1.1 ODREĐIVANJE POLOŽAJA I TRAJEKTORIJE 1 KINEMATIKA 1.

1 Određivanje položaja i trajektorije materijalne tačke

1

Osnovni zadatak fizike ( ϕνσιξ - priroda) je izučavanje osnovnih svojstava prirode, a to su: - materijalnost; - permanentni proces interakcije; - dualnost; - statističnost; - kauzalnost; - evolucija; - ravnoteža. U daljem izlaganju proučavaćemo prvo navedeno svojstvo, odnosno njegov osnovni atributkretanje. Kretanje se može podeliti na: a) niže oblike kretanja-mehanička kretanja i kretanja u fizičkim poljima, koja spadaju u više oblike nižeg kretanja i b) više oblike kretanja-kretanja žive materije. Deo fizike koji se bavi izučavanjem najnižih oblika kretanja naziva se mehanika. Cilj izučavanja mehanike je: a) utvrđivanje uslova i uzroka koji dovode do promene stanja mehaničkog kretanja ili mirovanja i b) da na osnovu poznatih uzroka, osobina materijalnih objekata i početnih uslova utvrdi opštu teorijsku metodologiju kojom će se uspešno opisati kretanje. Pod terminom opisivanja kretanja podrazumevamo određivanje: - trajektorije materijalnog objekta; - položaja materijalnog objekta u svakom trenutku kretanja; - pravca i smera kretanja materijalnog objekta u svakom trenutku kretanja; - brzine i ubrzanja materijalnog objekta u svakom trenutku kretanja. Pod trajektorijom podrazumevamo geometrijsko mesto tačaka u prostoru kroz koje materijalni objekat sukcesivno prolazi u procesu kretanja. Za određivanje položaja materijalnog objekta potrebno je odrediti tri nezavisna parametra. Prilikom izbora parametara vodimo računa da se posmatrano kretanje što jednostavnije opiše. Opisivanje kretanja prema načinu izbora parametara kretanja može biti: a) prirodno, b) vektorsko i c) koordinantno. Celokupno izučavanje mehanike se svodi na dva idealizovana modela: 1. model materijalne tačke, kada su dimenzije tela daleko manje od dimenzija trajektorije i 2. model krutog tela, tela koja ne menjaju oblik pod dejstvom spoljašnjih sila. U daljem izlaganju koristićemo se modelom materijalne tačke. 1.1.1 Prirodni način opisivanja kretanja Tri parametra koja treba odrediti su: trajektorija, orijentacija trajektorije i referentna tačka na trajektoriji (tačka O na sl.1.1) i položaj materijalne tačke u odnosu na referentnu tačku-lučnu koordinatu s = OM . Kako se položaj materijalne tačke menja u vremenu to je i njena lučna koordinata funkcija vremena s = s (t ) , što predstavlja osnovnu kinematsku jednačinu
+ -

O
M
Sl.1.1 Određivanje položaja materijalne tačke pri prirodnom opisivanju kretanja

kretanja pri prirodnom opisivanju kretanja. Lučnu koordinatu ne treba poistovećivati sa pređenim putem materijalne tačke u toku kretanja S . Veza između pređenog puta i lučne koordinate data je u diferencijalnom obliku

Sl. (1. cilindrični. Hodograf nekog vektora je geometrijsko mesto tačaka kroz koje prolazi vrh toga vektora sa fiksnim početkom. pravac vektora položaja i 3. intezitet vektora položaja. Ojlerov.1) Jednakost s = S važi samo ukoliko su tokom kretanja ispunjeni sledeći uslovi: 1. 1. Trajektorija materijalne tačke predstavlja hodograf vektora položaja. z x x M(x. Kako se vektor položaja menja tokom vremena osnovna kinematska jednačina pri vektorskom opisivanju kretanja je r = r (t ) .3 Koordinantni način opisivanja kretanja Postoje razni koordinantni sistemi za opisivanje kretanja: Dekartov. y. ds > 0 i 3. z . 2. sferni.y. Tri parametra koja treba odrediti pri vektorskom opisivanju kretanja su : 1. itd.1. y.1. smer vektora položaja. s (t ) > 0 . Dekartov koordinantni sistem se sastoji od tri uzajamno ortogonalne ose x. 1.3 Određivanje položaja materijalne tačke pri opisivanjukretanja u Dekartovom koordinantnom sistemu . s (t = 0) = 0 .2 Vektorski način opisivanja kretanja U prostoru izaberemo referentnu tačku i nazovemo je pol (tačka O na sl.2).1. Vektor r se naziva vektor položaja materijalne tačke. Položaj materijalne tačke određen je vektorom s početkom u polu O i krajem u tački na trajektoriji gde se nalazi M r O .2 1 KINEMATIKA dS = ds .2 Određivanje položaja materijalne tačke pri vektorskom opisivanju kretanja materijalna tačka-tačka M.z) i y y j k z z Sl. 2.1.1. Vektor položaja materijalne tačke možemo izraziti preko jediničnih vektora x.

k ) = 1 .3) (1. y i z su njegove skalarne komponente i predstavljaju lokaciju materijalne tačke duž osa u odnosu na koordinantni početak.1.0 .1.3a) . 2 r + y2 + z2 x cos(r . potrebno je znati dve parametarske jednačine x = x (t ) i y = y (t ) . odnosno osnovne parametarske kinematske jednačine kretanja. t = ϕ (x ) .2) gde su x ⋅ i . Intezitet vektora položaja određujemo iz relacije r = x2 + y 2 + z 2 ≥ 0 . a koeficijenti x. gde je funkcija ϕ inverzna funkcija funkciji x = x (t ) . j ) = cos(r . i ) + cos ( r .5) cos ( r .4b) .4a)-(1. kretanja u fiksnoj ravni xOy . Odgovarajući uglovi koje radijus vektor gradi sa pozitivnim smerovima x i y ose su (1. i ) = = .1 ODREĐIVANJE POLOŽAJA I TRAJEKTORIJE MATERIJALNE TAČKE osa: i .4c) lako je pokazati da je 2 2 2 (1. Vreme mereno od početka kretanja t je nezavisan parametar. (1. x x M(x. z ⋅ k komponente vektora r . z = z (t ) .3) r = x⋅i + y ⋅ j + z ⋅k .y) i j y y Sl. Trajektorija materijalne tačke određuje se iz parametarskih jednačina kretanja tako što vreme t izrazimo preko koordinate x . k . k ) = y = r z = r y 2 2 x +y +z z 2 2 (1.3) stavljajući da je z = 0 r = x⋅i + y⋅ j .2a) r = x2 + y 2 ≥ 0 .1. a pravac preko uglova koje radijus vektor gradi sa pozitivnim smerovima x. Kao rezultat dobijamo jednačine dve površi y = y (ϕ ( x )) i z = z (ϕ ( x)) u čijem se preseku dobija dobija kriva linija-trajektorija.4a) (1. U slučaju dvodimenzionalnog kretanja (2-D). i tako izraženo vreme zamenimo u ostale dve parametarske jednačine. y i z ose x x cos(r .2) i (1. Da bi odredili položaj materijalne tačke u svakom trenutku moramo poznavati skalarne komponente x = x (t ).4c) + y2 + z2 x Uzimajući u obzir (1.1 Određivanje položaja materijalne tačke pri opisivanju kretanja u Dekartovom x . j ) + cos ( r . y = y (t ).3. respektivno (vidi sl. (1. j . y ⋅ j . .y koordinantnom sistemu Izraze za vektor položaja i njegov intezite dobijamo iz (1. 3 (1.

Iz tačke u tačku trajektorije ρ i C se u opštem slučaju menjaju. Oskulatorna ravan prolazi kroz tangentu i u tački M najbolje naleže na trajektoriju. koji je prikazan na sl. tangentna i normalna ravan. 1.4bx) 2 2 x +y Jednačina trajektorije je y = y (ψ ( x )) .5 Podela kretanja Prema obliku trajektorije kretanja se dela na: a) pravolinijska i b) krivolinijska. U tački M .4 1 KINEMATIKA cos(r .4 Prirodni ortogonalni triedar Spada u grupu pokretnih koordinantnih sistema i koristi se pri prirodnom opisivanju kretanja.1. i ) = cos(r .1. gde je t = ψ (x) . Jedinični vektor glavne normale n usmeren je na konkavnu stranu trajektorije. (1. mestu na trajektoriji gde se nalazi materijalna tačka. n C ρ τ . Tangentna ravan prolazi kroz tangentu i normalna je na oskulatornu ravan. odnosno ψ je inverzna funkcija funkciji x = x (t ) . 1. Čine ga tri međusobno ortogonalne ravni: oskulatorna. j ) = x = r y = r x 2 x +y y 2 .4). povučemo tangentu na trajektoriju. čiji jedinični vektor b skoji sa vektorima τ i n čini desnu orijentaciju: b = τ × n .1. U preseku normalne i oskulatorne ravni je prava koje se naziva glavna normala krive.1. Jedinični vektor tangente τ usmeren je u smeru porasta lučne koordinate. Krug poluprečnika ρ koga opisijumo iz C leži u oskulatornoj ravni (vidi sl.4 Prirodni ortogonalni triedar normalna na tangentnu i na oskulatornu ravan.4ax) . (1. U preseku tangentne i normalne ravni nalazi se prava binormala.4.1. Najpre ćemo objasniti postupak konstruisanja prirodnog ortogonalnog triedra. U svakoj tački trajektorije možemo definisati poluprečnik trajektorije ρ i centar krivine C koji leži na glavnoj normali. Normalna ravan u tački M je tangentna ravan + binormala b O n M normalna ravan tangenta τ glavna normala oskulatorna ravan Sl.

x i y . (1. 1. čija je jednačina trajektorije ψ ( x. dobija se kada uzmemo beskonačno mali vremenski interval Δt → 0 . potrebno je poznavati dva parametra. Za ρ pravolinijska kretanja u svakoj tački putanje mora biti ispunjeno da ρ → ∞ . (1. Prema mestu gde se vrši kretanje imamo: 1) ravansko kretanje (ravan je fiksna) i 2) površinsko kretanje. y. npr. Smanjujući vremenski interval Δt vektori Δr i vsr poprimaju sve više pravac tangente na trajektoriju i u graničnom slučaju vsr prelazi u vektor trenutne brzine (ili samo vektor brzine) .2 BRZINA Definisaćemo novu fizičku vektorsku veličinu-vektor krivine trajektorije k = 1 5 ⋅ n . y ) . 1.5 vidi vektor srednje brzine ne daje tačnu informaciju o pravcu i smeru kretanja.1. Vektor trenutne brzine.1.7) vsr = Δt Kao što se sa sl. Kao pojam prvi ju je uveo Galilej. iz kojih se na osnovu jednačine trajektorije može odrediti treći parametar z = f ( x. koji nam daje pravu informaciju. a vektor položaja ima vrednost r 2 = r (t + Δt ) . što je ekvivalentno uslovu k = k = 0 .2 BRZINA Brzina je vektorska veličina kojom se definiše brzina. U trenutku t1 = t nalazi se položaju. tj. koji je definisan vektorom položaja r 1 = r (t ) .1 Brzina pri vektorskom opisivanju kretanja Pretpostavimo da se materijalna tačka kreće s leva na desno. svaka tačka date prave prelazi isti put i b) rotaciono kretanjekretanje kod kojeg se materijalne tačke krutog tela kreću po koncetričnim kružnicama. z ) = 0 . Kod površinskih kretanja.1. Kruta tela se mogu kretati: a) translatorno-kretanje kod koga svaka prava koja pripada telu se translatorno pomera . Definišimo vektor srednje brzine kao odnos vektora pomeraja i vremenskog intervala u kome je promena nastala Δr . označenim sa tačkom M na trajektoriji.6) Sl. a njihovi radijus vektori prebrisavaju istu površinu u jedinici vremena.5 Brzina i srednja brzina pri vektorskom opisivanju kretanja Δ r = r 2 − r 1 = r (t + Δ t ) − r ( t ) . U trenutku t 2 = t + Δt nalazi se u tački M 1 .2. pravac i smer kretanja. Promena vektora položaja-vektor pomeraja za vremenski interval Δt = t 2 − t1 je v M1 vsr M Δr r2 r1 .

ds dt Skalarnu veličinu koju ćemo definisati kao v = ds dt .13) nazvaćemo algebarska vrednost inteziteta vektora brzine.7 s1 = s (t ) . 1.2 Brzina pri prirodnom opisivanju kretanja Pretpostavimo da je lučna koordinata materijalne tačke u položaju označenom sa tačkom M na sl. a u položaju M 1 s 2 = s (t + Δt ) .1.8) = Δt → 0 Δt → 0 Δ t dt Kao što vidimo vektor brzine predstavlja prvi izvod vektora položaja po vremenu. (1.1.2.1. .1. Ukoliko je vrednost priraštaja lučne koordinate veći od nule ds > 0 tada je i v > 0 . vektor brzine u svakoj tački trajektorije je po pravcu tangente na trajektoriju u datoj tački. → dr → dr r → Sl.7 Vektor brzine pri prirodnom opisivanju kretanja Polazeći od definicije vektora brzine. a jedinica u SI je m s . koji je po pravcu tangente na hodograf tog promenljivog vektora.6). M1 v M s2 Δr + s1 r2 r1 O . gde je ϕ inverzna funkcija funkciji s = s (t ) . iz razloga što je trajektorija hodograf vektora položaja. Takođe i vektor položaja možemo prikazati kao funkciju lučne koordinate r = r (t ) = r (ϕ ( s )) .12) v= ⋅ . Sl. Dakle.6 1 KINEMATIKA v = lim v sr = lim Δr dr . Kako je vrednost lučne koordinate funkcija vremena s = s (t ) to vreme možemo prikazati kao funkciju lučne koordinate t = ϕ (s ) . Vremenski izvod promenljivog vektora je uvek novi vektor. (1. a ukoliko je ds < 0 tada je v < 0 . Da bi definisali vektor brzine potrebno je odrediti novi vektor odnosno diferencijalni količnik dr ds .11). i činjenice da je vektor položaja funkcija lučne koordinate. Nazvali smo je algebarskom vrednišću jer može imati vrednosti i manje i veće od nule (naravno može imati i vrednost nule). (1.6 Razlika između vektora dr i dr Dimenzija vektora brzine je v(=) l t . vektor brzine možemo definisati na sledeći način dr ds (1. Pri definisanju vektora brzine veoma je važno uočiti razliku između vektora dr i dr (vidi sl.

t1 t2 (1. Δs →0 Δs Δs →0 Δs ds Δs Smer novog vektora Ako se krećemo u (+) smeru tada je Δs > 0 i algebarska vrednost inteziteta vektora Δr veća je od nule. (1. I u jednom i u drugom slučaju količnik algebarskih vrednosti Δr i Δs je veći od nule što nas navodi na zaključak da je smer novog vektora u smeru τ .20) Sada možemo definisati i srednju vrednost inteziteta vektora brzine kao konstantnu vrednost intaziteta vektora brzine pri kojoj materijalna tačka pređe isti put za isto vreme kao i da se kretala sa promenljivom vrednošću inteziteta vektora brzine.18) gde je s 0 = s (t = 0) vrednost lučne koordinate u trenutku t = 0 . t 2] S t1. brzinu pri prirodnom opisivanju kretanja definišemo kao v = v ⋅τ . Ako se krećemo u (−) smeru tada je Δs < 0 i algebarska vrednost inteziteta vektora Δr manja je od nule. Na osnovu svega navedenog novi vektor se može predstaviti na sledeći način dr (1. S t1.2.2. ds Konačno.21) odnosno v sr = 1 t2 ∫ v(t ) dt . t 2 − t1 t 1 (1.1.17) Integracijom (1. . (1.19). t1 t2 (1. Pređeni put dobijamo iz veze u diferencijalnom obliku dS = ds = vdt = v dt .t 2 = ∫ v(t ) dt . Na osnovu toga Pravac novog vektora Po definiciji zaključujemo da je Δr Δs dr Δr = lim = lim = = 1.t 2 = v sr (t 2 − t1) = ∫ v(t ) dt .14) = lim ds Δs →0 Δs Kako se Δs smanjuje Δr se po pravcu sve više poklapa sa pravcem τ . (1.17) dobijamo izraz za trenutnu vrednost lučne koordinate s(t ) = s0 + ∫ vdt . U graničnom slučaju kada Δs → 0 pravci će im se poklopiti što znači da novi vektor možemo izraziti preko τ . t =0 t (1. Intezitet novog vektora U graničnom slučaju intezitet priraštaja radijus vektora je Δr = Δs .15) =τ .1 Određivanje lučne koordinate i pređenog puta ako je poznata algebarska vrednost inteziteta vektora brzine Iz definicije algebarske vrednosti inteziteta vektora brzine možemo izraziti elementarni priraštaj lučne koordinate ds = vdt .21a) . uzimajući u obzir da je v = v(t) dobijamo izraz za pređeni put u vremenskom intervalu t ∈ [t1 . (1.19) Integracijom (1.16) 1.2 BRZINA 7 Δr dr .

8 Vektor brzine u Dekartovom koordinantnom sistemu k z Ukoliko su nam poznate parametarske jednačine kretanja x = x (t ).8 1 KINEMATIKA 1. v v v (1. vx x v vy vz r i j y Sl. v y = dy dt . cos(v. j i k konstantni vektori vektor brzine možemo napisati u sledećem obliku dx dy dz (1. z = z (t ) vektor brzine određujemo na sledeći način: 1) Intezitet v = (dx / dt )2 + (dy / dt )2 + (dz / dt )2 . v= dt dt dt ili preko njenih skalarnih komponenti (prikazanih na sl.1.22) v = (x ⋅ i + y ⋅ j + z ⋅ k ) .3 Brzina u Dekartovom koordinantnom sistemu Polazeći od definicije vektora brzine (1.26) 3) Smer Informacija o smeru je sadržana u (1. (1. cos(v.2.26) iz razloga što su u brojiocima datih količnika algebarske vrednosti projekcija vektora brzine. . i ) = . y = y (t ).1.22a) ⋅i + ⋅ j + ⋅k .11) i izražavajući vektor položaja preko koordinata u Dekartovom koordinantnom sistemu (1.9) v = vx ⋅ i + v y ⋅ j + vz ⋅ k . v z = dz dt .25) (1. dt Kako su ortovi i . z -osa su dx dt dy dt dz dt cos(v. k ) = . 2) Pravac Uglove koje vektor brzine zaklapa sa pozitivnim smerovima x. y .23) gde su (1.24) v x = dx dt .2) dobijamo izraz d (1. j ) = .

5 Vektorska ugaona brzina Vektorsku ugaonu brzinu dobijamo tako što prebrisani ugao definišemo kao vektorsku veličinu. R M1 M2 + Sl.2 BRZINA 9 Ako se kretanje odvija u fiksnoj ravni (kretanje u 2-D) xOy (1.28) ω = lim ω sr = lim = Δt → 0 Δt → 0 Δ t dt 1.6) se pojednostavljavaju stavljajući da je v z = 0 : v = (dx / dt )2 + (dy / dt )2 . određen ugaonom koordinatom θ .1.1. C - θ O - Δθ R p. cos(v. i ) = v x v . j ) = v y v . (1.9 Određivanje položaja materijalne tačke pri rotaciji Tražimo fizičku veličinu koja karakteriše promenu ugaone koordinate u vremenu.26a) 1. pravac je normalan na prebrisanu površinu. Očigledno da je položaj materijalne tačke u proizvoljnom trenutku kretanja t . položaj obeležen sa M 1 na slici.27) ω sr = Δt dok trenutnu ugaonu brzinu tražimo kao graničnu vrednost srednje ugaone brzine Δθ dθ .1. cos(v.4 Skalarna ugaona brzina Posmatramo rotaciono (kružno) kretanje materijalne tačke po kružnici poluprečnika R (vidi sl. (1.2. U opštem slučajevima kretanja-kretanja koja se ne odigravaju u fiksnim ravnima to možemo uraditi samo pri beskonačno malim (elementarnim) promenama prebrisanog ugla. (1.9). U trenutku t + Δt materijalna tačka se našla u položaju M 2 i za vreme Δt je prebrisala ugao Δθ . Na koji način prebrisani ugao za vreme Δt definišemo kao vektorsku veličinu Δθ ? Vektor Δθ ima intezitet Δθ = Δs R .25a) (1. Položaj materijalne tačke određivaćemo u odnosu na pravac koji je određen polupravom koja polazi od centra kružnice i prolazi kroz referentnu tačku. Vektor srednje ugaone brzine definišemo preko vektora prebrisanog ugla → → → . Srednja ugaona brzina definiše se kao Δθ .2.25) i (1.o. a smer mu je u smeru penetracije desne zavojnice kada je zarotiramo u smeru kretanja materijalne tačke na kružnoj trajektoriji. Na kružnici proizvoljno izaberemo referentnu tačku O .

10 1 KINEMATIKA → Δθ .30) O - θ + s R M1 Δs M2 p. Sl. (1.10 Vektori prebrisanog ugla i ugaone brzine pri rotacionom kretanju . C → → ω Δθ Δθ R → (1.29) ω sr = Δt a vektor trenutne ugaone brzine (ili samo ugaone brzine) nalazimo kao graničnu vrednost vektora srednje ugaone brzine Δθ dθ ω = lim ω sr = lim = . Δt →0 Δt →0 Δt dt Jedinica u SI za ugaonu brzinu je rad s .1.o.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful