanak (stabljika i list) koji pocinje samostaIno da stvara hranljive matcrije. Kada sc iz kotiledona iscrpi rezervna hrana. korijenak' 3. Hipokotil se izduzuje i brzo iznikne iz zemlje.'upnog razvoja generacije. te oblikovanje karakteristicnog habilusa (vanjskog izgleda) biljke. kJija samo pod uvjetom da je u fazi mirovanja bilo izlozeno mrazu. Osnovno fLZio10Sko obiljdjc klijanja je veoma intcnzivan proces disanja. Sjemc nckih ectinara. dvogodisnje su kupusnjace. aIi u svim primjerima . naprimjcr. Takav nacin oplodnje naziva se spoljasnja (vanjska). UnulraSnjoj ferlilizaciji uvijek prethodi parenje (kopulacija) jedinki suprotn og pola i unosenje spermatozoida u polne organe zenke. Posebno je odlikuju intenzivan rast i diferenciranje organa. svjetlost. stabla i listova. naprimjer. Kod nekih drvenastih vrsta reproduktivna faza nastupa tek nakon vise godina vegetativnog razvoja (visegodisnje biljke). a prestaje gubilkom sposobnosti razmnozavanja. Ona razlicito traje. bipokotil.cvjetova i plodova sa sjemenom. 7Q . za razliku od unutrasnje gdjc zigot nastaje u organizmu majke. a viSegodisnje . 7. mo uzeti sve nase zitaricc. 4. sekundarni korijen. Tokom klijanja graba susreeemo sve tipicne pojave prvih etapa u razvicu cvjetnica (sl. sto jc vezano za povccanu potrosnju kisika. Poeetne faze postembrionalnog razvica visib biljaka: grab 1.Faza klijanja nastupa u odgovarajueoj kombinaciji vanjskih cinilaca. Individualni razvoj viSecelijskih zivotinja Oplodnja jajeta ovih zivolinja moguca je sarno u tecnoj sredini. a dvogodiSnje tek naredne godine. klicin pupoljak. pri cemu su posebno znacajni vlainost. Jednogodisnje biljke cvjetaju i daju plod isle godine kada su i iskJijaIe.

. ·r . Formiranjem brazdi. . 62. sisari gas trulacija: majke (zivorodne vrste)..' '. 3. 1/ . ':':. 4. osam.. U primjerima gdje je segmentacija ogranlcena na odredeni dio oplodenog jajeta (kao kod ptica) rijec je 0 ne- 80 .. '.'1 . ": :... "" => ~ . . ~ :. . a zavrsava rodenjem iii izlaskom iz jajeta. 2.. -' ~::.' ..). sesnaest itd. Oplodena jaja koja su bogata rezervnom hranom (kao. :. vodozemci. to !::! . Razviee ovih zivotinja obuhvata embrionalnu i postembrionalnu fazu . Embrionalno razvice poeinje prvom diobom zigota.·~ · r . % \ > ..' . . a zavrsiti vani.< . Brazdanje oplodenog jajera teee od prve diobe do obrazovanja klicinib listova. ".' . w ~ 0 . : '" ~ ><n ~ <D . oplodeno jaje se dijeli na segmente pa se ovaj proces oznacava i kao segmentacija (sl. daljirn diobama broj blastomera se umnozava geometrijskom progresijom (cetiri. .. . . bezlu ba njci. U prvoj diobi zigota nastaju dvije blastomere.::.' .~ : .j2i ~ W <n w CO ~ "- Z <: ~ '" ~ > CO W w => ~ ~ ~ a: ~ w "" '" c: "- <n to => "" "" o N z => 1 2 3 4 SI. npr. Tok prvih dioba zavisi od koliCine i polohja zumanjka. 62). Pocetne faze embrionalnog razv lca visecelijski h zivoti nja brazdanj e I..' _. kod morskog jeza) imaju potpurzo (rotalno) brazdanje pa su blastomere pribliZno iste velicine. plice.

U vlacenje m j ednog zida loptastog tijcla prema drugom na koncu se dobij e dvoslojna poJulopta (kao nakon pritiskanj a probusene gumene lople). Pocetak: gastru lacije slikovito se moze prcdociti na prirojeru loptas le blaslulc. lice na odrasJe j edinke. Na osnov u od nosa u vel iCini blastom era mozemo razliko vati j ednako (ravnomjem o) i nej ednako (neravno mjem o) brazdanje. no se izmcdu nj ih razvij a treei (sred. nervni 81 .potpunol/l bra zda nju . ali nem aju kril a i z ive u vodi . u koj oj nastaje embri onalni stupanj gastrula.skelel.nj i) klicin list . Kod mn og ih zivolinja embrionalni razvoj se zavrsava radanj em mladib j edinki kojc morfo losko-an ato mski li cc na svoje roditclj e i daljim ras tom i ra7. To je direklllo ra~v ice iIi ra zvice bez preobrazaja (mclamo rfoze). Velicin a bl aslomera opada u svakoj narednoj diobi . dok kod krilatib in sekata susreecmo razJicite stupnj eve preobraZaj a. ) zadcZavaju sc i kod odras lih j cdinki . a kod nckih u an aJni o lvor. pos lcmbrionaln i razvoj poCinje stupnjcm w rve (l iCinke). ncki b ri ba i vodozcmaca) tek proJaskom kroz niz razvojnih faza dobij a defi niti vni oblik i gradu odraslog o rganilLna. Gastralna duplja postaj e crij evni kanal. Bujanjcm till sloj eva i pribli Zavanjem rubova poluJople.:tura blaslule zavise od tipa 0oplodene j ajne eelije. Oblik i slruJ. od ekto derm a . odn osno ra zvice sa preobra zaj el/l (melamorfozom). na vegelali vnom po lu celij e se sporij e dij ele pa su krup nij e od onih na anim aln om. larvcni stupnj evi se od os talib odras lill jedinki mog u razlikovati i po lom e u koj oj sredini zive.~n a duplj a) . Pored oblika. Jed naku seg m enlaciju . Nakon 1oderma i endoderma. zatim po ishrani.mezoderm . a od mezodenna . a brazdanj e zavrlava embli onalniOl stupnjem koji se lOve blastula. U toku daljeg razv ica.Ie) duplje ... Pri nejednakom brazdanju J1C moze se obrazovati Joplasta blaslula sistem i cul a. gaslrula kasnije dob ij a priblizno loptast oblik. U ovom dru gom slucaju. L arve vilin skih konjica. misiCi i vez ivno !kivo te organ i za lucenje. naprimjer. np r. a nej ednaku .kod opl odenih j aj a bogalih zum anjkom .. Tako nastaju dva klicina lista : unutraSnji elldade17l1 i spoljaSnj i eklodenll .blastace10m. nastajc u mezodcrmu i obloZcn j e mezodermalnim epitclom (peritonewn). Celom je. koj a veom a cesto (kod beskicmenjaka.. mcdutim. odnosno posJij e rodenja. recimo. Ccsto je to oblik 1 pte sa unutraSnjom supljinom . nacinu krctanj a i d ru gim karaktcri stikama. Jl ustrali vlle primj ere d irektnog eeemo kod i indireklnog razvoja susT insekata. a blastopor se kod vccine zivo linja razvij a u usni o tvor. 62). kad a dobiju krila. Ovaj stupanj eOlbrionaIn og razvoja n astaj e uvlacenjem (udublj ivanjem) j edne slrane blas loderm a (sl. T o j e indirek{rIO ra zvice. od endoderm a nas taje epitel probavnog trakta. 10 j e liep a/puna //leta - Obra zovanje klicin ih list ova je naredn a faza emb ri onal nog razv iea vi!kccl ij Skill organi zarna.koza i nj ene tvorev ine. Javlj a sc kod viSih beskicmenjaka (prslenasli crvi i mekuSci) i bordata Postembri onalni razvoj visecelijskih zivo linja obuh va ta peri od poslije izlaska embrija iz j ajeta. a sloj eelija koji ga okrufuje naziva se blastode17ll. sekundam a ljclcsna duplj a. Mlade j ed inke beskrilnib vrsta po lpun o lice na odras le. postcpefomniranja eJ. s usrecemo u pomenutom primjeru morskog jeza. Sam proc es [ormiranj a gas trule oznacav a se k ao ga s{rulacija. medutirn . Kod d ru gi h zivotinja. Supljina udublj ene strane zaCe!ka gastrule prcdstavlja zaeetak gaSlrulille (gastra l. Os taci blas tulin c dup lj e kod nekih organi zam a (v aljkastib crva . prelaze u adultni stadij i zive u vazd us noj srcdini .vicem samo dosti zu izglcd i dimen zij e odraslog (adu llllog) organi zma i po lnu zrclos l. a takva du plja zove se pseudocelol/l (plim ama ~ c l c. sa maJim o lvorom koji se zove blastopor.

petnaestak dana. cirne sve vise gube svojstva koj a su irnale prve zarnetne celij e. 3.' '1I1''. pa promjene u jednom sklopu utjecu i na druge. ishrane itd. Nj ibove larv e uopee ne lice na rodilelj e. U osnovi procesa starenj a j e gomilanj e (od oplodnje pa dalj e) niza ncpovratn ih stru ktumih .·". mi nerala u vodi. na SoC . imago (odrasla jed inka) 82 . nac in z ivola g usjeni ce leplira. Tako kod obicne vinske (vocne) musice.i lepl iri.SoC. funkci onalnih i drugih promjena u celiji i organizmu. 4. Znacaj lib promj ena m oze iJustrirati prirnj er eksperim entalnog premj estanj a j edra iz crijevnog zida punoglavca u j ajnu ceJiju zabe koj oj je odslranj eno jedro. jajc. Svaki zivi organi zam predstavlja integralnu cjelinu sa izbalansiranirn odnosom aktivnosti poj edinih funkcionalnih sustava i to od molel. Pcele.'Ulamog ni voa do organi zma kao cjelinc. razvoj. koncen tracije kisika. Sarno zivi organizmi se radaju i umiru . stare njc i smr t prirodn c su poj avc u tok u pos toj anj a svakog zivog bica. DuZi na poslembrionalnog razviea zavisi i od mnogib vanjskih faJ. 63. nakon forrniranj a nervnog sustava. Od "presadenog" j edra i njegovc nove sredine razvija se odras la Zaba (dok to izostaje u svirn pokusaj im a premj es tanj a takvog jedra u somaticne celij e) . dok je odras la j edinka m esozder i dise na pluca i kozu. DuZina poslembrionalnog razviea je veoma razliCiIa cak i kod relativno srodnih Zivotinja. imaju potpuni preobrazaj i prol aze kroz slupnjeve jajeta. a na O°C ... larva zabe (p unoglavac) zivi u vod i. . a zavrsava smreu. larva (licinka). na tempcraluri od 22. · - SI. taj proces pocinj c j os u embri onal noj faz i razvoj a svakog zivog bib. 0 . svjctlosti. mOl/oza. I vrdokri lei Starenje i snort Zivot svakog zi vog bica pocinjc zaceCem. 63). farve.J. naprirnj er. 3 (: '. lutke i il/laga (odrasle jedinke) (s l. pak. 2. na temperaturi od 20°C . U osnovi lib poremeeaja je opadanje funkcionalnosti regulatora zi votno znacajnib procesa i nepovratni gubitak sposobnosti regen era- Medu ki cmenjacima lalcoder ima niz sli cniJl poj ava.sezdeset dana. med utim. j e sasvim dru gac ij i od n acin a zivo la od ras le indi vidu e. napri mjer. Kod peele. naprimj er. nj egovc celij e po tpun o gube miloti Cku sposobnost. Starenje i staros t su neminovne bioloske pojave u zivo tu svakog z ivog bica. dise na skrge i uzirn a bilj nu branu. Potpuna metamorfoza Icptira: 1. ovaj period Iraje osam naest dan a. . Tako. Tokom zivota. Tako. od slupnja larve do pojave irnaga prode oko desct dana.razviCe se zauslavlj a. celije mnogib tkiva postepeno g ube sposobnost ras la i di obe. Cclij c i Lki va se diferenciraju i specij al izuju. Uobicaj cno j c da se starenj e pos matra od stupnj a od ras le indi vid ue do nj enc sm rti. Organizacija i funkcija pojediniJl zivotnih procesa medusobno su povezane. Zaceee. U sust in i. . a kod gundelj a calc cetiri godine. vlage. lutka (kukuljica). rast.1:ora (temperature. iako svaka od njih sadrii kompletnu n aslj ed nu inform aciju za razvoj i fun kcion iranj e cijelog organizm a.)..

od mo\ek u\c. do organskib sis tema. Prirodni proces starenj a zavrSava sc smrcu jedinke. Smrt j e prirodn a poslj edica zivota i nij e mu proti vlj cena. gastruJacije i obrazovanja klicnih listova' Kojc su razlike izmedu direktnog i indirektnog razvica? Koji su osnovni uzroci i pos ljedice procesa starenja? 83 . Koje proeese obubvata razvoj visecelij skib organizama? Koje su osnovne faze visecelijskih biJjaka? Koje su os novne faze karakteristike ind iv idualnog razvoja karakteris tike razv ica visccelijskih zivotinja? Opisi proccs brazdanja.cije i popravljanj a tib i dru gih ostecenja. Zato se zn aci starcnja nakupljaju na svim nivoima odvij anj a zivotnog proccsa. morfologije i stanja organizma u cjelini . Kon tI nuitet zivota svake j ed inke os tvaruj e se kroz gencracij e nj enih potomaka.

Teofrasta. Apis mellifica je naziv za medonosnu pc ciu. Callis lupus za vuka itd. gdje naziv vrs te oflicin alis ukazuj e da se radi 0 lj ekov itoj biljci itd.je da zivi u polju .PREGLED I KARAKTERISTIKE ZIVOG SVIJETA _ Biosistematika: pojam. Bios istematika je bioloska disciplin a koja se bavi proucavanjem raznovrsnosti i uzrocima raz novrsnosti zivih bib. naprimjer. Naime. dogodi lo da su se biljke u dalekom srodslvu. Korijeni sistemalike nalaze se u antiCkoj lilozofiji i vezuj u se za im cna Iilozofa: Aristotela. Njegov s istem jc bi o slvo rcn net os nov u ogranicenog broja ob ilj eZj a bilj aka i Livoti nja. a druga j e op isno ime vrs le i to nil latin sko m jeziku. syaka vIsta se imenuje sa dvij e rij eci: prva rijcc oznacava ime foda kojcm vrsta pripada. Felis leo za lava. Medu naj svjetlijim imenim a s istematike kasnij eg perioda je ime Svedanina Carla Linnea (Karla Linea) iz XVIII vijeka. al i i mnoge vrsle koj e j e on po prvi put opi sao. kao SIO su trava miri savka i mas lina. On j e lvorac biname nomenklalure (lal. Salv ia oznacava ime roda. a prarellsis ime yrs tc kOJ e j asno upucuj e na nj e no bil11 0 obilj ez. naSle u istoj skupini s~uno zal o SIO i jedna i druga imaju po e va prasnika u cvijelu. zadaei. Zbog toga sc. Pred bios istematikom stoji nekoLiko zadataka: ona vrsi klasijikaciju zivih bi ca u odredene grupe. Isto je s· naziyima zivotinj skill vrsta. Racuna se da danas zivi nekoliko slotin a hiljada vrsta biljnih i preko mil ion i pels tohi lj ada zivotinjski h vrsta. Dioskorida i Plinija. Sa lvia pralen sis jc naziv za polj sku kad ulju . Tokom vremena naslajale su i nestajale mnog obrojne vrsle organizama. On je napravio sopstveni sistem biljaka i zivotinja u kojem su se naSle dotada poznate vrste. Jcdna druga vrsta istog roda je Ij ekov ila kadu lj a Salvia ojficillalis.Taksonomske kategorije _ Sistemi klasifikaeije (razvrstavanja) Zivih bi(o Pojam i zadaci Smatra se da j e zivo l na planeli ZcmIj i naslao prije nekoliko mi lijardi godi na. prlneipi I metode proucavanja . Latin- 84 . Posebno Yrijedan doprinos dao je Carl Linne 1I pogledu imenovanja biljnih i zivo linj skih Yfs la. i odredivanjem mj csta u hijcrarhij skom nizu siste matskih il i taksonomski h kategorij a. bavi se nj ih ov im nazivljem (imenovanj em). binariu s = dvojan + nomen = une). Nap rimj er.

Znacaj biosistematike Biosistematika je jedna od osnovnih I naj starijili bioloskib nauka. os tataka nekada zivucih organizam a. zasniva se na dobrom poznavanju i odredivilllju vrsta koje Ie zajednice grade. naprimjer. na osnovu njih se moze dosta toga zakljuciti 0 hi storij skom putu razvoja citave grupe kojoj neka jedinka pripada. Njenim saznanjima koriste se i druge bioloske nauke. biosistcmatika je nuzno vczana za brojne bioloske discipline. 5. 64). N aprimjer. fizioloska. Sva im ena sistematskih ili taksonomskil) jediniea visih od vrste pis u se velikim slovom. 0 srodstvenim od nos ima se zaklj ucuje nakon proucavanja velikog broja obi lj dja organi zarna. Paleontoloskoll/ II/etodolll dobivaj u se podaci 0 osobinam a [osil a. Ovakvi sistemi zivog svijeta dobivaju odlike jiiogenetskog sistema (gre. posebno u sistematici zivoLi nj a. Imena se daju na latinskorn jeziku iii nekom dru· gom (ponajvisc grCkom).ski jezik je slrucn i jezik biologa. do najvise. i nauke koje proucavaju nez. Imcnovanje vrsta se vrsi po medunarodno prilwacenim pravilirna nomenklature. Nauka 0 biljnim i zivotinjskim zajednicama. isto tako. Principi (nacela) biosistematike Navest Cemo nekoliko glavn ib naeela na kojirna se zasniva biosistematika: 1.arna u sisternu. Zbog primjene tako razliCitih metoda proucavanja.ivu prirodu (sl. tj . biosistematika svoj im saZilanjima pruZa dragocjcnc podalke drugim naukama. Rosaceae (ruze). U najnovlJe vrijeme u upotrebi je i matematska metoda. 3. 2. Istraz. u cemu sc ogleda njcn znacaj. daje vrlo vrijedne podatkc. Kategorije su podredene jedna drugoj poCevsi od osnovne kategorije. fylon = pleme + genesis =postanak) koji se. koriste se jos: biobemijska. Nakon Linneovog sis tema javljaju se i drugi u koj ima se korisLi vc liki broj ob ilj dja bilj aka i zivoLinja. vrsIe. sagledavaj u se rodb in ski odnosi i nastanak novill grupa organlzama na osnovu sbvacanja zivota kroz nj egov historij ski razvoj. seroloska. karioloska. a sto stoji u vezi s prirnjenom razlicitib metoda proucavanja. sve do razine (nivoa) stani ce (ce lij c) vrsi se radi utvrdivanja s li cnos ti i razli citos ti organ izama. punoglavac hbe dise pomocu skrga kao riba. Lichenes (lisajevi) itd. Metode proucavanja Osnovna i naj s tarija mctoda prou cavanja je 111 0 rjoloska . Ovi podaci su najvrijedn iji za tumacenjc evoluLivn og puta poj cdinih grupa org<Ul izam a i tumacenje srods L h od nosa rnedu grupama. s pojavom Darwinove (Darvinove) tcorije evolu eij e. Posto se u toku embrionalnog razvica svake zivoLinjske vrste mogu uociLi izvjesne predacke kal'akterisLike (koje sc vremenski kratko zad rzavaj u). zapravo. dijete jc ncdugo prije rodenja prekriveno dlakama itd. po rangu. ali i. naprimjer: ArIhropoda (zglavkari). Razvrs tavanjc zivih bica vrSi se na osnovu njihovog srodst va. najvisc pribliZava pnrodnom poretku organi zama. S druge strane. carstva. Ziva bica se svrstavaju u taksonomske kategorije koje su poredane hijerarhijski.ivanja u oblasti 85 . Proucavanje spoljas nj e i unutamje grade organizama. koji 0rnogucava lako sporazumijevanje SIruCnj aka cijelog svijeta. i to ne samo jednog njihovog organa nego cij elog organi zma. g. hibridoloska itd. 6. Tek u X iX vijeku. vcni Embrioloska metoda. Uz navedcne mctode. ali istovrcmeno bez odgovora na pitanj c koji su uzroei zajcdni s tva clan ova pojedinill grupa organi7. 4. Mammalia (sisavei). ali u polatinjenom ob liku . Ovi sis temi tako dobivaju od like prirodllih sistell1a.

Ukoliko lijeenik utvrdi da je neka bolest izazvana nekom bakterijom. (vidjeti tabelu) .:ko hemqe. molekulame biologije ne da se zamisliti bez tacnog poznavanja sistematskog mjesta organizma koji se proucava Treba. Rod pripada kategoriji jos viseg ranga . Dio sistematike koji se bavi pitanjima nace!a. svrstavanje organizama u odredene grupe.J Ct lC P11 le njena ni htnlno il" / .:I OlugqO Pel roJra"ija t~ e O( g a nsk a hem !j. Organizmi se svrstavaj u u niz taksonolllskill iIi sistemat ski II kateg0 rija koje su potCinjene jedna drugoj. Taksonomske kategorije S obzirom na to da zivi svijet ispoljava veliku raznovrsnosl. biohemije.M~' n m~li k ~ Fltosoltla Teo rij a cvol. veterina. .. 64.. pred biosistematikom se u prvom redu nal azi zadatak klasifikacije. Svaka vrsta pripada jednom rodu.. Vrsta je osnovna taksonomska kategorija.porodici itd. . Tehnlka Fi zi\(:\ Hemlja . ~ IAm!. sumarstvo.) O r ~a " . najceSce pun uspjeh u lijeeenju pomocu antibiotika bit Ce moguc ako se taeno zna koja je vrsta bakterije uzrocnik bolesti.. farmacija.. kao prirodni kriterijumi u definiciji pojedinih taksonomskih kategorija.nje ostal ih bioloskih disciplina kao sto su: fiziologija. medutim... Biosistematska znanja takoder sc koriste u primijenjenim bioloskim disciplinama kao sto su: medicina. S I STEMATIK A .... znanja iz biosistematike koja Ce u ovom udzbeniku steCi pos!uzit cc kao osnova i uvjet za pracenjc i razumijeva. Nijedno proucavanje uporedne fiziologije. prvoj viSoj taksonomskoj kategoriji.J Flzioloo ija Cenellka Sl. tj .. Citaocima ovih redova. evolucija. . i to s obzirom na njihova bitna zajcdniCka obiljdja. eiogeocrafija Bioce noloQilo EknloOij" Pal~onto l o9ila P::lloohol::l n tk-1 BtO hcmli... Da navedemo samo jedan primjer. naglasiti da se dostignuca sm lib (i drugih bioloskih) nauka primjenjuju u biosistematskim proucavanjima. Sbema odnosa sistcmatike i drugib nauka paleontologije i geologije zasnivaju se na tacnom odredivanju izumrlih organizama. genelika.. poljoprivreda. ucenicima. --. tj . metoda i pravila klasifikacije zove se taksonomija. To saznanje se temelji na poznavanju sistematike baklenJa. Odredena grupa organizama koja moze pripadati bilo kojoj taksonomskoj kategoriji oznacava se kao laksonolllska iii 86 . ekologija itd.

Allimalia (zivotinje) 87 . Razlike postoje vee u pogledu kategorije carstva. jedinki) srodnog porijelda. zbog cega se javljaju razliciti Idasifikacijski sistemi. Svaki takson irna svoj naziv. Davanje irnena kao i njihovo pisanje propisano je skupom principa i pravila "Medunarodnog kodcksa botaniCkc i zooloske nornenklaturc". I. 65): Osvrt na sisteme kJasifikacije (razvrstavanja) Zivog svijeta Nakupljanj e saznanja 0 zivom sv ij ctu tokorn vremena uvjetovalo je da se njcgovom razvrstavanju u razlicito vrijeme pristupalo na razliCitc nacine. bllj~o i zivotinjsko. Dio biosistcmatLke koji se bavi nazi virna taksona zove se nomenklatura. Sezdesctih godina ovog vijeka prcdlozen je sistcm klasiftkacije zivog svijeta na pet carstava. Nasuprot njirna. i to (sl. Moze se ustvrditi da i danas medu biosistematicarirna ne postoje jedinstveni stavovi u pogledu razvrstavanja zivog svijeta. Vrsta je osnovn i takson .TabcJa br. Ja~lJ3 se vise razlicitih sistema klaslfikaclje od razliCitih naucnika. Mnogl jos uvijek prihvaeaju vrlo staru podjelu zivog svijeta samo na d va carstva:. Pwntae (biljke) 5. takoder i alge) 3. Monera (prokariotski organizrni bakterijc) 2. Fungi (gljive) 4. Ona predstavlj a skup organizama (mdividua. sve je vIse onih koji prihvaeaju ideju 0 razvrstavanju zivog svijeta na vise od dva carstva. funkcija. Pristupi u korisecnju vrsta i broj a karakteristika organizama za njihovo razvrstavanje medusobno se u veCoj ili rnanjoj rnjcri razlikuju. Protista (razliCite grupe jednostanicnih eukariotskih organizarna. slicnog izgleda tjelesne grade. a u strucnom jeziku lakson.ivol inja TaksO D omska jedinica Eucaryola Taksonornska kategorija Nadcars tvo Carstvo Odjclj ak Koljeno Raued Red Porodica Rod Vrsta Taksonornska jcd ini ca Eucaryota Vegerabilia Spe nnathaphyta Magnoliopitytina Animalia EllmefoZoa Odjclj ak Pododjeljak ROlled Podraued Red Porodica POLporodica Rod Vrsta Arthropoda ifi seClQ Ma gnoliaIae Rosidae Rosales Rosa ceae Rosoideae Hymenoplera Apidae Apis Apis melliJica (medonosna peela) Rosa Rosa can ifUl (d ivlja fUm) sislel1wcska jedinica ili svojta.5 : NAZIV I TAKSONOMSKIII KATEGORIJA I PRIMJERI TAKSONOMSKllI JED INICA IZ SISTEM ATIKE BILJAKA I ZIVOTINJA S isL matika biljaka c Takso norruka katcgorija Nadcars tvo Carstvo Sistematika 1. a koje se medusobno pare i daju plodno potorn stvo.

PrOlisra. 3. •. lj. Fllllg i. 1 SJ. 4. 88 . . . (ll . Kakav je znaeaj imala Darwinova (Darvinova) lcorija evolucije na dalji razvoj biosistemalike? Kojim se melodarna proucavanja korisli naucnik biosislemaliear u svojim iSlraZivanjima? Sta se podrazumijcva pod nazivom takson? Navedi pravilnim rcdoslijedom. 65.3 2 ' -: ~.lklalura? Objasnjenjc pOlkrijcpi primjcrom. ~. Monera. vrsle. P/(l//ro e i 5. navise. 2 . Allilllu/ia Kakav je doprinos dao Carl Linne (Karl Line) razvoju biosislemalike" Sta se podrazumijeva pod poj mom binarna nome. taksonomske jedinice pocevsi od osnovne.. Khsifikacija (razvrstavanje) zivog sv ijcla na PCI C'lrSlava: 1..

zivotinja i covjeka izazvane virusima Pred sam kraj XIX stoljcca bolest mozaik duhana bila je dokazana kao zarazna (infektivna). patuljavost krizantcma. U prvim decenijama XX stoIjeea proucavaju se fizikalna. 66. Virusna cestica i njeni sastavni dijelovi (shematski prikaz) 51. Ljus- ka (kapsula) je bjclaJlcevinastog saslava. iii sarno RNK. Mjere se nanometrima (om) tj. One nemaju sopstveni prornet rnaterija i ne rnogu rasti. 2. virusi se u stanici domacina. Medutim. Viroidima su izazvane neke bolesti biljaka kao: vrctenasti gomolji krompira. Virusne cestice iskljucivo se mogu razmnoz.NUKLEIN SKA KISE LINA ---. miliontnim dijelovirna milimetra Po obliku su izduZ. Medutim. i brojne bo\esti zivotinja nazvani su virusima.Virusi i viroidi Virusi kao acelularni oblici VeliCina. spirala nukleinske kiseline bez bje1ancevinaaslih jedinica. Virusne cestice iii partikule gradene su ad dva osnovna dijela: jezgre i ljuskc (sl. Godine 1939. i to: iii sarno DNK.avati ukoliko se nalaze u nekoj zivoj biljnoj. kcrnijska. bjelancevinaste jedinice vezane za spiralu nukleinske kise1ine 89 .cni ili izodijametricni. kako se to obicno ka- - OVOJNICA !J-.f--_lJUSKA (KAPS IDA) 51. Jezgru saCinjava jedna od dvije nukleinske kiseli ne. 67). zivotinjskoj' iIi ljudskoj stanici. dalja naucna istraZivanja pokazaIa su da se radi 0 uzrocniku koji nema stanicnu gradu. 66. pod ovim mikroskopom prvi put je posrnatran virus mozaika duhana Virusi su aceIuIami oblici.--::-. Ovakvi uzrocnici bolesti biljaka a. bljedilo krastavca itd. Sbematski prikaz cestice virusa mozaika dubana: 1. bioloska i druga svojstva virusa Znaeajnu ulogu u spoznaji njihove grade odigrala je upotreba elektronskog mikroskopa. Neki virusi imaju jos i vanjsku ovojnicu gradenu najceSce od bjclanccvina i lipida Viroidi su jos jednostavnije gradcni od virusa Oni se sastoje samo od kratke moIekule RNK. kasnije je utvrdcno. 67. oblik i grada Umnozavanje (muLtiplikacija) Vlrusa Bolesti biLjaka. Bilo je takode dokazano da se ubrizgavanjem soka oboljelih biljaka u zdrave bolest uspjcSno prenosi.

nJuna lzazvane. glislama i gljivicama). U teske virozc covjeka. zuta groznica. NeSlo laksa oboIjenja: grip (influenea) i ospicc su iSIO tako viroze. Virusi u zivotinjskoj i Ijudskoj stamel ponaSaju se kao vrIo aktivni antigeni na koje stanica odgovara proizvodnjom odbrambenib lijeIa ..SI. Animalni virus i uzrokuju naprirnjer: bjesnocu. Ponekad se deSava da stanica ipak ne bude razgradena i u njoj se i dalje stvaraju virusne cestice iIi se pak u napadnutim stanicama javljaju takve promjene da se to na organizmu ocituje u pojavi raznib tumora. zuta groznica i dr. Uporcdba nacin a razmnoZavanja zivotinjske (animaln c) stanice 1. Smrtnost i lcska oSleeenja Ijudskog zdravlja Zl1aeajno su smanjcni upotrebom vakeine protiv nek:ib boiesti (velike boginje.anlilijeIa. uspjesno multipliciraju iii umnozavaju. Zbog cega se virusi svrstavaju u acclularne oblikc? Od cega je sagradena jezgra virusa? Kako se umnoZavaju (mu l!ipliciraju) virusi? Navedi neke bolcsti kod biljaka. vclike boginje. izazvane animalnim virusima. ~. s leneeak kod pasa. 68. sap. upotrebom ejepiva (vakcine). Boiesti biIjaka koje su viru snog porijekla (viroze) su. ISIO tako. grip i dr. skraeeno nazvana ASD iIi SID-a (sindrom imunc defieijencije). upoznavanje grade i drugib svojstava razlicitib vrsta virusa vjerovatno ee u buduenosli doprinijeti Ijesavanju nekib osnovnih teoretskih pitanja u biologiji. naprimj er. I pored toga sto se medu biolozima jos uvijek vode rasprave 0 polozaju virusa u sistemu zivih biea. djecija paraliza. plj os nalos l grana jabuke. sva saznanja 0 virusima doprinose uspjdnoj borbi covjeka proliv brojnib bolesli koje su . mozaik duhana. . nenormalne grade tkiva. ze.). Rezultat toga su brojne novonastale virusne cestice koje uzrokuju razgradnju stanice u kojoj su nastale (sl. Umnozavanje virusa je vezano za prisustvo nukleinske 1ciseline koja izgraduje njibovu jezgru. Izvori biljnih virusa su razne zaraicnc kultiviranc i divljcrasluec biljke. lakodcr je izazvana jednom vrstom virusa. slinavku. mozaik bij eIe djelcline. go vedu kugu kod krave ild. spadaju djeeija paraliza. Nakon preboIjele virusne boIesti covjek najcesee postaje zasticen (imun) od ponovnog obolijevanja. Ulaskom virusne cestice u zivu stanicu nekog organizma virusna nukleinska kiselina preusmjerava aktivnost te stanice na izgradnju virusne nukleinske kiseline i ostalih tvari od koj ib je virus graden. 68). kovrd zavost jagode i dr. bjesnoea. od koje odned avno Ijudi masovno obolijevaju . Prcnose se s bi lj ke na biljkll mchani ckim plilem i pulcm veklora (naj ceScc biljnim usim a. Imunilet se moze i vjestaCki izazvali. i animaln og virusa 2. hepatitis. Nije zancmari v broj virusnib obolj cnja kod zivotinj a. zivotinja i covjeka koje su izazvane virusima? Kako se moze postici imunitet cd ponovnog obolijevanja neke virusne bolcsti? 90 . Boles t.

3. naCin ishrane. Stanica-majka se podijeli na dvije stanice-kceri. razmnozavanje i rasprostranjenost. 5. BaJ. zivotinja i covjeka izazvane bakterijama. 71) iIi slu zavi omotac iii i jedno i drugo. spiralnc baktcrije.sila duzinu same stanice baktcrije. 69. svojom duzinom bi 1 000 puta nadma. leptospira 91 . njihovo spreca vanje i lijecenje. 13 . 16. Neke bakterije imaju kapsulu (sl.. bacili. U citoplazmi se lakoder nalaze tvorcvine slicnc mi tobondrijam a. Na povrsini bakterijske stanice nalaze se razlicite vrste izraslina. Moleku la DNK je zatvorena u prsten . 7. 17.. diplokoki. 8. Glavni oblici bakterija: 1.Modrozelene alge: grada. 2. oblik. koki. diplobacilus. neke rezervne tvari i dr. streptokok.. a fimbrije za prianjanje za podlogu. Razlicitog su oblika (sl. spirilurn. a kada bi se ispravila.' Sl. U nepovoljnirn uVJelima neke bakterije stvaraj u spore.mi mikroskopske i submikroskopske velicine. 69). Stanica baJ. 15. Ona je gusto sklupeana. Bicevi sluze za kretanje. inkapsulisani diplokok. 6.. a najCeSCe bieevl (sl. U jednoj kolonij i moZe se naci nekoliko stotina miliona identicnih bakterijskib stanica. 1·.'terije se razmnoZavaju dijeljenjem stanice. grada stan ice Ravmwzavanje NaCin ishrane i Zivo ta Rasprostranjenost Uloga u prirodi Bolesti biljaka. treponema. .sticenu spolja stanicnirn zidom.· 2M 7. ribosomi. botrelija. streptobacilus. staftlokok. 4. 12. rcguliranje prometa soli itd.10 stapicaste bakterije.Prokarioti (Prokaryiota) - Bakterije: veliCina.'terije irna cilOplazmatsku membranu za. kokobacil. 70) i flmbrije. Bakterije (Bacteria) Bakterijc su prokariotski organiz. 11. Genetski materijal (DNK) koji izgraduje nukleoid rasporeden je slobodno u citoplazmi. 14. 14 """ 16 ~ 30 4)) '. Na vjeStaCkirn podlogarna bakterije tvore kolonije koje su posIjedica velikog broja dioba.

slanic ni z id. Usav~avanjem i primjcnom novih metoda proueavanja stalno se dolaz i do novih saznanj a 0 njima. Bakterije su rasprostranjene posvuda: u vodi . zrcli sircv i. Oruge baktcrije za svoj zivot kori ste bemijsku cncrgiju dobivcnu oksidacij om organskih i ncorganskih tvari te prcdstavlj aju grupu hemo(roftlil! . zivotinja i eovjeka ) i simbiotske. koje vooe zajedni Cki zivot s nekim drugim organizmom. Baktcrijc sc nadaljc dijele na: aerobne (kOliste kisik za svoju zivotnu aktivnost) i anaerobne (zive bez prisustva kisika). ri bosorni. 4 . c ilo pl az maL~ b membrana. 71. 2 . 9 zrn ca rnas li S obzirom na to koju organsku supstancu koriste. 72). Vcliki broj vrsta bakterij a je koristan za eovjeka. 70. Ivorcv in3 slicna milohondrij am a. U opccm kruzcnju tvari u prirodi. Na niskim tcmpcraturama. tlu . ka psuJa. Razumljivo je da se tokom vrcmena klasifikacija bakterija stalno mijenjala. Otkriven je vrlo veliki broj vrsta bakterij a. a taj odnos je oboSlrano koristan . da ih izdvoji i umn ozi. Intercsantnc su nekc si mbiotskc vrste baktcrija kojc se ukljueuju u ovaj ciklus a zive na korijenu mahunarki (npr. octcna (sircctlla) kisclina. 8. bie . polifosfatska lj clasca.7 o SI. Brojni su faktori koji u~eeu na zivot baktcrija. Neke baktcrijc posjcduju specifiene fotosintetiCke pigmcntc (bakterioh loroftl i baktcriorooopsin) i me proccs [otosintczc. 3. zraku. a stctnc pak cia uni sti. ncophooan za sintczu stanienih komponcnt~ baktcrijc dobivaju na dva naeina: redukcijom ugljik-dioksida (autotrofi) iii koriste organske supstance kao njego v izvor (hetcrotrofi). Za eovjcka su vczane neke simbiotskc i parazitske vrstc baktclija.A/ . Utvrdcno je da na tcmperaturi visoj od lOO°C dolazi elo unistavanja stanica baktcrija i njihovib spora. Ugljik. na korijenu djetcline) . SI. baktcrijc imaju kljuenu ulogu. baktcrije se dobro odrzavaj u mada sc prcstaju dijeliti (Zal1ValjUjuCi tome. alkohol. a koje kori ste druge biIjke (nzclcno gnojcnje n). To su jototrolne bakterije. Ove baktcrije obogacuju tlo nitratima (solima elusiene ki selinc).". RazmjcStaj bieeva na baklcriji l1IJI ( ~lk==='. S hcmatski prikaz stall icc baklcrij e: I . nuk leo id . 5 . 9 :: . ZahvaljujuCi akti vnost i baktcrij a dobivaju se kisclo mlij cko. Filogenetsko razvrstavanje je jos uvijek nekompletno. To se koristi u proccsu s tcrilizacij c predmcta. Dobro poznavanjc till faktora najbolji jc put eovjeka u njcgovom nastojanju da iz nadc korisnc vrstc. ali se oCckujc da ce nauka u skoroj buducnosti taj problem rijditi . antibiotici itd.~===jF=~ -- . razlikuju se slijedeee grupc bakterija: saprofitske (koristc organske tvari uginuiih organizama). 6. parazitske (kori ste organske tvari zivih stanica biljaka. i to znatno ispod O °C. u drugim organizmima te se zakljueuje da su to najrasprostranjc- organi zmi na Zcm lj i. namirnice se u hlad nj acima eu vaj u od kvarenj a). 7 . U njegovim crijcv ima zivc s imbiotske vrste pa 92 . sto sc mozc vidjcLi u slueaj u kruzcnj a dusika (azota) u prirodi (sl.

8 ~ m . svinj a. Mnoge bolcsti izazvane bakterijama uspj cSno sc Iijcee anribioricima . MArVA ORGANSKA . j er se putem njih vrsi dezinfekcija. Antibioti ei remete os novnc mctaboli ticke fu nke ije bakterij e. kasnij e jc utvrdeno da se one mogu uzgaj ati na umj etnim hranjljivim podlogamll.inkubacija. disanje i polni organi. uvjetuju razlii"ita biljna oboljcnja.. jer izazivaju razlieita obolj enj a. Bak terij ska obolj enj a kod bi lj aka ispoljavaju se u vidu pjegavosti lisea. mi sa i dr. kru ske i dr. bez prisustva zivih staniea. naprimjcr. a period do ispoljavanja bolcsti .. Mikopl azmc su prvo olkrivcnc kod zivo ti nj a. Medutim. I za ncke biljke (naranell. goveda i divlj e bilj ojcdc. Uloga deterdzen ata je vrl o vaina. obavczna vakcin acija protiv tu bcrkulozc (BCG vakcin a).. koze. le sc i po tome razlikuju ocI virusa. paradajza.. Pozn ale su boles li di sajnih organa gove da i pcradi.).. JAUONUAK MikopJazme (Mycop lasma) Mikopl azme su vrlo m ali prokariotski organ izmi ciji je precn ik kod on ih loptastog oblika izmedu 0. ATUOSFEAA . Uz 10 nj ihove stan ice sadrZe nukleinskc kiseline (DNK i RNK) . Parazitske vrste su patogene. T L 0 NITR IFIC IRAJU t I 6AKTERUE SI. Zivo ti nj e i bilj ke takoder obolij evaju od raznih bakterijskih bo les ti . konjc. Cijepljenj e iii vakcin acij a jc takoder j edan od nac in a :. tetanus 3-12 dana itd.NI DUS.. razna erijevna oboljcnj a itd. sifilis. a samim tim i eijele baktcrije. Nckada su smatranc virus ima. Ne tako davno otkrivcni su kod biljaka mikroorganinni slii"ni mikoplazmama.. Ulaicnje baktcrija u stanice oznaeava se kao infekcija. takoder. Kod nas JC npr. Detcrdzenti unistavaju citoplazm atsku membranu stani ca baktcrija.. izostanak lu cenj a mbjeka kod koze. za raz lik u ocI ostal ih bakterija. a kasnijc kod covjcka i bilj aka.KO SPOJEVI obolj enj a kod covjeka. Raz licitim vrSlama bakterija izazvane su takoder bolcst i: tubcrku loza. izumiranja tkiva.).. Od mikoplazmi kod Covjeka obolj evaju orgun i za izlui"ivanje. U prenosenju ovih biljnih bolcsti uces tv uju iz vjesni insckti . kao i razne drugc bolcsti kod j os nekih zivolinja (ovaca. krompira.3 i 0. uvehl osti. grej pfrut) patogene iz vjesnc mikoplazme.. izazvane mikoplazmama (mikoplazmoze). KocI zivotinja j e vrlo opas no obo lj cnj e un traks. Inkubacija kod razli6tih oboljcnja razlicito dugo traje (difterij a 2-7 dana. 72. TVA A DEN ITRIFIKACIJA j DUS ICNE BAKTERUE ( NITAATI """ ""'-. Kruzni tok dusika u prirodi posljedica porcmecap crijevne flore mogu biti veoma neugodne pojave kao !ito su prolj evi i sl. lumora itd.-:~"i'avanja bakterij skih 93 . Sprecavanj e bakterij sk ih obo ljcnj a kod covjeka pos ti ze se uz pomoe hi gij ensk ih uvjeta sred inc. koji . lj. rcum atskc groznice. Ov i organ izmi su razllic itog obli ka jer nemaju stan icni zid. koj e napada ovee. konj ll.

koja cesto uzrokuje "cvjetanje vode" (sl.1). sara. . ali ima i onih koje sc mogu ishranjivati hcterolrofno i miksotrofno. 3. 73.3) naseljava stanisla razliCitc vlainosti. . prisutni su fikocijan i fikoeritrin . Nasuprot njima. sto dovodi do jakog zagadenja vode.5)..4 i 74. U ljetnom periodu. U nekirn krajevima Afrike odavna se zbog toga gaje i korisle za ishranu. od kojih potjeee karakteristicna boja ovih algi. na minim poljima naseljavaju ove alge. Iz grupe jednostanicnih spomenut cerno Chroococcus (sl. Spirulina je.. 5. ~. a moZe bili opasno za vodenc Zivolinje kao i za kopnene koje tu vodu piju. i to hloroflla a Ovaj pigment je smjesten u tilakoidima koji po izgledu podsjeeaju na spljostene kesiceo Osim hlorofila. cijanoficejska zrnca. MicrOCYSlis je kolonijalna alga sa sluzastirn ornotacern. neke naseljavaju termalne vode Cija temperatura prelazi 70°C... uz lO. pora. ali i gigantskih oblika. ····r 3MWI . 74.. To je slucaj kod vrsle rodova Oscil/moria i Spirulina (sl. tako da se uz njibovu pomoe prirodno poveeava koliCina soli nilrata. Medu modrozelenim algama s nitastom gradorn ima i on ih koje raspolaiu svojslvom da prave izvjesne pokrete. Modrozelene alge se razmnozavaj u dioOOm stanica.. pigmenti modrozelene OOje. gasne vakuole. nukleoid. uz pUleve.1 f~ elfh2 ! 51.I . Cijanoficejska zmca predstavljaju zmca rezervne susptance. :l /\~n\ I :. Nostoc CO/lll/lLme (sl. 8. alga koja naseljava slatke vode ali i vlai no tlo..S[ . 4. poznala po velikoj kolicini bjela· ncevina (u suhoj masi moie ill biti do 70%). Modrozelene alge Dve i u slatkim i u slanim vodama. Nostoc je rod modrozelenih algi koji gradi kolonijc mikroskopske velicine. a druge su kolonijalnc i nitaste. 74. 2. naprimjer. livadama. 74. Tada masovno lrUhnu. 9.= . Nekc vrste nascljavaju vrlo h1adna stanista (AntaIktik) izdrZavajua tc~ 0:1 -83°C. a u novije vrijeme i drugdje u svijetu. 73). Stanicc modrozelenib algi kao i stan ice baktcrija su prokariotske. MoZe se naci na kamenju. citoplazma 94 . Kod njih nije utvrden polni nacin razmnoZavanja. Najbrojnije su mo- drozelene alge s autotrofnim naeinom ishrane.( a~ "'l~ll ~ 3WM f T: . Japanci. Ij. Poznate su vrste modrozelenib algi koje mogu vezati elementarni duSik iz zraka Ovim njihovim svojslvom sc Covjek koriSll. '. vrSi se prirodno gnojenje polja Klasifikacija modrozelenib algi se uglavnom zasniva na obiljdjima njihove spoljaSnje grade. ribosomi. Dctaljna grada njibovih stanica proucena je upolrebom eleklronskog mikroskopa (sl. 10. kada temperatura m:lenili slaniSta pa. mo:lroze!ene alge se jako namnoZe izazivajuCi pojavu "cvjetanja" vodc.~t \'1: ' . stijene i zidove. 5hema grade konCaste modrozelene alge: 1. 7. 6. tilakoidi .2). . Perifemi sloj citoplazme je obojen zbog prisustva blorofila. u precniku do 30 ern . . slojevi stanicnog zida.". :.tiZe 3(fc. 74.Modrozelene alge (Cyanobacteria) Modrozelene algc postoje na Zcmlji vec oko 3 milijarde god ina i predstavljaju grupu najstarijih fotoautOlrofnih organizama Neke modrozclene a1gc su jednostarucne..®:~ § : S .. citoplazrnaticna membrana..

4 Sl. uveean dio kolonije Il). 74. Chroococcus. Nosloc commune (izgled kolonije I. 5. Spiru/ina Zbog cega sc bakterije kao i modrozelene alge svrstavaju u plOkariotske organizme? Kako se razmnoZavaju ovi organizmi? Koja je raziika izmedu autotrofnib i beterotrofnih bakterija? Koja je raziika izmedu aerobnib i anaerobnih bakterija? Kakvu ulogu imaju bakterije U opCem krufe nju tvari u prirodi? Kako covjek koristi bakterije? Navedi neka bakterijska oboljenja kcx:l Covjcka . Neki prcdstavnici mcx:lrozelenib algi: 1. Sta su antibiotici? Cimc jc ponckad izazvana pOJava "cvjctanja" vode? Po cemu se razlikuju mcx:lrozclene alge NOSIOC i Osci/laloria? 95 . pojedinacne stanice II). 3. OSCi/laloria. 4. 2. Microcyslis (kolonija I.

. tetrasporangijama u kojima se odigrava mejoza (RI). Spore crvenib algi su uvijek nepokret- ne. pigmenti.l\~~ ~ARPOSPO~E • J KARPOSPOROFIT c SI. a iz njega karposporofit sa karposporama. Crvene alge su uglavnom rnorski organizmi i naseljavaju vcCinom topJija mora. Na njemu nastaj u mu~ki i z. zulu. Rezultat su baploidne tetraspore. Iz spora se razvija tetrasporofit s organima za bespolno razmnoZavanje ~. Smede alge (P haeohyta). Spajanjem gameta nastaje zigol. - Crvene a\ge (Rhodophyta) NajveCi broj rodofita su visestanicni organizmi. sporulativno i polno. a. crvcni fLkoeritrin i plavi fikocijanin.Uloga u prirodi i znaca) za covjeka . Stanice crvenih algi imaju stanicni zid od eeluloze i pektina. plavicastu i zutozelenu. Takav talus na popreenom presjek'U poprirna izgled pravog tkiva. ksantom. "'~'''"' TETRASPOROFIT V-. K1ijanjem tetraspora razvija se gametofit. Izmjena generacija i faza crvenih algi Gametofit se razvija iz baploidnih tetraspora. Unutamja grada talusa je cesto sloZena. Hrornatofori u kojirna se vrsi fotosinteza nazivaju se rodoplasti. GAMETOFIT o 96 . listast ili korast. osim toga. ruzicastu. . a one iz pJicih voda su zute.-. a isto tako i rasplodne stanice spermacije (muske) i jajne stanice G~enske) . Ne podnose velika kolebanja temperatu re . zelene alge (Chlorophyta): grada talusa.Rasprostranjenost . 75). Posebnost ciklusa razviea crvenih algi je u pojavi dvije vrste sporofita: karposporofit i tetrasporofit. sa gametima. kod nekih vrsta on je prozct kalcijum-karbonatom . Njihov talus je nitast.enski polni organi. Rodofite iz velikih morskih dubina su crvene . Polni i bespoln i naCin razrnnozavanja se cilclicno smjenjuju (sl.Eukarioti (Eukaryota) Crvene alge (Rhodophyta). Proizvod fo tosintczc crvenib algi jc ugljicni hidrat Ooridca shoh Crvcne alge se razmnoZavaju : vegetativno (d iobom stanica). kremenjasice (Bacillariophyta). zutozelene iii blijedocrvenc. 75. sto je posljedica sraStavanja i preplitanja niti. karotin.--_ 0 o C TETRA · "'------.Klasifikacija pojedinih grupa i predstavnici. razmnozavanje . Zbog prisustva razliCilih pigrnenata talus crvenih algi irna razliCitu boju: crvenu. U njima se nalaze pigrnenti : hlorofil aid.

vode.). vise rec!ova i porodica Crvena alga Bal rachospe mlUlI! (sl. s dijelovima talusa sIiCnirn listovima Naseljava gotovo sva mora sjeveme Zernljine polulopte. Talus je listast i graden od 1-2 sloja stanica (sl. 2 i 3). 2. lijekovc. a nalazi sirok'U primjenu kao hranjjiva podloga za uzgoj bakterija i gljivica u laboratorij ama Rhodophyta predstavljaju grupu algi bogatu vrstama (oko 4 0(0). Sistcmaticari ih svrstavaju u dva razreda. Upotreborn elektronskog mikroskopa detaljno je upoznata struktura ljuslura velikog broja vrsta kremenja.stavlja nezamjenljiv izvcr z. 77.2) imf\ju cvrst talus zbag prisuslva vapnenca (krecnjaka) u stanicnim stijenkarna Porphyra jc crvena alga koja moZe doseei duzrnu okb 1 m. To su jednoslanicni i kolonijalni organizmi. Osim olvora. Raspored i broj otvOfa su specificna obiljezja pojedinih rodova i vrsta algi kremenjasica. (sl. Ljustura je izgradena od silikatnih spojeva Unutar ljusture nalazi se zivi sadrlaj stan ice koji preko brojnih olYora na Ijusturi usposlavlja vezu sa spoljasnjom sredinom. Delesseria 97 . 3. Delesseria (sL 76. Neki predstavnici crvenih algi: 1. na ljusturi se kod velikog broja kremenja. BatraclwspenllulIl (orCi izgled 1.4) je krupna. cije sc dimenzije najccSce nalaze izmedu 4flIT1 i 1000flm. SuSenjem crvenib algi dobiva se takoder hrana za Zivotinje. Lithothamnion. uveean detalj II). Porphyra. marmelada. Njihov protoplast se nalazi u Ijusturi ili caburi (Ie · kaY koja se sastoji od dva nejednaka dijela i koji se preklapaju kao poklopac (epileka) prcko kutije (hipoleka). 1-7). ljusture zivotinja ili neke prcdmetc u vodenoj sredini. 77. Zbunasta alga. 76.1) nalazi se u slatkim vodama Morske alge Corallina i Lilholhamnion (sl. bambona i dr. 3 SI.sica nalazi i say (raja) (s1. Japanci osobito cijel1e porliru.3). Takoder se koristi za proizvodnju kapsula za Silikatne alge iii kremenj asice (Bacillariop/tyta) Bacilariofile su algc rnikroskopskc vclicine. 76. Ova grupa algi JXed.sica. 4.clatil1ome lYari agar-agar koja se koristi u industriji kozrnelike i prehrambenoj industriji (proizvodnji mesnih konzervi. 76. 76. Crvene alge kod nekih naroda precistavljaju znaeajal1 izvor brane. Pricvrscuju se za stijene.

Sl. 77. KremcnjaSice iii silikatnc algc (BacyUariopbyta) 1-3. Pillfllliaria viridis: 1. pogled odozgo, 2. pogled sa strane, 3. poprecni presjck. 4. Liclllophora. 5. SYlledra, 6. Asrerionella, 7. Tabellaria. 8. CoscinodisClls. 9. TriceraliwlI. 10. Biddlllpizia. 11. Chaetoceras

U citoplazmi se nalazi jedna jezgra. Hloroplasti sadrk hlorofil a i c, a. osim toga, i specifican pigment za silikatne alge nazvan dijatomin. Rezervnu supstancu predstavljaju kapljice ulj a. NajcesCi naein razmnoZavanja kremenjaSica se ostvaruje vegetativnim putem tj . diobom stanica. Nakon diohe jezgre, a zatim i ostaJih dije10va protoplasta nastaju dvij e nove stanice, s tim sto svaka od njih zadrZava po jedan dio Ijusture stanice-majke, drugi dio, i to onaj manji dogradi (sl. 78). Ovo dovodi do toga da jedna kcerka stanica zadnava ve1icinu m<ljke stanice, a drug a je manja. Nakon ni za dioba stalno se smanjuje veliCina jednog broja slanica do odrcdcne n<ljmanje veliCine, poslije cega se stanice poenu polno razmnozavati. Alge kremenjaSice su siroko rasprostranjene na ZernJji. Po broju vrsta i bogatstvu njihovih naselj a osobito se isticu vode sjeveme polulopte. Ove alge naseIjavaju razlicita stanista: slatkc i slane vode, vlaZne stijene, tresetista, led, tcrmalne

vode. U vodenoj sredini neke su planktonski organizmi (lebde u njoj) , a ncke su vezane za dno (hentoski organizmi). Lebdenje kod planktonskih oblika je moguCe zahvaljujuci prisustvu kapljica ulja u protoplazmi i prisustvu izraStaj a na Ijusturi, sto sve doprinosi smanjenj u specificne tdine (sl. 77. II ). Znacaj kremenjasica u prirodi je visestruk. Plankton ski oblici su osnovna hrana brojnih vodenih zivotinja i prcdstavljaju vrlo k.-valitetnu ImulU posto sadr"LC dosta bjelancevina. masti. vitarnina i dr. Bogale naslage kremenjaSica iz dalekc proslosti Zemlje covjek dan as koristi u gradevinarslvu i razlicitirn granarna industrije.

Sl. 78. Vcgetalivno razmnoZavanje algi kremenjaSica putem diobe stanice

98

51. 79. Nckoliko vrsta smedih al gi (Phaeophyra ) 1. Ma crocysris pyrifera 2. Sa rgassu/II bacciferu/ll 3. Lamillaria izyperborea 4. L saccizarilla 5. Himellihalia lores

Klasiflkacija silikatnih algi prvenstveno se zasniva na simetrij i Ijusture. VeCina sistematicara ill svrstava u dva razreda: 1. CenlTophyceae - Ljustura je cilindricna, socivasta iii pri zmaticna. Simctrija je radijalna. Nemaju saY (rafu) sl. 77. 8- 11. 2. Pennatophyceae - Ljustura im a oblik stapica, Jadice, prava je ili savijena u oblileu slova S. Simetrija je bilateralna. VeCina posjeduje saY (51. 77 1-7).

nJuJu se garnetofi t sa sporofitom, a koji se svojim izgledom mogu razlikovati iii se ne razlikuju (sl. 80). Veoma mali broj feofita zivi izvan morske sredin e. U bladnijim morima najbujnije se razvijaju, i to u plicim dij elovirna, mad a se nal aze i na dubinarn a od nekoliko stotin a metara. Smede alge cesto obrastaju morsko dno tako obilno da

Smede iii mrke alge
(Phaeophyta)
Feofite su viSestanicne alge ciji talu s vrlo cesto dostiZe ogrOlJUle dimenzije, kao sto je slucaj 5 vrstom Macrocyslis pyrifera koja izraste preko 100 m (sl. 79) . Talus mrkih algi je koncast, plocast iii grmolik. Ima slozenu anatomsku gradu,a po spolj aSnjem izgJcdu njegov i dijc10vi podsjecaju na organe naj sloZcnijih biljaka. U stanicarna smedill algi nalaze se hromoplasti, nazvani feoplasli s hlorofilom a i c. Tu se takoder nalaze pigmenti iz grope karotina i ksantofila koji daju zutorruku boju talusu. Smedc alge se razmnozavaju vegetarivno (dijelovima talusa), sporulativno (bespolno) i polno. U ciklusu razvica smje-

~(n)

51. 80. CikJus razvica smcde alge Ecrocarpus Na halpo idnom garnetofitu O(n) razvijaju se garnetangije (gt), a u njima muski i renski garneti (g) koji se spajaju (s) te nastaje zigot. Zigot se razvija u diploidni sporofit S(2n), a na njemu dvije vrste sporangija. U jednim (vs) nastaju pokretne diploidne spore koje slul.e za bespolno razmnoZavanje, a u drugim sporangijama (j s) vrsi se mejoza (R') i naslaju baploidne zoospore iz kojib se razvija garnetofit.

99

~/
NASTANAK\. ZOOSPORA " , / ( "

ti : (
, .• \ ZOOSPORE 'I j

-

G

Ai1W;l;jy;j~@) '" !f0~IASTANAK JI/(r;I . ~a
5L 81. Fucus virsoides - endemicna smeda alga Jadranskog mora
;

I
..

MEJOSPORE

~t", \
• ': /
. ,

GAMETA

KUJANJE ZIGOTA
POLNO

l: '
I/; ' ,.
/ ' _.' .

1./; "
:

., >,;

to podsjeea na livade i surne. Interesantno je napomenuti da u Iadranskom moru zivi jedna endemicna vrsta. To je bracit (Fucus virsoides), s1. 81. S obzirom na to da smede alge proizvode organske sUfstance u ogrorrmim kolicinama (na 1 m moZe se saJ...'Upiti 39 kg svjeZe mase) covj ek ih visestruko koristi za ishran u, gnojivo, u raznim gran am a indu strije, za dobivanje joda itd.

'is: ~

~ .: .~ ' C;/~ \\ '.. :.w~\
,.

ZIGOT ..... ' ' ' .

\~OPLOOENJE

':.

" \..-/

IZ~GA METI

51. 83 . Ciklus razvica jednostanicne alge ChlalilydOJI1onas

Zelene alge (Chlorophyta)
Hlorofita je vrlo raznovrsna skupina algi (oko 10000 vrsta). U njihovim hloroplastima preovIaduju hlorofili a i b nad ostalirn pigmentirna (karotini i ksantofili) zbog ccga je talus ug lavnom ze len . U hloroplastima se takoder nalaze pirenoidi u koje se odlaZe rezcrvna tvar - skrob. Stanicna stijenka je celuloznog sastava. Autotrofni naein ishrane prevladava, ali je poznat i miksotrofan.

1

51. 82. ChiareLla - jednostanicna zelena

alga koja se brzo razmnoZava sporama 1. vegetativna stanica, 2. obrazovanje spora, 3. izlazak spora iz stanice 100

Zelene alge se razmnoZavaj u vegetativno (diobom stanica, dijelovirna talu sa), bespolno (putem spora, sl. 82), i poIno: izogamijom (sl. 83), heterogamijom, oogamijom i konj ugacijom (s l. 84) Oko 90% zeJenih alg i vezano je za zivot u slatkoj vod i. gdj e se javljaju kao plankton ski iii bentoski org anizmi . Ostale vrste naseljavaju mora kao i mjesta izvan vodene sredine: vlaine s tijcne. koru drveta, tlo, a neke cak zive na povdini snijega Neke zeJene alge se prihvate za podlogu te su nepokretne, a neke se aktivno kreeu pomocu biceva kao Chlamydomonas (sl. 83) iii pomocu s luzi kao CloSlerium (s1 ~ ). Raznvvrsnost spoIjn og izgleda hIorofita je jako izraiena. Medu njirna postoje jednostanicni i visestanicni oblici, individualni i koIonijalni. Visestanicni talus je koncast (sl. 84), Iistast (sl. 87) iii cjevast (sl. 86). VeIiCina zeJenih algi je izmedu nekoliko mikrometara i nekoliko desetina centirnetara.

t1 .. , "",.,
~:

;

;k

~'"

:~

. .;

0
:, ~.;,
'I 'I

1

.l

I "~
~ .

;=----

(. ,)
I...

'!

,
3

, '-' rl
'· v,

f

!

t

F/ I~'
~

. .

I

~
5 ~ ..
~.

~
'~ 4
tQ,.

;"

~

-nl,n

S1. 84. Konjugacija kod koncasle zelene alge Spyrogira I. baploidna slanica, 2. klijanje. 3. dvije niti prije slvaranja konjugacionog mosta, 4. konjugaeija, 5. garnel jedne stanice prelazi preko kanala i naslaje 6. zigol, 7. zigospora, nastala od zigota, ima debeo stanicni zid, nakon mirovanja odvija se mejoza, nastaju cetiri jezgre od kojib tri propadaju, a jedna ostaje. 8. u stanicarna spirogire nalaze se Woroplasti poput spirale s mnogobrojnim pirenoidima. Mikrofotografije iznad sbematskog prikaza snimljene u fazi konjugacije i nastajanja zigOla.

S1. 85. Closrerilll1l . izgled stanice sa strane

S1. 86. Morska salata (U/va /acruca) pricvrScena za karnenje u velikoj masi naselj ava priobalne dijelove mora

101

Harofi le nasclj avaju slaike. Pored ovog.. zciene alge i algc kremenjaSice. Ustanovljeno je da u njoj irna znatno vise bjelancevina i vitamina nego u mnogirn drugim gajenirn biljkama.oogamij a. koju neb sistematicari iZdvajaju u poscban odjeljak Charophyta.". Neke od njih (Chiarella.) zajedno s modrozelcnim algama i baklerijama vrse prcciscavanje voda od nakupIjenih nceistoca kojc su dospjelc prirodnim putem iIi pod utjecajem covjeka Nckc vrstc kao napr.oz:') . t . 87. Jednostanicna alga hlorela se moze uspjdno vjdtaCki uzgajati. a za podlogu je pricvrseen rizoidima. UIOIhrix i dr.t. To su slatkovodne a1ge Ciji je talus CIankovit.. zastupljcn je i polni naCin razmnoZavanja Koji je zajednilli pigment za crvene.. 102 . ~. ' ':J(I-?. uglavnom plilke sporolekuce vode iii stajaeice. stablolik... postoji sarno jedan protoplast Posebno je intcrcsantna grupa prsljencica. Zelene a1ge kao autolrofni organi7..S do 2 m i CCSlO prave podvodne livade. Scenedesl/lus. ISlrazivanja ove alge pruzila su takoder izvjesne odgovore kako je moguc covjekov opsla nak II kosmosu.''. s listolikim ograncima. smede. Nj ihov lalus dosliZc duzinu od D. .morska zc1cna alga s cjevastim talusom u kojem ncma pregrada. a koji su njibovi specificni pigmenti (prcdstavi tabclom)7 Koje nacine razmnoZavanja algi poznajes? Kakva sve stanista naseljavaju alge? Opisi gradu ljusturice kremenjaSica iIi silikatnih algi? Na cemu se zasniva lclasifikacija kremenjasica? Kakav znacaj imaju alge za prirodu? Navedi neke prirnjere kako covjek upotrebljava algc. Acerabularia . Na rizoidirna se nalaze krtolice kojima se vegetativno razmnoZavaju . Chara koristc sc kao gnojivo za obradive povrsine. Klasifikacija zelenih algi zasniva se uglavnom na odlikama spoljnjeg izgleda talusa Unutar odjeljka Chlorophyta izdvojeno je nekoliko razreda. ~.' ~ SI..mi irnaju znacajnu ulogu u proizvodnji organske supslance i kisika u prirodi.

moze biti i korisno. piva).ZJl'lllolPvanje . Gljive covjeku sluze kao h. Njihovo tijelo se sastoji od cjevastib niti (hi/a) koje izgraduju m iceIi). su pstance koje stvaraju gljive. Skrob se nikada ne javlja u stanicarna gJjiva kao rezcn'TIa tvar.Predstovnici Gljive su jednostanicni ili vi~estanicni organizmi. Posebno su za covj eka znacajni antibiotici . ili napadaju zive organi7. pri proizvodnji vitamina itd . truhljenja drvene grade. a koje ubijaju neke mikroorganizme.KUlsijikftcija: nile gljive. Neke covjek uzgaja (sampinjone. prisustvo prostih ~eCera. Prisustvo od. Penicilin djeluje 103 . temperature. ili se udruzuj u s nekim drugirn organizmima uz obostranu korist (sirnbion ti).redenih supstanci u zivotnoj sredini je za neke gljive neophodno. mjesinarke . tartufe i dr. Raspon velicine tijela gJjiva je od golim okom nevidljivih do onill koje narastu do I m.). Gljive su beterotrofni organizmi koji koriste uginulu organsku supstancu (saprofitil. Uz pomoe glji va vrsi se razlaganje uginulill organizarna do stupnja neorganskih supstanci koje su opet dostupne zelenim biljkarna Svojstvo gljiva da razgraduju organske supstance moze ponekad bili stel110 za covjeka.. VaZnost glji va u prirodi. izmetu bilj ojeda) . naCiIl ishrane Gljive (Fungi) i fjvo/a.Znaeaj w covjekil . ogled a se u njihovoj ulozi u opeell1 kruzenju tvari . a rjede od celuloze.Uloga u prirodi . Glj ive su korisne u industrijskoj fermentaciji pri proizvodnji alkohola (vina. koji stvara gljiva Penici/liwll iz grupe plijesni. Otkriee penicilina je vczano za skotskog lijecnika Alexandra Fleminga (A1eksandra Fleminga). U toku Drugog svjetkog rata proizvodnja ovog Iijeka je usavrSena i od tada se nalazi u sirokoj upotrebi . koji je za vrijeme prvog svjetskog rata uocio da gljivica penicilium unistava po co vjeka stetne bakterije. keratin a itd. u prvom redu.me (paraziti).roko rasprostranjena ziva bica na Zemlj i. svjetlosti itd.Rasproslranjerwst .Gljive: grada. ali najveci broj vrsta je plilagoden na zivot na kopnu. ali neke mogu podnijeti temperaturu do 60°C (u pustinjarna. organskih kiselina (limunska dr. S drugc stran e. tj. fosforom itd . naprimjer. stapcarke. veliCina. To su si.Predstavnici . naucnici 'SVe vise prihvacaju glediste da gljive treba svrstati u posebno carstvo . Nalaze se u slatkim i slanim vodarna. o~teccnja tckstila. S obzirom da se grada stanica gljiva ne moze izjednaciti sa stanicarna biljaka i zivotinja i s obzirom na jos neka posebna njihova svojstva.Grada. Za veeinu gljiva najpogodnija je temperatura izmedu 20 i 30°C.ran a posto su osobito bog ate bjelancevinarna.avanje . kao u slucaju razgradnje naftnih mrlja u sve vise zagadenim morima. i to u razliCitirn uvjetirna vlaznosti. Stanicni zid je od hitina (inace svojstven beskicmenjacima).. jer tako dolazi do kvarcnj a hrane. ravllllof. koznih predmcta.[Bajevi: sill1biow gljiva i aLge . Takyo svojstvo ima penicilul. a neke zive u sredini s temperaturoll1 nekoliko stupnjeva ispod nule. rQ.).carstvo gljiva (Fungi).

a nakon mejoze 8.. Poznata su tdka oboljenja kod vinove loze. RazmnoZava se polno i bespolno (sl. Peronospora vinove loze sc uspj d no sprijecava prskanjem biljaka otopinorn bakar-sulfala (rnodra galica). sto je dovelo do stvaranja cvrste zivotne zajednice. suncokreta i dr. Mcdu saprofitskim ni zim gljivama vr10 su raspro stranjene plijes ni.e tako nastaju dvovrsne hife. I. Odjeljak gljiva je podijeljen u nekoliko razreda. 88). Ova pljjcsan se j avlja u vidu prevlake na ostacirna voca. i to najccSce preko korijena visih biljaka. ra plijesan duhana. pluca. 104 . koje sc bez stvaranja garneta Citave spajaju u bradavicavu zigotu 7. najceSce nernaju poprecnih slijcnki te su cjevaste. sto se oznacava kao mikoriza. Mnoge bolesli biljaka i zivotinja (npr.u periodu razmnozavanja bakterija. Mnogobrojna oboljcnja covjeka. k1ija 2. rnozak i druge organe. Nize gljive se bcspolno razrnnoZavaju zoosporarna. orhideja. i razvija se u micclij 3.a u kojima sc stvara sarno jedna vrsta spora iIi + ili -. Polni nacin razmnozavanja javlja se u vise oblika. Oni uzgajaju gljive i njirna se hrane. Niie gljive (Phycomycetes) Talus ftkomiccta je rnikroskopske velieine iii je jace razvijcn. koja moze prezivjeti razne nepogodlle uvjete . duhana. a na njemu kuglaste sporangij e 3. na vrnu. Ta oboljenja rnogu bili pracena takvim porcrnecajima da na kraju naslupa smrt. li sajeva. riblje rnladi i ikre) izazvane su nizirn gljivama: peronospora viriove loze. Posloji takoder simbiotski odnos izmedu gljiva i mrava. 88. paprika. zivolinja i biljaka su izazvana gljivama-parazilima. Najtjcinji simbiotski odnos se javlja izmedu gljiva i algi. i obrazuju garnetangije 5. sprijecava izgradnju njihovog stan icnog zida zbog cega bakterije bubrc i pucaju. Stijenka hifa je gradena iIi od bitina iii od celuloze. One napadaju krompir i druge kultivirane biljkc. U narednirn poglavljima upomal cerno se s glavnim osobinama i predstavnicirna pojedinih razreda gljiva. To su pokretne spore i krecu se pornocu jednog iii dva bica. g. nokte. razgranat u vidu dugih isprepletanill nili (hifa) kojc izgraduju micelij. modSI. Ova sporangija stvara dvije mte spora (+ i -). bukve i dr. Najrasprostranjenija je siva iii crna plijesan (Mucor mucedo) Ciji je micelij racvasto razgranjen. RazmlloZavanje erne iii sivc plijcsni (Mucor) Bespolno razmnoZavanjc: Sp~ra 1. a iz njili se opet razvija novi micclij Polno razmnoZavanje: Dvije pol no razlicite hife (+ i -) se priblize preko ogranka 4. Hife sadrZe vise jezgara. dolazi do k1ijanja u jednu ejevcicu sa sporangijom 9. Kod zivolinja i covjcka gljive rnogu napasli kozu. kosu. odstajalom hljebu itd. s kojima cerno se kasnije poblize upoznati. Mikoriza je poznata kod celinara. Gljive stupaju u simbiozu s nekim biIjkama.

89). askos = kesa. pupljenjcm. vocu. vegctativna stanica.askusimQ (grc. Novc stan icc nastaju i polnim putern (sl. iz baploidnih stanica. Kvasci K vasci su jcdnostanicnc glj ivicc askomiceta kojc se vrlo brzo razmnoZavaju vegatitivno. zigil. Spore nastaju u sporangijam a . To su uglavnom stanovnici kopna koji vodc iii saprofitski iii parazitski nacin ziVOtil.8. ove gljive sc razmnoZavaju i polnim putcm. zreo askus s osam askospora 105 .'Usu obicno ima osam askospora. slvaranJe askusa u kojima se dc~va mcjoza. 4. Askusi su porcdaIli jcdan do drugog izgradujuCi tako plodiste (himemj) (sl. 6. koje se poput kista iii metlice razgranjcne. Tokom vrenja gljivicc dobivaju cnergiju potrcbnu za zivo t. 90. Kistac (Penicilli Lim) i aspcrgilus (Aspergillus) spadaju u zelene plijesni koje ~ G 2 SL 89.5. 90). 9. Kvasci nc stvaraju plodi~ta. RazmnoZavanje kV~Cevih gljivica I. vegclalivno razmnoZavanje. askus s osam askospora. askospore.i. Kv~cvc glji vicc imaju siroku upotrcbu u proizvodnji piva i alkoholnih pica. siru. RazmnoZavaju se pomocu spora . 2. Nagomilane stanice cesto ostaju na okupu stvarajuCi lancastc nizove. Primjena se zasniva na sposobnosti ovih gljivica da svoj im enzimirna razlaZu ~c­ Cere (kojih ima u jeemu. SI. a stijcnka im jc gradena od hitina. 1 ---1ia\l Pivski kvasac se takoder koristi u pekarstvu. mjdak).) na etilni alkohol i ugljicni dioksid. bobicama grofda itd. UOpCe nc stvaraj u pokretne rasplodne stan icc. bcspolno i pol no. 3.om broju. 7. 91). Plod isle (bimenij) I . hife ! prave prcvlake na hljebu. 2. Na krajevirna hifa.k. konidijc su rasporcdcne u nizovima (s l.Gljive mjclinarke (Ascomycetes) Askomiccti obuhvacaju oko 2000 vrsta. U jednom ask. Njihov micclij sc sastoji cxl niti koje su unutar pregradcnc. spajanje haploidnih stanica u diploidnu. Oslobadanjem rnjehurica COz postizc se ~ upljikav os t i rablost tijesta (tijesto sc "dizc"). Razmnozavaju se vcgatalivno. Osim razmnozavanja sporama.konidija koje stvaraju u vel.

1

3

S1. 91. Nosioci konidija kod 1. Aspergillus, 2. Penicillium, 3. mikrofotografija nosilaca konidija kod Penicillium snimlljcna pomocu stereoskan elcktronskog mikroskopa

znacaju gJjivice Penicillium za covjeka bilo je rijcci u jed nom cd prelhodnib poglavlja (an tibi otici).

o

RaZena gJavica (C/aviceps) je parazitska gJjivica mjeSinarlca koja napada zitarice, pesebno ral. Postoje podaci iz davne proslosti da su ljudi teSko obolijevali hrane6 se hJjebom cd raZi zaraicne ovom gljivicom. Olrovne tvari sadrZe odrvenjeli micelij gljive - sklerocij. Sklerocije sc razvijaju u k1asu rnZi. Gljiva parazitira u mJadoj plodnici u cvijctu f<lii i tu stvara velik:i brej konidija, tj. spera koje s jednog cvijeta na drugi prenose insekti. Posto je parazitska gljivica istrosila tkivo pJcdnice, micelij otvrdne i stvara se sklcrocij. Zreo sklcrocij je cmoljubicast i viri iz k1asa r<lii. On pada na tlo, gdje prizemljuje, i naredne gcdinc askosperama bivaju napadnuti novi cvjetovi f<lii (sl. 92).
Iz sklerocija falene giavice, kojc su inace otrovne za covjeka, dobiva sc jedna vrlo korisna supstanca koja se upotrebljava u medicini kao Jijek (za stezanjc glatkih misica).
106

SI. 92. Ciklus razvica raZene glav ice (Claviceps purpurea) 1. askospora, 2. proklijala askospora, 3. zaraZena plodnica u cvijetu ran, 4. sprenUste konidiospora, 5. konidiospore, 6. klas s sklerocijama, 7. proklijali sklerocij s plodonosnim tijelima, 8. muski i zen ski rasplodni organi, 9. plodiste s brojnim peritecijima, 10. peritecij s askusima, 11. jedan askus s osam nitastih askospora

(Berberis) . Slvara cetiri vrste srora: Ij e-

tne, pomocu kojib se rasprostire s jedne biljke na drugu, zimskc, pomol:u kojih prizemlj uje. U pro lj m stvara baz idiospore, a u kasno prolj eCe celv r1u vrslu spora kojc sc razvijaju na drugim domacinima. Za vrij cme j ako vlaZnih vremenskih uvj eta bolesl osobito uzim a mab a. Tada zilarice daju sitn a i smdurana zm a te je nj ihov prinos j ako smanj en. Snij cti su druga parazilSka grupa ni zih slajXarlci koje osobito napadaju zitari ceo Kukuruzna snij el (Uslilago zeae ) dovod i do stvaranj a nabreklina i mj ehura na stablji ci, lislov im a i klipovim a. Te nabrckline su ispul~ ene ogromnim brojem crnih spora s debelim slije nkam a koje podsjecaju na gar iii snij et (s l. 94).

SI. 93. Smreak (Morchella)
i sm reak (Ma rcil ella) spadaj u u askomicete. To su ~ u mski saprofiti . Kod zdjclicarkc plodi stc jc vrcasto iIi plocas to, a kod smrCka (s l. 93) razluceno je na driak i klobucasIi dio (nalik na sdir). Srnrcak j e j es tiva glji va, ali se nc smije jesti sirova.
(Pezizza)

Zdjcliearka

Glj ivc stapearkc (Basidiomycetes) Svoj naziv ova skupin a gljiva j e dobil a po bazidijQlTUJ (stapkarna) s kojih se odvaj aju po ceti ri spore (sl. 94). Slvaranju bazidiospora u bazid ij i prcLhod i spaj anj e dvaju jczgara nako n ccga do laz i do mcjozc. Dak le, bazid iosporc su haploidn c. Osvmul Cemo se na glavna svojslva i neke predstavni ke dva podrazreda u koje sc svrslavaju sve glj ive razrcda lJasidiomycel es.

~'rL~ ~~6

!

~

SI. 94 . Cik lu s razvlca kukuruzne snij eti I. Nizc stapearkc imaju baz idije koje su pregrade ne i razdij elj ene u cctiri Slani ce. Nc slv araju plodisla. Osim bazidiospora, slvaraju jos nekoliko vrsta spora, ~ lo jc u vezi s nj ih ovim vrlo slozenim cikJusom razv ica jcr obicno napadaju po nekoliko domaCi na. U7..fokuju vrl o opasna obo lj enja biljaka kao sto su hrde i snijeti. e m a hrda (Pucciflia gramillis) napad a zi tarice, a dru gi joj jc domaCin zutika
(Us/;Ingo zeae)

Bazid iosporc 1. se dij elc i nas taje nitasti micelij pa 2. koji ura ~c uj e u domacina. Po dvij e stan ice mi celija se spajaju - somalogamija 3. Klip kukuruza zararen sa snijeli u vidu kvrga punih cmih spora; m1ade spore s po dvije jezgre 5. i zrele spore u kojima je do~ l o do spajanja jezgra 6.; iz ovih spora razvij aju se bazidijc s bazidiosporama 7.

107

2. Vise stapearke imaju bazidije koje nl SU pregradene. Stvaraju plodista (sl. 95) s bimenijem. Plodista s u iIi o lvoren a iIi zalvoren a. ViSc stapcarke zive saprofitski i parazilSki. U klasif1k:aciji ovil1 glj iva va1nu ulogu ima grada plodi sla i himenija. Razvice visih stapearki teee na slijcdeei nacin (sl. 96). Iz bazidiospora razvija se micelij cije slanice imaju po jcdnu jezgru. Kada se susrctnu + i - mieciij , lj. kada dode do sOl/laJogamije, nastaje slanica s dvije jezgre, a iz nje se daljim diobama slanica, razvij a rnicelij s binukleamim (dvojezgarnim) slanicama U izvjesno vrijeme nastane plodiste nad zcmljom. NajeesCe s donje strane plodista razvij e se hirnenij s bazidijama u kojima se stvaraju bazidiospore. Stvaranju bazidiospora prethodi mejoza tako da su to baploidne slanicc. Meclu gljivama stapearkama nalazi se veliki broj vrsla koje covjek koristi u isbrani. Medutirn, ima i onih koje su vr10 stetne, cak smrtonosne (51. 97). Jedino siguran put razlikovanja jestivib od otrov nih gljiva jeste njihovo dobro poznavanje. Upoznati se mogu pomocu prirucnika za sakupljanje gljiva kao i drugih knjiga u kojima, osim teksta, za svaku

1-

4~' · :r

SI. 95. Izglcd plodista muharc (A lIlani/a /Ill/searia) otrovne gljivc: 1. sesir. 2. strucak (dJ1.ak). 3. ostaci ovoja koji u mladosti obavija gornji dio plndiSta. 4. prstcn (suknjica) - ostatak ovoja koji jc u mlados ti povczivao ses ir s drSkom. 5. vrcasti "gomoli" - o,tatM: ovoja s donje strane plodista gljivu postoji i iluslracija. PreporuCljivo je, takoder, u sakupljanje gljiva, dok se dobro ne upoznaju , poCi sa nekim dobrim poznavaocem, jer se 0 gljivama najlakse saznaje u prirodi.

SI. 96 .. Ciklus .razvica vise glji ve stapCarke: 1. bazidiospora. 2. stapanja stanica dvaju baplOldnih rrucelip, 3-8. lzgradnja "kopcastog " micelija umnozavanj em stanica s po dvije Jezgre, 9. plodl ~te . 10. presjek kroz lislice bimenija. 11 -14. razvice bazidija s bazidiosporama. 15. presjek kroz strucak plodista

108

1

3

4

Sl. 97. Nekoliko najpoznatijih jestivih (1. vrganj, 2. rujnica) i otrovnib (3. pupavka. 4. ludara) vrsta visib gljiva stapearki

Lisajevi (Mycophycophyta iii lichenes)
lzvjesne gljive i algc zive u simbiozi obrazujuCi organizme s osebujnom gradom , funkcijarna i drugirn osobinarna. Ti organizmi se oznacavaju kao lisajevi . U izgradnju lisajeva ulazc jcd nostanicne modrozelene i zelene alge i gljivc iz grupe askomiccta i bazidiomiccta S obzirom na vanj ski izgled li sajcv i se javljaju kao: korasti, lisnasli i grm asti (s1. 98). Popreeni prcsjek talusa lisajcva ispoljava slojcvitu gradu (s1. 99). U talusu lisaja alge irnaju ulogu proizvodnje hrane jcr posjeduju hlorofil i mogu vrsiti fOlo sintczu. Tu hranu koriste i gljive koje su svojirn hifama u lijesnoj

vezi s gljivama. Gljive, pak, upijaju vodu s mineralima, slo koristc takoder i alge. Tako se alge i gljive u lijelu lisaja dopunjuju u zivo tnim potrebarna. Lisajevi se razmnozavaju vegetativno . pomocu dijelova talusa iii pomocu soredija , tj . skupina stanica algi koje su obavijenc hifarna gljiva. Lisajevi sc takoder razmnozavaju pomocu askospora kojc naslaju u plodistu - apolecijLl. Spore mogu dati novu jedinku lisaja same ako sc vcZu s tacno odredenom vrstom alge. Lisajevi naseljavaju razlicita stanista: stijene, koru drveca, uginulo drvo, a rijetko vodenu sredin u. Najbolje uspijevaju u brdskim sumarna umjerenog pojasa, tropskim 5umama, a isto tako u . najsjevemijirn dijelovima Zemljine polulopte, u tundrama, gdjc predstavljaju glavne sta-

109

99. 2. rizaidi J 10 . 4. Grada tal usa lisaja (poprecni presjek): 1. a vrste roda Roce/fa sluze za dobivanj e boj e lakrnusa koj a se upotreblj ava u bemlJ I I sIikarstvu . gornji sloj kore. Ncki se kori ste k ao hran a. Islandski lisaj (Ce traria islandica) je izvor Ijekovitih lvan. 5. Sta izgraduju bife gljiva? Kojc su slicnos Ii izmedu glj iva zivo linja. korasti (Rhizocarpon).lJlI1oZavaj u glj ive? Kak va je uloga gljiva u prirodi ? Kako covjek koristi gljive ? Naved i primjere. Na osnovu cega sc vrsi lcIasiftkacija lisajeva ? stapearki . 3. Vrsta Evemia prunaslri koristi sc u industriji parfema. 2. s druge strane? Kako sc r37. gljiva i 1 2 3 Sl.Sl. listasti (Panne/ia). OsobilO vcJiki znacaj u prirodi irnaju koras li lisaj cvi koji f ive na slijcnam a. Navedi osnovne razlike izmedu gljiva mj esinarki Koje jestive i o trovne stapearke poznajes? Zbog cega se glj ive izdvajaju u posebno carstvo zivih bica? Obj as ni simbiozu gljiva i alga u li Sajeve. 4. Iz nckih se dobivaju antibioli ci. Za covjeka su lisaj cvi takoder znacajni . 3. 98. grrnasti (Cla donia. Oni se kJ asificiraju na osnovu grupe gljiva. sloj u koj em prev ladavaju stanice al gi. Oni predstavlj aju pionirske organizme u stvaranju plodnog tla te tako omogucavaju naselj avanj e dru gih biljaka. s jedne strane. J onj i sloj kore. Usnea) novnike. sloj u kojem prevlada vaju bife glj iva. Lisaj evi su veoma osjetljivi na zagaden ost zraka te ih zbog toga u gradskirn sred inama redovno nema.. U Sajevi : 1. Poz nato j e oko 20 000 vrsta lisaj eva. biljaka.

Kod os talib mallovina postoje stabalce. G. 3. ~ to se. donja epiderma 111 . vidi u njib ovoj spo lj ~ nj oj i unutr~ nj oj grad i.3). p. anatomska grada talusa na poprecnom presjeku: A. pored ostalog.aTlferidiji i zen ski . nosac arbegonija. u pri sustvu dosta vlage.Razvojni ciklus . zracna komoriea. Na slijen ama. 100) koji podsj cca na al gu.arhegon{ji. rizoidi upij aju vodu i u cv~cuju biljku. disni otvor. rasplodna kotariea. H. listiCi i rizoidi (51. To su aulotrofni organizmi u cijim se slanicama nalaze hloroftl a i b i karolinoidi. Mahov inc sc od i su ~ i­ vanja z~ licuju preko epiderme koj a ima tanku kulikulu . a stabal ce provodi organske i neorganske sups lance. 101. 2. F. Zcnslci talus. Anatomska grada talusa je pri licno slozena (sl. a kod nekih na odvojenim (dvodoma biljka) . Kod jednos lavn ijih mallOv ina posloj i polegao krpasl ral us (sl. B. 6). 100. Kod nekih mahov ina 'o bj e vrste polnih organ a se nalaze na istoj jedinci (jednodoma biljka). na kori drveca.i elrenjarke i listicave mahovine. U anteridiji nastaje veliki broj pokretnib sperm atozoida koji pUlem vode (kapi kise iIi rose) dospije- SI. Zdcncarka (Marc/ranIa po/ymorpha) I. gomja epiderrna. muslci talus. E. Iz spore. nosac anteridija. a iz. a rj edc u vod i. uljna stanica. izmedu gusto zbijenih listica razvijaju segametangiji:_"UIuski .llpova na protonemi razv ija se nova rnahovin a Na stabalcu. 100. Listici vr~e fotosinlezu.RasproslranjenoSI . Mah ovine su na viScm raz vojnom stupnju od al gi (vj erovatn o su u pro~ los ti od njib i nastalc). U izvjcsnih mahov ina provo- dnju u bilj ci vrsc jedn oslav no gradeni provodni snopici. Mallovine se razmnozavaju vegetativno (pomocu rasplodnib tjele~aca) bespoIno (sporama) i poln o. na llu . C.- Grada gamelojila i sporojila Mahovine (Bryiop hyla) . zivc m ahov ine. D. razvij a se prokliCica (protonemo) koj a j ~slicn a algi. a slanicna slij enka jc gradcna od celuloze.

zrcla cabura. spermatozoid s dva bica. guste prevlake i tu prcdstavljaju pi onirske biljke u stva- ( 5 (2n) G(n) SI. 7b. gametofi t 112 . S. biljka mabovina s rizoidirna (D). 4. Razvojni ciklus listicavc mabov inc (Milium) 1. G. 8. Dakle. zcnski rasplodni organi arbcgonije (B).SI. Slanicc protoneme i razvijenog gamctofita im aju haploidni broj bromosoma (n) dok je zigot diploiJan (2n). Grada Iislicavc mabovinc: 1.. proklicica (protoncma). 7c. listicima (E) na stabalcu (F) i sporogonom (G) koji ima drliku (H) i cahuru (I ).:t oplodnje i postanak zigota. u razvojnom ciklusu mabovina postoji izmjcna polne generacije gam eto fi t a (koji stvara polne stan ice) i bespolne generacije sporofita (koji stvara spore).. U sporogonu (cab uri) se uz mcjozu stvaraju spore. mu~i rasplodni organi antcridijc (A). muska jcdinka. zenska jedinka. 5. 6. 3. arbegonijc. a i sve stanice sporogona koje su od njcga nastak Mabovine su raspros tranjene od tropskib podrucja do tundri gdj e zajedno s lisajevima cine glavninu biljaka. I02).l.tupa a. s eahure otpala kaliplra i olkrio sc poklopcic (K). 2. otvorcna antcridija. na muSkoj jedinici se razvijaju anteridiji a u njirna muSke polne stanice spermatozoidi koji irnaju dva biea i sloga su pokrelni. Sporn. 5. 101. poklopcic sc odvojio od eabure i zrele spore (L) ispadaju van J vaju u arhegoniju. 4. 2. 9. ali ib u moru nema. 6. proklijala spora. Zive u slatkim vodama. u cahuri se desava mejoza R' i nastaj u spore. izmjenjuju se i jczgrine faze. 10. 3. arbcgonija s jajnom stanicom (C). 102. sporofit. Zigot klija u cmbrio iz kojcg se razvija s p 0 r 0 g 0 n . sporogoni na gametofitu. spora. ovisan 0 gametofitu. U zivotu mahovine gametofit mnogo duze traje od sporofita Sporofit i gametofit su prostorno vezani i sporofit je u isbrani kao kakav parazit. 7a. a ona jc prekrivena kaliptrom (1) u vidu kapicc. Osim izmjenc morfoloSkih faza. Na. u sredisnj oj arhegoniji doslo jc do oplodenja i nakon loga do razviea zamelka sporogona. Gametofit i sporofit se vanjski razlikuju (sl. Na stijenama grade jastucaste.

ranju tl a. 1(0). U prisustvu ccga sc Kako se 7. Bmjnc s u vrs tam a. Gamcto fit jetrcnjarki jc talu san . ncma ri zoid a lc vod u upij aju listiCi. Vrlo cesto listicavc mahovinc na sumskom tlu su vlasak (Pa/ytrichwII Caml/lUlle) i Mlli ulII (s l. 102). Obamiranjem mahova tresctara nastajc treset. Nckc mahovinc .. a dvodoma zdencarka (M archantia pa/ymo rpha) j c siroko ras pros lranjcn a (5 1. Listicavc mah ovinc im aju zavojito rasporedcne li sti ce na stabaJ cu. Koja je prevladavaj uCa (dominiraj uca) ge ncraCJa u zivotu mabov in a? 1 Koja grupa mahovina irna tal usan gamelo fit ? Nabroj organc garne tolita lis ticavih mahovina. Nckc vrstc nasclj avaju trcsetiSta (crctove) kojc od likujc vel ika kiselost (pH = 3-4).O VU v~i oplodenje kod mahov in a? muSki . Kod mahova trcsclara (SphagnulII).sedrot vorci stvaraju kaskadc kao na rijcci Krki i PIitviCkim jczcrima Odjclj ak mahovin a (B I} 'ophyta) dijeli se na dva razrcda: jetrcnjarke (llepaticea) i lisli cave mahovinc (Musci) . a kako zenski rasplodni organi mahovi na? /1 3 .

protalij s proklijalim sporofitorn. razvijeni sporofit. 7. selagina (Selagine/la) (s1. Sporang ij e se ces to jav lljaju u nakupinam a. 8. Precice (Lycopodiata e) s u papratnjace s nadzemn om slabljikom i vrl o malim listovim a. odnosno gametofita: iz SL 103. 2. 107) . 104). Kod druge pak grupe preeica stvaraju sc dvije vrste spora (hetero-spore). zrcli arhego nij . anlcridU . 10-12. sporo fitska biljka prevladava u zivotu papratnjac a. Kod jedn e grupe precica u sporangijama se stvaraju jednake spore (izospore) kao sto je slucaj kod jako rasprostranjene vrsle LycopodiulIl clavalUlII (sl. Raz vojni cikJu s papratnj aca rna primj eru sl atkc paprali (Polypodiul/I vIIlgare) I . a u njim a spore. 3. spora klija . Razlikuju se po veliCini (megaspore . protalij (gamelofit ). Slo stoji u vezi s prilagodenoscu na kopneni naCin zivota ovib biljaka Najcesce na donj oj strani li- stova razvlJaJU se sporang ije. 9 . Sporofit veliclnom nadmaSuje gametofit koji sc oznaeava kao protalij . zrcla sporangija jos neotvorcna.spermatozoidi su pokretni. 6. raslaviCi (Eqlliselatae) i paprati (Filicatae) Predstavnici poj ediflih razreda IzlUllrle papramjace. stabljika i list U ovim organima prisutno je provodno tkivo. spemlalozoid. spora. 105). 103 ). stvaraju takoder i dvije vrste protalij a. zrcla otvorena sporangija iz koje ispadaj u spore nastale !lakon mejoze (R!) 114 . R azmnoZavanje papratnjaca vrsi se bespolnim i polnim putem uz smj enu dvije po izglcdu razlic ite generacij e: sporo fi ta i game tofi ta (sl. Na taj zakljuc ak ukazuju izvj esne slicnosti u procesu razmnoZavanja (muski gam eti . tj .velike. razvice sporangija na nalicju lista. 14.male). kakva je naprimjer. so ru s ima (s l. Medutim.Papratnjace (Pteridophyta) - Razvojni cikilis Rauedi: preace (Lycopodialae). 5. Na sporofitu su dobro razluceni organi: korijen. Odjelj ak Pler idopizyla ima neko liko razreda: 1. 13 . Pteridofita su biljke koju su se u davn oj proslosti vjerovatno razvile od zelenib algi. arhegonij s jajnorn ostanicom (0). 4 . s upro tn o od mabovin a. a oplodnj a je moguca samo uz prisus tvo vode). Heterospome papratnj aee. i mikrospore .

106). PreCica (Lycopodium clava/wlI) megaspore se raz vij a megaprotal ij . sporangija s malobrojnim krupnim sporama (megaspore) gu fotosinteze. 104. 2. a listovi su sasvim mali.'U. U sponmgijarna nastaju spore koje imaju nastavke. muSki protaJij koji sc sastoji sarno od nekoliko stanica koje predstavljaju anteridij. a na njemu nekoliko arhegonija (zcnski protalij). tako da stabljika preuzima ulo- 7 SI. stabljlke kojc u vrS nom dUelu nose skupinu sporofi la (fertilna stabljika) . Sclagina (SelagjlleUa) kod kojc postoje dvije vrste sporangija i dvije vrsle spora: I. U njemu nastaje nekoliko spermatozoida s po dva bica SI. an tomska grada stabljlke na poprecnom presjeku gdje sc vide brojne suplj ine 115 . 5. a/wllse) (sl.e rasijavanju. tj. 4.2 SI. lOS. Nastavci se prilikom su$cnja sporangiJc opruzaJ u sto potPOffiaz. i poljski rastavic (E. 2. stabljlka koja ne nosi sporofile (sterilna stabljlka) . Sporofili su prSljenas to rasporeclcni u vrSnom dijelu stabljike u skupmarna koje nalikuju na (der ili sisarku. spore s opruzenim nastavcima. sporofil na kojem vise sporan glJ e. sporangija s puno sitnih spora (mikrosporc). 106. 106). 2.3. spora s nastavcima koji je obavijaj u. Meclu rastavicima vrlo su ceste vrste veliki rastaVIC (Equiselw/l leilnaleia). 7. a iz mikrosporc nastaje mikroprotalij. Rastavic po ljski (£qise/1I11l arvense) I. Equisetalae (rastav iCi ili preslice) imaju clankovitu stabljik. Stabljika rastavica j e prozeta brojnim supljinama (s l. 6.

11.4). navala (sl. 107). a kod papratnjaca jc to sporolit. Sk. Papratnjaec s u rasprostranjcnc u svirn klimatskim pojasevima. 4. SI.sorusi nalazc sc s donje slranc lisla i najecscc su prclaiveni koZicorn . 108.4). 103).2 prekrivene tankom kozicom (induzij) . 108. papralka (Asplenium lIichomolles) . ali se najbujnije razvijaju u tropirna Najbolje im odgovaraju polusjcnoviLa i viaZlla mjesta Nckc su vezanc i za vodenu sredinu. s donje slrane . 107. paprali : 1. Navala (Dryiopleris fllix-lIIos) 1. Navest Cerno naSc najccSCe vrstc paprati : papratka. ostra paprat. 4. induzij 3 4 SI. I kod jednc i kod drugc grupe biljaka jos uvijck postoji ovisnost 0 vodi u procesu oplodenja posto su rnuski gamcti . bujad (sl.no kopnenc biljke kod kojih sc u razvojnirn ciklusirna smjenjuju haploidni gametofit i diploidni sporofit. Listovi paprati su vctiki s cjelovitorn iii razJiCito razdijeljenorn plojkorn.'Upinc sporangija . list. Kod sjcrncnjaca (SperIIwtophyta) ovisnost 0 vodi u oplodenju sc gubi. 5. Dio lista. jelenak ( Phy llilis scolopelldrium ). m prcsjck sorusa: 3. Kod rnabovina je gametolit dominantan u njihovorn zivotu.1. biljka s podzcmnom sta. slatka paprat (sl. Filicatae (paprati) prcdstavljaj u naJVcCu skupinu paprarnjaea 1ma ih oko 12000 vrsta VcCina ill zivi u Iropima. O~lra papra l (Polyslic/Jum lonchilis). jclcnak. 108. 3.induzij koja ima zastitnu ulogu (sl.3. gdjc ih ima i drvcnastih. sporangije. 0 ostalim osobcnostirna sjcrncnjaca bit Ce rijeei u narcdllorn poglavlju.1 nakupinc sporangij a (sorusi) . Zcnska papraL Mahovinc i papratnjacc su prctez.spcrmatozoidi pokrctni. 2. Nekoliko vrsta.bljikom (podanak) iz koje izbij a korjcnjc pod zemljom i li slovi nad zcmljom. buj ad (Plerid iulII oquililliulII ) 11 6 .

109) koja jc z ivjcla prije 400 milijuna god in a. Rinija (RhYllia ) . od kojih su sc razvi lc savrscnije papratnjace. 11 7 . Stvarale su sumc cijc je drvcce dosezalo visinu 30-40 m.na vrhu izdanaka sporangijc Koja je dominirajuca gcncracija u razvojnom ciklusu papralnjaca ? Uporedi razvojni ciklus mahovina i papratnjaca. Is takn i slicnosti Zbog cega se papratnjace ubrajaju u skupinu biljaka pod nazivom kormofita? Koja je razlika izmedu izospornih i heterospornih papratnjaca? Koji jc najstariji do sada utvrdeni rod izumrlib papratnjaca? I razlike. To jc "prva kopllella biljka" visinc 50-100 em bez listova. Rinija spada u grupu izurnrlill papratlljaca psilofita. te ova biljka Ilije mogla rasti u debljillu. Od izumrlih papratlljaca poscbllo j e vrij cdno spomclluti riniju (R" ynia) (sl. Sprovodlli snopic jc imao jednostavnu gradnju i bez kambija. SI. Sporangij e su sc Ilalazile Ila zavrseeirna vil icasto razgranjenih izdanaka.U dalckoj pro~losti papratllj ace su dominiral e u vcgctaeiji planetc Zcmlj c. 109. Tragovi ove izumrle vegctaeije nalazc sc u debclim slojevima uglja koji j e nastao proeesom ugljcnizaeij c pod speeificllim uvjetima.

Magnoliopilwino (skrivCll usjc menj ace) Zajedll ickc (Kllik e pn'" ul' a podOOjcIjka j csu da Sli im sjcmcni z(uncci. embrio) budu ccg sporofila. Kod skri venosJcmenj aca. OOnos no golosjcmenjace) ig li caslc 2. Slokni provod ni sis tcm . mogucnosl scku ndarnog rasla u deblj in u slabljike i korijcn a. Osim loga SIO sjcmcn ka zaS ticuj c i opskrbljuj c kl icu hranlj ivim lvarima. organ koji slu zi pol nom rasplodu . a lasll ijc i sj cmcnkc. sj cmcnj acc spadaj u u najraznQvrsniju sku pi nu bi lj aka.- GpCe kamkleristike odjeljka Sperll1atophyta Por/jela /1a g%sj elllelljac'e (Coll ijerophylilla i Cycar/ophyrilla ) i skri \'ellas jelilel ljac'e (Maglloliophytil w ) Rasljaste.lj elllellja("e: grada cvijeta RaZl'oj ll i cik/lls S elllellka j Sjemenjace iIi cvjetnjace (Sp ermatophy ta) - Sa svojih 227000 vrsta. nal azc se sporofili koj i grade c v ij e l . "Z ivi fos il" jc vrs ta gink go 118 . koj e su rasprostranjenc na gO lOvo cijcloj Zcm ljinoj povrs ini. Ras lj as tc . u s vom razvojnom cikulu su imaju smj c nu gcneracij a. U cv ij elu sc razv ij a sjcmenk a koj a jc o bav ijena sj emenj acom. S obz. Sj cmenj acc. slabljiku i list. kao i mahov inc i papramj ace. a u unutraSllj os li se nal azi kJ ica (zamctak. ona kod j ednos tav nijih sj cmenj aea sIuzi i raspros Liranju. kojc sc jos zo vu Allgiospenllae. dobro razvijeno mchanicko tki vo kao i oS lala lkiva. one predsLav ljaj u naj slozenijc b ilj ne organizmc koj i su pri lagodcni na raz li cite uvj clc zivo la na ko pnu. ogranicenog ras la . jer ih jc vcc in a u pros/os ti izumrl a. OdllOSIiO ig /i("aste g%. zaS ti ccni u zatvorcnoj plodni ci n as laJ oj od pl od nili listova.iglicaslC go Iosjcmcnj acc (Co llijer ophyfilla) R aS lj aslc golosjcmcnjacc su dan as rijelkc biljkc. Conijeropilytina (raS lj asIC. Plod takoder nasLajc od dijclo va cvij ela nakon SlO jc doslo do proccsa o pra s i va nj 'l a zalim i o p l o d c nja . s izu zclkolll nujprimit i" nijiil o b lika. Kod sj cmenjaca on VISOJ razvoJnoJ rallOl ulogu rasprostiraoja ima organ pl o d .irom na nj ihovu ljcJesnu gradu . Na kratkim izdancim a. Odj cljak Spermatop hyta dij e li se na lri podOOjclj ka: 1. na plnc\ ni m Ii stov ima smj cS lcni o tvorcll o Sis tcmali cari ill zbug tog zajcdnickug svuj stva ubj cd inj uj u u grllpll go losjemclljaca (Gyl/l /lo spemrae). Cycadopilytina (pcras tolisnc golosjcm cnjacc) 3. pri ccmu sporofit polpu no prcvladava jcr jc gam clofit s a~v im pojc dn os lavljcn. Voda nij c potrcbna za o plodnju . M uskc polnc slani ce nisu vise pokrcU i o7JlaCuvaju sc kao s p c r m a III e lc s l u lli cc S porofil sj cmcnj aca j c raSc lanj cn lI a vcgc luli vne organe: korij cn. svc zajed no doprinosi da sj cmcnj acc ceslo p os lizu vd ikc tjclcsne dimenzij e \ VIscgodi snj i zivot. sjemcni zam eci su skrivcni . vanj sku i unularnju.

sjcmena ljuska izvana i iznulra gdje se vide dva sjemena zamelka 119 .. dio izdanka s zenskim cvatima. 11 0). klijanae. pc luJllo zmo. naprimjer kod smrec. razvicc mu skog protalij" s spcmlalnim stanicama . 110. a iz nje sc razvIJa zcnski prolalij s arhcgonijam a. .enska biljka s Tllzvijenim sjcmcnkama spera). u po lcnovo m zrnu do laz i do razvilka polcnove cjcvc ice iIi mj eS ini cc u kojoj sc nal azc dvijc spcrmalne s lani cc. naslalog 1. l ib. 6. Ila. Ginkgo jc dvodoma biJjka lcpczas tih lislova s raSlj aslom ncrvalu rom. 8.arr1ctak u vrijcme oplodcnja. Biljke su jcdnodome iii dvodome. Pcludno zmo jc obavij cno 7.. ali su cvj elovi uvijek jcdnopolni.vrSi oplodnju . :Z.. D posloji muSki i Zcnsk:i. Jcdna od ovih stan ica propad a. Gillkgo biloba : 7. dospjcv si do j ajne slanice u arbego niji . 5. a drug a.igola razvij a SI. sjcmcna ljuska s sjemenkom i krilccm na njoj. Provcx:lcnjc vode s mineralima mc lrahcidc. 7. bora i dr. i1. koj a se do danas zadrZala u iSloCnoj Aziji . U sjcmcnom 7. 11. razvice zcnskog prolalija. sjcmena Ijuska s dv ijc sjemenke. nosi po dva neza!itiecna sjcmen a za metka (makrosporangije).a~ti­ tnim ovojcm i ima dva zracna mjchuri ca SIO im omoguCava lahko raznoScnjc pomocu vjclra (sl. praSnik. l Ob. Ciklus razviea bijclog bora (Pillus silvcsllis) I. 2b-3b. Drugdje se uspjcSno gaji kao uk:rasno drvo. sjcmeni 7. dio izdanka s mu~kim evjetovima. III . zenska evat.. najccUe zimi nc olpadaj u.(Cillnkga bi/aba) (sl. 2a-4a. Svaka sjcmcna Ijuska. lll). kaze se da j e cvijel opraScn. U svakoj arhcgoniji naslaje po jedna jajna slanica Kada po lcnovo zm o padnc na sjcmcni zamelak.."i. a koji. 9a..enski cvjclovi se nalazc u cvati koja se sasloji od velikog broja pokrovnib i sjcmcnih ljusk:i. nastanak sjcmcnog zamctka. muski evijct. MuSki cvjetovi se saslojc od vcCcg broja pra s nik a (mikro-sporofila) koji nose pcIud n i ce (mikrosporan gijc) u kojima se slvaraju peludna ili polcnova zrna (mikrosporc). 9b. lOa. Nakon loga. Plimitivnosl ovc biljkc se oglcda U oplod nji pomocll pok~tllih spermalozoida 19licaslc golosjcl11cnj acc su drvcna~lc bi Ijkc s liSlovima u vidu iglica iIi Iju ~J. lb.M1lCtk se '1l lIZ m cjozu slvara cmbriooska vrcea (makro- SI.

a u juZrtim podrucjima susreeu sc l1 a pl aninarna u prctpl an iI1skom i planinskom poj asu. Kao sto sm o istakl i. Kada sjcmenka do de u pogodnu sredinu. 11 6). srnreka iii borovica s mesnatim bobi cas tim sisari cam a koje su Ij ekovite. 1(2). crvene boje. papratnj ace su u proslos ti mnogo viSe bile zas tupljen e nego sto su to da- I. Obicna smrca (Picea abies) Jijevo i jcla (Abies alba) . razlicitc vrstc borova (s l. Porodi ca Pinaceae (borovi) su igl icaste golosjemcnj ace. ona k1ija u nov u ml adu biljku . dijeJovi izdanka s zrc Jirn ceScrima (si sarkama) 120 . Pod nose krajnje bladna i topla. U okviru pododjelj ka ConijerophYli na OS VJ1lut eemo se na neke porod ice 1 nJlhove predstavnike. Zbog toga su ovc biljkc zelenc preko cij elc godi ne. Porodi ca Taxaceae (tise) s u drveta iii grmov i koj a j e u Evropi zastupljen a s arno s j edn om vrstom TaxLis baccala (s l. odrvenjelc sjemene Ijuske ~ i s arki se razrnaknu i iz njih ispadaju mn ogobrojne okrilj ene sj ernenke koj e raznos i vjetar. najceSCc. 19licas ti li stov i. zatim . Ti sa se ces to uzgaja kao ukrasna parkovska biljka. S v i dijclov i o ve dvo dome bi lj ke.:. Na os novu prouc avanj a osobina zivueih obl ika kao i raspolozivih fosiln ih ostataka papralnj aca i golosjemcnjaca zak1jucuje se da golosj emenjace vode porijeklo od pragolosjemenj aca koje su bilc u srodstven oj vezi s psil olitima. iz uze v soc nog ovoj a.e kliea. odnosno susna stanista Izgraduju prostranc i bujne sumc sjevernih podrucj a (taj ge). Njihov i cdcri su odrvenj eli iii mcsnati . te konacno nastaje sjernenka Nakon oplod nj e. sjemene Ijuske odrvene. a isto tako uz obale mora Cetin arske sume prcdstavlj aju dragocjen izvor drveta koje covjek koristi u svakodnevnom zivotu . 11 5). po dva iii vise u zajcdniCkorn ruk avcu. vrlo su rasprostranjene na sjevemoj ZemJjinoj poluJopti. Cj elokupan opisani tok razvi ca go losjemcnj aca prikazan je na sl. zive nekoliko godin a i kod veCine vrsta nc SI. koj a sc gaji kao ukras na biljka. Kad a sj ernenke sazriju. povceaju se i obrazuju drveni ceScr iii sisarku. Porodi ca Clipressaceae (ccmpres i) su golosj cmcnjace s igli cas lim iii Ijuskavim liSlov im a. otpadaj u " c!j.Janpul. tuj a. a iz ovoj a sjernenog zametka sjernenjaca. Tu spada cern pres (sl. su otrovni . 2. Ovdj c spadaju : obicna smrca i jcla (s l. Iglicastc golosjemenj aec. oko si emenke. najnizim izu mrlim papratnj acarna. nasa endcm icna vrsta ornorik a kOJ je 'u otkrio Josip Pan cie (s l. 11 3) . medu kojima osobito cetinj ace. 114) i aris kod kojcg jedino ig licc otpadaju u j esen . Mnoge vrste sluze i u Ijekovitc svrhe. 112. 3. 1Il.des no.

(Picea omorika) 51. 11 4. Cemprcs (CllpresslIs sempervirefl s) . Pancieeva omori ka e ndemicna vrsta 51. 115 .desno I 5 1. 11 3. Tisa (Taxus baccata) 121 . Bijcli bor (PiflllS si/veslris) 5 1. 11 6.lijcvo srnreka (Jllfliperus commllflis ) .

kada se ova klima promij enila u suhu. bile su u prednos Li . Zbog ccga sc bi ljkc sje rnenjacc rnogu naz vali i cvjclnjacc? Kak vu ulogu im a cvijcl7 Zbog cega su golosjcrncnjacc dobi le laj n azi v~ Kada je u cvije tu golosjemenjaea doslo do opraS ivanj a putcm ccga sc 10 ostvaruje 7 Ccmu odgovaraju polen ova zrna sjemenj aea u razvojnom ciklus u papratnjaca 7 Navedi vrstc borova kojc si uocio u parkovima iii u okolici mjesta Slanovanja. 122 . Saberi grancice srnrcc i jclc. kojc su sc lada poj avile. Njihoy dobro razvij cni sporofit sa snaZno razvij enim korij cnom. opraS ivanj c putem vjclra i oplodcnj c bcz prisuslva vodc bile su njihovc prcdnosli . Golosj cmcnjace. Mcdulim. sm anj ena povrS in a listova poput igli ca iii Ijuski . uporcdi ih i ulvrdi slicnosli i razlike.vn oj proslos Li Zcmlje upravo im je pogodovala. jos i danas. s nckoliko sloLin a vrsta vrl o su ra'i proslranj cne i prcdslavljaju znacajno sUlTl sko drvccc. golosjemenj ace.

Svi cvjetni dijelovi smjdteni su na prosirenom dijeiu cvijelne osi c v jet i stu Kod primitivnijill cvjelnica na cvjetistu su cvjctni dijelovi rasporedeni zavojito i ima ill mnogo (s1. njuska (6 . 117). lap. Generativni organ cvijet i njegovi dijelovi: 4. a organskill tvari putem sitastili cijevi i stanica-pratilaca. 11. 3. cvjetiste. latica. a kod odvedenijili oblika broj cvjetnib dije\ova jc manji i rasporedeni su u koncentricnirn krugovirna (sl. 3. postoji i generativni organ cvijet. U vanjskom krugu su lapovi iii caS icn i listici. One su jednogodi~nj e iIi vi~egodi~nje. 4 . 9. Veeina ill je prilagodena na kopneni naCin zivota. 7. stabljika. Osim toga. 2.8 . 12. Cvjelni dijelovi su preobrazeni listovi koji preuzirnaju odredene uloge u razmnozavanju. Na tijelu biljke razlikuju se vcgctativni organi: korijen . Cv ijet magnolije (Mag nolia ): 1. praSnici. praSnik. Provodenje vode s mineralima u biljci vrsi se putem lrahcja i lrabeida. koji sluzi za razmnozavanj e. stabljika i list. ocvijece 51.dijelovi tuCka). 118) . cvjelna stapka 123 . plodnica. 6. 5. naj cescc zeleni i izgraduju cas k u U slijedecem krugu su I at i ce ili krunicni 5 1.7. 117. vjencic. 2. 8. 13. list. cvjetiste. vrat. plodni listovi . 11 8. caSka.Skrivenosjemenjace (Magllo1iophytina ili Allgiospermae) - Grado cvijeta Po[owj piodnice Simetrija cvijeta Cvjetna jonnula i cvjetlli dijagraJ/l Cvati OpraJivanje i oplodenje SjemenJw Plod (nastarwk i podjela) Skrivenosjemenjace su drvenaste ili zeIj aste biljke. korijen. 10. Vegelalivni organi : 1.

PraSniJc: vanj ski izgled 1. unutamji izgled nezrele praSnice II. 120). Kod nekib skrivenosjemcnjaca listovi ocvjc<:a sc ne razlikuju medusobno i takvo ocvijcce se oznaeava kao per i g 0 n (sl.2) iIi se ne moze uOpCc podijcIili na jednake dijelove. Pravilno ocvijece 1.. koji sc razvija u peludnom zmu. kraj nj e je reduciran jer sc sastoji samo od lri stan icc (s1. Tucak. Ocvijeee je iii praviino iii nepraviIn o. Kod nepravilnog ocvijcea cvijet se mozc podijeliti na sirnelricnc dijclovc sarno jcdnom ravni sirnelrije (sl. peJudnica {poleno vnical. slobodni (pros tolaticno ocvijece) iIi medusobno srasli (sulalicno ocvijeec). Prosireni. Na polenovom zmu moze sc uoeili jedna iIi vise po124 ra gdjc dolazi do izbijanja polenovc mjesinice iii cjcveice koja nosi dvije nepokrelne muSkc stimice (spennaInc Slanice). CaSka i vjencic zajcdno grade 0 c vi j e c e. prasnica. 119. 120. 3. 2. 11 9. Listovi ocvijeca mogu bili pojcdinacni. U unu lrasnjosli plodnicc obicno je smjeS- 1 2 1 2 I " ': ' 11 ~ "' SI. 122). 121).1 SI. 4 . VjenCic je najccSce upadno obojen i mirisav. praSniCka nit. 119). Cvjetni dijelovi koji neposredno ueestvuju u razmnozavanju su p r as n i c i i t u c ak. PraSnici se saslojc od prasnice i prasnicke niti (sl. M uski garnctofi t. provodna zila . nalazi sc u sredisnjem dijclu cvijeta. a tueak zenski dio. 119. U praSnici se naIaze cetiri peludnice u kojirna putem mejoze nastaju peludna ili polenova zma Stijenka pcludnib zma je slojevila i njen povrsinski izgJed je svojstvcn pojedinim vrslarna skrivenosjemenjaca (sl. izgled zreJe praSnice m. 1. 118). obIikom sliean Oasi. Kod praviinog ocvijeea moZe sc provuCi vcliki broj ravnina i uvijck se dobiju sirnclricni dijclovi (sl. PraSnici predstavljaju muski dio cvijela.. i ncpravilno ocvijcec 2. donji dio se lOve plodnicl\ a na nju se nastavlja produzeni i suzeni dio vrat koji se zavrSava njuskom iii Zigom (s l.1). listiCi koji izgraduju vjencic iii krunicu.

inlegumcnli. peludno zrno s vcgelalivnom I i gen cralivnom jezgrom n. 4. 122. Polcnova (pcludna) zma dvije razlicite biljke: lijevo rnetvica (Mentha ). u peludnoj mj csinici dvije spcrmalnc slanicc III SI. Sjemclli zamclak (51. Iz cmbrionske vrcce razv ij a sc zcnski gamctofil koji sc sasloji najceScc same od osam slanica medu kojima j e jcdna poln a zenska stanica. 2. Razvicc muSlcog gamcloflla : 1. cmbrionska vreca 125 .S1. jajna slanica. 4. 121. mikropila . sckundarna jczgra cmbrionske vreec. jajna stani ca • II III " " SI. proklijalo peludno zmo u pcludnu rnj d nic u (cijcvcicu). 3. gencra li vna jczgra se poeinje dijelili. Raz vijeni zenski gamclofil u sjemenom zametku: 1. i to mjcsto sc zovc m i k r 0 p i I a U sjcmcnom ziUllclku nalazi se cmbrionska vrcca naslaJ a putcm mcjoze. 5. desno kupus (Brassica) Posmalra no pod jakim uveeanjem mikroskopa 2 leno vise 5jemellih zamclaka. ~. 123. 123) obavijcn jc s dva inl egu mcnta koj i sc u gomjcm dijelu nc dod iruju. 3. 2.

ad lri p lodn" li sta. G . tj. 124 . pricvjclni list.j. 124). nadrasla .S l. i da je po poloZaju nadrasla.vjencic. 2. li na poprcenom presjeku plodnice. Grada cvijcta se moze predstaviti. 7 .caska. od pet slo vnih li sto va . izmedu ostaJog. 125). 2 . k las . cvjelni dij elov i su sras li mcdusobno.1 Gradnja ploJni ce po precno m prcsjcku (clonji reJ ): I . Uspj eS no opra. klip. Ako su plodni lisrovi Sf<L. 3.en broj pojedinih cvjetnih dij elova. Najzad. a znak 2 pokazuje da je plodnica gradena od dva plodna !ista. cvjctn a formula koja pokazuje grauu cvijeta biljaka iz porod ice os troli sta izgl eda ovako: dni . tucak s presjekom plod nice. 124). a znaccnje sim bola je sliJ edecc. cv ij et treba da bude oprascn (sl. list u cijem pazubu se nalazi c vijel .. pojcdinacni i s velikim brojem dijelova koji su najccsce slobo126 Sl. caska. oni naJccsce ni su pojcdinacni nego se j av lJ3ju u vecim iii manjirn skupinmna. tj. slil i ur. cv j ctnim dijagramom (sl. 2. Med utim . uoeava sc jcdlla iii viSe pregrada.) K .med u kOJih se uklj cstc pclud na zma. zagradc pokazuju da su cvjetn i dijelovi srasli. 6.tucak (gincccj). prasnik.jcdnogradna. I. Prenosenjc peludnih Hna na njusku * .praSnici (andrecej) . Kod primitivnijih skrivcnosjemenjaca cvjetovi su veliki. Kod onih pak koj c su na visoJ evoluti vnoj razilli.dvog rddna '''I Posmalranje plodniee u odnosu na cvjctiste odreduj e njen poloZaj koj i je nadrastao iii podrastao (sl. (s l 126) Prije ncgo sto u cv ijctu doUe do oplodenj a. 4. dvogradlla iii visegradna (s l. 125.. taCkice ukazuju da se plodnica raspada na cetiri dijela. ona se m oze prikazati cvjetnom formulom koja se sastoji od slovnih i drugih znakovil.pClograd na. bcz prcgrada . 127). oJ j ed nog plodn og li st. l'o lozaj plodnicc (gornji rcd ): I . C . Osim toga.. 5. K(S) ((( 5) AS) G(l) 1-. cvalima kilO SIO su: grozd. Cvijet i njegov dijagram L stabljika. naJ azc sc u manj em broju. POdr<L. 3. oJ elva pl od na li slil . S im etrij a cvijeta j e pravilna (*) ili nepravilna (J. peludllCl zrna lreba da sli gn u na njusku luCk a. Brojevirna j e obilj ez. pa jc plodnica Jednogradna. Plodnica je gradena od jednog iii vise plodnih listova koji su medusobno srasli iii svaki od njih za sebc izgraduje po jedan tucak. . vjencic.siv anje. omog ucava osebujno gradena povrsina nju ske u vidu izraStaja iz. a sami cvjetovi su manjih dimenzij a. Naprimj er. 4 . A .

127. Cvijct je svojim oblikom prilagoden da moze doci do oprasivanja pomocu odredenih zivotinja 127 . iz z lijczda nektarni ca lucc sok. 128). 8. ledn a sperm alna stanica spaj a se s j ajnom slanicom. spermalne stanice. 4 7 ~ 8 51.7 ---"-. Kada peludno zm o dode na nju sku . jednostrani grozd. " . Proccs op lodnjc k od skli venosjcmenj aca j c oscbujan . Rezu lt at prvc oplodnj e jc zigo L iz koj eg cc se razviti kli ca. Cva ti: I. 5. 7. vrat. sekundarna jezgra embrionskc vreee.~ en .8 :~ ~" 51.b 51. 3. jednostavni stit. z ivo lillj a (illsckata.. sastav ljeni ili sloze ni stit. 6. polenovo uno. a s dru ge stran e s takoz vanom sckundamom jezgrom cmbrionskc vreec. 2. 5. polenova mj esnica. 8. embrionska vreeica. plica i dr. miri sav i. plodnica . jaj na sta nica. nju ska. 127). 6. 4. one razvij a rnjesinicu i prolazi kroz vrat tuCka noseCi sa sobom dvij e spcnnalne s tan ice i dolazi do mikropi le sj cme nog zarnelka. grozd. 126. k1as. je r se vrs l d vo jn a o pl o dnj a (sl. 7. Nakon s to j e cv ij ct o p ra.os tvaruj e sc putcm vj Clra. 9. 4. : . a i svojim ob llkom su prilagodclli na nj ih ov posjel (s l.-1--1 3_ _ ~ 'Y-"-+H+-t. Cvj clov i koj e opraS uju Zivo lilljc nap adn o su oboj clli . s lijcdi oplodnja.j 'I .. ). k1ip. rj cdc putcm voclc.. tc se tako istov rcmc ll o odi graju dvijc oplodllj e. C vj ctovi koji sc oprasuju putem vj ctra neuglcdlli su. 2.1fH-f. a rczultat druge jc slani ca iz koje ee se raz viti hranljivo tkivo za ishranu kli ce . ali s tvaraju vc likc ko li cillc pcluda. 3. racvasta cvat. glavica 5 2 .. 128. 0praSivanje: I. :.

razvice sjemcnke. 7. dvojna oplodnja. Kada sc razviju zclcn i li slovi. II. 130. 8-10.. Sjcmcnka kod izvjcs nih skrivcnosjcmcnjaca sluzi i njih ovom rasprosliranju. (Na) hranljivo lkivo.\ 5 I III \ IV S1. s celiri stanice nakon <'ega slijedi jos jedna dioba i nastaje osam stanica. (SY) sinergide. 5 . (ES) embrionska vreea. (Ke) klica 128 . [30. hranljivog lkiva u sjemcnci kojc joj jc majka biljka priprcmil a. (An) anlipode. 3. sjemc njaca. 4. Sjemenka i klijanjc kod nClllusa (Ricinus conulllmis): I sjemcnka izvana.1 II 4 ' . 129) . mlada proklijana biljka. kl ica sa supkama. razvice sjemenog zametka i embrionske vTCee. kod drugih lu ul ogu vrs i SJ. hipokolil. mlada bilj c ica pUlern proccsa [olosinleze u stanju je da se samos talno ishranjujc. naslal CC sjcmcnjaca koja zajcdno k li coll1 i hranljivim lkivoll1 izgradujc sjcme nku (~ l.2 4 1 1 ~' . (Sa) sjemeni zametak. IV klica 1. Cjciokupan lok razvica skrivcn osjcmenjaCa prikazan j c s hemalSki na s l. 5. razvICe polcnovog zrna. odrasla biljka (Po) polen. (Ei) jajna stanica. a <'elvrta ostaje kao (ESZ) stanica embrionske vrcee. 2. Svc pOlrcbn c hranlji vc lvari za razvicc kli cc 1I !lOV U mladll biljku ona kori Sli il. Kli ca ima jcdan iii dva li s ta (s upkc = kotilcdonc). Ii. ad njcgovih zidova (intcgumcnata). 129. Medulim. (Em) maticna stanica cmbrionske vreee. . endosperm. (MS) stanice nastalc u mejozi koje kasnijc propadaju. Ciklus raZVlca skrivenosjemenjaea: la-6a. 12. Poslij c kraccg iii du zeg mjrova nj i~ ukolike sjcmenka d olle u pogodnll s rcdinu. doci CC do klijanja. 111 sjemenka u presjcku. I . (SK) spcrmalne stanicc. lb.6b. (SE) sckundamc jezgrc cmbrionske vrcee. korijcnak Po~to sc od igrala dvojna oplodnja u sjemcnom zamclku.

Oni se. U cvij etu nastaje toliko plodova koliko j e u nj emu bilo plodnica. povrtne biljke. orah. socni p/odovi (usplode j e debclo. ali se sjemenke u njihovim organima za varenje ne probavljaju te izmetom budu prenesene na neka druga mjesta. skupna boba 129 . Ponekad u nj egovoj izgrad nji ucestvuj u i drugi dijclovi cvijeta n pr. Podj cla napravlj ena n 3 osnov u grade usploda izgleda ovako: 2 J. plod javora ima krilca i raznosi se vjelrom. caSka cvj etiste. 6. tobolac (callura). plod ciCka ima kukice kojim se prihvaca za krzno zivotinja putem koj ih se raznosi. 131. nepucavci: 5. 132. dalje. a obrazuj e se od plodnih Iistova. Soeni (mesnati) p lodovi: 1. 3. Postoj e razlicit e vrste plodova i raz licita podjela plodova. 4. suhi p /odovi (usplode je tlUlko i nij e mesnato). Tako. SI. s jednog kontinenta na drugi. tobolac (mak). ukrasne. 131). Mesnate plodove zivotinje jedu. ljckovite). kaJavae 2. kostunica (lrciinja). od nosno plod lli ce. Covj ek takoder doprinosi rasprostiranju kultivirallih bi ljaka (vocke. Subi plodovi: pucavci: 1. Znacaj nu ulogu u rasprostiranju biljaka ima i covjek. boba. Mnoge korovske biljke prenescne su zajedno sa zitom iIi stocnom hranom . koslu nica. mjesak (kukurijek) orab (I ij eska) itd. dijele na pucavce i nepucavce (sl. 2. O n nastaje posto j e izv rsena oplodnj a u cv ij e tu. mahu ll a. (sl. gdje spadaj u maJ1Una (grasak). jezgricasti plod Uabuka) itd. SI. 132) Plodovi su svoj om grad om pri lagodeni na razli cite nacine rasproslranjenja.pl od Plod j edino s(varaju skrivenosjemenj ace. komuska. jczgricas li plod. mjeSak.3. S. 2. 4. mesnato i soeno) i tu spadaju: boba (paradajz).

Dikotiledone biljke rasprostranjene su svuda na Zemlji. Glavni korij en je dobro razvij en. u svirn klirnatskim poj asev una . Oko 220 000 vrsta svrstano je u 10000 rodova i preko 300 porodica. imaju karnbij i. a sarno manji broj za vodcnu . }edn(lsLlpnice ([JliaJae iii MOllocorrledol/oe). lIIa/=rke. Dvosupnice (Ma gnoliarae = Dicotyledoneae) 2. Jednosupnicc (Liliara e = Monocotyledoneae) Iz naziva razreda zakljucuje se da jc podjela napravljena s obzirom na braj kIicnih !istova iii supki (kotiIedona). 133) sih vrhova. ali ih je vccina vezana za kopnenu sredin u. DakJe. ploda a rnanjc drugih organa skrivcnosjemenjaca (Mag no liophytirw) koristi se u njihovoj sistematici. ove biljkc se razlikuju 1 po TllZU drug ih svojstava (sl. Cvjetovi se sastoje od petoClan ili. Provodni snop ici su na popreenom presjeku rasporcdeni u krugu. tj. Nerva tura Iista je rnrdasta. ) K Dvosupnicc (Magnoiitae iii Dicotyledonae) D vos upnice im aju dvijc supke koje su pos tran ce smjeStene na klici. a otvorenog su tipa. Sumc islO tako ulj ec u na kIirnu od redenog podrucp.Tsra. u ovom pododjeljku postoje sarno dva razreda: 1. Drvnu masu ovi h biljaka DYOSUPNICE JEDNOSUPNICE GIN EC EJ GJ G 51 1 ' A 51 1 ' ANDRECEJ A2x3 C 5(t.ice. a lis tovi na stabljici su najccsce rasporedeni zavoj ito. DVDSupnice (MagllO/iaUle iii Dic(){vleriollae)' opCe karakJenslike. a rj ede od cetveroclanib prSljena Medu dvosupniearna 1ma zeljastib i drven as tih biljaka.Podjela skrivenosjemenjaea: jedno:mpnice i dvosuprTice. one s u prilagodcne na razlicite uvjete ziVOla. cvati.. od podnozj a planina do najv i- 51' 1 OCYJECE P 2 x3 ANATO~SKA GRADA STABLJIKE nervoluro lislo SUPKA I ANATO ~SKA GRADA KORIJENA S1. /. Medutirn. Brojna ob iljeZja cv ijeta.ako svojom aktivnoscu obogacuj u atmosferu kisikom. Razlike izmedu dv osupnica jedllo5upnica 130 .. [JOIlloCnice i g lavoetke. opCe karakJerislike. stablj ika i korijen debljaju u sirinu. Porodice: ljiljarTi i trave. Drvenaste dvosupnice izgraduju razne sume i t.. Medutirn.Podjcla skrivcnosjcmcnjaea . zahvaJjujuCi tome. Porodice: ruze. 133 .

sras la s cvj eli stem. petoclani. 134. .:. Rosaceae. Mnoge vrste dvesupni ca covjek korisli u ishrani i bo Ijekovite biJjke. soeno cvjctistc 2. . Potporodiea Maloideae. dvopolni. Plod koji nastaje od ovakve plodnicc oznaeava se kao j abuka iii jczgricasti plod. II uzduzni presjck ploda. nj c. "-\2 I' . On se j avlj a kod j abukc (sl. 2. UabucnjaCc). zbimi oraseic.ram 3. uzduzni [lrcsJck ploda kOSiun ice. a grad en a je od pel nepotpuno sraslili plodnih listova. Rosaceae .. . cvjclili dijag. . ~ . .' " -Sl. Kod ru ze (Rosa) oraSciCi su u mesnatom evjctistu (s ipurak).1 . 'lit~t. Potporodica Prunoideae (kostunjace). Sistemalicari su nekad d\'osupni ee dijelil i na osno\'u graue \'j cnCica na Choripewlae (Iatice Sli slobod ne) i SYlIlpelala c (Iati cc su sras lcl . u'l. i zbima kostun iea (malina. Soeni di o nas taj e od odebljalog cvjetista. Porodica obuhvaca oko 12000 vrs ta koje su rasprostranjene na Sjevcm oj pol ulopli . 51. kao kod jagoda (s1. • 3 . dUllj e. kupina). Polozaj plodnice je razlicit i Slvaraju sc raz!iCiti plodovi.covjek izdaSno korisli. *KS C5 Aoo GI Plod niea je gradena sarno od jcdnog pJ odn og !ista i od nje nastajc soetll plod kostuni ea koji se j avlja kod: sljive. kajsijc.. Potporod ica Rosoideae (ruznjacc). 2. 3. jcdnogodisnje iii vikgodisnje. Porodica Rosaceae (ruze). kruske. badcma. Svc navcdcnc vrs tc pripadaju istom rodu 1'1'/1nus (51. lrcsllja (I'lIl1WS {lviii/II) ~" II "" . trd- 131 . *KS C5 Aoo G(5) Plodniea je podras la. Ij ekov ite iii ukrasne biljke. 2 *KS CS Aoo Goo Iz plodnicc koja je gradena od veceg broja plodnih listova nastaju plodovi zbimi oraSeic. To su drvenaste iii zclj aste biljkc. . 135 .: " I.duzni prcsjck cv ijci". oskoruse. Od mnogih divljerastucih vrsta covjek je dobio kultivirane koje kori sti kao vocke.':. sa slobodnirn lislicima ocv ij eca i mnogo prasnika. . povrtne. divlja jagoda (Fraga ria vesca) : I uzduzni prcsjek cv ijeta. oraseic. 135). tc sc porodiea dijeJi n a ncko liko po tporadica: I. 136). 1. brcskvc. 134). Cvjetovi su prav iInc sirneLrijc. Upo7. nat ce ma nekoliko porodica iL objc ave g ru pe. visnjc.

plod nica sa sjemenim 7 . 5. Kod kik irik ij a mallU nc sazrij cvaju pod zcm lj om . vral .kimnc bi ljkc.. Mahu nc..lLdu .-"ao ad c vjeti sta. 6. s lanulak. 2. ladica. dvije zrclc mahun e. tweak : II. B. jabuka (Malus riolll e.\:2+4 G(2) To s u vcc itl () m j cdnogod istlj c iii visegodi stlj c I.amccima.Porodiea Fabaceae (= eopi IiOl/o rear).) . " I'j cnc ic od ~ lal ice k()jc ' u lI llak rstlo pll lozC Il C. zaslavi ca. ul. Fabaceae. u cv ijClu i sv i su sras li iii ill jc 9 s ra s lo. gratlc n<1 uu jeuno. C. PraSlll ka j e ~C' I ' -I d1l 7. 4.uj u sc pomoeu insckn la. Cl'jclovi su u gn.xl. To s u: grall . a naroc ilo sj cmcnke ov ih bilj aka su bogate ~ krobom i hjclanccv inam a zbog eega sluze kao hran a covj cku. grasa\. O pr. Rosacea~ . uzdu~ni presjek ploda i'iji jc socni dio n.~ i cc. C. Grn ) Ii lov ina j c cnde mi L' ILI hi ljka Hn <lIs ke. 3... 2. B.1 I 2 hac:. grahorica (Vicia ) 1.. cvjclni dijagram 'K-I C -I . nju ska . soja. I.l! plou nog IiSI" i ud nj e se razvija pl. ra' tavljcni dijclov i vjenciea: A. Bus tlc i Herccg()\'inc I C rn e Gorc. Plouni ca j c naun"l . • 3 SI... Poro dica lfrassicaceae ( = Cruciferae ). uzduzni prcsjck cvij cl.cli ca) I .xl ma hull a (. caS\. (s l 138) . . Vrs lc nxluv a ujcle li n<l i luccrna Sll vazne za Is hran u zivot inja . mahunarkc iii Icpli mj acc.r jc . krilca . cvijct sa strane. 3. • 8 000 4 c 5 SI 137. a d unc nasli h b ilj aka vazan j c bagrcm kao mCl!. ln lls tl a hi Ij ka . . a ucsc li j c s loh. [m aju 10 pras lll k. krsta. 136. ciFL"C hiijkc. K( 5) C5 II( 10) iii A(9)+ I G I M ahun ars kc s U u rvcn<l" le ii i 7cij as lc hi ljke s ncpraviln im cvj c l<) vim a koji su po izg lcuu s li cll i Icpl iru .l.xl -I l ap~l. 137). ki kiriki i dr. c vjel ni dij agram 132 . andrccej : devet prasnika sraslih i jcdan slobodan . bob.

Rcpa i rotkv ica lakoder sc ko ris le u ishran i. nadzcmni dio slabljike. 138 . 2. 3. Porodica usnaticc. ~t -i7--'" 3 II Usnatice s u po lugrmovi. n Caska. mrlva kopriva (Lalll il/l11 lIIaw/a l um): I dvousnali vjcnc ic. prol"U lu. hrcn i dr. a od nj c se razvij a plod komuSka (duzin a wa tno veca od s irine) iii komusCica (duzin a pribli ma sUini ). dolazi do Arkli ka. 2. I 13 3 r III -' Sl. B r assicaceae. cvijet. 139 ). Od d ivlj eg l"Upusa (lJrassica oleracea) covjek j e h llivirao : g lavali kupus.. lraj nice iii j ed nogodisnje biljke koj e imaj u ce tvoro bridnu stabljiku i li slove na njoj n as pramno poslavljene (s l. 4 . LaJlliaceae . Porod ica krslaS ica j e vezana za Sj evemu polul oplU . Ovc b iljke sc koris te kao povrcc. a iSlo tako do naj visih pl ani nskih vrhova. advcnliv no korijcnjc. plod ko muska s mnogo sjcmcnki. Vj e ncic irn a takozvanu g omju i donju usn u. vjencic kao i caSka su graden i od medusobno s raslih lisl ica. Neke vrslc krstaS ica 7. III vcgetativ ni orga ni: I. CCl vorodijelna nad ras la plodni ca se kod dozrijevilllj a raspada n a celiri . 3. Lamiaceae (=Labialae). t K(5}[C(5 } M] G(2) . IV CVJClnt dlJ agram . rciull a (Ca r dalll ill e): l. 139.Plodnica j e nadrasla.a covj eka su vaZne bo j esli ve biljke. Iz sjemena ulj anc rcpice dobiva sc jcstivo uljc. vcrtikalni izdanak. Sl. a gr adom je prilagoden n a opraSivanje pu(em insekata. karfiol. podzcmna stabljika. 4. a neke kao Ij ekoviLe (rusomaea ill pastirska L orbica i dr. cvjcl ni dij agram ~1 4 1 .). Cvje lovi s u nepravi ln i. Neke vrste sluze kao zaeinske (gorusica-za pravljenj e scnfa). lucak (gi ncccj ) i prasnici (andrccejl. ke lj.

tc medu Ij ckovitim biljkama ova porod iea biIjaka prednj ac i. 2-4. Ova ulja s u cesto Ijekovita za covj cka. *. al i u odreucnim ko li c in ama i Ij ckovitc.Usnatiee u svojim organ im a irnaju zlij czdc za izlucivanj c ctcricnih ulja. Solanaceae : I . maiuran i dr. Ova porodiea ima oko 19000 vrsta te prcdstavlja jednu od najbrojnijih <C~r~\ 1' \ ' 1t \ ' I' ~s ~r \1'. pomocnic.cmlja. lavanda i dr.marin .l. Nckc sc upotrcblj avaju kao zacin: bosiljak. Mcdu pomoc ni ee spadaju najznacaj nij e povrtnc biljkc: krompi r. Otrovnc su takouer: bunika. Mcdu njima sc nal aze: kadulj a. nj e sc dobiva aLrOpin koji sc kori st i u oc noj medi c ini.. ruz. 17. 5-6. velebilje (AtTopa bella-doIllUl ) dio izdanaka 5 cvjclov ima i bobama. cv ij cI i lobolac.( l .e. paprika. 140). II . grupe alkaloida kojc su 1.. paradaj z.<1 covjcka cesto skodlji vc. Vcc ina vrsta je ve zana za suha i topla stanista i osohito ih ima mnogo na podlUcju Sredo{. glavocikc. mctvi ea (nan a). kuznjak (Datura stramoniwn) cvjelni dijagram i bodljasli 1000 lac. Cvjctni prsljenovi su petoelani. bunika (Hyosciamus) c vjelni dijagram. Iz nj c sc razvija plod iIi boha iii tobolae (sl. tatula i duhan. patlidzan. majcina dusica. mladi lobolei na uzdu znom i poprcc nom presjcku 134 . Biljke iz ove porod iec raspolazu supstaneama i7. Porodica Solarwceae. dubacae. Yclcbi lj c je vrlo OLrOv na hiljka: nckol iko pojcdcnih boba moze usmrtiti dijetc. duhan (Nicotialla tabacu/II) cvijel. U Evropu su prenesene iz Amerikc. . I I 7 {II /. a plodniea Ima zako- k n polozaj . Porodica Asteraceae ( = Compositae). 140.K(5) [C(5) A5] Om Pomoenicc su drvcnaste iii zclj aste biljke s izmjenicnim listovima. U pomocnicc spada i omiljena ukrasna bi ljka petunij a. i~ SI. mravinac. 7-8.

ASleroideae (cjcvnjace) . al i tada posjedujc kukicc kojirn a sc prih vaca za njihovo krzno. sa lat a i dr. 7. uzduini presjek glav ice kamilicc (Matricaria chamomilla ) s dvovrsnim cvjetovima. 2. 51. pe lin . Vodopij a je poznata kao Ij ekovita biIjka. Cvijet glavoc ika im a niz osobenosti: praSni ci su sras li u cij ev. roska suncokreta (Helialltlllls) u oJ. 141 ). 51. izgled biljke. plcxl roSka s kunadrom. jedan cjcvas ti cv ij c~ 6. Roska se takoder prenos i putem zivotinja. 142) .. maslacak (Taraxacum officinale) 1.u glavici su svi cvjetov i jezicas ti kao kod rn aslaCka (sl.jezicnjacc.:viru dvosupnica..u glavici su svi cvjetov i cjevasti kao kod c iCk a iii su u sredisnjern dijelu cje vasti . andrcccj: prasnice sras lc u cijev. Cvj etovi su u karaJ. I I.. moravka i dr. georgin a idr. 2. 4. 10. plod roska s ku nadrom 135 . Neke su poznate kao ukrasnc: kadifi ca. nevcn. 5 obzirorn na gradu glav icc. ros ka s kukicama. a nekc zclj astc . stolisni k (ku nica). podbjel. :. To su: suncokret.'teri sticnoj cvati glavica. 142. I \ L 8 : 9 . cvjetni dijagram jcdnog cjevas tog cvijcta. 3.. caSk a je preobraZen a cesto u dlaCi ce (kun adra) koj a preuz ima ulogu rasprostiranj a p lodova (roska ili abenij a) putern vje lra. al i se takoder kori sti kao zan1jena za kafu (c iko rija).cijcvnJace: 1. Cicho roideae Uez icnjacc) . micoka. uzduzni presjek cjevas(og cvijeta. Broj ne bi ljke su ljekovite: kam ilica. 2. Asteraceae . 141. uzdui ni prcsjek glavice CiCka (Lappa) sarno s cjevastim cvjctovima.. 3.. ASleraceae. a na obodu glavice jezicasti kao kod kamili cc (s l. jezieast cvijet (Pa) kunadra .1 10 ~' .. 8. Biljke iz ovc po tporodi cc lu cc mlijeeni sok . porod ica se dij cli na dvij c po tporodice: 1.9. Medu glavoCi kam a irna vrs ta koj e co vjck kori sti u ishrani . Neke vrs tc su drvcn as tc.'. jedan jczicasti cv ije~ 5.

U ov u po rodic u spad aju j cstive b iljke: ellli i bijeli luk. a rjeclc go moljom . Vecina jednosupniea su kopnene biljkc.~ i vallj c sc vrsi pomocu vje lra. a to se osobito ispo ljava kod trava kojc na~e ­ ljavaju prOSlrrulC stcpc i savrulC.koder spada "odena leC<! (l-RllInlJ). Plod jc pscno bogat skrobom .a iz Azije i Afnkc prosll. Jednosupniee su vrlo raSirenc na Zcmlji. NajvaZnij e zi tarice (s l. Na .jei'am. a ov i opet u vecc k lasove iIi me Ll iec (51. kao i UKras nc vrslc Iji ljana i tulipana. Cvjctovi su sa pcri gonsk im ocv lJ eccm c iji SU li sL i ic naj ccScc s lobodni . lobolac od lri plod na lisla 2 i mnogo sjemenki I. u7. 143). Jz jugoistocnc Azije potice ri ZiI. Ijiljrul i * P 3+3 A3+3 G(}) Lj ilj ani Sll zeljastc hiljkc trajnicc s podzcmn im i7. Glavni korijen ra110 iscezne i zamj cnjuj e ga bogato razgranj cno advenlivno korijcnj c. 143 .Jcdnosupnicc (liliaJae iii Monocoty ledona e ) Jcdnosupnicc uz kJieu imaju samo jednu supku . Nc manji znacaj trave im aju u isllJ'a ni z ivotinja kao sto 3 2 II '" SI.dankom luk ovicom iii podankom. U lrave spadaju zil. Smalra sc da jcdnosupniec vode porijcklo od dvos upnica i samosta.d ufui prcsjek cv ijc~ IT . Porodica Liliaceae. Li[iaceae. te ove bilj ke ne Illogu ra~ Li u debljinu. tj . Plod j e tobolac iIi boba (s l.. Cvjc tovi se sa~toj c oel lroclanih prsljcnova a ocvij cce jc pcrigonsku. cvjclni dijagram 136 .un erii"kolll ko ntinentu jos priV 6000 godina prijc n. Upoznat Cemo se s dvjcma porodieama IZ ovog razrcda. IV . Lis t im a rukavae koji obavija stabljiku i plojku koja se odvaja od stab lji kc. Poroeli ca trava ima o ko 8 000 vrsta. 145).5 mm) iz porodice Le/I/naceae gdje t3. U prednjoj Aziji i Sredozem lj u naslalc su pseniciI. socni li stovi lukovice 4. trave. Opra. Kultu ra OV ill zitarica jc zapoccla jos prije 9 000 god in a. lukov ica. lulipan (TII[ipa) : 1.lno i para!clno su se s njillla razvijale u toku vrcmella. To su zc lj as le traj ni cc s clankovitirn i s uplj illl s tablj ik ama i Iis tovima poredanim u d va rcda. 145 ) su od div ljih vrsta nastale u nckoliko krajcva sv ijeta.e. Izm cd u li s ta i stab ljike je jczicak (sl. 143). III. rwn ineae). o Lrovna biIjka mrazovae koja se ko ris ti i kao Ij ekov it a (koUli e in iz nj e za lij ccenj e tum oraj. Jedna od vodenill biljaka je lljcdn o naj)llrulja biljka CYjetnica IVoljJia arrhi:a (duga najvise 1. Neug ledni evj etov i su skupljeni u klas ice od po lri ev ijeta. Provodnc zilc u stablji ei su ncpravilno razb30canc i u nj illl:l nCllla k3oIllbij a. Poro di ca l'o(lceae (=(. nadzemn a slabljika 3. kultiviran jc kukuru7. raz i lOb.lriee kojc predstavljaju osnov llu ilranu covjeka. nijc razluceno na ca~ku i vjcni' ic (51. 144). ali ima i oni h koje su se pri lagodilc na vodenu srcdinll.

zob A. J. lodikula. plojka su: repal<. L. rukavac. mirisavka. paho vka. klasic. klas s ot vorena d vn cvijcla. jcCam. E. plod nica. M. 137 . 5. pojcdinaean cv ij cl. C. osje. 2. 146). njuska. psenica. G. U tropima zivi barnbus koj i pos tiZc g igant- ski rast (do 30 m). Tu zivi i seeem a trska iz cije se stabljike dobiva secer. D. 6. jezicak. livadni krestac i dr. jczicak 4 5 8 SI. kosu ljica. N . uzduzni prcsjek via Ii. zona mcristema. 3. B. C. rdobrada. klasic s dva cvij cta.7 SI. Koristi se kao gradevni materijal . Nckoliko vrsta kultiviran ih trava . raz (Seca lc): I. cvjelni dijagram. stabljika. 3. 8. raZ. 4. pljcva. 2. K. obuvenac. (s l.zilarica 1. 145. 1. Poaceae. praSnica. A. 4. B. rukavac. Clanak. 7. F. dijagram klasica. plojka. vlasnjaca. prasnici i lucak. 144 . . H.

12. a posebno za 138 .3 prirodu. 4. zubaea. a Cime Zenski gametofil kod skrivenosjemenjaca" Sta su spermalne stan iec i koja je razlika izmcdu njib i spe rm atozoida" Zbog cega se kod skrive nosjeme nj aca op lod nja oznacava kao dvoj na" Kada je cvijet skrivenosjcmenjaca orraScn i pUl cm cega se to os tvaruj e" Kako nastaje plod i kakva je njegova uloga? Pres ijeei neki plod (npc plod sljive iii j abuke). II. Ij ilj ulrinac. rcpak. ovsemca. 10. tresiiea. rdobrada. Navedi nJegove dije love i pokusaj obj as ni ti njibov nastanak . miri savb. d ivlji jeCam. Utvrdi slicnos ti i razlike. ovsik. 13. Pred stavi e vjetn om formulom gradu evijeta mabunarki i o bjasni zn acenJe pojedinih simbola. 3. Uporedi je s evjetnom formulom mahunarki. 6. 2. 7.aj moZe imati plodn iea u od nos u na cvjetis te') Cime je predstavljen mu ski. 8. 5. 146. vlas ulja. 9. Divljcrastuce trave od koj ih Je vcCina dobro kr mno bilje I. livadn i krcstae. vlas njaca.1 2 3 5 6 7 8 9 10 12 13 SI. Preds tavi evjetnom formulom gradu cv ijeta Ijiljana. busika Koje su osnovne razlike u gradi evijeta golosjemenjaea skri venosJem enjaca" Kakav pol07. Na os novu cega moZes razlikovati jednosupnice od dvosupniea? Kakav ZllaCaj imaju skrivenosjemenjace covjeka? 7.

izbacivanje nesvarcnill IVari.wna Tijelo praZ. Opei plan grade prazivotinja. 4. Medutim. Za obavljanje ovih funkcija sluze narocito cliferencirani dijdovi protoplazrne. pa irn je zbog toga oblik promjenljiv. U unutraSnjosti ovih prirnitivnih organizama. "usnc" podrucje. hranidbena vakuola. 3. Kod veeine praZivotinja. makron ukJeu s.147. Nasuprot tome.'Ve praZivotinje irnaju stalan oblik.'vib tkiva ni organa i sastoji se sarno od neznatnog dijela protoplazrnc sa jednim iii viSe JCclara. 6.ivotinja nerna. a koja nastaje kao proizvod lucenja protoplazme. citopig. kao sto je slucaj kod ameba. Cije protoplazrnaticno tijelo nije zaSticeno povrsinskorn opnorn. 1alm im je celij a znatno sloz. Kod protozoa. 2. taJ. citostom (celijska USia). njihova ~elesna organizacij a je relati vno jcdnos(. kontral. uzirnallje brane i izbacivanje nesvarenili sas tojaka vrsi se citavorn povrSinom tijela. 7. koji odgovara ustirna viseeelijskih organizarna. tj. u njihoyoj protoplazmi.. disanje. veeinom nevidljive golim okom. kretanje itd.'tilna vakuola.. trepljaSi (papu cice): I. 139 . za uzirnanje mane sluzi poseban oIVor. koji se nazlvaju organele. 5.. mikronukleus. a naziva se celijska usta (ci£OstOIll) dok se nesvareni sastojci izbacuju kroz ci£Opig. kod onili Cije je tijelo zaSticeno opnom.. pelikula. treplje (cilije).. dalde. vrSe se svi DYODli procesi kao u tijelirna viSih Zivotil~a: varenje mane. jcdnoCelijske Zivotinje. 9. u unutraSnjosti protoplazme se povrerne- SL. koja se naziva peiikllla. kod vecine je povrSina tijda zaStieena tankorn opnom. reagiranje na vanjske draZi.Specijicnost orga/Zizacije jednocelijskih Zivotinja · Prazivotinje . 8. nikaJ. cc]jjsko Mrijelo.enija nego kod viSeeelijskih organizama. one odgovaraj u organima visih organizarna Kod rnnogih protozoa protoplazma je gola i nezaSticena. 10.Protozoa Grada i funkcija stanicnih organ ela NaC!n Zivota proto zoa Ra zmnozavanje i rasprostranjenje protozoa Raznovrsnost protozoa Protozoe kao uzrocnici zaraznih bolesti PraZivotinje su naj S10liJe.

2. imaj u sposobnost d a iz ncorganskih materij a (pu tem fotosintezc) s tvaraju organske tvari. ameba. kolpidijumi. a susrec u se i na vlainim mjesti rn a razlieite prirode. rnalarija. hemosporodije (krvo lI'uskovci) i dr. Karaktcri sti cni obli ci glav nih skupina prazivolinja: I.nizmima. Najprim ilivn iji oblic i ov ih organ izama. slieno bilj kama. NajveCi broj protozoa su heterotrofnc zivotinje.1 SL. jer. trcplja~i . grup isane u celiri velike skupine (klase): alllebe iii korj e noilci (Sarcodina). cijim se naizmj enieni m skupljanj cm i sirenj em iz organ izma izbacuj u suvisne materij e. Merlu korj enoScim a su najpoznatije prave am ebe. bicari. Prai ivolinjc se krecu pomocu raznovrsnih protopl azmatienib iZraStaja. no obrazuju mj ehuricas te tvorevin e ispunj ene teenoscu koj a sadrZi raz li e ite ferm ente (enzim c).r.s i) i hcliozoe ("s un aSea"). naprirnj er. srdobo ljni lreplj aS itd. a medu biearima: tripanozome (vrtuU ci). Tip iclli predstav llici lI·eplja. Vceinom su solita me (usamljenc) vrste.. medutim. bieari (Flage Uata) . Protozoe zive u slatkim vod ama i morn . dinof1agclall i d. al i JXIstoj i mnogo i Iwlonija/n ih oblika Prazivo tinjc sc razmnozavaj u po lnim i bes polnim putem . to su. srdobolja. 3. Mnoge vrSle paraziti raju na vi seee Lijskim orga.1 48. 4.) iii produkti raspadanja zivih bica.sa (trcpetlj ikaSa) su papuc iee. kao sto su : Jreplje (cilij e). Kod praZivotinj a postoje i ekskrceione organe le kontralaillle vakuole. radio larije (zrak a. sporozoc. koj e su po nekim karakteri slikama. vorticelc (zvoncici) . O va pros irenj a sc nazivaju vakuole i u njirna se vrS i varenj c hrane (hranlj ive vakuole). a kod sporozoa: gregarin e (gorniLi ce). koj i se nalaze na povrs ini rij cla. Organi zacioni tip prazivo linj a obuhvata oko 40 000 vrs lu. Koj a jc osnovn a karaktcri stika tj eles nc organzacijc pro tozoa·) Kakvc su grada i funkcija pojedinih organ cIa? Kaleo se razmnoZavaj u protozoc? Koje su os no vne sistematske grupe protozoa? Kojc zarame bolesti mogu bili izazvane protozoama? 140 . krednj aei. Bcspo lni nac in razmn ozavanj a sc naj ecSce odvija p ros tim Uednostrukim i visestruk im) dijelj cnjcm zivo tinj c iii puplj cnj em (0 eemu j e bil o viSe govora u pre lh octnoll1 pog lav lju). a kod visib zivo tinj a i eovj eka neke od nji h nerij etko izazivaju teS ke zarazne boles ti. su autotrofi . jcdnocelij ske algc i pro tozoe itd. a posebn o po nac inu kretanj a. bieevi (!1ageic) te "/afJJe rlOZice" (parapodije). bo lest spavanj a itd. sto znaei da se hranc organskim supstancama stranog poti jekla (si tni m ikroorgani zmi: baklerijc. I rep ljasi (Ciliata) i trusnjaci (truskovci) iii sporo~oe (Sporozoa). stenlori (tru b ice). kokcidij a (s titarci). Kod eovjeka.

mezogleja.. un utrasnje pore. Vanjsk i tjelcsni zid j e izbuScn mn ogobrojnim rupicam a iii poram a. Kod nekih sc skelet sastoj i od organ skog m aterijala . Odhl. U morima su siroko raspros lranj e ne poecvsi od pri oba ln og podru cj a pa do najvcci h dubina. U mcdusloju . zajed no sa o tpadn im m atcrijalo m. koje lice na tanke staklene niti i cesto formiraju j edinstvenu 3 SL. spoljasnje pore . Do danas ill j e opisano oko 5 000 vrsta . Na osnovu toga razvrs tani su u tri vece skupine (klase): krc c njacki s und e ri (Calca rea).mczogicji . Odras lc spuzvc zive pretd no u kolo nijam a. 4. Su nderi posjeduju skelet koji se kod veeine vrsta sastoji od malih elemenata razlic itog oblika.lxIjcvenc bicevi. cktodcnn . koji iskljucivo zive u moru . Spuzve su pretez. koja mnogobroj nim kanali eim a unosi kisik i hranlj ive m aterije . Kroz njih ul azi vada.5 mctar.stvaranj em polniJl eclija Gaja i spermatozoidi). KreenjaCke sundere odlikuje prisustvo skeleta od kalcijum karbonata.~njosti ovib kanal ica nalaze se specijal nc eclijc sll3. 3. po ln e ee- lijc itd.Spuzve (sunderi) . endodcnn. vcliki o tvor koji se nal azi na gomj oj strani tij ela.Spongia (Porifera) Tjelesna organizacija 1 JlIn kcija sundera Razm. izbacujc se kr07. l zmedu njih nalaz i se j ed na pih tij asta m asa . stak l ast i s und c ri (H exaCi inellida) i s ilikatni iii rOZas ti s u nde ri (Demospongia). osk"ulum. u slatkim vodama z ivi sarno nekoliko vrsta. 2.nalaze se r azliciti celijski c1cmenti: ccl ijc koje obrazuj u skcl c l. U unutra.'1lju se posebno izraz. To sc oglcda u tome sto im eclijski clementi nc obrazuju nikakvc o rgane ni tkiva.J1ozavanje i rasprostranjenje sLlndera Klasifika cija i ekol1 ol/lski z.nacaj sunde/'{{ Spu zvc su najprimiti vnij c viSeeeJijske zivotinj e. malih dimenzija. unutraSnja supljina. S.1 49.ma.avaju bespolno pupljenjem i poinD .enom sposobnoseu regeneracij e. Tijclo stak lastiJl sundera prozeto je silikatnim iglicarna.spongina . 14 1 . Ovoj grupi pripadaju naj primitivniji oblici.no m orske zivotinj e. Voda. Opei plan grade sundera : 1. Veli Ci na spuzvi varira od nekoliko mil imctara do 1. po krctnc amcboidne ee l ij c (kojc im aJu ul ogu u vMenju hrancl . 6. Klasiflkacija sundcra izvedena je prerna sastav u i gradi skeleta. Sunderi se razmnoz. Tijclo sundcra sc sastoji od dva eelij ska sloj a: spo lj aSnjcg eklodennn i unu lrasnj cg endodenna . vczan c za podlog u i na prvi poglcd ne po kazuju nikakvc osohine zivotinja.

Sunderi se odvajkada sakupljaju i koriste za kupanje i Ciscenje predmeta. Zive u morima Demospongije imaju skelet od silicijum-dioksida ili spongina. Karakteristicni oblici sundera. kod nekih vrsta kombinovane su obje vrste materijala Ovo su kolonijalni oblici i pretezno zive u moru. funkcija pojedinacnih "organa" sundera? Kako se razrnnoZavaju sunderi? Kako se klasificiraju i kakav je ekonomski znacaj sundera? 142 . Kakve su tjelesna organizacija i . 150. resetku. Komercijalne vrste sundera naroCito su brojne u priobalnirn podrucjima tropskih i suptropskih mora.SL.

7. UnutraSojost tijela ovih zivotinja je u obliku jednostavne iii razgranate duplje koja se naziva pracrijevo (celenteron). kao i ostali ekskretorni produkti. OpCi plan grade dupljara. jajnik. gastrovaskularna duplja. Nervni sistem dupljara je difuzno rasporeden po cijelom tijeiu (poJipi) iii obrazuje nervne vrpce (meduze). 8. usia. od kojih spoljaSnji (ektodenn) sacinjava kozni epitei i sadni zame celije. Dupljari se javljaju u dva razliciita oblika: kao polipi. 4. 6. 5.'teristika dupljara je da svi imaju zrakastu simetriju. pipak. Organizacioni tip dupljara obuhvata oko 9 000 vrsta koje preteZno zive u morima (narocito toplim). 9. Razvrstane su u 143 Si---7 !!1---8 tI--.l51. u ovu duplju se izbacuju nesvareni dijelovi hrane. pricvrSceni za podlogu i kao 'slobodno pJivajuce meduze. Ovi vidovi razmnoZavanja se najcesCe odvijaju naizmjenicno. U zivotnom ciklusu mnogih dupljani ova dva oblika se smjenjuju. sjernenik. a polni se odvija obrazovanjem polnih produkata. Ovi primitivni organizmi se. 3. Po ovoj osobini dupljari su dobili i svoje drugo ime . Njibov tjelesni zid sastavljen je od dva sloja. OpCa karak. sto znaci da je kod dupljara prisutna smjena generacija. 2. Bespolni naCin razmnozavanja je pupljenje. rnezog\eja.Osnovne odlike tjelesne organizacije dupljara Dupljari Coelenterata Ravnnozavanje i naCin Zivota dupljara Klasifikacija dupljara Dupljari obuhvataju mnogobrojne i VIlo raznovrsne oblike koji gotovo iskljuCivo pripadaju morskoj fauni. takoder. sto znaCi zamjace iii koprivnjace. odlikuju i time sto u ektodermu imaju naroeite zame cahure (knide) koje im sluze za loy i odbranu od neprijateija. Razmnozavaju se polnim i bespolnim putem. Primamo funkcionira kao organ za varenje hrane i raznosenje hranjivih materija po tijelu. cktoderrn. Veza duplje sa spoljaSnjom sredinom ostvaruje se sarno preko jednog olvora koji sluzi za uzimanje hrane i za izbacivanje nesvarenih tvari. bidra: 1. a unulraSnji (endoderm) ima ulogu organa za varenje. Izmedu njih se nalazi srednji sloj (mezodenn) koji je vr- 10 slabo razvijen. Osim toga.9 SL.Cnidaria. pup. . endoderm.

bidra. Postoje iskljucivo u obliku poJipa. i ukarsi. izraduju se raznovrsni nakiti ko su rasprostranjene u svim monma. kora lj i. osobito u tropskim morima. Hidrozoc. IIi vece skupine (kIase): hidroidni poJipi i meduze (Hydrozoa). Koje su osnovne odlike tjelesne grade dupljara? Kako se razmnoZavaju i kakav je nacin Zivota dupljara? Koje skupine zivotinja spadaju u dupljare? 144 . Kod slatkovodnih vrsta postoje sarno polipi (meduze ne postoje). obubvataju nekoliko slatkovodnib vrsta polipa. Koralji su dupljari koji obubvataju prave koralje i morske sase ili aktinije. iskljucivo zive u moTU i svojim izgledom podsjeeaju na evijeee.152. 6ja duzina varira od 2 em do 2m. 2. osobito ervekome preovladuje stadijum meduze.SL. 3. nog koralja. meduza. Karakteristicni o blici dupljara: l. prave meduze (Scyphozoa) i koralni polipi (Anthozoa). a kod morskib se smjenjuju generacije polipa i meduza Brojne vrste dupljara grade velike sesilne (sjedeee) iii plivajuce kolonije. Neke vrste koralja. Ekonomski znacaJ dupljara je Prave meduze imaju zivotni eiklus u neznatan. Ovoj grupi pripadaju najraznovrsniji oblici. obrazuju vel ike sprudove . koji u top lim morima grade ogromne kolonije. Siro..atole. Od nekih vrsta. pored mnogobrojnih morskih predstavnika.

rasprostranjenje klasijikacija pljosnatih glista Parazitski naCin zivota pljosnatih glista I Pljosnatc glistc iIi pljosnati ervi su Zivotinje bilaterame (dvobocne) simetrije. 3.. TijeIo im je pljosnato. 4 . od kojib se granaju zivei po eijeloj unutraSnjosti tijela. QpCi plan pljosnatih crva. najeesce sastavljen od dvije uzduzne U·ake. Trcpljastc gliste ili virnjaei su s~oko rasproslranjene male zivotinje koje zlve. neke med. u tri. CjeIokupna unulraSnjost tijcIa je ispunjcna vczivnim. pa- renbimatienim tkivom. rnaterica (uterus). jajnik. Kod nekih parazitskih oblika crijevo uopcc ne postoji. Zdrijelo.Irna su paraziti. javljaju najjednostavniji organi za izlueivanje (prOfone/ridije). 2. a i promjena domacina. 8.ll vrstu kozno-misicne "vrecc".u slatkirn vodarna i moru. Medu njima postoJe slobodno ZIVUce formc. SL. uwuzna Zivcana vrpca. usta. po prvi put u evolueiji. Kod pljosnatib glista se. sjemenovod. polni ~~gani potiskuju gotovo sve os tale. rnetilj: l.l53. Nervni sistcm je vrpcast. Nj iliovi polni organi su vrlo slozeni i zauzimaju najveci dio unutraSnjosti tijela.u I1J. Pljosnate gIiste su najcesce hermafroditi. koje se odIikuju speeificnom tjeIesnom organizaeijom. a veliki broj VISta parazitira l1a zivotinjama i na covjeku. 7. Povrsina tijeIa 1m Je 145 . Razvlee ~ vceinc oblika jc vrlo sIozcno: postOJI smjcna poInc i bespolnc gencraeijc.Pljosnate gliste (crvi) Plathelmintes Tjelesna organizacija pljosnatih glista NaCin Zivota. Cirkulatomi organi i organi za disanje kod ovib zivotinja ne postoje. pljosnate gliste su svrstane. sastavIjeno od tri sIoja. S obzirem na neke bitl1e karakteristike.kla~ se: frepljaste glisfe (Turbellana) metlljl (Trematodes) i pantljicare (Cestodes). 6. Opisane jc eko 5 000 vrsta ovib ~~vo­ tinja. Crijcvni kanal poeinjc usnim otovrom: same erijevo je manje-vise razgranato i vceinom je bez analnog otvora. sjemeni rnjehuric. 5. koje naseIjavaju slatke I slane vode. listoliko ili trakastog oblika. Kod parazitskib oblika. Zivcani sustav. SpoIjasnji sloj eini nek.

posebno su raSireni veliki i mali metilj koji parazitiraju u fuenim kanalima biljojeda i nanose velike stete stocarstvu. Ova klasa a neSto viSe od 1 500 vrsta. dok su veeina njib unutraSnji (endoparaziti) u gotovo svim unutraSnjim organima beskiemenjaka i kiemenjaka Izazivaju veoma teSke zarazne bolesti. Od svih ovib vrsta. goveda. obieno imaju mnostvo hermafroditskih segmenata. a uzrokuju veoma teSka oboljenja raznib organa Pantljiearc (trakaviee) su takoder unutraSnji paraziti. a ciji su prelazni domaeini svinje. a osobito je cesta kod naroda Sjevera (Island. krvi i tjelesnoj. Karalcteristicni oblici pljosnatib crva: 1. Metilji obubvataju viSe od 3 ()()() iskljucivo parazilSkih vrsta Neki od njib parazitiraju na spoljaSnjim dijelovima. tako i kiemenjaka. metilji. odnosno psi. koje parazitiraju u eovjeku. obrasla pokretljivim tre~Plj(pomoeu kojib se kreCu). Odrasle jedinke n ve u erijevu raznib kicmenjaka. Opisano je viSe od 1 500 vrsta pantJjieara Najpoznatije medu njima su: svinjska (dugaCka 3-8 m). goveda (duga do 10 m) i pasja trakaviea. duplji Ijudi. za eovjeka je najopasnija pasja pantljicara (ehinokokus). Iza glavenog dijela. 2. turbelarij a. U tom pogledu. kako beskiemenjaka. 3. goveda i konja Kakva je tjelesna organizacija pljosnatih glista? Koje Zivotinje spadaju u pljosnate gliste? Objasoi nacin zivota i razmnoZavanja pantljieara? 146 . Mnoge druge pantJjieare izazivaju teSka oboljenja ovaca. Sibir). naroeito skrgama ikon riba (ei-.10paraziti). Neke vrste krvnih metilja se javljaju u crijevu. dok se mladi stupnjevi javljaju u tjelesnoj duplji i razliCitim organima (najedce jetra i misi6). medu _ a su najbrojnije rabdocele i turbelarii (pravi virnjaci).SL 154. trakavice.

cilindricnim tijelom. zivotinjama i biljkarna. Probavni konal je u obliku jedne prave cijevi. duiine od nekoliko milimetara do nekoliko centimetara. Nervni sistem oblih glista se sastoji od okolozdrijelnog prstena i para nervnih vrpci koje se naiaze u lednom i trbusnom epidermainom zadebljanju.enim polnim dimorfizmom (muzjaci su obicno sitniji od zenki). Prednji dio crijeva je misicav i sluii kao pumpa za usisavanje. a mnogc parazitiraju u covjeku. zlijezda za izlucivanje. sjemenik. 5. 2.Nematoda zivota valjkastih gUsta Ravnnozavanje i klasifikacija valjkastih glista Parazitske oble gliste Valjkaste gliste se odJikuju .nirn celomom" (pseudoceJom). nervna vrpca. !drijelo. Ispod tjeJesnog zida je unutrasnja supljina (pseudoce10111). QpCi plan grade oblib crva: I. sa (obicno) izrai. usta. a rjede se javlja i partenogenetski nacin razmnoiavanja Ova grupa obuhvata vise od 1. Neki predstavnici su irermajroditi.izduienim. a sarno mali broj predstavnika dostiie duiinu i do 1 metar. Ispod kale naJazi se miJicni sloj sastavljen od gla!kih uzduznih vlakana. 6. Nematode. a pozadi se zavrsava anainim otvorom. 1 4 5 vaijkastih glista obloiena je debelim kutikulamim slojem. Ncke vrste vodenib nematoda illIaJu par veoma jednostavnih ociju. Otkriveno je viSe od 50 vrsta Pov~ina SL. 3. 4. Bitna karakteristika ovog Ofganizacionog tipa je to da im je tijelo jednostavno i nesegmentirano. jajnik.Valjkaste Coble) gliste . 155. 147 . imaju mnogobrojne culne organe u obliku cekinja i p~­ pila. Sastavljen je od zljezdanih i cjevastill elemenata. koja s prednje strane pocinje ustima. Vaijkaste gliste su gotovo iskJjucivo razdvojeniir polova.0 ?OO vrsta rasprostranjenih u svim kraJ_~v~. Ekskrecioni sistelll ovib zivotinja ima specificnu gradu i znatno se razlikuje od ostalih organizama sa "lai. posebno slobodnozivuce. ispunjena teenoscu.a svijeta Obicno imaju slobodan nacm ZIvota u morima i slatkim vodama. Preteino su maiib dimenzija.

trihina i droge. 2-4. uzrokuju teSlca oboljenja. "slonovsku bolest"). najopasnija trihina. svakako. neke od njib su bezazlene. ttv. dok ib veCina izaziva ozbiljna oboljenja. psenica i dr.). bijela glistica. slobadnoZivuce forme.1 2 SL. 156. Nematode. askaridi. 148 . Neki ad karakteristicnih predstavnika oblih crva: 1. Koje su osnovne karakteristike tjelesne organizacije i razmnoZavanja valjkastih glista? Koji su najcc~ci parazitski oblici oblih glista? Objasni zivotni ciklus trihine. takoder. kao sto je reCeno. Medu njima je. valjkastih glista-parazita u covjeku. ji/arija (koja izaziva zacepljenje limfnih sudova. cesto parazitiraju i u raznim biljnim vrstarna Medu njima su naroeito poznate one koje napadaju kulturne biljke (seeema repa. dczmoskoleks. nanoseei veliku stetu poljoprivrednoj proizvodnji. te rudarska glista. kojom se covjek infi- cira jeduCi nedovoljno lailiano meso mvljih i domaCih zivotinja Kod mnogib Zivotinja oble gliste. Najpoznatije medu njima su covjeCija glista (parazit u tankom crijevu). bunojnema. mesojedna nematoda.

te clankovito rasporedenih nervnih cvorova i nervnih traka koje se nalaze na trbusnoj strani. a kod nekih i kozna-misiene parapodije. kisna glista: 1. Oplodnja jc obicno unakrsna. 15 . a postoje i mnogi bcrmafroditi. Clankovite gliste imaju sekundamu tje\esnu duplju (celom). sjemena kcsa. srednje i zadnje crijevo.Prstenaste (clankovite) gliste . glavni dio tijela. ncku vrstu skrga Ekskrccioni organi su im mctancfridijc i scgmentamo su rasporcdeni. jajnik. 9. 17. a zavriiava se analnim otvorom na zavrsetku tijela. vee zabvata i unutrasnje organe. Nervni sistem je Ijestvicasti: sastoji se od nadZdrijelne i podzdrijelne ganglije. 10. 5. srcc. medusobno jednaki. UZdUWl rruS1Cnl sloJ. Kod nckih vrsta poiovi su razdvojcni. crijcvo. a sarno neke vrste imaju specijaIne izrasiine. uglavnom. a samooplodnja 5C ddava vcoma rijetko. koji su. kruzni misici 16. Razyiee je direktno iii putem metamorfoze (karakteristicna larva se naziva trollO/ora). 2. jednjak. Tijelo ovih glista je Clankovito i sastoji se veeinom od velikog broja segmenata iii metarnera Na C1ancima se naiaze cekinje. uzduznih i popreenib misiea. Pocinje ustima. UnutraSnja tjeiesn a duplja je popreenim pregradarna podijeijen a na veCi broj (segmentskih) cjclina. 8. sa usnim otvarom i nekim culnim organima. trbusni krvni su~ •. 6. NajveCi broj ovih Zivotinja dise citavom povrSinom tije\a."~~zak" . Clankovitost nije ogranicena sarno na povrsinu tijela. 11. ledni krvni sud. Kod veeine dobro je razvijen zatvoreni sistem cirkuiacije tjelesnih tecnosti. 13 1 5 SL. kutikula . is pod glavenog rdnja. Opei plan grade prstenastib glista. ncrvna vrpca. os tvarili su najvisi evolutivni stupanj medu do sada pominjanim zivatinjskim gruparna. 3. 13. jasno razlikuje od ostalih segmenata. Sarno se prednji. 149 . Prstcnastc glistc se razmnoZavaju poIno i bespolno. sjemenici. 7. epidermis. 157 . zeludac. 12. Probavni 5i5tem ovib zivotinja je diferen6 ciran na prcdnje. usta. zdrijelo. 14. koja se nal aze na donjoj strani. prema cjelokupnoj tjelesnoj gradi i organizaciji. raznUlOZaVa/1je i klasijika cija Prstcnastc giistc iii clallkov iti crVI. 4. Koznomisieni sloj prstenstih glista sastoji se od kutiku\e.Annelida Plan tjelesne organizacije prstenastih glista NaCln Zivota . .

a neke od njih zive i u zemlji (na vla:tnim mjestima) i kao parazili. Opisano je oko 3 000 vrsta maloeekinj~a koje zive u slalkim vodama i u vla:tnoj zemlji. Osobena karakteristika su im i dvije pijavke. manje je iii vise spljosteno. Mnogoeekinjasi su najprimilivnije prstenaste gliste. Tijelo im je obraslo mnogobrojnim eekinjama. Dimenzije tijela su razlicite a duzina se krece od nekoliko do 20 em . Hrarte se sisanjem krvi raznih kicmenjaka. 2. Njihova tjelesna organizacija je daleko jeclnostavnija od preclstavnika prethodne grupe. Medu subozemnim predstavnicima ove grupe najpoznatija i najznaeajnija je ki~na glista. Najpoznatije medu njima su medicinska i konjska pijavica. po eemu su i dobile naziv. Grupa obubvata dvije skupine: slobedno plivajuCe i sesilne ("sjedeee") obi ike. i cilindricne forme. Opisano ih je oko 300 vrsta. Tijelo SVill pijaviea je podije1jeno tacno na 33 clanka. a druga na zadnjem dijelu lijela. u obliku cijevi. pjeskulja. Poliheli (oko 5 000 vrsla) igraju znaeajnu ulogu i ishrani riba. maloCekinj~i. 158. medutim. Ovi crvi nemaju parapodije. 3. koji (na dnu) grade kuCice. Tijelo ima karakterislienu formu. Pijavice pretezno zive u slatkim vodama. maloeekinjasli crvi (Oligochaeta) i pijavice (Hirudinae). mnogoCekinja~i.SL. Posloje. pijavice. Anelide su veoma rasprostranjene zivolinje. Ledna strana je ne~to ispupeena dok je trbu~na prelez. pticama i sisarima. uglavnom slanovnici mora. i kako se razmnouvaju prstenaste gliste? Koje su osnovne skupine prestenastih glisla? 150 . Ovoj skupini pripadaju mnogobrojne vrsle crva cjevaSa. oligos = malo). tako da se rijetke eekinje nalaze razbacane po kozi (gre. Karakteristicni oblici prstenastih gli sta: 1. Na boCnim stranama lijela eekinje obrazuju pramenove iii sve:tnjeve. Zive u slatkoj i slanoj vodi.no ravna. Medu njima su najpoznatiji crveni crvic (Tubifex) i mnoge druge. te brojne pijavice koje parazitiraju na ribama. Koje su osnovne lcaraktcristike tjelesne organizacije prstenastih glisla? Gdje five. MalocekinjaSi su prs ten as te gliste Mnoge od OVID glista zive u mulju slatkili voda i imaju veliki znacaj u isbrani riba. Grupa obuhvata ~e od 9 000 vrsta Anelidi se dijele na tri klase: eekinjasle glisle (Polychaeta). postoje i vrste koje zive u moru . koja u znatnoj mjeri doprinosi provjetravanju zemljista i njegovoj plodnosti. jedna na prednjem dijelu lijela (u vezi sa usnim otvorom). lutajucill poliheta itd. od organslcih i anorganskih tvari. tvoreei naroeite organe-parapodije (prapoeetke udova). Pijavice obubvataju najslozenije prstenaste gliste.a nekoliko oblika zivi u vlafnom tlu.

Srce zglavkara je inace cjevastog oblika i srnje~teno je na lednoj strani. Muskulatura zglavkara jc dobro razvijena i sastoji se iskljucivo od popreenoprugastih misica. Svaki od njih se sastoji od nekoliko segmenata Ove zivotinje su pokrivene sna:znirn hitinskim omotacem. Zglavkari posjeduju dva tipa ociju. SiSlem cirkulacije tjelesnih teenosti kod zglavkara je otvoren. Ekstremiteti raznih zglavkara su raznolikog oblika i imaju razlicitu funlcciju. po pravilu.Osnovne odlike i plan tjelesne organizacije zglavkara Raznovrsnost i klasifikacija zglavkara Rakovi Pauci Stonoge Insekti: beskrilni I Zglavkari Arthropoda krilati insekti Zglavkari saCillJavaju neuporedivo najmnogobrojniju i najraznovrsniju grupu zivotinjskog svijeta. podos = noga). clankovito i obicno se sastoji od veeeg broja segrnenata U vezi sa spoljaSnjorn segmentacijom. arthon = zglob. Od culnih organa kod zglavkara su dobro razvijene oci. koji istovrerneno rnogu biti zastupljeni kod jedne te iste zivotinje. Glava i grudi kod nekih grupa su spojeni u jednu cjelinu (rakov~ pauci). Noge i ostaIi ekstremiteti su im takoder segmentirani. neposredno ispod koZe. koji je kod nekih predstavnika impregniran krecnjackirn rnaterijaIorn. grudi i trbuh. a kod nekih oblika i culo sluba. Tjelesni segrnenti. jako je reduciran i srce uopce ne postoji. zglavak. prvenstveno nervni sistern i srce. Na glavi su obicno jedan ili dva para. pous. koji sluze za uzimanje i usitnjavanje hrane. Nervni sis tern je Ijestvicasto-ganglijskog tipa: saslavljen je od nadZdrijelnih i podzdrijelnih ganglija i trbusne Ijestvice nervnih vlakana i ganglija. kod ovih zivolinja su razvijeniji culo ravnotde i culo mirisa (narocilo kod muzjaka). Organi za disa151 . koji se otvaraju u zadnji dio crijeva. i unutraSnji organi ovih zivoti. Organi za izluCivanje (ekskreciju) su rnahom izmijenjene nefridije. Usni aparat takoder sadrii modifikovane ekstremitete. MaIpighijevi (MaJpigijevi) sudovi. Kod v~ih skupina (insekti i stonoge) ulogu ekskrecije vdi narociti cjevasti organi. takoder su segmentirani. ~to cini jednu od glavnih karakteristika ovog organizacionog lipa Zivotinja (grC. Po broju vrsta prevazilaze ukupan broj svih ostaJib zivotinjskih oblika Tijelo im je bilateraJno sirnetricno. a nazivaju se antene i imaju ulogu pipaka.nja. Hitinski sloj zglavkara se poVremeno odbacuje i obnavlja Taj cvrsti tjelesni ornotae naziva se egzoskelet. nose po jedan par ekstremiteta Na tijelu razlikujemo tri dijela: glavu. Od ostaJih cuIa. Kod nekih predstavnika ovih zivotinja.

trbu~na nervna vrpca. Postoje dvije skupine rakova: nib i vi- si. Morfologija ralcova je takoder vrlo razlicita Njihov cvrsti tjelesni skelet (egzoskelet) sastavljen je od hitinske materije. OpCi plan zglavJcara. Njihova uloga u priradi je veoma znacajna. Kad veCine postoji par oeiju. uzgoj ralcova ima znacajno mjesto u savremenoj akvalculturi. Hexapoda). 10. takoder. ad kojih su 4 para noge. Ralcovi su siroko rasprostranjena grupa zivotinja. grabljivice 152 . rijeeni rakovi. Tijelo paukova i paukolikih zivotinja sastoji se od dva dijela: glaveno-grudnog i trbusnog. svaki tjelesni Clanalc nosi po jedan par clankovitih nastavalca Izuzev nekih vrsta. ribljih vaSi. usia. Jedan par usnih ekstremiteta je u vezi sa otrovni!n Zlijezdama i predstavlja vamo oruzje u borbi za opstanak. 13. smjestenih na ocnim drSkarna. a narocito riba. rijeeni rak: 1. Paukoliki zglavkari obuhvataju oko 30 000 kopnenih vrsta. 8. Mnoge vrste ralcova koriste se i u covjekovoj ishrani. a eesto je impregriran karbonatnim solimao Osnovna clankovitost je kad nekih malo izraZena. preko karalcteristicnog larvenog stupnja koji se naziva nauplius. Najvafuiji culni organi ralcova su oei i pipci. Uz nckoliko izuzetalca ralcovi su razdije\jenih polova a razviee se odvija putem metamorfoze. Imaju ukupno sest pari ekstremiteta. a neki racici imaju sarno jedno oko. 5. a kod veeine oblika izraZen je i polni dimorfizarn. velike skupine (klase): rakovi-ljuskari (Crustacea). reludac. Ljuskari Hi rakovi. nje zglavkara su razliciti. ledni krvni sud. 2. 7. ali i veoma krupne zivotinje. analni atvor. Paukolike Zivotinje su. pauci (Arachnoidea). 159. u uzem smislu rijeci. planktonski oblici. Oni predstavljaju kljucnu kariku u lancima ishrane mnogih zivotinja. svi ralcovi diSu na fuge. srce. Zglavkari su pretdno razdvojenih polova. 11. Naseljavaju slatke i slane vade cije\og svijeta. jastozi. zbog jedinstvenog oklopa koji obuhvata glaveno-grudni dio tijela Po pravilu. a prilagodeni su sredini u kojoj zive. 12. a kod vazdusnih traheja. 6. 9. po pravilu. crijeva. mmcni slaj. jajnik. 3. mazak. jedna su od najraznovrsnijih zivotinjskih grupa. kod vodenih zivotinja to su skrge. krabe itd. 4. kozice. Medu niZim ralcovima najpoznatije su razne vrste dafnija (vodenbuba). a 2 para su usni ekstremiteti. kod kojih raspon stipaljki premaSuje 4m. a medu visim su gamarusi. trbu~ni krvni sud. ciklopsa. jednjalc. stonoge (Muriapoda) i insekti (Insecta. jetra.6 SL. Golema grupa zglavkara razdijeljena je na cetiri. obuhvataju oko 30 000 vrsta Medu njima postoje sitni.

Klasa paukoIikih zglavkara obubvata oko 60000 vrsta. a takoder i onrn sa otrovnim ujedom. Ovoj skupini pripadaju razne vrste skorpija (mOOu kojima ima i veoma otrovnih). Organi za disanje su traheje iii narocite pluene kese. a razviee je bez metamorfoze. kao kod tvrdokrilaca. koji moze biti smrtonosan i za covjeka (erna udovica. Druga tipicna karakteristika insekata je da uvijek imaju tri para nogu. a razviee moZe biti direktno i indirektno. prenosnika raznih boles ti . Insckti obub vataju najraznovrsniju grupu zivotinj a. sa viSe od 850 000. srednjeg i zadnjeg crijeva Nervni sistem ima tipienu Ijestvicastu gradu i pruu se trbuSno u obliku lanca Sve stonoge. MOOu stonogama i gujinim cesljevima ima vrsta koje nanose stetu poljoprivrcdi . Polovi kod ovih zivotinja su razdvojeni.i brane se na taj nacin sto isisavaj u tjclesne sokove svoje ~rtve. rasprostranjenib sirom svijeta i u svim stanistima. a postojc i stonogc cij i jc olrov smrtonosan. kosci (koji se odlil'Uju veoma dugaCkim nogama). dok trup sadrZi veei broj. koja je prilagodena nacinu ishrane: grickanje. od protozoa do kicmenjaka Pretpostav lj a se da postoji i ogrornan broj jos uvijek neopisanih vrsta ovih zivotinja. srednjeg i zadnjeg crijeva Nervni sistem se sastoj i od jedne nadhlrijelne gangJije i jedne snrlne nervne mase koja se naJazi na trbusnoj strani glaveno-grudnog dijcla tijcla. ostali polaZu jaja. to jc jedna od vaz. sastavljena je od 4 mOOusobno spojena segmenta. Medu njirna postoje brojne vrste stetocina. ciji je ujed vrlo bolan. manje-vise jednakih Clanaka Svaki od ovih segmenata. osim posljednjeg. onda postaju razumljivi njihova uloga i i znacaj u sveukupn oj fauni i prirodi uopee. grudi i trbub. koje mogu biti vrlo razlicite grade. prednji par krila jako hitiniziran i pretvoren u pokrilca. brojne vrste paukova i krpelja itd. Stonoge obuhvataju oko 12000 vrsta Clankovitih Zivotinja. Crijevni kanal predstavIja jednu pravu cijev koja se sastoji iz prednjeg. Zivotinjc iz ove grupe su siroko rasprostranjenc u raznim krajcvima svijeta a osobito su brojnc u tropim a. koji su zivorodni. Probavni trakt im je sastavljcn od prednjeg. nosi dva para krila koja su na gomjoj strani drugog i treteg segmenta Oblik i grada krila i njihova nervatura iinaju primaran znaeaj pri klasifikaciji ovih ~ivotinja Kod mnogih insekata oba para su podeSena ia letenje. po cemu se jos nazivaju i sestonoge zivotinje (Hexapoda). koje se sastoje od pet dijelova Grudni dio insekata. Tijelo odraslih jedinki sastavIjeno je od tri jasno odvojena dijela: glava. na kojoj se naJazi par pipaka. npr. Usni aparat je veorna slozen i sastoji se od jednog para gomjih i dva para donjih vilica. vaJjkasto iIi spljosteno. Svaki od tri grudna segmenta nosi po par nogu. glave i trupa Glava. (a po nekim a i miJion) vrsta. lizanje. Od culnih organa dobro su razvijeni samo culo pipanja i oci. sisanje itd. koje se odlikuju specificnom gradom. koje mogu biti vrlo razlicitog izgleda. dok je kod nekih. Ako se uzrne u obzir cinjen ica da se mnogi insckti j av lj aj u u ogromnorn broju jedinki. nosi jedan ili dva para Clankovitih nogu.nib odlika ovog organizacionog tipa. gujini eesljevi i ostale ~ivotinje iz ove grupe su razdvojenih polova. Na glavi se redovn o naJazi par pipaka (antena). po cemu prcvazilaze ukupan broj svih (ostalib) zivotinjskih oblika. a samO zadnji 153 . Nekc od njih irnaju olrovne zlijezdc. Osim skorpija i nekih vrsta krpelj a. bodenje. Tijelo irn je veCinom jako izdu~eno. sastavljeno od dva glavna dijela.). po pravilu.

a larveni period moze traj ati neuporedivo duze od perioda odraslih zivotinja. nareCito su znaeajni oblik i grada krila i usnog aparata. Kod nekih insekata jedan par kriIa je potpuno zakrljfao (dvokriIci: muhe. Ogromna i raznovrsna klasa insekata razvrstana je u dvije potklase: beskrilne (Apterigota) i krilate (pterigota). Na poeetku tankog crijeva nalaze se otvori Malpighijevih (Malpigijevih) sudova. vinogradarstvu) i sumarstvu . te naCin razvica Beskrilni insekti su najprimitivniji predstavnici ove skupine. vocarstvu. a u vezi je sa razgranatom mrerom respiracionih organa Na lednoj strani se nalazi cjevasto srce. spanska musica). uzimaju kisik iz vode. putem naroeitih (Iistolikih) fufuih tvorevina. buhe. zavisilo od naeina ishrane. stonoge. Mnoge biljojednc vrste nanose neprocjenljive stete poljopri vredi '(ratarstvu. komarc~ obadi.). Larve vodenih insekata. kroz koju se tjelesna tcenost izlijeva u tielesnu duplju i dalje raznosi po tijelu. 4. Kao opra§ivaci biIjaka insekti imaju posebno mjesto i ulogu u prirodi i ogroman ekonomski znacaj. Znatan brej vrsta insekata ugrozava zdravlje Ijudi. a kod nekih oblika po- 1 2 3 SL. koje five u vodi. koje na prednjem dijelu formira jednu kratku aortu. prenoseei uzroenike opasnih zaraznih bolesti. Od drugih se pak dobijaju kvalitetni kozmetiCki i medikamentni preparati (biljne vaSi.). stitaste va§i. Ciji ogranci zalaze u sve organe i sve dijelove tijela Otvori ovih cijevi se nalaze segmentamo rasporedeni na boCnim stranama trbuba I vodeni insekti obieno uzimaju atmosferski vazdoo. 2. rakovi. va§i itd. Crijevo se sastoji od tri dijela. Karakteristi~ni oblici glavnih skupina zglavkara: 1. povrtlarstvu. koji funkcioniraju kao organi za izlucivanje. domacih i divljih zivotinj a. Sistem cirkulacije tielesnih teenosti jako je reduciran. Crijevni kanal insekata je vrlo sloren i razlicito graden. imaju modificiran sistem traheja i. Nervni sistem se sastoji iz glavne ganglije (mozga) i trbusnog lanca medusobno spojenih gangIija. Ked nekih oblika indirektno razvice (razviee putem metamorfoze) je veoma sloreno.). a kod nekih i oba (buhe. stienice. medutim. Neki insekti su vrlo korisni i covjek ih od davnina gaji radi dragocjenih proizvoda To su u prvom redu peele i svilene bube. NaroCito velike stete izazivaju neke vrste koje se periodicno masovno razmnozavaju (gubari. Dosta cesta je i partenogeneza (razvice bez oplodnje). insekti.par slufi za letenje. sa izrarenim polnim dimorfIZInom. 160. potkomjaci). va§i. komarci i dr. Od cula. Razvice je direktno i indirektno. U klasifikaciji ovih zglavkara na nm skupine. 154 . strkljevi itd. povremeno izlazeCi na povrlinu vode. od kojih su prednji i zadnji dufi od srednjeg. Organi za disanje sastoje se od gusto razgianate mrere traheja. kod insekata su naroeito dobro razvijeni culo vida (slorene iIi facetovane oei) i culo mirisa Insekti su razdvojenih polova. pauci. Razvice im je bez metamorfoze. skakavci. ili ih neposredno napadaju i sisuCi im krv (stjenice. 3.

6. tvrdolailci. leptiri. Svrstavaju Tab. cVrCci buhe (tab. Najpoznatije vrste su seCeraSi. Krilati insekti obuhvataju sve ostale. vodeni cvjelovi. a resto i u StaIlovima. skokunci itd. se u veliki broj redova. opookrilei. vilinski konjici.habc Red Pravolcrilci (Orthoptera) Termiti (Isoptera) Vilinski koojici (Odonata) Vodeni evjetovi (Ephemeriptera) Vodeoi moljci (Triehoptera) Vodeni moljci (tulari) Notni leptiri Dnevoi leptiri Jelenci Strilibube Zi~ci Ose Zolje Bumbari Komarei Muhe Smrdibube Kuone s~eDice Stitaste v~i LisDe v~i Covjeeija buha Soviee Moljei Treuljei Bubamarc Potkorojaci Mravi Peele Leptiri (Lepidoptera) Tvrdolcrilci (Coleoptera) 0pDolcrilci (Hymenoptera) Dvolcrilci (Diptera) Obadi S~eniee (Heteroptera) VodeDe s~enice Livadske s~enice Veliki evreei Mali cvreci Pasja buha Cvrtci (HolllOptera) Buhe (Aphaniptera) Koje su osnovne karakteristike ~elesne organizacije zglavkara? Koje su glavne skupine zgJavkara i koje su im osnovne znaeajke? Kakvi su uloga u prirodi i ekonomski znaeaj insekata? Koje SU osnovne skupine insekata? 155 . sgenice. 6). Ova grupa obuhvata mahom sitne insekte koji five u zemlji. vodeni moljci. KARAKTERISTICNI PREDSTA VNICI KRILA TIH INSEKA TA Predstavnici Sicalcavei Popei Zrilcavei Tenniti Vilinski konjiei VodeDi evjetovi Rovci Bogomoljke Bub. dvokrilci. od koj ih Cerno pomenuti sarno najpoznatije predstavnike naSe entomofaune. na vlafnim mjestirna. izuzetno raznovrsne grope insekata (sa razvijenim iIi zakrZljaIim krilima).stoje ostaci trbusnih ekstrerniteta. kao sto su: pravokrilei. tcnniti.

kod mnogih pu!eva on je konusno izvucen i spiralno zavijen.steni Ofgani za disanje (kod vodenih mekusaca Skrge. medu kojima se narocito istice dobro razvijeni kludac. sto govori 0 njihovoj f1log~netskoj srodnosti). Na zadiljem kraju plaStane duplje nalazi se analni otvor. Veeina ih polafe jaja.Mekusci . Sistem cirkulacije tjelesnih teenosti se sastoji od srca i sudova. Srce se na!azi na lednoj strani i sastoji se od jedne komore i jedne pretkornore. Tjelesna duplja im je vrlo slabo razvijena i ogranicena sarno na prostor oko srca. a sluZi za kretanje po podlozi.. Povrsina tijela oblo!ena je jednoslojnim epitelom. Sudovi se zavrsavaju u sistemu lakuna iii kanala primarne tjelesne duplje. a kod nekih oblika i (slo!eno gradeni) pipci. Veci dio tijela zaprema trup. Sarno kod najprirnitivnijih predstavnika nervni sistem je vrpCast. Razrnnozavaju se iskljucivo polnirn putem. a kod kopnenib "pluca"). TIjelo se uglavnom sastoji od tri dijela . koji sadrli gotovo sve unutraSnje organe. Kao ~to i sarno ime kafe. dok je kod svih ostalih gangJiozan i sastoj i se od nekoliko parova dobro razvijenih ganglija. razvrstanih u cetiri veee skupine (klase): hitoni (Amphineura). Zbog toga je uvijek vlafno i ljigavo. Iznad stopala nalazi se komi nabor . Prednji dio je glava koja sarno kod Skoljaka ne postoji. 156 plaStana duplja u kojoj su smje. Izmedu plaSta i tjelesnog zida nalazi se ttv. Kod najveceg broja mekusaca u ustima se nalazi organ za drobljenje . Kod najveeeg broja vrsta razvice je direktno. Mekusci su pretdno vodene !ivotinje. Na njoj se nalaze usni otvori i oei. medusobno povezanih nervnim trakama. jer izlucuje materijal za IjuSture koje zaStieuju njihovo mehko tijelo. pa kafemo da rnekusci imaju otvoreni sistem cirkulacije. Opisano je viSe od 100 000 vrsta mekusaca. a !ive i na vlafnim kopnenim stanistima. Trbusni dio obuhvata jedan snafan misicni (muskulozni) organ.radula .plaSt koji obuhvata gotovo cijelo tijelo. sa mnogobrojnim mjezdarn'a' koje luce veliku kolicinu sluzi.amellibranchiata) i glavonosci (Ceph(llopoda~. Medu unutraSnjim organima najveci dio zauzima velika jetra. To je vrlo vaZan organ mekuSaca. Bilateralna simetrija kod mnogih pu!eva i jo~ nekih mekusaca tokom evolucije je naknadno poremecena. a ima i vivipamih (!ivorodnih) vrsta. ove !ivotinje imaju mehko tijelo. a postoje oblici s razdvojenim polovima (gonohoristi) i hermafro· diti. koji se prema svom obliku i ulozi naziva stopalo. . su dobro razvijeni i imaju vrlo slozenu gradu. ali postoje i forme sa metamorfozom (larva mekusaca je vrlo slicna larvi anelida. koji funkcioniraju kao vene i arterije. skoljke (l. pu!evi (Gastropoda). Crijevni kana! mekusaca je dobro diferenciran i sastoji se od tri dijela.Mollusca Plan tjelesne organizaci}e mekusaca Osnovne grupe i naCin Zivota mekusaca Ekonomski maca} mekusa ca Organizacioni tip meku~aca obuhvata brojnu i relativno heterogenu grupu !ivotinja koje se odlikuju izvjesnim zajedniClcim osobinarna. Polni orga· n.

bubreg. pluCa. skoljke disu na skrge. 17. Medu SL. 18.. Kod vcCinc oblika bilateralna simetrija je izmijenjcna. neke forme slatkovodnih Zivorodaca stura Mnogobrojne vrste puzeva zive u moro. mali bamjak (medudomatin ov~ijeg metilja). "jetra". te brajne vrste pu zeva golaca. Skoljkc obuh vataju oko 15 000 morsk ih i . slatkovod nih vrs ta. volaka itd. Dimenzije im variraju od nekoliko milimetara do 1 metar. plucna vena. nervne ganglije. crijevo. 10. !drijelo. Kao isklju civo vodene zivo tinje . 5. QpCi plan grade meku~ca. rasprostranjenih u cijclom svijetu. 157 . 8. naprimjer. vinogradslci pu!: 1. ovdje spadaju oSlri ge. a mnoge od njih su pOlpuno nepokrelne i sasvim su prirasle za podlogu. usta. analni atvar. kapica i dr. koja obuhvata oko 88000 vrsta. 15. Ove zivotinje su vrl o s labo pokrelljive. palarnide itd. dagnje. Od slatkovodnih vrsta. 6. periske. sjemenik. Kod nekih pUZcva Ijuje sasvim rcducirana pa im je tijclo potpuno golo. 7. .cva golata Neki puzevi su viviparni. 16. 161. 2. jajavod. ~aca. lreba reci da neki ad njih. 13. !eludac. biseme Skoljke. pla~t. medu kojima su najpoznatiji predstavnici priIjepaka. najpoznatiji su barski pu zevi: obi~ni bamjak. 9. Tijelo im j e okloplJeno sa dvije Ijusture (desna i li jeva) i bilateralne su s imetrije. srce. U razvoju veCine njih j avlj a se indirektni prcobraZaj. Svi kopneni pUZcvi su hermairoditi. 4. sjerileni kanal. Mnogi morski i kopneni pUZcvi se konste U Ishran!. 7 Puzevi obuhvatllju najbrajniju skupinu veoma raznovrsnih mekusaca. 3. koji su narocito zastupIjeni u toplim morima. kopnenim vrstama nasih krajeva najpoznauJe su vrste vin ograd ski i baS tenski puz. sarnooplodnja je prisutna sarno kod nekih puz. 12. jajnik. 14. osob ito pUZcvi golaCi. Od sire poznatib morskih vrsta.Hitoni su mal a grupa morskih mekukoja se odlikuje nekim od najprimitivnijih osobina unutar ovog organi zacionog lipa Glavni predstavnici ove grupc su obi~ni hitoni. valjka. Gl avn ina pUZcva ima ~vrstu Ijusturu. nanosc vchku stetu polj oplivrcdnoj proizvodnj i. polni otvari. Sko ljke nem aJ u glavu bo ostali mekuSci. a od slatkovodnih rij ~n a i barska skoljka. stapala. Medutim. ali se rnzmnoZavaju unakrsnom oplodnjom. 11.

ra je reducirana iii je uopee nemaju (romata ploca lignji i sipina "kost" su evolutivni ostatak lju~ture) . -:.. dok je stopalo reducirano i preobrafeno. Karakteristi~ni predstavnici meku~aca: 1. . imaju i 2 znamo duZe rucice). ..... glavonoki. ~to zavisi od naeina Zivota pojedinih vrsta. muzgavci itd. .~ .1 ~ • ::. Iza glave je trup koji kod razlicitih vrsta ima razlicit oblik.. pufevi." . medu kojima su najpoznatije sipe.:: " : ' •::. koja okruZuju 8-10 sIiafnih muskuloznih pipaka iii ruCica.='. bisera i s1. Kod veCine glavonozaca lju~tu­ . hitoni.:. . : 3 ' . glavonoki se dijele na oktopode (sa 8 jednakih rucica) i dekapode (koj~ pored 8 jednakih. dakle na "reaktivni pogon".. lignje. Koje su osnovne odlike tjelesne organizacije meku~aca ? Kako se klasifikuju meku~ci i kakva im je ekonomska vamos!? 158 . ~oljke. Skoljkarstvo se danas smatra veoma znaeajnom i unosnom granom akvakulture.' .. Glavonoki su po svojoj ~e1esnoj organizaciji i pon~anju najslofeniji beskiemenjaci. Skoljke su vrlo znacajna grupa zivotinja koje se koriste i u ishrani zbog svarljivih bjelancevina i minerala kojima obiluju. OCi i kraci daju glavi poseban i karakteristican izgled. Od njihovih IjuStura se proizvode razni ukrasni predmeti (od sedefa. 3. U Jadranu se godisnje ulovi oko 1 000 tona raznih glavonozaca..~. Na tijelu se jasoo raz1ilcuju glava i trup. ~ SL. Prerna broju pipaka (krakova). bilateralne simetrije. . hobotnice.' : . Glavonoki imaju naglaSen ekonom ski znacaj . . Glava im je jasoo odvojena od trupa: sprijeda se nalaze usta. .. 162.). Glavonoki pli: vaju izbacivanjem vode u mlazovima kroz lijevak. .. \." . tj.. Danas u svjetskim morima fivi oko 750 vrsta glavonozaca. 2.. GlavonoSci su iskljuCivo morske fivotinje.. a sa strane se nalazi par krupnih ociju. .'. 4. kontrolisanog uzgoja ekonomski znacajnih vodenih organizama.

ambulakrami sistem. Ycc in a vrsla se odlikuju radijalnom (zracnom) simetri~ivi na mors kom dnu. zmijolike zvijezdc (Ophiuroidea ). morski jd: 1. Nervni sistem bodljokoZaca je vrpeast i sastavljen je od razgranate mre~e nerava. pod pritiskom vode. ali su nckoje se nalaze na povdini tijela i po kojirna su ove Zivotinje i dobile naziv. (Crinoidea) . morski kra stav ci iii trp ovi lazi pet radijalnih linija koje odreduju pra(Holothuroidea). koje se nalaze u predjelu usta ili na gomjoj strani tijela. Ove plocice su medusobno izuzctnog oblika tijela. ambulakralni ili vodeni sistem. koji su. feludac. Sve(oralnu) i gomju (apikalnu) stranu. Sastoji se od pet radijalnih kanala. Radijalni kanali su povezani sa ambulakraInim no~icama. morske zvijezde (Asteroidea ) i kteristika ovih nvotinja je osoben skelct. Bodljokosci su veCinom razdvojenih polova (hermafroditizam je rijetka pojava). m ors ki jdevi (Echinoivac razmjeStaja glavnih organa Bitna karadea). a larveni oblici su bilateral no simetricni. ambulakrarne nolice. SL 163. cijom se kontrakcijom. a na ca. crijevo. 3. koji lice na cvijetnu krunu iii pehar. Vecin a ih jc pricvrpovezane sa posebnim Imolikim bodljama. nervna vrpca. 8. IZv. Oplodnja je spolj~nja. analni otvor. 159 . Od usnog otvora po.Bodljokosci Echinoderma ta Osnovne karakreriSlike i plan tjelesne organizacije bodljokozaca Na Cin Zi vo ra i karakteristi6 7e grup e bodljoko zaca BodljokoSci sacinjavaju specificnu Bodlj okoSc i sc odlikuju iZulcl llom grupu iskJjucivo morskih ~ ivotinja. mi pripajanje za podlogu i kretanje (puzanje) ~i­ votinje. usni otvor. 2. koji se nalazi ispod jednoslojnog komog epitela a sastoji se od medusobno povezaMorski krinovi obuhvataju rclativno nih kreCnjaCkih plocica ili drugih IcreCnjamali broj (oko 80) vrsta bodlj okozaca Ckih tvorevina. 9. 5. 7. razvijaju ~ se veeinom putem metamorfoze. preko IZv. pricv rscena za pojom tijela. kroz ga nekoliko vrSla slobodno pi iva. a kao organi za disanje slure fuge. jednjak. Kod njib razlikujcmo donju dlogu iii veoma usporenog krctanj a. pjescanog kanala. razvrstanill u pet klasa: morski krin ovi gornjoj anaIni otvor. Cirkulatomi sistem je otvoren.. njihova sredi~ta prolazi glavna osovina tiDanas una oko 5 000 vrsta bodljokozajela Na donjoj strani se nalaze usia. gonade. scena za dno morskih dubin a. kojc sposobn o~c u rcgc neracij c. vezani sa spoljasnom sredinom. 6. OpCi plan grade bodljoCoZaca. 4. Druga specifiena karaktcristika bodljokozaca je to sto imaju jedinstven sistcm za kretanje.

love zivotinje imaju veorna izraZenu moe regeneracije. Morski krastavci iii trpovi imaju valjkasto tijelo u obliku krastavca. 4. razlieitog oblika i boje. Skelet je preteZno koncentrisan u kracima. Njihove ru~ice (kraci) su vrlo tanke. Karakteristi~ni predstavnici bodJjokoUica: J. Morske zvijezde su obi~no odvojenib polova. Sa donje strane svakog lcraka je zlijeb u kome se naIaze vodeni kanaI sa ambul alcralnim nozicarna. a oplodnja je spoljaSnja. ali s rnnogobrojnim dugim bedljama i cjevastim nozicama koje se zavrlavaju sisaIjkarna Neke vrste imaju vr10 duge. Opi~i n~in ~ivota i gJavne grope bodljoko!aca. nervna vrpca i krvni sud. Klasa obuhvata oko 850 vrsta veoma razIi~itog oblika i drugih svojstava. Kozni skelet je sastavljen iz pokretnih lcreenih ploCica. Morske zmijuljice (oko 1 500 vrsta) su vrlo slicne morskim zvijezdarna. koju kasnije regeneriraju."Aristotelova lampa" koji sluzi za struganje hranljivih rnaterija sa podloge.~ 5 SL. sa n~to ravnijom donjom stranom. U Iadranskom moru zivi relativno veliki broj vrsta rnorskih zvijezda. Kod ovib zivotinja je narocito razvijena moe regeneracije. Kod nekih vrsta postoje svjetleei organi. sa ustima na prednjem i anaInim otvorom na zadnjem lcraju.vr~ecima. Ovoj klasi pripada oko 500 vrsta rasprostranjenib u svim morima Morski jezevi imaju okruglasto tijelo. Veeina morskih jeZeva naseljava dubine do 200 m. 160 . ke priobalne vrste u mladim stadijima vezane za podlogu. Osim njib i kvriica. sa iii bez larvenog stupnja. a razviee moze biti direktno i indirektno. Vecina ovih zivotinja su razdvojenih polova. RadijaIna simetrija im je jako poremeeena tako da su ~e~Ce bilaterami. bez ruCica su. 164. sa donje strane. I ~nja&i skelet im je jako reduciran i sastoji se samo od sitnih lcreenjaClcih tvorevina Ove zivotinje imaju veliku moe regeneracije: morski lcrastavci na spoljaSnje podraZaje reaguju tako ~to izbace cijelu utrobu. sa jako nagiaSenorn sposobnoseu prilagodavanja uvjetima sredine. o~tre bodlje sa otrovnirn v~nim mjehurieima U ustima morskih jeZeva naIazi se poseban i slozen organ . koje sluze za zaStitu i hvatanjc plijena Cula ovib zivotinja su veorna slabo razvijena Na vrhovima ru~ica. morski je~vi. Na povrsini tijela nalaze se bodlje. Koje su osnovne odlike bodljokoUica? Objasm na primjeru bodljokoUica osnovne odlike radijaIne simetrije. vrlo pokretljive i jasno odvojene od trupa. morske zmijuljice. Morske zvijezde obuhvataju oko 1600 vrsta bodljokozaca ~iroko rasprostranjenih u svim morima svijeta Tijelo im se sastoji od jednog centralnog dijela iii tru- pa i pet iii vise krakova ili rueica. koje su u vezi sa nervnim za. zmijolikog izgleda. Oplodnja je vanjska. morski krinovi. morski kraslavci. Mnoge karakteri~e osebujan kolorit. Nemaju ekonomske vaZnosti. OVdje spadaju razne vrste morskih krinova. na tijelu se nalaze i simi iZfaStaji u obliku ~tipaljki. 5. 3. kasnije se odvajaju i slobodno lcreeu. morska zvijczda. nalaze se prirnitivne oei. 2.

strunaSi.). 5. trbodlaci. sipunkulldi. postoji jos relativno ~liki broj manje poznatih skupina beskicmenjaka visokog sistematskog ranga. 9. vaIjCari. bodljoglavci. 165. ehiuroidi. 3./ 1 3 . 4.I 6 8 9 ~1 ~ 10 161 SL. 165. Karakteristicni predstavnici manje poznatib grupa beskicmenjaka: 1. karika u 1ancima isbrane mnogib zivotinj a. 2. . koje su ovdje prikazane sarno inforrnativno (sl. kolnjaci. 7. hetognati. lcuWi. 10. mahovnjaci. 6. . 8.Manje poznate grupe beskicmenjaka KukaSi (Acanthocephala) Bodljoglavci (Kinorhyncha) Kolnjaci (Rotatoria) Trbodlaci (Gastrotricha) Sipunkulidi (Sipun culida ) Strunasi (Nematomplp ha) Ehiuroidi (Echiuroide) Mahovnjaci (BI )lozoa) Valjcari (PriapLilida) Hetognati (Cha etoghnatha) Pored pomenutih. cesto znacajnih. tek toliko da se upozori na postojanje ovih.

kroz koje je !drijelo u vezi sa spolja§njom sredinom. Craniota). Kod ni!ih predstavnika §kdni otvori ostaju cijelog zivota. dok se kod mih javlja same u embrionalnom stanju. endoderm) itd. nasuprot svim ostalim fivotinjama. kolo Chordata se dijeli na cetiri potkola (podtipa): poluhordati (Chemichordaia). imaju sekundamu tjelesnu duplju. kao i mnogi beskicmenjaci. Hordati su po pravilu bilateral no simetricne fivotinje i imaju ° sekundamu tjelesnu duplju (celom). Kod nilib predstavnika ove grope ona ostaje cijelog fivota kao osovinski skelet. iznad osovin° skog skeleta. tijeJo sastavljeno od lri klicina \ista (ektoderm. imaju i niz osobina koje karakterisu i beskicmenjake. bezlubanjci (CephalocllOrdaca) i kicmenj aci (Vertebrata. plaStaSi. Bez obzira na ogromnu raznovrsnost. medutim. Centralni nervni sistem im je cjevast i nalazi se na lednoj stratii. Posebnu slicnost imaju sa nekim bodljokoScima i anelidima. koje iz vi~e razloga zauzimaju dominantan polofaj u fivotinjskom carstvu. Jedna od najbitnijih i najzoaeajnijih karakteristika hordata je prisustvo unu~njeg osovinskog skeleta iii endoskeleta Njegov osnovni oblik je uzduZni °stub vezivnog tkiva ozoaeen kao borda (clwrda dorsalis). bezlubanjci i kicmenjaci Karakteristike i naCin iivota poluhordata Osnovne odlike i naCin Zivota plastasa Karakteristike i naCin iivota bezlubanjaca Organizacioni tip hordata obubvata veoma raznolike vodene i kopnene fivotinje. Sistem za disanje hordata su §krge i pluCa koji su povezani prednjim diJelom crijeva (fdrijelom). Urochordata). sa glavnim krvnim sudovima. njihovo tijelo je izgradeno po jednom opeem planu. pla§ta§i (Tunicata. a zatim se zamjenjuje hrskavicavom iii ko§tanom kiemom. mezoderm. sto ukazuje na mogucnost njihovog zajednickog porijekla. koji se znacajno razlikuje od planova grade svih ostalih organizacionih tipova fivotinja. U toku embrionalnog razvica kod svih svitkovaca se u prednjem dijelu tijela javljaju dva reda Skrinih proreu.Hordati (sviikovci) Chordata Opce karakteristike hordata Klasijikacija hordata: poluhordati. Poluhordati (ziroglavci) Hernichordata Poluhordati su mala grupa (svega oko 70 vrsta) mOFSkili fivetinja koje se odlikuju specifienom tjelesnom organizaci- . horde. Prema aktuelnoj klasifIkaciji zivotinja. Ispod osovinskog skeleta nalaze se aijevni kanal i srce. odnosno kieme. dok se kod kopnenih kicmenjaka javljaju same tokom embrionalnog razvitkao Hordati.

veliki i mali ziroglavac. Veeina ih zivi sesilnirn naCinom zivota na morskom dnu.jom i naeinom zivota Tijelo im je izduuno. 166. Spolj~nji Polovi ovih zivotinj a su razdvoj eni . Po svojoj optoj gradi oni se bitno razlikuju od svih ostalih hordata. . po cernu su i dobili naziv. Mnoge vrste zive u koloniJama. ogrlica i trup. putern larvenog stupnj a. organ homolog hordi. 4. Tijelo im je obavijeno tunikom (pla- 1 2 SL. a najce~Ce liCi na hrastov zir. hezlubanjci. 7. Prednji dio tijela . ukJjuCeni u tu skupinu. 5. ali su. Usta se nalaze na prednjem dijelu ogrlice. ptice. koje zive pod kamenjem iii se. 8. sisari. U prednjern dijelu crijeva (Zdrijelo) nalaze se prorezi preko kojih se obavlja disanje. Oplodnja je spolj asnj a. a postoje i slobodnozivuCi. a raz vice je indi~ektno. hrskaviceve ribc. sastoji se od dva velika i vise manjih sudova te srcanog mjehura koji se naIazi na lednoj strani. 2. sastavljen je od ledne i trbusne vrpce. dio tijela je oblozen jednoslojnim trepljastim epitelorn ispod koga se nalazi sloj lcrufuih i uzduznih rni~ica Nervni sistem ovih zivotinja irna jednostavnu gradu. zbog postajanja (nedovoljno razvijene) horde. Veeina ovih zivotinja irna nervnu cijev i hordu same u larvenom stanju i to u repnom dijelu tijela. 6. 10. zavlace u pijesak i mulj pored morske obale. kolouste. iznad rilice. poluhordati. plankton ski oblici. 3. 9. PlaStaSi . najceSce nestaj u horda i mozdina. kao gliste. To su mahom male crvolike zivotinje. Tijelo irn je mjesinasto. koje su medusobno povezane popreenim nervnim vlaknirna Sistem cirkulacije tjelesnih tecnosti kod poluhordata ima specificnu gradu. Od prednjeg dijela Zdrijela (u ogrlici). notohord. vodozemci. bacvasto i slicno punoglavcima Zaba. Hemihordati su siroko rasprostranj eni u razmm kraj evirn a svijeta.Tunicata (Urochordata) Pl~t~i obubvataju oko 2000 vrsta morskih zivotinja veoma karakteristicnog izgleda i morfoloSko-anatomske organizacije. sa ledne strane prema naprijed. Karakteristicni 0blici glavnih skupina hordata: 1. gmizavci. pruZa se narociti organ . te neke vrste sesilnih oblika. kosljoribe. Najpoznatiji su obicni. plaS~i. tzv. crvoliko i na njemu se razlikuju tri dijela: rilica. Ekskrecioni organi su metanefridije. od usta polazi probavni trakt koji se zavdava na kraju trupa (anaInim otvorom). kod raznih vrsta ima razliCit oblik. Poslije metamorfoze.ri!ica. koji IspolJava veliku slicnos t sa larvam a bodljokozaca.

Tbaliacea). 7. koja naizmjenicno potiskuje krv naprijed i nazad. . mi~icni sloj. repno peraje.po kojoj su i dobile naziv. 2. a pored polnog razmnozavanj a. (Apenclicularia). Ovo potkolo je. 167. analni otvor. 15. horda. kod veeine oblika postoji i bespolno razmnozavanje (pupljenjem). 5. trbu~na vena. nervna cijev. prepusteni vodenim strujama Glavni predstavnik ove grupe zivotinja je amfioksus iii kopljasta ribica. Uproseenost tjelesne organizacije vjerovatno stoji u vezi sa naeinom zivota Slabo su pokretni.pendikularije . a najeesee se prernjcltaju pasivno. 3. epidenn.tunicina. Pla§~i nernaju sekundamu tjelesnu duplju (celom). To je mala. kod veeine postoji sarno u Iarvenorn stupnju. 14. 11. ~ne morfoloSke razlike. a srce ima oblik jednostavne cijevi. 8. 13. 164 " . odnosno smjena generacija PlaS~i 8 7 15 SL. Plan grade bezlubanjaca: I uzdufui. 9. II poprecni presjek amfioksusa: 1. Skrinozdrijelna korpa. jetra. 4. 1edno peraje. s obzirorn na nag la. trbu~na dup1ja. crijevo. Pla§t je graden od naroeite celulozne materije .a. poluprozracna zivolinja. Bezlubanjci (kopljace) - Acrania (Cephalochordata) Bezlubanjci obuhvataju rnaJ obrojnu grupu morskib organizama lako primitivni imaju sve bitne karakteristike hordala. predusni lijevak. 10. boeno spljostenog i sa oba kraja zaSiljenog lij e- Nervni sis tern kod ovih zivolinja je znatno reduciran i sastoji se sarno od jedne ganglije. koja je u uvotinjskom svijetu jedino kod njih prisutna. razvrstano u lri kl~:. Tjelesna teenost je bezbojna su hennafroditne zivotinje. srnjdtene na lednoj strani prednjeg dijela tijela Cirkulacijski sistem im je otvoren.. 12. gonade. 6. ~ ~tom). ledni krvni sud. asc/dl)e Iii morske slrcaIjke (Ascidia) i sa/pe (Salpae. Horda se naIazi sarno u repnom dijelu kao sto je istaknuto.

koja se prufu od prednjeg dijcla tijcla . oivicen brojnirn pipcima. na cijem se dnu nalaze usta. N a predojem dijelu tijela se nal azi proslrani predusni lijevak. Prcdnji kraj nervne cijevi je neznatno prosiren i predstavlja svojevrstan prapocetak mozga. koja se sa lij evc stran e lijela zavrsava an alnirn Olvorom. Kofu se sasloji od jcdnoslojnog kUlikularnog epiderm a i vrlo tankog krzna !spod nje se nalazi dobro razvijeni muskulatoroi sloj. Na desnoj Slr. duzine do 8 em. prosirenje na zadnjem dijelu ima neku formu i ulogu repnog peraja. Ekskrecioni organi su (segmenlirano rasporedene) nefridije. Polovi ovih zivotinj a su razdvojeni. koji se sastoj i od uzdumih.la (po eemu je i dobio naz iv). a embrionalno razviec ima manje-viSe svc obi ike razvica visih hordata. oivicena kratkim pipcima Prednji dio crijeva je prosiren i form ira prostranu smnu korpu. Bezlubanjci su siroko rasprostranj eni u svim m orim a. segmentarno rasporedenih rrusica Osovinski skelet sacinjava horda. Razmjena plinova vrS i se u respiracion om epilcIu skrga. Oni zive zari veni u pijesak i irnaju pas ivan nac in zivo ta. nal az i se nepama jetra. pored crijeva. koji se prufuju duz ivica trbusne strane. koji se pruza duz ledne i lrbusne strane. koja sa obje strane ima veliki broj Skrfuih prorcza S trbusne strane. koje su medusobno povezane bocnim sudovima. izmedu SkrZnih proreza naJ azi se jed na zljebasta Ivorevina u koju se skuplj aju hranljive Ivari i odatle sprovode u crijcvo. Oplodnja je spolj aSnj a. Crijevni kana! amfioksusa poeinje kratkim ektodennalnim prcdvOljem.mi. OSlali dio crijcvnog kana la ima obli k prave ci jevi. Do sada je opisano 19 vIs la iz j edne fanlilij e i dva roda Koje su opec odlike bordata? Koje skupine obuhvata organizacioni tip hordata? Koje su osnovne karakteristike polubordata? Sta su bezlubanjci i koje su im osnovne karakteristike? . lspred okoloSkdnog otvora ovaj kozni nabor je rastavljen na lijevi i desni dio.rostuma (Siljka) do zavrSetka repa Iznad horde je nervna cijev. Srce ne posloji . ali sc na mjcslim a gdje se od trbusne aorte odvaj aju bocni sudovi nalaze kontraktilna prosirenja koja vrse ulogu srca Tjelesna lcenost je bezbojna i sadrii sarno limfoc ile i Ieukocite. Amfioksus nema pamih ekstremiteta nego sarno jedan nepami kozni nabor. u Cijem srcdistu se nalazi centraini kanal (neurocel). C irkulac ij ski sislem se sasloji od po jedne ledne arlerij e i IrbusTle vcne.

ali kod svih postoje izvjesne zajedniCke osobine koje ih povezuju u jedinstveni organizacioni tip.pokoZica je sastavljena od viSeslojnog epitela. Nervni sistem . pa je glava dobila moguCnost (obicno visesmjernog) pokretanja.kiemena moZdina je dobro razvijena i nalazi se na lednoj strani iznad horde. a narocito srce. Taj evolutivni uspon kicmenjaka omogucila je njihova specificna tjelesna organizacija. Tokom progresivnog evolutivnog mijenjanja i prilagodavanja. lrup i rep. imaju dva para udova za kretanjc.G/avne gmpe (klase) kicmenjaka - Kicmenjaci su najmnogobrojnija i najraznovrsnija grupa hordata. SpoljaSnji dio . sa dobro izraZenom unutraSnjom segmentacijom koja je naroeito izraZena kod niZih grupa UnutraSnji skelet im je dobro razvijen i graden od hrskavieavih iii kostanih elemenata. perje. Svi kicmenjaci.krzno. po kojoj se bitno razlikuju od ostalih hordata i drugih organizacionih tipova :livotinja MorfoloSko-anatomska organizacija raznih grupa kicmenjaka je veoma razliCita. zubi. koja je ostvarila najvisi i najslo:leniji stupanj morfoloSko-anatomske organizacije u :liyom svijetu. osim kolou- sta.Kicmenjaci (kraljeznjaci) Vertebrata (Craniota) OpCe morjoloSko-anatomske karakteristike kicmenjaka .lvanje i razvice kicmenjaka . Medulim. sto Skelet kiomenjaka sastavljen je od tri komponente: vezivne. Vertebrata). Parna peraja su kod kopnenih kicmenjaka zamijenjena karakteristicnim ekstremitelima koji u raznirn grupama irnaju razliCitu funkciju. Na prednjem kraju. kao ni jedna druga grupa osim insekata.Gracta i junkcija pojedinih sistema organa kicmenjakn . osvojili i vodenu i vazdusnu sredinu i sva podrucja naSe planete. hrskavicave i kostane. kicmenjaci 166 . tijelo je izduzeno i na njemu se razlikuju tri dijela: glava. Pored laStite. pored parnih (grudnih i trbusnih) postoje i neparna (ledno. dlake itd. kiemenjaci su. sa raznorodnim funkcijama kao su: krljuSti. a kod vodenih oblika. Kao i niZi hordati. kojc se nalazi na trbusnoj slrani. organizama na Zemlji. Zlijezde. Oblik tijela kicmenjaka je veoma razlicit. ispod organa za varenje. repno i podrepno) peraja. kod nekili sluZi i za disanje.lobanjom (cranium . pa su postali dominirajuca grupa. Koza kiemenjaka irna veoma sloZenu gradu i funkciju. Kod kopnenib vrsta razvio se i cetvrti ljelesni region vral. SlO :live u vodi. Ko:lni omotac je sastavljen od visesloj nog epitela. sastavljeno od veoma razliCitih komponenata U koZi kiemenjaka se fonniraju mnoge tvorevine. prosiren a je u nekoliko moZdanih mjehurova Mozak je zaSticen hrskavicavom iii kostanom cahurom . razlicite rome tvorevine. Svi kiemenjaci su bilateralno sirnetricne Zivotinje. KrvOlok kicmenjaka je dobro razvijen. Kod niZih grupa. sastavljena od veeeg broja prSljenova (vertebra-prSljen. repni dio kod mnogih vrsta je u znalnoj mjeri reduciran. ciju osnovu cini kiema. Disu na skrge iIi pluca. ispod koga se nalazi znatno deblji sloj .Craniota). Pami udovi su kod nekih nestali.Razrnnoft.

koji obezbjeduju potporu i funkciju vilienog. Kod evoluli vl1o l1 ajni zih preds tavnika cjC\okupan skeict j c hrskav il'av (kolo uste i neke ribc). a u nju se izlijevaju produkti lucenja zlijezda Na usnu duplju nadovezujc se zdrijelo. ad mozga polazi 12 pari glavenib (mozdanib) nerava. dok se kod visih ta segmentiranost gubi . u ludac i crijevo.. mcdumozak. Organi za varenje kicmenjaka sastoj c se od crijevnog kanala i Z1ijezda ciji sekreti ueestv uju u varenju brane. gradene od veceg broja kosliju. ali je to sekundama pojava. Muskulatura kicmenjaka se dijeli na muskulaturu tijela (somaticnu) i muskulaturu uDu~njib organa i kore. koji inerviraju organe glave. koje je kod svib kicmenjaka povezano sa organima za disanje. j er se u postembrionaJnom razv icu 7 . imaju dva para udova sa karakteristienim oreim planom grade skeleta. vida. Pami udovi kopnenib kiemcnjaka su noge. ZCludac predstavlja pro§irenje crijcvnog kanala. trupa i udova. koje se nastavlja u jedinstveno proJirenje zadnjeg aijcva _ kloaku. ali dalctto W6r:! . u koju se izlijevaju i cbkrecioni i polni prodykti. u obliku jako rastegljive cijevi. a ni se pruzaju duz bokova kieme i sadrie mnogobrojne evorove. horda se j av lj a same u toku embrionalnog razvica. koja daju osnovnu potporu zidovima tjelesne duplje. u nj oj su smjcsteni mozak i glavni culni organi (slub a. vee samo do zadnjeg dij ela mo1. koje sacinjavaju usn a duplja. rebra su kod svih kiemenjaka ko~ tana. Sa izuzctkom nekih riba. jednjak. Skrznog i drugih aparata koji sc nalaze na tom dijclu tijeJa Kao ~ to je istaknuto. U usnoj duplji nalaze se jezik i zubi (kod najveceg braja vrsta). mirisa). dok je kod os taJih preteZno ko~tan.miomere. koje u osnovi imaju islU gradu. U skelet trupa spadaju kiema. Kiemena mozdin a je nastavak mozga.ga. ~ sebni ana1Di otvon . dok se nj eni ostae i zadriavaj u sarno izmcd u k icmcnih pr~ ljen ova. osim kolousta. Skeict kiemcnj aka se dij eli l1 a skclet glave. pogodno da primi vcCU kolicinu hrane. rebra i grudl1 a kosL Horda i kiema sa lubanj om nazivaju se osov in ski skelet.amjenjuje kiemom. srednji mozak. Kil'ma jc sastav lj cna od veceg iii manjcg broja pr!iljen ova. Kod vecine.im aj u i hordu . perifemog nervnog sistem a (sa mnogobrojnim zive ima) i simpatiekog nervnog sistema (sastav ljenog od dva velika Zivea). koji mogu imati razlicitu gradu. pruZa se citavom duZinom kraljdnicc i iz nje ide veCi broj zivaca. Udovi riba su pama peraja ciji skelet ima oslonac u tijelu. Zdrijelo. svi kiemenjaci . Mozak se sastoji od pet dijelova: prednji mozak. Somatiema muskulatura se uvijek sastoji od popreeno-prugastib misiCnib vlakana U ni- hb kicmenjaka ona je razd ijc\jena na poprel'ne mi ~ i Cne trake .. Glaveni skelet obubvata lubanju i skelet lica Lubanj a jc u obliku evrste eabure. Varenje brane dovdava se u tankom i debelom crijevu. ali eesto razlicitu funkciju. Sa boene strane pr!i ljcnova (ne svih) vezana su rebra. Kod nekib oblika nedostaje po jedan iii oba para. Crijevni kanal je diferenciran u nekoliko dijelova. SkeJct liea sastavljcn je od veecg broja ko ~ tanih lukova (iii njibov ih preobrazbi). Ncrvni sistcm kiemenj aka sastav lj en j e od ccnlralnog nervn og s istema (mozak i kiemena mozdin a). Razvijcnost pojedinih dijelova jc razlicita i u vezi jc sa uvjelima i naeinom zivota. a na kod njih ne dopire do prednjeg d ijc\ a glave (kao kod amfi oksusa). zadnji mozak i produzcna mozdin a. Muskulatura unu tra ~ lljih organa se sastoji od glatkill mi ~ ic llih vlakana. Na Zdrijclo se nastavlja jednjak.

pti c e (Aves) i si sari (Mammalia). gmizavci (Reptilia). a cula mirisa im je takoder dobro razvijeno. Kod vodenib kicmcnjaka postoje naroeiti organi boene Linijc koji im sl~e za orijentaciju. Limfni sistem je u vezi sa Jcrvnim sistemom. sarno su neke kolouste i neke ribe hermafroditi. Krvni sudovi su arterije i vene. Kod vodenib predstavnika (izuzev ajkula) oplodnja je spoljasnj a. koje se granaju po cijelom tije\u i zavr~ilvaju se mre~om kapilara Arterije odvode krv iz srca u tijelo. ribe (Pisces) . Ekskrecioni organi kicmeojaka su tijesoo povezani sa polnim organima.) Orgaoizacioni tip kicmenj aka se dijeli na 6 klasa: kolouste (Cyclostol1lata ). PluCa se sastoje od dvije vazd~oe kese iii mjebufa. pronal afcnje hrane. Culo vida kicmcnjaka je evolutivno najrazvijeniji organ ski aparat za orijentaciju u pros toru .javljaju i kod nekih riba). koji sa limfom dospijevaju u krv. a sastoji se iz limfnib ~lijezda i limfnib sudova U limfnim ~lijezdarna i Iimfnim cvorovima nastaju limfociti. a vene je otuda dovode u sree. Kod ovib Zivotinja. Organi sluba i ravnote~e kod raznil! grupa. Kod veeine kicmenjaka postoji mokracna besika ~i Culni organi kicmenjaka se odLikuj u veoma razvijeoom sposobnoscu prirnanja spolj~ojib dr~i . Bubrezi kicmeojaka su kompaktoi organi sastavljeoi od mnogobrojoib ekskrecionib kaoala Kod vodozemaca. od kojib polaze izvodni kanali mokrovodi. blagovremeno skJanjanje od opasnosti itd. koje sluzc za ishranu. koja je ispunjena tecooUu. Polovi su veeinom razdvojeni . gmizavaca i ptica mokrovodi se izlijevaju u kloaku. dok je kod ostalih grupa unutr~nja. a kod sisara (izuzev kljunara) u zasebni mokracoo-polni (urogenitalni) kanal. specijalizy-ani za primanjc svjetlosnib podr~aja. U ko~i sc nalaze zavr~eci brojnib oerava preko kojih se prim aju mehaniCke draZi. prelkomore) a smjclteno je u naroeitoj kesi (perikardu). koji su kod vi~ib oblika sastavljeni iz mnogobrojnib mjehurica iii alveola. raz Licito su razvijeni. Oei su u stvari izdvojcni di jelovi mozga. skrge kod visih oblika i sl. Koje su osnovne karalcteristike opeeg plana grade kicmenjaka? Koje su osnovne osobenosti grade i funkcije organskih sistema kicmenjaka? Koje su osnovne karalcteristtike naCina razmnofavanja i razviea kicmenjaka? Koje su glavne grope kicmenjaka? 168 . Svi imaju dobro razvijene organe (cula ukusa) za raspoznavanje kvalitcta razoih materija. Sree je glavni organ krvotoka Sastavljeoo je od nekoliko dijelova (komore. U toku embrionalnog razvica kod kicmenjaka se javljaju i neki osobeni orgaoi koji kod odraslih jedinki iscezavaju (horda. izlucivaoje obavljaju bubrezi. vodozemci (Amphibia ). Svi kicmenjaci se raVllnazovaju polnim purem. Krvni sistem kicmenjaka je uvijek zatvoreo i sastoji se od srca i krvnib sudova.

a larvc se mane si tnim organizmima dna. koja zivi u manjim morima. Najpoznatija je ljigava miksina. 4. Sa svake strane iza ociju. 9. lmaju najvise 6 parova SkrZnih proreza Koza je gola i veoma sluzava Zive kao parazili na ribarna. analni otvor.Osnovne knrakteristike kolousta . funkcionira cijelog zivota Hrskavicavi skelet kod nekih vrsta uOpCe ne postoji. Kolouste nemaju parnih peraja. nOlohord. 3. trbusni krvni sud. jednjak. kod zmijuljica postoji po 7 spoljaSnjih ~nih proreza. pa ponekad cine vece stele. a ima je i u Jadranu. Kolousle nemaju vilice po cemu se razlikuju od svih ostalib kicmenjaka.Kolouste (kruinouste) Cyclostomata . Morfologija (I) i tjelesna grada (II) kolousta: 1. gonada. respiratorna cijev. Usni otvor (usna duplja) ima krumi oblik. 13. 16.Glavne skupine i nailn vvofa kolousta Ova klasa obuhvata najprimilivnije savremene kicmenjake. ledna peraja. Ovoj klasi pripadaju dvije grupe: vnijuljice ili pak/are i sljepulje. 7. 168. 5. jetra. srce. U unu~njosti usnog lijevka i na jeziku nalaze se brojni romi zubiCi. repno i podrepno peraje. 8. Meso zmijuljica je vrlo ukusno i u nekim krajevima se love u velikim kolicinarna Sljepulje iii miksine se razlikuju od zmijuljica nizom osobina Nemaju ociju. rijccna zmijuljica (do 50 cm) i potocna zmijuljica iii paklara (do 25 em). sa jednim mirisnim otvorom. 6. Ostale paklare zivc paraz itskim naCinom zivota sisuci krv rib a. crijevo. 15. Zrnijuljice oblikom lice na jegulje. urogenitalni olvor. KoZa im je gola !maju sarno jednu mirisnu duplju. Larveni period zmijuljica je znatno duzi nego kod odraslih (4-5 godina). 10. 2. 14. po cemu su i dobile naziv. bubreg. 11. Elementi kicme su slabo razvijeni . ledna aorta. usni lijevak. !maju dva ledna. Boena linija im je dobro razvijena Ovdje spadaju morska zmijuljica (do 1 m). Inace su hermafroditi i razvijaju se bez metarnorfoze. Nakon mrij escenja i mu zjaci i zenke ugibaju. repno peraje. nervna vrpca. SL. a horda kao osovinski skelet. 13 II Koje suoosnovne morfoloSko-anatomske karaktcristike kolousta? Koje su glavne skupine kolousta i kakav jc njihov maQij? . Oko usta imaju brkove. 12. mozak. 17.

. Usta se nalaze sa donje Slrane i rna: ledno. '" 170 .tno dufa od donje.je hrskavi~av.Pisces - - anatomske karakteristike riba Adaptacija na fjvot /l vadj Hrskavicave ribe Kofljoribe: hrskavicavi ganoidi. razvrstana branch!).stematizacija riba izvedena je prema gravrsnija grupa 1ciemenjaka. Jedna od po jednu komoru i pretkomoru. ali IDedu njima postoje vljena je od mnogo pnljenova. koje-Golema i raznovrsna grupa riba. Njihov skelCI stvo vilica. Pretewo zive u moru.ame nosne duplje sa pamim otvorima.ajkule (ElaJ11l0obuhvata oko 23 000 oblika. ~ ribljeg mjehura. NajceScc najveeeg broja ribljih oblika kofa je po. Siroko su ra.repno peraje. Zemlji. krivena krljustima. koftani g(JfWidi i koSljoribe Osnovne adlike pravih koJljoriba. Kod imaju oblik popre~nog proreza. ~ija je gomja polovina znana. »nstoji 0100 620 VlSIa ovm nba. a glava je naImaju dva para trupnih udova: grudna prijed izvu~ena u siljati produZctak . Srce ima i jajorodne i Zivorodne vrste. su rYOyojemh P-Qlova.loctplIiiil). Njihova raznovrsnost se more porediti sarno sa insektima. susreeemo ih od visokoplaninskih Na osnovu grade skeleta.traSnja oplodnja. medusobno razdvojenih. ndricJuhyes) predstavljaju najstariju grupu medu kojima je posebno zna~ajna prisu. ~to omogucava aktivno pri. koja _ se dijele na tri sJmpinc' . u tom pogledu se posebno isti~u or. a tijelo je pokriveno krljuhvaeanje hrane. koje mogu biti razli. do toplih izvora. B!s~ay~be ~ite morfologije i strukture. sve danaSnje potoka do olceanskih dubina. obliku krljusti.- O¢e morj'%Ske i Ribe. Skelet im je hrskavi~av iii koStan. Klasifikacija i si.imaju pet pari. gani boCne linije (dinami&o ~ulo). rosprostranjenje i ekonomski VUlcaj kof(joriba Najmaeajnije gmpe pravilz kofljoriba Resoperke i dvodihalice Ribe su najmnogobrojniia i najrazno. stima.skdnih otvora. Kod svih je unuKiema riba je dobro razvijena i sasta.strum. riba. bez smnih poklopaca. repno i podrepno peraje. Imaju karakteristi~nih odlika veeine hrskavi~a­ p. izgledu peraja sprostranjene u gotovo svim vodama na i fuga.di skeleta. Obi~no je izduzeno. CiIOlousta ribc se razlikuju nizom osobina. raze (BatoideQ i himere (Hoje u veci broj skupina. gradi srca i crijevnog kanala ild. a pored toga i 3 nepa.roi trbusna peraja. od voda ~i­ ribe su razvrstane u dvije jasno razgranija je temperatura blizu ta&e mrfujenja ~ene grope: hrskavi~ave i kostane. vih riba je nesimetri~no i prepoznatljivo Cula kod riba su relativno dobro razvije. Cd koHrskavieave ribe (rusljoribe.

J£Setri Jj.. -. a usta se nalaze na morskom dnu. sklatovki itd.u__o_ blika· pr.illensergiae). 169.'Uju nizorn znatajnib osobina... razne vrste rnorskih rnaSavrcmenc kos turij atc sc dij clc na nc~aka. vretcnasto ~:::. ~.4. Osteichthyes) obuhvata'u sve ostale savremene ribc.raznovrsnolc. ~u se izuzetnirn bogatstvom i Njihova ikra je vrlo sitna i od nje se pravi tuveni kavijar.<ldaj!!_ Iamiliji vrste rn!a. psina Ijudo!dera. trbuino pcrajc.petuzduznih RaZe imaiu (ledno-trbuSno) jakQ. kojc su im orno)etlma fivota u lI!. Ovdje spadaju keeiga. 2.iesoperke i dvodihalice. drhtulja.je-. na kome S. poloriw dodaci. Ovdje pripadaju razne hrskavitavih ganoid ~ __PDJ2.guCile razn oliku specijalizaciju i adapt aciju na najrazlicitijc uslovc zivotn c srcdi Ovdje spadaju brojne vrste morskib pasa. testerata. Neki od claJU _~titoll. !drijelo sa lliglUDll. ~JIl\.:=--_ eta tiielo.i. 0 . 3. 9. • 10.os«_. Mnoge vrste koliko u! ih sku ina: hrskavicavi iii ' ruovib riba Danose ve1iku stetu.L~u. sc tokom ba_pripac:I. ali za vrijeme mrijesta ulaze u rivih nba neobitnog I ne!1plcriog. medu kojima je najpoznatiji pas rnodrulj ill playa ajkula. 16.za je(1eLeostei) 10. uniStavajusfjavi i<l!!Q!QL Choruirostei}_ u_ 'Ojc. ne.A'Jrule i WPM psi se odlikuju ni.t. 13.Lmn9gopcr1s _ lsostan i iii morskih pasa su opasni i za ~ovjeka (pas ko~ijavi ganoidi (Holostei) koji obuh vatamodrulj. 8. Osim jedne vrste (ketiga) sve ribe iz D ve grupe five u Hiriiere su malobrojna skupina hrskavitamoru.Udae 4. ~utu[Ja. podrepno pcrajc. !cI. morskih golubova. one sc razliJ.ju. psina haringu. lcdna pmya.:~te koslj oribc b). "moDstruoznog" izgleda i grade. kOb slufi za gl~anie i .. 11. 12. 1. KostlDe ribe > (kostunj~e.Loyoj--Skupini_U poredcnju sa cruge evoluci$-.oru. analni otvor. 7. kostelja..n alazi. O¢i plan grade riba: 1. SL. jesetra i moruna. Neki predstavnici ove sa donje strane. usia.cko~5_%_sv ih rizom primitivnilLoSQb jI!a. 5. Icdna arterija. morskib orlova itd. bubrezi. tanka crijevo. koja mo!e dostiCi - ) . . Meso mnogib aikula dobro. jen.:-edova kostanih ploca Prednji dio glave spljoSteno tijelo dobro prilagodeno !ivotu irn je produfen u rilo.zradu koroib Stitonose imaju izdu! cno. j zuzetno _ prilagod!Je hrskavitavirn ribam a.. 6.spaCi ogromne koliCine druge ribe. riblji mjebl1l'. tako da sc more I iUJlajprilagodljivija grupa riba . testo jeke..P-Qznatiji predstavnici iz ove grupe organe (drhtulja). ~pgQ~: 15.. grupe hrskavi~avih riba irnaju e1ektritne Nil.

B. Mnoge od njib su vee jako prorijedene. Njihova osnovna karakteri'rijekIo od ovib nba. koji je povezan sa crijevnim kanalom. ihtiofaune. srazmjemo malib didihalice su slatkovodne ribe koje five u tropskim krajevima Australije. osobene vrste ko~ljavih ganoida. Od tada je ulovljen veei broj primjeraka. Kau siD . od barna.u __ na~nije: Juu:i. 20000 obhka. a posebno haringe.tjelesnu masu od 1 000 kg. zlatvi itd.stika je da iza 1 1ednog pcraja imaju i je- a:'gf!: - 172 . Dvodihalicc su za nauku veoma illtcrcsantna grupa. Kos/joribe su najmnog. Istovremeno treba naglasiti da velilci broj vrsta kosljoriba ima ogroman to skelet pami b peraja ima Isli ekonomski znacaj. bakalari i dr. Klasificirane su u tridesctak vetill grupa. repno i podrepno). svojoj ucestalosti u vodarna Bosllc i HeDvodihalice se odlikuju nizom osobercegovine (98% nasih ribljih vrsta) najnosh po KOJIma u slstematici riba i lciemeznacajnije su pasumke i saranolike ribc. pljosna· zemaca.irii . godine (u Indijskom okeanu. fnog ka plucllom disanju.esoperke-pripadaju skup-ini ~kada vrlQ.. po pravilu. Narcdni prcglcd je. ncpama: ledno. razne vrste srdela. Sve ~titono~e imaju veoma ukusno meso i zbog toga se intenzivno love. koja je prvi put otkrivena tek 1938. sto Je viSe od 4% svih postojeCih vrsta lcicmenjaka. koje ukljucuju visc od.-iz-\leGeg--br()ja-familija. Savremena resoperka veoma lici na neke davno izumrle ribe.ganeidll'. imaju tipicna peraja (pama: grudna i trbu~na. ~to im omogutava fivot u toplim vodama (sirom~nim kisikom). nosne hoane (unuHaringe su relativno brojlle morske i u-amji otvon.k-aTC:--glilVlla' karaktcristika ovib riba jc prisustvo kostanog skclcta. Mnogoperke SII mala skllpi~a­ dnoafriCkih---hrsk<MGavili. svakako ji:dfla od najstarijib grupa savremenih riba i po mnogim osobinarna C~upel~nnes) obuhvataju gl upu-najstarisu sliene najprimitivnijim hrskavicavim rijib koslJ~n6l1. koje imaju izuzetan ekODomski znaeaj.ma_postoji sarno jedna vrsta. gdje vode eesto presmuju. nosni otvori) i krvotok. Medu njima su najpozDatije barime Amerike.un.Imaju Deku vrstu "pluCnog" mjehura. U tom poglcdu i po za da ovi vode porijeklo od resoperki. jer se kod njib ocitujc prijclaz od skr. Dvoslatkovodne ribe. Kicma sc sastoji od niza kostanih prslj cnova.ne polulopte). Kofa je obicno prekrivena krljustirna.menzija.cijelog svijeta (pretemo sjeveme Zemljicnost sa vodozemclUla. pa je bilo moguCe steCi detaljan uvid u morfolofroanatomsku organizaciju ove po svemu. nego (lCao ~to je ra. Ko~ljoribe . ~aranolike nbe. pI e kao i skelet nogu prvib vodopastrmke. Karla nastupi s~ one se zarivaju u mulj nge. Afrike i ]u. njene u slatkim i slanim vodama gotovo I dvodihalice pokazuju veliku sli. u blizini obale jugoistoene Afrike). Glavclli skclct im jc potpuno oko~tao.Qbrojllija J n<lJ raznovrsni'a grup-'l riba.~to je jedan od nepobitnih dokatice. u stvari. om ne v e po.ngL {Clupe idae) tih vodozemaca kao ~to su dvostruko disai pasumke (Saimollidae). One So. njaICa uopce zauzunaju posebno mjesto.ilmonidne ribc su §iroko rasprostrai di!u na "pluta". Takoder imaju i neka svojstva repak~jh __ s.jmljoib i inleresan1nib riba a met:tu savn:menim oblic!. skuSe. osvrt sarno na neke od najtipicni· jib i najkarakteristicnijih skupina. gdje ostaju ~e mjeseci Cpa Cak i godina) S. nje (na Skrge i "pluta"). Haringolike ribe (harillge i pasumkc. uzim a· juCi u obzir prctcZno pripadnike naSc Najznaeajnija osobenost ov~b ~~ .-e-. . koj oj pripada gotovo ' % savrcmcnih ribljih oblika. nije istaknuto) od rcsopcrki .

36. cipol. morSko mo. losos. 170. 31. iverak. i 11.SL. 28. 26. 24. 35. 17.ba" 8. amija. .i 32. gregorac. i 21. smud. ciprinidne ribe. riba bimera. 29. hamnga. ~titono~e. 16. 18. ~tuka. riba korpa. 27. latimerija. morski konjic. razni oblici hI'Skaviecvih ri. som. 19. 9. 22. Karakteristicni oblici glavnih skupina riba: 1-7. ribe dvodihalicc. Kajmanova riba. grdobina. 33. 34. 20. ~pina. riba je~ 37. baka:lar. riba mnogoperka. riba poJ. 15. 12-14. 23. sku~ 30. 10. 25. jegulja.

One takoder imaju veIiki ekonomski i sportsko-ribolovni znacaj. medu kojima su pose-- boo zanimljive potoen& i mekousna pastrmlca.. KARAKTERlSntNl PREDSTAVNICI KOSUORIBA Red Familija Haringe Pastrmka Lipljani Sarani Saranolilee nbe (Cyprinifonnu) Vijuni Harioga Srdela Pastrmke Losos Lipljeo Saran Mreoa Sleobalj Devenlca tikov Brlcica Jegulja Ugor Grg~ Predstavnici Ziatva Mladica Ozimica Haringolilce nbe (Cluptifonnu) Ukljeva Krkusa Crvenpcrka Klijen Vijun Jegulje Jegulje (l. 174 '----------------------------- .ophobranchil) Listovi Iverei Oblici Balealari Oslie Cipoli Morslci leonjic Morska sila dno malo "masno peraje". lososa. a po kvalitetu mesa zauzimaju prvo mjesto.. zlatovcica itd.1Iguillifonnes) Grge~i Murina Balavac Smud Barbuoi Grg~i Komar~e Barbuo Komar~ (Ptrcifonnes) Morslci pauci In~uni Spar Paule bijelac Obi~ni in~un Zubatac Arbun Kanjac Seranide Srulce (Esocifonnes) SleWe (Scombrifonnes) Sruke Sku~e Pirka Evropska Skusa Palamida List Iverak Oblic Bakalar Manic Cipol ~tuka Sabljan Tunj Pljosnatice (Plturonectifonnes) Balcalari (Gtulifonnes) Skocci (Mugilifonnu) Resnjaa (l.7.TIh. Ovdje spadaju brojne vrste pastrmki. ozimica. Nab ihtiofauna je bogata razoim vrstama ovih riba. lipljan i mladica.

rasprostranjcnih u slatkim vodama Evrope i Azije. linjak. Nemaju ekonomski znacaj . pliske. mcdu kojima nckc imaju naglMen ekonomski znacaj . NMa riblja fauna sc odJikuje brojnim cndcmicnim oblicima ciprinida. mrcne. kar~i. skobalji. Ovdjc pripadaju ~aran (razne rase).Najznatajnije i najpoznarije vrste skupine pripadaju familijama (Cyprinidae) i vijuna (Cobitidae). razne vrste vijuna i brkica. dcverike. ukljevc. Familija vijuna ukljucujc oko dvadcsct vrsta riba. krku~c. gage. kljcnovi. IZ ove ~arana bodorke. crvcnpcrkc itd. Familija ~arana obuhvata gotovo 1 000 vrsta. OVdje spadaju cikov. Koje su osnovne cx:llike riba? Kako su adaptirane na !ivot u vodi? Kako se dijele savremene ribe? Koje su osnovne cx:llike hrskavi~vih riba? Koje su osnovne karakteristike ru~ljavih i konjavih ganoida? Koje su osnovne cx:llike pravih ko~ljoriba? Koje su glavne skupine savremenih ko~ljoriba? Kakav ekonomski zna~j imaju ribe? i7S .

9. 171. kicmena mo!dina. koji di~u na pluca Larve nemaju pame udove i kreeu se pomoeu izduzenog pljosnatog repa. 10. kloaka. Kola vodozemaca je gola. 3. zeludac. pa arterij ska: i venska krv nisu potpuno razdvojenc. dok odrasle zivoti. QpCi plan grade vodozemaca (uba): 1. !rna ih i bez pluca. osim unutraSnjcg. ima i srcdnjc uho. Tjelesna toplota ovih zivotinj a jc nestalna (poikilotcrmija).. VeCina vodozcmaca. Nakon prcobraZaja (metamorfoze) razvijaju se u prave kopnene kicmenjake. 2. Ekskrecioni organi su pami bubrezi. 16. 7. bubrezi. 15.Noon Zivota i ramVlOZaV{/l/je (metaflwrjoza) vodozelllaca Vodozemci su prva grupa kicmenjaka koja je napustila vodenu sredinu i koja se prilagodila uvjetirna zivota na kopnu. analni otvor. Taj prijelaz je uvjetovao vcoma znacajne promjene u tjclesnoj organizaciji. jetra. 13. pluCa. 8. nje imaju petoprsne pame ekstremitete podeScne za kretanje i skokove. mozak. 14. srce. a ta1:vi di~u na kozu i sluznicu usne supljine. gu~teraca. NajveCi broj ih di~e plucima. a kod nekih unutra- SL. jednjak. n . fdrijelo. slezena.. Kod nckill jc oplodnja spoljaSnja. tanko crijevo. ledna arterija.priiagodell osl Zivotu na kopnll .. kako spolj~njoj tako i unutraSnjoj . gdje larve ostaj u duzi period i di~u na ~krge. 17. 18. 5. PreteZno se razmnoZavaju u vodi.OrgallS/"'i sistemi vodozelllflca . 176 . 12. testisi. bCl ikakvih tvorevina. 4. 6. a snabdjevena je mnogobrojnim zlijezdama.OpCe mo rj%Sko-anafOlllske osobine vodozemaca Vodozemci - Amphibia . debelo crijevo. EmbrionaIni raz vi tak vodozemaca se odvij a u vom. usta. Kod nekih vrsta larvene skrge ostaju i u odraslih jedinki. Srce se sastoji iz dvije pretkomore i jedne komore.

imaju dva pa~ II SL. Zive pod zemljom. a nema ih u moru i na okeanskim otocima. jer obuhvataju svega oko 1900 vrsta. Repati vodozemci po obliku podsje. kao ~IO je naglakno.-caju na gu~tere. jer unislavaju ogromnu kolicinu sle!nih insekala. Privredni i biolo§ki znacaj vodozemaca je neuporedivo manji od znacaja riba. U nekim krajevirna !abe se upotrebljavaju u ishrani. u blalu iIi pijesku. I larve i odrasli imaju rep. skupine (reda): beznogi (Apoda). Anura) vodozemei. 172. sa malom glavom i kratkim repom. Tijelo im je izduzeno (od nekoliko em do 1. Beznogi vodozemci su mala skupina tropskih !ivotinja. Zabe su korisne !ivolinje. Dijele se na tri ~nja. Imaju najogranicenije rasprostranjenje. Po opCem izgledu (a zbog nedostatka nogu) jako podsjeeaju na prslenasle glisle. buduci da naseljavaju same podrucja slatkih voda. Vodozemei su najrnalobrojnija kJasa kicrnenjaka. koje !ive u tropskim. repati (Urodela. OVdje spadaj u razne vrsle eeciIija.Razvice. 177 . Caudata) i bezrepi (Eeaudata. je putem metamorfoze. Osnovni stupnjevi metarmofoze !abe (I) i vodenjaka (II). Ovo se naroeilo odnosi na beznoge i repate vodozemee. moevamim podrucjima zapadne Afrike i JuZne Amerike. U 10m pogledu naroeilo su znacajne krastave !abe.5 m) valjkaslo. Sa rijetkim izuzecima.

beznogi vodozcmci. . pipa. 15. 178 .. 173.. amblistoma. 0 . ognjena Zaba (bombina). proteus.. tritoni.. 19.. Zaba cdnjaea. vatrena Zaba. 24. 21. 23. 20.21~ To · • . 22. torbarska Zaba. 17. - 23 SL. 14. 12. 13. Karakteristicni prestavnici vodozemaca: 1 i 2.. lcteea !aba.. 3·11. kratkoglava !aba. aksolotlo)... krastava Zaba. zelena !aba. 25.. . playa !aba. . rogata !aba.. alites Zaba. siva Zaba. krekelu~a (gatalinka). 18.. . 16. repati vodozcmci (daZdevnjaci.

Metarnorfoza jc postupna. neposredn o iza usta. razne vrste vodenjaka (lritona).zabe su najbrojnija i najraznovrsnija skupina vodozemaca. Tab. kod nekih vrsta zJijczde luce otrovne sadrZaje. Be. imaju posebnu opnll (rczonator). svrstane u nekoliko familija.Vl!iaci . KARAKTERISTICNI PREDSTA VNICI VODOZEMACA Red Beznogi vodozemci (Apoda) Rep.jezicne tube obuhvataju svega nekoliko vrsla medu kojima je najpoznatija arneriCka pip a. dostizanja polne zrelosti na larvenom stupnju (na kome sc razvice i zavrSava).8. kreketu~e (Hylida4'J.1i vodozemci (Urodeln. Ovaj red obuhvata oko 160 vrsta razvrstanih u cetiri familije. Koza im je bogata zJijezdama. Larve imaju peraste skrge koje nakon metarnorfoze neslaju. od kojih dvije zive kod nas. sirene itd. prave zabe (Ranidae) itd. Obicno imaju bubnll duplju i bubnu opnu. Odrasle zivotinje irnaju kratak trup i nemaju rep. ribiea Mubu!i Krastave bbe B ezrepi vodozemci (Anura. koja cuva jaja i larve u naroeitim komorarna na ledima Zabe sa jeziko11l ukljucuju sve ostale vrste bezrepih vodozemaca. Kod nekih ameriCkih predstavnika ove grupe. Na prednjim imaju 4. Mnoge vrstc. daidevnjaci. prcdnje noge su zakrlljale. Nemaju rebara iii irn sc javljaju sarno kao rudimcnti. Kod odraslih laba nikada ne postojc ni unutraSnjc ni spoljaSnje skrgc. Red laba se dije1i na dva podreda: hbc bez jczika (Agiossa) i zabe sa jezikom (Plzanerogiossa). koja im sluzi za karakteristicno ogl aS avanjc. Zadnje noge su im znatno duze od prednjih. a zadnje uopce ne postoje. kras~ zabe (Buffonitiae). SiIene Zabe bez jezika Covj~ija. Ecaudara) :labe sa jezikom Kreketu!e Prave tabe . a na zadnjim 5 prsta (izmedu kojih je kod plivajuCih oblika razapeta plovna ko- zica). Vceina laba polaZe jaja u vodu. Bezrepi vodozcmci .ra kratkih nogu. medu njima su najpoznatije mukaCi (Discoglossitiae). Ove vodozemee posebno karakterise pojava ncotcnije. tj . Najpoznatiji predslavnici su covjeCija ribica. Cauda/a) VodenjlU)i (Ui~ Ddde.

travnjaca. ~urnska zaba. Naj_ poznatija i najrasprostranjcnija rncdu njirna jc krckctu~a iIi gatalinka.>. Koje su opCe odlike vodozemaca? Koje su im ' osnovne prilagodbe za !ivot na kopnu? Koje su osnovne odlike organskih sistema vodozemaca? Kako se razmnoZavaju vodozemci? Koje su osnovne grupe vodozemaca? 180 . T~na strana im jc narandUstofuta sa sivim mrIjama Kod nas fivc dvijc vrstc bombina Krastave iPbe (gubavicc) su ~iroko rasprostranjcnc u raznirn krajcvima svijcta Vrlo su nczgrapnc. a ko~a irn jc pokrivcna bradavicarna tc izglcda kao da jc krastava. grCka Zaba. razne vrstc zaba padobranaca itd. Prove Zabc iii zabc u uzcrn smislu su najbrojnija skupina Zaba sa jezikom.Zabe mukaCi iii ognjcnc Ubc su rclalivno malc (4-5 an) ~ivotinjc.i votu na drvccu. U vodu zalazc sarno za vrijcmc razmnozavanja Najpoznatijc i najrasprostranjcnije su obicna i zc1cna krastava Zaba Objc vrstc su ccstc i kod nas. KrekeluJe su rclalivno brojna grupa Zaba. Najpoznatijc vrste su: zelena Zaba. Rasprostranjene su na svim kontinentima osim Australije. prilagodcnib . velika barska zaba.

NaCin tivota i razmnozavanja glllizavaca . 8.K/asijikndja (haJerije. pluCa. 17. krupnih zmija i gustera se koristi kao izvrstan i veoma lrazen materijal za izradu kozne galanterije. bubreg. Bubrezi su im metanefrosi. Skelet je potpuno oko~tao. S. Meso mnogib komjaca vrlo je ukusno i 1 SL. jednjak.. Znacaj gmizavaca u opstoj ekonomiji prirade je srazmjemo veliki. glisten' i lJl1ije) i macaj glllizavaca Gmizavci su prva skupina kicmenjaka koja se potpuno prilagodila zivotu na kopnu. 13. u vazdu~noj zivotnoj sredini. KoZa jc suha i bez zlijezda. U nekim krajevima svijeta ad zmijskog ujeda godisnje urnre vise hiljada ljudi i znatno vise domaCih zivotinja. debelo crijev.. 181 . 9. krokodili. Postoje i gmizavci bez nogu. usia. ali je to sekundama pojava. 3. ali se u komori nalazi jedna nepotpuna pregrada. Veeinom su jajoradni i na kopnu polaZu krupna jaja sa mnogo zumanjka Razvijaju sc bez metamorfoze (postojc i zivorodni gmizavci). gu~teraCa. mokrovod. POliljacni dio lubanje je sa kicmom povczan preko jednog gleznja Srce se sastoji od jedne komore i dvije pretkomore. 6laVO tije10 im je pokrivcno raznim z~ti­ tnim tvorcvinarna: krljustima. ujedajuci covjeka i korisne zivotinje. 7. gonada (sJemenik). QpCi plan grade gmizavaca: 1.QpCa lIlorj%S/w-anatolllska grada gmiwvaca Gmizavci (gmazovi)Reptilia . kOl7ljace. Disu na pluca. zeludac. U mnogim krajcvima svijeta. ploeicama. one nanose direktnu stetu. 19. . je~ 6. 16 . pa su venski i art. kicmena moM ina. Kola krokadila. najceSce sa po pet prstiju. mo~.o. VeCina gustcra i zmija unistavaju znacajnu kolicinu stetnih insekata. gdje im jc brojnost velika. 2. 20. 174. Vecina gmizavaca ima dva para u stranu okrenutih nogu . srce. tanko crijevo. glavena arterija. oni igraju znacajnu ulogu u Zivotnoj zajednici.Adapracija (prilagodba ) ZivOtll lIa kopl1l1 . nosm otvor. ~titovima itd. rijski krvotok potpuno rae zdvojeni (krokodili imaju 2 komore i 2 pretkomore) . 12. 11. ledna arterija. !doaka. tj. 10. Sto se tice olrovnih zmija. a tje1esna temperatura im je promjenljiva (poikilotermi). 4 . puzeva i glodara. anaIni otvor. trabeJa. 18. 14. 15.

drakon (zmaj). 9. 12. 21. Karakteristicni predstavnici gmizavaca: 1. 20. 18. gavijal. 26. 5. morska zmija. kameleon. stepska agama. zveearka. 28 i 29. stepski udav. poljska zmija. blavor. kobra. 23 . krokodil. Sarka. Silae.SL. varano 13. agama. I 182 . 10. 11. sinkus. 24. 17. kopnene kornjace.okulja. uSasta okrugloglavka. obicni udav. 14. 27. 25 . 30 i 31. iguana. haterija. morske kornjace. 4. bjelouSka. 15 . 16. slijepic. 22. 6. sivi guster. 2 i 3. srri. 7. gekoni. 175. 8. 19. otrovozubi guster.

Varani obuhvataju najkrupllije danasnje gustere. baCno spljostenim repom i kratkim i snafuim nogama.najkrupnije Zivotinje svih vremena U svijetu dan as zivi sarn o oko 25 vrsta krokodil a. Rep im je mnogo duzi od ostalog dijcla tjcla. a vilice su im presvucene roznim navlakama Ledni dio oklopa je graden ad pet. Od svih gmizavaca. To je novozelandska haterija. Krokodili su veliki gmizavci sa krupnom izduZenom ·glavom. Najpoznatije su sivi i zidni guster. U mezozojskoj epohi Zcmljine proslosti (prije 225 do 65 miliona gadina) bili su najrasprostranjenija. Imaju kratko a siroko tijelo. Aziji i Australiji. varane i karneleone. klas ificiranih u dvije podgrupe: guSteri (Soll/ia) i zrnije (Ophidia). nogu. Rasprostranjelli su u Africi. Gustcri uglavnom irnaju izduzeno tijclo sa dugim repom. sljepiee. dugim. Najpoznatiji su nilski krokodil (du zine do 6 m) . stera. Od zmijskog otrova sc spravljaju lijekovi protiv raznih oboljcnja Savrcmcni gmi zavci prcdstavljaju JCdan mali dio nekada vcoma broj nc raznovrsne skupine zivotinja. Zive u tropskirn. Nemaju zuba. pokriveno oklopom ad dva stita .slima su naj- ramovrsnija skupina zivotinja. krokodili (Crocodilia) i gmizavci pokriveni krljustirna (Squamata). planinski guster (ovaj je zivorodall) itd. Najpoznatiji su siroko rasprostranjeni sljepic i blavor. te zmajevi. Kod nas su poznati zidni i kueni macaklin i tarentola. ali se od njih razlikuju nizom osobina. rasprostranjenih sirom svijeta. razlikuju se po dugackirn nogama Oni 183 . a noeu su aktivni. najsavrsenija i dorninirajuca grupa kicmenjaka na kopnu. pa se tokom dana skrivaju. Sljepici su veoma osobena grupa gu- Sada ih irna oko 5 biljada vrsta koje se klasifikuju u cetiri grupe: haterije (Rhynchocephalia) . Gekoni su zivotinje sa nizom specificnih osobina. od kojih treba posebno pomenuti gekone. koji je kod nas dosta cest u Herccgovilli. Kameleolli su prilagodeni Zivotu na drveeu. komjace (Chelonia) . Ova grupa obuhvata oko 2 500 razlicitih oblika. Njima su pripadati i raznovrsni dinosauri . svrstanih u nekoliko familija i rodova. neke vrste su bel. ali je to sekundama pojava. . zelembac. Ovdje spadaju sivi i nilski varan. smatra zivim fosilom . a van vode se krecu sporije. u moru i vazduhu.ostatkom nekada rasprostranjenih pripadnika ove skupine. Obuhvataju vise ad 4 500 vrsta. Tijelo im je zmijoliko. rasprostranjenih sirom svijeta. Zive sirom svijcta. zbog niza prirnitivnih osobina. Pravi (obiclli) gllsteri imaju dobro razvijene noge (sa po 5 prstiju) . prave gustere. Veeina irna dva para kratkih nogu. Vrlo su brzi i okretni plivaCi. Gmizavci pokrivcni krlju. Zive u rijekama i jezerima tropskog i suptropskog podrucja. pa i guStera. izduzenim truporn. a trbusni od dva reda poveeih kostanih ploca Dijele se na kopnene i morske oblike. obicno bez nogu .lednog i trbusnog. izuzcv Antarktika. Hatcrijc su predstavljene sarno jednom savremenom vrstom ove nekada veoma brojne i zanimljive grope gmazova. misisipski i kincski aligatori. tc gavijali. (koji moZe biti dugaeak do 4 m). koja se. Kornjace su specificna grupa gmizavaca. Ovoj familiji pripada vise od stotinu vrsta.. iguane i jos brojni gusteri neobicnog izgleda. suptropskim i pustinjskim oblastima. Ovi gusteri ncmaju pigmenta. Najkrupniji predstavnici ovih gmazova su iz skupine morskih (koznih) komjaca (duzine do 2 m i mase do 600 kg).u nekim podrucjima mnogo sc koristi u Ijudskoj ishrani . Oreim izgledom lice na gustere.

Smukovi Smukulje Bjelou!ke Ljuta crnokrpica Madras Musurioa Kobre Aspide Mambe Koraloc zmijc Morske zmije Poskok ~ke Zve~1::e Bez olrovnih zub.lerij. kornja~a Velika zelena Morske I::ornjate Lal na kareta Kozne komjacc Nilski krokodili Misisi pski aiigalori Kineski aligalori Gavijali Krokodili (CrotiociJia) Gekoni Kuclli macak.kond.Tab. Kopnene I::ornjale Kornjate (Chelon~) Sumskc kornjace Banka kornjaea Rije~lla kornjac. 9. Zmije Kolubride Sa zadnjim olrOvnim zubima Sa predojim olrovnim zubima ~arke i zve~ke 184 . KARAKTERISll~NI PREDSTA VNICI GMIZA VACA Red Halerije (Rhynchocephal~) Predstavnici H.lin Tarenlola Pravi gulleri Gulleri SIjepi6 Zidni guller Zelembac Planinski guller Sljepic Blavor Varani Kameleoni Nilski varao Zmajcvi Iguane Obi~ ni Gmizavci pokriveni krljultil1)ll (Squamata) kameleon Udavi Tigrasli pilon Mrefusti pilon Zmijski car An.

medu kojima su najpoznatije: udavi. aspida.musurina. morskih zmija itd. U grupu zmija koje nemaju otrovnih zuba spada oko I 000 vrsta. MMU (oko) 85 vrsta. Ovdje pripadaju razne vrste smukova. a sarnO mall broJ u Koje su opec od\ike gmiz. kao sto su modras i Ijuta cmokrpica. Red zmija obuhvata viSe farnilija. vodi. poluotrovnice. Sarke i zvecarke (i jos neke druge) organizaciono su najrazvijenije grope zmija Njihov otrovni aparat je doveden do savrSenstva Cjevasti otrovni zubi se nalaze na prednjem dijelu gomje vilice i u direktnoj su vezi sa krupnim otrovnim zlijezdama Ovoj skupini pripa~aju sve evropske otrovnice: poskok I broJn~ vrste ~arlci . UdiJvi su najkrupnije danaSnje zmije. Zmije irnaju karakteristicno izduzeno tije1o.i (kolubride) su najmnogobrojnija grupa zmija. Mufri polni kopulativni organ je paran. Zmije sa zljebastim zubima (koji se nalaze na prednjem dijelu vilice) su najpoznatije otrovnice svijeta Ovoj skupini pripadaju razne vrste kobri. GuZe . rasprostranjenih gotovo po cije10m svijetu. i Sjeve~e Amerike. sa relativno malom glavom i bez nogu. smukulja. Cuveni su po tome ~to mogu mijenjati boju. sa zadnjirn otrovnim zubima i sa prednjim otrovnirn zubima. Veeina zmija irna sarno desno pluCno krilo. guzevi i ~arke.svega oko 400 vrsta. anakonda (koja moze biti dugaCka I preko 10 metara) itd.185 . zmijs~i car. U naSim krajevima zivi nekoliko poluolrovnica.ne gmiZu vee hodaju. Otrovnih zmija irna mnogo manje nego neotrovnica .. Najveei broj ovih zivotinja prilagoden je zivotu na kopnu. Kod neotrovnica svi zubi su jednaki. dok se kod otrovnica velicinom i oblikom isticu tzv. ·1 Koje su najznaeajnije karakteristike otrovnica? Kakav je znaeaj i opej polofaj gmiz. najpoznatiji je obicni iii spanski karneleon. Prema tome da Ii imaju otrovne zube (koji su uvijek zljebasti) . Ovdje spada naJveca otrovnlca svijeta . sa oko 1500 v~ta '!ecina zivi na kopnu.avaca? Gdje nve gmazovi i kako se razmnofavaju? Kako su ldasiftkovani gnuzaVC1 • . koja unistava brazilske otrovnice. Najotrovnije zmije ove skupme su mnoge zvecarke iz Sred?je.avaca u prirodi? . mambi. od kojih veeina zivi u tropskim i suptropskim krajevima. Zmije su veoma brojna i raznovrsna skupina zivotinja. Sve su neotrovnice. sarno kod nekih vrsta postoje rudimentami ostaci ekstremiteta. koje su siroko rasprostranjene i u naSim krajevima. koja obuhvata oko 2300 vrsta. Njihove otrovne zlijezde su nMovoljno razvijene. zapravo.juznoameriCka lahezis (do 4 m duzine). otrovni zubi (po jedan sa svake strane gomje vilice). dijele se na tri grupe: bez olrovnih zuba. rnreZasti piton. Najpoznatije vrste su tigrasti piton. bjelouski itd. koji su u vezi sa otrovnim zlijezdama Postoje dvije vrste otrovnih zuba: cjevasti i zljebasti. Ovoj grupi pripada i jedna od najcuvenijih zmija . kora1nih zmija. Grupa zmija sa Zljebastim otrovnim zubima (koji se nalaze na zadnjem dije1u gomje vilice) su.

17. debelo crijevo. pluca. plivaace i letaace Ni jedna druga grupa kiemenjaka nerna toliko izrazito specifienib odlika kao ptice. 5. 21. a lubanja je za nju vezana jednim potiljaenim glefujem. jetra. sto se smatra njihovim najznaeajnijim vanjskim obiIj ezj em. Tijelo im se odlikuje brojnim osobenostima. dok zadnji sluZe kao tipicne noge za oslanjanje i (na t1u) nose ukupnu tjeIesnu masu zivotinje. Sposobnost letenja omogucila je pticama osvajanje i zaposjedanje posebno vaZnog polozaja u prirodi. vazdusne kese i vazduSne duplje koje se naIaze u dugim kostima. mozak. 20. 16. 18. 11. Pluca kod ptica su dobro razvijena. 186 . analni otvor. Ptice su toplokrvne (homeotermne) zivotinje. naroeitim koznim tvorevinarna. 15. 8. tanko crijevo. od kojih vode porijekJo. tako da su venski i arterijski krvotok potpuno razdvojeni. 3. Kod mnogih plica krila su zakrlljaIa Ptice nemaju zuba. Kod najveceg broj a plicijih vrsta naroeito je razv ijen misicni zeludac koji svojim radom nadomj escuje nedosta: tak zuba Ptice su jajorodne zivotinje. za koji su jos jedino prilagodeni insekti i rijetki sisari. 14. pri dnu repa. jednjak. voljka. 12. srce. Prednji udovi ptica su pretvoreni u krila. gusteraea. a pored njih postoje i tzv. 10. 13. Zeludac. a vilice su tanke. 8 SL. gonade (sjemenik). kicmena mozdina. sa staInom relativno visakom tjelesnom temperaturom. ptice su najbliZe gmizavcima. 176. Imaju eitav niz naroeitih priJagodbi u gradi kostura Kiema je sastavljena od osobenib prSljenova. 2.Aves - Qpte odlike ptica Homeotennija Adaptacija na letenje Glavne gnlpe ptica i njilzove karakteristike: trkaCice. bubreg. koje obezbjeduju poseban naein Zivota letenje. 7. k1jun. a jaja su obavijena evrstom i lvrdom kreenjaCkom Ijuskom. mokrovod.Ptice . po eemu se one bitno razlikuju od svib ostalih grupa Po svojoj opeoj tjelesnoj organizaciji. 6. k1oaka. Opci plan grade plica: 1. glavena arterija. sto je vcoma znacaj no za letenje. Oplodnj a je unutrasnja Kod ptica je jako izraZena briga 0 potomstvu. Srce im je sastavljeno od dvije komore i dvije pretkomore. 19. presvueene roznom navlakom i Cine kJjun. traheja. Tijelo ptica je pokriveno peIjem. aorta. 4. pomocu kojib veeina moze da leti. 9. postoji trtiena zlijezda). Mnoge kosti ptica su pneumatiene. nosni otvor. Koza je suha. bez zlijezda (sarno na lednoj strani.

nandui (Rheijomles). Trkacicc vodi. Savremcnc plice su razvrslan c u tri vclikc skupine (nadred a): Irkac ice (Cra dientes=Ralilae ). koje ne mogu da icte. a krila su prcobraiena u snazna vesla. Perje im je ravnomjerno poredano po cije10m lijciu. plovki i Ciopa. galebove. dok druge u odrcdenim godisnjim dohim a sclc. sove. jednoobraznim pcrjcm. ali su takoder nepodcsna za let Poznata vrsta je nandu iii parnpaski noj . Kosli su im pneumati~ne. burnjake. (Craliienles . razvrstanih u 35 rcdova i veei broj familija i rodova Pomenucemo gnjurce. Slijedi opis osnovnib svojstava (lipicnih grabljivica) sokolovki i (raznorodnih) pjevaCica.Ratilae) Ovoj skupini pripadaju plice sa slabo razvijenim krilima. najmnogobrojnija grupa ki~menjaka jer obubvalaju vik od 10 000 razli ~ilih fonni. papagaje. Krila su im veCa nego kod afriCkih nojeva. koje su r3SjXlredene u tri jXldreda: kondori. Siroko su rasprostranjeni u juznom polamom podrucju. Plivacice . rodarice. caplje. plivacicc (Natanl es) icla~icc (Vo/antes). NajjXlznatija vrsta je obicni noj . Cijela povr~ ina lij ela im jc pokri vena guslim. sekretari i prave grabljivice. Amcric'Ki nojevi . masu do 75 kg. 3 metra Zenke jXllaZu do ) 5 komada vrlo krupnih jaja (do I 440 grama). Noge irn se nalaze na zadnjem kraju lijel a. ponek ad u vcoma ud aljene krajeve (sci icc). koke. sa po!puno reduciranim kriJima NajjXlznatija vrsta je obieni kivi. Ovdje spadaju nojevi (SlruIhionijonnes) . Najpoznatije vrste su andski kondor Oedna od najveeib danaSnjib plica) te brazilski i crni kondor. veslarice. LctaCicc (Volantes) Ovoj grupi pripadaju sve ostalc vrste plica Brzina borizontalnog leta se najceUe krcec oko 60 kmIh.pingvini (NaJanles) Pingvini su mala i vrlo specificna grupa plica adaptirana uvjetima zivota u 187 . mcdu kojima je najpo7. kolibre. Nojcvi su mala grupa plica rasprostranjenih sarno u Africi i Arabiji. Kondori (Chathartidae) su plice gole glave i vrata. djetlice i pjeva~ice. naprimjer) dostize 100-200 kmIh. Kivi plice se endemi novozelandskih ostrva To su najmanje trkaeice. Sokolovke iii grabljivice (Falconijormes) Ove ptice imaju cvrsto i snafuo Iijelo. guscarice. Vrlo su dobri plivaci.nandui su takoder mala grupa plica vrlo karaktcristienog izgleda. a nozni prsli su spojcni pl ovnim koziearna.5 metra visine. lmaju dobro razvijenu grudfiu kost i snaZne grudne misice. doslize i do 2. Pokrivenost perjem je razliCita kod raznib vrsta. Pos loji oko 15 vrsta ovih plica. Rasprostranjeni su u JUZnoj Arnerici.naliji kraljcvski pingvin koji doscZC duzinu od ) metra. a kod boljih letaca (nekih gus~arica. paperjc i koncasta pera. a na kopnu su ncsprctni . uz ribc. Kazuari obuhvataju nekoliko interesantnib ptica koje zive u Australiji i na nekim otocima tog podrucja Poznate vrstc su kazuar i emu. Obuhvataju oko 220 vrsta. Nojevi su vr10 brzi. To jc najveea danaSnja ptica. Hrane se I~inama. postoje tri vrste pera: kontuma.PI ice su. a duzina koraka u trku irn dostiZe i do. kukavice. golubove. kazuari (Drollleijonnes) i kivii (AplerygijorIlles) . dok su karakterisli~ni prcdstavnici ostalih rodova prikazani u tabeli 10. Ovdje pripada oko 8500 vrsta ptica. sokolovke. Neke od njih se stalno zadriavaju na islom prosloru (stanamicc). prilagodeno za hvatanje plijena (drugih zivotinja) kojima se hrane.

24. bankvinska koko~. II. 19. kaSikara. 9. 32. 16. tetrijeb rurevac. 5. 17. 13.SL. kondor. 2. gavka. 177. 8. 14. 23 . stepski orao. labud. mi~. siva guska. bjdtarka. 3. divlja plovka. ibis. kormoran. soko. cubasti gnjurac. lunja. fazan. noj. jastreb. 28. 7. 21. 30. kivi. bjeloglavi sup. Karakteristicni prcdstavnici ptica: 1. 188 . pelikan. kazuar. 4. 15. alpska koka. pingvin. emu. 29. 25. galeb. 6. 12. siva eaplja. 22. hoacin. jarcbica. cma guska. 20. 33. 10. veliki tetrijeb. 18. 26. 31. ronac. 27.

3.-". 15. sareni djetlic. rulieasti cvorak. -. 27. bregunica. 17. gugutka. kolibri.. nosorog. pastirica. golub. 0 ' 25 SL. siva vrana. 6. 2.--. zlatovrana.. 21. polj ska seva..:/ " ". . 19. kukavica. 31. 10. vuga.( . 25 . papagaj. 23. 22 lasta. mkan. 189 .. 26. 11. sumska soya.. 7. ?. sljuka. 28. liska. droplja. 5. 178. usara. ' '. slavuj. lilorep. . :. rajska ptica. srebrena Cigra. 30. krstokJjun. 9. 4. Mra!. \ °ll' . 18. sjenica 29... Karakteristicni predstavnici ptica (nastavak): 1. 14. 13a pomrakusa. drozd. ptica. 20.. 8. 12. 16.. vrabac. 24.:'. vodeni kos. 13.y.

.

znarno manja skupin a. zapravo. biserka. koji svoj plijen bvataju i u letu . crni strvinar i bijela kanja. kobaca. Najpoznatije su gavran. medu kojima su najpoznatiji sivi i step ski soko. soko lastavicar i razne vrste vjetru~a PjcvaCicc (PasseriJorm es) Pjevacice obuhvataju vise od 6000 vrsta. orao krst ~ . Red obuhvata nekoliko familija. plavetna. pa je vcoma tclko dati neki njen opeti opis. Seve (AlaLiidae) irna oko 250 vrsta. zimovki . dugorcpa i druge sjenicc. Vrane (Corvidae) su n ~e najkrupnije pjevaeice. ali sa kraeim i manje povijenim kandzama. Zebe (Fringilidae) su siroko zastupljene sirom svijeta. Kcxl mnogih vrsta je jasno izraZen polni dimorfizam. lunja itd. Orwvi (AqLlilidae) obubvataj u brojne vrste poznatih ptica. Ovoj familiji pripadaj u brojlle vrste zeba. svraka. a pera su narocito dugaCka u rcpu. Ijdtarka. cavka i kreh a VlIge (Oriolidae) ukljucuju oko 70 vrsta ptica raspros tranjenih u Australiji.-upini pripadaju familije: strvinarn. a najpoznatije su poljska i ~ubasta seva. osim Australije.an i znatno kraci cxl glave. eurka. S obzirom na gradu donjeg grkljana ove ptice se dijele na dva podreda: kricalice i prave pjevacice. razne vrste misara. od kojih su neke vr10 krupne. jarcbicc. bijela. rasprostranjenih ~ irom sv ijeta Slijedi pregled nekoliko familija. eja. neke vrste sokolova u obru ~ava­ nju dostizu brzinu i do 350 kmJh (I) pa su ranije kori ~ecni za lov ostalih ptica. Sve rase domaec zivine vode 191 . Koke (Gallifonnes) irnaju kratka i zaokrugljena krila. Sokowvi (Fa Icon ida e) su izuzetni letaCi dobrog vida. Kod nas je poznata vuga iIi zuj a. OVdje spadaju brojne vrste sokolova. Koke nose veti broj jaja.sekretar (Pisar) koji Zivi u savanama jumo od Sahare. Ovoj sk. tj. Tetrijebi suo po broju vrsta. pretdnq zive u Evropi i Aziji. Rasprostranjene su sirom svijeta. jastrebova. krila su velika. Familija koka ima vi~e cxl 200 vrsta i mnoge cxl njih imaju velOO privredni znacaj. osim glavnog. imaju i boCno stablo. bijela jarcbica itd. Ovdjc spadaju veliki i mali tetrij eb. krstokljuna i vrabaca. koje su razvrslane u velOO broj familij a i rodova. Noge su irn poddene za grabljeQje. nepodesna za dugaCke letove. Sjenice (Paridae) obuhvataju oko 300 vrsta rclativno malih ptica sa kratkim pravim kljunom i dosta jakim nogama. Prvi podrcd ukljucuje oko 1 000 ameriCkib i istocnoindijskih ptica Sve os talc vrste pripadaju pravim pjevacicama. noge snaz. gacac. iako. Najpoznatije vrste su: bjeloglavi sup. vise od polovinc vrsta cijele klase ptica.Sekretori (Sagittaroidea) su predstavljeni sarno jednom vrstom . ceSljugara. porijeklo cxl divljih koka. cxl kojih su najpoznatije prnve koke (Gallidae) i tetrijebi (Telraonidae) . paun. razne vrste fazana. Mnoge vrste orlova su veoma prorijedene i ugrozene. a kljun je snaz. Pravc grabljivice iIi sokolovke (Falconoidea) se odlikuju tim e ~to njihova pern. muzjaci su veti cxl Zenki i pokriveni su pcIjem zivabnih boja. Kljun im je jak i dugacak gotovo kao glava. Ovdje spadaju suri orno. Africi i Aziji. prepelice itd. Za ovu skupinu se moze reei da je karakteri ~e izuzetno velika raznovrsnos t.ne. sa najpoznatijim predstavnicima iz n ~e omitofaune. orao klikt~. Ovdje spadaju i bankvinska koka. orao bradan. ne pjevaju vee gaeu iIi kreste. orlova i sokolova Strvirrari (VLllturida e) su vrlo krupne grabljivice. najpoznatije su obicna. siva i cma vrana.

veliki i sivi svratak. crvendac. OVdje spadaju brojne vrste grmusa. Najpoznatije su seoska. crvenpcrkc itd.Svracci (Laniidae) su takoder velika grupa pjevatica sa oko 450 vrsta Medu njima su najpoznatiji i najrasprostranjeniji obitni. Siroko su rasprostranjeni po cijeloj Zemlji. Koje su op~te karaktcristike ptica? Koje su osnovne anatomske karakteristike plica koje im omogueavaju letenje? Kakva je tcrmoregulacija kod ptica? Koje su glavne skupine ptica? Znaeaj plica! 192 . lAste (Hirudinidae) imaju oko 125 vrsta izuzetnih letacica. razne vrstc drozdova i slavuja. rasprostranjenih u mnogim krajevima svijcta. medu kojima su najbolji pjevaci u pticijem carstvu. Grmllse (Silvidae) su (mnogobrojne) male ptice. dobri pjevati. OVdje spadaju kos. medu kojirna je najceSca obicna grmusa Drozdovi (Turdidae) obuhvatIlju viSe od 200 vrsta malih i srednje ve1ilcih ptica. gradska i obalska lasla i druge.

Unutrasnj ost tjelesne duplje je dijafragmom podijeljena na dva dijcla: grudni i trbusni. u vratnom dijelu sv ih vrsta ima ih 7. 13. dusnik. molcracni mjehur. Kicma im JC sastavljena od prsljenova. jetra. 4. 193 . debelo crijevo. gusteraea. 7. srce. iZU lC\' grupe kljunara. gonade (testlSl). wrijelo. kojoj prip ada i covjck. obuhvata zivotinjc kojc su dosliglc najvisi stupanj evolucije i koje danas prcdstavljaju dominirajucu grupu u zivom svijetu. usna duplja. lcicmena moMma. koje je produkt lucenja mlijeenih zIij ezda. bubreg. dijafragma. raspros tranjenih sirom svijeta Njihova klasifIkacija se primamo zasniva na osobenOSlim a embrionalnog razvica. 15. Osim malobrojnih izuzetaka. ~Iudac. mokrovod. 179. 6. svi sisari su pokriveni dlakom. Sisari obuhvataju oko 4500 vrsta kicmenjaka.9. homeOlcnnnc su zivolinje. 8. embrioni se hrane posredstvom slozcnog organa pIacente (posteljice) i rastu u organizmu majke. O~i plan grade sisara: 1. 19. 14.Sisari (sisavci) Mammalia - Opste karakteristike Slsara Naon Zivota i ralJllnoiavanje Klasifikacija sisara: nib i vi~~i sisari Kamkteristike kljlllwra i to/'bam Klasa s isara. 5. mozak. 11. Kod ogromne veCinc sisara oba para udova su noge. tanka erijevo. 0. 3. ocnjakc i kutnjake. Prema prvopomenutom kritcrijumu dijcle se na aplacentaIne (niZc) sisare (bcz piacente = Apface/ltalia) i pl ace ntalne (vise) sisare (Placenrafia). Im aju stalnu tjc- lcsnu temperaluru. 5 SL. aorta. 10. 17. analni otvor. 12. Koza Un je bogata zIijezdama i njihovim tvorevinama. Srce sisara sadrZi dvije komore i dvije pretkomore. Posjeduju tri vrste zuba: sjekutice. anatomiji i ponaSanju. Svi sisari doje svoje mladunce mIijckom. pluca. OdJik-uju se nizom specificnih osobina po kojima se izdvajaju od ostalih zivotinja i koje su Un omogucile prilagodavanje najraznovrsnijim zivotnim uslovirna. 16. 18. 2.

Tj c\esna temperatura torbara jc veca nego u kljun ara. torbarske krtice itd. kitovi. su takoder primitivna grupa sisara. Ijuskavci. medutim. . vombate.torbi. Ovi sisari su uglavnom stanovnici austraIijske zoogeografskc oblasti. Torbari ( tobo l~ari) Kojc su opec karakteristike sisara? Gdjc zive i kako se razmno!avaju sisari? Koje su glavne grupe sisara? Koje su opec odlike kljunara i tOTbara i gdje oni zive? Placentalni (visi) sisari (placentaIia. Eutheria) - Opee odJike p/acenJalnil! sisara RllZJlOvrsnost i klasifikacija visil! sisara Papkari. U prvu skupinu spadaju ameriCki oposumi. svojstva jajeta itd. a za ishranu i disanje embriona sluzi slozena tvorevi194 na placenta (posteljica. skrivanj c i transport mladun aca. karakteristi~nib za gmizavce (prisustvo k1oake. Mlijecnc zlijczdc imaju dobro razvijene mlijeene bradavice. torbarske kune. jajorodnosl. surlaSi. Urogenitalni otvor im je sasvim odvojen od anaInog. glodari. Vii ice su im oblozene romom materijom. Zivorodne su zivotinje. Dijele se na dvije podgrupe: torbari sa vise sjekutica i torbari sa maIo sjekutica. ograni~e­ nib sarno na podru~je austraIijske zoogeografske oblasti. U kasnijim razvojnim [azarna torba sluzi za zaSti tu. mesojedi i primali Ostali sisari: bubojedi. Ijiljci. Ovoj grupi pripadaju k1junari (sarno jedna vrsta) i mravlji jezevi (tri vrste) koji su rasprostranjeni u Novoj Gvineji. Mlijccne bradavice sc naIaze na onom dijclu lrbull a koji jc pokrivcn torbom. krezubice. pa se njihovo razv ice zav~ava u posebnom komom naboru m aj ~inog Ii jela . radaju nedovoljno razvijeni. Kljrl1lari (jednootvori) obubvataju mali broj vrsta primitivnib sisara. Gotovo kod svib predstavnika ove skupine postoji smjena mlijeenib i stalnib zuba. pladva). koaIe itd. Tjelesna temperatura kod odraslih je visoka i staIna. EmbrionaIni razvitak se zavrlava u materici. koja (zajedno s njima) ~ini neku vrsIU k1juna. Odlikuju se nizorn primitivnib osobina.Aplacentalni (niZi) sisari U sisavce bez piacente spadaju kljunari (MonotremaJa) i torbari (Marsupialia). mladunci se. gdje zivi oko 250 vrsta. To su jedini sisari koji polaZu jaja. torbarski vuk. U drugoj grupi su mnogobrojne vrste australijskib kcngura. perajari Ovoj potklasi pripada najveei broj savremenib sisara.). a ad njibovib ostaIib predstavnika razlikuju se po nizu osobina. ali je znatno manj a nego kod visw sisara. kopitari.

bradavicasta svinja itd. Mnogi papkari prezivaju hranu. mosusni jeleni itd. bivola. Jeleni ncrnaju sjckutica u gomjoj vilici. Kamile (deve) su bezrcpi dvopapkari >nog sa grbama od naslaga rezcrvnog rn . pretkutnjake i k'Utnjake). prilagodili su se na mesnu hranu. mesojedi iii svaStojedi). karakteristicnog izgleda.driati i do mjesec dana. a ccsto i ocnjaci . los. prezvakuju je i usitnjavaju ("prezivaju"). suplj orogc prd ivarc (Bovidae) i zirafe (Giraffidae) ."Upina (rcdova). sa po cetiri prsta Ovorn podredu pripadaju dvije familije: svinje (Suidae) i nilski konji (Hippopotamidae). nje rnogu iz. U ovoj porodici postoje sarno dvije vrste: zirafa (glava na visini i do 6 m) i okapi (glava na visini do 3 m). U preZivarc spada viSc farnilija papkara. odnosno srednje i istocne Azije (dvogrba deva).>gene zivotinje.. a pornenuccrno samo najznaeajnijc: kamilc (Ca/llelicine). koji se zavrSavaju debe 10m roznom navlakom papkom iii kopitom. antilopa itd. zbog cega imaju posebnu gradu zeluca. kapura.1. Muzjaci imaju kostane rogove. Mogu popiti ogromne kolicine (cak i slane) vode pa bel. ovaca. tverodijclni zeludac cine burag. koji ne otpadaju svake godine. VcliCina (duzina) irn varira od svega nckoliko centimetara do 30 metara. PreZivari su relativno velika i heterogena skupina sisara Odlikuju se slozenim i visedijeinim Zeiucem. Papkari (Artiodactyla) Papkari su veeinorn krupni sisari koji se hrane 'biljnorn hranom. Tokom dugotrajne evolucije."Upini pripadaju i cetiri vrste juznoameriCkih (bezgrbih) lama. VcCina ih irna rogovc. domaCib koza. ZiraJe su mala skupina veoma interesantnih i osobenih prei. muflona. U placentalnc sisavcc spada veCi broj kara1. babirusa. Ovdje spadaju brojne vrste i pas mine govcda. Slijedi ndto siri prikaz papkara (prctcZni biljojedi). Medu svinjama najpoznatije su divlja i domaca svinja. lrnaju sarno po dva prsta na svakoj nozi. Zeludac im je cetverodijelni. rncsojcda i prirnata (prctc zni biljojedi. rasprostranjenih sirom svijcta. listavac (knjiZavci) i sirisle .koje imaju i neke znaCajne zajedniCke karakteristike. a u gomjoj vilici nemaju sjekutiee i ocnjake. SjckutiCi gomjc vilicc su rcducirani. a medu nilskim konjima obicni nilski konj i mali rijeeni konj .. Obicno imaju po 44 zuba.ivara.L tkiva Nascljavaju stcpska i pustinjska podrucja sjcvemc Afrike i jugozapadne Azije (jednogrba deva) . Ovoj sJ.a. ali jc taj broj kod nekih skupina znatno reduciran. NajceSce imaju rogove. irvas. divokoz. Zeludac im je trodijelni (deve i neki mosu~ni jeleni) ili cetverodijelni (svi ostali). Zeludac im je jednostavan. tabcla 11. Ce- Mesojcdi . koju poslije iz zeluca vracaju u usta.cristienih sJ. sma. Nogc su im dugaCke... jelenc (Cen'idae) . U vezi sa ovim izvrSena je i razdioba na dvije skupine (podreda): nepreZivari (Nonruminantia) i prdivari (Ruminantia).. NcpreZivari u obje viI ice imaju sve vrste zuba (sjekutiee. Najpoznatiji su obicni i jelen 10patar. sa dva iIi cetiri prsta. U tom pogledu posebne je 195 . koji svake godine otpadaju i zamjenjuju se novim. Supljorogi preiivari obuhvataju vise od 50 rodova i mnogo viSe (oko 150) vrsta. sa veeim brojem familija i rodova. :Zeludac je podijeljcn u cetiri dijela.Ova grupa obuhvata relativno heterogene zivotinje klasificirane u sedamnaest redova.zvijeri (Carnivora) Ova grupa obubvata relativno beten. dok su za ostale redove naznacene sarno njihovc raspoznatljive osobenosti. ocnjake. Noge su relativno kratke. Gutaju nesazvakanu ili slabo SaZvakanu hranu.

MaCke imaju okruglastu glavu. osim Australije (izuzimajuCi domaee maCke). poluprstaSa. Neke od njih su tabanaSi. koji se takoder odlikuju specifienom graetom. polutabanaSa i tabanaSa.avetnjaci (Tarsioidea). U odnosu na majmune mozak im je primilivnije grade. kratJee vilice i samo 30 zuba Oenjaci su im dugaeki i ostri. Red polumajmuna se dijeli na dva podreda: lemuri (Le/lluroUiea) aveli . Na prednjim nogama je pet. Ova grupa naseljava sve kontinente. kune (Mustelidae) i medvjede (Ursidae). KandZc na noktirna su obieno ostre i mogu biti uvlaeive neuvlaCive. Palae prednje noge ne moze se suprotstaviti ostalim prstirna. aveli) i maJmune (sirokonose i uskollose).niji muzjak. To su petoprsli labanaS i. bermelini. a na zadnjim eetiri prsta. nere. Veeina ih ima dugaeak rep. psi itd. One su prstaSi. . pse (Canidae). Psi imaju izduzenu njusku. Oene duplje su okrenule naprijed i pOIpU no odvojene od sljepooenica. snaian i ostar oenjaJc. koje su kod mn ogill vrsta okrenule naprijed. kuna zlatica).znaeajna karakteristiena graeta zuba Sjekutici su mali. KandZe su ostrc i uvlaeive. ris. Iza njih nalazi se po jedan veoma dugaeak. Ovi sisari veeinom imaju po pet prsta na svakoj nozi. Grbice na kutnjacima nisu tako ostre kao u macaka Noge su im podeSene za treanje. sakali. a slijedi kratak osvrt na: maCke (Felidae). a odlikuju se dugaCkirn i obicno jakim repom i sirokom meetunosnom pregradom pa su im nozdrve usmjerene ustranu i frontalno. Dlaka ovih zivotinja je gusta i fin a. pa su mnoge od njih skupocjeni krznaSi.nje noge sluze i za krelanje i za bvatanje. domaca maCka (sa mnogobrojniro rasarna). KandZe na prstima su tupe i neuvlaeive. OVdje spadaju vukovi. Red se dijeli na sedam familija. cmi i libetski medvj cd. Vecina vrsta majmuna zivi u lropskim sumama. Sirokonosi majmulli (iIi maJmum Novog svijeta) su srednjib iIi malih dimenzija. Odlikuju se vecim rastom i savrSenijim mozgom. Prema nekim bilnim morfoloskim specificnoslima razvrstani su u dvije skupine: sirokonosi majmuni (P latyrrlzini) i uskonosi majmuni (Catarrhini). gepard itd. lasice. koje predvodi najveCi i najsnaz. 196 Mcdvjedi su najkrupniji predstavllici iz reda zvijeri. vidre itd. po tri sa svake strane. OVdje spadaju brojne vrste kuna (kuna bjelica. noge su kratJee. Ovoj porodici pripadaju mrki. Kao ogromna vecina os talih nocnih zivo tinja. leopard. obieno u veCim skupinama. koji cio zivot provode na drvecu. od nekoliko do gotovo 300 kilograrna OVdje spadaju lav. j azavac. rodova i VIsta. a ovi opel na vise [amilija. a neke polutabanaSi. a zatim kutnjaci. te grizli i bijeli medvjcd . tigar. sa dugaCkim vilicama u kojima se nalaze 42 zuba. a sape su petoprste. Primati (Primates) Ova skupina sisara (kojoj pripada i eovjek) obubvata polumajmulle (lemure. divlja maCka. Na svim prslima su siroki pljosnati nokli. a kandze su jake i neuvlaeive. lisice. Meetu njima postoje znatne razlike u pogJcdu tjeJesne rnase. Prema naeinu oslanjanja na tlo prilikom kretanja meetu njima ima prstaSa. Majmuni su matno savrseniji od polumajmuna. Gotovo na svim prslirna su pljosnali nokli (sarno nekoliko vrsta imaju kandZe). Kune obuhvataju najmanje vrste reda zvijeri. Straz. Rasprostranjeni su na svim kontinentima. TIjelo im je snaZno i zdepasto. Polumajmuni su pretdno male zivotinje. Tijelo im je obieno izduzeno. ali i za skakanje. VeCina ib je prilagodena zivolu na drvecu. imaju velike oci. Broj zuba se razlikuje po pojedirum grupama.

kuna. vjeverica. torbarska vjeveriea. 19. jez. 29. 180. 2. vivera. 27: rakunopas. ris. 20. lisica. 25. 11. 5. 10. leopard. 12. 14. 9. oklopnik. 22. 17. kengur. obicni zee. letipas. 24. vuk. tvor. 13. 6. Karakteristicni predstavniei sisara: 1. 28. polami zee 18. mis. torbarska krtiea. dabar. 26. pasanae. lasica. 31. 197 . dlakokrilae. 7. Ijenjivac. mrinot. 4. 3. 33. torbarski vuk.SL. rovcica. dikobraz. 32. 23. 15. 8. slijepi mi~. 21. krtica. 16. mravojed. kljunar. 30. ebidna. medvjed.

slon. mandril. nosorog. ~impanz. 5a. 23. 16.SL. lemur. 24. sjevemi jelen. 14. trubkozub. tenrek. 10. 20.. 22. 12. muflon. 9. 17. divlja svinja. tapir.a. obicni jelen. delfin. tuljan. bivol. zamorac. drekavac. 18. Karakteristicni predstavnici sisara (nastavak): I. orangutan. 15 . gorila 198 . 3. antilopa. impala. 6. divlji konj. 25. 2. 19. gibon. jak. 21. 181. morski lay. 4. 13. ajaj. 7. 11. 5. 8.

obraznib kesa i :tuljeva na sjedaIima Mozak irn je savr~eniji od mozga ostalih majmuna i znatno liCi na mozak covjeka. Palac na ~akarna nije toliko dugaeak kao kod covjeka. Malaka). To su najkrupniji majmuIll • . Giboni su majmuni srednje velicine. Zamorci (repati iii psetoliki uskonosi majmuni) obuhvataju relativno veliki broj naih uskonosih majmuna. koja obuhvata sve Ijude danaSnjice i njihove neposredne pretke: ova porodica danas egzistira u obliku sarno jedne. u pokretima i navikama. kosmopoIitski raSirene vrste . ali se Ipak moze suprotstaviti ostalim prs~~ Raspros~anjeni su u Africi. a sarno jcdna vrsta :tivi u Evropi (Gibraltar). On najCclee hoda same na stra:tnjim nogama Skupina se dijeJi na tri farnilije: zamorci (Cercopirhecidae). ju:tnoj Azljl. a ruka ne simi sarno za kretanje nego i za hva- U skupinu uskonosih majmuna svrstava sc i familija Hominidae (ijudi). gorila i orangutan.~ake manji je nego kod covjeka.Homo sapiens ("covjek razumni"). kukci nisu njihova jedina hrana Ovaj red obuhvata nekoliko familija. ali on nije podesen za kvaccnje. drekaVCI. ~kupina obuhvata dvije vrJo razlic~t~ falT\1!lje: kand:tMi (pand:tMi) i kaPUCInI. Kod mnogih vrsta ocnjaci su slicni sjekuticima Bubojedi su tabanaSi iii polutabanaSi. Uskonosi majmuni iIi majmuni Starog Svijeta su znatno krupniji i raznovrsniji od prethodne skupine. CO"jeiroliki majmuni se odlikuju du:tim prednjim ekstremitetima od stra:tnjih . OdIikuju se. Palac prednje n~ge -:. ~je. ali se mok suprotstaviti ostalim prstima. magot. medu kojima su narocito poznate: krtice (Talpidae). Nosna pregrada im je uska pa su nozdrve priblikne i okrenute nadoIjc. ern I hvataci (atelesi) itd. N<!Jpoznatije vrste kandWa su bjelo~i kandW i kand:tM-kepec. CIJI su muzjaci krupniji i od covjeka NaJpoznatiji su obicni i planinski gorila Rod oranglluma obuhvata sarno jednu vrstu (orangutan) koja zivi na ogranieenom podrucju ostrva Sumatre i Bornea Orangutan na rnaIajskom jeziju znaci "sumski covjck" (zbog veIike slicnosti. izuzctno dugaCkim prednjim ekstremitetima. Ova farnilija obuhvata tri roda: simpanzo. Najpoznatiji su obicni i patuijasti simpanzo. Obicno hodaju cetverono~ke. 199 .Rasprostranjeni su u ~umarna Ju:tne ~~rike. babuni itd. Ostali pIaccntalni sisari Bubojcdi (kukcojedi. Vccina ill ima rep. Zenke radaju po jedno miadunce. Na svim prstirna nalaze se nokti. giboni (Hy!obatodae) i covjekoliki majmuni (Ponigidae. pavijani. rasprostranjenib u afriCkim prMumarna Najpoznatije YrSte su zeleni zarnorac. s covjekom). prije svega. Nemaju repa. Gorile takoder zive u centralnoj i zapadn~j Africi. a vecma je bolje prilagodena kretanju po drvecu nego hodanju po zemlji. je:tevi (Erinaceidae) i rovcice (Soricidae ). Nemaju repa ni obraznih kesa i po tome su slicni covjekolikim majmunima Farnilija obuhvata nekoliko vrsta medu kojima su najpoznatiji erni i bjeloruki gibon (Sumatra. mandrili. lako se nazivaju insektivorirna. a u kapucme spadaju nocni kapucini. a na svim nogarna imaju po pet prsta sa kand:tarna. lnseclivora) su najprimitivnija i evolutivno najstarija skupina placentalnih sisara Njihova duguljasta njuska se zavrsava rilicom. rnakakus . Rod simpallZO (cimpanzo) obuhvata nek?li~o vrsta rasprostranjenill u zapadnoJ I srednjoj Africi. Muzjaci su znatno veei od zenki (vi ~e nego kod drugih majmuna). Anthropol1lorphidae).

I \. knic. Poljski mi~ Pacovi Voluharica HrCak Leming Obi~Di Puhovi JednosjekutnicS Vjeveriee pub Obi~na vjeverica Siva vjeverica Mrmot Tekunica Dabrovi Frasenca Obitni (evropsb) dabar AmeriCki dabar Zamorac Monko prase Obitna foka Grenlandska fob Sjevemi morski slon Julni monki slon Obitni mod (morski mnj) Foke Perajari (PinnipediLl) Mod.I PREDSTAVNICI SISARA Red Krtiee Bubojedi (If1Stctivora) Predstavniei Obitn.evi 200 . rovtica Vodella ro vcica Letipas Jetevi Rovtiee Plodojedi Ljiljei (Chiropura) Bubojedi Obit ni Ijiljak Veternji IjiJjak Slijepi mi~ Vampir Obi~ni Ljwkavei (Phclidora) Ijuskavae Oldopnici AmeriCke krezubice (Xenathra) Mravojedi Ljenjivei D1inovslci oklopnik Oevet~asni oldopnik Veliki mravojed Dvoprsti mravojed Troprsti Ijenjivac Dvoprsti Ijenjivac Obi~ni zee Polarni zee Bijeli zee Kuni~ Dvosjekuti~ni :letevi Mi~evi GIOOari (RodenJiLl) Sumski mi.Tab. Obitni jet Obitn. KARAKlERlSTIo.

.. Pre!ivari Goveda Bivoli Ovec Muflon Koze Divokoza Antilope Supljorogi 2irat"a Okapi .11. KARAKn:RJSTI~NI PREDSTA VNICI SISARA (n...Tab.tavalc) Red Predstavnici Divlja matka Domace matke Ris Matke Lav ligar Leopard Gepard Pas Vuk ~galj Sakal Lisica Kuna Lasica Hermelin Nerc Jazavac Vidra Mrki r:oedvjed Crni medvjed Bijeli medvjed libetski medvjed Grizli Divlja svinja Domaeo svinja Babirusa Bradavieasta svinja Obitni nilsld konj Mali rijetni konj Jednogrba kamila Dvogrba kamila Lama Obitni jelen Jelen lopatar Mo~usni jelen Sma Mesojedi (Carnivora) Psi Kune Medvjedi Svinje Nepre!i vari Nilski konji Kamile Papl::ari (Artiodactyla) Jeloni Los lrv.

tavale) Red Bezubi Predstavnici Grenlnodski kit Biskajski kit Plavi kit Grbavi kit Uljefure Zubati Rije~oe Kitovi (Cetacea) Glavata uljefura pliskavice Gangska pli skavicri Amazonska pliska vice Bijeli kit Narval Delfini Indijski slon Afri~ki slon Domaoi konj Tarpon Magarac Zebra Ameri~ki Bijeli kitovi Delfini Surlafi (Proboscidea) Sionovi Konji Kopitari (Perissodactyla) Tapiri Nosorozi tapir Indijski tapir Indijski nosorog nosorog JuZnoafri~ki Lemuri Polumajmuni Aveti KandWi Sirokonosi majmuni Primali (Primates) Kapucini Lemuri Maki Lori Galagosi Avet ..Tab.kepec Drekavci Kapucini Alelesi Zeleni zamorac Makakus Magot Pavijan Mandril Babun Giboni Crni gibon Bjeloruki gibon Zarnorci Uskonosi majmuni Covjekoliki majmuni Ljudi Gorila Sirnpanzo Orangutan Covjek 202 .11.maki Bjelouhi kandW KandW .. KARAKTI:R1STICNI PREDSTA VNICI SISARA (n .

Medu kitovima su najkrupniji predstavnici zivotinjskog carstva. Razapcta jc Izmedu vrata. koje se vee na prvi pogled razh~uJu od svih ostalib sisara i zivolinja uopcc. Kitovi se razvrstavaju u dvije skupine: bezubi iii plocani (Mysliceli) i zubati iii zubani (Odontoceli). Lema kozlCa prcdstavlja najznacajniju ?sobenost oVlh zivotinja. Glodari (Rodentia) po raznovrsnosti premaSuju sve ostale grupe sisara. a ispod nje je debeli sloj masnog tkiva. Ovaj red se dijeli na dva podreda: IjiIjci plodojcdi (Macrochiropleraj i Ijiljci bubojcdi (Microchiroptera). a noge su kratke. u vodi. prednjih i zadnjih nogu i rcpa (kod nekih vrsta rep je slobodan). To su najveei zubi kod svih glodara. a osnovna zajedniCka osobina im je prisustvo dodatnih zglobova na grudnim i slabinskirn kicmenirn prSljenovirna. AmeriCke krezubice (Xenatra) ukljucuju nekoliko veoma heterogenih farnilija iz Srednje i Juzne Arnerike. Ovaj rcd obuhvata tn porodice: konji (Equdae). OdlikuJu se duoackom surlom . lako disu na pluea. a jczik je dugacak i crvolik. Perajari (Pinnipedia) su takoder pri c lagodeni na zivot . elasticna i bez dlaka. Od masti uljeSure dobija se skupocjeno mirisno ulje "arnbra". Kod svih su srcdnji prsti najrazvijcniji i nose cjclokupnu masu tijcla. Kitovi (Cetacea) su najinteresantnija i najosobenija skupina sisavaca. Rep je borizontalno spljosten i pretvoren u repno peraje. Surlasi (Proboscidea) su najlcrupnijc kopnene zlvolillje (visille do 3. i po tome sto imaju sarno po jedan ili po dva sjekutiCa u obje viI ice. a noge kratke i veoma · sliene ribljim perajima. medu kojima su najpoznatije: oklopnici (Dasypodidae). Ni u jednoj skupini sisara koji zive u vodi ne postoji tako visok stupanj prilagodenosti toj zivotnoj sredini. Od ostalib sisavaca se razlikllju. Tijelo irn je vretenasto. Nikada ne napustaju vodu. tu borave tokom cijelog zivota i tu umiru.~ Ijusparna (koje su poredane poput cnJepova na krovu). plavi' kit dostize duzinu od 30 m i tjelesnu masu od 150 t. Nlzom osobina podsjceaju na bubojcdc.5 m i mase do 5 l). Ljuskavci (PllOlidola) su vrlo neobicne zivotinje. lapiri (Tapi. Na svakom udu irnaju" po pet prsta koji su povezani plovnom 2(B . medu kojirna su posebno karakteristicni oblik udova i debeli sloj potkozne masti. Nemaju zuba. S tim u vezi. b · lzuzetno vclikim sjckutiCima . Imaju sarno jedan par grudnih mlijcenih zlijezda. pa izmedu sjekutica i prednjih kutnjaka postoji velika krezubina Prema broju sjekutica.ljiljci (Clziroplera) su vclika skupina Icteclh slsara. Karakterise ib nepami broj prstiju (I iii 3). Rasprostranjeni su u zapadnom dijclu Afrike i na jugu Azije. Tijelo im je pokriveno jakim kostanim ploearna iIi dlakarna Vanjskirn izgledom se veoma razlikuju. glodari se razvrstavaju u dvosjekuticne i jednosjekuticne. Koza je debeIa. gOIOID kOZOID i debcIim nogama sa po pet prsta Danas zive sarno tri vrste slonova: indijski i dvije afriCke. Imaju veoma dugacak rep. cije je tijelo pokriveno rozn. koji je glavni organ za plivanje. vrIo kratka crijeva. irnaju niz osobina po kojirna se bitno razlikuju od kopnenib sisara. U vodi se radaju. Glava im je mala. posto obuhvataju vise od 3 000 vrsta. Prednji udovi su irn se preobrazili u peraja. a zadnji su potpuno iscezli.kljovama. specificnu gradu dlake itd. . van vode (na kopnu) su potpuno nemoeni i tu vrlo brzo uginu. koj a broj i oko 1 000 vrsta. Kopitari (Perissodactyla) imaju mali broj predstavnika. obloz.enib snalnim roznim navlakama iii kopitama. izrnedu ostalog. mravojedi (Mynnecoplzagidae) i Ijenjivci (Bradypodidae). veoma osjetljivo culo sluha i dod ira. rldae) I nosorozl (Rlzynocerolidae).

lemma. Koje su opee. surla~. ljuskavaca. a najeeUe ih susreeemo u hladnim i umje- renim Idimatima Ovaj red obuhvata tri porodice: foke iii tuljani (P/zocidae) . krezubica. morfevi (Odobenidae) i uSani (Otariidae) . a nokti su Icratki iii potpuno zakdljali. aveti i majmuna? • 204 . lj iljaka.kofum. kitova. papkara. zajedni&e odlike placentamib sisavaca? U koje skupine se razvrstavaju v~i sisari? Koje su osnovne karakteristike i glavni predstavnici: buboj eda. glodara. Ovo su prete~no morski sisari. kopitara i primata? Koje su osnovne karakteristike primata: polumajmuna. perajara. mcsojeda.

a zatim i vikcclijskih zivotinja). a na treeu . Od onih njihovih oblika sto su irnali sposobnost fotosinteze. u izvjesnoj mjeri su se raSirile i po kopnu. i hetcrotrofni . Prema ovoj teoriji. izwnrli prcci svih kormofita (stablaSica. nas-.-upine trcpetijikaSa (cilijata). najprijc razvile pljosnate gliste. Od takvib oblika su se. Mada su primarno stanovnici vodene sredine. visih biljaka). lako u nauci jos uvijck nije razjaSnjeno pitanje neposrcdnih biljnih predaka. Po svcmu sudeei. lshodistc dalje evolucije zivotinja mogle su bili osobene skupine pradupljara. Po jednoj pretpostavci. od nekib kolonijalnih bicara. autotrofni . od izumrlih prabicara svojevremeno su se razvila dva glavna organizaciona lipa zivih bica: . a ' iz njih zatim i oble i clankovite gliste. vjeruje se da su njihovi najprimitivniji oblici nastali iz ncke od mnogobrojnih grupa jcdnostavno grade nih prvih zivih bica. sa svojcvrsnom "podjelom rada" (funkcija) medu pripadajucim jedinkama. visi stupanj u filogcnezi biljaka bili su bicarima slicni autotrofni organizmi.autotrofnih algi. Sljedeei. ni prapoceci filogcncze prvih skupina zivotinjskih organizama jos uvijek nisu potpuno nacno objaSnjeni. Kao i kod bilj aka. protozoa. tj. "tUJbelama leorija". oni su bili ishodiste. Pored izlozene pretpostavkc 0 filogenetskom porijeklu i razvoju glavnih Zivotinjskih skupina. Sporedna grana u njihovoj daljoj evoluciji su mahovine: na drugu stranu su se razvijale papratnjace.od kojih su kasnije postale sve biljke. vode porijeklo prve praalgc. a preko iZUImlih prabakterija.od kojih vode porijcklo sve zivotinje. odnosno bodljokoZaca i ziroglavaca (najprimitivnijih hordata). po svoj prilici.sjemenjace.Kratak pregled fiIogeneze zivog svijeta Filogeneza i filogenija Filogeneza biljnih organizalllfl Filogeneza Zivotinjskih organizama Filogeneza je proces evolutivnog postanka iii razvoja organskih skupina (sistematskih kategorija razlicitog ranga). Od drugih skupina izumrlih Clanovitih glista mogli su nastati bodljokosci i hordati (svitkovci). po kojej se prapoCetnim oblicima svih viseeelijskih Zivotinja mogu smatrati izumrle viSejedarne protozoe iz sk. ali i medu gljivama. a nauka 0 tom procesu zove se fi 10genija.heterotrofnih oblika (gljiva. Dokazi ove pretpostavke se posebno traZe u upadljivim slicnostima larvenih stupnjeva u individualnom razvoju clankovitib glista i mekusaca. Tako postale talofite (steljnjace) su srodniCki veoma isprepleteno povezane. ali i izuzetno raznolike jer je njihova fIlogeneza tekla u vise osobenih pravaca To je posebno uocljivo kod algi. @d 20S . a na drugu . na jednu stranu . Nekc od clankovitih glista (vjerovatno iz skupine morskib mnogocekinjaSa) bile su u prapocecima filogeneze mekusaca i zglavkara. koje su bile slicne danaSnjim modrozelenim a1gama. u vezi s tim naueno je prihvatljiva i tzv. tale su najjednostavnije visecelijske zivotinje (sundcri i dupljari). Naredna i naroeito znacajna pojava 0 filogenezi biljnog svijeta su psilofite prve kopnene biljke.

ALGE \if&.e (ftlogenetsko stablo) Zivog svijeta taCkasti krugovi .... _.iJ NAJJEDNOSTAVNIJI \ . HETEROTROFNE BAKTERIJE I .J AUTOTROFNEI) ••••• ':::f. a od ovib zatim i sve ostale Zivotinje...njih su mljp!lJe mogle nastati jednostavne bescrijevne trepljaste g1iste (izumrle turbelarije).autotrofni organizmi cmi krugovi .'. prapoeeci njih ove fil ogeneze se veiu za prabicare.. \.....heterotrofni organizmi 206 .. 182. BA KTERIJE \ :}::: '" ".::. .L I At PRVA I :./ "... ) MATERIJA SI.. NEZIVA \ .. 1 PROTOPLAZMA .:. izuzirnajuCi sundere i duplj are. . PRAORGANIZMI '... 't< 1\. I . if. ..-" \ .. SKRIVENO SJEM ENJACE HORDATI GOLOSJEMENJA CE PRSTENASTE GLiSTE GLiSTE JEDNOCELlJSKE ~IVOTINJE MODROZELENEt§'J.. .. / I . .. Pojednostavljeni prikaz foligenez.

........ organl... 62 Sistem organa za izlu~ivanje (ekskreciju) . ...... potporni i lokomotorni organi ............................. ~ ........................ ......... .................. .................. ... ... Sistem organa za cirkulaciju tjelesnih te~nosti .................... Zivotinjska tkiva i organi .... ...................... ................. 58 Organi za varenje.. .... 67 BlOLOGIJA RAZMNOZAV ANJA I RAZVICA ......... 21 Citoplazma i njene organele .NAUKA 0 CELIJI ............................SADRZAJ BlOLOGIJA .... . ............................. 3 Pregled nastavnog prograrna biologije za gimnaziju opeeg smjera ..................... 56 Kozni........... ................................. ............................... ...... ... 27 Jedro (jezgro) ...... .......... ......... 31 ............ .. 50 ....... ............................................... 59 S·IS tem organa za d'IsanJe............... ............. 26 .................. ~ula i razmnozavanja ......... .............41 Trajna tkiva ......... disanje.................... 65 ·Cula .............. 48 KonJen ................ 33 Arn...... . 8 CITOLOGIJA ..........9 Metode prou~avanja stani~ne b' 1 ................ 53 Organi i organski sistemi zivotinja ..................... Sistemi potpornib organa . 9 Otkriee eelije i razvoj citologije .................75 Individualni razvoj zivih bica ..........NAUKA 0 ZrvOTU ............................... 68 Razmnozavanje (reprodukcija) zivih bica ...... 57 Sistem organa za kretanje ...42 • BT ...........................................................d .. ..........itoza..... 35 M' eJoza ......... 63 Organi endokrine i nervne'regulacije.........45 ............................. ..................... 12 ................................... 19 Organizacija i funkcija eelijskih struktura ..... I ek skre cIJu ......... 28 M c taborlZam ceI" ......... 18 Organizacija i opCa morfologija eeJije ...................... .... .................... ............................ ..................... I Jm Stabljika .................. ......... .... 72 Polno razmnoZavanje jednocelijskih organizama ................. ............... .... ..... 69 Polno razmnoZavanje ......... 9 Celija (stanica) . l0 100gIJ