P. 1
Regionalna Ekonomija Skripta 8 Mart 2011

Regionalna Ekonomija Skripta 8 Mart 2011

|Views: 605|Likes:
Published by kicociro

More info:

Published by: kicociro on Mar 17, 2011
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

03/01/2013

pdf

text

original

U N I V E R Z I T E T C R N E G O R E

E k o n o m s k i f a k u l t e t
Prof. dr Gordana Djurovi
REGI ONALNA
EKONOMI JA
( Sk r i pt a)
Podgorica, 2011.godine
2
S A D R Ž A J
Uvod ………………………………………………………………………………………………… 4
I REGIONALNA EKONOMIJA I REGIONALNA POLITIKA: OSNOVNI POJMOVI….. 5
II STRATEGIJA REGIONALNOG RAZVOJA CRNE GORE 2010-2014 ....................... 10
1. POLITIKA REGIONALNOG RAZVOJA U KONTEKSTU UKUPNOG RAZVOJA ............... 10
2. REGIONALNI RAZVOJ U CRNOJ GORI ............................................................................ 12
2.1. Makroekonomski razvojni trendovi ............................................................................... 12
2.1.1. Opšti pregled makroekonomskih trendova ....................................................... 12
2.1.2. Stanovniptvo, zaposlenost i nezaposlenost ....................................................... 14
2.1.3. Strukturne promjene .......................................................................................... 16
2.1.4. Konkurentnost crnogorske privrede ................................................................... 17
2.2. Teritorijalna i statisticka podjela Crne Gore ................................................................. 20
2.2.1. Teritorijalna podjela ............................................................................................. 20
2.2.2. Statisticka podjela ............................................................................................... 20
2.3. Regionalne razlike ....................................................................................................... 21
2.4. SWOT analiza (snage, slabosti, šanse i prijetnje) ........................................................ 24
2.5. Postojeci instrumenti za smanjenje regionalnih razlika ................................................. 27
2.5.1. Instrumenti politike regionalnog razvoja .............................................................. 27
2.5.2. Kljucne institucije ................................................................................................ 29
2.5.3. Pregled nekih mjera politike regionalnog razvoja i efekti .................................... 31
2.6. Indeks konkurentnosti crnogorskih JLS ........................................................................ 34
2.7. Indeks razvijenosti ........................................................................................................ 35
3. STRATEŠKI CILJEVI ........................................................................................................... 36
3.1. Strateški cilj 1: Ravnomjerniji razvoj jedinica lokalne samouprave i regiona ................ 36
3.1.1. Svrha i opravdanost ............................................................................................ 36
3.1.2. Nacin ostvarenja ................................................................................................. 37
3.1.2.1. Prioriteti regiona ................................................................................... 37
3.1.2.2. Strateško planiranje razvoja na nivou JLS ........................................... 40
3.2. Strateški cilj 2: Ubrzani razvoj manje razvijenih jedinica lokalne samouprave i regiona 40
3.2.1. Svrha i opravdanost ............................................................................................ 40
3.2.2. Nacin ostvarivanja ............................................................................................... 41
3.2.3. Mjere za podsticanje ravnomjernijeg regionalnog razvoja u Crnoj Gori .............. 41
3.3. Strateški cilj 3: Regionalni razvoj i zaštita životne sredine ............................................ 42
3.3.1. Održivo upravljanje i korišcenje prirodnih resursa .............................................. 42
3.3.2. Niskokarbonski razvoj ......................................................................................... 43
3.3.3. Komunalna infrastruktura i zaštita životne sredine ............................................. 44
3.3.4. Nacin ostvarivanja i prioritetni pravci djelovanja ................................................. 44
4. FINANSIJSKI OKVIR ........................................................................................................... 46
5. INSTITUCIONALNI OKVIR .................................................................................................. 48
5.1. Ministarstvo nadležno za regionalni razvoj ................................................................... 48
5.2. Ostale institucije državne uprave .................................................................................. 49
5.3. Partnerski savjet za regionalni razvoj ........................................................................... 49
5.4. Nivo jedinica lokalne samouprave ................................................................................ 49
5.5. Pracenje realizacije SRR .............................................................................................. 50
5.6. Informisanje .................................................................................................................. 50
6. PRAVNI OKVIR ................................................................................................................... 50
6.1. Postojeca pravna osnova regionalnog razvoja u Crnoj Gori ........................................ 50
6.2. Komparativna iskustva pravnog uredenja regionalnog razvoja .................................... 51
6.3. Osnovna pitanja koja treba da uredi Zakon o regionalnom razvoju .............................. 52
7. PREDLOG DALJIH AKTIVNOSTI ........................................................................................ 53
III REGIONALNA POLITIKA EVROPSKE UNIJE………………………………………….. 54
1. ISTORIJSKI RAZVOJ REGIONALNE POLITIKE EU .......................................................... 54
3
1.1. Prva faza (1958. – 1975.godine) .................................................................................. 55
1.2. Druga faza (1975. – 1986.godine) ................................................................................ 55
1.3. Treca faza (1986. – 1999.godine) ................................................................................. 57
1.3.1. Jedinstveni evropski akt (1986) .......................................................................... 57
1.3.2. Prvi Delorov paket (1989. – 1993.godine) .............................................. 58
1.3.3. Drugi Delorov paket (1993. – 1999.godine) ........................................... 60
1.4. Cetvrta faza (2000. - 2006.) ................................................................................. 63
1.5. Peta faza (2007-2013.godina) ......................................................................................... 66
2. INSTITUCIONALNI OKVIR REGIONALNE POLITIKE EU .................................................. 71
3. RAZLIKE U NIVOU RAZVIJENOSTI REGIONA U EU ........................................................ 73
4. PREDNOSTI I NEDOSTACI KOHEZIONE POLITIKE ....................................................... 74
5. BUDUCNOST REGIONALNE POLITIKE EVROPSKE UNIJE ........................................... 75
6. PRETPRISTUPNA PODRŠKA ............................................................................................ 80
6.1. Instrument za pretpristupnu podršku (IPA) .................................................................. 80
6.1.1. I Komponenta IPA – Podrška tranziciji i izgradnji institucija ............................... 83
6.1.2. II Komponenta IPA – Regionalna i prekogranicna saradnja ............................... 83
6.1.3. Višekorisnicka IPA (Multi Beneficiary IPA – MB IPA) …………………………... 85
6.1.4. Pretpristupna podrška – naucene lekcije …………………………………………. 85
6.1.5. Izazovi u narednom periodu ….……………………………………………………. 85
6.2. Programi Unije i mogucnost ucešca država kandidata za clanstvo ............................. 86
ANEKSI .................................................................................................................................... 90
Annex 1: Broj aktivnih preduzetnika i mikro, malih i srednjih preduzeca po JLS 90
Annex 2: Metodologija izracunavanja Indeksa konkurentnosti crnogorskih JLS i regiona 90
Annex 3: Metodologija izracunavanja Indeksa razvijenosti za Crnu Goru 92
Annex 4: Pregled najvažnijih projekata od regionalnog znacaja u fazi pripreme ili realizacije 95
Annex 5: EU 27 – izabrani pokazatelji 97
Skracenice ............................................................................................................................... 98
4
Uvod
U Crnoj Gori, postoje znatne razlike u stepenu razvijenosti primorskog, središnjeg i
kontinentalnog regiona. Prevazilaženje jaza subregionalnih nejednakosti jedan je od bitnih
razvojnih ciljeva strategije dugoronog privrednog razvoja. Imajui u vidu znaaj
navedenih okolnosti koje su produkovale itavu lepezu novih razvojnih ciljeva, proizilazi da
regionalna problematika Crne Gore zahtijeva studiozno i sistematsko istraživanje. Stoga je
“Regionalna ekonomija” predmet studentskog izvora na III godini studija Ekonomskog
fakulteta u Podgorici.
Fokus istraživanja regionalne ekonomije. kao i samo definisanje nove Strategije
regionalnog razvoja Crne Gore za period 2010-2014.godine, jeste kako do projektovanog
cilja - relativno ravnomjernog i zadovoljavjueg nivoa razvijenosti subregiona - doi u što
kraem vremenskom periodu. Drugim rijeima, definisanje strateške vizije razvoja Crne
Gore, kroz prizmu prevazilaženja regionalnih nejednakosti.
Strategija regionalnog razvoja polazi od osnovnih opredjeljenja strategije razvoja Crne
Gore i predstavlja njenu dalju razradu i konkretizaciju po pojedinim cjelinama. Polazi se
od injenice da znatne razlike u stepenu razvijenosti izmedju regiona, a prije svega
zaostajanje Kontinentalnog regiona, proistiu iz uslova i mogunosti razvoja u dužem
periodu. U Strategiji je dat sažet prikaz dosadašnjeg regionalnog razvoja Crne Gore i
osnovne karateristike regionalnih disproporcije, uz primjenu nove metodologije i inicijativu
za uvodjenje regionalnih razvojnih standarda kao obavezujuih pokazatelja razvijenosti.
Strategija se nadalje bavi analizom institucionalnog okvira za njeno sprovoenje, razradom
akcionog plana za njeno sprovoenje, definisanjem finansijskog okvira. Istovremeno, kroz
cijelu Strategiju, prati se i refleksija procesa evropskih integracija zemlje na njen ukupni
razvoj i regionalnu razvojnu politiku.
S obzirom da je strateško opredjeljenje Crne Gore pristupanje Evropskoj uniji, nakon
sticanja statusa zemlje kandidata, za Crnu Goru postaje sve važnije usklaivati svoje
politike sa zajednikim politikama Evropske unije. Stoga je, u drugim dijelu ovoga uila,
bilo neophodno analizirati i regionalnu politiku Evropske unije, kao i mehanizam
koordinacije strukturnih fondova. Konano, bilo je potrebno analizirati budue pristupne
pregovore u ovoj oblasti, ali i spomenuti osnovni mehanizam predpristupne podrške (IPA).
Podgorica, mart 2011.godine
Prof. dr Gordana urovi
5
I. REGIONALNA EKONOMIJA I REGIONALNA POLITIKA: OSNOVNI
POJMOVI
Region
(pojam je izveden iz latinske reci regio) oznacava oblast, reon, zonu, kraj , susjedstvo, površi nu, okrug, podruje, polje,
prostor, mj esto, predio. U kontekstu jedne konkretne države, nezavisno od njene velicine, region predstavlja njen teritorijalno
zaokruženi dio. On ima, sa jedne strane, skup karakteristika koji ga povezuju sa cjelinom države, a sa druge strane, skup (drugih)
karakteristika koje ga cine specificnim.
Regionom se nazivaju i djelovi dvije ili više razlicitih država koji cine teritorijalnu cjelinu, na primjer: Panonski region obuhvata djelove
Madarske, Srbije, Rumunije, Hrvatske, Slovacke, Austrije, Slovenije, Bosne i Hercegovine i Ukrajine
Regionali zacij a
Stvaranje novog nivoa u državnoj teritorijalnoj organizaciji; osnivanje novih institucija koje mogu široko varirati u pogledu
tijela, odgovornosti i moci, ali su uvijek instalirane iznad nivoa postojecih lokalnih institucija. One se mogu definisati
veoma rastegljivo, ukljucujuci regione koji su samo subordinirani nivoi centralne vlasti, ili su, u užem smislu, izraz
regionalizacije u kojoj je region teritorijalna vlast, koje se može dalje diferencirati prema njenom ustavnom statusu.
Regionali zam
Regionalizam odgovara definiciji regije kao jednog korpusa, ljudskih, kulturalnih, jezickih ili drugih obilježja koja se
opravdano transformišu u politicke zahtjeve za vecim ili manjim stepenom autonomije, navodi se u studiji Savjeta Evrope
„Regionalizacija i njeni efekti na lokalnu samoupravu“, (1998). Regionalizacija, odnosno regionalizam, izbor su svake
države ponaosob, odnosno, izbor nacionalne regionalne politike.
Regionalna pol iti ka (poli tika regionalnog razvoja)
Sveukupan i uskladen skup ciljeva, prioriteta, mjera i aktivnosti usmjerenih prema jacanju konkurentnosti regionalnih i
lokalnih jedinica u skladu sa nacelima održivog razvoja i smanjivanju regionalnih nejednakosti prema stepenu
razvijenosti.
Kroz mjere regionalne politike podstice se regionalni pristup u razovoju nacionalne ekonomije - kroz povecanje njegove
efikasnosti i uravnoteženi razvitak cijelog nacionalnog prostora.
Regionalna politika podrazumijeva stvaranje uslova na a. ekonomskom, b. politickom i c. društvenom planu za razvoj
svake regije, ali i cijelog nacionalnog prostora.
Oblici regi onalne politike:
1. Preventivna, kada nastoji sprijeciti nepoželjna kretanja u buducem razvoju,
2. Korektivna, kada pokušava ispraviti posljedice dosadašnjeg razvoja na odredenom prostoru
Regionalna pol iti ka u užem i širem smislu
ucinak sektorskih politika na regionalni razvoj cesto se naziva regi onalnom pol itikom u širem smislu, dok se pojedini
napori za doprinos razvoju slabijih regija nazivaju regionalnom pol iti kom u užem smislu.
Podruje dj el ovanj a regi onalne pol itike
Danas se politika regionalnog razvoja uglavnom fokusira na socijalni kapital, blagostanje i redistribuciju u korist slabijih
regija, kao i privredni rast u svim dijelovima neke države. Postepeno, sve se manji naglasak stavlja na “regionalnu
ravnotežu” i slabije regije, a sve više na “privredni razvoj” svih regija. Gotovo sve politike imaju prostornu dimenziju i
rijetko su regionalno neutralne.
Di leme regi onalne politike
Razvojna politika pojedine zemlje može se naci pred dilemom: kako uskladiti razvoj pojedinih djelatnosti s razvojem
pojedinih podrucja. U ovom pitanju nalazi se potencijalni konflikt.
Ako se zanemari prostorni faktor u razvitku djelatnosti, vjerojatno ce se dobiti super koncentracija djelatnosti u malom
broju tacaka u prostoru, najcešce u samo jednoj centralnoj regiji.
Ako se insistira na apsolutnoj jednakosti u stepenu razvijenosti svih regija, vjerojatno se nikad nece postici
zadovoljavajuci stepen razvijenosti jedne zemlje.
6
Regionalni razvoj
Regionalni razvoj može se posmatrati kao proces zapocinjanja, strukturiranja i postizanja održivog razvoja, uzimajuci u
obzir složene regionalne prilike, uz primjenu odgovarajucih postupaka i instrumenata ciji je cilj privredni razvoj, uz
istovremeno njegovanje društvenih nacela i ekoloških zahtjeva.
Pretpostavke za uspješnu regional nu razvoj u poli tiku
Peter Maskell navodi cetiri preduslova za uspješnu regionalnu razvojnu politiku:
1. Dobra regionalna politika uslovljena je specificnim kontekstom, mora uzimati u obzir karakteristike privredne
strukture regije i postojece netržišne institucije.
2. Dobra regionalna politika je tržišno usmjerena, podržavajuci aktivnosti koje je tržište vec odabralo.
3. Dobra regionalna politika odgovara na proces globalizacije: (a) fokusirajuci se na ucenje, (b) koncentracijom
napora na podržavanje preduzeca kako bi prebrodila kognitivnu udaljenost od vrijedne osnovice znanja koja se
nalazi izvan njihovog sadašnjeg dohvata, i (c) podrškom akumulaciji i zaštiti socijalnog kapitala potrebnog za
saradnju i razmjenu djelimicno prikrivenog znanja medu preduzecima,
4. Institucional ni preduslovi ekonomske globalizacije za politiku regionalnog razvoja moraju se razlikovati:
regionalno identicni institucionalni okviri raznih nacija vrlo ce malo koristiti regionalnoj konkurentnosti.
Regionalna konkuretnost (osnova razvoja)
Tradicionalna regionalna razvojna politika je polazila od komparativnih prednosti regije kao osnovne orijentacije
u njenom razvitku.
Savremena regionalna razvojna politika polazi od konkurentske prednosti regije kao osnove njenog razvitka.
Razlika izmedu komparitivne i konkurenstke prednosti proizlazi iz razlike kratkorocne (alokativne) i strateške
(adaptivne) prilagodljivosti, odnosno efikasnosti odredene regije.
Elementi konkurentosti regionalnog razvoja
Ekonomija sa svojom industrijskom strukturom i sektorima poslovanja može uspješno konkurisati onima koji
raspolažu komparitivnim prednostima, pod pretpostavkom da se racionalno odaberu poslovna podrucja,
industrijske grane, odnosno da svoje djelovanje usmjere na segmentirano, umjesto masovno tržište.
U okviru razlicitih proizvodnji i usluga važno je postici odgovarajucu sinergiju, koje bi se one medusobno
osnažile i tako doprinijele povecanju stepena konkurentnosti regije, kao i stepena razvijenosti netržišnih faktora
(razvojna istraživanja, strucna udruženja, informacione usluge, tehnološki centri i sl.).
Ci ljevi regional ne poli tike
smanjenje razlike u stepenu razvijenosti izmedu pojedinih podrucja,
optimalno korišcenje raspoloživih resursa,
alokacija kapitala na cijelo nacionalno podrucje,
redistribucija stanovništva,
smanjenje stope nezaposlenosti,
povecanje licnog i društvenog standarda stanovništva,
usmjeravanje procesa industrijalizacije i razvitak naselja,
kroz povecanje konkurentnosti regija, povecanje konkurentnosti nacionalne ekonomije,
zaštita životne sredine
Faktori regionalne poli tike
1. Prirodni resursi (zateceni i stvoreni),
2. Ljudski resursi (socio-demografska struktura, kvalifikaciona struktura i sl.),
3. Materijalni resursi (ekonomska, društvena i socijalna infrastruktura),
4. Društveno-ekonomska osnova (socijalna kohezija, kulturni identitet, proizvodna struktura i odnosi, proizvodi,
usluge i trgovina, konkurentnost i receptivnost),
5. Odnosi snaga (finansijski kapital, politicki, administrativni i zakonodavni okvir, informacije i komunikacije).
Strategij a regi onalne razvojne pol iti ke
Uporišna tacka regionalne politike nalazi se u njenoj razvojnoj strategiji.
Dva su osnovna strateška pitanja regionalne politike:
- i zbor model a regi onalizacije, koja se odnosi na definisanje regija, odredenje u odnosu na izbor veceg broja manjih
regija ili manjeg broja vecih regija, definisanje razvojnih centara i sl.
7
- izbor modela mobil nosti osnovni h regionalnih faktora, medu kojima se posebno preferira pitanje mobilnosti
kapitala i radne snage, odnosno pitanje je da li regionalnom politikom treba usmjeravati radne mjesta prema izvorima
radne snage ili radnu snagu prema radnim mjestima.
Pol iti ka: radnik radnom mjestu - Polazna osnova je preduzetnicki motiv pri izboru lokacije, odnosno profit
ako na njega utice lokacija. Stepen optimalnosti je uslovljen interesima preduzetnika. Društveni kriterij
optimuma je sekundarnog znacaja. Na ovaj nacin se podsticu migracije. Ako se ovaj model primjenjuje
nekontrolisano, posljedice mogu biti prelazak praga koncentracije i povecanje ukupnih društvenih troškova
i u mjestu emigracije i u mjestu imigracije..
Pol iti ka: radno mjesto radniku - Polazna osnova je ravnomjeran razvoj nacionalnog prostora. Stvaranje
regionalne strukture se realizuje kroz disperziju investicija, stanovništva, stvaranje razvojnih centara.
Stimulacija poduzetnika, kao osnovnih nosilaca razvoja, da prihvate ovaj model sprovodi se
kompenziranjem njihove izgubljene dobiti kroz odredene subvencije.
Regionalna razvojna strategija
Regionalna razvojna strategija predstavlja dugorocni razvojni okvir za regionalnu politiku, a polazi od regionalnih
potencijala i njihove ekonomske valorizacije. Razvojna strategija determinše regionalnu razvojnu politiku u kojoj do
izražaja dolazi razvojna orijentacija koja cini uporište regionalne strukture i njene dinamicnosti i optimizacije.
U odnosu na regionalnu razvojnu strategiju, regionalni planovi imaju funkciju instrumenata za sprovodjenje strategije.
Instrumenti regi onalne politike
U nekim zemljama, podsticanje razvoja manje razvijenih regiona, postiže se uspostavljanjem posebnog fonda za
regi onalni razvoj, dok se u drugim koriste razliiti mi ksevi mj era raspoloživih ekonomskih politi ka, kao što su:
- ulaganje u lokalni infrastrukturni razvoj kroz kapitalni budžet,
- dotacije nedovoljno razvijenim opštinama,
- stvaranje novih razvojnih centara i biznis inkubatora,
- razlicite fiskalne i carinske olakšice za preduzeca iz razvijenih centara koji se odluce da ulažu u nerazvijene regije ,
- preduzeca iz nerazvijenih podrucja mogu imati odredene prednosti kod vladinih narudžbi u odnosu na preduzece iz
razvijenijeg podrucja (izuzeca od pravila za javne nabavke),
- odobravanje niskokamatnih kredita, nižih poreza i odreženih oblika državne pomoci, u cilju snižavanja troškova
proizvodnje preduzeca u slabije razvijenim regijama i podsticanja njihove konkurentnosti,
- država može odobriti slabije razvijenijim regijama povlastice pri izvozu, druge olakšice na proizvode i sl.
- politika podsticanja mobilnosti faktora kroz:
- Uklanjanjem tržišnih nesavršenosti koje uzrokuju relativnu staticnost faktora (npr. ukidanje propisa o minimalnim
zaradama),
- Dugorocnom politikom promjene kvaliteta faktora koji su po prirodi staticni, direktnim supsidijama mobilnim
faktorima (npr. razvitak sistema obrazovanja, direktna podrška nekim oblicima obrazovanja i sl.)
- Direktnom podrškom potencijalnim migrantima (naknada troškova seobe, subvencije u stanarini za novodoseljene
i sl.)
Nosioci regionalne politi ke
1. Zakonodavna i upravna tijela vlasti (upravna tijela na državnom i regionalnom nivou i nivou lokalne
samouprave),
2. Politicke organizacije i institucije (politicke stranke, sindikati, udruženja gradana, interesne grupe, medunarodne
organizacije, obrazovne i kulturološke ustanove, naucno-istraživacke institucije, vjerske zajednice)
3. Ekonomski subjekti i institucije( trgovacka društva, banke, institucionalni investitori, privredne komore,
udruženja poslodavaca i sl.)
Regionalna pol iti ka EU
Najvažniji instrument za postizanje kohezije; podrazumijeva prilagodavanje novim kretanjima i restrukturiranje velikih
razmjera (razvoj infrastrukture, smanjivanje nezaposlenosti, podsticanje industrije i svih oblika djelatnosti) kako bi se
poboljšala konkurentnost lokalne privrede i time izjednacile nejednakosti razvoja regiona u EU. Kada se govori o
regionalnoj politici EU, treba imati u vidu da se ne odnosi samo na regionalni razvoj u užem smislu te rijeci, vec o
nastojanju da se postigne povezivanje na nivou EU smanjivanjem postojecih razlika u stepenu razvoja EU regiona.
NUTS
(franc. Nomenclature des unités territoriales statistiques): Statisticka nomenklatura prostornih jedinica koju je definisao
Eurostat, kako bi stvorio jedinstvenu i koherentnu strukturu za teritorijalnu raspodjelu. Postoje tri nivoa klasifikacije
8
definisane prema velicini i broju stanovnika na odredenom podrucju (NUTS 1, NUTS 2, NUTS 3) koje se koriste za
definisanje prihvatljivosti nekog regiona za finansiranje iz instrumenata kohezijske politike. U aprilu 2009. godine, Vlada
Crne Gore usvojila je prijedlog Zavoda za statistiku o statistickim regionima u Crnoj Gori koji odgovaraju NUTS
regionima prema regulativi EZ-a 1059/2003. U skladu sa tim, Crna Gora je definisana kao jedan region (Crna Gora
=NUTS 1=NUTS 2=NUTS 3)
Jugoi stona Evropa
Podrucje koje obuhvata zemlje: Albaniju, Bugarsku, Bosnu i Hercegovinu, BJR Makedoniju, Crnu Goru, Hrvatsku, Srbiju,
i Rumuniju. Teritorijalna podjela je preuzeta od Evropske banke za obnovu i razvoj (EBRD).
Regioni u Crnoj Gori
U Crnoj Gori ne postoje administrativno odredeni regioni. Za potrebe analize i prepoznavanja razvojnih prioriteta,
posmatranje JLS pojedinacno može znaciti suviše mikro pristup. Sa druge strane, zbog ogranicene mogucnosti
absorpcije finansijskih sredstava na nivou JLS (izuzev Glavnog grada Podgorice), postoji potreba posmatranja JLS u
kontekstu prirodnog okruženja kojem pripada. Zbog prirode razvojnih problema, Nikšic je uvršten u kontinentalni, a zbog
svoje povezanosti sa primorskim opštinama, kako u dijelu pojedinih projekata koji se vec realizuju, tako i u dijelu
valorizacije svojih resursa kroz tranzitni turizam, Cetinje je uvršteno u primorski region. Dodatna namjera bila je da se
Podgorica kao glavni grad i administrativni centar izdvoji kako bi statisticki pregled regionalnih razlika bio realniji.
Pri morski region Geografska cjelina koju cine sledece opštine: Bar, Budva, Herceg-Novi, Tivat, Kotor, Ulcinj i
Prijestonica Cetinje.
Središnji region Geografska cjelina koju cine opština Danilovgrad i Glavni grad Podgorica
Kontinentalni
regi on
Geografska cjelina koju cine sledece opštine: Andrijevica, Berane, Bijelo Polje, Mojkovac, Kolašin,
Plav, Pljevlja, Plužine, Rožaje, Šavnik, Žabljak, i Nikšic.
Sporazum o stabili zaciji i pridruživanj u
(engl. Stabilisation and Association Agreement - SAA) Sporazum izmedu Evropske zajednice i njenih država clanica i
pojedine vlade u državama jugoistocne Evrope, koji odreduje okvir za tijesnu saradnju na podrucju politicke i
institucionalne stabilizacije država jugoistocne Evrope, za jacanje ekonomskih i trgovinskih veza. Crna Gora je potpisala
SPP 15. oktobra 2007. godine, a Sporazum je stupio na snagu nakon procesa ratifikacije 1. maja 2010. godine.
Razvoj ni proj ekti
Projekti koji se odnose na izgradnju i/ili rekonstrukciju privredne, komunalne, obrazovne, socijalne, i energetske
infrastrukture, te infrastrukture u funkciji zaštite životne sredine neophodne za razvoj; jacanje kapaciteta naucnih,
obrazovnih, kulturnih i drugih institucija, kao i drugi projekti koji su u funkciji regionalnog razvoja.
Regionalni projekat
Svaki projekat koji JLS ne može samostalno da realizuje.
Indeks razvijenosti
Kompozitni pokazatelj stepena razvijenosti jedinica lokalne samouprave i regiona koji se racuna kao ponderisani prosjek
pet osnovnih socio-ekonomskih pokazatelja i to: stope nezaposlenosti, dohotka po stanovniku, prihoda budžeta
(sopstvenih i zajednickih) jedinica lokalne samouprave po stanovniku, opšteg kretanja stanovništva i stepena
obrazovanja.
Indeks konkurentnosti
Pokazatelj stepena konkurentnosti jedinice lokalne samouprave i regiona; racuna se na osnovu indikatora, koji su
razvrstani u osam kategorija (podindeksa), od kojih po cetiri cine dva osnovna indeksa, kvalitet poslovnog sektora
(demografija, zdravlje i kultura; obrazovanje; osnovna infrastruktura i javni sektor; poslovna infrastruktura) i kvalitet
poslovnog okruženja (investicije i preduzetnicka dinamika; razvijenost preduzetništva; ekonomski rezultati - nivo;
ekonomski rezultati - dinamika). Indeks pruža mogucnost medusobnog poredenja jedinica lokalne samouprave i regiona
na nivou indeksa i podindeksa.
Regionalno razvojni standard (RR standard)
Specijalizovana metodologija u formi web platforme koja ima za cilj sistematsko prikupljanje podataka na nivou jedinica
lokalne samouprave sa ciljem dijagnoze trenutnog stanja i utvrdivanja kljucnih faktora važnih za razvoj JLS i regiona.
9
Metodologi ja za ocjenjivanj e društveno-ekonomskog razvoja
Nova metodologija ocjenjivanja i razvrstavanja jedinica lokalne samouprave i regiona prema stepenu socio-ekonomskog
razvoja. Cilj predložene metodologije je što objektivnije mjerenje socio-ekonomskih razlika medu jedinicama lokalne
samouprave i/ili medu regionima.
Osnovna infrastruktura
Predstavlja osnovnu tehnicku strukturu i sisteme koji podržavaju društvo, kao što su: vodovod, kanalizacija,
snabdijevanje elektricnom energijom, putevi (regionalni, magistalni i lokalni), dostupnost i kvalitet vazdušnog,
željeznickog i pomorskog transporta, nastojanja u zaštiti životne sredine (ukupna kolicina otpada, kolicina recikliranog
otpada, investicije i tekuci izdaci za zaštitu životne sredine) i sl.
Poslovna i nfrastruktura
Predstavlja tehnicku stukturu i sisteme koji kreiraju poslovni ambijent, kao što su su: broj i površina preduzetnickih zona,
IT infrastruktura, dostupnost energenata, razvijenost finansijskog tržišta, lakoca kreditiranja, saradnja privrede i
obrazovnih ustanova, dostupnost istraživanja, postojanje i kvalitet dobavljaca, broj registrovanih vozila, konkurencija na
domacem tržištu i sl.
10
II. STRATEGIJA REGIONALNOG RAZVOJA CRNE GORE 2010-2014.
1. POLITIKA REGIONALNOG RAZVOJA U KONTEKSTU UKUPNOG RAZVOJA
Tranzicij a ekonomij e od centralno planske ka tržišnoj, kao i ekonomski bum koji je obilježio period nakon sticanja
nezavisnosti, uticali su na produbljivanje nivoa socio-ekonomskih razlika i razvojnih mogucnosti u razlicitim djelovima i
medu razlicitim socijalnim grupama širom Crne Gore. Neravnomjerni razvoj, nedovoljna iskorišcenost raspoloživih
resursa na jednoj, odnosno primjeri neodrživog korišcenja prirodnih resursa na drugoj strani, stvorili su potrebu da Crna
Gora definiše koherentnu razvojnu politiku sa ciljem kreiranja optimalne upotrebe nacionalnih resursa i obezbjedivanja
održivog i konkurentnog razvoja nacionalne ekonomije.
Takode, nastojanja da Crna Gora postane dio porodice zemalja Evropske unije i želja da se postane dio globalnog
tržišta, namecu potrebu podi zanja ni voa konkurentnosti Crne Gore u takvom okruženju. Crnoj Gori postaj u
dostupni fondovi Evropske unij e koji su namijenjeni regionalnom razvoju, pa je neophodno izgraditi i ojacati
institucionalne i administrativne kapacitete za korištenje sredstava EU fondova na regionalnom i lokalnom nivou, sve sa
ciljem smanjenja regionalnih razvojnih razlika i stvaranja uslova da se Crna Gora u što kracem periodu približi
prosjecnim vrijednostima indikatora društvenog i privrednog razvoja zemalja u EU.
Iako j e Crna Gora u oima Evropske unije jedan statistiki region
1
, to ne znai da treba odustati od interne
politike regionalnog razvoja. Naprotiv, treba definisati jasne procese, mehanizme i mjere koji ce omoguciti da potrebe
sa lokalnog nivoa budu prepoznate medu prioritetima na nacionalnom nivou, te da iste budu ukljucene u finansiranje iz
raspoloživih nacionalnih i EU fondova.
Regionalna razvojna politika treba da omogui svim djelovima zemlje da ostvare svoj potencijal i iskori ste
mogunosti za održivi razvoj i bolji životni standard svoji h graana, uz dodatnu pažnju koja se posveuj e
podrujima koj a zaostaju u razvoju. Ostvarenje cilja regionalne razvojne politike zahtijeva zajednicko djelovanje svih
aktera društva – od izvršne vlasti na nacionalnom i lokalnom nivou, do privatnog sektora, akademskog i civilnog društva,
kako bi se postigao konsenzus u prijedlogu rješenja i zajednicko djelovanje u svrhu dostizanja optimalnog razvoja i
poboljšanja životnog standarda gradana Crne Gore.
U tom smislu, donošenje Strategije regionalnog razvoja Crne Gore (SRR) je znacajan korak. SRR definiše razvojne
cilj eve usmjerene kao socio-ekonomskom razvoju Crne Gore, smanjenju regionalnih razlika i jacanju potencijala onih
djelova zemlje koji zaostaju u razvoju. SRR je i odraz nastojanja da se usagl ase nacional na i regionalna politika
Evropske uni je, pa se ista donosi u skladu sa aktuelnim finansijskim okvirom, odnosno za period 2010-2014. Strategiju
donosi Vlada Crne Gore, a za njenu pripremu i sprovodenje je zaduženo Ministarstvo ekonomi je.
Posebnost SRR ogleda se i u znacaju koji se pridaje zašti ti životne sredi ne, pa jedan od strateških ciljeva ima u fokusu
održivo korišcenje prirodnih resursa, pospješivanje nisko karbonskog razvoja i izgradnju komunalne infrastrukture.
Takode, tokom procesa izrade SRR, pripremljen je i prijedlog nove metodologi je za sagl edavanje razvi jenosti
jedinica l okalne samouprave i regiona u Crnoj Gori, koij sadrži važnu promjenu u odnosu na dosadašnju praksu.
Novom metodologijom se, pored identifikovanja podrucja koja znacajno zaostaju u razvoju, predlaže podjela svih
jedinica lokalne samouprave, odnosno regiona, prema razvijenosti. Direktnim povezivanj em nivoa regional ni h
razvojnih pomoi sa ni voom razvijenosti , dobija se adekvatni sistem podrške razvoja svih jedinica lokalne
samouprave u skladu sa nivoom razvojnih problema sa kojima se pojedinacna jedinica suocava.
Ci lj poli tike regi onalnog razvoj a je posti zanje ravnomjernog soci o-ekonomskog razvoj a Crne Gore, u skl adu sa
princi pi ma održivog razvoja, stvaranjem uslova da se poveca konkurentnost svih djelova zemlje i da se realizuju
njihovi razvojni potencijali. Strategija regionalnog razvoja Crne Gore 2010-2014 je alat koji treba da omoguci ostvarenje
tog cilja.
Najveci uticaj na stvaranje neravnomjernog regionalnog razvoja, sa kojim se i danas suocava Crna Gora, imala je
tranzi cija iz planskog u tržišni privredni sistem. Industrije stvarane na nerealnim osnovama doživjele su kolaps,
pogotovo na podrucjima koja su danas najmanje razvijena. Znacajan broj zaposlenih u velikim industrijskim preduzecima
1
Aprila 2009. godine, Vlada Crne Gore usvojila prijedlog o statistickim regionima u Crnoj Gori koji odgovaraju NUTS regionima prema regulativi
EZ-a 1059/2003, prema kojem je Crna Gora definisana kao jedan region (Crna Gora =NUTS1=NUTS2=NUTS3).
11
ostao je bez zaposlenja. Iako vještine, znanja i obrazovanje koja posjeduju nisu odgovarali potrebama novog sistema,
samo manji dio je bio spreman da se prilagodi novim uslovima i prodje kroz proces prekvalifikacije. Razvojni zamah
nakon obnove crnogorske nezavisnosti, ponudio je nove šanse za sticanje obrazovanja i zapošljavanje, a investiciona
aktivnost je bila sve znacajnija, posebno u primorskom i središnjem dijelu. To je uticalo na migracije stanovništva iz
kontinentalnog dijela Crne Gore u središnji i primorski region.
Danas, najveci dio razvojnog potencijala zasnovanog na korišcenju raspoloživih resursa upravo se nalazi u podrucjima
koja su najmanje razvijena. Do sada realizovane aktivnosti nisu u dovoljnoj mjeri iskoristile niti potencijal za razvoj
turizma u kontinentalnom dijelu Crne Gore, niti raspoloživi šumski i energetski potencij al , niti mogucnosti razvoja
polj opri vrede u dijelu proizvodnje zdrave hrane. Buduca razvojna politika države zasnivace se upravo na naporima da
se navedeni resursi što bolje iskoriste i tržišno valorizuju.
Politika regi onalnog razvoja pol azi od jedi ni ca l okalne samouprave kao najznaajniji h nosi oca razvoja ciji je
zadatak da prepoznaju potrebe i definišu projekte koji ce maksimizirati stepen korisnosti lokalnog stanovništva i
omoguciti rast životnog standarda. Ipak, od velikog znacaja je i koordinirana aktivnost izmedu lokalnih i nacionalnih
vlasti, kako bi potrebe sa lokalnog nivoa bile adekvatno prepoznate medu prioritetima na nacionalnom nivou. U tom
smislu, politika regionalnog razvoja treba da korespondira sa cjelokupnim razvojem zemlje, odnosno, da aktivnosti na
nivou zemlje budu u funkciji boljeg korišcenja razvojnih potencijala pojedinacnih djelova (regiona).
U namjeri da se raspoloživi fondovi Evropske unije opredijeljeni za regionalni razvoj iskoriste na najbolji moguci nacin,
paralel no sa sprovodenjem politike regionalnog razvoja, aktivnosti Vlade Crne Gore bie usmjerene na:
1. Preduzi manje aktivnosti za dalje poveanj e ekonomske i pravne atraktivnosti Crne Gore kao si stema,
posebno u dijelu vladavine prava koja je jednako važna kako za demokratski, tako i za ekonomski razvoj zemlje;
2. Pokretanj e velikih proj ekata koji su pretpostavka bržem ukupnom razvoju, a prije svega:
a. poboljšanje saobraajne povezanosti (izgradnja autoputa i povezivanje opštine Pljevlja sa buducom
željeznicom; poboljšanje željeznicke infrastrukture; izgradnja aerodroma u kontinentalnom dijelu Crne Gore itd);
b. rješavanje komunal ni h problema u dijelu upravljanja cvsrtim otpadom i otpadnim vodama;
c. valorizaciju energetski h resursa; i
d. izradu kvalitetnih planski h dokumenata na osnovu Prostornog plana Crne Gore do 2020, kako bi se zadržali
postojeci i privukli novi investitori.
e.
3. Izgradnju društvene i nfrastrukture, odnosno stvaranj e uslova za društveni razvoj, što podrazumijeva
adekvatan pristup: javnom sektoru i upravi, kulturi, obrazovanju, zdravstvenoj i socijalnoj zaštiti, sportu i rekreaciji,
vjerskim zajednicama. U prethodnom periodu, pojedine institucije javne uprave svoja sjedišta izmjestila su van
administrativnog središta države, ili svoje podrucne jedinice osnivaju i u drugim jedinicama lokalne samouprave (primjer
Uprave za šume). Takode, napravljen je znacajan pomak u oblasti visokog obrazovanja, u vidu disperzije državnih
fakulteta u kontinentalnom dijelu. Suštinski predmet interesovanja postaje kvalitet obrazovanja koji ce biti u fokusu u
narednom periodu. Posebno je važno razvijati vještine i omoguciti sticanje znanja potrebnih za samostalnu
preduzetnicku aktivnost gradana. Poboljšanje društvene infrastrukture, pored ranije navedenog, dodatno ce doprinijeti
ublažavanju buducih migracija iz manje razvijenih u razvijenije regione.
U real izaciji navedenih aktivnosti, Crna Gora e se osloniti na:
- sopstvene finansijske resurse,
- saradnju sa privatnim sektorom kroz javno-privatno partnerstvo,
- privlacenje novih i zadržavanje postojecih investitora (stranih i domacih),
- eventualna nova povoljna kreditna zaduženja kod medunarodnih razvojnih institucija i
- fondove Evropske unije koji ce joj biti dostupni u procesu integracija.
U tom smislu, SRR treba da doprinese bol joj koordinaciji nosi laca razvoj a na lokal nom i nacionalnom nivou, i
pravilnom odredivanju prioritetnih projekata za finansiranje iz javnih fondova (domaci izvori budžeta na državnom i
lokalnom nivou, bilateralni grantovi, IPA fondovi, krediti, javno-privatno partnerstvo).
12
2. REGIONALNI RAZVOJ U CRNOJ GORI
2.1 Makroekonomski i razvojni trendovi
2.1.1 Opšti pregled makroekonomskih trendova
Nastanak i razvoj savremene ekonomije Crne Gore
2
, obilježen je uvodenjem njemacke marke, odnosno eura kao
zvanicnog sredstva placanja, sveobuhvatnim tranzicionim promjenama stvaranjem tržišne privrede, sticanjem
nezavisnosti 2006. godine, i pocetkom procesa pridruživanja EU, kao dugorocnim opredjeljenjem Crne Gore i važnom
odrednicom u vodenju ekonomske i sveukupne politike.
Crna Gora je mala, otvorena ekonomija sa BDP (u tekucim cijenama) po stanovniku od 4.907€ u 2008. godini, koji je još
uvijek znacajno ispod nivoa novih clanica EU, izuzimajuci Bugarsku i Rumuniju. Prema kriterijumima Svjetske banke,
Crna Gora spada u grupu zemalja sa srednjim dohotkom, s obzirom da je njen BDP per capita mjeren paritetom
kupovnih snaga (BDP PKS), prema istraživanju Svjetske banke od 2005. godine iznosio 7.833$
3
. Prema ovom
pokazatelju, Crna Gora prednjaci u odnosu na pojedine zemlje regiona (poput Albanije sa BDP PKS per capita u
vrijednosti od 5.369$, Bosne i Hercegovine sa BDP PKS per capita od 6.506 $ i Makedonije sa BDP PKS per capita od
7.393$), ali znatno zaostaje za Hrvatskom (koja je u istom periodu imala BDP PKS od 13.232$) Poredjenjem ovog
pokazatelja sa najnerazvijenijim clanicama EU, zakljucuje se da je Crna Gora na nešto nižem nivou u odnosu na njih
(BDP PKS per capita u Rumuniji je bio 9.374$, dok je u Bugarskoj bio 9.353$). Pored toga, prema podacima Europstata
za 2008. godinu, Crna Gora je po paritetu kupovne moci stanovništva bila na nivou od 46% prosjeka EU 27, cime je
prednjacila u odnosu na najnerazvijenije clanice EU
4
.
Razvoj savremene crnogorske ekonomije zapoceo je uvoenjem njemake marke 1999. godine, a potom eura, u cilju
stabilizacije ekonomije. Kao rezultat toga, dolazi do smanjenja stope inflacije, do rasta stranih direktnih investicija, te
povecanja sveukupnog kredibiliteta Crne Gore. Ovaj period karakteriše pocetak intenzivnijih tranzicionih promjena,
odnosno kreiranja tržišne privrede. U oblasti fiskalne politike su sprovedene reforme što je, pored stvaranja dodatnog
prostora privredi za investiranje, imalo za cilj i uspostavljanje dugorocne kontrole nad državnim rashodima shodno politici
uravnoteženog budžeta.
Dalji razvoj crnogorske pri vrede u protekl oj dekadi karakteriše izgradnja nove države, sti canjem nezavisnosti
2006. godi ne, što je bilo praceno daljim razvojem tržišne ekonomije i sveobuhvatnim tranzicionim promjenama. Realni
rast BDP-a je bio 8,6%, 10,7% i 6,9% u 2006, 2007. i 2008. godini respektivno (odnosno 8,7% prosjecno u posmatranom
periodu). Ovaj rast je bio zasnovan na snažnom rastu investicija, narocito u oblasti gradevinarstva, turizma i saobracaja,
rastu bankarskog sektora i poboljšanju javnih finansija.
U ovom periodu je znaajno poveana otvorenost crnogorske ekonomi je, sa ukupnom trgovinom koja je cinila oko
133,5% BDP-a u 2008. godini. Jak privredni rast bio je pracen i odredenim, manje povoljnim, kretanjima u eksternom
sektoru, koja se, prvenstveno, odnose na povecanje deficita robne razmjene sa inostranstvom, sa direktnim uticajem na
rast deficita tekuceg racuna platnog bilansa (50% BDP-a u 2008.) Ipak, visok deficit na tekucem racunu platnog bilansa
nije neuobicajen za male, otvorene ekonomije sa slobodnim tokovima kapitala u periodima naglog ekonomskog rasta,
kakva je Crna Gora. Ovaj period karakteriše rast tržišta kapi tala, smanjenje prosjecne ponderisane efektivne aktivne
kamatne stope (na 9,40% u 2008. u odnosu na 12,11% u 2005.) i povecanje ukupnih kredita bankarskog sektora na
90,7% BDP-a.
Stopu nezaposlenosti je karakterisao trend pada (na 10,74% u 2008. godini). Posmatrano po geografskim regionima, u
ovom periodu je ostvaren rast investicija, narocito u oblasti gradevinarstva, turizma i u finansijskom sektoru u
središnjem i primorskom dijelu zemlje. Kontinentalnu Crnu Goru takode karakteriše rast investicione i ukupne
ekonomske aktivnosti, ali sporije u odnosu na ostala dva regiona.
Napredak je ostvaren kako u dij el u stabilizaci je pri vrede, tako i u razli i tim segmentima strukturni h reformi
uporedo sa brzim uclanjenjem zemlje u Medunarodni monetarni fond (IMF) i Svjetsku banku (WB) pocetkom 2007.
godine, što je imalo pozitivan odraz i na medunarodnim finansijskim tržištima. Zemlja je intenzivirala aktivnosti koje se
odnose na proces pridruživanja Svjetskoj trgovinskoj organizaciji (WTO). Pored toga, postala je clanica
Centralnoevropskog sporazuma o slobodnoj trgovini (CEFTA), koji je u Crnoj Gori u primjeni od jula 2007. godine i kojim
se garantuje slobodna trgovina za oko 90% industrijskih proizvoda sa yemljama regiona. Takode, kao ogroman znak
napretka na polju evropskih integracija, Crna Gora je 15. oktobra 2007. godine potpisala Sporazum o stabilizaciji i
2
Razvoj crnogorske ekonomije od 2000. godine, pa nadalje.
3
Svjetska banka (2005): „Globalni paritet kupovnih snaga i realni rashodi“, ICP (International Comparison Program)“
4
Preuzeto iz Strateškog okvira uskladjenosti 2011-2013, Ministarstva za evropske integracije, Vlade Crne Gore (str. 10)
13
pridruživanju sa EU (SSP), koji je stupio na snagu 1. maja 2010. godine. Kroz SSP, Crna Gora ce kreirati zonu slobodne
trgovine sa EU do 2012.godine.
Posljedicom pozitivnih kretanja u crnogorskoj ekonomiji, rejting agencija Standard & Poor's Rati ngs Services je u
martu 2007. godine poboljšala dugorocni rejting Crne Gore na 'BB+' sa 'BB'. Istovremeno je ustanovljen 'B' kratkorocni
rejting. Dalji izgled funkcionisanja ekonomije je bio stabilan. U januaru 2008. godine agencija Standard & Poor's je
potvrdila dugorocni BB+ i kratkorocni B kreditni rejting, a cjelokupno stanje ekonomije je ocijenila kao stabilno. U aprilu
2010. godine, agencija „Standard and Poor’s“ objavila je kreditni rejting Crne Gore za dugorocno i kratkorocno i
zaduživanje u stranoj valuti BB/B i rejting za zaduživanje u domacoj valuti BB+/B. Ocjena za dugorocno zaduživanje u
stranoj valuti smanjena je sa BB+ na BB, dok su ocjene u ostalim segmentima zaduživanja ostale nepromijenjene.
Takode, potvrdena je i ocjena Crne Gore za transfere i konveritibilnosti na AAA.
U 2009. godi ni , godini koj u karakteriše suoavanje sa snažnim uti cajem svjetske ekonomske kri ze, BDP je,
ostvario negati van realni rast od 5,7%. Berzanski indikatori su izgubili preko 70% svoje vrijednosti u odnosu na njiho-
ve maksimalne vrijednosti; smanjena je kreditna aktivnost banaka, a smanjeni su i depoziti. Umanjena likvidnost
bankarskog sektora znatno je ogranicila mogucnosti kreditne aktivnosti banaka (ukupni krediti su smanjeni na 79,8%
BDP-a u 2009. godini), odnosno njihove podrške ostatku privrede. To je u velikoj mjeri umanjilo kako likvidnost privrede,
tako i cjelokupnu privrednu aktivnost. Fizicki obim industri jske proizvodnje, kao jedne od grana koju je najteže
pogodila kriza, je u 2009. godini smanjen za 32%. Porastao je priti sak na javne fi nansije, što je vodilo stvaranju
budžetskog defi cita od 4,4% BDP. Inflacija je u ovom razdoblju dostigla relativno nizak nivo (3,4%), približan onom koji
je zabilježen u 2004. godini. Deficit tekuceg racuna je takode, usljed smanjena uvoza, smanjen na oko 30% BDP-a.
Tabela 1: Makroekonomski i ndikatori Crne Gore za peri od 2006 –2010
Izvor: Monstat, Ministarstvo finansija Vlade Crne Gore, CBCG,
5
Izvor: procjena Ministarstva finansija
6
od 2008. godine je uveden indeks potrošackih cijena kao pokazatelj inflacije, dok se podaci o inflaciji za 2006. i 2007. odnose na inflaciju mjerenu
troškovima zivota.
7
Javni dug Crne Gore na 30.09.2010. god. iznosi 1.279,2 mil. eura ili 42,3% BDPa. Unutrašnji dug iznosi 361,5 mil. eura ili 12,0% BDP-a, dok
spoljni dug iznosi 917,7 mil. eura ili 30,3% BDP-a.
2006. 2007. 2008. 2009. 2010.*
Stanovništvo 624.241 626.188 628.804 631536 -
BDP u tekucim cijenama (mil €) 2.148,99 2.807,90 3.085,60 2.981,00 3.025,00
5
BDP per capita (€) 3.442,5 4.484,0 4.907,09 4.720,23 -
Realni rast BDP-a (u %) 8,60 10,70 6,9 -5,7 0,5
Rast industrijske proizvodnje (u %) 1,00 0,1 -2,0 -32,20
Stopa nezaposlenosti (%, kraj perioda) 14,70 11,91 10,74 11,42
Neto zarade u €, bez poreza I doprinosa 246 338 416 463
Budžetski saldo (% od BDP) 3,40 6,35 1,17 - 4,4
Inflacija mjerena troškovima života (%, godišnji prosjek) 3,0 4,2 7,4
6
3,4 0,7
Izvoz roba i usluga (mil €) 1.066,3 1.301,7 1.218,0 976,78
Uvoz roba i usluga (mil €) 1.718,6 2.385,82 2.900,9 1.963,74
Bilans razmjene roba i usluga (mil €) -652,3 -1.084,4 -1.683,0 -986,97
Bilans tekuceg racuna (mil €) -531,3 -1.007,6 -1.564,3 -896,27
Bilans tekuceg racuna (% BDP) -24,7 -37,6 -50,70 -30,1 -24,6
Neto strane direktne investicije (% BDP) 21,70 20,8 17,90 30,6 19,8
Spoljni dug (mil. €) 504,0 462,1 481,70 699,90 917,7
Spoljni dug (% BDP) 23,40 17,20 15,60 22,70 30,3
Spoljni dug (% izvoza roba i usluga) 47,26 38,87 39,54 71,65
Javni dug (% BDP) 32,70 27,50 29,00 38,0 42,3
7
14
Pored svih problema koje kriza sa sobom nosi, u drugoj polovi ni 2009. godine su se mogli prepoznati prvi znaci
stabilnosti koji su se ogledali, prije svega, u povecanju kapitala i likvidnih sredstava banaka. Iako ce prema svim
pretpostavkama i 2010. biti godina moguceg negativnog ekonomskog rasta, ponovno „oživljavanje“ aktivnosti
bankarskog sektora ce i dalje predstavljati jedan od glavnih pokretaca pozitivnog ekonomskog rasta u narednim
godinama. Paralelno sa tim, održavanje stabilne inflacije i povecanje ekonomske aktivnosti, kontrola spoljnotrgovinskog
deficita i održavanje nivoa budžetskog balansa u skladu sa Mastrihtskim kriterijumima, uz politiku niskog spoljnjeg duga,
i dalje treba da predstavljaju osnovne ciljeve paralelnog djelovanja monetarne, fiskalne i strukturnih politika u Crnoj Gori.
Crnogorska ekonomija je tokom 2010. godine, a narocito u prvom polugodu bila suocena s prenesenim uticajem
ekonomske i finansijske krize. Problem nelikvidnosti i teškoca u održavanju reproduktivnog procesa je uglavnom
opredjeljivao ambijent i osnovne trendove u privredi. Evidentno je pritom da je snažan uticaj antikriznih mjera ekonomske
politike ublažavao nepovoljne efekte i slabio uticaj krize. U uslovima konsolidacije bankarskog sektora, podrške sektoru
malih i srednjih preduzeda i pokretanju proizvodnje u velikim industrijskim sistemima, u tredem kvartalu 2010. godine,
ekonomija u svojim vitalnim sektorima, bilježi oživljavanje (industrija, poljoprivreda, turizam), a raspoloživi pokazatelji
ukazuju na realni rast i ocekivanja da se do kraja 2010. godine dostigne projektovani rast od 0,5%.
2.1.2 Stanovni štvo, zaposl enost i nezaposlenost
Stanovništvo u velikoj mjeri utice na kretanja u ekonomiji, i to uglavnom na dva nacina. Sa jedne strane formira
ponudu rada u jednoj privredi, a s druge strane predstavlja važnu komponentu potrošnje, kao sastavnog elementa
agregatne tražnje u ekonomiji. Time je stanovništvo, odnosno kretanje stanovništva, osnovni indikator pri vredni h
aktivnosti u jednoj zemlji, a zaposlenost i nezaposlenost glavni indikatori kretanj a stanovništva.
Prema popi su iz 2003. g., Crnu Goru karakteriše povecanje ukupnog broja stanovnika za 4,9%.
Tabela 2. Demografska kretanja u Crnoj Gori
Stanovni štvo gusti na
nasel jenosti st /
km2
INDEKS st / km2 st / km2
OPŠTINA
Površi na
km²
Popi s1991 Popis 2003
1991=100 1991 2003
Prosjecna
starost
stanovnistva
/ Popi s 2003/
Andrij evi ca 283 6552 5785 88.3 23.2 20.4
38,2
Bar 598 34282 40037 116.8 57.3 67.0
36,9
Berane 717 37473 35068 93.6 52.3 48.9
35,1
Bi jelo Polj e 924 54437 50284 92.4 58.9 54.4
34,3
Budva 122 11538 15909 137.9 94.6 130.4
35,7
Danil ovgrad 501 14573 16523 113.4 29.1 33.0
37,2
Žablj ak 445 4900 4204 85.8 11.0 9.4 39,7
Kolašin 897 11044 9949 90.1 12.3 11.1
38,2
Kotor 335 22112 22947 103.8 66.0 68.5
38,1
Mojkovac 367 10725 10066 93.9 29.2 27.4
35,7
Ni kši 2065 73878 75282 101.9 35.8 36.5
36,2
Pl av 486 15684 13805 88.0 32.3 28.4
34,1
Pl uži ne 854 5219 4272 81.9 6.1 5.0 40,4
Pl jevlj a 1346 39188 35806 91.4 29.1 26.6
39,2
Podgori ca 1441 145696 169132 116.1 101.1 117.4
34,7
Rožaje 432 22330 22693 101.6 51.7 52.5
29,9
Ti vat 46 11146 13630 122.3 242.3 296.3
37,2
Ul ci nj 255 19667 20290 103.2 77.1 79.6
36,2
Herceg Novi 235 27006 33034 122.3 114.9 140.6
38,2
Ceti nj e 910 20139 18482 91.8 22.1 20.3
38,1
Šavnik 553 3680 2947 80.1 6.7 5.3 40,7
Crna Gora 13.812 591.269 620.145 104.9 42.8 44.9 35,9
Izvor: MONSTAT, 2003;
U periodu 1991-2003.g., i pored registrovanog ukupnog rasta od 4.9% za 12 godi na, nastavl jaju se negati vni
trendovi demografskog pražnjenja poj edi nih opština, posebno konti nentalnog regiona. Posmatrajuci kontinentalni
dio zemlje, karakteristicno je izraženo demografsko pražnjenje u 5 opština ovog regiona, narocito opština Šavnik,
15
Plužine, Žabljak, Andrijevica i Plav (smanjenje broja stanovnika od 10 do 20%), dok je smanjenje stanovnika do 10%
zabilježeno u 6 opština kontinentalnog regiona (Berane, Bijelo Polje, Kolašin, Mojkovac, Pljevlja, ali i Cetinje).
S druge strane, u istom periodu, središnj i i pri morski region karaktri še poveanje broja stanovnika od 15,8% i
6,02% respektivno. Porast broja stanovnika od preko 20% registrovan je u 3 opštine: Ti vat, Budva, i Herceg-Novi,
rast preko 10% u opstinama Bar, Podgorica I Danilovgrad, dok je umjerenije povecanje broja stanovnika registrovano
još u 4 opštine (Kotor, Ul cinj, Nikši I Rožaje).
Slika 1. Gustina nasel jenosti crnogorskih opština /2003/
Po standardima EU, demografski
ugrožena podruja, koj a zahtij evaju
poseban scenario razvojne podrške,
su ona podrucja sa ispod 6 stan/km². U
Crnoj Gori to su opštine Plužine i Šavnik.
Zbog specificnosti Crne Gore, u
demografski ugrožena podrucja možemo
svrstati sve one opštine kod kojih je
gustina naseljenosti ispod 25% prosjecne
gustine naseljenosti. U tom slucaju, rijec
je o 4 opštine – pored Šavnika i
Pluži na, tu su Žablj ak i Kolaši n.
Nasupot opštinama u kojima je prisutan
višedecenijski trend demografskog
pražnjenja prostora, hiperkoncentracij a
stanovni štva izražena je u opštinama
Tivat (6,6), Herceg Novi (3,1), Budva (2,9)
i Podgorica (2,6).
Isti trend je nastavljen i poslednjih godina, s obzirom da procjene Zavoda za statistiku Crne Gore o broju stanovnika
ukazuju na dalji odliv stanovni štva iz kontinental nog u sredi šnji i pri morski region zemlje. Tako je u 2008. godini
8
stopa rasta stanovništva u kontinentalnom regionu i dalje bila negativna i iznosila je -0,17% u odnosu na prethodnu
godinu, dok je središnji region karakterisalo povecanje broja stanovnika od 1,14%, a primorski od 0,53%.
Slika 2. Stadijumi demografske starosti po opštinama /2003/
Starosni sastav se uzima kao jedan od pokazatelja
dostignutog stepena u razvitku svake populacije, ali
I kao instrument za saznavanje demografske
prošlosti I predvidanje demografske buducnosti.
Rezultati popisa 2003 ukazuju da je demografsko
starenje stanovništva zahvati lo prostor cijele
CG; prosjecna starost stanovništva dostigla je nivo
od 35,9 godina, dok je 1991.godine bila 32,7
godina. Sve opštine razvrstavamo u tri stadijuma
demografske starosti:
1. na pragu demografske starosti (30-34 godine) su
3 opštine (Bijelo Polje, Rožaje I Plav)
2. duboka demografska starost I proces starenja
(40-43 godine) zahvatila je nisko natalitetna
podrucja 3 opštine (Plužine, Šavnik, Žabljak),
3. dok se ostalih 15 opština nalazi u zoni
demografske starosti (35-39 godina).
Regije gdje je prosjeca starost ispod 20 godina su u
stadijumu rane demografske mladosti, 20-24
godi ne je demografska mladost, a 25-29 godina je
demografska zrelost. Pros. starost preko 43 godi ne
je stadijum najdublje demografske starosti.
8
Prema procjeni Zavoda za statistiku
16
Istovremeno, raste broj radno sposobnog stanovništva
9
u kontinentalnom regionu (0,05% u 2008. u odnosu na
prethodnu godinu). Tendencija pada broja stanovnika u kontinentalnom regionu je na dugi rok nepovoljna, dok je
strukturno povecanje aktivnog stanovništva, narocito ako se može zapošljavati, povoljna tendencija. Pored toga,
paralelno sa povecanjem ukupnog stanovništva u središnjem i primorskom regionu, raste i broj radno sposobnog
stanovništva. Na to ukazuju i procjene Zavoda za statistiku, po kojima je u 2008. godini broj radno sposobnog
stanovništva u središnjem regionu povecan za 1,31%, dok je u primorskom regionu zemlje ovaj rast bio 0,67% u odnosu
na 2007. godinu.
Zaposl enost i nezaposl enost, kao znacajni indikatori socio-ekonomske razvijenosti, u Crnoj Gori imaju izraženu
regionalnu dimenziju.
Tabela 3. Zaposl enost i nezaposlenost – Crna Gora
Ukupno
zaposleni
Registrovana
nezaposlenost
Opstine
godišnii
prosjek 2009
mart 2010
ANDRIJEVICA 536 379
BAR 12.283 1.473
BERANE 6.077 1.871
BIJELO POLJE 8.643 4.023
BUDVA 10.660 684
CETINJE 4.197 1.554
DANILOVGRAD 3.158 802
HERCEG NOVI 12.254 1.224
KOLAŠIN 1.846 653
KOTOR 6.723 1.012
MOJKOVAC 1.723 793
NIKŠI 18.682 4.108
PLAV 1.403 446
PLJEVLJA 7.284 2.656
PLUŽINE 937 142
PODGORICA 64.736 7.851
ROŽAJE 3.187 1.227
ŠAVNIK 295 144
TIVAT 4.129 851
ULCINJ 4.400 775
ŽABLJAK 999 270
CRNA GORA 174.152 32.938
Ukupan broj zaposlenih u u periodu 2005-2009. rastao je u
kontinui tetu, što potvrdjuje podatak da je prosjecna stopa rasta
broja zaposlenih u ovom periodu iznosila 3,6%, a ukupan broj
zaposlenih lica je na kraju 2009. godine iznosio 169.859 (u
odnosu na 169.160 osoba na kraju 2008. i 159.223 na kraju
2007.)
10
. Ovo ukazuje na znacajne pozitivne efekte sistemskih
mjera podrške preduzetništvu i povecanje broja registrovanih
privrednih društava i preduzetnika.
Medutim, posmatrano po regionima, u periodu nakon
2005.godine, ispoljena su razlicita kretanja broja zaposlenih.
Broj zaposlenih u kontinentalnom regionu je u ovom periodu
povecan, ali je taj rast bio sporiji od rasta broja zaposlenih u
središnjem i primorskom regionu zemlje. Tako se u 2009.
godini, od ukupnog broja zaposlenih u Crnoj Gori, na
kontinentalni region odnosilo oko 20%.
Generalno, ukoliko analiziramo period od 2005. do 2009.
godine, kada je ostvarivana pozitivna prosjena stopa rasta
broja zaposlenih (3,6%), ocigledno je da je ova stopa rasta bila
znatno manja od prosjecne stope realnog rasta BDP-a (koja je u
periodu 2005-2009. iznosila 5,26%). U skladu sa tim, realni rast
BDP-a nije bio pracen adekvatnom stopom rasta broja
zaposlenih.
Broj nezaposl enih li ca
11
u Crnoj Gori se permanentno smanjivao u periodu 2005-2009.godina, tako da je na kraju
2009. godine ukupan broj nezaposlenih iznosio 30.169, i bio je smanjen za 18.676 lica u odnosu na 2005. godinu.
Posmatrano po regionima, najmanje smanjenje broja nezaposlenih, ostvareno je u kontinentalnom dijelu zemlje. Broj
nezaposlenih u martu 2010. godine bio je 32.938 (mart 2009. – 28.184), što je rast za 3.754 nezaposlena (11,2%).
Stopa nezaposlenosti u Crnoj Gori je u ovom perodu smanjena sa 18,48% u 2005. godini, na 11,42% u 2009. godini.
2.1.3 Strukturne promjene
Dugorocno posmatrano, najznacajnije strukturne promjene u jednoj ekonomiji se odnose na ueše pojedi ni h
privrednih sektora u ukupnom bruto domaem proizvodu. Na osnovu ucešca pojedinih sektora u cjelokupnoj
ekonomiji, ocjenjuje se nivo privredne razvijenosti, odnosno, definišu se osnovni trendovi. Struktura crnogorske
ekonomije ogleda se u strukturi njenog bruto domaceg proizvoda. Naime, u strukturi ekonomije, posmatrano po bruto
dodatoj vrijednosti, prema podacima MONSTAT-a iz 2008.
12
usluge ucestvuju sa oko 62%. Iako cini samo dio sektora
9
U radno sposobno stanovništvo se ubraja stanovništvo izmedu 15 i 64 godine starosti.
10
CBCG, Zavod za zapošljavanje
11
U analizi zaposlenosti i nezaposlenosti, korišeni su podaci Zavoda z zapošljavanje i CBCG
12
Statistiki godišnjak 2009. str. 71, bruto vrijednost proizvodnje po KD i bruto domai proizvod u tekuim cijenama
17
usluga, turizam je kljucna komponenta ekonomije i glavni izvor rasta, narocito na Primorju. Industrijska proizvodnja,
predstavlja oko 11% ukupne ekonomije. Pol joprivreda ini oko 7,5% ekonomi je i predstavlja znacajan izvor prihoda
za veliki dio stanovništva koji živi u ruralnim podrucjima zemlje. Slicna struktura je zabilježena i u 2007. godini. U odnosu
na 90-te godine, smanjen je udio poljoprivrede i industrije u ukupnoj ekonomiji, što je slicno strukturnim promjenama u
velikom broju zemalja u svijetu.
Pored bruto domaceg proizvoda, kao osnovnog pokazatelja razvijenosti pojedinih ekonomija i strukturnih promjena u
ekonomijama, postoji još nekoliko pokazatelja koji ukazuju na nivo društvenog razvoja i kvaliteta života kao posljedice
strukturnih i ostalih promjena u ekonomiji. Jedan od takvih pokazatelja je indeks razvoja po mjeri ovjeka - HDI (eng.
Human Development Index), kao komparativna mjera oekivanog trajanja života, pismenosti, obrazovanj a i
životnog standarda zemalj a u svijetu.
13
Prema izvještaju UNDP-a, HDI za Crnu Goru u 2007. je bio 0,834, što
predstavlja povecanje u odnosu na 2006. godinu (kada je HDI bio na nivou od 0,828). Time se, po ovom izvještaju, Crna
Gora svrstava u grupu zemalja sa visokim razvojem po mjeri covjeka u okviru grupe zemalja u razvoju, i zauzima 62.
mjesto na listi
14
.
Strukturne promjene u jednoj privredi ogledaju se i u promjenama u nejednakosti dohotka stanovništva. Najcešca, mada
ne i najbolja mjera nejednakosti dohotka jeste Gi ni koefi cijent. Vrijednost ovog koeficijenta se krece izmedu nule (kada
je dohodak medu gradanima jednako distribuiran) i jedan (kada jedna osoba raspolaže ukupnim dohotkom). Prema
tome, što je Gini koeficij ent bli ži jedinici, vee su nej ednakosti u društvu. Prema podacima Ministarstva rada i
socialnog staranja, Gini koeficijent je u Crnoj Gori smanjen u 2008. na 25,3% sa 26,4% u 2007.godini, što pokazuje
postepeno smanjenje nejednakosti u Crnoj Gori.
2.1.4 Konkurentnost crnogorske pri vrede
Jedna od opšte prihvacenih ocjena globalne konkurentnosti jedne privrede u svijetu u poslednjih nekoliko godina je
Indeks globalne konkurentnosti (eng. Global Competitiveness Index) koji objavljuje Svjetski ekonomski forum (eng.
World Economic Forum) u okviru izvještaja o globalnoj konkurentnosti.
Indeks gl obalne konkurentnosti (IGK) u toj studiji ocenjuje 133 zemlje širom svijeta na osnovu velikog broja faktora
koji uticu na poslovno okruženje, grupisanih u dvanaest grupa, i to: institucije, infrastruktura, makroekonomska
stabilnost, zdravstvo i osnovno obrazovanje, visoko obrazovanje i obuka, efikasnost tržišta roba i usluga, efikasnost
tržišta radne snage, sofisticiranost finansijskog tržišta, tehnološka spremnost, velicina tržišta, sofisticiranost poslovanja i
inovacije. Prema izvještaju o globalnoj konurentnosti za 2009-2010. koji je objavio Svjetski ekonomski forum, Crna Gora
je zauzela 62. mj esto sa vrijednošcu i ndeksa 4,16 što predstavlja napredak za 3 mjesta u odnosu na prethodnu godinu.
Posmatrajuci Jugoistocnu Evropu, Crna Gora je lider u regionu ispred Rumunije (64), Hrvatske (72), Bugarske (76),
Makedonije (84), Srbije (93), Albanije (96) i Bosne i Hercegovine (109).
Tabel a 4: Crna Gora u Izvještaj u o gl obalnoj konkurentnosti
Rang (od 133) Rezultat (1-7)
IGK 2009-2010 62 4,2
IGK 2008-2009 (od 134) 65 4,1
IGK 2007-2008 (od 131) 82 3,9
Osnovni faktori 65 4,4
Institucije 52 4,3
Infrastruktura 93 3,0
Makroekonomska stabilnost 70 4,6
Zdravstvo i osnovno obrazovanje 40 5,8
Faktori efikasnosti 65 4,1
13
Human Development Index se izraunava po metodologiji definisanoj od strane UNDP-a. Posljednji Izvještaj o
razvoju po mjeri ovjeka za Crnu Goru je objavljen u oktobru 2009. godine, na osnovu podataka iz 2007. godine.
Izvještaj je radjen za 192 zemlje, od kojih su njih 180 lanice UN-a.
14
Naime, po Izvještaju o humanom razvoju UNDP-a, sve zemlje se, zavisno od visine indeksa humanog razvoja dijele na
zemlje sa veoma visokim humanim razvojem, zemlje sa visokim humanim razvojem, zemlje sa srednjim humanim
razvojem i zemlje sa niskim humanim razvojem. Prva kategorija zemalja se odnosi na razvijene zemlje, dok se ostale tri
kategorije odnose na zemlje u razvoju.
18
Visoko obrazovanje i obuka 57 4,2
Efikasnost tržišta robe 58 4,3
Efikasnost tržišta radne snage 53 4,5
Sofistiranost finansijskog tržišta 17 5,0
Tehnološka spremnost 45 4,1
Velicina tržišta 124 2,2
Faktori inovativnosti 68 3,6
Sofisticiranost poslovanja 80 3,8
Inovacije 56 3,3
Izvor: The Global Competitiveness Index 2009–2010; © 2009 World Economic Forum
U odnosu na indeks global ne konkurentnosti 2008-2009, najveci napredak napravljen je u oblasti inovacija (32
mjesta), efikasnosti tržišta radne snage (11), sofisticiranosti finansijskog tržišta (10) i sofisticiranosti poslovanja (10), a
manji na podrucju institucija i infrastrukturnih promjena, dok je znacajan pad zabilježen na nivou makroekonomske
stabilnosti . U nastavku je dat uporedni prikaz Crne Gore sa EU 27 i Jugoistocnom Evropom na osnovu posmatranih
dvanaest oblasti, odnosno stubova konkurentnosti.
Slika 3. Crna Gora i EU 27 Sli ka 4. Crna Gora i Jugoistona Evropa
0
1
2
3
4
5
6
7
Inst i t uci j e
Inf r ast r ukt ur a
M akr oekonomska
st abil nost
Zdr avst vo i o snovno
obr azovanje
Vi soko obr azovanje i
ob uka
Ef ikasnost t r zi št a
r obe
Ef i kasnost t r zišt a
r adne snage
Sof ist ici r anost
f in an si jskog t r zišt a
Tehnol oška
spr emnost
Veli ci na t r zišt a
Sof i st i cir anost
poslovanja
Inovaci je
EU 27 Cr na Gor a
0
1
2
3
4
5
6
7
Inst i t uci j e
In f r ast r u kt u r a
M akr oekonomska
st abi l nost
Zdr avst vo i osnovno
obr azovanj e
Vi soko obr azovanj e i
obuka
Ef i kasnost t r zi št a
r obe
Ef i kasnost t r zi št a
r adne snage
Sof i st i ci r anost
f i nansi j skog t r zi št a
Tehnol oška
spr emnost
Vel i ci na t r zi št a
Sof i st i ci r anost
posl ovanj a
Inovacij e
Jugoi st ocna Evr opa Cr n a Gor a
Poslovanje
U okviru Izvještaja o globalnoj konkurentnosti, dat je i prikaz najznaajnih faktora koj i utiu na poslovanje preduzea
u Crnoj Gori. Tabela 3 pokazuje listu od 15 faktora, za koju su ispitanici upitani da odaberu pet najproblematicnijih za
poslovanje u njihovoj zemlji/ekonomiji i rangiraju ih od 1 (najviše problematican) do 5 (najmanje problematican). Rezultati
istraživanja u Crnoj Gori su pokazali da najvece prepreke prilikom poslovanja predstavljaju neefikasna državna
birokratija, neadekvatna infrastruktura i pristup finasijama.
Tabela 5: Faktori posl ovanja koj i predstavljaju naj vei problem za razvoj
Faktori posl ovanja % odgovora
Nefikasna državna birokratija 16,1
Neodgovarajuca infrastruktura 15,4
Pristup finansijama 14,6
Neodgovarajuca obrazovana radna snaga 11,2
Korupcija 10,6
Restiktivni radni propisi 8,2
Poreski propisi 6,9
Niska radna etika domace radne snage 5,3
Poreske stope 4,1
Kriminal i krade 2,2
19
Propisi o stranoj valuti 1,9
Inflacija 1,7
Politicka nestabilnost 1,0
Loše javno zdravlje 0,7
Nestabilnost vlade 0,0
Izvor: The Global Competitiveness Index 2009–2010, © 2009 World Economic Forum
Ekonomske sl obode
Dostignuti stepen ekonomskih sloboda u jednoj zemlji može se posmatrati kroz dva indeksa, i to: indeks ekonomskih
sloboda Fondacije Heritage i indeks ekonomskih sloboda kanadskog Fraser instituta:
a) Indeks ekonomski h sl oboda Fondacije Heritage (Index of Economic Freedom, Heritage Foundation) se više oslanja
na pokazatelje regulative u deset oblasti važnih za ekonomske slobode. Prema ovoj metodologiji, u 2010. godini, Crna
Gora zauzima 68. mjesto na svijetu najslobodnijih zemalja sa indeksom cija je vrijednost 63,6 što predstavlja povecanje
od 5,4 poena u odnosu na prethodnu godinu, kao rezultat unapredenja sedam od deset oblasti. Posmatrajuci zemlje
Jugoistocne Evrope, bolje rangirane zemlje od Crne Gore su: Albanija (53), Makedonija (56) i Rumunija (63), dok su
slabije rangirane Bugarska (74), Hrvatska (92), Srbija (104) i Bosna i Hercegovina (110).
Tabel a 6: Ekonomske slobode u Crnoj Gori, 1
Deset ekonomskih sloboda Rezultat Promj ena
Sloboda poslovanja 70,1
Trgovinske slobode 83,2
Fiskalne slobode 90,0
Javna potrošnja 54,4
Monetarne slobode 73,2
Investicione slobode 55,0
Finansijske slobode 50,0
Imovinska prava 40,0
Borba protiv korupcije 34,0
Sloboda na tržištu rada 86,4
Izvor: Index of Economic Freedom, Heritage Foundation
b) Drugi pokazatelj je i ndeks ekonomskih sloboda u svijetu prema Gwartneyu i Lawsonu (Index of Economi c
Freedom of the Worl d, EFW) koji obj avlj uj e kanadski Fraser Institute. Indeks ekonomskih sloboda EFW je
razradeniji i obuhvata niz komponenti iz pet podrucja ekonomskih sloboda, a ocjene komponenti dobijene su na osnovu
više od 40 pokazatelja, od kojih veliki dio cine makroekonomski pokazatelji. Prema ovom indeksu objavljenom u
Godišnjem izvještaju ekonomskih sloboda u svijetu 2009, Crna Gora zauzima 81. mjesto na ljestvici najslobodnijih
zemalja na svijetu sa vrijednošcu indeksa od 6,58. Prema ovom indeksu sloboda, Crna Gora se nalazi ispred Srbije (84),
Makedonije (89), Hrvatske (95) i Bosne i Hercegovine (105), a iza Albanije (57), Rumunije (73) i Bugarske (76).
Tabel a 7: Ekonomske slobode u Crnoj Gori, 2
Oblasti ekonomski h sloboda Rezul tat Rang
Velicina Vlade
15
5,5 110
Pravna struktura i zaštita imovinskih prava 5,4 78
Pristup zdravom novcu 7,3 96
Sloboda medunarodne trgovine 7,4 45
Regulacija 7,3 33
Izvor: Economic Freedom of the World 2009 Annual Report
15
Odnosi se na ukupnu budžetsku potrošnju; transfere i subvencije; državna preduzeca i investicije i najvišu granicnu poresku stopu.
20
Zaklj uak
Evropska unij a ima 27 država lanica i 271 region. Socijalne i ekonomske razlike izmedu ovih regiona su znacajne
tako da svaki cetvrti region ima bruto domaci proizvod (BDP) po stanovniku manji od 75% prosjeka svih 27 clanica. EU
je uvidjela potrebu smanjenja navedenih nejednakosti i jacanja konkuretnosti svih svojih regiona, kako bi, kao cjelina,
ostala konkurentna na svjetskim tržištima. Pojam konkurentnosti time se sve više proširuje i na regionalni nivo.
Konkurentan region je onaj region koji uspijeva da privuce i zadrži uspješne kompanije i poveca životni standard svojih
stanovnika. Kvalitetna radna snaga i ulaganja biraju upravo one regione koji se smatraju konkuretnima. Prema definiciji
Evropske komisije iz 1998. godine, regionalna konkurentnost podrazumijeva sposobnost regiona da proizvodi robu i
usluge koji ce biti konkurentni na svjetskom tržištu.
U prošlosti, konkurentnost regiona se nastojala postici privlacenjem medunarodno konkurentnih kompanija, što se
pokazalo samo djelimicno uspješnom strategijom. Novi pristup regionalnom razvoju naglašava razvoj konkurentnosti
domaih kompanija i podstie održi vo korišenje svih vrsta resursa u pojedinom regionu.
Imajuci u vidu navedeno, EU je kreirala programe za podsticanje konkurentnosti koji pomažu regionima da predvide i
pokrenu privredne promjene tako što ce podstaci inovativnost, razvoj društva znanja, zaštitu životne sredine i
poboljšanje pristupa svemu navedenom. Jacanje konkurentnosti svih crnogorskih JLS pretpostavka je konkurentnije
Crne Gore na globalnom nivou.
2.2 Teritorij alna i stati sti ka podj el a Crne Gore
2.2.1 Teritorij alna podjela
Ustavom Crne Gore jemi se pravo na l okalnu samoupravu, odnosno pravo graana i organa lokalne
samouprave da ureuj u i upravl jaju odreenim javni m i drugim posl ovima, na osnovu sopstvene odgovornosti i
u interesu l okalnog stanovništva. Osnovni oblik lokalne samouprave je opština, a mogu se osnivati drugi oblici lokalne
samouprave. Ustavom je propisano da opština ima svojstvo pravnog lica i da je samostalna u vršenju svojih nadležnosti.
Pored ustavne regulative, nadležnosti lokalne samouprave propisane su i zakonskom regulativom.
Crna Gora je teritorijal no organizovana u 19 opština, Glavni grad i Prij estonicu. Granice opština, Glavnog grada i
Prijestonice utvrdene su granicama pripadajucih naselja. Rad i finansiranje lokalne samouprave uredjen je kroz dva
vazna zakona:
1. Zakon o l okalnoj samoupravi (Sl. list RCG 42/03, 28/04, 75/05, 13/06, i Sl. list CG 88/09) kojim je uredjen nacin
obavljanja poslova JLS (jedinica lokalne samouprave). Zakon je usaglašen sa Evropskom poveljom o lokal noj
samoupravi i u kom su usvojena nacela koja se odnose na decentralizaciju, demokratizaciju, supsidijarnost,
izjednacavanje hijerarhije izmedu centralnih i lokalnih organa, nacelo samoorganizovanja i nacelo održivog razvoja.
16
2. U poslednjih nekoliko godina znacajne aktivnosti su posvecene reformi lokalnih javnih finansija. Krajem 2003. godine
donesen je Zakon o finansiranju lokalne samouprave (Sl. list RCG, 42/03 i 44/03, Sl. list CG 5/08 i 51/08) koji se
primjenjuje od januara 2004. godine. Izmjene Zakona o finansiranju lokalne samouprave, koje su stupile na snagu 01.
januara 2008. godine, trebalo je da predstavljaju znacajno unapredenje finansiranja lokalne samouprave u smislu veceg
stepena fiskalne autonomije i obezbjedivanja izdašnih prihoda iz kojih jedinice lokalne samouprave mogu da finansiraju
poslove iz svoje nadležnosti. Aktivnosti su usmjerene na jacanje fiskalnog kapaciteta JLS, što se uoblicava i kroz
zakonska rješenja.
2.2.2 Statisti ka podjel a
Kada je u pitanju statisticka podjela Crne Gore, prema kriterijumima EUROSTAT-a o podjeli države na prostorne jedinice
za statistiku, Crna Gora se posmatra kao j edan region. Bez obriza što je Crna Gora prema navedenoj klasifikaciji
jedan region, postoje znacajne razlike u nivou razvij enosti jedinica lokalne samouprave (JLS), pa samim tim i širih
podrucja kojima pripadaju.
U Crnoj Gori ne postoje admi ni strativno odreeni regioni. Ipak, za potrebe analize i prepoznavanja razvojnih
prioriteta, posmatranje JLS pojedinacno može znaciti suviše mikro pristup. Sa druge strane, zbog ogranicene
16
Akcioni plan za reformu lokalne samouprave, 2009. godine.
21
mogucnosti absorpcije finansijskih sredstava na nivou JLS (izuzev Glavnog grada Podgorice), postoji potreba
posmatranja JLS u kontekstu pri rodnog okruženja koj em pri pada. Zbog prirode razvojnih problema, Nikšic je uvršten
u kontinentalni region, a zbog svoje povezanosti sa primorskim opštinama, kako u dijelu pojedinih projekata koji se vec
realizuju, tako i u dijelu valorizacije svojih resursa kroz tranzitni turizam, Cetinje je uvršteno u primorski region. Dodatna
namjera bila je da se Podgorica kao glavni grad i administrativni centar izdvoji kako bi statisticki pregled regionalnih
razlika bio realniji. Stoga, u Strategiji regionalnog razvoja klasifikovali smo regione Crne Gore na kontinentalni, središnji i
primorski region, prema geografskim obilježljima na sledeci nacin:
Kontinentalni regi on cine sledece opštine: Andrijevica, Berane, Bijelo Polje, Mojkovac, Kolašin, Plav, Pljevlja, Plužine,
Rožaje, Šavnik, Žabljak, Nikšic.
U sredi šnjem regionu imamo Glavni grad Podgoricu i opštinu Danilovgrad, koje cine 1/3 stanovništva Crne Gore.
Podgorica je glavni grad, administrativni, privredni, univerzitetski i politicki centar Crne Gore.
Pri morski regi on, u kontekstu SRR, cine: Cetinje, Bar, Budva, Herceg-Novi, Tivat, Kotor, Ulcinj.
2.3 Regionalne razl ike
Teritorija države Crne Gore prostire se na 13.812km
2
, sa dužinom morske obale od 293,5km. Kad posmatramo jedinice
lokalne samouprave, postoji velika nesrazmjera u površini, broju stanovnika i gustini naseljenosti. U Crnoj Gori, Tivat je
najmanja opština po površini (46km
2
), dok je Nikšic najveca (2.065km
2
). Kontinentalni region se prostire na 67,8%, a
primorski region na 18,1% teritorije Crne Gore.
Gustina naseljenosti u sva tri regi ona je neujednaena, tako da je naseljenost manja u kontinentalnom dijelu, u
odnosu na središnji i primorski region. Najveca gustina naseljenosti je u središnjem regionu (95,6 stanovnika/km
2
). Na
lokalnom nivou postoje znacajne razlike u gustini naseljenosti, pri cemu je najveca gustina naseljenosti u opštini Tivat
(296 stanovnika/ km
2
), a najmanja u opštini Plužine (5 stanovnika/ km
2
). U Crnoj Gori ima 1256 naselja, od cega je 3,2%
urbanih i 96,8% ruralanih naselja. Opština Pljevlja ima najveci (159), dok opština Tivat ima najmanji broj naselja (12). S
obzirom da su mogucnosti obrazovanja i zaposlenja vece u urbanim naseljima, postoji stalna tendencija iseljavanja
ruralnih naselja.
Razvoj ni problemi sa kojima se danas suocava veliki broj crnogorskih JLS koje zaostaju u socio-ekonomskom smislu
za prosjekom u zemlji, ukjucuju niz negativnih obilježja od kojih su najznacajniji: visok nivo nezaposl enosti,
nerazvijena infrastruktura, nizak dohodak, ni zak nivo prihoda jedinica lokal ne samouprave, starenje
stanovništva, niska gusti na naselj enosti, te nedostatak kapaciteta j edinica lokal ne samouprave za strategijsko
pl aniranje.
Uspješno vodenje regionalne politike EU, kao važne snage kohezije i ekonomskih integracija izmedu regiona, zasniva se
na upotrebi niza pokazatelja, od kojih je najznacajniji bruto domai proi zvod (BDP) per capita mjeren paritetom
kupovnih snaga (PKS). U Crnoj Gori, usljed nedostatka zvanicnih podataka o bruto domacem proizvodu na nivou
jedinica lokalne samouprave, nije moguce analizirati udio jedinica lokalne samouprave, ili regiona u ukupnom BDP-u
Crne Gore. Drugim rijecima, nije moguce sagledati koje jedinice lokalne samouprave zaostaju za prosjekom razvijenosti
na nivou države ili su iznad njega, mjereno BDP PKS per capita. Ipak, u sagledavanju razlika u razvijenosti jedinica
lokalne samouprave i regiona u Crnoj Gori, znacajni su pokazatelji regionalnih razlika koji su korišceni kao elementi u
kalkulaciji indeksa razvijenosti.
U narednoj tabeli je dat pregled razlika na nivou JLS za odabrane pokazatelje u 2009. Kako pokazuje tabela, u
poslednje tri godine su ocigledne znacajne razlike u visini oporezivog dohotka po stanovniku, kako izmeu jedinica
lokal ne samouprave, tako i za razliite godi ne na nivou iste jedinice l okalne samouprave. Tako je oporezivi
dohodak po stanovniku u 2007. godini bio najveci u opštini Budva i iznosio je 298,49 €, dok je najmanji bio u Opštini
Andrijevica i iznosio je 0,68 €. Ovaj dohodak per capita je u opštini Budva u 2008. i 2009. smanjen na 162,00 € i 31,43 €
respektivno, dok je u opštini Andrijevica takode smanjen na 0,10 € i 0,0 € u 2008. i 2009. godini.
22
Tabela 8: Soci o-ekonomske razl ike na nivou jedinica lokalne samouprave
Napomena: Kalulacije pokazatelja per capita su napravljene na osnovu podataka o broju stanovnika na osnovu popisa 2003. godine.
Izraunavanje udjela obrazovanog stanovništva u ukupnom stanovništvu dobi izmeu 15 i 64 godine, raeno je na osnovu podataka
iz popisa 2003. godine. Za izraunavanje opšteg kretanja stanovništva, korišeni su podaci od dva poslednja popisa.
Takode, razlike u budžetski m prihodima j edinica lokalne samouprave per capita su vi dne, kako izmeu jedinica
lokal ne samouprave, tako i za razli i te godine na ni vou iste jedi ni ce l okalne samouprave. Tako su budžetski
prihodi jedinica lokalne samouprave per capita u 2007. bili najveci u opštini Budva i iznosili su 1.628,56 €, a najmanji u
opštini Berane (50,31€), što je 32 puta manje. Ovi prihodi per capita su u opštini Budva u 2008. i 2009. godini iznosili
3.321,14 € i 2.298,55 €, tako da je Budva tokom sve tri analizirane godine bila opština sa najvecim budžetskim
prihodima per capita. Sa druge strane, u 2008. godini, najmanji budžetski prihod per capita je imala opština Andrijevica
(46,16€), a u 2009. godini opština Šavnik u iznosu od 34,61 € (što predstavlja pogoršanje u odnosu na 2008. kada su
budžetski prihodi per capita ove opštine iznosili 135,24 €).
Pokazatelj nezaposlenosti, odnosno prosj ena stopa nezaposlenosti u 2007. godini je bila najniža u opštini Budva
(6,07%), a najviša u opštini Andrijevica (16,98%). U 2008. godini, najnižu stopu nezaposlenosti je i dalje imala opština
Budva (5,34%), dok je najvecu stopu nezaposlenosti imala opština Cetinje gdje je stopa nezaposlenosti povecana na
19,32% u odnosu na 9,02% u 2008. godini. U 2009. godini, opština Plužine je imala najnižu stopu nezaposlenosti
(6,72%), dok je najvecu stopu nezaposlenosti i dalje imala opština Cetinje (17,80%), što je 2,65 puta više u odnosu na
stopu nezaposlenosti u opštini Plužine.
Razlike izmedu opština su velike i kada je u pitanju broj stanovnika, odnosno prirodno kretanje stanovništva. Naime,
opštine u kontinentalnom dijelu Crne Gore, u periodu izmedu dva poslednja popisa, karakteriše smanjenje broja
stanovnika, tako da je opština Plav imala najvecu negativnu stopu rasta stanovništva (-28,5%), dok je opština Budva
imala najvecu pozitivnu stopu rasta stanovništva (35,78%) u periodu izmedju dva popisa.
Pokazatelj obrazovanj a stanovništva takode ukazuje na velike razlike izmedu JLS. Prema rezultatima popisa iz 2003.
godine o kretanju stanovništva starosti izmedu 15 i 64 godine, kao i prema rezultatima popisa o obrazovanom
stanovništvu, opština Rožaje je opština sa najnižim udjelom obrazovanog stanovništva u ukupnom broju radno-
sposobnog stanovništva (44,90%), dok je najveci udio obrazovanog stanovništva u ukupnom stanovništvu izmedu 15 i
64 godine u ovom periodu bilo u opštini Herceg-Novi (90,40%).
Pored znacajnih razlika koje postoje izmedju jedinica lokalne samouprave, kada je rijec o odabranim pokazateljima
kojima se mjeri njihova razvijenost, Crnu Goru karakteriše postojanje znacajnih razlika u ovim pokazateljima i na nivou
regi ona.
Analizom oporezivog dohotka po stanovniku, ocigledne su razlike izmedu regiona u minimalnim i maksimalnim
vrijednostima ovog pokazatelja po glavi stanovnika. Tako je oporezivi dohodak per capita bio najnižu u Kontinentalnom
regionu i iznosio je 5,99 EUR, ili 5,39 puta manje nego u Primorskom regionu (32,31 EUR) u 2009. godini.
Kada se posmatraju budžetski prihodi per capita prema regionima, najniža vrijednost je takodje zabilježena u u
kontinentalnom regionu (120,33 EUR), što je u 2009. godini bilo 4,84 puta manje nego u Primorskom regionu (582,61
EUR).
17
Umanjeni za prireze porezu na dohodak prihode iz Egalizacionog fonda, uslovne dotacije, donacije, pozajmice, subvencije, prihode od prodate
imovine i prenesena sredstva iz prethodne godine.
Jedinica l okal ne samouprave
Pokazatelj
Mi nimum Maksimum Raspon
Ukupni oporezivi dohodak per capita (u €) u 2009. 0,0 61,36 -
Budžetski prihodi JLS
17
per capita u € 34,61 2.298,55 66,41
Prosj ena st opa nezaposlenosti u 2009. 6,72% 17,80% 2,65
Udi o obrazovanog stanovništva (SSS, VS, VSS) u
stanovništvu od 15 do 64 godine
44,90% 90,40% 2,01
Opšte kretanj e stanovni štva u 2003. (1991=100) 71,51 135,78 1,89
23
Pokazatelj nezaposlenosti, odnosno prosjena stopa nezaposlenosti, najviša je u Kontinentalnom regionu i iznosila je
14,65% u 2009. godini, dok je bila najniža u Središnjem regionu i iznosila je 9,09%. ,
Pokazatelj obrazovanja stanovni štva je najveci u Središnjem regionu 78,54% i 1,22 puta je veca nego u
Kontinentalnom regionu (gdje je iznosila 64,35%).
Važan pokazatelj regionalnog razvoja su i demografska kretanja. Medu regijama u depopulaciji prednjaci Kontinentalni
region, koga karakteriše smanjenje broja stanovnika za 7,4% u 2003. godini u odnosu na 1991. godinu, dok je najveci
rast stanovništva ostvaren u Primorskom regionu od 14,62%. Detaljniji prikaz prethodno opisanih regionalnih razlika je
dat u sljedecoj tabeli:
Tabela 9: Soci o-ekonomske razl ike na nivou regiona
Napomena: Kalulacije pokazatelja per capita su napravljene na osnovu podataka o broju stanovnika na osnovu popisa 2003. godine.
Izraunavanje udjela obrazovanog stanovništva u ukupnom stanovništvu dobi izmeu 15 i 64 godine, raeno je na osnovu podataka
iz popisa 2003. godine. Za izraunavanje opšteg kretanja stanovništva, korišeni su podaci od dva poslednja popisa.
Pored razlika izmedju tri posmatrana regiona, Crnu Goru karakteriše postojanje razlika izmedju osnovnih pokazatelja
kojima se mjeri razvijenost, i unutar samih regiona. Ove razlike i zmeu opšti na u okvi ru istog regi ona su prikazane u
sljedecoj tabeli:
Tabela 10: Socio-ekonomske razlike na nivou jedini ca lokal ne samouprave u okviru regiona
Napomena: Kalulacije pokazatelja per capita su napravljene na osnovu podataka o broju stanovnika iz popisa 2003. godine.
Izraunavanje udjela obrazovanog stanovništva u ukupnom stanovništvu dobi izmeu 15 i 64 godine, raeno je na osnovu podataka
iz popisa 2003. godine. Za izraunavanje opšteg kretanja stanovništva, korišeni su podaci iz dva poslednja popisa.
S obzirom da su jedinice lokalne samouprave nosioci lokalnog i regionalnog razvoja, bitno je sagledati razvijenost
jedinica lokalne samouprave prema sledecim pokazateljima: ljudski resursi, priviredni poslovi, unapreenj e
18
Umanjeni za prireze porezu na dohodak prihode iz Egalizacionog fonda, uslovne dotacije, donacije, pozajmice, subvencije, prihode od prodate
imovine i prenesena sredstva iz prethodne godine.
19
Umanjeni za prireze porezu na dohodak prihode iz Egalizacionog fonda, uslovne dotacije, donacije, pozajmice, subvencije, prihode od prodate
imovine i prenesena sredstva iz prethodne godine.
Regioni
Pokazatelj
Mi ni mum Maksimum Raspon
Ukupni oporezi vi dohodak regiona per capita (u €) u 2009. 5,99 32,31 5,39
Budžetski prihodi regi ona
18
per capita u € 120,33 582,61 4,84
Prosjena stopa nezaposlenosti na ni vou regi ona u 2009. 9,09% 14,65% 1,62
Udio obrazovanog stanovni štva (SSS, VS, VSS) u
stanovništvu od 15 do 64 godine
64,35% 78,54% 1,22
Opšte kretanje stanovništva u 2003. (1991=100) 92,6 114,62 1,24
Razl ike po JLS konti nent alnog
regiona
Razlike po JLS sredi šnjeg
regiona
Razl ike po JLS primorskog
regiona
Pokazat elj
Min Max Raspon Mi n Max Raspon Min Max Raspon
Ukupni oporezivi dohodak
per capita (u €) u 2009.
0,3 19,08 63,56 13,76 83,70 6,08 7,98 61,36 7,67
Budžet ski prihodi JLS
19
per
capita u € u 2009.
34,61 414,01 11,96 77,67
262,6
0
33,80 144,4 2298,55 15,91
Prosjena st opa
nezaposl enosti u 2009.
6,72 18,54 2,76 8,96 10,45 1,17 7,37 17,80 2,42
Udi o obrazovanog
stanovništva (SSS, VS, VSS)
u stanovništvu od 15 do 64
godi ne, 2003
44,9 77,9 1,73 71,6 79,2 1,10 53,6 90,4 1,69
Opšte kret anje stanovni štva
u 2003. (1991=100)
71,51 98,80 - 111,25 112,3 1,009 83,80 135,78 1,62
24
stanovanja i ureenje prostora, zdravstvo, strateška dokumenta, rekreaci ja i kul tura, obrazovanje i socij alna
zaštita.
Organi zaciona struktura l okalnih samouprava
Zakonom o lokalnoj samoupravi propisano je da se za vršenje poslova uprave formiraju organi lokal ne uprave
(sekretarijati, uprave, direkcije, biroi i sl.) i da se za vršenje specificnih poslova osniva komunalna policija, posebne
službe i centri. Za vršenje poslova koji zahtijevaju posebna strucna znanja i samostalnost u radu mogu se, odlukom
predsjednika opštine, osnivati agencij e. Ovo rješenje primijenjeno je u praksi, s tim što se broj organa u opštinama
krece od jednog (Plužine) do šesnaest u opštini Nikšic i Glavnom gradu Podgorici. Takode, znacajne su razlike i u broju
privrednih društava i javnih ustanova ciji je osnivac lokalna samouprava.
Ažurnost u donošenju strateških dokumenta
Važan pokazatelj razvijenosti lokalnih samouprava je i ažurnost u donošenju strateških dokumenta. Stupanjem na snagu
novog Zakona o ureenju prostora i izgradnj i objekata ( Sl. List CG, br. 51/08) lokalne samouprave imaju obavezu da
donesu novi Prostorno-urbani stiki plan lokal ne samouprave. Vecina opština je u toku izrade i donošenja prostorno-
urbanistickog plana.
Kada je u pitanju strateški plan razvoja, vecina JLS je imala strategiju koja je odnosila na period 2004 – 2008. godinu.
Nove strateške planove razvoja lokalne samouprave, donijele su opštine: Berane, Bijelo Polje, Kolašin, Plav i Nikšic.
Pored ovog osnovnog strateškog dokumenta, postoji potreba za izradom strateških dokumenata poput Strategija razvoja
turizma opštine, Strategija ruralnog razvoja opštine, Plan upravljanja kulturnim dobrima, kao i Plan upravljanja prirodnim
dobrima. Medutim, u najvecem broju JLS nije prepoznata potreba za donošenjem ovih strateških dokumenata.
Pri vredni posl ovi lokal ne samouprave
Jedan od bitnih pokazatelja regionalnog razvoja je i privredna i nfrastruktura na teritoriji jednica lokalne samouprave.
Svi regionu imaju zastupljenju poslovnu infrastrukturu u vidu preduzetniki h zona, industrij skih zona, slobodni h
zona, biznis i nkubatora. Najvecu površinu i razvijenost privrednih zona ima primorski region (oko 3.200ha, u poredenju
sa 670ha u kontinentalnom i 1.300ha u središnjem dijelu zemlje), s obzirom na velicinu zona opština Ulcinj, Budve i
Bara. Privredne zone opštine Budva usmjerene su na razvoj turizma, dok su privredne zone u opštini Bar mješovite,
pomorske i servisne namjene. Ipak, poslovna infrastruktura nije dovoljno razvijena i postoji potreba za unapredenjim u
svim regionima.
Važan pokazatelj regionalnog razvojnog potencijala na nivou regiona je i broj preduzetnika, mikro, malih i srednji h
preduzea (MMSP). Prema broju preduzetnika i MMSP, prednjaci primorski region, koji ima 2,2 puta više registrovanih
preduzetnika i MMSP od kontinentalnog dijela. Najveci broj aktivnih preduzetnika i MMSP je u Glavnom gradu, cak 30%
ukupnog broja MSP u Crnoj Gori (za više detalja vidjeti Annex 1).
2.4 SWOT analiza (snage, slabosti, šanse i pri jetnj e)
SWOT analiza predstavlja presjek svih faktora koji uticu na stanje i razvoj lokalnih samouprava. Snage i slabosti su
unutrašnji pozitivni i negativni elementi na koje se može uticati, dok su šanse i prij etnj e spoljašnji pozitivni i negativni
faktori na koje se ne može uticati, ali se mogu predvidjeti, usaglašavati, i može im se prilagodavati.
Analiza snaga, slabosti, šansi i prijetnji za tri regiona izradena je u saradji sa lokalnim samoupravama
20
. SWOT analiza
je uradena prema sledecim faktorima: ljudski resursi, životna sredina, ekonomske aktivnosti, infrastruktura i usluge, kao i
strateški razvojni planovi i propisi.
20
Na osnovu informacija prikupljenih kroz RR standard.
25
SWOT ANALIZA KONTINENTALNI REGION
SNAGE SLABOSTI
Ljudski resursi Raspoloživi ljudski resursi
Relativno dobre mogucnosti obrazovanja
Obrazovno stanovništvo
Nezaposlenost
Neuskladenost ponude i tražnje na tržištu radne snage
Depopulacija
Visok odliv obrazovanih ljudi
Životna sredina Biološka raznovrsnost, postojeca i potencijalna
zašticena podrucja
Vodni i šumski resursi, poljoprivredno zemljište
Zainteresovanost lokalnih samouprava i
stanovništva za rješavanje problema životne
sredine; saradnja sa civilnim sektorom
Neadekvatno upravljanje otpadom i otpadnim vodama –
nerazvijena komunalna infrastruktura
Odsustvo djelotvornih mehanizama za održivo
upravljanje prirodnim resursima
Nedovoljni kapaciteti (uopšte, kao i za razvoj projekata
za EU fondove)
Niska energetska efikasnost
Ekonomske
aktivnosti
Potencijali za razvoj ruralnog turizma
Strateški razvoj turizma
Razvoj preduzetništva
Biznis centri
Potencijal za razvoj šumarstva
Industrija zasnovana na poljoprivredi
Nerazvijena privredna infrastruktura Komplikovane
administrativne procedure
Neorganizovan otkup poljoprivrednih proizvoda
Saobraajna i
javna
infrastruktura
Razvijena telekomunikaciona mreža Nedovoljno razvijen sektor informacionih tehnologija
Putna i željeznicka infrastruktura
Pristup osnovnim uslugama u ruralnom podrucju
Strateški i
razvojni pl anovi,
propi si
Postoji svjest o potrebi donošenja
strategija razvoja JLS
U toku je donošenje prostorno-urbanistickih
planova lokalnih samouprava
Nepostojanje prostorno planske dokumentacije
Nepostojanje sektorskih strategija
Nepostojanje planova razvoja komunalnih poslova
Nepostojanje lokalnih planova zaštite životne sredine
Nepostojanje baza podataka lokalne samouprave
Nedostatak finansijskih sredstava
ŠANSE PRIJETNJE
Ljudski resursi Ulaganje u doživotno obrazovanje
Otvaranje novih obrazovnih institucija
Obuke o EU programima
Nizak prirodni priraštaj stanovništva
Dalja depopulacija stanovništva
Slabi kapaciteti za pripremu EU projekata
Životna sredina Bogata prirodna baština
Razvojni potencijali ruralnih podrucja
EU fondovi i ostali potencijalni izvori finansiranja
Obnovljivi izvori energije (vjetar, biomasa, voda)
Unapredenje upravljanja šumama, uz veci stepen
ukljucenosti lokalnih samouprava
Zastarjele tehnologije (Pljevlja, Nikšic); visoke emisije
CO2
Nelegalna gradnja koja ugrožava prirodne i druge
vrijednosti
Neplanska sjeca šuma
Nedostatak finansijskih sredstava
Elementarne nepogode
Ekonomske
aktivnosti
Novi trendovi u turizmu (biciklizam, lovni turizam,
splavarenje...)
Rastuca medunarodna tražnja za ruralnim
turizmom
Fondovi i aktivnosti Vlade CG i EU za razvoj
privrede i poboljšanje poslovnog okruženja
Novi trendovi razvoja organske hrane
Razvoj informacione tehnologije
Transfer znanja i tehnologija
Razvoj MSP
Razvoj masovnih turistickih projekata u susjednim
državama
Globalna i EU konkurencija
Nemogucnost privlacenju sredstava za razvoj obnovljivih
izvora energije
Saobraajna i
javna
infrastruktura
Izgradnja autoputa Bar-Boljare
Privatno-javno partnerstvo
Nepronalažnje investitora za ulaganja u infrastrukturu
Strateški pl anovi
i strategij e,
propi si
Mogucnost prekogranicne saradnje
(IPA programi )
Decentralizacija upravljanja razvojem
Neuskladenost politika razvoja lok. samouprave i države
Nepovoljni izvori eksternog finansiranja
Usporen proces decentralizacije
Nesprovodenje donesenih strateških planova
26
SWOT ANALIZA SREDIŠNJI REGION
SNAGE SLABOSTI
Ljudski resursi Obrazovne institucije
Obrazovna struktura
Pozitivna demografska kretanja
Mogucnost zaposlenja
Nedovoljna socijalna inkluzija
Nerazvijen sistem cjeloživotnog obrazovanja
Životna sredina Bogat biodiverzitet
Djelimicno izgradena komunalna infrastruktura
Progres u pripremi projektne dokumentacije
Relativno dobro razvijeni kapaciteti
Niska energetska efikasnost
Nizak stepen svijesti o životnoj sredini, posebno o
klimatskim promjenama
Neadekvatno zbrinjavanje posebnih tokova otpada
Neadekvatna kontrola pritisaka i nedovoljno efikasno
sprovodenje zakona
Ekonomske
aktivnosti
Biznis centri
Razvijanje privredne infrastrukture
Preduzetništvo
Veliki broj MSP
Odlicni uslovi za razvoj malog i srednjeg biznisa
Definisanje agroindustrijskih zona
Turisticki potencijali
Nedovoljna valorizacija kulturno – prirodne baštite
Nizak stepen ulaganja u istraživanje i razvoj
Zaštita intelektualne svojine
Znacajan stepen neiskorišcenosti poljoprivrednog
zemljišta
Smanjena likvidnost preduzeca
Saobraajna i
javna
infrastruktura
Ulaganja u putnu inftrastrukturu
Aerodrom
Dobra saobracajna povezanost
Razvijena telekomunikaciona mreža
Kvalitet transportnih usluga
Zastarjela željeznicka infrastruktura
Strateški i
razvojni pl anovi,
propi si
Višegodišnji investicioni plan
Detaljni urbanisticki planovi
Potreban novi strateški plan razvoja lokalne
samouprave
Potreban geografski informacioni sistem
Ne postoji pouzdana baza statistickih podataka
Neuskladenost dinamike razvoja Glavnog grada sa
ostalim djelovima države
ŠANSE PRIJETNJE
Ljudski resursi Obuke EU programa
Ulaganje u doživotno obrazovanje
Obrazovanje osoba sa posebnim potrebama
Povecanje ponude radne snage razlicitih
profesionalnih profila
Nedostatak svjesti o potrebi obrazovanja i
usavršavanja vještina
Odlazak mlade i visokokvalitetne radne snage u druge
države
Životna sredina Unapredenje energetske efikasnosti u industriji;
standardi za energetski efikasnu gradnju
Obnovljivi izvori energije (sunce)
Primjena novih znanja i tehnologija
Unapredenje sistema selektivnog sakupljanja
otpada
Pritisci na poljoprivredno zemljište
Svi oblici zagadenja životne sredine, posebno
industrijsko zagadenje
Višestruki pritisci na zašticena podrucja
Ekonomske
aktivnosti
Ulaganje u istraživanje i razvoj
Primjena novih znanja i tehnologija
E-trgovina
Dalje unapredenje privredne infrastukture
Skadarskog jezera kao turisticke destinacije
Novi trendovi u turizmu (seoski turizam, biciklizam,
agroturizam...)
Vodni potencijal
Potencijal za razvoj poljoprivrede
IT biznis inkubator
Nedostatak finansijskih sredstava
Globalna i EU konkurencija
Pad investicionih aktivnosti
Pad tražnje za nekretninama
Saobraajna i
javna
infrastruktura
Geografski položaj
Potencijali za kombinovane nacine saobracaja
Izgradnja autoputa Bar-Boljare
Jadransko-jonski koridor
Digitalizacija sredstava za masovnu komunikaciju
Visoka frekvencija saobracaja tokom ljetnje sezone
Nepronalažnje investitora za ulaganja u infrastrukturu
Strateški pl anovi i
strategij e, propisi
Prekogranicna saradnja
EU fondovi
Nesprovodenje donesenih strateških planova
27
SWOT ANALIZA PRIMORSKI REGION
SNAGE SLABOSTI
Ljudski resursi Blizina obrazovnih institucija Neuskladenost ponude i tražnje na tržištu radne snage
Smanjen broj radnih mjesta van sezone
Životna sredina Atraktivnost podrucja - prirodne i kulturne
vrijednosti
Medunarodna/ prekogranicna saradnja
Lokalni planovi i programi zaštite životne sredine
uradeni u vecem broju opština
Neadekvatno planiranje i upravljanje prostorom
(nedostatak integralnog pristupa)
Neadekvatno upravljanje otpadom i otpadnim vodama
Nizak stepen svijesti o životnoj sredini, posebno o
klimatskim promjenama
Nedovoljno zašticenih podrucja
Nedjelotvoran rad inspekcija
Ekonomske
aktivnosti
Biznis inkubator u Baru
Kulturno-istorijska baština
Ulaganja u turizam i hotelijerstvo
Povecani turisticki kapaciteti
Razvoj malog i srednjeg preduzetništva
Nedovoljno razvojena privredna infrastruktura
Nepovezanost turizma i poljoprivrede
Nedovoljno razvijena turisticka infrastruktura
Sezonski turizam
Saobraajna i javna
infrastruktura
Luka Bar
Aerodrom
Visoka frekvencija saobracaja tokom ljetnje sezone
Loša putna infrastruktura
Strateški i razvojni
planovi, propisi
Postoji svjest o potrebi donošenja
strategija razvoja opštine
U toku je donošenje prostorno-urbanistickih
planova lokalnih samouprava
Nedostatak lokalne strategije razvoja turizma
ŠANSE PRIJETNJE
Ljudski resursi Prekvalifikacija radne snage
Obuke o EU programima
Priliv radne snage iz okruženja
Nedostatak svjesti o potrebi obrazovanja i
usavršavanje vještina
Životna sredina Biološka i pejzažna razvnovrsnost
Prirodni resursi – more i obalno podrucje
Obnovljivi izvori energije (sunce)
EU fondovi i ostali potencijalni izvori finansiranja
Devastacija prostora kroz neplansku i nelegalnu
gradnju
Zagadenje mora
Negativni uticaji klimatskih promjena, elementrane
nepogode
Ekonomske
aktivnosti
Novi vidovi turizma (nauticki turizam)
Privatno – javno partnerstvo
Rastuca medunarodna tražnja za novim
destinacijama
Proširenje turisticke sezone
Smanjenje broja turista
Razvoj masovnih turistickih projekata u susjednim
državama
Saobraajna i javna
infrastruktura
Strateški položaj Luke Bar
Izgradnja marina
Jadransko jonski koridor
Izgradnja autoputa Bar-Boljare
Konkurencija drugih luka u Mediteranu
Nepronalažnje investitora za ulaganja u infrastrukturu
Strateški pl anovi i
strategij e, propisi
Prekogranicna saradnja
EU fondovi
Moguce neuskladenosti izmedu politika razvoja
lokalnih samouprava i države
2.5. Postojei instrumenti za smanjenj e regionalnih razlika
2.5.1 Instrumenti poli tike regionalnog razvoja
Politika regionalnog razvoja u Crnoj Gori nije definisana i uredena jednim zakonskim aktom. Pojedini segmenti
regionalnog razvoja, na direktan ili indirektan nacin, inkorporirani su u druge propise i zakone od Ustava do pojedinacnih
zakonskih rješenja. Za ovu priliku izdvajamo:
- Zakon o lokalnoj samoupravi (Sl. list RCG 42/03, 28/04, 75/05, 13/06 i Sl. list CG 88/09)
21
;
- Zakonom o finansiranju lokalne samouprave (Sl. list RCG, br. 42/03 i 44/03; Sl.list CG br. 5/08 i 51/08);
- Zakon o porezu na dobit pravnih lica (Sl. list RCG, br. 65/01, 12/02, 80/04, Sl.list CG br. 40/08 i 86/09);
- Zakon o koncesijama (Sl. list CG, 08/09);
- Zakon o kontroli državne pomoci (Sl. list 74/09)
22
.
21
U pripremi je novi Zakon o lokalnoj samoupravi kojim ce se izvršiti dalja decentralizacija i prenošenje nadležnosti na nivo lokalne samoupave.
Zakon ce biti u skladu sa evropskim standardima u oblasti efikasnog i demokratskog upravljanja lokalnih samouprava.
28
Zakonom o lokal noj samoupravi propisano je da opštini za vršenje poslova iz sopstevne nadležnosti pripadaju javni
prihodi utvrdeni zakonom. Za obavljanje sopstvenih poslova od neposrednog i zajednickog interesa za lokalno
stanovništvo opština može, shodno odredbama ovog zakona, propisati visinu poreza, taksi i naknada. U skladu sa
Zakonom o lokalnoj samoupravi i drugim propisima, opština donosi:
- Planove i programe razvoja;
- Program uredivanja gradevinskog zemljišta;
- Prostorne i urbanisticke planove;
- Budžet i završni racun budžeta;
- Plan kapitalnih poboljšanja i investicionu politiku;
- Planove i programe u pojedinim upravnim oblastima, u skladu sa posebnim zakonima;
- Program razvoja i zaštite životne sredine.
Zakonom o finansiranju lokal ne samouprave uredeni su izvori sredstava, nacin finansijskog izravnanja i korišcenja
uslovnih dotacija, kao i nacina finansiranja sopstvenih poslova lokalne samouprave utvrdenih Ustavom, zakonom i
drugim propisima. Prema odredbama ovog zakona, finansiranje sopstvenih poslova opštine vrši se iz sopstvenih izvora,
zajednickih poreza i naknada koje uvodi država, Egalizacionog fonda i dotacija iz budžeta države.
Sopstveni izvori finansi ranja: opštine imaju fiskalnu autonomiju, tj. pravo da uvode sopstvene poreze, takse, naknade i
ostale prihode.
- Lokalni porezi (prirez porezu na dohodak fizickih lica, porez na nepokretnosti, porez na potrošnju, porez na
firmu ili naziv, porez na neizgradeno gradevinsko zemljište i porez na igre na srecu i zabavne igre);
- Lokalne takse (boravišna taksa, lokalne komunalne taksa i lokalne administrativne takse);
- Lokalne naknade (naknada za uredivanje gradevinskog zemljišta, naknada za korišcenje opštinskih puteva i
naknada za zaštitu i unapredenje životne sredine);
- Ostali lokal ni prihodi (prihodi od imovine u vlasništvu opštine i prihodi od imovinskih prava, novcane kazne i
kamate, prihodi od koncesionih naknada za obavljanje komunalnih djelatnosti i prihodi od drugih koncesionih poslova
koje opština zakljuci u skladu sa zakonom, prihodi koje svojom djelatnošcu ostvare opštinski organi, službe i
organizacije, prihodi od samodoprinosa, prihodi po osnovu donacija i subvencija i drugi prihodi utvrdeni zakonom).
Zaj edniki porezi i naknade koje uvodi država: Država dio prihoda ostvarenih putem poreza i nakanada direktno
usmjerava opštinama:
- 10% prihoda od poreza na dohodak fizickih lica ostvarenih na teritoriji odnosne opštine, osim za Prijestonicu
kojoj se ustupa 15% prihoda po tom osnovu;
- 50% prihoda od poreza na promet nepokretnosti ostvarenih na teritoriji odnosne opštine;
- 30% prihoda od koncesionih i drugih naknada za korišcenje prirodnih bogatstava (šume, vode, rudno blago,
pijesak, šljunak i kamen).
Egalizacioni fond: Zakonom o finansiranju lokalne samouprave se utvrduju izvori finansiranja Egalizacionog fonda,
uslovi na osnovu kojih opštine sticu pravo na korišcenje sredstava iz Egalizacionog fonda i kriterijumi raspodjele
sredstava ovog Fonda. Sredstva Fonda obezbjeduju se iz prihoda od:
- Poreza na dohodak fizikih l ica u visini od 11% ukupno ostvarenih prihoda po tom osnovu i
- Poreza na promet nepokretnosti u visini od 20% ukupno ostvarenih prihoda po tom osnovu.
Pravo na kori šenj e sredstava Fonda imaju opštine ciji je fiskalni kapacitet po stanovniku, u godini koja prethodi godini
za koju se vrši fiskalna egalizacija, manji od prosjecnog fiskalnog kapaciteta po stanovniku na nivou svih opština.
Uslovne dotaci je budžeta Crne Gore: Iz Budžeta države opštinama se obezbjeduju dotacije za finansiranje prioritetnih
investicionih projekata. Pravo na uslovne dotacije imaju opštine koje su donijele višegodišnji investicioni plan (donose se
za period od 5 godina) kojim su utvrduju: kapitalni zahtjevi, kapitalne nabavke, prioriteti uticaja na životnu sredinu, uticaj
na budžet, izvori finansiranja i obrazloženje za svaki projekat u planu. Opštinama se, na ime uslovnih dotacija, može
odobriti najviše do 50% iznosa sredstava predvidenih za realizaciju investicionog projekta.
22
Od važnosti su takode i: Zakon o državnoj imovini (Sl. list CG 21/09), Zakon o naseljima (Sl. List RCG 29/90, 29/90, 27/94, 27/94) i Zakon o
podjeli Socijalisticke Republike Crne Gore na opštine - (17/65, 17/65, 6/70 i 10/60, 6/65, 45/90).
29
Zakonom o porezu na dobit pravnih lica se ureduje sistem i uvodi obaveza placanja poreza na dobit pravnih lica.
Stopa poreza na dobit je proporcionalna i iznosi 9% od poreske osnovice. Prihodi ostvareni po ovom osnovu pripadaju
budžetu Crne Gore. Ovim zakonom je definisano da se novoosnovano pravno lice u privredno nedovoljno razvijenim
opštinama, koje obavlja proizvodnu djelatnost, oslobada placanja poreza na dobit za prve tri godine od pocetka
obavljanja djelatnosti.
Zakon o koncesijama definiše uslove, nacine, kriterijume, postupak davanja koncesija i predmet koncesija:
- Odluku o davanju koncesije može donijeti Vlada Crne Gore, Skupština Crne Gore i opština.
- Rok na koji se daje koncesija odreduje se u zavisnosti od javnog interesa, predmeta koncesije, vremena
potrebnog za povrat investicije i ostvarivanja primjerene dobiti na osnovu koncesione djelatnosti. Ukoliko odluku o
davanju koncesije donosi Vlada i opština rok ne može biti duži od 30 godina, niti duži od 60 godina ukoliko odluku donosi
Skupština.
- Procjenu vrijednosti predmeta koncesije vrši organ nadležan za imovinu.
Koncesiona naknada za koncesije koje daje Vlada je prihod budžeta Crne Gore. Medutim, 30% koncesione naknade
Vlada usmjerava prema opštini na cijoj teritoriji se nalazi predmet koncesije.
Zakon o kontroli državne pomoi je osnovni propis za uspostavljanje sistema državne pomoci u Crnoj Gori. Ovim
zakonom su definisani uslovi, postupak davanja i kontrole korišcenja državne pomoci, primjenom principa tržišne
ekonomije, ocuvanja konkurencije i obezbjedenja transparentnosti izvršavanja obaveza preuzetih potvrdenim
medunarodnim ugovorima
23
. Prema metodologiji Evropske unije, državna pomoc se, prema primarnim ciljevima dodjele,
dijeli na sledece kategorije: horizontalna, sektorska i regionalna državna pomoc. Horizontalna državna pomoc je
namijenjena vecem broju korisnika, bez favorizovanja unaprijed odredenih (poznatih) privrednih djelatnosti, privrednih
subjekata, odnosno proizvoda i usluga i znatno manje narušava tržišnu konkurenciju od sektorske državne pomoci.
Sektorska državna pomoc je namijenjena odredenim djelatnostima, odnosno sektorima, i samim tim u vecoj mjeri
narušava, ili prijeti da naruši konkurenciju na tržištu. Regionalna državna pomoc se dodjeljuje sa ciljem podsticanja
privrednog razvoja manje razvijenih i nerazvijenih regiona, u prvom redu onih u kojima je životni standard izuzetno nizak
ili u kojima postoji visok nivo nezaposlenosti. Ova kategorija državne pomoci se dodjeljuje privrednim subjektima u
regionima gde se ulaganja smatraju opravdanim zbog postojanja ekonomskih, prirodnih, socijalnih i/ili drugih
nedostataka. Državna pomoc se može realizovati putem sljedecih instrumenata/vrsta državne pomoci: subvencije;
poreske olakšice (poreska oslobadanja, poreska izuzeca, otpis poreza i doprinosa); povoljni zajmovi – krediti; garancije
i ostali instrumenti.
2.5.2 Kljune i nsti tuci je
Ministarstvo ekonomij e vrši poslove uprave kordinacije koje se ticu utvrdivanja prijedloga i sprovodenja strategije i
politike regionalnog razvoja Crne Gore. Za potrebe institucionalizacije regionalne politike, u Ministarstvu ekonomije je
formiran Sektor za razvoj koji je zadužen za: izradu i pracenje ostvarivanja strategije regionalnog razvoja Crne Gore;
pripremu i ocjenu razvojnih investicionih projekata koji su od interesa za Crnu Goru; izradu tekstova nacrta i prijedloga
zakona i drugih propisa iz oblasti razvoja i regionalnog razvoja i, u tom kontekstu, prilagodavanje nacionalnog
zakonodavstva sa zakonodavstvom Evropske unije iz oblasti razvoja i regionalnog razvoja. Takode, Ministarstvo
ekonomije je zaduženo za odredivanje stepena regionalne razvijenosti putem kategorizacije i tipologije podrucja Crne
Gore; predlaganje podsticajnih mehanizama i mjera razvojnih politika na državnom i lokalnom nivou znacajnih za
kreiranje novog, optimalnog ambijenta za razvoj Crne Gore, kao i ravnomjerni regionalni razvoj; podsticanje partnerstva
medu jedinicama lokalne uprave i predlaganje mjera u cilju stvaranja jedinstvene regionalne politike lokalnih zajednica;
medunarodnu i regionalnu saradnju; poboljšanje regulatorno-administrativnog okvira, promociono djelovanje,
pripremanje i ostvarivanje planova razvoja.
Ministarstvo finansija, izmedu ostalog, vrši poslove uprave koji se odnose na utvrdivanje prijedloga tekuce ekonomske
politike Crne Gore i pracenje njenog ostvarenja; simuliranje, testiranje i ocjenu efekata ekonomskih i razvojnih mjera i
institucionalnih promjena. Ministarstvo finansija daje mišljenje sa aspekta biznis barijera na zakone i druge propise, koje
predlažu organi državne uprave; te javne prihode (carine, porezi, doprinosi, takse, naknade i dr.), kojima se finansiraju
javni rashodi na nivou države i na nivou jedinica lokalne samouprave. Ovo Ministarstvo ureduje i sistem finansiranja
lokalne samouprave i utice na kreiranje i realizaciju poreske politike.
23
Ovaj zakon se ne primjenjuje za podsticaj razvoja poljoprivrede i ribarstva.
30
Ministarstvo unutrašnjih poslova i javne uprave vrši poslove uprave koji se odnose na organizaciju i djelokrug
lokalne samouprave, a zaduženo je i zafunkcionisanje i primjenu propisa iz oblasti lokalne samouprave. Takode, ovo
Ministarstvo zaduženo je za teritorijalnu organizaciju lokalne samouprave i medunarodnu saradnju jedinica lokalne
samouprave sa jedinicama lokalne samouprave drugih država, kao i saradnju sa medunarodnim organizacijama i
specijalizovanim tijelima, i daje mišljenja na zakone, druge propise ili opšte akte kojima se ureduje sistem državnih
organa i lokalne samouprave.
Ministarstvo polj oprivrede, šumarstva i vodoprivrede vrši poslove uprave koji se odnose na: utvrdivanje prijedloga
tekuce i razvojne politike, mjere agrarne politike, predlaganje i konstituisanje sistemskih rješenja u poljoprivredi i
preduzimanje mjera za njeno sprovodenje; zaštitu, iskorišcavanje i unaprjedivanje poljoprivrednog zemljišta; biljnu
proizvodnju; stocarstvo; organsku proizvodnju; veterinarstvo; pcelarstvo; slatkovodno, morsko ribarstvo i marikulturu;
ruralni razvoj; primjenu savremene tehnike i tehnologije u poljoprivredi; predlaganje mjera i analiziranje njihovog uticaja
na ekonomski položaj i uslove privredivanja subjekata iz oblasti poljoprivrede i agroindustrije; razvojnu politiku u oblasti
šumarstva; gazdovanje šumama i šumskim zemljištem, ocuvanje, ekonomsko korišcenje i unaprjedivanje šuma;
monitoring planiranja gazdovanja šumama; zdravstvenu zaštitu šuma; razvojnu politiku u oblasti lovstva; gazdovanje i
upravljanje sa divljaci, lovstvo i gazdovanje u lovištima; izradu programa i planova gazdovanja sa divljaci; razvojnu
politiku u upravljanju vodama, obezbjedenju i korišcenju voda, vodnog zemljišta i vodo-izvorišta za vodosnabdijevanje,
zaštiti voda od zagadivanja, uredenju voda i vodotoka i zaštiti od štetnog dejstva voda; predlaganje sistemskih i drugih
podsticajnih mjera za unaprjedenje ovih oblasti.
Ministarstvo turizma
24
vrši poslove uprave koji se odnose na: razvoj turizma, ugostiteljstvo, turisticku ponudu, uslove
privredivanja u turizmu, selektivne oblike turizma; sistemske mjere i mjere tekuce ekonomske politike u oblasti turizma;
povezivanje pomorskog i kontinentalnog turizma; razvoj privatnog sektora u turizmu; formiranje turistickih mjesta i
podrucja; kategorizaciju i klasifikaciju turistickih objekata; programe obrazovanja kadrova u turizmu; realizaciju programa
i projekata održivog razvoja; održivu valorizaciju potencijala i ekoloških prednosti nacionalnih parkova i zašticenih
podrucja prirode sa aspekta razvoja turizma; realizaciju programa i projekata u pravcu smanjenja uticaja klimatskih
promjena u sektoru turizma; realizaciju investicionih programa od interesa za održiv turisticki razvoj; pracenje
infrastrukturnih projekata u funkciji razvoja turizma; promocije investicija u sektoru turizma.
Ministarstvo ureenja prostora i zaštite ži votne sredine, izmedu ostalog, vrši poslove uprave koji se odnose na:
integralno planiranje, upravljanje i valorizaciju prostora; održivi razvoj; strateško planiranje prostora i životne sredine;
izradu i donošenje državnih planskih dokumenata. Ovo Ministarstvo daje mišljenja i saglasnosti na lokalna planska
dokumenta; zaduženo je za izradu i donošenje lokalnih planskih dokumenata od strane Vlade; kao i za izradu i
donošenje planova za objekte privremenog karaktera u zoni morskog dobra i nacionalnih parkova. Zaduženo je za
sprovodenje mjera održivog razvoja u oblasti zaštite životne sredine, regulaciju strateške procjene uticaja na životnu
sredinu, integrisano sprjecavanje i kontrolu zagadivanja; zaštitu prirode (flora i fauna, nacionalni parkovi, zašticena
prirodna dobra, biodiverzitet, održivo korišcenje prirodnih resursa); primjenu novih i tehnologija cistije proizvodnje;
upravljanje otpadom i otpadnim vodama; sistem komunalnih djelatnosti; izradu standarda zaštite životne sredine;
predlaganje mjera tekuce i razvojne politike i analiziranje njihovog uticaja na ekonomski položaj privrednih subjekata i
preduzetnika iz resora ministarstva.
Ministarstvo rada i socijalnog staranja vrši poslove uprave koji se odnose na: kreiranje i vodenje politike radnih
odnosa, zaštite na radu, zarada i drugih primanja iz rada i po osnovu rada; kreiranje i vodenje politike tržišta rada,
zapošljavanja i obrazovanja odraslih za potrebe tržišta rada u svim oblicima rada izuzev u državnim organima.
Ministarstvo prosvj ete i nauke vrši poslove uprave koji se odnose na: projektovanje, izgradnju i razvoj obrazovno-
vaspitnog sistema; uslove za osnivanje i rad obrazovno-vaspitnih ustanova i organizacija; razvoj naucno-istraživacke
djelatnosti; razvoj naucnih i istraživackih organizacija i službi, razvoj nauke i primjenu naucnih dostignuca u pojedinim
podrucjima; poslove tehnološkog razvoja; sistem finansiranja ustanova, organizacija i službi u oblasti nauke; pripremu
nacionalne politike, strategije i akcionih planova za mlade; izgradnju i razvoj sistema sporta.
Ministarstvo za informaciono društvo, izmedu ostalog, vrši poslove uprave koji se odnose na: predlaganje i
sprovodenje utvrdene politike u oblasti uspostavljanja i razvoja informacionog društva; prati stanje i priprema prijedloga
mjera i planova za podsticanje razvoja i unaprjedenje stanja informaciono-komunikacione infrastrukture saradnju sa
24
Ministarstvo turizma i održivog razvoja (od 29.12.2010.godine) nastalo objedinjavanjem Ministarstva turizma i Ministarstva uredjenja prostora i
zaštite životne sredine.
31
organima lokalne uprave i privredom, posebno sa malim i srednjim preduzecima, kao i sa nevladinim organizacijama i
udruženjima civilnog društva na promociji i razvoju usluga informacionog društva i informaciono-komunikacionih
tehnologija.
Di rekcij a za razvoj malih i srednj ih preduzea vrši poslove koji se odnose na: definisanje strategije razvoja malih i
srednjih preduzeca, pripremanje i realizaciju programa i projekata za razvoj malih i srednjih preduzeca, koordinaciju
programa, mjera i aktivnosti koje se odnose na razvoj malih i srednjih preduzeca; istraživanje uticaja zakonskih i drugih
akata na razvoj malih i srednjih preduzeca; pripremanje programa za edukaciju preduzetnika, izradu projekata i staranje
o organizovanju regionalnih i lokalnih centara za podršku razvoja malih i srednjih preduzeca, predlaganje i
obezbjedivanje realizacije specijalnih programa za podsticaj razvoja malih i srednjih preduzeca (podsticaj razvoja
franšizinga, lizinga, tehnoloških parkova, inkubatora, itd.
Di rekcij a za saobraaj, izmedu ostalog, vrši poslove koji se odnose na: upravljanje, razvoj, gradnju, rekonstrukciju,
održavanje i zaštitu državnih puteva Crne Gore.
Di rekcij a javni h radova vrši poslove koji se odnose na: strucne poslove u vezi sa izgradnjom i rekonstrukcijom objekata
primarne tehnicke infrastrukture, objekata državnih organa, zdravstva, obrazovanja, kulture i sporta, kompleksa i
objekata na atraktivnim turistickim lokacijama i drugih objekata koji su od javnog interesa i ciju izgradnju finansira država,
a koji se odnose na prethodne i pripremne radove, studije, istražne radove i investicione programe, davanje strucne
ocjene na dokumentaciju za donošenje investicionih odluka, pribavljanje rješenja o lokaciji i urbanisticko-tehnickim
uslovima za pojedine objekte; izradu i tehnicku kontrolu tehnicke dokumentacije, pribavljanje saglasnosti i odobrenja za
gradenje; javno oglašavanje i sprovodenje postupka ustupanja radova; zakljucivanje ugovora o gradenju; vršenje
strucnog nadzora i kontrole kvaliteta izvedenih radova ugradenih materijala i opreme; tehnicki pregled, prijem izvedenih
radova, pribavljanje odobrenja za upotrebu objekta; evidenciju, placanje i kontrolu finansijskog utroška sredstava.
2.5.3 Pregl ed nekih mjera politi ke regionalnog razvoj a i efekti
Sredstva usmjerena za implementaciju politike regionalnog razvoja nijesu definisana Zakonom o Budžetu. Medutim,
ministarstva, direkcije, zavodi i druge institucije u okviru svojih programskih aktivnosti uvažavaju kriterijume regionalne
usmjerenosti i efekata u pogledu ukupnog razvoja manje razvijenih opština. U skladu sa navedenim, realizuje se
institucional na podrška razvoju preduzetništva i malog i srednjeg biznisa, u saradnji sa bankama, pri cemu se prioritet
daj e proj ekti ma u manj e razvijenim opštinama. Najveci broj manje razvijenih opština u Crnoj Gori pripada
kontinentalnom dijelu i prema raspoloživim podacima u prethodnom periodu na ovom podrucju je realizovano više od
70% projekata.
Takode, u prethodnom periodu uloženi su znacajni napori da se mogucnosti obrazovanja i zdravstvene zaštite ucine
dostupnijim stanovništvi manje razvijenih djelova zemlje, u odnosu na raniju praksu.
Institucije na državnom nivou
Investi ci ono-razvojni fond - Tokom perioda 2007-2009. godine Upravni Odbor Fonda za razvoj (danas Investiciono-
razvojni fond) usvojio je odluke o pružanju kreditne podrške za ukupno 146 projekata malih i srednjih preduzeca. Ucešce
Fonda u realizaciji pomenutih kredita iznosilo je 18,49 mil €, a realizacijom kredita koji su na ovaj nacin odobreni stvoreni
su uslovi za otvaranje dodatnih 735 radnih mjesta. U strukturi odobrenih kredita u velikoj mjeri je izražena regionalna
komponenta prilikom odobravanja kredita: u kontinentalnim i manje razvijenim opštinama odobreno je 108 kredita
(74,0% od ukupno odobrenih projekata), cija je vrijednost iznosila 13,30 mil € (71,2%) odobrenih sredstava Fonda. Ovim
projektima je otvoreno 531 radno mjesto, što je 72,2% od ukupnog broja novootvorenih radnih mjesta.
Zavod za zapošljavanje Crne Gore - Posredstvom Programa zapošljavanja i Inoviranog programa zapošljavanja,
Zavod za zapošljavanje Crne Gore odobrava kreditna sredstva nezaposlenim licima, pravnim licima i preduzetnicima za
realizaciju ekonomski održivih biznis ideja. U posmatranom periodu Zavod je podržao 2.119 projekata sa 12,60 mil € i po
ovom osnovu je zaposleno 3,049 lica. Od ukupnog broja nezaposlenim licima je odobreno 87,8% projekata cija
vrijednost predstavlja 81,6% odobrenih kredita. Opštine u kontinentalnom dijelu Crne Gore su iskoristile najveci dio
kredita: 1,601 projekat (75,6%), ukupne vrijednosti od 8,83 mil € (70,1%). Posredstvom navedenih projekata otvoreno je
2,127 radnih mjesta (69,7%).
Di rekcij a za razvoj malih i srednjih preduzea - Preko Direkcije za razvoj malih i srednjih preduzeca su realizovani
projekti za podsticanje konkurentnosti, stvaranje uslova za konstantan rast i razvoj potencijala preduzeca. Ovim
projektima je podržana realizacija 371 projekta u vrijednosti od 13,40 mil € i otvaranje 1,509 radnih mjesta. Za opštine u
32
kontinentalnoj Crnoj Gori su odobrena 184 projekta (49,6%), ukupne vrijednosti od 5,18 mil € (38,7%) i omogucen je
posao za 672 radnika (44,5%). Tokom 2009. godine došlo je do znacajnog smanjenja kreditne aktivnosti koja je
uzrokovana finansijskom krizom. U ovoj godini je ukupno odobreno 1,49 mil € za realizaciju 21 projekta, koji su omogucili
otvaranje 158 novih radnih mjesta. Svega 2 projekta (9,5%) su realizovana u kontinentalnom dijelu.
Ministarstvo polj oprivrede, šumarstva i vodopri vrede - U okviru svojih nadležnosti i u saradnji sa medunarodnim
institucijama, Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede realizuje projekte koji imaju za cilj podsticanje razvoja
poljoprivrede. Osnovni instrument državne podrške za podsticanje razvoja poljoprivrede, sela, ribarstva, voodoprivrede i
šumarstva je Agrobudžet putem koga je u prethodnom periodu (2007-2009.) realizovano projekata u vrijednosti od 43,37
mil€. Uz Agrobudžet, razvoj sela, poljoprivrede i ribarstva podržava se i iz sljedecih izvora: programi vodoprivrede i
Uprave za vode; program ‘’POSAO ZA VAS’’ Vlade Crne Gore; projekti Direkcije javnih radova; Kreditna sredstva i
preduzetnicka inicijativa i sredstva medunarodnih projekata.
Državna pomo - Ukupno dodijeljena državna pomoc u Crnoj Gori je u 2008. godini iznosila 45,89 mil €, što je više za
54,1% u odnosu na 2007. godinu, kada je ista iznosila 24,84 mil €. Ucešce državne pomoci u BDP-u je povecano sa
0,88% u 2007. na 1,49% u 2008. godini (horizontalna pomoc 2,26 mil €, sektorske državne pomoci 21,39 mil € i
regionalne pomoci 22,24 mil €, uz znacajno smanjenje horizontalne državne pomoci u korist sektorske i regionalne
pomoci).
25
U 2008. godini najviše je bio korišcen instrument A1 (budžetska podrška i pomoc: donacije, subvencije
kamate, otpis duga i umanjeni iznosi prilikom prinudnih poravnanja) u iznosu od 40,22 mil €.
U 2009. godini regionalna pomoc dodijeljena je u visini od 141.068 €. Regionalna državna pomoc je dodijeljena na
osnovu:
- Programa aktivnosti na stimulisanju razvoja proizvodnje u poljoprivredi, razvoj turizma i zapošljavanja u 2008. godini
opštine Bijelo Polje za nezaposlene, poljoprivrednike i sitne preduzetnike, za koji je podnosilac Opština Bijelo Polje i
- Programa pomoi Nikšikom mlinu, za koji je podnosilac Ministarstvo poljoprivrede, šumarstva i vodoprivrede.
Meunarodne i nsti tucije/projekti
U prethodnom periodu, znacajan doprinos ravnomjernijem regionalnom razvoju dali su i projekti koje realizuju
medunarodne organizacije, a koji su finansirani kako iz sredstava bilaternalne pomoci (USAID – pomoc Sjedinjenih
Americkih Država, GTZ – Njemacka tehnicka saradnja, MEDNEM i CARITAS – Luksemburg, OADP – pomoc države
Danske itd), tako i iz fondova EU i FAO, posebno u dijelu podrške razvoju poljoprivrede i poboljšanju ambijenta za
bavljenje proizvodnjom. Od znacaja su i projekti koje realizuje UNDP, a koji su takode usmjereni na rješavanje problema
zaštite životne sredine i poboljšanje poslovnog ambijenta. Takode, u toku su brojne intervencije i programi medunarodne
saradnje u oblastima zaštite biodiverziteta, mora i obalnog podrucja, šumarstva i obnovljivih izvora energije. Predmet
medunarodnih projekata pomoci su takode, u znacajnom obimu, i energetska efikasnost i klimatske promjene, te razvoj
projektne dokumentacije i implementacija projekata komunalne infrastrukture.
Instrument za pretpristupnu pomo (IPA)
Od pocetka 2008. godine Crna Gora ima pristup novom programu pomoci - Instrumentu za pretpristupnu pomoc (IPA -
Instrument for PreAccession Assistance) koji predstavlja objedinjeni nastavak dosadašnjih programa (CARDS, PHARE,
ISPA i SAPARD) namijenjenih državama koje su kandidati i potencijalni kandidati za clanstvo u EU. IPA je priprema za
korišcenje sredstava iz strukturnih i kohezionog fonda, koji ce Crnoj Gori biti na raspolaganju nakon ulaska u Evropsku
uniju. Iz tog razloga je neophodno da nosioci razvoja, kroz IPA program, steknu sposobnost da upravljaju sredstvima EU
fondova.
Evropska komisija je za period 2007 - 2010. godine za Crnu Goru opredijelila 131,3 mil €, a što je u regionu zapadnog
Balkana cini državom sa najvecom evropskom pomoci po stanovniku. Crna Gora, kao i ostale države potencijalni
kandidati za clanstvo u EU (Srbija, Bosna i Hercegovina i Albanija), ima pravo na sredstva iz dvije komponente IPA
programa:
- Podrška tranziciji i izgradnja institucija i
- Regionalna i prekogranicna saradnja.
Komponenta koja se odnosi na podršku tranziciji i razvoju institucija je namijenjena ministarstvima i drugim institucijama
javne uprave na nacionalnom nivou, dok su korisnici sredstava druge komponente lokalna samouprava, nevladin sektor,
25
Tokom 2007. godine nije dodjeljivana pomoc koja je namijenjena regionalnom razvoju.
33
neprofitna poslovna udruženja i asocijacije itd. Države koje imaju status kandidata (Hrvatska, Makedonija, Turska) mogu
da koriste preostale tri komponente: regionalni razvoj; razvoj ljudskih resursa i ruralni razvoj.
IPA komponenta III - regional ni razvoj može podržati projekte koji pokrivaju oblast: transporta, zaštite životne sredine i
unapredenja regionalne konkurentnosti. Kao takva, ova komponenta se može smatrati pretecom Evropskog fonda za
regionalni razvoj i Kohezionog fonda, koje koriste pojedine zemlje clanice EU.
IPA komponenta IV - razvoj ljudskih resursa je usmjerena ka ostvarivanju svojih ciljeva u smislu obrazovanja,
zapošljavanja, obuka i socijalne inkluzije, kao i ekonomske i socijalne kohezije, i kao takva predstavlja pretecu
Evropskog socijalnog fonda.
IPA komponenta V - Ruralni razvoj (IPARD) pruža podršku u razvoju politike ruralnog razvoja i pripremi za
sprovodenje i upravljanje Zajednickom poljoprivrednom politikom EU. Komponenta ruralni razvoj usmjerena je na
proizvodnju hrane i razvoj ruralnih podrucja i kao takva predstavlja pripremu za korišcenje sredstava iz Evropskog
poljoprivrednog fonda za ruralni razvoj nakon pristupanja Evropskoj uniji.
U Crnoj Gori su u toku pripreme za korišcenje IPA komponenti III, IV i V.
U okviru IPA II komponente (prekoranicna saradnja), Crna Gora ucestvuje u 7 programa, i to:
eti ri bil ateral na susjedska programa:
1. Albanija – Crna Gora
2. Bosna i Hercegovina – Crna Gora
3. Hrvatska – Crna Gora
4. Srbija – Crna Gora
Jadranskom susjedskom programu, i
Dva transnacionalna programa:
1. Program Jugoistocna Evropa
2. Mediteranski program
IPA sredstva alocirana za Crnu Goru za 2007-2009. godinu po programima su prikazana u slijedecoj tabeli:
Tabela 11: IPA sredstva alocirana za Crnu Goru za 2007-2009. godinu, po programima
2007 2008 2009 II IPA KOMPONENTA
€ € €
II Prekogranicna saradnja 3.900.000 4.500.000 4.700.000
Jadranski program 730.000 1.240.000 1.360.000
SEE TP (Program Jugoistocna Evropa) 680.000 740.000 840.000
MED (Mediteranski program) 200.000 200.000 200.000
Crna Gora - Albanija 600.000 600.000 600.000
Crna Gora - Bosna i Hercegovina 600.000 600.000 600.000
Crna Gora - Hrvatska 500.000 500.000 500.000
Crna Gora - Srbija 600.000 600.000 600.000
Programi se sprovode kroz periodicno raspisivanje javnih Poziva za dostavljanje prijedloga projekata.
Globalni mehanizi finansi ranja u oblasti klimatskih promjena
Crna Gora kao zemlja u razvoju ima pravo na finansijsku podršku iz namjenskih fondova uspostavljenih u okviru
UNFCCC-a (kakav je Globalni fond za životnu sredinu – GEF). Podrška ostvarivanju nacionalnih ciljeva zemalja u
razvoju je takode predvidena i kroz transfer tehnologija. U okviru Kojoto protokola definisan je Mehanizam cistog razvoja
(Clean Development Mechanism – CDM) koji otvara mogucnosti korišcenja dodatnih sredstava i alatki za ostvarivanje
nacionalih ciljeva smanjenja emisija i prilagodavanja. Kopenhagenski sporazum predvida znacajnu pomoc za zemlje u
razvoju za ostvarivanje nacionalnih ciljeva smanjenja emisija do 2020. godine i sprovodenje nacionalno prikladnih
aktivnosti (tzv. NAMAs, od engl. Nationally Appropriate Mitigation Actions).
34
Analiza navedenih instrumenata regionalne politika potvrdjuje da dosadašnji razvoj Crne Gore, i pored primjenjenih
mjera, karakteriše kontinuirana demografska mi gracij a iz kontinental nog dij el a zemlj e u središnji i pri morski
regi on i znatno nepovoljniji ekonomski i ndikatori (manji broj preduzetnika, MMSP, manje radno sposobnog
stanovništva, visoka nezaposlenost, izostanak znacajnijih investicija).
Brojne akti vnosti politi ke regionalnog razvoj a realizovane su kroz razlicite institucije javne uprave, uz poštovanje
nacela regionalne usmjerenosti, kako bi, u krajnjem, doprinijeli ravnomjernijem regionalnom razvoju. Dva su osnovna
razloga zbog kojih ne možemo biti zadovoljni efektima do sada sprovodenih aktivnosti u okviru politike regionalnog
razvoja: 1) i zostanak adekvatnog upravlj anja, odnosno kooordinacije akti vnosti politike regionalnog razvoja -
Nepostojanje adekvatne koordinacije najbolje potvrduje nemogucnost da se objedine podaci o do sada sprovedenim
aktivnostima i efektima istih, te se na osnovu toga teško može govoriti o opravdanosti jednih ili drugih mjera. i 2)
neravnomjerno ulaganj e u osnovnu i poslovnu infrastrukturu u Crnoj Gori - neulaganje u osnovnu i poslovnu
infrastrukturu tokom dužeg vremenskog perioda, bez obzira na uzroke, uticalo je na demografsko pražnjenje pojedinih
djelova zemlje što dodatno otežava mogucnosti ubrzanog razvoja tih teritorija, i zahtijeva posebne mjere politike
regionalnog razvoja u narednom periodu. Takode, izostanak infrastrukture opredijelio je i investiocionu aktivnost tako da,
bez obzira na bogatstvo prirodnih resursa, kontinentalnu Crnu Goru karakteriše odsustvo investicionih projekata koji bi
obezbijedili zapošljenje za lokalno stanovništvo.
Imajuci u vidu navedeno, u narednom periodu, u fokusu politike razvoja treba da bude ostvarenje ravnomjernijeg
regionalnog razvoja koje nece biti zasnovano na usporavanju razvijenih, vec na stvaranju uslova za ubrzani razvoj
manj e razvijenih djelova zemlj e. Upravo zato, pitanje koordinacije aktivnosti politike regionalnog razvoja postaje
posebno važno i u okviru toga definisanje jasnih i objektivnih mjerila razvijenosti.
Takode, u fokusu treba da bude jaanj e konkurentnosti nerazvijenih regi ona kroz pobol jšanje osnovne i posl ovne
infrastrukture, te kreiranje uslova koji ce zadržati, a onda i privuci stanovništvo da naseljava ova podrucja. Kako bi se
uredio sistem koordinacije aktivnosti politike regionalnog razvoja i definisala metodologija za što objektivnije
sagledavanje nivoa razvijenosti jedinica lokalne samouprave i regiona kojima pripadaju, predlaže se priprema i usvajanje
Zakona o regionalnom razvoj u.
Izgradnja osnovne i poslovne infrastrukture može biti finansirana iz postojecih budžetskih sredstava, kroz javno-
privatno partnerstvo, kreditna zaduženja i iz fondova Evropske unije koji su, uz zahtijevano ucešce za kofinansiranje,
bespovratna sredstva. Makroekonomska stabilnost sistema, kao preduslov za politiku regionalnog razvoja i svaku drugu
politiku, može biti ugrožena dodatnim zaduživanjem. Sa druge strane, postojeca budžetska sredstva namijenjena
kapitalnim investicijama kako na lokalnom tako i na nacionalnom nivou, predstavljaju osnovu za višestruko (4-6 puta)
veci investicioni potencijal. Iz toga razloga, Strategija regionalnog razvoja afirmiše projektni pristup i orijentaciju na EU
fondove, kroz bolju povezanost potreba na lokalnom i prioriteta na nacionalnom nivou, bolju koordinaciju i jacanje
kapaciteta jedinica lokalne samouprave da prepoznaju svoj licni interes i potrebe u okvirima raspoloživih razvojnih
mogucnosti i da isti budu prepoznati medu prioritetima razvoja na nacionalnom nivou.
2.6 Indeks konkurentnosti crnogorskih JLS
Nacionalna konkurentnost Crne Gore zasni va se na konkurentnosti preduzea u svi m dij el ovima zeml je,
odnosno na kvalitetnom posl ovnom okruženju i poslovnom sektoru. Za poboljšanje konkurentnosti nije potrebno
razvijati samo najmanje razvijene regione, vec treba ukljuciti i ostale, otkrivanjem potencijalnih izvora rasta pojedinog
regiona i uklanjanjem prepreka rastu njihove konkurentnosti.
Realno sagledavanj e poetne pozicije regional ne konkurentnosti na nivou JLS unutar Crne Gore predstavlja prvi i
bitan korak na tom putu. Polazeci od njene perspektive, u istraživanju konkurentnosti se iznose cinjenice o stanju u
glavnim podrucjima konkurentnosti crnogorskih JLS, prepoznaju potencijali, ogranicenja konkurentskih sposobnosti i
njihovi uzroci, u cilju omogucavanja vodenja uravnotežene i dugorocno održive regionalne razvojne politike. Detaljnij e
informaci je o razvijenosti pojedinih opština, o problemima, ali i pogodnostima s kojima se stanovnici i preduzetnici tih
JLS susrecu, predstavljaju korisne informacije privrednicima i posebno, potencijalnim investitorima. Javnom sektoru i
državnoj upravi, takode, mogu koristiti informacije o razvijenosti i konkurentnosti, kao osnova za donošenje razvojnih
programa, kreiranja i sprovodenja reformi.
U cilju odredivanja stepena konkurentnosti JLS neophodno je razviti Indeks konkurentnosti koji prati i ocjenjuje
konkurentnost 21 JLS u Crnoj Gori. Primjena regionalnog indeksa konkurentnosti olakšava pracenje i analizu uticaja
novih propisa, zakona, mjera i poslovnih odluka.
35
Indeks konkurentnosti prestavlja pokazatelj stepena konkurentnosti jedi ni ce l okalne samouprave i regiona i
rauna se na osnovu indi katora, koji su razvrstani u 8 kategorij a (podindeksa), od kojih po 4 cine dva osnovna
indeksa>
a) kvalitet poslovnog sektora (demografija, zdravlje i kultura; obrazovanje; osnovna infrastruktura i javni sektor;
poslovna infrastruktura) i
b) kval itet poslovnog okruženja (investicije i preduzetnicka dinamika; razvijenost preduzetništva; ekonomski rezultati -
nivo; ekonomski rezultati - dinamika).
Indeks pruža mogucnost medusobnog poredenja jedinica lokalne samouprave i regiona na nivou indeksa i podindeksa.
U toku izrade Strategije nisu bili dostupni podaci za izracunavanje indeksa, pa je narednom periodu potrebno je uložiti
dodatne napore kako bi se podaci koji su trenutno nedostupni obezbijedili, odnosno oni koji nisu dostupni zamijenili
odgovarajucim dostupnim podacima
26
.
2.7 Indeks razvijenosti
Novi model definisanja razvijenosti jedinica lokalne samouprave unaprjeduje objektivnost i kvalitet postupka. Postupak
ocjenjivanja i razvrstavanja teritorijalnih jedinica zasniva se na korištenju jedinstvenog kriterijuma koji zovemo indeks
razvijenosti. Indeks razvijenosti je kompozitni pokazatelj koji se racuna kao ponderisani prosjek više osnovnih
društveno-ekonomskih pokazatelja u cilju mjerenja stepena razvijenosti jedinica lokalne samouprave. Ti pokazatelji se
mogu svrstati u tri grupe, i to:
(i) pokazatelje ekonomske razvijenosti,
(ii) pokazatelje strukturnih promjena, i
(iii) pokazatelje demografske razvijenosti.
Osnovni cilj izracunavanja indeksa razvijenosti je što objektivnije mjerenje socio-ekonomskih razlika medu jedinicama
lokalne samouprave i/ili medu regionima zemlje. Naglasak na socio-ekonomskim obilježjima kao kljucnom kriterijumu za
mjerenje razvijenosti je u skladu sa direktivama EU. Važan kriterij um za izbor pokazatelj a postaje procjena njegovog
doprinosa stvaranj u što objektivnije slike o socio-ekonomski m razlikama meu opštinama.
U skladu sa izabranim pokazateljima, a na osnovu date metodologije, za Crnu Goru je izracunat i ndeks razvij enosti
27
kao prosjecno ponderisano odstupanje standardizovanih vrijednosti osnovnih pokazatelja od nacionalnog prosjeka.
Pokazatelji koji ulaze u sastav indeksa razvijenosti izracunati su na osnovu podataka u periodu od tri godine
28
koje
prethode postupku ocjenjivanja, odnosno indeks razvijenosti kao takav, predstavlja pokazatelj odstupanja nivoa
razvijenosti jedinice lokalne samouprave za period od tri godine, od nacionalnog prosjeka za isti period.
Izracunavanjem indeksa razvi jenosti za Crnu Goru, za peri od 2007-2009. godina, dobijena je sljedeca
kategorizaci ja jedinica lokalne samouprave:
- JLS cija je vrijednost indeksa i spod 50% prosjeka za Crnu Goru - opštine Plav, Plužine i Šavnik
- JLS cija je vrijednost indeksa izmeu 50% i 75% prosjeka za Crnu Goru - opštine Andrijevica, Berane,
Kolašin, Bijelo Polje, Mojkovac, Rožaje, Prijestonica Cetinje i Ulcinj su opštine sa nivoom razvijenosti izmedu 50% i 75%
nacionalnog prosjeka;
- JLS cija je vrijednost indeksa izmeu 75% i 100% prosj eka za Crnu Goru - opštine Pljevlja, Žabljak, Nikšic,
Danilovgrad, i Bar;
- JLS cija je vrijednost indeksa i zmeu 100% i 125% prosjeka za Crnu Goru ,
- JLS cija je vrijednost indeksa iznad 125% prosjeka za Crnu Goru - opštine Budva, Kotor, Herceg Novi, Tivat i
Glavni grad Podgorica.
U skladu sa navedenim, jedinice lokalne samouprave koje se nalaze ispod 75% nacionalnog prosjeka, mogu biti
predložene za dodatne poene prilikom kandidovanja razvojnih projekata za finansiranja kako iz nacionalnih tako i iz
sredstava komponente III IPA-e, namijenjenje regionalnom razvoju. Pri tome je važno istaci da pojekti moraju zadovoljiti
traženi nivo kvaliteta i kriterijume.
26
Za više detalja o metodologiji za izracunavanje indeksa konkurentnosti pogledati Annex 8.1.
27
Detaljnije o metodologiji izracunavanja indeksa razvijenosti vidjeti Annex 8.2.
28
Period od tri godine je uzet u skladu sa metodologijom koju EU koristi u svojoj regionalnoj politici.
36
3. STRATEŠKI CILJEVI
U dosadašnjem periodu realizovane su brojne aktivnosti koje su imale izraženu regionalnu komponentu, a sprovodene
su bilo kao samostalna aktivnost Vlade Crne Gore preko resornog ministarstva i nadležnih institucija, bilo u saradnji sa
jedinicama lokalne samouprave, i/ili u saradnji sa medunarodnim razvojnim agencijama.
Suoceni sa izraženim regionalnim razlikama, a u kontekstu evropskih integracija i potrebe za jacanjem konkurentnosti,
Strategijom regionalnog razvoja Crne Gore želi se obezbijediti koordiniran pristup održivom socio-ekonomskom
razvoju svih djel ova zemlje povezivanjem potreba na lokalnom sa prioritetima na nacionalnom nivou, u zajednickoj
aktivnosti svih društvenih aktera, radi postizanja ravnomjernijeg razvoja zemlje i smanjenja socio-ekonomskih razlika.
U tom smislu, Strategija predstavlja važan sastavni dio pl aniranja razvojnog procesa cjelokupne Crne Gore, ciji je
krajnji cilj da doprinese socio-ekonomskom razvoju Crne Gore u skladu sa principima održivog razvoja, a na nacin da svi
djelovi zemlje budu što konkurentniji u globalnom kontekstu, te da ostvare i unaprijede sopstvene razvojne potencijale.
Ostvarivanje navedenog cilja moguce je kroz ispunjenje sledecih specificnih strateških ciljeva:
1. Ravnomj erni ji razvoj jedi ni ca lokalne samouprave
Kroz prilagodavanje i bolju povezanost potreba razvoja na lokalnom i regionalnom nivou sa prioritetima razvoja na
nacionalnom nivou, te uskladivanje potreba razvoja na lokalnom i regionalnom nivou sa raspoloživim nacionalnim i EU
fondovima koji su namijenjeni razvoju;
2. Ubrzani razvoj manje razvijenih j edinica lokalne samouprave
Kroz obezbjedivanje uslova za prepoznavanje, povecanje i optimalno korišcenje njihovih razvojnih potencijala
eliminisanjem uzroka koji sprecavaju njihov razvoj;
3. Regional ni razvoj i zaštitta ži votne sredi ne
Kroz unapredenje uslova za održivo korišcenje prirodnih resursa, primjenu nisko karbonskih tehnologija i razvoj
komunalne infrastrukture, pružajuci posebnu podršku podrucjima koja zaostaju u razvoju.
3.1 Strateški ci lj 1: Ravnomjerniji razvoj jedinica lokal ne samouprave i regiona
3.1.1 Svrha i opravdanost
Ovaj cilj zasnovan je na potrebi da se bolje povežu razvojni prioriteti na nacionalnom nivou sa potrebama regiona i
jedinica lokalne samouprave, odnosno njihovih gradana, kako bi se raspoloživa sredstva trošila tako da doprinose
ostvarivanju nacionalnih i lokalnih razvojnih ciljeva na koherentan i integrisan nacin.
Opravdanost ovog cilja ogleda se u cinjenici da lokalno stanovništvo i nosioci razvoja na lokalnom nivou bolje poznaju
probleme i poteškoce koji sprjecavaju ili usporavaju razvoj njihove sredine, od onih koji razvoj planiraju sa nacionalnog
nivoa. Ovim putem, nosioci razvoja na lokalnom nivou, a samim tim i na nivou regiona, imaju mogucnost da direktno
komuniciraju sa predstavnicima nacionalne vlasti prilikom identifikovanja prioritetnih potreba njihovih zajednica i da
predlažu zajednicka strateška rješenja.
Putem izrade strateških pl anova razvoja jedinica lokal ne samouprave, prema unaprijed odreenoj metodologij i,
bice definisana struktura potrebnih projekata za razvoj lokalne zajednice. Prepoznati projekti, cijom realizacijom se
osigurava razvoj jedinice lokalne samouprave te obezbjeduje podizanje kvaliteta života gradana na njenoj teritoriji, bice
ukljuceni u zajednicku bazu projekata i postati važno sredstvo za usmjeravanje finansijskih sredstava namijenjenih
razvoju jedinica lokalne samouprave i regiona kojima pripadaju.
Efektivan održivi razvoj podrazumijeva zajednicko promišljanje u prepoznavanju prioritetnih potreba i mogucih rješenja
za njihovo zadovoljenje. Nerijetko, rješenje problema na lokalnom nivou podrazumijeva aktivnost i izvan granica jedinice
lokalne samouprave o kojoj je rijec. Upravo iz toga proistice potreba povezivanja potreba na lokalnom i regionalnom
nivou, sa razvojnim prioritetima na nacionalnom nivou, kako bi raspoloživa sredstva našla najbolju namjenu, te kako bi
se ostvario ravnomjerniji regionalni razvoj.
37
3.1.2 Nain ostvarenja
Za potrebe ovog strateškog cilja, u okviru procesa izrade Strategije regionalnog razvoja, Ministarstvo ekonomije koristilo
je alat/metodologiju pod nazivom Regionalni razvoj ni standard (RR standard), koji je, izmedu ostalog, za cilj imao
utvrivanje razvoj ni h prioriteta j edinica l okalne samouprave, a samim tim i regiona kojima iste pripadaju.
Prepoznati razvojni prioriteti JLS-a, odnosno regiona kojima pripadaju, osnova su za buduce usmjeravanje investicija u
prioritetna podrucja i njihovu specijalizaciju. Ovako definisani razvojni prioriteti predstavljaju smjernice jedinicama lokalne
samouprave u izradi strateških planova razvoja. Takode, dobra su osnova za buduce planiranje na nacionalnom nivou
prilikom izrade programskih dokumenata koja daju okvir za korištenje strukturnih instrumenata Kohezione politike EU
29
.
Važno je napomenuti da prioriteti regiona predstavljaju objedinjenje prioritete JLS-a koji pripadaju navedenom regionu,
pri cemu su prikazani oni koji su zajednicki za vecinu JLS iz posmatranog regiona.
3.1.2.1 Prioriteti regiona
Suocavajuci se sa sve vecim produblj ivanjem socio-ekonomskih razl ika i razvoj ni h mogunosti u razlicitim
regionima, javlja se potreba za politikom regionalnog razvoja. Osim toga, u okruženju globalnog tržišta i ekonomije,
potrebno je podstaci razvojne potencijale pojedinih podrucja, kako bi se podigla njihova konkurentost. Dodatan faktor,
koji utice na porast znacaja regionalnog razvoja je proces pristupanja EU.
Svaka jedinica lokalne samouprave u Crnoj Gori, a samim tim i region kojem pripada, ima svoje specificnosti prepoznate
kao “teritorijalni kapital”
30
. U njenom teritorijalnom kapitalu leži osnova razlicitosti pojedinacne JLS u odnosu na druge,
i istovremeno predstavlja osnov za njen razvoj i privlacenje investicija.
Ci lj politike regi onalnog razvoja j e da pomogne JLS i regionima kojima pripadaju da i skoriste svoj teritorijalni
kapital i na taj nain poveaj u svoju konkurentnost u odnosu na druge regi one. U cilju maksimiziranja efekata
regionalne politike, jacanja postojeceg razvojnog potencijala, smanjenja regionalnih nejednakosti i boljeg povezivanja
potreba na lokalnom i regionalnom sa definisanjem prioriteta na nacionalnom nivou, te imajuci u vidu zajednicke snage,
slabosti, mogucnosti i prijetnje, definisani su prioriteti razvoja za sva tri regiona u Crnoj Gori. Na osnovu definisanih
prioriteta, utvrdene su mjere i/ili oblasti u kojima treba intervenisati kako bi se maksimizirao teritorijalni kapital regiona.
Svaki region Crne Gore ima svoje razvojne potencijale i razlii te razvojne probleme. Stoga, u svrhu jacanja razvojnog
potencijala regiona i smanjenja regionalnih razlika, definisani su prioriteti razvoja za kontinentalni, središnji i primorski
region.
Sli ka 5: Prioriteti razvoja kontinental nog regi ona
29
Misli se, prije svega, na SCF (Strategic Cohierent Framework)
30
Izvor: Green Paper on Territorial Cohesion Turning territorial diversity into strength, Commission of the European Communities, 2008
http://ec.europa.eu/regional_policy/consultation/terco/paper_terco_en.pdf
38
I. Razvoj lj udskih resursa
- Unapredenje tržišta rada i sistema zapošljavanja
- Jacanje kapaciteta lokalnih samouprava za strateško planiranje i korišcenje EU fondova i drugih raspoloživih
izvora finansiranja
- Promovisanje društvene inkluzije
- Ulaganje i izgradnja sistema doživotnog obrazovanja
II. Poboljšanje konkurentnosti razvoj em poslovne infrastrukture i okruženj a
- Izgradnja i opremanje privrednih zona, biznis inkubatora, poslovno – razvnojih centara
- Primjena nisko karbonskih tehnologija
- Komunikacione mreže, promovisanje i korišcenje novih ICT-a
III. Razvoj komunal ne, javne i putne i nfrastrukture
- Održavanje i unapredenje komunalne i javne infrastrukture, prije svega upravljanje otpadnim vodama i
otpadom
- Izgradnja, održavanje i unapredenje putne infastrukture (željeznickog, vazdušnog i drumskog saobracaja)
- Veci stepen bezjednosti u saobracaju
IV. Pobolj šanje konkurentnosti održivim korišenjem pri vrednih, ruralnih i kul turni h resursa
- Dalje unaprjedenje ruralnog i novih vidova turizma (biziklizam, splavarenje, lovni turizam i sl)
- Izgradnja zimskih centara i potrebne turisticke infrastrukture
- Promocija regionalnih klastera radi jacanja turistickog potencijala
- Održivi razvoj poljoprivrede
- Održivi razvoj šumarstva i vodoprivrede
- Razvoj energetike (obnovljivi izvori energije, primjena mjera energetske efikasnosti i sl.)
- Razvoj preradivacke industrije na održivi nacin
- Valorizacija prirodne i kulturne baštine
V. Unapreenj e sistema upravljanja prirodni m resursima i zaštita životne sredine
(detaljnije razradeno u okviru strateškog cilja 3).
Slika 6: Pri ori teti razvoja središnj eg regiona
I. Poveanje konkurentnosti jaanj em lj udski h potencijala
- Umrežavanje visokoobrazovnih ustanova i privrednih subjekata
- Razvoj tržišta rada i sistema zapošljavanja
- Promovisanje društvene inkluzije
- Ulaganje i izgradnja sistema doživotnog obrazovanja u skladu sa potrebama tržišta
- Jacanje kapaciteta lokalnih samouprava za strateško planiranje i korišcenje EU fondova i drugih raspoloživih
izvora finansiranja
II. Unapreenje uslova za razvoj usluga, proi zvodnj e i preduzetništva
- Unapredenje privredne infrastrukture (poslovnih zona, biznis inkubatora, tehnoloških parkova)
- Unapredenje informacione tehnologije i e-trgovine
- Transfer znanja i tehnologija
- Promocija i ulaganje u istraživanje, razvoj i inovacije
39
III. Valori zacij a kulturnih i prirodni h potenci jala na održiv nain
- Održivi razvoj poljoprivrede
- Održivi razvoj turizma i izgradnja turisticke infrastrukture
- Promocija regionalnih klastera radi jacanja turistickog potencijala
- Razvoj energetike (obnovljivi izvori energije, primjena principa energetske efikasnosti i sl.)
- Razvoj preradivacke industrije na održivi nacin
- Valorizacija prirodne i kulturno – istorijske baštine
IV. Razvoj komunal ne, javne i putne i nfrastrukture
- Održavanje i unapredenje komunalne infrastrukture
- Upravljanje otpadom i otpadnim vodama
- Izgradnja, održavanje i unapredenje saobracajne infastrukture
- Vei stepeni bezjednosti u saobraaju
V. Zaštita životne sredine
- (detaljnije razradeno u okviru strateškog cilja 3).
Sli ka 7: Prioriteti razvoja primorskog regi ona
I. Razvoj lj udski h potencijala
- Usaglašavanje tražnje i ponude radne snage i unapredenje mjera zapošljavanja
- Uskladivanja sistema obrazovanja sa potrebama tržišta rada
- Promovisanje društvene inkluzije
- Ulaganje i izgradnja sistema doživotnog obrazovanja
- Jacanje kapaciteta lokalnih samouprava za strateško planiranje i korišcenje EU fondova i drugih raspoloživih
izvora finansiranja
II. Valori zacij a privrednih, kulturnih i pri rodnih resursa na održiv nain
- Stvaranje kvalitetne i diverzifikovane turisticke ponude (nauticki, sportski, vjerski turizam i sl.)
- Stvaranje potrebne turisticke i pratece infrastrukture
- Promocija regionalnih klastera radi jacanja turistickog potencijala
- Održivi razvoj poljoprivrede u korist turizma i razvoj marikulture
- Razvoj preradivacke industrije na održivi nacin
- Valorizacija, zaštita i razvoj kulturne i prirodne baštine
III. Razvoj komunalne, javne i putne infrastrukture
- Poboljšanje funkcionisanja komunalne infrastrukture, prije svega vodosnabdjevanja i kanalizacije, sa tretmanom
otpadnih voda
- Upravljanje otpadom
- Razvoj i unapredenje sistema saobracaja (drumskog, željeznickog, vazdušnog, pomorskog)
- Veci stepen turisticke bezbjednosti i bezbjednosti u saobracaju
IV. Jaanje konkuretnosti razvojem preduzetništva
- Podsticanje preduzetništva i samozapošljavanja
- Unapredenje poslovne infrastrukture (biznis inkubatora, privrednih i turistickih zona)
40
- Jacanje obrazovanja u skladu sa potrebama privatnog sektora u cilju uskladivanja ponude i tražnje za radnom
snagom
- Promovisanje i korišcenje novih ICT-a
V. Održivo upravljanje prirodni m resursi ma, zaštita ži votne sredi ne
(detaljnije razradeno u okviru strateškog cilja 3).
3.1.2.2 Strateško planiranje razvoj a na nivou JLS
Osnovni planski dokument za održivi socio-ekonomski razvoj svake JLS u kojem se odreduju osnovni smjerovi razvoja
(ciljevi i prioriteti) JLS jeste strateški plan razvoja (SPR). Osnovni smjerovi razvoja moraju biti u skladu sa ciljevima i
prioritetima razvoja koje definiše SRR kao osnovni planski dokument na nacionalnom nivou kojim se utvrduju ciljevi i
politike regionalnog razvoja.
SPR donosi jedinica lokalne samouprave u skladu sa propisanom metodologijom, a poštujuci princip partnerstva i
saradnje sa relevantnim društvenim akterima aktivnim na njenoj teritoriji.
Ci lj SRP je da:
1. Obezbi jedi konsenzus relevantnih nacional ni h, regi onalnih i lokal ni h partnera o razvojnim potrebama
JLS, te da posluži kao osnova za pregovaranje, uskladivanje i finansiranje definisanih aktivnosti;
2. Definiše smj ernice za i zradu razvoj ni h projekata;
3. Posluži kao osnov za definisanje i ispunjenje zajednikih strateških ciljeva u saradnj i sa susj ednim JLS.
SPR treba da obuhvati analizu trenutnog stanja u JLS, i u okviru toga pregled najvažnijih razvojnih obilježja, razvojnih
trendova, razvojne probleme i razvojne potrebe JLS u oblasti prirodnih resursa, komunalne infrastrukture, zaštite životne
sredine, privrede, poslovne i tehnološke infrastrukture, tržišta rada, društvenih djelatnosti i upravljanja razvojem;
tumacenja, poredenja (npr. sa ostalim JLS, regionom kojem konkretna JLS pripada, Crnom Gorom, EU) i ocjene,
potkrijepljene pokazateljima i komentarima iz prethodnih analiza, strategija i drugih razvojnih dokumenta. SPR treba da
sadrži i pregled rezultata realizacije ranijih strategija; SWOT analizu, odnosno ocjenu snaga i slabosti (u okviru JLS) te
prilika i prijetnji (izvan JLS) bitnih za razvoj svih važnih podrucja; obrazlaže i tumaci koji su i kakvi stvarni faktori razvoja i
potencijali za razvoj, ali i ogranicenja i prepreke razvoju. SPR takode treba da sadrži viziju i strateške ciljeve, pri cemu
ciljevi moraju biti: mjerljivi, ostvarivi, jasno formulisani, sa definisanim rokom za realizaciju, bez preklapanja, društveno
prihvatljivi, i u skladu sa ciljevima Strategije regionalnog razvoja Crne Gore i funkciji razvojnih prioriteta regiona kojem
JLS pripada.
Iz vizije i kao razrada strateških ciljeva proisticu prioriteti, kao i mjere i intervencije kao okvir za pripremu i izradu
konkretni h razvojnih projekata. SPR treba da sadrži i okvirni finansijski pl an, kao i sistem monitoringa i
evaluacije.
U okviru svake mjere ili podrucja intervencije koju definiše SPR, treba napraviti indikativnu listu proj ekata za koj e se
žel e obezbijediti finansij e. Tako definisani projekti unose se u zajednicku elektronsku bazu projekata koju vodi
Ministarstvo ekonomije, kao ministarstvo nadležno za regionalni razvoj. Indikativna lista projekata, pored projekata
karakteristicnih za datu JLS, može sadržati i zajednicke razvojne projekte koji su inicijativa više JLS i imaju regionalni
karakter.
Ministarstvo ekonomije ce pomagati JLS i drugim akterima u okviru regiona u procesu identifikovanja i pripreme
razvojnih projekata, a posebno kada se radi o projektima koji imaju znacajan socio-ekonomski efekat na razvoj manje
razvijenih podrucja.
3.2 Strateški ci lj 2: Ubrzani razvoj manje razvijenih jedinica lokalne samouprave i regiona
3.2.1 Svrha i opravdanost
U Crnoj Gori evidentna je znacajna neuj ednaenost u razvoj u, ali i neravnomjernost u i skorišenosti raspol oži vi h
razvojnih potencijala. Ovaj strateški cilj usmjeren je na obezbjedivanje podrške podrucjima za koja se utvrdi da su
manje razvijena, te da se suocavaju sa poteškocama koje onemogucavaju punu iskorišcenost raspoloživih razvojnih
potencijala. Svrha koja se želi postici je povecanje i optimalno korišcenje njihovog razvojnog potencijala i rješavanje
uzorka razvojnih poteškoca. U skladu sa ovim strateškim ciljem, nacionalna vlast treba da obezbijedi usmjeravanje dijela
svih nacionalnih investicija prema podrucjima za koja se utvrdi da su manje razvijena i da se suocavaju sa razvojnim
poteškocama.
41
Slaba saobracajna povezanost pojedinih podrucja, a onda i gašenje velikih konglomerata cija privredna aktivnost nije
obnovljena na prijašnjem nivou, potreba mladih i obrazovanih ljudi da traže zaposlenje u produktivnijim privrednim
sektorima, a posljedicom toga i znacajno demografsko pražnjenje pojedinih oblasti, uticali su na gubi tak
konkurentnosti pri vrede na lokal nom nivou i doprinijeli produbljivanju razvojnog jaza u odnosu na druge djelove
zemlje. Izostanak osnovne, a onda i poslovne infrastrukture, deficit ljudskih resursa i smanjeno interesovanje investitora,
stvaraju razvojne poteškoce cije otklanjanje zahtijeva koordiniranu aktivnost lokalnih i nacionalnih vlasti.
3.2.2 Nain ostvarivanja
Ostvarivanje ovog cilja zahtijeva definisanje što objektivnije metodologije za utvrdivanje nivoa razvijenosti pojedinih
podrucja Crne Gore. U kontekstu izrade Strategije regionalnog razvoja Crne Gore, pripremljen je prijedlog nove
metodologije za sagledavanje razvijenosti jedinica lokalne samouprave i regiona u Crnoj Gori. Prijedlog nove
metodologije sadrži važnu promjenu u odnosu na dosadašnju praksu. Novom metodologijom se, pored identifikovanja
podrucja koja znacajno zaostaju u razvoju, predlaže podjela svih jedinica lokalne samouprave, prema razvijenosti. Takav
pristup se zasniva na savremenom shvatanju regionalne politike koja, iako koncentrisana na najmanje razvijene jedinice
lokalne samouprave, podstice cjelokupni razvoj države. Dalje, proširenje podjele na sve teritorijalne jedinice omogucava
kvalitetnije uredenje važnog pitanja nivoa regionalnih razvojnih pomoci. Direktnim povezivanjem nivoa regionalnih
razvojnih pomoci sa nivoom razvijenosti, dobija se adekvatni sistem podrške razvoja svih jedinica lokalne samouprave u
skladu sa nivoom razvojnih problema sa kojima se pojedina jedinica suocava. Sadašnji sistem, koji se odnosi na
smanjivanje regionalnih razlika, obuhvata podršku države kroz fiskalnu egalizaciju na osnovu kriterijuma fiskalnog
kapaciteta i budžetskih potreba opštine
31
za jedinice lokalne samouprave koje zaostaju u razvoju za prosjekom u zemlji.
Ipak, s obzirom da su sredstva iz Egalizacionog fonda namijenjena iskljucivo potrošnji, postavlja se pitanje
funkcionalnosti i dovoljnosti ovakvog sistema u kontekstu regionalnog razvoja
32
.
3.2.3 Mj ere za podsticanje ravnomj erni jeg regi onalnog razvoj a u Crnoj Gori
Najcešci problemi sa kojima se suocavaju nerazvijene i manje razvijene opštine su neizgradena i neadekvatna
infrastruktura, visok nivo nezaposlenosti, smanjen obim privredne aktivnosti, nepovoljna demografska i obrazovna
struktura stanovništva itd. Polazeci od navedenih problema, a u cilju podsticanja regionalnog razvoja, potrebno je
realizovati nove programe koji ce biti od posebne važnosti za dugorocni razvoj ovih opština. Neki od programa koji se
mogu realizovati su:
- Izgradnja i nfrastrukturni h objekata (lokalni i regionalni putevi, bolnice, škole, vrtii, sportski objekti, izgradnja
stambenih objekata itd.).Bez povecanja kvaliteta života u nedovoljno razvijenim opštinama ne može se racunati na
smanjenje jaza u razvijenosti u odnosu na nacionalni prosjek. Iz tog razloga, potrebno je razviti programe koji ce
omoguciti izgradnju putne i druge infrastrukture, stambenih jedinica, puteva, škola, bolnica, sportskih objekata itd.
Razmotriti mogucnost davanja u zakup, dodjeljivanja kuce, stana, gradevinskog zemljišta koji su u vlasništvu države, kao
i o povoljnim uslovima za kupovinu stana ili kuce u ovim opštinama.
- Poveanje privredne aktivnosti i dalj i podsti caj i razvoju preduzetništva, malog i srednjeg biznis.
Postojeci programi koji imaju za cilj podsticaj razvoja preduzetništva, malog i srednjeg biznisa uzimaju u obzir regionalnu
komponentu, i u skladu sa tim, definišu pogodnosti za korisnike iz nerazvijenih opština. Zbog strateškog znacaja
poljoprivrede za razvoj ovih podrucja razmotriti mogucnost prodaje, zakupa i/ili poklanjanja poljoprivrednog zemljišta na
odredeni vremenski period za pravna/fizicka lica koja žele ostati ili se nastaniti u ovim opštinama. U skladu sa važecom
regulativom, jedinice lokalne samouprave imaju mogucnost kreiranja fiskalnih podsticaja pogotovo u dijelu korištenja
nepokretnosti, ali i utvrdivanja obaveza po osnovu komunalija. Poseban izraz podrške na lokalnom nivou može biti brža
procedura u izdavanju potrebnih odobrenja, dozvola i saglasnosti iz nadležnosti JLS.
- Pri vlaenja stranih investitora i identifikovanje oblasti za investiranje.Od mjera koje se trenutno
primjenjuju u pogledu razvoja manje razvijenih opština potrebno je povecati nivo podsticaja kako bi se povecao njihov
doprinos smanjenju nerazvijenosti, u mjeri u kojoj izostanak osnovne i poslovne infrastrukture nije prepreka za vece
investicione aktivnosti. Jedna od postojecih povoljnosti odnosi se na oslobadanje placanja poreza na dobit
31
Zakon o finansiranju lokalne samouprave („Sl. list RCG“, br. 42-03, 44-03, „Sl. list RCG“ br. 05/08 od 23.01.2008, 51-08 od 22.08.2008)
32
S obzirom na nacin funkcionisanja Egalizacionog fonda, jedinice lokalne samouprave ne moraju biti u potpunosti stimulisane da povecavaju
tekuce prihode budžeta u mjeri u kojoj bi to bilo moguce ukoliko ne bi bilo sredstava iz Egalizacionog fonda.
42
novoosnovanih pravnih lica u periodu od tri godine ukoliko proizvodnu djelatnost obavljaju na teritoriji nerazvijenih
opština. Pored navedenih mjera, potrebno je uspostaviti novi nacin poreskih olakšica i podsticaja poput oslobadanja od
carina pri uvozu opreme radi razvoja djelatnosti, i sl.
Jedna od podsticajnih mjera može se odnositi i na usvajanje zakona o donacij ama koje bi imale poseban tretman i
oslobadanje od poreskih obaveza, ukoliko bi bile usmjerene na nerazvijena podrucja.
- Podsticaj ne mj ere za naseljavanje nerazvi jeni h opština u cilj u smanjenja iselj avanj a, povratka iselj enog
i pri vl aenja novog stanovništva. Na osnovu podataka o broju stanovnika uocena su negativna demografska kretanja
stanovništva iz kontinentalne Crne Gore prema središnjem i primorskom regionu koje karakteriše veci nivo razvijenosti.
U saradnji sa nadležnim institucijama razmotriti dodatne pogodnosti u okviru demografske politike u ovim opštinama i
omoguciti poboljašnje demografskog bilansa.
- Podizanje ni voa i kvaliteta obrazovanja, pogotovo u obl asti visokog obrazovanja, u skladu sa
potrebama i zahtj evi ma tržišta, sa posebnim akcentom na razvijanj e i osnaživanj e preduzetnikih sposobnosti
kod mladih lj udi. Zbog pozitivne korelacije izmedu nivoa obrazovanja i nivoa razvijenosti opštine, potrebno je detaljno
analizirati mogucnosti za povecanje nivoa obrazovanja i privlacenja kvalifikovanih kadrova. Razmotriti mogucnost
odobravanja stipendija u vecim iznosima za studente iz manje razvijenih opština koji se obavežu da ce se nakon
završetka studija zaposliti u ovim opštinama na rok od najmanje onoliko godina koliko su dobijali stipendiju. Pored toga,
osim povecanja iznosa i broja stipendija, potrebno je uložiti dodatne napore i u cilju jacanja obrazovnih kapaciteta u ovim
podrucjima.
Predložene mjere ce biti u nadležnosti resornih ministarstava uz koordinaciju ministarstva nadležnog za regionalni
razvoj.
3.3 Strateški ci lj 3: Regionalni razvoj i zaštita životne sredine
U procesu izrade SRR prepoznate su tri prioritetne teme za regionalni razvoj i životnu sredinu. To su:
1. održivo upravljanje i korišcenje prirodnih resursa;
2. nisko karbonski razvoj; i
3. infrastruktura za zaštitu životne sredine (komunalna infrastruktura).
3.3.1 Održivo upravlj anje i korišenje prirodnih resursa
Raznovrsnost biljnog i životinjskog svijeta i specifi ne pri rodne vri jednosti su znacajna odlika i komparativna
prednost kako zemlje u cjelini tako i pojedinih regiona. Veci dio postojecih zašticenih podrucja nalazi se u
kontinentalnom, dok je udio teritorija zašticenih radi ocuvanja biodiverziteta najniži u primorskom regionu. Proglašenje
odredenih kategorija zašticenih podrucja i upravljanje njima je u nadležnosti lokalnih samouprava
33
, ali su opštine do
sada ovaj prerogativ koristile veoma ograniceno, ponajviše zbog niskih kapaciteta za upravljanje zašticenim podrucjima.
Iskori šenost vodnih potenci jala za održivo generisanje energije (male i hidro elektrane sa manjim uticajima na
životnu sredinu) je nedovoljno. Voda se takode nedovoljno koristi za navodnjavanje, dok je na drugoj strani prisutno
neracionalno trošenje (visoka potrošnja, veliki gubici na mreži) u sistemima javnog vodosnabdijevanja. Priprema
integralnih planova upravljanja rjecnim basenima ce predstavljati znacajan izazov za sve opštine - ne samo u pripremi,
vec prevashodno u sprovodenju tih planova i programa sa mjerama zaštite.
Upravljanje obalnim podrujem karakteriše odsustvo integralnog pristupa i nedovoljna koordinacija i saradnja medu
razlicitim nivoima uprave i institucijama. U takvim uslovima, ekonomske aktivnosti su rezultirale znacajnim pritiscima na
životnu sredinu i prostor, koji na duži rok mogu ugroziti razvojne perspektive primorskog regiona.
Šume i šumsko zeml jište su izloženi brojnim pritiscima, ukljucujuci neplansku i nekontrolisanu sjecu, bolesti šuma i
šumske požare. Privredne šume se uglavnom nalaze u kontinentanom regionu. U poslednjih nekoliko godina se
intenzivno radi na modernizaciji šumarske politike i instrumenata za njeno sprovodenje, a u toku je i nacionalna
33
Na primjer regionalni i parkovi prirode, spomenici prirode, predjeli sa izuzetnim odlikama; nadležnost za proglašenje ostalih kategorija
(nacionalni parkovi, rezervati prirode itd.) je na nacionalnom nivou.
43
inventura šuma koja ce znacajno popraviti informacionu podlogu. Planira se dobijanje sertifikata za održivo upravljanje
šumama. Za razvoj kontinentalnog regiona je od suštinskog znacaja da se kroz ove i buduce procese u oblasti
upravljanja šumama osigura znacajno i efektivno ucešce lokalnih samouprava i pravicna raspodjela koristi od ovih
resursa.
uvanje i bolj a iskorišenost poljoprivrednog zemljišta u svrhu ruralnog i regionalnog razvoja je od velikog
znacaja, posebno za kontinentalni dio Crne Gore koji zaostaje u razvoju, ali takode i za opštine primorskog regiona u
kojima se nalaze znacajne površine poljoprivrednog zemljišta (Ulcinj, Tivat, Boka Kotorska) i za središnji region.
Potrebno je podržati pripremu lokalnih planova i definisanje mjera ruralnog razvoja (koji doprinose zaštiti životne sredine
i održivom korišcenju resursa), posebno za opštine koje zaostaju u razvoju.
Postoje znaaj ni neiskori šeni potencijali obnovljivih izvora kao što su vodotoci za male hidroelektrane (HE),
energija sunca i vjetra, biomasa i sl. Plansko i održivo korišcenje ovih resursa otvara znacajne mogucnosti za regionalni
razvoj odnosno razvoj podrucja koja imaju niži indeks razvijenosti od prosjeka. Transfer znanja i tehnologija je ovdje od
posebnog znacaja, uz dalja ispitivanja potencijala, razvoj prioritetnih projekata i osposobljavanje opština sa
najznacajnijim potencijalima za lidersku poziciju u oblasti održivih obnovljivih resursa i meduopštinsku/ regionalnu
saradnju.
U praksi su evi dentna brojna ogranienja i i zazovi za održi vo upravl janj a pri rodnim resursima. Oni se odnose na
kapacitete za planiranje i upravljanje i primjenu instrumenata održivosti (kakvi su na primjer integralno planiranje,
strateške procjene uticaja na životnu sredinu i sl.), kao i na nadležnosti lokalnih samouprava u upravljanju prirodnim
resursima, ukljucenost lokalnih zajednica i primjenu regionalnog pristupa. Poseban izazov je identifikacija i razvoj
ekonomskih aktivnosti koje su zasnovane na održivom korišcenju prirodnih resursa, gdje važnu ulogu ima i sistem
prostornog planiranja. Kontinuirano poboljšavanje planske dokumentacije
34
radi integracije zahtjeva održivosti u funkciji
regionalnog razvoja i harmonizacija planova na razlicitim nivoima (od Prostornog plana do lokalnih planova) su takode
veoma važni. Sa ovim su tijesno povezana i pitanja implementacije planova i kontrole gradnje.
Kada je rijec o razvoju kapaciteta, potrebno je posvetiti posebnu pažnju malim opštinama (po broju stanovnika)
kontinentalnog regiona u pojasu Plužine – Šavnik – Žabljak – Mojkovac – Kolašin – Andrijevica – Plav. Ove opštine (sa
izuzetkom Žabljaka) imaju indekse razvijenosti ispod 75% nacionalnog prosjeka, a s obzirom na njihovu velicinu,
mogucnosti za razvoj ljudskih resursa su takode ogranicene. U pružanju ove vrste podrške najnerazvijenijim opštinama
treba voditi racuna o primjeni efikasnih rješenja i potrebi da se opredijeljena tehnicka pomoc i finansijska sredstva koriste
na troškovno djelotvoran nacin.
Posebno važno pitanje je organizacija i djelovanj e inspekcijski h sl užbi i sprovoenj e zakona, te potreba osiguranja
bolje koordinacije i djelotvornog rada inspekcija (jacanje kapaciteta, minimiziranje preklapanja i sudara nadležnosti, bolja
saradnja i koordinirano djelovanje).
3.3.2. Nisko karbonski razvoj
Usvajanjem Zakona o životnoj sredini (Sl. list CG 48/08), ratifikacijom UN Okvirne konvencije o klimatskim promjenama
(UNFCCC je ratifikovana sukcesijom 2006. godine) i Kjoto protokola (2007. godine) uspostavljen je bazicni pravni okvir
za klimatske promjene i nisko karbonski razvoj. Prvi nacionalni izvještaj prema UNFCCC je upravo završen i sadrži
inventar gasova sa efektom staklene bašte, politike i mjere za smanjenje emisija
35
, kao i politike i mjere prilagodavanja.
Nisko karbonski odnosno razvoj koji se zasniva na niskim emisijama ugljen dioksida (CO2) kao osnovnog gasa sa
efektom staklene bašte obuhvata spektar raznorodnih mjera, aktivnosti i projekata kojima se (u odnosu na
konvencionalni razvoj) smanjuju ili eliminišu emisije CO2, ili se obezbjeduje uklanjanje CO2 iz atmosfere i vezivanje
ugljenika. Mogucnosti primjene mjera i tehnologija nisko karbonskog za podsticanje regionalnog razvoja u Crnoj Gori su
nedovoljno iskorišcene, a oblasti od posebnog znacaja su energetska efikasnost i održiva obnovljiva energija.
Podaci prikupljeni od JLS pokazuju da se u malom broju opština sprovode proj ekti energetske efi kasnosti (uglavnom
vezano za zgrade u javnom sektoru, javnu rasvjetu i sl.) dok su samo dvije opštine izvijestile da imaju plan za nisko
34
Planska dokumenta ne zadovoljavaju uvijek test održivosti buduci da ponekad sadrže sukobljena ili rješenja koja ne garantuju ocuvanje resursa
na duži rok
35
Kao zemlja u razvoju i ne-Aneks 1 clanica Konvencije, Crna Gora nema medunarodno preuzetih obaveza da smanji emisije. Prvim izvještajem se
identifikuju nacionalno relevantne politike i mjere smanjenja emisija.
44
karbonski razvoj. Preliminarna analiza potencijala za smanjenje CO2 emisija pokazuje da su ukupno moguca smanjenja
oko 2,5 miliona tona CO2ekv. godišnje.
Izgradnja kapaciteta za korišcenje postojecih (kakav je na primjer Mehanizam cistog razvoja ili CDM) i buducih globalnih
mehanizama finansiranja u oblasti klimatskih promjena je od posebnog znacaja, uz poklanjanje dodatne pažnje JLS koje
zaostaju u razvoju. Transfer znanja i tehnologija je posebno važan za podsticanje nisko karbonskog razvoja.
3.3.3. Komunalna infrastruktura i zaštita životne sredine
Infrastruktura za zašti tu zdravlja ljudi i životne sredi ne ili komunalna i nfrastruktura (sistemi javnog
vodosnabdijevanja, sistemi za sakupljanje i precišcavanje otpadnih voda i sistem prikupljanja, odvoženja, tretmana i
odlaganja otpada) je slabo razvijena, što rezultira znacajnim pritiscima na životnu sredinu, negativno utice na razvojne
perspektive i predstavlja krupan izazov u procesu pridruživanja EU.
Odlaganje otpada je, generalno posmatrano, znacajan problem u svim regionima. Postojeci sistem sakupljanja i
odlaganja otpada ne omogucava razdvajanje i odvojen tretman razlicitih vrsta otpada (osim u veoma ogranicenom obimu
u nekim opštinama primorskog regiona i Podgorici). Odlaganje industrijskog i opasnog otpada, kao i komunalnog (kod
ovog poslednjeg izuzetak su opštine središnjeg regiona i Cetinje koje koriste sanitarnu deponiju Livade), ne zadovoljava
minimalne standarde zaštite životne sredine.
Pri oriteti za rješavanj e probl ema odlaganja komunal nog otpada su pri morski region i poj edine l okacije u
kontinental nom dij el u (Berane), uz primj enu regionalnog pri stupa. Za sve opštine je potrebno poboljšanje u sistemu
sakupljanja otpada, smanjenje obima odlaganja na nelegalne deponije kao i sanacija starih odlagališta koja su brojna. U
saradnji sa državnim organima i privatnim sektorom, potrebno je takode da opštine podsticu i forsiraju (u dijelu svojih
nadležnosti) poboljšanje prakse u upravljanju industrijskim i opasnim otpadom.
Komunalne otpadne vode se prije ispuštanj a u prirodne prijemni ke tretiraju samo za Podgoricu (djelimicno,
buduci da kapacitet postojeceg postrojenja ne zadovoljava potrebe grada) i Mojkovac, a u funkciji je i malo postrojenje u
naselju Virpazar u opštini Bar (na obali Skadarskog jezera). Kad je u pitanju industrija, odredeni broj postrojenja ima
sopstveni tretman, ali je ispuštanje bez adekvatnog precišcavanja uobicajeno bez obzira da li se otpadne vode ispuštaju
u prirodne prijemnike ili u kanalizaciju.
Pri oriteti za unapreenje vodovodne i kanali zaci one mreže i izgradnju postroj enja za tretman otpadnih voda su
utvrdeni relevantnim master planovima, a sa stanovišta regionalnog razvoja prioritetan je primorski region i opštine
kontinentalnog regiona koje otpadne vode ispuštaju u prekomjerno zagadene i/ ili osjetljive prijemnike, odnosno opštine
kod kojih se javljaju prekidi u snabdijevanju vodom ili kvalitet vode za pice cesto odstupa od propisanih standarda.
Razvoj kapaciteta za pripremu projekata i prikuplj anje finansij skih sredstava j e od suštinskog zanaaj a, a takode
i razvoj kapaciteta za upravljanje izgradenom infrastrukturom i njeno održavanje. U tom smislu je potrebno razvijati
sposobnosti za korišcenje EU fondova i privlacenje sredstava iz drugih izvora (ukljucujuci javno-privatno partnerstvo).
Jacanje kapaciteta je potrebno na nivou lokalne samouprave (posebno kod opština koje zaostaju u razvoju) i posebno
kod preduzeca koja upravljaju otpadom i pružaju usluge vodosnabdijevanja/ odvodenja otpadnih voda.
3.3.4. Nain ostvari vanja i prioritetni pravci dj el ovanja
Ostvarivanje strateškog cilja 3 predvida se kroz:
- razvoj kapaciteta jedinica lokalne samouprave;
- definisanje mjera i projekata u skladu sa prioritetnim pravcima djelovanja definisanim SRR i sektorskim
strateškim dokumentima;
- poboljšanu koordinaciju i jacanje meduopštinske saradnje;
- povezivanje sa postojecim inicijativama;
- vodenje racuna o troškovnoj djelotvornosti mjera;
- korišcenje kombinovanih izvora finansiranja ukljucujuci raspoložive nacionalne i lokalne izvore, EU
fondove i medunarodne fondove za klimatske promjene/ nisko karbonski razvoj.
Prioritetni pravci djelovanja i specificni pod-ciljevi za strateški cilj 3 po temama i regionima dati su u tabeli 10:
45
Tabela 12: Priori tetni pravci djelovanja i pod-ciljevi za strateški cilj 3
Održi vo upravljanje i korišenje prirodnih resursa
ZA SVE REGIONE
Unaprijediti kapacitete lokalnih samouprava, posebno onih koje zaostaju u razvoju, za primjenu instrumenata održivosti (kao što
je integralno planiranje i upravljanje prostorom i resursima, strateške procjene uticaja i sl.)
Razvijati sposobnosti za pristup EU fondovima i drugim raspoloživim izvorima finansiranja
Unaprijediti prostorno plansku dokumentaciju i posebno kontrolu gradnje na atraktivnim lokacijama (obala, okolina zašticenih
podrucja)
Poboljšati rad i djelotvornost inspekcijskih organa
P
r
i
m
o
r
s
k
i

d
i
o
Proglasiti nova zašticena podrucja, poklanjajuci posebnu pažnju obalnom podrucju i zašticenim podrucjima u moru;
unaprijediti sistem zašticenih podrucja (prirodnih i kulturnih) uopšte.
Unaprijediti koordinaciju i uspostaviti osnov (zakonski, institucionalni) za integralno upravljanje obalnim podrucjem
S
r
e
d
i
š
n
j
i
Unaprijediti zaštitu voda i poljoprivrednog zemljišta
Pojacati programe istraživanja o zaštiti prirodnih resursa i njihovom održivom korišcenju; omoguciti razmjenu znanja i
informacija
K
o
n
t
i
n
e
n
t
a
l
n
i
d
i
o
Unaprijediti upravljanje šumama uz veci stepen ukljucenosti lokalnih samouprava i zajednica
Poboljšati iskorišcenost poljoprivrednog zemljišta, vodnih resursa i prirodne baštine na održiv nacin
Ni sko karbonski razvoj
ZA SVE REGIONE
Inicirati (sa lokalnog/ meduopštinskog nivoa) mjere i projekte za povecanje energetske efikasnosti i obnovljive izvore energije
Razvijati ljudske resurse, omoguciti transfer znanja i tehnologija
Razvijati sposobnosti za pristup tekucim i buducim fondovima za finansiranje nisko karbonskog razvoja (CDM, Kopenhagenski
zeleni klimatski fond, bilateralni izvori)
P
r
i
m
o
r
s
k
i

d
i
o Poboljšati nivo znanja i informacija o osjetljivosti na klimatske promjene i mjerama prilagodavanja
Identifikovati najizvodljivije mjere energetske efikasnosti u gradevinarstvu i turizmu; koristiti energiju sunca
S
r
e
d
i
š
n
j
i
Smanjiti emisije kroz mjere energetske efikasnosti u rezidencijalnom i javnom sektoru i primjenu energetski efikasnijih
tehnologija u industrija; koristiti energiju sunca
K
o
n
t
i
n
e
n
t
a
l
n
i

d
i
o
Smanjiti emisije, poboljšati sigurnost u snabdijevanju energijom i maksimizirati ekonomske šanse kroz korišcenje
obnovljivih izvora (vjetar, biomasa, male HE, biogas); primjena mjera energetske efikasnosti (energetika, gradevinarstvo,
rezidencijalni sektor)
Komunalna infrastruktura
ZA SVE REGIONE
Razvijati sposobnosti za pristup EU fondovima i privlacenje sredstava iz drugih potencijalnih izvora finansiranja
Jacati kapacitete javnih komunalnih preduzeca i nadležnih službi da razvijaju i sprovode projekte i upravljaju komunalnom
infrastrukturom
Unaprijediti sistem prikupljanja podataka o svim tokovima otpada
P
r
i
m
o
r
s
k
i
d
i
o
Unaprijediti sistem selektivnog sakupljanja otpada, podržati manje razvijene opštine
Regionalne deponije
Prioritetna postrojenja za tretman otpadnih voda (Ulcinj, Boka Kotorska)
S
r
e
d
i
š
n
j
i
Osigurati selektivno sakupljanje za 40% komunalnog otpada koji se sada organizovano sakuplja
Unapredivati kapacitete za reciklažu
Do isteka strateškog perioda otpoceti sa izgradnjom postrojenja za precišcavanje otpadnih voda
K
o
n
t
i
n
e
n
t
a
l
n
i

d
i
o
Do isteka strateškog perioda otpoceti sa izgradnjom prioritetnih postrojenja za precišcavanje otpadnih voda i
regionalnih sanitarnih deponija
Proširiti sistem organizovanog sakupljanja komunalnog otpada na ruralna podrucja
4. FINANSIJSKI OKVIR
Kada je rijec o realizaciji razvojnih programa, projekata i aktivnosti, pored razvojnih prioriteta, važno je definisati i izvore
finansiranja. Finansijski okvir Strategije regionalnog razvoja Crne Gore opisuje potencijalne izvore finansiranja.
Ovdj e j e važno napraviti razli ku izmeu sredstava potrebnih za sprovoenje SRR i sredstava potrebnih za
finansi ranje razvojnih proj ekata do kojih e se doi realizaci jom aktivnosti koj e predvia Strategij a.
Sprovodenje SRR, u prvom redu, podrazumijeva kreiranje pravnog (usvajanje Zakona o regionalnom razvoju i pratecih
propisa) i i nsti tuci onalnog (jacanje Sektora za razvoj u okviru Ministarstva ekonomije) okvira. Nakon toga, aktivnosti
ce biti usmjerene na dalji razvoj i primjenu predloženih alata (RR standard, izrada strateških planova razvoja kroz
tehnicku podršku JLS, te dizajn i razvoj elektronske baze razvojnih projekata). Paralelno, ministarstvo nadležno za
regionalni razvoj ce inicirati analizu konkurentnosti najvažnijih sektora u crnogorskoj privredi (s aspekta njihovog
doprinosa stvaranju bruto domaceg proizvoda), izradu regionalne mape klastera i plan razvoja klastera u sektorima i
regionima za koje se utvrdi da imaju najveci razvojni potencijal. Ova aktivnost ima za cilj definisanje prijedloga projekata
koji ce se onda ciljno finansirati.
Kada je u pitanju fi nansiranj e razvojnih projekata, pored IPA fondova, do ulaska u Evropsku unij u, osnovni izvor
finansi ranja bie državni budžet i budžeti jedi ni ca l okalne samouprave. U trenutku donošenja Strategije, u 2010.
godini, nisu planirana dodatna sredstva za finansiranje razvojnih projekata iz državnog budžeta, vec ce se upotreba do
sada raspoloživih i planiranih sredstva bolje koordinirati i usmjeravati, kako bi krajnji efekti bili bolji. Sva nadležna
ministarstva i druge institucije javne uprave na nacionalnom nivou, sprovodice planirane projektne aktivnosti u skladu sa
smjernicama iz Strategije, i o tome informisati nadležno ministarstvo za regionalni razvoj. Tek od 2011. godine, po
usvajanju Zakona o regionalnom razvoju i pratecih uredbi i propisa, moguce je planirati dodatna sredstva za finansiranje
razvojnih projekata.
Trenutno, pored znacajnih aktivnosti Direkcije javnih radova i Direkcije za saobracaj koje se odnose na unapredenje
lokalne putne infrastrukture, domova kulture, zdravstvenih ustanova i sl (preko 100 projekata), u fazi pripreme i
realizacije su više od petnaest proj ekata od regi onalnog znaaja u oblasti:
- Vodosnabdijevanja,
- Izgradnje postrojenja za precišcavanje otpadnih voda, i kanalizacionih mreža,
- Izgradnje regionalnih sanitarnih deponija, i
- Putne infrastrukture,
ukupne vrijednosti preko 360 miliona EUR, a koji se finansiraju iz kapitalnog budžeta, kredita medunarodnih razvojnih
institucija (EBRD, EIB, Svjetska bankaKfW), IPA i IPF-MW programa, opštinskih budžeta i donacija (za više detalja
vidjeti Annex 4).
Realizacija navedenih projekata u funkciji je ravnomjernijeg regionalnog razvoja Crne Gore, prije svega kroz izgradnju
osnovne i poslovne infrastrukture, te zaštitu životne sredine i održivo korišcenje raspoloživih resursa.
Projektom pod nazivom Land Administration Managment (LAMP) koji realizuje Ministarstvo uredenja prostora i zaštite
životne sredine uz kreditnu i tehnicku podršku Svjetske banke, fi nansira se izrada prostorno urbani stikih planova
(PUP) u opštinama koje imaju ogranicene finansijske i ljudske resurse. Opštine koje je Ministarstvo uredenja prostora i
zaštite životne sredine opredijelilo kao korisnike sredstava za izradu PUP-ova su: Danilovgrad, Cetinje, Bijelo Polje,
Plav, Kolašin, Šavnik, i potencijalno Nikšic. Za opštine Andrijevicu i Pljevlja obezbijeden je nastavak placanja izrade
PUP-a, obzirom da su ove opštine vec zapocele sa izradom PUP-a prije nego je Projekat postao efektivan, a u
nemogucnosti su da finansijski isprate završetak plana.
Važno je napomenuti i da su usvoj ene izmj ene Zakona o fi nansi ranj u l okalne samouprave i Zakona o porezu na
nepokretnosti, sa ciljem jacanja fiskalnih kapaciteta jedinica lokalne samouprave. Kada su u pitanju izmjene Zakona o
finansiranju lokalne samouprave, ocekivani neto efekat na prihode lokalnih samouprava iznosi oko 12,5 miliona €, a bice
ostvaren kroz:
- Ukidanje nekoliko poreskih oblika koji imaju neznatno ucešce u prihodima opština (ukupno 5,5 miliona
€ i to firmarina, porez na potrošnju i porez na igre na srecu),
- Povecanje procenta ustupljenih prihoda po osnovu poreza na dohodak fizickih lica sa 10% na 11%, i
za Podgoricu i Cetinje sa 15% na 16%,
47
- Povecano ucešce u prihodima po osnovu poreza na promet nepokretnosti (80%) i koncesija na
prirodno bogatstvo (70%), osim koncesija na šume (ucešce 50%). Predvidjeno je ustupanje i 20% koncesija od morskog
dobra sa primjenom od 1.1.2012. godine.
- Uvodenje novog izvora za Egalizacioni fond: 100% prihoda od poreza na upotrebu putnickih vozila,
plovnih objekata i letilica, i 40% koncesija od igara na srecu.
Dodatno, jedinice lokalne samouprave ce biti u mogucnosti da sredstva iz uslovnih dotacija koriste za kofinansiranje
donatorskih projekata.
Izmjene Zakona o porezu na nepokretnosti imace ocekivani neto efekat (prema konzervativnom pristupu) u iznosu od
oko 8 miliona €, na nivou svih opština, a podrazumijevaju povecanje stope od 0,10 do 1% i proširenje poreske baze.
Takode, u toku je proj ekat finansijskog restrukturiranja jedinica lokalne samouprave koji podrazumijeva ugovorni
odnos sa JLS na dobrovoljnoj osnovi, a odnosi se na reprogram dugova uz stroge mjere fiskalne discipline koje ce biti
definisane ugovorom, i podršku u rješavanju tehnoloških viškova uz participacije Vlade u fiksnom iznosu, kao i podrška u
obezbjedivanju finansijskih sredstava za rješavanje pitanja tehnoloških viškova.
U dijelu podrške razvoju preduzetni štva i malih i srednjih preduzea, Investiciono-razvojni fond je u raspisao javni
konkurs u cilju obezbjedivanja povoljnih finansijskih sredstava za realizaciju investicija, stimulisanja kreditnih aktivnosti i
finansiranja obrtnih sredstava. Predvidena sredstva su namijenjena preduzetnicima, malim i srednjim preduzecima,
poljoprivrednim proizvodacima, lokalnim upravama i javnim preduzecima.
36
Finansijske mjere podrške su podijeljene u tri
programa: kreditne linije posredstvom i uz garancije poslovnih banaka; direktni kreditni aranžmani i finansiranje
infrastrukturnih i ekoloških projekata. Maksimalan iznos sredstava za prva dva kreditna programa se krecu do 200,000€,
dok je za finansiranje infrastrukturnih i ekoloških projekata predviden iznos do 750,000€. Investiciono-razvojni fond
finansira do 50% ukupne predracunske vrijednosti investicije. U odobrenim kreditnim sredstvima ucešce Fonda se može
kretati do 70%, a ostatak finansira banka u skladu sa svojom poslovnom politikom. Planom rada za 2010. godinu,
definisan je finansijski potencijal za obavljanje finansijske podrške u iznosu od 17 mil €
37
, od cega je 12 mil € predvideno
za kreditiranje i 5 mil € za garantni potencijal.
Ukupna sredstva za razvoj poljoprivrede i sela u 2010. godini iznose 26,75 mil € ciju strukturu cine: Agrobudžet 18,67
mil€, realizacija popisa u poljoprivredi 1,4 mil€, programi vodoprivrede 1,18 mil€ i sredstva donatora 5,5 mil€. U odnosu
na 2009. godinu (16,79 mil €) sredstva predvidena Agrobudžetom za 2010. iznose 18,67 mil € i veca su za 11,2%.
38
Sredstva iz Agrobudžeta su namijenjena za realizaciju specificnih programa u okviru sljedecih mjera podrške:
- Tržišno-cjenovna politika: 9 programa u iznosu od 5,08 mil €;
- Politika ruralnog razvoja: 16 programa u iznosu od 4,74 mil €;
- Opšte usluge i servisi u poljoprivredi: 8 programa u iznosu od 3,90 mil €;
- Socijalni transferi seoskom stanovništvu: 1 program u iznosu od 2,92 mil €;
- Tehnicka podrška: 1 program u iznosu od 0,87 mil €
- Ribarstvo: 3 programa u iznosu od 1,12 mil €.
Od pocetka 2008. godine, Crna Gora ima pristup novom programu pomoci - Instrumentu za pretpristupnu pomo
(IPA - Instrument for PreAccession Assistance) koji predstavlja objedinjeni nastavak dosadašnjih programa (CARDS,
PHARE, ISPA i SAPARD) namijenjenih državama koje su kandidati i potencijalni kandidati za clanstvo u EU. Druga
komponenta IPA-e namijenjena je regionalnoj i prekogranicnoj saradnji i dostupna jedinicama lokalne samouprave, a u
toku su aktivnosti za korišcenje IPA komponenti III, IV i V, od kojih se IPA III komponenta odnosi na regionalni razvoj
(više detalja u odjeljku 2.4.3).
Grant šema za razvoj opština za male infrastrukturne projekte: Delegacija Evropske komisije u Crnoj Gori objavila je
poziv za male infrastrukturne projekte za 15 opština korisnica Egalizacionog fonda u 2009. godine, koji ce se finansirati
iz sredstava IPA 2008 i IPA 2010. Ukupna suma raspoloživa u ovom pozivu za podnošenje projekata je 5.500.000€, a
rok za dostavljanje aplikacija je 4. oktobar 2010.godine.
36
Finansijske mjere podrške se ne mogu odnositi na sljedee djelatnosti: trgovina, igre na sreu, promet
duvana, ugostiteljske usluge (izuzev restorana) i izgradnju stambeno-poslovnih prostora namijenjenih tržištu.
37 Predvieno je da se 70% projekata realizuje u manje razvijenim opštinama.
38
Planom upotrebe sredstava za podsticanje razvoja poljoprivrede i ribarstva u 2009. godini bila su
predviena sredstva u iznosu od 19,75 mil €, ali je rebalansom budžeta i za potrebe popisa u poljoprivredi
ovaj iznos smanjen na 16,79 mil €.
48
Po dobijanju statusa zemlje clanice, Crna Gora ce moci da koristi fondove Evropske uni je. Tu se, prije svega, misli na
Evropski fond za regi onalni razvoj, Evropski soci jalni fond i Kohezijski fond. Pored toga, Crna Gora ce imati
pristup Evropskom poljoprivrednom fondu za rural ni razvoj i Evropski fond za ribarstvo, kao i citavom nizu drugih
programa EU. Do tada, Crnoj Gori su na raspolaganju sredstva iz IPA fondova koji, u isto vrijeme, predstavljaju odlicnu
priliku za sticanje neophodnog iskustva za kasnije upravljanje vecim projektima.
Samo clanstvo u EU povecava mogucnost pristupa sredstvima, ali ne garantuje i njihovo dobijanje, s obzirom da su
kriterijumi za korišcenje sredstava izuzetno zahtjevni. Nacionalna tijela zadužena za sprovodenje operativnih programa,
kao i sami nosioci projekata, morace da razviju potrebne kapacitete za kvalitetnu pripremu i sprovodenje razvojnih
programa i projekata. U prvom redu, izuzetno je važno da su definisani razvojni prioriteti u skladu sa osnovnim
prioritetima Evropske unije, odnosno da se samim citanjem razvojnih prioriteta mogu prepoznati evropski fondovi iz kojih
bi se isti potencijalno finansirali.
U praksi, još uvijek ne postoji dovoljan broj razradenih projekata sa kojima bi se moglo aplicirati za sredstva EU, kao ni
potrebna dokumentacija koja bi pratila te projekte. U toku je nekoliko projekata sa ciljem jacanja administrativnih
kapaciteta nacionalnih i jedinica lokalne samouprave kako bi bili sposobniji da tehnicki pripreme projekte za EU
finansiranje, a kasnije i da budu u mogucnosti da iste realizuju. Imajuci u vidu navedeno, Ministarstvo ekonomije ce, u
saradnji sa drugim tijelima, prije svega Ministarstvom za evropske intgracije i Ministarstvom finansija, kao i u saradnji sa
Zajednicom opština i medunarodnim projektima koji se sprovode u dijelu jacanja administrativnih kapaciteta JLS,
nastojati da pomogne, kroz tehnicku pomoc, u pripremi i sprovodenju projekata, pripremi projektne dokumentacije i da
obezbijedi drugu vrstu pomoci kako bi nosioci regionalnog razvoja na lokalnom nivou bili u mogucnosti da iskoriste što
više sredstava iz EU fondova.
5. INSTITUCIONALNI OKVIR
Kvalitetna i efektivna realizacija Strategije regionalnog razvoja podrazumijeva i definisanje odgovornosti i mehanizama
za samu njenu realizaciju. Analiza iskustava zemalja u regionu (npr. Hrvatske, Slovenije, Bugarske, Rumunije) u dijelu
institucija koje su ukljucene u upravljanje politikom regionalnog razvoja, najbolje ukazuje na znacaj ove politike za
sveukupni razvoj zemlje. Pored nadležnog ministarstva koje najcešce daje smjernice za politiku regionalnog razvoja,
formiraju se regionalno razvojne agencije na nivoima statistickih regija, razne partnerske strukture i sl. kako bi se
osiguralo da problematika regionalnog razvoja dobije potrebnu pažnju. Naravno, predloženi institucionalni okvir
ogranicen je mogucnostima finansiranja istog. Imajuci to u vidu, Strategija regionalnog razvoja Crne Gore predlaže
institucionalni okvir koji ne podrazumijeva (u ovom trenutku) osnivanje novih institucija, zasnovan na principima
transparentnosti, strucnosti, ali i partnerstva i saradnje, te prilagoden teritorijalnoj organizaciji zemlje. Institucionalni okvir
ce biti precizno definisan Zakonom o regionalnom razvoju.
Nosioci politi ke regional nog razvoja zaduženi za planiranj e i sprovoenje regionalne razvojne politi ke nalaze se
kako na nacionalnom, tako i na l okalnom nivou. Jedino snažno partnerstvo i saradnja izmedu ova dva nivoa
osigurava da se razvojni potencijali cjlokupne zemlje iskoriste u najvecoj mogucoj mjeri. Na nacionalnom nivou je
odgovornost za viziju razvoja i aktivno vodenje u ostvarivanju ciljeva regionalnog razvoja, dok prepoznavanje uloge
jedinica lokalnih samouprava omogucava da JLS mogu samostalno usmjeravati svoj razvoj prema ostvarenju sopstvenih
specificnih, ali i sveukupnih ciljeva razvojne politike Crne Gore.
Analiza postojecih mjera koje doprinose politici regionalnog razvoja pokazuje da veliki broj institucija javne uprave ima
aktivnosti, projekte i programe koji su u funkciji podrške regionalnog razvoja. Upravljanje regionalnim razvojem
zahtijevalo bi temeljnu analizu postojeceg sistema, osnivanje nove institucije (ili više njih), koja bi preuzela postojece
programe i projekte regionalnog razvoja i vodila ih iz jednog centra. Ovakav pristup, iako u konacnom daje bolje
razultate, zahtijeva dodatna finansijska sredstva, novo zapošljavanje u administraciji, preuzimanje pojedinih aktivnosti od
postojecih institucija i eventualno narušavanje postojecih odnosa medu tim institucijama. Takode zahtijeva i više
vremena za postavljanje sistema. To su razlozi zbog kojih se Strategijom promoviše koncept koordinacije politikom
reginalnog razvoja koji, u isto vrijeme, prati i minimalna institucionalna infrastruktura za realizaciju zacrtanih ciljeva.
5.1 Ministarstvo nadležno za regionalni razvoj
Ministarstvo ekonomij e je tijelo na nacionalnom nivou odgovorno za koordiniranje politikom regionalnog razvoja u
Crnoj Gori. Uz konsultacije sa ostalim relevantnim partnerima, Ministarstvo ekonomije (u daljem tekstu Ministarstvo)
49
priprema Strategiju regionalnog razvoja Crne Gore i ucestvuje u izradi ostalih razvojnih programa na nacionalnom nivou.
Takode, Ministarstvo daje mišljenje o razvojnim projektima.
Ministarstvo je nadležno za sprovodenje i pracenje realizacije Strategije, o cemu na godišnjem nivou, putem izvještaja,
informiše Vladu Crne Gore, sa posebnim osvrtom na pripremu i realizaciju razvojnih projekata te stanje i dinamiku
regionalnih razlika po pojedinim podrucjima. Radi efikasnijeg planiranja i pracenja realizacije Strategije, Ministarstvo
koristi odredene alate i to:
- RR standard, specijalizovanu web platformu za redovno prikupljanje podataka od jedinica lokalne samouprave,
- Indeks razvijenosti, posebno razvijenu metodologiju za što objektivnije pracenje nivoa razvijenosti jedinica
lokalne samouprave,
- Elektronsku bazu podataka razvojnih projekata po principu “ odozdo prema gore” što znaci da su nosioci
razvoja na lokalnom nivou, kao i nosioci razvoja na nacionalnom nivou dužni da, prema prethodno definisanom obrascu,
vrše upis prijedloga razvojnih projekata, kao i podataka o statusu realizacije istih.
5.2 Ostal e institucije državne uprave
Ostale institucije državne uprave ukljucujuci nadležna ministarstva, direkcije, Investiciono-razvojni fond i dr. obavezuju
se da dio sredstava iz svojih programa osiguraju za one jedinice lokalne samouprave koje imaju indeks razvijenosti
ispod nacionalnog prosjeka, uz obavezno utvrdivanje kriterijuma i uslova za takve programe koji ce dati prednost manje
razvijenim JLS. Takode, prilikom izrade razvoja programa iz svoje nadležnosti, ove institucije moraju uzeti u obzir
razvojne prioritete regiona kako su definisani u Strategiji. Takode, s obzirom da su nosioci razvojnih projekata, obavezni
su da svoje projekte registruju u elektronskoj bazi podataka kod nadležnog Ministarstva.
Ostale institucije državne uprave su u obavezi da pripremaju i Ministarstvu nadležnom za regionalni razvoj dostavljaju
godišnji izvještaj o efektima programa i projekata koje su realizovali u svojoj nadležnosti, a koji su od znacaja za
regionalni razvoj.
5.3 Partnerski savjet za regi onalni razvoj
Partnerski savjet za regionalni razvoj je savjetodavno ti jelo koje podrazumijeva proširivanje postojeceg Savjeta za
izradu Strategije regionalnog razvoja
39
, na nacin da okuplja predstavnike:
- Ministarstava cije su nadležnosti u funkciji ostvarenja politike regionalnog razvoja
40
(po jedan predstavnik),
- Agencije za promociju stranih investicija (jedan predstavnik),
- Jedinica lokalne samouprave i to: 3 predstavnika JLS iz kontinentalnog regiona, 2 predstavnika JLS iz južnog
regiona na rotirajucoj osnovi u mandatu od godinu dana, i predstavnika Glavnog grada Podgorice, kao stalnog clana,
- Poslovne zajednice (dva predstavnika),
- Nevladinih organizacija (jedan predstavnik iz oblasti zaštite životne sredine),
- Kancelarije za održivi razvoj (jedan predstavnik),
- Akademije (2 predstavnika).
Administrativne i strucne poslove za potrebe rada Partnerskog savjeta za regionalni razvoj obavlja Sektor za razvoj
Ministarstva ekonomije. Koordinirajuci alate koje ima na raspolaganju, Sektor za razvoj Ministarstva ekonomije predlaže
Partnerskom savjetu projekte koje treba finansirati, na osnovu objektivnog pristupa podacima dostupnim u elektronskoj
bazi razvojnih projekata. Partnerski savjet preporucuje resornim ministarstvima razvojne projekte koje treba finansirati i/ili
treba obezbijediti finansijska sredstva za njihovu realizaciju.
5.4 Nivo jedinica lokalne samouprave
Jedinice lokalne samouprave su kljucni nosioci razvoja na lokalnom nivou. U cilju efikasnije koordinacije i ostvarenja
politike regionalnog razvoja, jedinice lokalne samouprave:
- Donose svoje strateške planove razvoja, i druga dokumenta u skladu sa Zakonom, i u skladu sa razvojnim
prioritetima prepoznatim u SRR,
39
Formiran odlukom Vlade 22.04.2010. godine.
40
Ta ministarstva su vec zastupljena u Savjetu za izradu Strategije regionalnog razvoja.
50
- Prepoznaju potrebe lokalne zajednice i reflektuju ih kroz indikativnu listu projekata,
- Promovišu zajednicke razvojne projekte u saradnji sa drugim (susjednim) JLS,
- Upisuju svoje projekte u elektronsku bazu podataka, a putem RR standarda informišu o napretku u sprovodenju
projekata,
- ucestvuju u radu Partnerskog savjeta za regionalni razvoj.
Regionalne razvojne agencije
U Crnoj Gori postoje i dvije regionalne razvojne agencije i to: FORS Montenegro (Fondacija za razvoj sjevera), nastala
na inicijativu CHF International koji je u sjevernom dijelu Crne Gore implementirao projekte USAID-a, u saradnji sa
opštinama iz ovog regiona. Druga regionalna razvojna agencija je Regionalna razvojna agencija za Bjelasicu, Komove i
Prokletije, osnovana uz podršku Austrijske razvojne agencije (engl. Austrian Development Agency - ADA), koja takode
ima saradnju sa opštinama iz ovog regiona. Obje agencije predstavljaju važne kapacitete koji se mogu koristiti za
podršku strateškom planiranju jedinica lokalne samouprave, prepoznavanje prioriteta, te definisanje i realizaciju
razvojnih projekata na podrucju njihovog djelovanja.
5.5 Praenje reali zacije SRR
Kako je vec navedeno, ministarstvo nadležno za regionalni razvoj izvještava Vladu Crne Gore kroz godišnje izvještaje o
rezultatima realizacije SRR. U tu svrhu, Ministarstvo koristi RR standard i elektronsku bazu razvojnih projekata. Podatke
u RR standard upisuju jedinice lokalne samouprave u definisanim periodima, najmanje jednom godišnje, dok podatke u
elektronsku bazu razvojnih projekata, prema unaprijed odredenom obrascu, unose svi nosioci razvojnih projekata, uz
obavezu ažuriranja statusa svakog projekta. Kroz ovu bazu, pratice se inicijative sa svih nivoa, a odluka o finansiranju
vršice se na osnovu kvaliteta i stepena pripremljenosti projekata. Projekti koji tangiraju manje razvijena podrucja ce imati
prednost, uz uslov da su pripremljeni, da su kvalitetni i da su efekti njihove realizacije na razvojne, socijalne i ekonomske
kategorije pozitivni
41
.
Kako je vec navedeno, ostale institucije državne uprave informisace ministarstvo nadležno za regionalni razvoj o
efektima na regionalni razvoj programa, projekata i aktivnosti koje realizacuju tokom godine.
5.6 Informisanje
Ministarstvo nadležno za regionalni razvoj ima obavezu da promoviše politiku i ciljeve politike reginalnog razvoja kako
kod gradana, tako i kod sadašnjih i potencijalnih nosilaca razvojnih projekata.
6. PRAVNI OKVIR
Prema konceptu koji zagovara ovaj dokument, sprovodenje politike regionalnog razvoja Crne Gore ne podrazumijeva
osnivanje novih institucija.
6.1 Postojea pravna osnova regionalnog razvoj a u Crnoj Gori
Cjelokupna materija regionalnog razvoja u Crnoj Gori nije sistemski uredena opštim propisom kojim bi se izgradio
odgovarajuci sistem planiranja i upravljanja, odnosno koordiniranja politikom regionalnog razvoja vec su razlicita pitanja
politike regionalnog razvoja uredena u nekoliko posebnih zakona.
Kljucni dokument za politiku ravnomjernog regionalnog razvoja u Crnoj Gori je Prostorni plan, koji je za peri od do
2020. godine, usvojila Skupština Crne Gore u martu 2008. godine. Pravni akti kojima su na direktan ili indirektan nacin
uredena pojedina pitanja koja se odnose na sprovodenje politike regionalnog razvoja su:
- Ustav Crne Gore (Sl. list CG, br. 001/07);
- Prostorni plan Crne Gore do 2020.godine (Sl. list CG, br. 24/08 od 8.4.2008.);
41
Cijeli proces kreiranja elektronske baze podataka, te obrazac za prijavu razvojnog projekta, bice definisani odgovarajucim pravilnikom.
51
- Zakon o podjeli Socijalisticke Republike Crne Gore na opštine - (17/65, 17/65, 6/70.) i (10/60, 6/65, 45/90) (u
pripremi je novi Zakon o teritorijalnoj organizaciji Crne Gore); Zakon o naseljima - (Sl. list RCG 29/90, 29/90, 27/94,
27/94)
- Zakon o potvrdivanju Evropske Povelje o lokalnoj samoupravi (Sl. list CG, Medunarodni ugovori – broj 5/08)
- Zakonom o lokalnoj samoupravi (Sl. list RCG 42/03, 28/04, 75/05, 13/06, i Sl. CG br. 88/09) Zakon o
finansiranju lokalne samouprave (Sl. list RCG, br. 42/03 i 44/03; Sl. list CG, br. 5/08 i 51/08)
- Zakon o Glavnom gradu (Sl. list RCG, br. 65/05 i 088/09);
- Zakon o Prijestonici (Sl. list CG, br. 47/08 i 088/09);
- Zakon o budžetu (Sl. list RCG 40/01, 44/01, 28/04, 71/05 i Sl. list CG, br. 12/07, 73/08 i 53/09.);
- Zakon o porezu na dobit pravnih lica (Sl. list RCG, br. 65/01, 12/02, 80/04, Sl.list CG,br. 40/08 i 86/09);
- Zakon o porezu na dohodak fizickih lica (Sl. list RCG, 65/01, 12702, 37/04, 29/05, 78/06, Sl.list CG, br. 04/07 i
86/09); Zakon o porezu na promet nepokretnosti (Sl. List RCG 69/03. i Sl. list CG, br. 17/07) ;
- Zakon o koncesijama (Sl. list CG, 08/09);
- Zakon o uredenju prostora i izgradnji objekata (Sl. list CG, br. 51/08);
- Zakon o životnoj sredini (Sl. list CG 48/08)
- Zakon o zaštiti prirode (Sl. list CG 51/08 i 21/09)
- Zakon o vodama (Sl. list RCG 27/07)
- Zakon o poljoprivredi i ruralnom razvoju (Sl. list CG 56/09).
- Zakon o energetici - (039/03-1. i Sl. list CG, br. 053/09-14.)
- Zakon o energetskoj efikasnosti iz aprila 2010. godine
- Zakon o šumama (Sl. list RCG 55/00)
- Zakon o upravljanju otpadom (Sl. list RCG 80/05 i Sl.list CG 73/08).
- Zakon o kontroli državne pomoci - (Sl. List CG 74/09)
- Zakon o državnoj imovini (Sl. List CG 21/09)
- Zakon o proglašenju Zakona o ratifikaciji Okvirnog sporazuma izmedju Vlade Crne Gore i Komisije Evropskih
zajednica o pravilima za saradnju koja se odnose na finansijsku pomoc EZ Crnoj Gori u okviru sprovodjenja instrumenta
pretpristupne pomoci (IPA) - (Sl. list CG 01/08).
Na osnovu navedenog, može se zakljuciti da u Crnoj Gori trenutno postoji fragmentiranost i nepotpunost pravni h
propisa koji ureuju specifi na pitanja regi onalnog razvoj a i razvoja uopšte, kao i da ne postoji vizija u pogledu
planiranja i upravljanja, odnosno koordiniranja razvoja. U procesu pristupanja Evropskoj uniji, znacajna sredstva su na
raspolaganju za finansiranje regionalnog razvoja kao jednog od važnih elemenata ukupne razvoje politike, pa je
potrebno izgraditi adekvatnu strukturu i osnažiti sveukupni kapacitet javne uprave kako bi se pripremili za efikasno
korišcenje sredstava pretpristupnih i strukturnih fondova.
6.2 Komparati vna iskustva pravnog ureenja regionalnog razvoja
Vecina zemalja ima poseban zakon kojim ureduju sistem upravljanja regionalnim razvojem, a medu njima se nalaze i:
Madarska (ima zakon o regionalnom razvoju od 1994.), Slovenija (1999.), Poljska (2000.), Letonija (2000.), Latvija
(2001.) Slovacka (2001.), Ceška, Estonija, itd. Zemlje poput Rumunije i Bugarske su svoje zakone o regionalnom
razvoju usvojile cak deset godina prije zvanicnog prijema u clanstvo, što im je omogucilo da izgrade potrebne strukture i
steknu iskustvo u planiranju i upravljanju razvojem.
Analizom regional nog zakonodavstva Finske, Sl ovenije, Letonij e, Bugarske, Rumunije i Hrvatske mogu se
izvesti sledei zakl juci:
- Sve navedene zemlje imaju pravne propise koji ureduju upravljanje regionalnim razvojem;
- U dijelu regionalne politike, po pravilu, ne postoji samo jedan propis, vec niz dokumenata koji cine pravni okvir
za regionalni razvoj;
- Analizirani zakoni imaju slicnu strukturu i podrucja koja ureduju u svojim odredbama;
- Svi zakoni ureduju ciljeve i viziju regionalne politike, a neki od njih ekplicitno navode nacela regionalnog
razvoja. U drugim su zakonima ta nacela implicitno ugradena u njihove odredbe;
- Svi zakoni ureduju dva osnovna nivoa regionalne politike (nacionalni i regionalni) i odgovarajuca institucionalna
rješenja na tim nivoima;
- Svi zakoni primjenjuju nacelo programiranja uredujuci razvojne dokumente na nacionalnom i regionalnom
nivou, pristupajuci pitanjima programiranja sa višegodišnjeg, strateškog odredišta;
- Svi zakoni isticu razlicite izvore finansiranja regionalnog razvoja. Neke tranzicione zemlje su se unaprijed
pripremile za strukturne fondove prije ulaska u EU (npr. Letonija, Rumunija, Bugarska).
52
- U nekim zemljama nalazimo specificnosti kao što su planske/razvojne regije (Letonija, Rumunija) koje
omogucavaju planiranje na vecem teritorijalnom podrucju od postojecih jedinica administrativno-teritorijalne podjele.
Dakle, svrha zakona o regionalnom razvoju u svakoj od pojedinacno analiziranih zemalja je ugradivanje osnovnih
principa regionalnog razvoja Evropske unije u nacionalno zakonodavstvo i priprema pojedinih zemalja za efikasno
upravljanje sredstvima pretpristupnih i strukturnih fondova. To je narocito slucaj sa zemljama Sradnje i Istocne Evrope,
koje su prošle tranziciju. Upravljanje strukturnim fondovima EU rukovodi se posebnim nacelima za upravljanje tih
fondova koje zemlje kandidati nastoje da ispoštuju u svojim nacionalnim zakonodavstvima.
6.3 Osnovna pitanja koja treba da uredi Zakon o regionalnom razvoj u
Zakonom treba urediti nekoliko vrlo znacajnih pitanja:
Urediti osnovne ciljeve i nacela regionalnog razvoja. U osnovna naela regional ne razvojne politike spadaju:
a) Soli darnost i usmjerenost - posebno podsticanje razvoja manje razvijenih podrucja zasniva se na uzajamnoj
solidarnosti svih gradana, a posebno se usmjerava na dodatno podsticanje razvoja podrucja koja znatno zaostaju za
nacionalnim prosjekom.
b) Jednake mogunosti - politika regionalnog razvoja zasniva se na potrebi stvaranja životnih uslova u kojima ce svako
imati jednake mogucnosti za razvoj sopstvenih potencijala, bez obzira na mjesto stanovanja i druge povezane
karakteristike.
c) Partnerstvo i saradnj a - politika regionalnog razvoja zasniva se na partnerstvu i saradnji izmedu javnog, privatnog i
civilnog sektora pod kojom se podrazumijeva saradnja izmedu tijela državne uprave, jedinica lokalne samouprave,
privrednih subjekata, naucne zajednice, socijalnih partnera i organizacija civilnog društva.
d) Strateško planiranj e - strateško planiranje regionalnog razvoja ostvaruje se donošenjem i sprovodenjem
višegodišnjih planskih dokumenata.
e) Udruži vanje fi nansijskih sredstava - finansiranje regionalnog razvoja obezbjeduje se udruživanjem sredstava iz
razlicitih izvora namijenjenih pripremi, izradi i sprovodenju planskih dokumenata i razvojnih projekata kojima se postiže
trajan i mjerljiv efekat na razvoj.
f) Praenje i vrjednovanje - sprovodenje politike regionalnog razvoja sistematski se prati i vrjednuje radi povecavanja
djelotvornosti, efikasnosti i uticaja na regionalni razvoj.
g) Održivost - politika regionalnog razvoja doprinosi skladnom i uravnoteženom razvoju koji obezbjeduje zaštitu i
ocuvanje životne sredine i raznolikosti kulturnog bogatstva kao i socijalnu jednakost.
h) Lokalna autonomija - politika regionalnog razvoja sprovodi se u skladu s autonomijom jedinica lokalne i samouprave
zagarantovanim pravnim poretkom.
Uvesti praksu partnerstva kao osnovne metode rada u oblikovanju regionalne razvojne politike.
Uvesti jedinstveni model ocjenjivanja i razvrstavanja lokalne samouprave prema stepenu razvijenosti kao i
jedinstveni sistem kriterijuma za izdvajanja manje razvijenih podrucja.
Odrediti osnovne planske dokumente putem kojih se programira regionalni razvoj.
Odrediti tijela nadležna za koordiniranje regionalnog razvoja, te ukupni institucionalni okvir za isto.
Odrediti ulogu i odgovornost nosioca regionalne razvojne politike na nivou države.
Odrediti ulogu i odgovornost jedinica lokalne samouprave u koncipiranju i vodenju regionalne razvojne politike.
S obzirom na ranije prezentovan sadašnji pravni okvir u Crnoj Gori, usvajanjem Zakona o regionalnom razvoju postavio
bi se pravni osnov za koordiniranje politikom regionalnog razvoja u Crnoj Gori.
U Crnoj Gori, Ministarstvo za ekonomiju je nosilac politike regionalnog razvoja. U pripremi i sprovodenju politike
regionalnog razvoja ucestvuju i druga tijela državne uprave koja svojim djelovanjem doprinose ostvarivanju ciljeva
politike regionalnog razvoja
Zakljuak
Iz prethodno navedenog da se uociti da je postojece zakonodavstvo na podrucju regionalnog razvoja neuskladeno i
nedovoljno medusobno povezano. To proizlazi iz cinjenice nepostojanja jasno razradene regionalne politike koja bi
predstavljala kvalitetan osnov za donošenje zakona.
Prvo je donošenje okvirnog Zakona o regionalnom razvoju i uskladivanje postojecih propisa koji ureduju oblast
regionalnog razvoja. Donošenjem Zakona o regionalnom razvoju ne znaci da bi automatski došlo do poboljšanja i
ravnomjernijeg razvoja, ali bi isti predstavljao snažan mehanizam za sprovodenje regionalne razvojne politike. Zakon o
regionalnom razvoju bio bi fiskalno neutralan. Drugo, ostaviti postojece stanje u pogledu pravnog okvira unutar kojeg se
koncipira i sprovodi politika regionalnog razvoja ali uz neophodne amandmane kako bi se zakonski uokvirio koncept
politke regionalnog razvoja. Amandamni bi mogli biti izvršeni na sledeca zakonska rješenja: Zakon o teritorijalnoj
organizaciji, Zakon o lokalnoj samoupravi i Zakon o finansiranju lokalne samouprave.
7. PRIJEDLOG DALJIH AKTIVNOSTI
U cilju realizacije predložene Strategije regionalnog razvoja, neophodno je ojacati Sektor za razvoj u Ministarstvu
ekonomije
42
. Tek po formiranju tima u okviru Sektora za razvoj nadležnog Ministarstva, moguce je pripremiti akcioni plan
koji ce konkretizovati aktivnosti za realizaciju SRR. Akcioni plan treba da bude pripremljen u roku od najviše 30 dana od
trenutka osposobljavanja Sektora za razvoj, a tabela koja slijedi sadrži indikativnu listu aktivnosti koje treba da prate
sprovodenje SRR:
Akti vnost
Osnaživanj e Sektora za razvoj u okvi ru Mi ni starstva ekonomije kako bi se obezbijedili potrebni strucni kadrovi za
sprovodenje SRR
Izrada Zakona o regi onalnom razvoju, kojim ce se utvrditi osnovne politike regionalnog razvoja i metodologija za utvrdivanje
stepena razvijenosti regiona i jedinica lokalne samouprave
Pri prema i usvaj anj e podzakonskih akata (uredbi i pravil inka) koji omoguavaju primjenu SRR i Zakona o regional nom
razvoju, ukljucujuci:
- Uredbu o indeksu razvijenosti JLS;
- Uredbu o korišcenju RR standarda;
- Pravilnik za kreiranje i upotrebu elektronske baze razvojnih projekata i u tom kontekstu obaveze nosilaca razvoja i razvojnih
projekata kada je u pitanju korišcenje baze;
- Pravilnik sa metodologijom za izradu Strateškog plana razvoja za JLS, rokove za izradu SPR i obaveznu uskladenost sa
razvojnim prioritetima iz SRR i sektorskim strategijama;
- Odluku o formiranju savjetodavnog tijela Partnerskog savjeta za regionalni razvoj, nadležnosti i clanstvo
Izraunavanje i ndeksa konkurentnosti JLS i regiona koji ma pripadaju
Izrada Strateških pl anova razvoja JLS (uskladivanje onih koji su vec pripremljeni) u skladu sa datom metodologijom, razvojnim
prioritetima i u datom roku
Dizaj n i izrada elektronske baze razvojnih proj ekata
Studij a o tipovi ma regij a: definisanje sektora sa potencijalom za razvoj (sektori sa najvecim ucešcem u BDP), prioriteti i mjere
za njihovu dodatnu valorizaciju
Povezivanj e sa nauno-i straživakom zajednicom: istraživanje i razvoj
Izrada regional ne mape klastera
Plan razvoj a klastera, na osnovu cega se prave prijedlozi projekata i finansiraju se ciljano
Kontinuirana podrška razvoju kapaciteta JLS kroz projekte meunarodne pomoi i sistematsko dj elovanj e na j aanju
l judski h resursa (za integralno planiranj e i upravljanje prostorom i resursi ma, ukljuuj ui unapreenje prostono
pl anske dokumentaci je, strateške procjene uticaj a)
Obuke (priprema za sve komponente IPA, ukljucujuci i period poslije 2013. godine kada o njemu budu dostupne informacije),
širenje i razmjena informacija; specijalizacija osoblja
Podrška opštinama koje zaostaju u razvoju da pripremaju novu prostorno plansku dokumentaciju uz integrisanje zahtjeva
održivosti
Jacanje kapaciteta inspekcijskih organa; poboljšanje saradnje i koordinacije
Prepoznavanje i komuni ciranje lokalnih/ regional nih potencijala i prioriteta u procesima definisanja nacionalno prikladnih
aktivnosti za smanjenje emisija (NAMAs) i nacionalne strategije nisko karbonskog razvoja; procjena nedostajucih tehnologija i
znanja.
Jacanje kapaciteta za pristup globalno raspoloživim sredstvima za smanjenje emisija i adaptaciju, posebno u opštinama koje
zaostaju u razvoju ili grupama opština gdje je indeks razvijenosti ispod nacionalnog prosjeka
Jacanje sposobnosti za pripremu projektne dokumentacije i upravljanje svim fazama životnog ciklusa projekata komunalne
infrastrukture
Proglašenje novih zašticenih podrucja i unapredenje postojecih
Sprovodenje Programa upravljanja obalnim podrucjem
Programi i projekti za poboljšanje energetske efikasnosti; podrška optinama koje zaostaju u razvoju sa pripremom projekata
Ubrzavanje pripreme projekata i pocetak realizacije prioritetnih regionalnih deponija i postrojenja za tretman otpadnih voda
Proširenje sistema za prikupljanje otpada, uz posebnu pažnju sistemu selektivnog prikupljanja
Sertifikacija za održivo upravljanje šumama; ukljucenost lokalnih struktura u pripremu i donošenje planova upravljanja
Unapredenje korišcenja obnovljivih održivih izvora energije; podrška opštinama koje zaostaju u razvoju sa pripremom projekata
42
Sektor trenutno ima jednog zaposlenog (jul 2010.).
III REGIONALNA POLITIKA EVROPSKE UNIJE
1. ISTORIJSKI RAZVOJ REGIONALNE POLITIKE EU
Evropska unija danas je zajednica 27 država, u kojoj na 4,3 miliona km
2
živi oko 500 miliona stanovnika (7% svjetske
populacije koja kreira 30% svjetskog BDP) i u kojoj se službeno komunicira na 23 jezika, gdje se zajednicke politike
sprovode preko veoma razgranatog mehanizma institucija koje objedinjuje i ureduje pravna tekovina Unije (Acquis
Communautaire).
Regionalna politi ka EU najvažniji je instrument za postizanje kohezije izmedju država clanica i podrazumijeva
prilagodjavanje novim kretanjima, zatim restrukturiranje velikih razmjera (infrastrukture, smanjivanje nezaposlenosti,
podsticanje industrije i svih oblika ekonomskih djelatnosti), kako bi se poboljšala konkurentnost lokalne privrede i time
izjednacile nejednakosti u razvoju regiona Unije
43
.
Razlozi nastanka regionalne pol itike EU:
a) opšti cilj - regionalna politika EU, kao stub zajednickih politika Unije, osmišljena je prvenstveno radi smanjenja
privrednih i socijalnih razlika izmedju država clanica Unije, pomaganjem regionalnog razvoja sa nadnacionalnog nivoa i
kroz zajednicki budžet i instrumente. Regionalna politika EU postala je jedna od kljucnih zajednickih politika, a pomogla
je i jacanje regionalnih politika država clanica.
b) pol iti ki cilj nastanka - glavni razlog postojanja regionalne politike EU je politike pri rode, sa ciljem da se ujednaci
životni standard svih stanovnika Unije, ali isto tako da se prikaže da Unija pociva na principu solidarnosti izmežu država
clanica. Ukoliko su razlike u ekonomskoj razvijenosti veoma velike, sigurno da ce to odražava i na razlicitost politickih
ciljeva. Upravo je uloga regionalne politike, odnosno kohezione politike
44
, da stvara homogene politicke interese, koji su
preduslov za opštu ekonomsku integraciju. Regionalna politika takodje jaca duh Unije, povezuje sektorske politike i jaca
EU institucije.
c) ekonomski cil j - postoje i razlozi ekonomskej prirode koji opravdavaju postojanje regionalne politike EU, a to su
prvenstveno: podsticanje bržeg razvoja nedovoljno razvijenih, jacanje ekonomske saradnje, kao i potreba sprijecavanja
velikih migracija koje su posljedica neravnomjernog razvoja.
Ekonomski ciljevi proizilaze iz ekonomske teorije integracije i teorije rasta. Integracija tržišta doprinosi boljoj alokaciji
resursa i specijalizaciji, od kojih koristi imaju svi partneri mada ne u jednakoj mjeri (klasicna trgovinska teorija i teorija
carinske unije, Viner,1950). Savremeni teoreticari trgovine, medjutim, smatraju da ce bogate države imati više koristi od
integracije. Bogato sjedište unije, u uslovima malih trgovinskih barijera, imace više koristi od integracije nego periferija,
prije svega zbog prednosti aglomeracije (Krugman, 1990). U prilog ovoj tezi su i argumenti visoke mobilnosti faktora,
posebno kapitala, koncentracija kvalitetnih ljudskih resursa, kao i dostupnost tehnologije. Može se zakljuciti da
integracija tržišta dovodi do konvergencije, ali da u kratkom roku uzrokuje odredene teškoce u prilagodavanju
siromašnim regionaima, ali da dugorocne dobiti mogu biti ostvarene poboljšanjem faktora lokacije, kao što je
obrazovanje, infrastruktura i sl. Ova razmatranja su bila kljucni reper EU prilikom stvaranja i oblikovanja regionalne
politike kakvu poznajemo danas.
Peri odizacija i stori jskog razvoj a: Od stvaranje Evropske ekonomske zajednice (EEZ) 1958.godine, regionalna politika
je prošla kroz više faza. Prva faza je trajala od 1958. do 1975.godine i njena osnovna karakteristika bila je nedostatak
ozbiljnog pristupa regionalnoj politici zajednice sve do kraja ovog perioda. Glavne karakteristike druge faze (1975-
1988.godine) bile su stvaranje novih instrumenata i jacanje postojecih, kao i mali, ali konstantan rast raspoloživih
fondova. Treca faza pocela je 1989.godine i može se reci da je trajala do 1999.godine, sa izvjesnim promjenama koje su
se vremenom dogadale
45
. Glavna karakteristika ove faze je znacajan porast dostupnih fondova i povecanje efikasnosti
korišcenih instrumenata i potrošenih sredstava. Cetvrta faza obuhvata finansijsku perspektivu 2000-2006. godine.
Veliko, peto proširenje na Istok Evrope, ukljucujuci i dva mediteranska osrva (Maltu i Kipar), dovelo je do redefinisanja
43
Miric O., Regionalna politika EU kao motor ekonomskog razvoja, Evropski pokret Srbija, Beograd, 2009, str. 19.
44
Uz naziv regionalna politika, najcešce se koristi i naziv koheziona politika (Cohesion policy), a oba termina se odnose na politiku ciji je cilj
solidarnost i smanjivanje razlika koje su oduvijek postojale, a produbljuju se nakon stvaranja zajednickog tržišta, uvodenja zajednicke valute,
proširenja EU ili su nastale tokom sprovodjenja nekih drugih zajednickih politika EU.
45
Tsoukalis L, The New European Economy, Oxford University Press, 1993, str. 232-233.
55
nekih instrumenata i mehanizama same regionalne politike Unije, pa možemo govoriti o petoj fazi u razvoju regionalne
politike EU od 2007.godine.
1.1. Prva faza (1958. – 1975.godi ne)
U ovom periodu nije postojala ni eksplicitna ni implicitna verzija zajedni cke regionalne politke, jer je šest zemalja
osnivaca EU
46
cinilo relativno homogenu ekonomsku strukturu i nivo razvijenosti regiona, izuzimajuci jug Italije, što je i
konstatovano u tzv. Protokolu o Mezoornu, dodatom Ugovoru iz Rima, kojim je osnovana EEZ (1957).
Clan 2 Ugovora navodi Naime, u clanu 2 Ugovora, koji je posvecen principima funkcionisanja na kojima se zasniva EEZ,
navodi se da je jedan od principa „da se kroz Zajednicu unapreduje skladan, uravnotrežen i održiv razvoj ekonomije“.
Smanjenje postojecih regionalnih disproporcija, navodi se i u samoj Preambuli Ugovora. Medjutim, u Ugovoru se ne
razradjuju instrumenti koji su potrebni da se postigne harmonican razvoj. Ne postoji posebno poglavlje o regionalnoj
politici, ali se u okviru politike konkurencije i principa slobodne konkrencije, daju izuzeca za manje razvijene regione
(može im se dodijeliti državna pomoc, ukoliko to odobri Evropska komisija).
Istovremeno, osniva se Evropska investiciona banka (EIB) sa ciljem da obezbijedi sredstva pod povoljnim uslovima za
slabije razvijene regione država clanica. Medjutim, ti odobreni iznosi su bili mnogo manji nego oni koje su dodjeljivale
vlade. S obzirom da su šezdesete i sedamdesete godine bile tzv. zlatno doba zapadnoevropske ekonomije, zemlje su na
nacionalnom nivou znacajno ulagale u ujednaceni razvoj regiona, sa željom da se jednako podijele i dobiti i gubici na
nivou samih država clanica.
U ovom periodu osnovana su i prva dva strukturna fonda, ali njihova uloga nije bila toliko znacajna u pocetku:
a) Evropski socijalni fond (European Social Fund – ESF), osnovan 1958.godine radi finansiranja socijalne
politike EEZ. Glavni cilj: borba protiv nezaposlenosti, narocito medju maldima i poboljšanje mobilnosti radne
snage u okviru cijele Zajednice (danas Unije).
b) Evropski fond za upravl janj e i garancije u pol joprivredi (European Agriculture Guidance and Guarantees
Fund – EAGGF), osnovan 1965.godine za finansiranje zajednicke poljoprivredne politike. Cilj: da pruži podršku
poljoprivrednoj proizvodnji kroz podršku cijenama, kao i podrška strukturnom razvoju poljoprivrednog sektora.
Konacno, za ovaj period važno je istaci da su: dimanican rast životnog standarda u zapadnoj Evropi, kao i jacanje
socij al ne demokratije kao dominantnog politickog pravca, doveli do jacanja konsenzusa o znacaju eliminisanja razlika
u stepenu razvijenosti odredjenih regiona, u cilju nesmetanog nastavka procesa evropske integracije
47
.
1.2. Druga faza (1975. – 1986.godine)
Sedamdesetih godina pocinje da jaca regionalna politika Zajednice. Naftnom krizom 1973.godine završava ze “zlatno
doba” evropske ekonomije. Iste godine u EEZ ulaze Velika Britanija
48
, Irska i Danska (koje donose u Zajednicu nove
“aspekte” regionalnih i strukturnih problema, ali i modele rješavanja). 1981. deseta clanica postaje Grka (drugo
proširenje, izlazak EEZ na Mediteran). Nadnacionalno upravljanje postaje sve složenije, a regionalna politika dobija na
znacaju i intenzitetu primjenjenih instrumenata.
46
Francuska, Italija, Zapadna Njemacka, Belgija, Luksemburg i Holandija.
47
Regionalna politika Evropske unije, Vlada RS, Kancelarija za pridruživanje EU, Beograd, 2004, str. 12-13.
48
Kada se Velika Britanija prikljucila zajednickog poljoprivrednoj politici i pocela znacajno da doprinosi budžetu EZ, javio se i veliki problem poznat
kao „brit ansko budžet sko pit anj e – Bri sti sh Budget ary Question“. Do tada, ona je bila veliki uvoznik hrane iz svojih kolonija (kasnije zemalja
Komonvelta), pa je bila prinudjena da placa velike uvozne dadžbine na te proizvode. Takode, imala je mali ali relativno efikasan poljoprivredni
sektor, koji je dobijao ogranicenju pomoc od zajednicke poljoprivredne politike (ZPP), a nije primala ni znacajnija sredstva kroz druge viodove
raspodjele u okviru Evropske zajednice. Tako da je vremenom, ovaj problem sve više rastao, jer je ZPP pocela predstavljati sve veci dio budžeta
Zajednice, pa je VB mnogo više placale Zajednici, nego što je od nje dobijala, što je pocetkom osamdesetih postalo neprihvatljivo za britansku
vladu, koja je vec imala budžetskih problema kod kuce. Istovremeno, najveci koristnik sredstava ZPP bila je Francuska, sa svojim velikim
poljoprivrednim kompleksom.
Tako je tek 1984.godine, na samitu u Fontenblou, ovaj problem rješen. Tada su se predsjednici država, odnosno šefovi vlada država clanica EZ,
dogovorili da smanje zapjednicke poljoprivredne cijene, smanje proizvodnu kvotu za mlijeko i ne mijenjaju garantovane cijene poljoprivrednih
proizvoda naredne godine, dok je godišnji budžetski povracaj bio osmišljen tako da smanji neto dobrinos VB budžetu EZ. Ove izmjene odgovarale
su britanskoj vladi i tako je okoncano“britansko budžetsko pitanje“. (Regionalna politika Evropske unije, Vlada RS, Kancelarija za pridruživanje EU,
Beograd, 2004, str. 14).
56
Od 1985.godine, zbog ekonomskih i politickih razloga, a na zahtjev Grcke, pocinju i tzv. Integrisani mediteranski
programi – IMP (pomoc mediteranskim oblastima Francuske, juga Italije, cijelog Grckoj, da bi se podstakao razvoj
turizma, poljoprivrede i sektora MSP ovih regiona). ZPP je bila relativno pristrasna prema poljoprivrednim regionima na
sjeverozapadu, na uštrb mediteranskih oblasti EZ, pa je dogovor oko IMP predstavljao politicki uslov Grcke za dalje
širenje Unije, ali i kompromis kojim je Grcka dobila oko 30% planiranih sredstava IMP. Mada su IMP bili rezultat oštre
politicke borbe i pogadanja, kao i ostatak regionalne politike, oni su stvorili važan pomak u vodjenju regionalne politike.
Najveci skok je ucinjen kada je odluceno da se finansiraju srednjorocni programi razvoj, a ne kako je do tada bio slucaj,
individualni projekti, po principu “ slucaj po slucaj”. Druga novina je bila bliska saradnja IMP sa drugim instrumentima
EZ. Svaki instrument IMP je trajao od 3 do 7 godina, sa ukupnom vrijednošcu od 6,6 mlrd ekija sakupljenih iz drugih
fondova (ERDF, ESF, EAGGF), sredstva EIB ili budžet EZ. IMP su istovremeno predstavljali pripremu za kvalitativno
novi pristup korišcenju instrumenata regionalne politike, dok je stvaranje zajednickog tržišta, uz “Jedinstveni evropski
akt” iz 1986.godine, samo ubrzalo cijeli proces.
Evropski fond za regional ni razvoj (European Regional Development Fund – ERDF), osnovan je 1975.godine, ciji je
glavni cilj unapredjenje ekonomske i socijalne kohezije finansiranjem projekata u oblasti nauke, inovacija, zaštite životne
sredine i razvoja infrastrukture u manje razvijenim regijama. Fond je zamišljen veoma ambiciozno, ali ga je od pocetka
pratio konflikt izmedju razvojne i kompenzatone funkcije. U pocetku su cak sredstva rasporedjivana na osnovu
nacionalnih kvota koje su predodredile države clanice medju sobom, što je negativno uticalo na komunitarni duh, i nije
bilo praceno objektivnim ekonomskim kriterijima za dodjelu pomoci regionima, što je smanjivalo efikasnost same
regionalne politike.
Stoga je 1979.godine, po prvi put, 5% sredstava ERDF dodijeljeno Evropskoj komisiji, da ih koristi po sopstvenom izboru
i procjeni potreba.
1984.godine, umjesto strogih državnih kvota, uveden je sistem koji se zasnivao na „indikativnim opsezima“, a koji je
Komisiji dao više prostora za inicijativu (EK je dobila diskreciono pravo na oko 12% sredstava ERDF i tako, razvila
sopstvene regionalne prioritete i uvela programski pristup regionalnoj pomoci). Pa ipak, dodjela sredstava, i dalje je bila
predmet pogadanja na visokom nivou izmedju država clanica, dajuci im relativno precizne pokazatelje o tome šta mogu
ocekivati da ce dobiti. To je Komisiji otežavalo oblikovanje politike razvoja. EK se nadala da ce moci da utice na odabir
projekata koje su vlade država clanica podnosi, kako bi ih sprijecila da zamijene nacionalne troškove fondovima ERDF.
Medjutim, sposobnost država clanica da snize ukupnu vrijednost prijavljenih projekata na dogovorene kvote i njihova
nespremnost da obezbijede transparentne finansijske informacije, ogranicavali su napore EK. Praksa je bila da su vlade
zahtijevale sredstva za projekte koji su bili u fazi planiranja ili sprovodjenja, a u nekim slucajevima i za vec završene
projekte. Sa ovakvim stavom (princip „dopunjavanja“
49
) morao je da saceka 1988.godinu i puno sprovodjenje 1.
Delorove reforme. U ovom periodu marginalizovana je Komisija, kao i lokalne vlasti, jer se regionalna politika kreirala na
nacionalnom nivou. Za pitanja bilo kakve reforme regionalne politika, bila je neophodna jednoglasnost na Savjetu.
Znacaj regionalne politike istican je u mnogim istraživanjima i izvještajima tog perioda. Npr. Mekdugalov izvj eštaj o
fiskalnom federal izmu (EK, 1977) istakao je prognoze o neuravnoteženosti koje ce proizvosti veca ekonomska
integracija i liberalizacije trgovine unutar država clanica. Nagovješteno je da ce biti potrebne vece promjene u pogledu
obima i usmjeravanja budžeta Zajednice. Izvještaj je posebno istakao da ce „veca integracija povecati ukupno
blagostanje u buducoj Uniji, ali zbog politicke stabilnosti, bice neophodni finansijski transferi iz država koje dobijaju u one
koje gube“
50
Osamdesetih godina prošlog vijeka, raspodjela sredstava ERDF se vršila isto kao i prije, ali su se korisnici ekonomske
pomoci promijenili sa drugim (Grcka, 1981) i trecim proširenjem (Španija i Portugalija, 1986). Primjeceno je da su razlike
medju regionima porasle – pocetkom devedesetih bile su 4:1.
Pozitivan trend bio je što su sredstva raspoloživih fondova rasla u apsolutnim iznosima i odobravala su se za
pojedinacne projekte, s fokusom na strukturne reforme i razvoj infrastrukture. Tako su se sredstva ERDF popela
1988.godine na nivo od 0,09% ukupnog BDP Evropske zajednice.
U to vrijeme, drugi po znacaju instrument regionalne politike bila je EIB, pri cemu je fokus kreditne politike bio na MSP,
kao suguran put ka oživljavanju ekonomije i jacanju preduzetništva.
49
Additionality principle.
50
Button K. and Pentecost E., Regional Economic Performance within the European Union, Edward Elgar Publishing Limited, Cheltenham, 1999,
p.32.
57
1.3. Trea faza (1986. – 1999.godine)
1.3.1. Jedinstveni evropski akt (1986)
Trgovina i ekonomske veze unutar EZ postepeno su jacale. Uprkos trgovini oslobodjenoj od tarifa i kvota, postojale su
medutim još uvijek veoma visoke necarinske barijere trgovi ni unutar EZ, što je negativno uticalo na razvoj
preradjivacke industrije i sektor usluga, neiskorišcenost efekta ekonomije obima, i posljedicno, smanjenu konkuretnost
na medjunarodnom tržištu u odnosu na druge aktere, kao što su SAD, Japan, ali i novoindustrijalizovane zemlje. Da bi
se ubrzali ekonomski inegracioni procesi, 1985.godine pojavila se tzv. „Bijela knjiga“ (Program jedi nstvenog tržišta)
koja je obuhvatala 282 zakonodavna predloga sa rokom završetka tog procesa do 1992.godine, kako bi se maksimalno
afirmisali efekti zajednickog tržišta.
Glavni aspekti programa jedinstvenog tržišta, sadržani u Bijeloj knjizi, su obuhvatili:
1. uklanjanje necarinskih barijera trgovini (razliciti tehnicki standardi koji robe moraju imati, komplikovane
procedure na granici i slicno)
2. povecanje konkurencije, fer pristupa tržištu
3. unaprijedjivanje saradnje izmedju preduzeca u oblasti istraživanja i razvoja
4. dalja liberalizacija i rast mobilnosti svih faktora proizvodnje
5. monetarna integracija
6. socijalna zaštita (povelja o socijalnim pitanjima)
Da bi se podstakao integracioni proces i sproveo Program jedinstvenog tržišta, navedeni predlozi su februara
1986.godine pretoceni u Jedinstveni evropski akt (JEA). Ukida se bilo kakva diskriminacija u ekonomskim odnosima
po osnovu nacionalnosti, što je bilo pretpostavka za koncept jedinstvenog tržišta. Bilo je zabranjeno razlicito tretirati
uvozne proizvode iz drugih zemalja clanica od proizvoda domacih proizvodaca.
JEA je sadržao i klauzulu o neophodnosti revizije osnivackih ugovora, s obzirom na povecan broj poslova Zajednica, sve
tješnje veze medu državama clanicama, ali i perspektivu širenja i sve veci broj država clanica. Reforma uspostavljenog
sistema bila je neophodna, jer je funkcionalisticka teza pokazala svoja ogranicenja: ekonomske slobode su ostvarene, ali
ne u potpunosti, mehanizam odlucivanja je loše funkcionisao (posebno kad se u Savjetu tražilo jednoglasno misljenje), a
razlicite inicijative koje su se razvile van ugovora bile su zasnovane na nesigurnim pravnim osnovama koje nisu bile
jasno definisane (u prvom redu saradnja u oblasti spoljne politike).
Kroz JEA porastao je znacaj Evropske komisije, jer je EK morala da priprema predloge Savjetu ministara kako bi se
sprovodio Program jedinstvenog tržišta. Savjet ministara je dobio nova ovlašcenja, jer je mogao donositi odluke na
osnovu kvalifikovane vecine, nakon konsultovanja sa Evropskim parlamentom i Ekonomskim i socijalnim savjetom (osim
mjera koje su se ticale oporezivanja, prava zaposlenih i pitanja mobilnosti ljudi, na koja pitanja je svaka zemlja imala
pravo veta, što je uvedeno na brintanski zahtjev). JEA je pomjerio ravnotežu snaga sa nacionalnih vlada na EZ, sa
medjudržavnog na metod zajednice u pogledu upravljanja EZ. Drugim rijecima, sa modela kada države direktno
pregovaraju medju sobom, a onda donose odluke, bez posredovanja neke nezavisne institucije, na model kada predloge
i planove donosi Evropska komisija, kao garant zajednickih interesa, od kojih znacajan dio predloga zatim prolazi i kroz
Evropski parlament, koji odlucuje jednoglasno, kvalifikovanom vecinom ili postupkom saodlucivanja. Uvodenje ovog
modela povecalo je zabrinutost nekih država clanica u vezi sa prenošenjem nacionalnog suvereniteta na relativno
udaljenu (briselsku) birokratiju kojoj je nedostajala politicka odgovornost.
Procjena efekata kreiranja zajednickog tržišta po ekinij evom
51
i zvj eštaj u iz 1986.godine, trebala je stvoriti u prosjeku
pozitivan uticaj na rast BDP u EU12 izmedu 4,3 i 6,4%, kroz smanjenje barijera trgovini, barijera proizvodnji, kroz
ekonomiju obima i rast konkurentnosti., što se vidi na Shemi 2. Ovi efekti kreirali bi i oko 2 miliona novih radnih mjesta,
kao i sniženje cijena za 6%.
JEA je definisao sadržaj i Evropske pol itike saradnje (EPS). Predvidene su obavezne konsultacije država clanica
|clan 30, tacka 2), kao temelj na kom pociva politicka saradnja od njenog samog pocetka, ali i utvrdivanje zajedni kog
stava i zaj ednike akcij e, što podrazumijeva obavezu da “svoj zajednicki uticaj ostvaruju na najefikasniji nacin putem
51
Cecchini
58
dogovaranja, uskladivanja stavova i realizacije zajednickih akcija”. (clan 30, tacka a JEA). Utvrdene su institucije
odnosno mehanizmi za sprovodenje Evropske politicke saradnje, pri cemu su organi za politicku saradnju (Politicki
komitet, Grupa za evropsku saradnju, radne grupe i Sekretarijat) za razliku od osnivackih ugovora, po prvi put precizno
uspostavljeni
52
.
Konacno, JEA je utvrdio osnovu kohezione politike, koja je razradjena pod zasebnim naslovom u okviru regionalne
politike – Ekonomska i socijal na kohezij a. To je bio prvi pokušaj da se povežu ciljevi clana 2 Ugovora o EZ “skladana,
uravnotežen i održiv razvoj”, sa instrumentima regionalne politike. Analizirajuci ovaj naslov, može se zakljuciti da je
regionalna politika trebalo da se vodi kroz zajednicke napore:
- Evropske investicione banke
- Strukturnih fondova (ERDF, ESF i EAGGF) i
- Koordinacijom ekonomske politike država clanica za regionalni razvoj.
Strukturni fondovi nisu imali funkciju samo da stvaraju koheziju, vec i da dopune efekte slobodnog tržišta i ekonomske
politike država clanica. Raste svijest o važnosti regionalne politike za produbljivanje evropskih integracija.
Ekonomske slobode – pretpostavka razvoj a koncepta jedinstvenog trži šta EU
Jedinstveno unutrašnje tržište, koje predstvalja srž EU, se zasniva na ostvarivanju cetiri slobode: slobodno kretanje ljudi,
roba, usluga i kapitala. Jedinstveno unutrašnje tržište moguce je tek potpunim ukidanjem prepreka za ove cetiri slobode,
koje se nazivaju i cetiri ekonomske slobode. Najkrace, ovi pojmovi podrazumijevaju slijedece:
• SLOBODNO KRETANJE PROIZVODA /roba/ -Uklanjanje barijera medu zemljama clanicama predstavlja
trajan koncept po kome države clanice nemaju ovlašcenja da zadrže medusobne carinske i necarinske barijere.
Proizvodi koji se krecu jedinstvenim evropskim tržištem nemaju carinsku kontrolu od 1993.godine.
• SLOBODNO KRETANJE LJUDI - Svi gradani zemalja clanica EU na osnovu pasoša ili licne karte mogu da
udu u drugu zemlju. Ni pod kojim uslovima ne može se tražiti ulazna ili izlazna viza. Ova sloboda takodje
podrazumijeva i ukidanje bilo kog vida diskriminacije zasnovanog na nacionalnosti izmedju radnika država
clanica u pogledu mogucnosti zapošljavanja, prava na naknadu za rad i drugih uslova za rad i zapošljavanje,
kao i pravo na slobodno nastanjivanje i pružanje usluga.
• SLOBODNO KRETANJE KAPITALA - Zabranjene su sva ogranicenja u kretanju kapitala (investiranju), kao i
u placanju roba i usluga izmedu zemalja clanica.
• SLOBODNO KRETANJE USLUGA - Ovo sloboda omogucava inostranom preduzecu koje se bavi pružanjem
usluga, a potice iz neke od zemalja clanica EU, da ima isti tretman kao i domace preduzece.
U novijoj literaturi, cesto se, kao peta sloboda, navodi „slobodan protok znanja“, sa akcentom da se za rast
konkuretnosti EU na globalnom tržištu mora postici veca dostupnost novih znanja kroz institucionalno jacanje i prenos
institucionalnog znanja na nove države clanice. Konacno, afirmacija inovacija i novih naucno-tehnoloških rješenja kroz
zajednicke projekte.
1.3.2. Prvi Del orov paket (1989. – 1993.godi ne)
Zbog bojazni da ce siromašnije države clanice biti nespremne za concept zajednickog tržišta, trebalo je
obezbjediti dodatna sredstva za to prilagodjavanje. Prvi Delorov paket obezbjedio je udvostrucavanje
strukturnih fondova, tako da su do 1992.godine oni cinili 25% budžeta (1987.g. bili su 9,1%).
Ponovo je najveci protivnik rastu fondova bila Velika Britanija. Francuska i Njemacka bile su za novu
strukturnu politiku, ali ne i za izmjene u zajedni ckoj poljoprivrednoj politici. Siromašnije države clanice
52
1) Evropski savj et se nalazi na vrhu institucionalne ljestvice EPS i ima primarnu ulogu “da osigura Uniji nužni podsticaj za njen razvoj i definiše
opšte politicko rukovodenje”; sa JEA Evropski savjet je institucionalizovan poslije više od decenije njegovog faktickog postojanja; nije institucija EZ
vec prije politicki organ, 2) sast anci ministara inostrani h poslova imaju za cilj da obezbijede sprovodenje odluka Evropskog savjeta, a ministar
cija je zemlja predsjedavajuca u datom periodu preuzima ulogu spoljnopolitickog predstavnika EZ u svijetu 3) predsjedavanj e Evropskom
politickom saradnjom – predsjedava ista zemlja koja u šestomjesecnom periodu predsjedava Savjetom i ona preuzima odgovornost za
preduzimanje akcija i predstavljanje pozicije EPS prema trecim zemljama, 4) Pol itiki komitet (motor politicke saradnje) cine politicki direktori i ima
zadatak da održava kontinuitet EPS i priprema diskusije ministara, 5) (Evropska) Grupa korespondenata koja je odgovorna za nadgledanje i
implementaciju EPS, e) radne grupe, koje osniva Politicki komitet i 6) Sekret arijat, koji pomaže predsjedavajucem u radu i brine o
administrativnim poslovima; administrativni aparat nezavisan od Sekretarijata Savjeta; radi pod rukovodstvom predsjedavajuceg Zajednice (Clan
30, tacka 10 JEA).
59
(Irska, Španija, Portugal, Grcka), nisu željele da ustuknu u svojim naporima da dobiju više sredstava.
Vrhunac neslaganja bio je na samitu u Kopenhagenu 1987.godine. Na vanrednom samitu (Brisel, 1988,
predsjedavanje Njemacka), predstavnici država clanica postigli su dogovor o udvostrucavanju
strukturnih fondova, ali tek pošto je Njemacka pristala da plati veci dio troškova Prvog Delorovog
53
paketa.
Naj važnij e promj ene koj e j e doni o Delorov paket su bile:
- udvostruceni su strukturni fondovi, u realnim vrijednostima dostigli su 25% budžeta EZ (1992)
- utvrdjena su “Nacela vodenja strukturnih operacija”
- utvrdjeni su “Ciljevi i standardi” koje je trebalo da ispune regioni kako bi stekli pravo na dobijanje
sredstava iz ovih fondova.
Nael a voenj a st rukturni h operacij a, u ostvarivanju ekonomsko-socijalne kohezije su: nacelo
programiranja, nacelo koncentracije, nacelo dodavanja i nacelo partnerstva.
Nael o programi ranj a – uvodjenje finansiranja srednjorocnih program umjesto projekata slucaj po
slucaj od strane EK. Srednjorocni program mogla je inicirati država clanica ili sama Zajednica, a mogao
se finansirati iz jednog ili više fondova.
- U ovom periodu 90% programa inicirale su države clanice. Srednjorocni program obuhvata pripremu
višegodišnjih planova razvoja i izvodi se kroz partnerstvo zasnovano na procesu donošenja
politickih odluka, ukljucujuci nacionalne, regionalne i lokalne nivoe vlasti kojima je ono povjereno.
Ovi planovi razvoja se prvo dostavljaju državama clanicama, zasnivaju se na državnim i regionalnim
prioritetima i ukljucuju: detaljan opis trenutnog stanja u regionu, identifikovanje glavnih ciljeva i
strategije za njihovo ostvarivanje, kao i posebne pokazatelje o upotrebi i obliku doprinosa fondova.
Kad se jednom usvoji, program prate komiteti na nacionalnom, regionalnom i lokalnom nivou.
- Inicijative Zajednice (10%) se zasnivaju na smjernicama koje je ustanovila sama Komisija, uz
poštovanje nacela programiranja. Za period 1993-99. ovaj % ostao je isti, ali je za period 2000-06.,
težnjom država da koncentrišu fondove i smanje broj komunitarnih inicijativa, broj inicijativa smanjen
sa 13 na svega 4 inicijative
54
, ili 5% ukupnih fondova.
Nael o koncentraci j e – koncentracija fondova na problematicne regione u cilju povecanja efikasnosti
regionalne politike. Kroz nacelo koncentracije strukturnih fondova nametnuti su dosledni geografski i
ekonomski kriterijumi klasifikacije za sticanje prava na strukturnu pomoc. Ovo nacelo je unaprijedjeno
uvodjenjem Kohezionog fonda 1994.godine, koji je sva svoja sredstva usmjerio na samo cetiri zemlje –
Irsku, Španiju, Portugal i Grcku. Ovo nacelo je dodatno pooštreno reformom 1999.godine (Agenda
2000), tako što je smanjen procenat stanovništva koji živi u regionima koji imaju pravo na pomoc i
smanjenjem broja ciljeva koji se finansiranju iz strukturnih fondova.
Naelo dodavanja – ideja dodavanja jeste da se obezbijedi pomoc Zajednice kao dodatak onim fondovima koje bi nacionalne
vlade koristile da nema komunitarnih fondova. Drugim rijecima, fondovi zajednice nisu osnovani da bi zamijenili nacionalne
subvencije, vec da pomognu njihovo integrisanje (od samog pocetka, vlade su pokušavale da zamijene nacionalne fondove
komunitarnim). Stoga se od vlada zahtijeva da pokažu poštovanje nacela dodavanja kada podnose svoje dokumente o
programiranju Komisiji.
Uvodjenje Kohezionog fonda (KF) podrilo je ovo nacelo. Fond je osnovan sa ciljem da pomogne nekim državama clanicama
da prebrode strukturne probleme u svom ekonomskom razvoju, narocito u oblasti saobracaja i životne sredine, kako bi ispunile
kriterijume konvergencije i na kraju se pridruže Evropskoj monetarnoj uniji. Kroz ovaj fond finansiralo se i do 85% vrijednosti
navedenih projektnih prioriteta, cime se prakticno zamjenjuju državni fondovi.
Naelo partnerstva – zahtjev za vece angažovanje regionalnih i lokalnih organa vlasti u planiranju, donošenju odluka i
sprovodenju strukturnih fondova. Da bi se povecala efikasnost dodijeljenih fondova i da se uzmu u obzir regionalne
specificnosti. Da se oslabi uticaj država u dodjeli fondova, tako što ce se istovremeno direktno raditi sa državnim i regionalnim
nivoima vlasti. Zato je osnovan Konsultativni savjet regionalnih i lokalnih organa vlasti, koji ce 1994.godine biti transformisan u
Komitet regiona. Ovo nacelo je znacajno pomoglo lokalnim i regionalnim vlastima da se više aktiviraju u lobiranju za svoje
53
Žak Delor dolazi na celo Evropske komisije 1985.godine.
54
“Interreg III“ – prekogranicna, transnacionalna i medjuregionalna saradnja; „Leader +“ – razvoj sela, „Equal“ – transnacionalna saradnja u borbi
protiv svih oblika diskriminacije i nejdnakosti na tržištu rada, i „Urban II“ – podsticanje ekonomskog i socijalnog oporavka malih i velikih gradova i
prigradskih naselja (Regionalna politika Evropske unije, Vlada RS, Kancelarija za pridruživanje EU, Beograd, 2004, str. 22-24).
60
interese, osnivaju se predstavništva regiona u Briselu i razvija mreža kontakata medju samim regionima. Promovisana je ideja
“Evrope regiona” i novi stil upravljanja.
Uvedeno je i naelo ocjenjivanja i vidljivosti programa, odnosno projekata.
1988.godine definisano je pet glavnih ciljeva regionalne politike, prilikom finansiranja projekata iz strukturnih fondova:
1. CILJ 1 - obuhvatao je manje razvijene regione sa BDP po glavi stanovnika (izraženoj u standardima kupovne moci
55
)
manjim od 75% EU prosjeka (ERDF, ESF i EAGGF ) – oko 70% ukupne pomoci.
2. CILJ 2 - regioni sa nerazvijenom industrijom u kojima je nivo nezaposlenosti bio iznad prosjeka EU (za MSP, preko
ERDF, ESF i EIB) – oko 11% ukupne pomoci,
3. CILJ 3 - borba protiv dugorocne nezaposlenosti (pomaže radnike preko 25 godina starosti koji su nezaposleni duže
od 12 mjeseci, kroz ESF,
4. CILJ 4 - olakšana profesionalna integracija mladih, ispod 25 godina starosti (cilj 3 i 4 zajedno koristili su manje od 10%
ukupne pomoci, kroz ESF),
5. CILJ5 - promocija seoskog razvoja prevashodno kroz diversifikaciju tradicionalnih poljoprivrednih aktivnosti (oko 9%
ukupne pomoci, kroz EAGGF).
Kada je 1990.godine bivša Istona Njemaka (Demkratska Republika Njemacka) postala dio Savezne Republike Njemacka,
na specifican nacin, postala je prva istocnoveropska zemlja koja je ušla u EU. Pet novih pokrajina (Lender) SRN postalo je pet
najsiromašnijih i nazaostalijih regiona EU. Kako je budžetski period vec poceo 1989.godine, nije bilo moguce dodati ove
regione na spisak regiona koji imaju pravo na postojece fondove. Da bi se udovoljilo njihovoj strukturnoj konvergenciji i
pripremama za ulazak na zajednicko tržište, osmišljen je poseban program za istocnonjemacke pokrajine kojima je namijnjeno
dodatnih 3 mlrd ekija za period 1991-93.godina.
1.3.3. Drugi Delorov paket (1993. – 1999.godi ne)
Do kraja 1991.godine, projekat kreiranja jedinstvenog tržišta predvidjenog kroz JEA bio je skoro završen. Evropska zajednica je
dostigla novi nivo integracije koji je u tom trenutku zahtijevao promjenu strukture same nadnacionalne organizacije, koji je
predložen kroz Ugovor o osnivanju Evropske unije (UEU)
56
. Ovaj Ugovor predstavlja važan korak u procesu evropskih
integracija, uspostavljanjem tri osnovna dijel a (stuba) EU: 1. preradjeni tekst Ugovora iz Rima koji pored zajednickog
tržišta i evropskih politika, ukljucuje i uslove za ekonomsku i monetarnu uniju (EMU); 2. zajednicka spoljna i
bezbjednosna politiku (CFSP), i 3. pravosudna pitanja, odnosno saradnja u oblasti pravosuda i unutrašnjih poslova.
Izmedju ostalih institucionalnih, politickih i ekonomskih reformi, UEU je postavio plan za punu ekonomsku i monetarnu
unij u do kraja deceni je. Postalo je evidentno da je za jacanje ekonomske i socijalne kohezije, neophodan preduslov
uspostavljanje ekonomske i monetarne unije. I obratno, ako se države clanice ne posvete jacoj ekonomskoj
konvergeniciji, i ekonomskoj i socijalnoj koheziji, mogu dovesti u pitanje i sam projekat EMU.
Pregovori o raspodjeli sredstava kroz strukturne fondove, za novu sedmogodišnju finansij sku perspektivu
(sedmogodišnji budžetski planski program), podijeljeni su u dvije faze. Prvo, saglasnost oko ciljeva koje treba ostvariti
kroz UEU, a to je uspostavljanje EMU. Drugi dio, pregovaranje o tacnim detaljima u vezi sa sprovodjenjem i
55
Purchasing Power Standard - PPS
56
Ugovor o stvaranj u Evropske unij e, tzv. Ugovor iz Mastrihta, potpisan 7. februara 1992.godine. Sa pravnog stanovišta, Ugovor iz Mastrihta
izvršio je i neobicno pregrupisavanje izmedu, s jedne strane, tri ugovora zajednice, koji nastavljaju da postoje kao takvi, a prema logici prava
zajednice i prema principima integracije, i, s druge strane, odredbi specificnih za saradnju (drugi i treci stub) kao i opštih odredbi (pristupanje,
revizija, itd.). Druga neobicnost sastojala se u cinjenici da tri zajednice zadržavaju svaka pojedinacno medunarodni status pravnog lica, dok taj
status nije priznat Evropskoj uniji. Ugovor je stupio na snagu pocetkom 1993.godine, od kada EZ zvanicno postaje EU.
I ovaj sporazum je rezultat kompromisa. Francuska je postigla najvažniji cilj, da Njemacka prihvati jedinstvenu valutu (1999), a
prihvaceni su i njeni predlozi u vezi sa odbrambenom i spoljnom politikom. Njemacka je postigla sporazum da buduca monetarna poliitka EU bude
pod njenim uticajem, kao i da Evropski parlament poveca ovlašcenja. Južne zemlje, predvodjene Španijom, raspolagale su Kohezionim fondom.
Holandjani su mogli da sprovedu svoju Povelju o socijalnim pitanjima. A Britanija je Mastrihtom dobila pravo da ne ucestvuje u radu o dva pitanja:
prvo se odnosilo na zajednicku valutu, a drugo na povelju o socijalnim pitanjima.
Važna pitanja koja se takodje pominju u Ugovoru iz Mastrihta su: prava gradjana EU da žive i rade u bilo kojoj zemlji EU, prava da kada
putuju van granica EU mogu dobiti diplomatske i konzularne usluge od predstavnika bilo koje zemlje clanice EU, pravo glasa i izlaska kako na
lokalne izbore, tako i na izbore u bilo kojoj državi clanici EU. Zadatak EU postao je i doprinos uspostavljanju i razvoju transevropskih mreža u
oblasti saobracajne, telekomunikacione i energetske infrastrukture. Uloga Kohezionog fonda proširena je i na projekte zaštite životne sredine.
Komitet regiona dodat je strukturi EU radi obavljanja konsultacija.
61
finansiranjem tih ciljeva. Konacno postignut je sporazum na samitu u Edinburgu u decembru 1992.godine.
Pošlo se od Protokola o ekonomskoj i socijalnoj koheziji, koji je bio aneks JEA (okvirni dogovor država clanica i široko
postavljene osnove za buduci dogovor; on je zahtijevao udvostrucavanje fondova namijenjenih regionalnom razvoju u
periodu 1988-93.).
Na samitu u Edinbugru, osnovne karakteristike strukturne politike ostale su nepromijenjene, a došlo je samo do izmjena
u strukturnim fondovima i osnovan je Kohezioni fond.
Izmjene u strukturnim fondovima su obuhvatil e: povecanje dostupnih fondova, ponovno definisanje ciljeva koji
definišu korisnike, stvaranje novog strukturnog fonda (Kohezioni fond), ali i fonda za podrdku ribarstvu, kao i osnivanje
Komiteta regiona.
1. poveanj e dostupnih fondova – države clanice su se složile da se iznos strukturnih fondova poveca sa 18,6 mlrd
ekija (po nivou cijena iz 1992.godine) na 30 mlrd ekija 1999.godine (po nivou cijena iz 1992.godine), dostigavši
ukupno 177 mlrd ekija za budžetski period 1993-99.godina, ili 36% budžeta EU. Fondovi nisu udvostruceni, kao što
se ocekivalo, ali je rast fondova ipak znacajan (oko 40%), što predstavlja drugo veliko povecanje u perodu od 5
godina, poslije reforme iz 1988. godine. Istovremeno, direktna davanja država clanica u budžet EU odredjena su na
nivou od 1,27% BDP. U ovom periodu, iz strukturnih fondova najviše su dobijale slijedece zemlje: Španija 22,9%,
Italija 14,2%, Njemacka 14,2%, Grcka i Portugalija po 10%, Velika Britanija 8,2% (poslije povrata), Francuska 8,6% i
Irska 4%.
2. ponovno definisanj e ciljeva koji defi nišu korisni ke – došlo je do povecanja broja prioriteta, što je dovelo do toga
da u ovom periodu 51% stanovništva EU ima pravo na evropsku regionalnu pomoc u okviru razlicitih ciljeva:
CILJ 1 - obuhvatao manje razvijene regione sa BDP/pc u PPS manjim od 75% EU prosjeka (67,6% ukupnih
sredstava strukturnih fondova ).
CILJ 2 - regioni sa nerazvijenom industrijom u kojima je nivo nezaposlenosti bio iznad prosjeka EU ( 11,1%).
CILJ 3 - borba protiv dugorocne nezaposlenosti i olakšavanje integracije mladih ljudi i drugih društvenih
grupa na tržište rada.
CILJ 4 - pomoc prilagodavanju radnika industrijskim promjenama ( zajedno ciljevi 3 i 4 dobili su 10,9%
srestava.)
CILJ 5a - namijenjen prilagodavanju sektora poljoprivrede i ribarstva zajedno sa reformom zajednicke
poljoprivredne politike ( 5%).
CILJ 5b - pomoc ekonomskoj diversifikaciji osjetljivih seockih podrucja ( 4,9%).
CILJ 6 - namijenjen je strukturnom prilagodavanju regiona sa izuzetno niskom stopom naseljenosti (0,5%) -
Švedska i Finska.
Da bi se obezbijedila jedinstvena i jednoobrazna regionalna statistika, Eurostat je uveo Nomenkalturu teritorijalnih statistickih
jedinica – NUTS
57
, kojom je svaka država clanica bila podijeljena u nekoliko regiona. Ova nomenklatura predstavlja objektivne
kriterijume na osnovu kojih se odredjuje podobnost za dobijanje pomoci, kao što su – broj stanovnika, velicina teritorije i
BDP/pc). Postoje tri nivoa klasifikacije definisane prema velicini i broju stanovnika na odredenom podrucju (NUTS 1, NUTS
2, NUTS 3) koje se koriste za definisanje prihvatljivosti nekog regiona za finansiranje iz instrumenata kohezione politike.
T – Statistika nomenklatura prostornih jedinica – regiona u EU
NUTS ni vo / broj stanovnika Minimum Maksimum
NUTS 1 3.000.000 7.000.000
NUTS 2 800.000 3.000.000
NUTS 3 150.000 800.000
Prvi kriterijum od kog se polazi prilikom utvrdivanja NUTS klasifkacije jesu postojece administrativne jedinice. Ukoliko za
odredeni NUTS nivo ne postoje odgovarajuce administrativne jedinice, tada se NUTS nivo konstituiše spajanjem
potrebnog broja manjih teritorijalnih jedinica, pri cemu se uzimaju u obzir i drugi relevantni kriterijumi kao što su
geografske, socijalno-ekonomske, istorijske i geo-politicke prilike, kulturne i prirodne okolnosti. Da bi se odredilo u koju
57
(franc. Nomenclature des unités territoriales statistiques)
62
NUTS kategoriju smestiti odredenu grupu administrativnih jedinica, primenjuje se standard odgovarajuceg broja
stanovnika.
NUTS klasifkacij u treba posmatrati kao zajedni ki i menitel j za prikupljanje, obradu, analizu i diseminacij u
kvalitetnih, pravovremeni h i nepristrasnih statistikih podataka i informacija, koji se prikupl jaju na ni vou
teritorijalno zaokruženog dij el a (regiona), sa skupom karakteri stika koje ga ine specifini m, a sve u cil ju
dobijanja obj ektivne sl ike real ne razvij enosti j ednog regiona
58
.
Na osnovu ovako prikupljenih podataka, lakše je doci do osnova za donošenje odluka ili daljih analiza. U kontekstu
evropske integracije, bazirajuci se na ovako utvrdenim statistickim podacima, zasnovanim na mjerilima koja su
zajednicka za citavo podrucje Evropske unije, utvrduje se koja su podrucja u Evropskoj uniji pogodna za primjenu
instrumenata regionalne politike Evropske unije. Na kraju, u ovom kontekstu ne bi trebalo da zaboravimo da proizvodnja
statistickih podataka, u vidu prikupljanja, obrade i analize podataka, mora da se zasniva na dobro razvijenoj statistickoj
metodologiji i statistickim standardima.
3. stvaranj e novog strukturnog fonda (Kohezioni fond) – Ugovor iz Mastrihta postavio je ambiciozan formalni cilj –
ostvarivanje Evropske monetarne unije
59
(EMU) do 1999.godine, za šta je bilo neophodno uvesti tzv. kriterijume
konvergencije (kriterijume pristupanja EMU).
Kri terij umi konvergencij e su nai me uslovi ulaska u Euro-zonu, koje zemlje clanice EU prethodno moraju ispuniti
(kontrola inflacije - rasta cijena, nivo zaduženja zemlje, kao i nivo budžetskog deficita države, zatim odnos prema drugim
valutama i konacno, nivo kamatnih stopa). Ovi uslovi su veoma zahtjevni. Takodje, svaka zemlja iz euro zone vodi
racuna o svojoj ekonomiji i mora poštovati pravila Euro-zone, kako bi sve funkcionisalo dobro. Ova pravila posebno
stavljaju ogranicenja na kolicinu novca koja zemlja može da pozajmi.
Kriterijum konvergencije zahtijevali su od država clanica velike napore, a siromašnije zemlje su imale najviše tekoca u
držanju javnih finansija pod kontrolom. Cesto su to doživljavale kao dilemu: da li da održavaju strogu finansijsku
disciplinu da bi se pridružili EMU ili da razvijaju ekonomsku konvergenciju kako bi dostigle bogatije clanice Unije. Da bi
se pomoglo ovim zemljama da dostignu kriterijume konvergencije, osnovan je Kohezioni fond (KF).
Ci lj osni vanja Kohezionog fonda: KF ima za cilj da omoguci svim državama clanicama da udju u poslednju fazu
monetarne unije što je brže moguce, pomažuci onima sa najvecim brojem problema da ih prevazidju i samim tim jacajuci
socijalnu koheziju unutar Unije. Dok se drugi fondovi bave problemima regionalnih razlika, restrukturiranjem industrije ili
nezaposlenošcu, KF je instrument koji pomace nekolicini država clanica u finansiranju važnih, pojedinacnih projekata.
Cetiri zemlje Unije: Španija, Portugalija, Grcka i Irska, oznacene su kao zemlje koje imaju pravo na pomoc iz KF, sa
ukupnom populacijom od 63 mil stanovnika (oko 25% stanovnika Unije).
Ostale karakteristike Kohezi onog fonda:
- Protokol o ekonomskoj i socijalnoj koheziji EU (kao aneks JEA) utvrdjuje da ce EU finansirati clanice ciji je BDP manji
od 90% prosjeka EU.
- Poseban clan navodi da ce KF obezbijediti finansijsku pomoc u oblastima: životne sredine i transevropskih mreža u
oblasti saobracajne infrastrukture.
- Svi projekti moraju da prodju evaluaciju Komisije, obicno uz pomoc EIB, i moraju da imaju obim koji bi garantovao
srednjorocnu ekonomsku i socijalnu korist koja bi bila srazmjerna rasporedjenim sredstvima (ukupna vrijednost projekta
mora biti iznad 10 mil Eura),
- Projekti koji se finansiraju iz KF ne mogu biti istovremeno finansirani iz drugog strukturnog fonda.
- Na samitu u Edinburgu, Evropski savjet je odlucio da se 15 mlrd ekija stavi na raspolaganje za KF za period 1993-
1999. Uredbom o osnivanju KF postavljena je konacna raspodjela medju državama primaocima (Španiji 55%, Grckoj i
Portugaliji po 18%, Irskoj 9,1%).
- Ukupna pomoc iz KF ne može preci 4% BDP ta period 2000-2006.
58
Miric O., Regionalna politika EU kao motor ekonomskog razvoja, Evropski pokret Srbija, Beograd, 2009, str.24-25.
59
EMU cine države EU koje su 1. januara 1999. prihvatile Euro kao zajednicku valutu (popularno nazvane Euroland), te samim tim imaju
jedinstvenu monetarnu politiku koju vodi Evropska centralna banka (ECB). To su Belgija, Njemacka, Austrija, Francuska, Italija, Španija, Irska,
Luksemburg, Holandija, Portugal i Finska, kojima se 1.1.2001. pridružila i Grcka, od 1. januara 2007. Slovenija. Od 1. januara 2009. u EMU su i
Slovacka, Kipar i Malta. Od 1.1. 2011. u EMU je i Estonija, tako da danas EMU ima 17 clanica. Iako su u EU, Danska i Velika Britanija na vlastiti
zahtjev nisu clanice euro-zone.
63
- Iako su sve 4 države dostigle zadate kriterijume konvergencije i pristupile EMU, pomoc iz KF je nastavljena i za period
2000-2006.godina.
Finansijski instrument za smjernice u ribarstvu (FIFG) osnovan je 1993.godine kao odgovor na krizu u sektoru ribarstva
pocetkom devedesetih godina, sa ciljem da se pomogne ovom sektoru u procesu restrukturiranja. FIFG je postao cetvrti
strukturni fond u periodu 1993-99. godine, a finansirao je dio cilja 5a. Ovaj fond ima za cilj da doprinese boljoj uravnoteženosti
resursa u sektoru ribarstva i njihove eksploatacije, da poveca konkurentnost i razvoj preduzeca i citavog sektora ribarstva i
akvakulture, i da revitalizuje regione koji od njih zavise.
i
4. osni vanje Komiteta regiona (KR) – osnivanjem KR trebalo je razriješiti dva važna pitanja. Prvo, skoro ¾
zakonodavstva EU treba sprovoditi na lokalnom i regionalnom nivou, pa je imalo smisla da se cuje glas
predstavnika lokalnih i regionalnih vlasti u vezi s razvijanjem novih propisa Unije. Drugo, postojala je bojazan da se
interesi obicnih gradana zanemaruju, te da se napredak EU tice elitnih slojeva. Ukljucivanje izabranog dijela vlade
najbližeg gradanima, bio je jedan od nacina da se taj jaz premosti.
Komi tet regi ona je savjetzodavno tijelo koje je osnovano kroz Ugovor iz Mastrihta, sa dopunskom ulogom u
procesu donošenja odluka, dozvoljavajuci predstavnicima lokalnih i regionalnih organa vlasti da daju svoje mišljenje
o politikama EU. Komisija i Savjet moraju da traže mišljenje KR o nekim temama od neposredne važnosti za lokalne
i regionalne vlasti, ali one nisu obavezujuce (pitanja ekonomske i socijalne kohezije, tj. regionalna politika i strukturni
fondovi, zatim transevropske stransportne mreže i životna sredina, tj. Kohezioni fondi). Pracenjem nacina korišcenja
sredstava u gorepomenute svrhe, KR olakšava djelotvorno sprovodenje strukturnih mjera, istovremeno braneci
lokalne i regionalne interese. KR može takode samoinicijativno davati mišljenja o stvarima koje su u njegovoj
nadležnosti. Ta mišljenja nisu obavezujuca za Savjet i Komisiju, ali se na njih cesto poziva u Revizorskom sudu
kada se ocjenjuje korišcenje sredstava i sprovodenje strukturne politike
60
.
Kroz navedene promjene u dva budžetska perioda (1989-1993. i 1994. – 1999.), strukturni fondovi i Kohezi oni
fond ve su znaajno dopri nijeli smanjenju regional nih razli ka. Smanjene su razlike u prosjecnom dohotku po
stanovniku medju regionima, a narocito medju državama clanicama. U najsiromašnijim regionima EU, u kojima živi 10%
stanovništva, BDP/pc porastao je sa 54,2% (1987) na 61,1% prosjeka Zajednice (1997).
1.4. et vrta faza (2000. - 2006.)
Od samog pocetka (1975), regionalna politika je imala dvojaku ulogu u evropskim politikama. Istovremeno, trebalo je da
promoviše regi onalni razvoj, ali i da bude vrsta dodatnih sredstava državama lanicama koje ne žele da podrže
dublje integri sanje i li vee proširenje. Neki autori smatraju da ovo drugo, uloga regionalne politike da predstavlja izvor
dodatnih sredstava, jeste njena osnovna svrha. Postoje jaki argumenti u prilog ovom stavu, narocito, ako analiziramo
korake u procesu evolucije regionalne politike. Svaki korak ka daljoj integraciji pracen je na odgovarajuci nacin vecom
regionalnom distribucijom. Ova dihotomija otežava defnisanje opšte prirode regionalne politike, ali svakako da su obje
uloge (kohezija i dodatna sredstva) kao motori koji zajedno rade, gurajuci proces integracije napred i cineci ga onim što
jeste
61
.
Druga reforma strukturnih fondova u vidu pojednostavljenja principa i pravila kohezione politike i pripreme za slijedece,
veliko, peto proširenje obilježili su cetvrtu fazu razvoja regionalne politke EU.
Sa reformom 1993.godine (drugi Delorov paket), raspoloživa sredstva za potrebe regionalne politike iznosila su 0,46% bruto
nacionalnog proizvoda EU, zbog cega je reforma regionalne politike postala važan preduslov za proširenje.
Agenda 2000 je bila u pripremi od druge polovine devedesetih i utrla je put najvecemproširenju Evropske unije koje se desilo
maja 2004. godine, kada su 10 država postale clanice Unije. Ovo istorijsko proširenje povecalo je za 20% populaciju Evropske
unije i samo za 5% BDP (sa EU15 na EU 25)
62
. Sa ovim proširenjem povecale su se razlike u visini prihoda po stanovniku i
stopi nezaposlenosti. Nove države clanice automatski su potpale pod sve ciljeve strukturnih fondova i Kohezionog fonda.
60
Regionalna politika Evropske unije, Vlada RS, Kancelarija za pridruživanje EU, Beograd, 2004, str. 28-34.
61
Miric O., Regionalna politika EU kao motor ekonomskog razvoja, Evropski pokret Srbija, Beograd, 2009, str.31.
62
Osnovne specificnosti petog proširenja EU su veliki broj novih clanica i relativno nizak nivo njihovog ekonomskog razvoja, što je izvršilo pritisak
na dalje institucionalne reforme u EU. Nove clanice, ako posmatramo i pristupanje Rumunije i Bugarske (2007), uvecale su Uniju za 12 novih
država, gotovo 30% populacije, etvrtinu površine i 4% BDP.
64
Medutim, i tokom procesa pridruživanja ovim državama su na raspolaganju bili pretpristupni instrumenti koji su ih
pripremili za sprovodenje kohezione politike.
Agenda 2000 je dokument koji je Komisija usvojila 1997.godine, kao odgovor na mnoga pitanja koje predstavlja proširenje na
istok i on sadrži predloge EK za reformu zajednicke poljoprivredne politike i strukturnih fondova.
U skladu sa odlukom Evropskog savjeta od marta 1999. godine, budžet namijenjen ostvarivanju kohezione politike, za
finansijski period od 2000. do 2006. godine, iznosio je 213 milijardi eura za 15 država clanica. Dodatna alokacija u iznosu od
22 milijarde eura bila je namenjena novim državama clanicama u periodu od 2004. do 2006. godine. Pored toga, 2000. godine
privredni razvoj, zapošljavanje i inovacije ustanovljeni su kao temelji Lisabonske strategije.
Da je novim državama clanicama srednje i istocne evrope bio odobren pristup strukturnim fondovima pod uslovima koji sada
važe, troškovi bi bili više nego udvostruceni. Istovremeno odbijanje ili odlaganje strukturne pomoci državama istoka Evrope nije
bilo moguce, jer se pritivi nacelu solidarnosti i zbog toga što bi zaostajanje ovih država bilo na štetu zajednickog tržišta. S druge
strane, sama reforma regionalne politike ne odvija se baš lako, jer dovodi u pitanje trenutne ciljeve država clanica.
Da bi se izbjegla veza izmedju proširenja i reforme politike, Komisija je naglasila da bi se ove politike (regionalna i zajednicka
poljoprivredna poltika) morale reformisati i bez proširenja.
U Agendi 2000 je naglašeno da ekonomska i socijalna kohezija treba da ostane politiki prioritet za proširenje EU.
Da bi se ostvarili ciljevi regionalne politike o proširenoj EU i održao predvidjen budžetski limit, Komisija je predložila
konsolidaciju aktivnosti na polju regionalne politike i u geografskom smislu i kada se radi o ciljevima pomoci. Ovo prakticno
znaci smanjenje broja ciljeva sa sedam na tri i pooštravanje kriterijuma za dobijanje pomoci.
Novi ciljevi regionalne politike su:
- CILJ 1 – pomo najmanje razvijenim regionima koji imaju BDP/pc manji od 75% prosjeka EU, što ce
omoguciti koordinisanje strukturnih fondova sa nacionalnom regionalnom pomoci država clanica. (60%
sredstava fondova ici ce za ovaj cilj, a namjena je prema 24% stanovništva EU),
- CILJ 2 - regioni koje oekuje ekonomsko i socijalno restrukturiranje (oblasti pogodjene promjenama u
industrijskom sektoru, ribarstvu ili sektoru usluga; seoske oblasti koje propadaju zbog nedostatka ekonomske
diversifikacije; gradske cetvrti koje trpe zbog gubitka ekonomske aktivnosti;
- CILJ 3 - pomo državama lanicama u razvoju ljudskih resursa, radi suzbijanja nezaposlenosti (ovo nije
teritorijalno uslovljen cilj, vec pokriva cijelu teritoriju EU, osim regiona koje pokriva cilj 1. Njegova svrha je podrška
modernizaciji sistema obrazovanja, strucnog usavršavanja i zapošljavanja.
Ovaj plan je smanjio udio stanovništva EU koji prima strukturnu pomoc u okviru ciljeva 1 i 2 sa 51% na 35-40% i proizveo
lagani pad u postojecem finansiranju sadašnjih država clanica. Druga novina je ta što, regioni koji više nece imati pravo na
strukturnu pomoc, primace tzv. “tranzicionu pomoc”, kako bi se ublažio negativan efekat ove promjene. Vlade država imace
vecu kontrolu nad sprovodenjem ove politike.
Pomoc namijenjena novim državama clanicam treba postepeno da raste, ne prelazeci limit 4% njihovog BDP. Komisija je
procijenila da ce strukturna pomoc novim državama clanicama porasti na oko 12,6 mlrd Eura 2006.godine, i tako dostici 1/3
uupne strukturne potrošnje EU.
Instrumenti pretpristupne strategije za zemlje petog proširenja
Kako bi se pomoglo zemljama u pristupanju da se pripreme za clanstvo, Komisija je predložila dva nova pretpristupna
instrumenta: za poljoprivredu (SAPARD
63
) i za strukturnu pomoc (ISPA). Zajedno sa programom PHARE (pomoc za
restrukturiranje), ovi instrumenti su se koristili za rekonstrukciju i modernizaciju ovih zemalja, kao i za pomoc u uskladivanju
njihovih standarda sa standardima EU.
63
PHARE – Poland and Hungary Assistance for Reconstruiction of Economies, koji je dobio ime po prvim zemljama korisnicama, a to su bile
Poljska i Madjarska. SAPARD – Support for Agriculture and Rural Development; ISPA – Instrument for Structural Policy for Pre-Acession.
65
Zajednika poljoprivredna politika
Budžet ZPP dostigao je svoj vrhunac 1979.godine, kada je apsorbovao 79% budžeta Evropske zajednice.Tzv. Makšarijeva
reforma je olakšala ovaj problem, pa se na ZPP poslednjih godina troši oko 40% budžeta EU. Sa tako velikom kolicinom
sredstava koja se troše u ove svrhe, države clanice nisu mogle da priudte da države srednje i istocne Evrope ucestvuju u ZPP,
a da se prethodno ne izvrše promjene u sistemu.
U zemljama istoka Evrope, oko 22,5% stanovništva radilo je u poljoprivredi, tako da bi njihovo pristupanje ZPP udvostrucilo
radnu snagu u oblasti poljoprivrede u EU, što bi dovelo do potrošnje sredstava u okviru ZPP za oko 12 mlrd eura godišnje.
Stoga je u Agendi 2000 EK predložila smanjenje subencionisanja cijena poljoprivrednih proizvoda za 1/3 i dalji prelazak na
direktnu uplatu dohotka. EK je takodje predložila blagi pad sredstava namijenjenih ZPP od 0,6%. EK je takodje predložila duži
tranzicioni period prije nego što novim clanicama bude omogucen nesmetan pristup fondovima ZPP. Medjutim,
najkontraverzniji dio cijelog paketa, bio je prijedlog za djelimicnu renacionalizaciju ZPP, pri cemu bi vlade država preuzele
sufinansiranje direktnih placanja poljoprivrednicima i do 25%. Ovo je ošto kritikovao lobi poljoprivrednika, al ii država clanica.
Kontraverze u vezi sa ZPP i strukturnom politikom, mogu se vidjeti samo kao dio opšteg pitanja pripreme budžeta za
proširenje. Dugi niz godina je postojala jasna razlika izmedju neto kontributora budžetu (države koje su davale više nego
što su dobijale iz budžeta), poput Njemacke, Holandije, Austrije i Švedske, s jedne strane, i neto korisnika (koji su primali više
iz budžeta nego što sum u doprinosili), poput Portugalije, Španije, Grcke i Irske, sa druge strane. Vremenom ovo pitanje
postajalo je sve važnije. Stoga je predlog za direktnu kontribuciju država clanica u novoj finansijskoj perspektivi, po predlogu
EK, ostao na istom nivou, od 1,27% njihovih BDP.
Francuska vlada je odlucno odbila predlog o sufinansiranju ZPP, kao najveci korisnik pomoci za poljoprivredu. Britanska vlada
je odbila prdlog da se eliminiše njen budžetski povracaj. S druge strane, njemacka vlada je smatrala da samo sufinansiranje
ZPP i eliminacija britanskog budžetskog povracaja, ali i opšta korekcija mehanizma za nego kontributore, bi moglo da rijepi
problem budžetske neuravnoteženosti. Holandska vlada je takodje bila odlucna u nastojanju da promjeni svoj budžetski
položaj, prijeteci da ce po prvi put upotrijebiti veto, kako bi blokirala finansijski dogovor koji nije na odgovarajuci nacin tretirao
Holandiju
64
. Za konacno postizanje dogovora, definisan je Evropski savjet zakazan za mart 1999.godine.Tek treceg dana
samita, postignut je dogovor.
Kompromis / dogovor država lanica za novu finansijsku perspektivu 2000.-2006.: Cijene nekih poljoprivrednih proizvoda
su smanjene, pa je smanjena i potreba za povecanjem direktnih placanja dohodaka (ZPP paket je iznosi nešto iznad plafona
od 40,5 mlrd eura). Dogovor o strukturnoj politici je postignut, finansiranjem ukupnih sredstava od 213 mlrd eura za
sedmogodišnji period, ukljucujuci i Kohezioni fond. Broj ciljeva je smanjen na tri, a smanjen je i obuhvat stanovništva koje živi u
regionima podrške sa 51% na 42%. Za regione koji su izgubili pravo na strukturnu pomoc, dogovoreni su tranzicioni period ii
posebni paketi. Uvedena je tzv.l “rezerva za ucinak” (4% strukturnih fondova) koja predstavlja oblik dodatne stimulacije
namijenjene raspodjeli nakon srednjorocne ocjene ucinka programa.
Cetiri najsiromašnije države clanice dobile su bitku za ocuvanje Kohezionog fonda za period 2000-06. godina, sa porastom
raspoloživih sredstava sa 15 na 18 mlrd eura. Budžetski okvir za naredni period iznosio je 1,27% BDP. Britanija je uspjela da
odbrani svoj budžetski povracaj, a Njemackoj je smanjena obaveza neto doprinosa ispod predašnjeg nivoa od 11 mlrd eura
godišnje.
Primjena nacela koncentracije dovela je do pada broja komunitarnih inicijativa sa 13 na samo cetiri u ovom periodu (Interreg III.
Leader +, Equal, Urban II).
Za zemlje petog proširenja, pored pretpristupne podrške kroz instrumente ISPA, PHARE i SAPARD, nakon pristupanja,
predvidjena je i postpristupna podrška, do kraja ove finansijske perspektive.
Za zemlje zapadnog Balkana
65
, predvidjen je program CARDS (Community Assistance for Reconstruction, Development and
Stabilisation) , za period 2002-2006.godina, koji se finansirao iz stavke – spoljašnje akcije Unije.
64
Kako je to formulisao belgijski premijer, Žan Lik Daen, poslije samita u Becu, u decembru 1998.godine: Niko ne želi da plati više, neki žele da
plate manje, niko ne želi da dobije manje, a svi moramo da ptrošimo više na proširenje. (Regionalna politika Evropske unije, Vlada RS, Kancelarija
za pridruživanje EU, Beograd, 2004, str. 39-45.)
65
2000. godina bila je prekretnica u odnosima zemalja regiona sa EU. Na junskom samitu u Feiri pet zemalja regiona dobile su „status
potencijalnog kandidat a“ za lanst vo u Uniji, a cijeli proces nazvan je proces stabilizacije i pridruživanja. Pola godine kasnije to je potvrdeno na
66
Evropski savjet u Berlinu usvojio je budžetski okvir – finansijsku perspektivu
66
sa slijedecim iiznosima: poljoprivreda 297,7
mlrd eura, strukturna politika 213 mlrd eura (od cega 18 mlrd eura za KF), pretpristupna pomoc za nove države clanice 21,8
mlrd eura i postpristupna pomoc 45,4 mlrd eura.
T – Finansijska perspektiva EU 2000-2006 (mlrd EUR)
Stavke budžeta EU
2000 2001 2002 2003 2004 2005 2006 Ukupno
%
Polj oprivreda
41,7 44,5 46,6 47,4 49,3 50,4 50,6 330,5 46,1%
Strukturne akcije
32,7 32,7 33,6 34,0 41,0 41,7 42,9 258,6 36%
Unutrašnje politike
6,0 6,3 6,6 6,8 8,7 8,7 8,8 51,9 7,2%
Spolj ašnje akcije
4,6 4,7 4,9 5,0 5,1 5,1 5,1 34,5 4,8%
Admi ni stracij a
4,6 4,8 5,0 5,2 6,0 6,1 6,3 38 5,3%
Rezerve
0,9 0,9 0,7 0,4 0,4 0,4 0,4 4,1 0,6%
Ukupne obaveze 90,5 93,9 97,4 98,8 110,5 112,4 114,1 717,6 100%
U II izvještaju o ekonomskoj i socijalnoj koheziji (2001), prije petog proširenja, za EU-15 se navodi:
- države clanice EU mogle bi se podijeliti u dvije kategorije. Prvu kategoriju cine države koje zaostaju, kao što su
Portugalija, Španija, Grcka (BDP/pc u PPS 67-82% prosjeka EU). Druga druga sastoji se od zemalja gdje je ovaj
pokazatelj iznad prosjeka EU.
- Razlike u razvijenosti regiona su se takodje smanjile, ali ne toliko koliko razlike medju pojedinim zemljama.
- Disproporcije izmedju regiona su ostale podijeljene na dvije ose: sjever – jug, i centar – periferija.
- Veliki doprinos konvergenciji i smanjenju regionalnih razlika može se pripisati strukturnim fondovima i njihovim
investicijama
- Medjutim, veoma je teško precizno izracunati stvarni uticaj strukturne politike EU i izolovati je od drugih izvora
privrednog rasta i konvergencije, a u slucaju zemalja srednje i istocne Evrope, od procesa politickih i socijalnih
promjena (demokratskih reformi, izgradnje i jacanja institucija i dr.).
1.5. Peta faza (2007-2013.godina)
Petu fazu, koja obuhvata tekuci budžetski period (finansijsku perspektivu) od 2007. do 2013. godine, karakteriše
najveca ikada utvrdena finansijska sredstva namenjena najsiromašnijim državama clanicama i regionima, dok je fokus
prioriteta stavljen na brži privredni razvoj, stvaranje radnih mjesta i inovacije. Alocirano je 347 milijardi eura kroz strukturne
fondove i Kohezioni fond, od cega se 81.5% odnosi na regione koji potpadaju pod cilj konvergencije. Na osnovu
pojednostavljenih procedura, prije kraja 2007. godine, usaglašeno je gotovo svih 436 programa koji obuhvataju sve regione i
države clanice. Novinu predstavlja i povecanje sredstava namenjenih životnoj sredini i borbi protiv klimatskih promjena.
Finansijska perspektiva EU 2007-13. godine utvrdena je 2006.godine na nivou od 862 mlrd Eura, a 2009.godine
uvecana je za još 2 mlrd Eura, za Plan oporavka od efekata globalne ekonomske krize.
EU je definisala prioritete tako da na 100 Eura projektovanih sredstava, 9 Eura ide na rast konkurentnosti, za koheziju za
rast i zaposlenost ide 36 Eura, direktna placanja u poljoprivredi i dalje visokih 34 Eura, za ruralni razvoj i održivo
ribarstvo ide 9 Eura, za državljanstvo, slobodu, pravdu i sigurnost 1,2 Eura (borba protiv terorizma, organizovanog
kriminala i liegalnih migracija). Spoljne akcije Unije koštaju 5,7 Eura, gotovo koliko i administracija, dok se kompenzacija
novim državama clanicama gasi 2009 i nije planirana nova do kraja ovog programskog perioda.
Samitu u Zagrebu. 2001. godine, dotadašnji evropski program Obnova, zamjenjuje program CARDS - Pomoc Zajednice za obnovu, razvoj i
stabilizaciju (CARDS).
66
Pored budžeta, EU ima i fi nansij sku perspektivu – sedmogodišnji okvir trošenja sredstava, koja predstavlja okvir za godišnji budžet. Naravno,
moguce su izvjesna prilagodavanja budžeta u odnosu na finansijsku perspektivu. Takodje, perspektiva se revidira obicno dva puta tokom
šestogodišnjeg perioda.
67
T – Finansijska perspektiva EU 2007. -2013 (mlrd EUR)
1.24% 1.24% 1.24% 1.24% 1.24% 1.24% 1.24% 1.24% Plafon obaveza, u % GNI
0,24% 1.24% 1.24% 1.24% 1.24% 1.24% 1.24% 0.18% Raspoloživa margina
1.00% 1.15% 1.14% 1.11% 1.08% 1.12% 1.23% 1.06% Plafon doprinosa, u % GNI
820.600 119.391 120.145 116.552 119.126 110.439 119.805 115.142 Ukupna pl aanja
1048% 1.01% 1.02% 1.03% 1.05% 1.07% 1.09% 1.08% % GNI
100 864.169 127.167 125.643 124.167 123.862 123.370 122.683 117.277 Ukupno preuzete obaveze
0,1 800 190 191 419 6. Kompenzacije
5,8 49.800 7.610 7.400 7.255 7.111 6.973 6.818 6.633 5. Administracija
5,7 49.463 8.029 7.679 7.339 7.009 6.739 6.469 6.199 4. EU kao globalni partner
1,2 10.770 1.988 1.797 1.645 1.503 1.380 1.258 1.199
3. Državljanstvo, sloboda,
sigurnost i pravda
33,9 293.105 40.645 41.047 41.453 41.864 42.279 42.697 43.120
od ega: tržišni troškovi i
direktna pl aanja
42,6 367.944 51.284 51.901 52.528 53.379 52.205 54.685 51.962
2. Ouvanje i upravljanje
prirodnim resursima
35,6 308.030 45.342 44.744 44.094 43.860 43.862 43.667 42.461
1b. Kohezi ja za rast i
zaposlenost
9,0 77.362 12.914 12.122 11.306 11.000 12.021 9.595 8.404
1a. Konkurentnost za rast i
zaposlenost
44,6 385.392 58.256 56.866 55.400 54.860 55.883 53.262 50.865 1. Održivi rast
%
Total 2013 2012 2011 2010 2009 2008 2007 Obaveze / prioriteti
Izvor: Financial framework 2007-13 revised for Economic Recovery Plan (constant prices 2004);
Decision of the Euroean Parliament and of the Council of 6 May 2009; OJL 132/9, 29.5.2009:2;
Napomena: Pozicija 4. obuhvata i IPA fond, ENPI instrument; Razvojnu saradnju, Instrument ekonomske saradnje, Humanitarnu pomoc, Makro-
finansijsku pomoc i Instrument stabilnosti
Sredstva za ove namjene obezbjeduju se iz pri hoda Budžeta EU, koji se puni iz:
a) tradicionalnih vlastitih prihoda (1. prihoda od carina na uvoz poljoprivrednih proizvoda i 2. davanja za šecer i
glukozu) koji su oko 11,7% budžetskih prihoda,
b) dijela prihoda od VAT-a (11,5%) i
c) direktnih kontribucija kao dijela od BDP država clanica (77% budžetskih prihoda EU) (3.16).
Unija troši ova sredstva u skladu sa programskim prioritetima, u okviru zajednickih politika koje sprovodi, kroz zajednicku
poljoprivrednu politiku, struturne fondove i ostale inicijative, o kojima ce biti rijeci u dijelu o finansijskim arnanžmanima
Unije.
Za period od 2007. do 2013. godine odabran je pristup više strateškog karaktera u odnosu na prethodni. Sada postoji
jasna veza izmeu kohezione politike i strategija iz Lisabona
67
i Geteborga
68
. Koheziona politika u velikoj mjeri
doprinosi ostvarivanju ciljeva ovih strategija. Razvoj i kohezija se medusobno podržavaju. Smanjivanjem ekonomskih i
socijalnih razlika, Evropska unija omogucava da svi regioni i socijalne grupe mogu da doprinesu i istovremeno imaju
koristi od opšteg ekonomskog razvoja Unije. Clanovi 3 i 158 Ugovora o EU refektuju ovu viziju. Iz ovih razloga,
koheziona politika mora se posmatrati kao sastavni dio Lisabonske i Geteborške strategije. Drugim rijecima, koheziona
politika mora da obuhvati lisabonske i geteborške ciljeve i da postane motor njihove realizacije kroz nacionalne, odnosno
tamo gde postoje, regionalne razvojne programe
69
.
67
Evropska komisija je usvojila Lisabonsku strategiju u Lisabonu 2000. godine, sa ciljem da Evropska unija „do 2010. godine postane
najkonkurentnija i najdinamicnija ekonomija sveta utemeljena na znanju, sposobna za održiv rast sa povecanjem broja i kvaliteta radnih mesta, te
vecom socijalnom kohezijom
68
U osnovi evropske Strategije održivog razvoja Evropske unije, koja je usvojena 2001. godine u Geteborgu od strane Evropske komisije, jeste da
se obezbedi da ekonomski rast ide iskljucivo „ruku pod ruku“ sa kvalitetom životne sredine i ukljucenjem socijalnih pitanja, a radi poboljšanja života
i blagostanja gradana
69
Miric O., Regionalna politika EU kao motor ekonomskog razvoja, Evropski pokret Srbija, Beograd, 2009, str. 34.
68
Što se tice ostalih karakteristika, nastavljena je dalja koncentracija, broj fondova je smanj en na tri (ERDF, ESF i
Kohezioni fond), postavlj ena su tri cil ja, ukinute su inicijative Zajednice i naglasak je stavlj en na manje razvijene
regi one (78,5% raspoloživih resursa bice usmereno na slabije razvijene regione).
Koheziona politika i njeni instrumenti u periodu od 2007. do 2013. godine usmereni na su na vei rast i zapošljavanj e u
svi m regi onima i gradovima EU. Unija u ovom periodu planira istorijski najvece investicije kroz kohezione instrumente
u iznosu od 347 milijardi eura. Da bismo se stekla predstava koliko su ova sredstva znacajna za države clanice,
navešcemo i alokacije sredstava, u milijardama eura, za neke od država clanica u periodu od 2007. do 2013. godine:
Austrija (1.5), Ceška (26.7), Madarska (25.2), Njemacka (26.3), Slove-nija (4.2), Bugarska (6.8), Rumunija (19.6) itd.
Ci ljevi
U navedenom periodu Evropski fond za regionalni razvoj, Evropski socijalni fond i Kohezioni fond doprinose ostvarenju
tri kljuna ci lja: konvergenciji, regionalnoj konkurentnosti i zapošljavanju i evropskoj teritorijalnoj saradnji.
T – Ci ljevi, strukturni fondovi i instrumenti u Fi nansijskoj perspektivi 2007-2013
Ci lj evi Strukturni fondovi i instrumenti
Konvergencij a ERDF ESF Kohezioni fond
Regionalna konkurentnost i
zapošljavanje
ERDF ESF
Evropska teritorijalna saradnja ERDF
1. Konvergencija oznacava nastojanje da se promovišu uslovi za povecanje rasta i faktori koji vode ka stvarnoj
konvergenciji najslabije razvijenih zemalja clanica i regiona. Medu 27 zemalja clanica Evropske unije ovaj cilj se odnosi
na 84 regiona u 18 zemalja clanica. Ukupan broj stanovnika u ovim regionima je 154 miliona (31% EU27), a BDP po
glavi stanovnika nizi od 75% prosjeka Unije (u odnosu na period 2000-2002). Ovim ciljem je takode obuhvaceno, u fazi
postepenog povlacenja, još 16 regiona sa ukupno 16,4 miliona stanovnika i sa BDP-om malo iznad defnisanog praga,
zbog statistickog efekta nastalog uvecanjem Evropske unije. Suma koja je na raspolaganju za ostvarenje cilja
konvergencije je 282,8 milijardi eura, što predstavlja 81,5% ukupnih sredstava namijenjenih regionalnoj politici. Od ovog
iznosa je regionima za konvergenciju namenjeno 199,3 milijardi eura, 14 milijardi eura regionima u fazi postepenog
povlacenja (13 regiona sa 3.4% populacije Unije), a 69,5 milijardi eura Kohezionom fondu koji koristi 15 zemalja clanica
(deset novih država clanica, Portugal, Grcka, kao i Španija u prelaznom periodu).
2. Regi onalna konkurentnost i zapošljavanje doprinose jacanju konkurentnosti, atraktivnosti i zapošljavanju na dva
nacina. Prvo, razvojni programi pomažu regionima da predvide i promovišu ekonomske promjene kroz inovacije i
promociju društva znanja, preduzetništva i zaštite životne sredine i poboljšanje njihove dostupnosti. Drugo, više
kvalitetnijih poslova bice podržano prilagodavanjem radne snage i investiranjem u ljudske resurse. Kriterijume za
dobijanje pomoci namijenjene ostvarenju ovog cilja ispunjava 168 regiona, sa ukupno 314 miliona stanovnika. U okviru
ovog broja, 13 regiona, sa 19 miliona stanovnika, nalazi se u fazi postepenog povlacenja i njima su namenjene
specificne alokacije sredstava zbog njihovog ranijeg statusa regiona u okviru Cilja 1. Za ostvarenje cilja Regionalna
konkurentnost i zapošljavanje namijenjeno je ukupno 55 milijardi eura, odnosno nešto manje od 16%, od cega 11,4
milijardi eura za regione u fazi postepenog prestanka koriscenja ovih sredstava. Regioni koji potpadaju pod cilj
Regionalna konkurentnost i zapošljavanje nalaze se u 19 zemalja clanica. URBAN II i Equal su sada integrisani u ciljeve
konvergencije i regionalne konkurentnosti i zapošljavanja.
3. Evropska teritorijalna saradnja namenjena je jacanju prekogranicne saradnje kroz zajednicke lokalne i regionalne
inicijative, zatim jacanju transnacionalne saradnje usmerene na integrisani teritorijalni razvoj, kao i jacanju
interregionalne saradnje i razmjeni iskustava. Populacija koja živi u pogranicnim regionima broji 181,7 miliona
stanovnika (37,5% ukupnog broja stanovnika Unije). Ukupno 8,7 milijardi eura (2,44% ukupnog iznosa) koji su
namijenjeni ostvarenju ovog cilja rasporedeni su na sledeci nacin: 6,44 milijardi eura za prekogranicne programe, 1,83
milijardi eura za transnacionalne programe i 445 miliona eura za interregionalnu saradnju.
Ostvarenje ovog cilja se zasniva na iskustvima ranije inicijative Zajednice (danas Unije) pod nazivom INTERREG.
69
Fondovi
U ovom periodu ciljevi koji su defnisani tako da ojacaju ekonomsku i socijalnu koheziju Evropske unije sprovode se kroz
tri fonda:
Evropski fond za regi onalni razvoj (ERDF) ima za cilj da ojaca ekonomsku i socijalnu koheziju u Evropskoj uniji,
ispravljajuci neravnoteže medu regionima. Sredstvima ERDF-a može da se interveniše u okviru sva tri cilja regionalne
politike: konvergencija, regionalna konkurentnost i zapošljavanje i evropska teritorijalna saradnja. U okviru ovog fonda
finansira se direktna podrška investicijama u preduzeca (posebno mala i srednja preduzeca) kako bi se stvorila održiva
radna mjesta, infrastruktura u vezi sa istraživanjem i inovacijama, telekomunikacijama, zaštitom životne sredine,
energetike i saobracaja.
Evropski socijalni fond (ESF) je namenjen povecanju zaposlenosti i šansi za pronalaženje posla u Evropskoj uniji.
Intervencije se krecu u okviru ciljeva konvergencije i regionalne konkurentnosti i zapošljavanja. ESF podržava aktivnosti
u oblastima zapošljavanja, rodne ravnopravnosti, socijalne integracije i borbe protiv diskriminacije prilikom zapošljavanja
i jacanja ljudskog kapitala reformom sistema obrazovanja i us-postavljanjem mreže obrazovnih institucija.
Kohezioni fond je namijenjen državama clanicama ciji je BNP po stanovniku niži od 90% prosjeka Unije. Cilj mu je da
ublaži njihove ekonomske i socijalne nedostatke, kao i da stabilizuje ekonomiju. Podržava akcije u okviru cilja
konvergencije i podleže istim pravilima programiranja, upravljanja i monitoringa kao i ESF i ERDF. U periodu od 2007.
do 2013. godine Kohezioni fond mogu da koriste Bugarska, Kipar, Ceška, Estonija, Grcka, Madarska, Letonija, Litvanija,
Malta, Poljska, Portugal, Rumunija, Slovacka i Slovenija. Španija ispunjava kriterijume za postepen prestanak koriscenja
Kohezionog fonda, ali samo dok joj je BDP po stanovniku niži od prosjeka EU 15. Kohezioni fond finansira aktivnosti u
oblastima saobracaja, narocito transevropske transportne mreže i zaštite životne sredine, ukljucujuci i energetsku
efkasnost, korišcenje obnovljivih izvora energije, razvoj železnickog transporta, podrška intermodalnosti, jacanje javnog
transporta. Važan deo kohezione politike je saradnja izmedu Evropske komisije, Evropske investicione bankarske grupe
i drugih medunarodnih fnansijskih institucija na finansijskom inženjeringu.
Pri nci pi kori šenja strukturni h fondova
70
Upravljanj e strukturnim fondovima predstavlj a izazov. Sprovodenje velikih, višegodišnjih, medusektorskih projekata
u administrativnom okviru koji može odstupati od nacionalne prakse izuzetno i e kompleksno i zahtjevno.
Postoje etiri osnovna principa na koj ima se zasniva upravljanje strukturnim fondovima — princi p
programiranja, koncentracij e, kofnansiranja i partnerstva. Uvedeni su pomenute 1988. godine, izuzev principa
kofnansiranja, koji je uveden osnivanjem ERDF-a 1975. godine. Svi navedeni principi važe i danas, a cine integralni deo
i pretpristupne pomoci.
Programi ranj e (programming) je princip koji u praksi podrazumijeva proces izrade višegodišnjih programa trošenja
sredstava iz strukturnih fondova u skladu sa definisanim ciljevima i kriterijumima, a unutar unaprijed utvrdenih
indikativnih alokacija sredstava za datu državu clanicu, kako bi se osigurala koherentnost ulaganja. Proces
programiranja je prva faza projektnog ciklusa i odvija se u nekoliko koraka saradnjom zemalja primaoca sredstava i
Evropske komisije.
Koncentraci ja (concentration), uvedena Delorovom prvom reformom, podrazumijeva usmeravanje fondova tamo gde
su najpotrebniji, odnosno njihovo usmjeravanje u ostvarivanje odredenog broja unaprijed defnisanih ciljeva i u one
regione koji ispunjavaju zadate kriterijume. S tim u vezi, defnisana su tri cilja strukturnih fondova uz jasan regionalni
fokus zasnovan na NUTS teritorijalnoj klasifkaciji. Koncentracija, dakle, podrazumijeva geografski, odnosno ekonomski
kriterijum.
Kofnansiranje (co-fnancing) ili, što je isto, princip dodavanja (additionality), podrazumijeva da dio ulaganja u navedene
ciljeve dolazi iz domacih izvora, odnosno da EU sufnansira ulaganja zemlje primaoca. Uveden je sa osnivanjem
Evropskog fonda za regionalni razvoj, 1975. godine, gde je predvideno da sredstva Fonda pokrivaju do polovine
troškova razvojnih projekata u kvalifkovanim regionima, dok bi ostatak bio finansiran iz domacih izvora. Ideja ovakog
pristupa je sprijecavanje da sredstva iz evropskih fondova budu prosta zamjena za domace investicije i potkopaju tako
70
Miric O., Regionalna politika EU kao motor ekonomskog razvoja, Evropski pokret Srbija, Beograd, 2009, str.39-42.
70
osnovnu svrhu tih fondova, ubrzan razvoj kroz uvecana ulaganja. Kofnansiranje se obezbeduje procesom programiranja,
tako što sredstva iz domacih izvora bivaju jasno naznacena u odgovarajucim programskim do-kumentima (kao i sredstva
iz drugih izvora, poput sredstava medunarodnih fnansijskih institucija, cime se postiže koordinacija).
Partnerstvo {partnershi p) podrazumijeva saradnju, odnosno bliske konsultacije izmedu svih nivoa vlasti zemlje clanice
i Evropske komisije. Princip partnerstva slijedi se kroz sve faze projektnog ciklusa strukturnih fondova i Kohezionog
fonda. Vremenom ovaj princip je evoluirao ukljucivanjem i ekonomskih i socijalnih partnera, tijela i organizacija koja se
bave unaprijedenjem životne sredine i rodnom ravnopravnošcu, a danas obuhvata i civilno društvo i nevladine
organizacije.
Sredstva iz strukturnih fondova namijenjena su utvrdenim ciljevima i razvojnim programima i sprovode se prema jasno
utvrdenim i strogo defnisanim pravilima.
Projektni cikl us strukturnih fondova može se opisati na sledei nain:
• Odluku o budžetu i pravilima za korišcenje strukturnih fondova donose Savjet i Evropski parlament na osnovu
predloga Evropske komisije.
• Komisija utvrduje predlog Strateških smjernica o koheziji, nakon konsultacija sa državama clanicama. Smjernice
garantuju da ce države clanice uskladiti programiranje sa prioritetima Evropske unije kako bi dale podsticaj inovacijama
i preduzetništvu, njegovale rast ekonomije zasnovane na znanju i stvorile veci broj kvalitetnijih poslova.
• Tokom dijaloga sa EK, svaka država clanica priprema Nacionalni strateški referentni okvir (National Strategic
Reference Framework — NSRF), u skladu sa Strateškim smjernicama. NSRF defniše strategiju svake od država
clanica i predlaže listu operativnih programa koje država želi da sprovede.
• Na osnovu NSRF-a države pripremaju Operativni programe (Operational Programmes — OP) koji predstavljaju
prioritete države clanice (i/ili regiona), kao i nacin na koji ce rukovoditi programiranjem i sprovodenjem. Komisija
odobrava odredene delove NSRF-a koji zahtijevaju odobrenje, kao i svaki od operativnih programa. Za države i
regione obuhvacene ciljem konvergencije postoji obaveza da 60% troškova mora da se alocira na prioritete koji
proisticu iz strategije Evropske unije za rast i zapošljavanje (Lisabonska strategija). Za države i regione obuhvacene
ciljem konku-rentnosti i zapošljavanja taj procenat iznosi 75%. Evropska komisija je usvojila oko 450 operativnih
programa za period 2007—2013. godine. U programiranju i upravlj-nju operativnim programima ucestvuju ekonomski i
socijalni partneri, kao i organizacije civilnog sektora. Na nivou Operativnog programa države clanice su u obavezi da
defnišu odredene iznose kofinansiranja.
• Kada Komisija donese odluku o operativnim programima, država clanica i/ili njeni regioni sprovode programe,
odnosno vrše odabir i sprovodenje projekata. Ovaj posao obavljaju tzv. Tijela za upravljanje u svakoj državi i/ili regionu.
• Komisija alocira troškove (kako bi omogucila državi clanici da zapocne program).
• Komisija isplacuje sertifkovani trošak državi clanici.
• Komisija vrši monitoring svakog operativnog programa, pored monitoringa koji vrše države clanice.
• Komisija i države clanice predaju Strateške izvještaje tokom citavog fnansijskog perioda 2007-2013. godine.
• Tokom i nakon sprovodenja programa i projekata vrši se njihova evaluacija i revizija.
Evropski centar za istraživanje politika istice da sprovodenje kohezione politike zahtijeva izuzetno razvijen institucionalni
okvir. Svaka država clanica ima svoje sopstvene karakteristike koje se isticu razlicitim stepenom kompleksnosti
institucionalne organizacije, ali ono što ih karakteriše je stepen integrisanosti u postojeci, odnosno paralelan sistem.
Evropski centar za istraživanje politika pravi razliku izmedu:
• diferencijalnog pristupa, koji karakteriše odvojenost struktura za sprovodenje kohezione politike (npr. Holandija,
Švedska, Velika Britanija);
• jedinstvenog pristupa, pri cemu se sredstva usmeravaju kroz nacionalna, odnosno regionalna ministarstva i agencije
(npr. Austrija, Španija, delovi Nemacke i vecina novih država clanica);
• kombinovanog pristupa, koji predstavlja spoj dva pristupa (npr. Finska, Francuska i Italija).
Kljucni faktori koji uticu na kreiranje sistema u skladu sa navedenim pristupima jesu postojece administrativno uredenje
(centralizovano, dekoncentrisano ili federalno, odnosno regionalno uredenje) i nivo fnansiranja. Paradoksalno, ali mala
sredstva ohrabruju stvaranje paralelnih sistema.
Analizom odluka država clanica Evropske unije u vezi sa sistemom upravljanja fondovima Evropske unije, samo sa
36.9% ukupnih sredstava upravljaju organi formirani na nivou regiona, dok se ostali iznos sredstava nalazi pod
nadležnoscu centralnih organa. Uzimajuci u obzir sredstva alocirana u okviru Kohezionog fonda, organi formirani na
71
nivou regiona raspolažu sa 30.5% ukupnog budžeta. Treba napomenuti da upravo regioni koji uživaju veci stepen
autonomije, kao što su regioni Njemacke, Italije i Španije, imaju nadležnosti nad upravljanjem navedenim sredstvima.
Inicij ative
Za programski period 2007—2013. godine pripremljene su tri inicijative:
• JASPERS, Zajednicka podrška projektima u evropskim regionima;
• JEREMIE, Zajednicki evropski resursi za mikro, mala i srednja preduzeca;
• JESSICA, Zajednicka evropska podrška održivim investicijama u gradskim podrucjima.
Namjena JASPERS je da se državi clanici ponudi bespovratna tehnicka pomoc za regione obuhvacene ciljem
konvergencije, tako da se pomogne priprema projektne dokumentacije za velike investicione projekte (25 miliona eura u
oblasti životne sredine i 50 miliona eura u oblasti saobracaja). Na ovaj nacin se povecava kvantitet, kvalitet I brzina
kojom se projekti podnose na odobravanje. JASPERS podrazumijeva partnerstvo izmedu Evropske komisije (Generalni
direktorat za regionalnu politiku) i EIB i EBRD.
JEREMIE se odnosi na promovisanje boljeg pristupa mikro, malih i srednjih preduzeca u regionima Evropske unije
fnansijskim sredstvima. Bolji pristup fnansijskim sredstvima predstavlja prioritet obnovljene Lisabonske agende u
pokušaju da se poveca raspoloživost kapitala za osnivanje i razvoj preduzeca. JEREMIE je upravo namijenjen u
prevazilaženju ovih poteškoca stvaranjem okvira za saradnju sa specijalizovanim fnansijskim institucijama poput EIF
(European Investment Fund) i EIB.
JESSICA predstavlja inicijativu Evropske komisije u saradnji sa EIB i Bankom za razvoj Savjeta Evrope, kojom se
promovišu održive investicije, rast i zapošljavanje u urbanim podrucjima Unije. Pošto se, u ovom slucaju, projekti ne
fnansiraju iz grantova, izdvajanja iz programa, namenjena fondovima za urbani razvoj, imaju revolving karakter, tako da
je obezbjedena održivost investicija. Sredstva iz programa se koriste za fnansiranje zajmova koje fondovi za urbani
razvoj obezbjeduju krajnjim korisnicima. Ovi zajmovi su podržani garantnim šemama koje uspostavljaju fondovi za urbani
razvoj i banke koje participiraju. S obzirom da ne postoji garancija države za ove zajmove, oni ne uticu na stanje javnih
fnansija i javnog duga.
2. INSTITUCIONALNI OKVIR REGIONALNE POLITIKE EU
Kao i svaka druga zajednika politika u Evropskoj uniji, i regi onalna politika se sprovodi na temelj u j asno
defnisanih uloga svake njene institucij e.
Kljucnu ulogu u sprovodenju regionalne politike ima Evropska komisij a. Ona odobrava strateške programe, prati
njihovo sprovodenje, ucestvuje u izradi programskih dokumenata, te nadzire sprovodenje i nacin korišcenja odobrenih
fnansijskih sredstava. Komisija zastupa interese EU kao cjeline i svih njenih gradana. Osim što je inicijator i predlagac
raspodele finansijskih sredstava u okviru programskih sedmogodišnjih razdoblja, Komisija i odobrava programe
finansiranja sastavljene u državama clanicama, u skladu sa sredstvima predvidenim u regulativama Savjeta ministara.
Svake tri godine Komisija podnosi izvještaj o sprovodenju (engl. Cohesion Report
11
), a fondovima za finansiranje i
sprovodenja regionalne politike upravljaju njeni generalni direktorati (Generalni direktorat za regionalnu politiku,
Generalni direktorat za zapošljavanje i socijalna pitanja, itd.) i specijalizovane direkcije u okviru generalnih direktorata (
Direkcija za razvoj politika, Direkcija za koordinaciju politika, itd.).
Tijelo koje donosi najvažnije odluke jeste Savjet ministara. Savet ministara donosi konacne odluke o najvecem broju
pravnih propisa, zakljucuje sporazume sa stranim zemljama i zajedno sa Parlamentom odlucuje o donošenju budžeta
Unije. Sacinjavaju ga predstavnici država clanica, a svaku državu predstavlja ministar koji je ovlašcen da obavezuje
svoju vladu. Savjet cine resorni ministri država clanica koji se sastaju u zavisnosti od teme, tako da je sastav Savjeta s
tim u vezi i promjenljiv. Odluke u Savjetu se donose prostom vecinom glasova, ako procedurom nije predviden drugaciji
nacin glasanja. Ipak, posebnim procedurama je predvideno da se odluke uglavnom donose kvalifkovanom vecinom, a
nekad i jednoglasno. Medutim, u najbitnijim stvarima clanice se trude da do odluke dodu konsenzusom, znajuci da
sljedeci put one same mogu biti preglasane u stvarima koje su za njih vrlo bitne.
72
Evropski savjet cine šefovi država i vlada država clanica, predsednik Savjeta i predsjednik Evropske komisije. Visoki
predstavnik za spoljne poslove i politiku bezbjednosti ucestvuje u radu savjeta. Sa cisto pravne tacke gledišta, Evropski
savet nije organ Unije, vec je nastao iz neredovnih sastanaka šefova država i vlada 1974. godine, kada je odluceno da
ovi sastanci postanu redovni. Evropski savjet je dobio svoj pravni status 1986. godine kada je prvi put pomenut u
Jedinstvenom evropskom aktu. Evropski savjet donosi najznacajnije strateške odluke koje posle organi Unije razraduju,
pretacu ih u pravno obavezujuce akte i dalje sprovode. Evropski savjet donosi prije svega politicke odluke, a ne pravne,
pa se stoga i ne pojavljuje kao zakonodavni organ, iako njegove odluke imaju dalekosežne posledice. Evropski savet
valja razlikovati od Saveta (ministara) koga cine resorni ministri, a još više od Saveta Evrope koji je posebna evropska
organizacija ciji su clanovi sve države Evrope, osim Bjelorusije.
Evropski parlament je organ Unije sa najvecim demokratskim karakterom i najvecim legitimitetom, jer predstavlja
gradane Unije, koji njegove clanove od 1979. godine biraju na neposrednim, demokratskim izborima svakih 5 godina.
Evropski parlament ucestvuje u postupku donošenja odluka i odobrava zadatke, ciljeve i organizaciju strukturnih
fondova, te nacin sprovodenja tin odluka ili samo dostavlja svoje mišljenje na predloge Komisije u vezi sa inicijativama
Unije. Poslanici u Parlamentu predstavljaju gradane Unije i svoje partije, tako da poslanici nisu rasporedeni po
nacionalnoj pripadnosti, vec po stranackoj.
Pored navedenih institucija karakteristicnih za sprovodenje svih politika Unije, postoje i institucije osnovane sa ciljem
predstavljanja regionalnih i lokalnih interesa na nivou Evropske unije.
Savjet evropskih opština osnovan je 1951. godine u Ženevi, a 1984. godine promjenio je naziv u Savjet Opština i
regiona Evrope. Danas, clanstvo Savjeta cini više od 100.000 lokalnih i regionalnih vlasti Evrope iz 29 evropskih
zemalja, uclanjenih u Savjet neposredno ili kroz 42 velike nacionalne asocijacije lokalnih i regionalnih vlasti. Najviši
organ Savjeta je Skupština delegata, koja bira odredeni broj predstavnika svake zemlje u Politicki komitet. Takode, ona
bira predsjednika, potpredsjednike, generalnog sekretara i clanove Izvršnog biroa. Sva ova statutarna tela odreduju
politicku poziciju Savjeta u odnosu na procese ujedinjenja Evrope i, narocito, predstavljanje lokalnih vlasti pred
zvanicnim evropskim institucijama u cilju odbrane njihovih interesa pod najboljim mogucim uslovima. Ona odreduju koje
ce aktivnosti biti preduzete u torn kontekstu. Savjet podržava inicijative svih nacionalnih sekcija i njihovih clanova koji
žele da se dve ili više evropskih lokalnih zajednica zbratime. Savjet podsti ce meduregionalnu i meduopštinsku saradnju,
podržavajuci lokalne i regionalne vlasti u njihovoj potrazi za sredstvima povezanim sa programima Evropske unije.
Skupšti na evropski h regiona je osnovana 1985. godine sa sedištem u Strazburu. Skupština predstavlja preko 300
evropskih regiona, ukljucujuci i one koje se nalaze izvan granica Evropske unije. Osnovni zadatak Skupštine je izgradnja
i jacanje politickih organa koji zastupaju regionalne institucije u zajednickim institucijama Evropske unije, kao i da
unapreduje meduregionalnu saradnju. Inicijativom Skupštine 1993. godine, u Ugovor o osnivanju Evropske Zajednice
uvršten je princip subsidijariteta i oformljen savetodavni odbor regiona.
Komitet regiona osnovan je Ugovorom iz Mastrihta 1992. godine i sacinjen je od predstavnika lokalnih i regionalnih
vlasti. Sjedište Komiteta regiona je u Briselu. Pojedine zemlje imaju kvotu od 5 do 24 clana, u zavisnosti od svoje
velicine. Zemlje kandidati za clanstvo u Evropskoj uniji imaju status posmatraca u Komitetu regiona. To je savjetodavno
tijelo koje se sastoji od predstavnika evropskih regionalnih i lokalnih vlasti. Ovaj Komitet mora da bude konsultovan pre
nego što se donesu odluke u Evropskoj uniji iz oblasti regionalne politike, životne sredine, kulture, obrazovanja i
transporta, a ticu se regionalnih i lokalnih vlasti. Osim toga, Komisija, Savjet i Evropski parlament mogu konsultovati
Komitet regiona i za druga pitanja. Clanovi Komiteta su nominovani od svojih nacionalnih Vlada i postavio ih je Savjet
EU na period od cetiri godine, a mogu biti ponovo izabrani.
Pored ovih institucija u Briselu djeluje preko 200 regionalnih predstavništva kako bi što neposrednije saradivali sa
institucijama Evropske unije radi realizacije specificnih regionalnih interesa.
Sa druge strane, u svim državama postoje odgovarajuce nacionalne strukture ciji model se razlikuje od države do
države, a zadužene su za sprovodenje regionalne politike Evropske unije
71
.
71
Miric O., Regionalna politika EU kao motor ekonomskog razvoja, Evropski pokret Srbija, Beograd, 2009, str. 22-24.
73
3. RAZLIKE U NIVOU RAZVIJENOSTI REGIONA U EU
Vec od samih pocetaka, regionalna politika temeljila se na pretpostavci da su regioni u središtu Unije u prednosti u
odnosu na one na periferiji, a uzastopnim pristupanjem novih clanica te razlike su se dodatno povecavale.
U trenutku pokretanja eksplicitne verzije zajednicke regionalne politike (1975), najvjeca razlika izmedju regiona bila je
7:1, izmedju grada Hamburga u SR Njemackoj i oblasti Kalabrije na jugu Italije. Razlike s obzirom na standard, posebno
su postale vidljive nakon pristupanja Grcke (1981) i Španije i Portugalije (1986)., kao i sa ujedinjenjem Njemacke (1990).
Ekonomski najzaostalija podrucja EU15 bile su: jug Italije, djelovi Irske, Grcke, Španije i Portugala, Korzika, Sardinija,
francuksi prekomorski departmani, udaljena španska i portugalska ostrva. Do petog proširenja (2004, 2007), 68 mil
stanovnika ili 18% populacije, živjelo je u regionima sa dohotkom manjim od 75% od prosjeka EU.
U EU 27, ova populacija dostigla je 145 mil stanovnika ili nešto manje od 30% ukupnog stanovništva EU.
Prema izvještaju Eurostata (2008) u sjeveroistoni m regioni ma EU broj stanovnika se smanj uj e (posebno u
Njemackoj, Poljskoj, Ceškoj, Slovackoj, Madarskoj, Rumuniji, Bugarskoj, baltickim državama i djelimicno u Švedskoj i
Finskoj. U Irskoj, Francuskoj i državama Beneluksa, zabilježen je trend povecanog prirodnog priraštaja.
Razlike i zmedju regiona u EU: Prosjek BDP/pc krece seod 24% prosjeka EU27 u sjeveroistocnoj Rumuniji, do 303%
prosjeka EU27 u Londonu, odnosno 12,5:1. Luksemburg sa 264%, odnosno Brisel sa 241%, se nalaze na drugom,
odnosno na trecem mjestu, dok Hamburg sa 202% i Bec sa 178%, zauzimaju trece i cetvrto mjesto na listi razvijeni
regiona.
Najrazvijenij i regioni su locirani u južnoj Njemackoj, južnoj Velikoj Britaniji, sjevernoj Italiji i Belgiji, Luksemburgu,
Holandiji, Irskoj i Skandinaviji. Glavni gradovi – Madrid, Pariz i Prag, takodje pripadaju ovoj kategoriji. S druge strane,
ekonomski najnerazvij eniji regioni su regioni u južnoj i zašadnoj periferiji EU, istocna Njemacka i nove države clanice.
I unutar sami h država l anica postoje velike razli ke u stepenu razvijenosti regi ona. Najvece regionalne razlike su
zabilježene u Velikoj Britaniji, Slovackoj i Francuskoj, a najmanje u Irskoj i Sloveniji.
Centralni dio Evrope, prije svega regione Njemacke, Austrije i Ceške, karakteriše visoka stopa zaposlenosti, kao i regione na
sjeveru Evrope, Veliku Britaniju i Holandiju.
Visoka stopa nezaposlenosti zabilježena je u sjevernoistocnim regionima, zatim Poljskoj, istocnoj Njemackoj i istocnoj
Slovackoj, kao i u pojedinim regionima Francuske, Madarske, Grcke, Ceške i Španije.
Medu novim clanicama najvei rast zarada registrovan je u baltickim zemljama i Rumuniji, slede Bugarska i Poljska, pa
Slovacka i Ceška.
S druge strane, najmanji minimalni dohodak u 2008. isplacivan je u Bugarskoj (112 eura), Rumuniji (137 eura),
Letoniji (228 eura), Litvaniji (232 eura), a najveci u Luksemburgu (1.610 eura), Irskoj (1.462 eura), Holandiji i
Francuskoj (više od 1.300 eura) i Britaniji (1.148 eura).
Najveca razlika u platama prema polovima evidentirana je u Estoniji gdje žene primaju i do 25% niže plate od muškaraca.
Na osnovu samih brojki koje govore o stepenu razvoja regiona Evropske unije, odnosno o razlikama izmedu regiona i unutar njih,
možemo zakljuciti da je Evropskoj uniji neophodna zajednicka politika koja ce, instrumentima za svoje sprovodenje, omoguciti
podsticanje razvoja regiona koji zaostaju u razvoju, oživljavanje industrijskih podrucja, modernizaciju saobracajnica, pomoc u
ocuvanju životne sredine, kao i pomoc mladimljudima i osobama koje su duže vreme nezaposlene da pronadu posao
72
.
72
Miric O., Regionalna politika EU kao motor ekonomskog razvoja, Evropski pokret Srbija, Beograd, 2009, str. 29-31.
74
Mapa: GDP/per capi ta in PPS, NUTS 2 regioni, 2006
4. PREDNOSTI I NEDOSTACI KOHEZIONE POLITIKE
U svom radu, Agenda za reformu kohezione politike, Fabricio Barka je pokušao da sagleda i jedne i druge argumente i
da na objektivan nacin prikaže prednosti i nedostatke kohezione politike. Kako Barka istice, „sa jedne strane koheziona
politika je:
1. stvorila nekoliko karakteristika koje se oznacavaju kao nova paradigma; stvorila trag dobrih rezultata, kako u
slucajevima kada se sprovodi kao sastavni deo nacionalnih razvojnih strategija, tako i u slucajevima lokalnih
projekata stvorenih uz podršku Evropske komisije;
2. stvorila partnerski odnos i nove institucije, kako vertikalno izmedu Evropske komisije, centralnih organa i
regionalnih/lokalnih, tako i horizontalno;
3. doprinela je dugorocnoj izgradnji kapaciteta institucija;
4. stvorila je mrežu izmedu razlicitih aktera širom Evrope i omogucila konstantnu razmjenu iskustva i dobre
prakse.
Sa druge strane, nedostaci mogu biti prikazani na sledeci nacin:
1. nedostatak strateškog planiranja i razvoja politike zasnovane na potrebama odredene teritorije;
2. nedostatak fokusa na odredene prioritete i nemogucnost odvajanja efkasnosti od socijalne inkluzije;
3. metodološki i operativni problemi koji ogranicavaju pravilnu primenu indikatora i ciljeva i samim tim adekvatnu
analizu šta funkcioniše, a šta ne u smislu efekata kohezione politike;
4. nedostatak politicke i strateške diskusije o rezultatima i buducnosti kohezione politike
73
73
Fabrizio Barca, an Agenda for Reformed Cohesion Policy, April 2009, str. 110.
75
5. BUDUNOST REGIONALNE POLITIKE EVROPSKE UNIJE
Nakon usvajanja i stupanja na snagu Lisabonskog ugovora, EU se institucionalno konsolidovala i jedan važan rizik
nestabilnosti je eliminisan. Medjutim, uporedo sa tom konsolidacijom, Unija je, kao i cijeli globus, bila izložena efektima svjetske
ekonomske krize.
U narednom periodu, do 2020. godine, moguci su slijedeci izazovi:
a) Gl obalizacija: južni i jugoistoni regioni su naroito izloženi
Globalizacija ce stvoriti više mogucnosti za proizvodace i kompanije koji su u poziciji da se snadu na velikim tržištima i
izbore sa konkurencijom. Potrošaci ce imati koristi od višeg životnog standarda u vidu nižih cijena i veceg izbora
proizvoda. Opšte povecanje ekonomskih aktivnosti i trgovine ce povecati zahtjeve za radnom snagom, kao i zaposlenost
i privredni razvoj. Medutim, globalizacija može doprinijeti i strukturnim promjenama. Veca konkurentnost može dodatno
vršiti pritisak na lokalna preduzeca, indirektno na plate, narocito radnika niskoobrazovnih profila. Iz tog razloga, mnogi
regioni širom Evrope morace da restrukturiraju privredu i da ulažu u inovacije i ljudske resurse, kako bi se oduprli
posljedicama globalizacije.
Regioni locirani na sjeverozapadu periferije Evropske unije su u znatno povoljnijem položaju. Ovo su regioni Finske,
Švedske, Danske, Velike Britanije i Irske. Ocekuje se da oni proftiraju usled postojanja visokoobrazovne radne snage,
visoke stope zaposlenosti, velikog udjela zaposlenosti u sektorima visoke tehnologije i visokog nivoa produktivnosti
radne snage.
Vecina regiona lociranih u južnim i istocnim djelovima Unije, pocevši od Letonije, istocne Slovacke, Madarske, Bugarske
i Rumunije, pa do Grcke, Italije, Španije i Portugala, osjetice negativne posljedice globalizacije. Ova ranjivost se prije
svega ogleda u relativno visokom ucescu aktivnosti sa malom dodatom vrijednoscu u ovim regionima i slabo
kvalifkovanoj radnoj snazi, koji mogu da prouzrokuju probleme u privlacenju investicija, stvaranju i održavanju radnih
mesta.
Procenjuje se da ce u vecini država clanica regioni sa velikim gradskim centrima mnogo lakše odgovoriti na izazove
globalizacije, pre svega zbog visoko obrazovane radne snage, dinamicnih privrednih grana i vodecih ekonomskih
aktivnosti. Sa druge strane, koncentracija ekonomskih aktivnosti u aglomeracijama može takode da kreira negativne
eksterne efekte (poput zagušenja saobracaja, gradskih kolapsa, iscrpljivanja prirodnih resursa i ekosistema) i može da
vodi nedovoljno iskoriscenom ekonomskom potencijalu, u drugim regionima.
b) Demografske promj ene: veli ke razl ike širom Evrope
Starenje stanovni štva je posledica ekonomskog rasta, socijalne politike i znacajnog napretka medicine. Procjenjuje se
da ce populacija 27 država clanica Evropske unije u narednom periodu biti nešto smanjena i starija, što je, prije svega,
posljedica nižeg prirodnog priraštaja i porasta životnog standarda. Do 2050. godine, ocekuje se da ce biti 48 miliona
manje ljudi u dobu od 15 do 64 godine i 58 miliona ljudi više u dobi preko 65 godina. U periodu do 2020. godine, rast
stanovništva Unije ce biti znatno niži u poredenju sa glavnim konkurentima, pre svega sa SAD, Kinom i Indijom.
Evropska unija ce zabilježiti najvece starenje stanovništva odmah posle Japana. Istovremeno, evropski susjedi na
Bliskom istoku i Africi, na svjetskom nivou, zabilježice najveci rast stanovništva.
Tri znacajna procesa, smanjenje radno sposobnog stanovništva, starenje stanovništva i smanjenje prirodnog priraštaja,
imace posljedice na mnoge regione. Samo nekoliko država clanica, kao što su Irska, Malta i Kipar, bice u povoljnom
položaju u odnosu na demografske izazove.
Trecina evropskih regiona suoc|ce se sa smanjenjem broja stanovništva u periodu od 2005. do 2020. godine. Vecina njih
su locirani u centralnoj Evropi, istocnoj Njemackoj, južnoj Italiji i severnoj Španiji. Gotovo u 20 regiona ovih oblasti
ocekuje se smanjenje broja stanovništva od oko 10%. Pretpostavlja se da najveci broj starijeg stanovništva bude u
istocnoj Njemackoj, severnozapadnoj Španiji, Italiji i nekim delovima Finske. U centralnoj i istocnoj Evropi starenje
stanovništva se ocekuje u dugorocnom periodu. Nivo radno sposobnog stanovništva bice nizak u nekoliko regiona
Finske, Švedske i Njemacke. U oko 40 regiona, u periodu do 2020. godine, bice zabilježeno smanjenje radno sposobnog
76
stanovništva za 10%. U regionima Bugarske, istocne Njemacke i Poljske ocekuje se smanjenje radno sposobnog
stanovništva za 25%, kao posljedica niskog prirodnog priraštaja i i visoke stope migracionih tokova.
Ovako znacajne demografske promjene na regionalnom nivou cesto za posljedicu imaju nizak nivo privrednog rasta,
prije svega zbog smanjenja radne snage. Regioni u kojima dode do opadanja broja stanovništva, kako bi izbjegli
povecanje socijalnih razlika i siromaštva, mogu se suociti sa problemom fnansiranja osnovnih dobara i usluga, kao što
su zdravstveno i penziono osiguranje, stanovanje, saobracajna infrastruktura.
Sa druge strane, narocito metropolski regioni i neke priobalne oblasti ce ostvariti rast broja stanovništva. Metropolski
regioni ce zabilježiti priliv radno sposobnog stanovništva i suoc|ce se sa problemom njihovog integrisanja na tržište rada
i u društvo kao takvo, kao i sa problemom prilagodavanja infrastrukture u slucaju velikog porasta stanovništva. Socijalne
razlike u metropolskim regionima bice velike uslijed visokih troškova života. Sve u svemu, demografske promjene ce
produbiti ekonomske i socijalne nejednakosti izmedu regiona i u pojedinim slucajevima vršiti pritisak na životnu sredinu.
c) Klimatske promj ene: j užna Evropa je najugroženija
Rješavanje problema klimatskih promjena od vitalnog je znacaja za buduce generacije. U dugorocnom periodu,
klimatske promjene ce prouzrokovati rast prosjecne temperature, promjene u kolicini padavina, porast nivoa mora i
erozije. U kratkorocnom i srednjorocnom periodu, klimatske promjene ce prouzrokovati porast prirodnih nepogoda (oluje,
pljuskovi, poplave, visoke ljetnje temperature).
Iz ovog razloga, posljedice klimatskih promjena na evropsku ekonomiju, društvo i životnu sredinu stavljene su na
centralno mjesto. Prije svega, misli se na napore da se smanje klimatske promjene usmjeravanjem na problem
povecanja emisije gasova koji prouzrokuju efekat staklene bašte, kao i sprovodenjem mjera, kako bi se ublažile vec
postojece posljedice klimatskih promena. Godina 2007. je narocito važna u borbi protiv klimatskih promena, kada su se
evropski lideri obavezali da za 20% smanje emisiju gasova u periodu do 2020. godine, odnosno za 30% ukoliko se
medunarodnim sporazumom i druge države u razvoju obavežu na ovako nešto. Pored toga, obavezali su se na
povecanje udjela obnovljivih izvora energije za 20% i povecanje energetske efkasnosti za 20%.
Gotovo trecina stanovnika Unije, oko 170 miliona ljudi, živi u regionima koji su pod efektom klimatskih promjena. Regioni
u kojima se osjecaju najvece posljedice su regioni Španije, Italije, Grcke, Bugarske, Kipra, Malte, Madarske, Rumunije i
južnih djelova Francuske. Ovakva situacija je rezultat promjena u kolicini padavina i povecanju temperature. Posljedice
poplava narocito su vidljive u Madarskoj i Rumuniji.
Nešto blaže posljedice se ocekuju u sjevernoj i zapadnoj Evropi, osim priobalnih podrucja Sjevernog i Baltickog mora,
koja su izloženi eroziji uslijed podizanja nivoa mora i ekstremnih vremenskih nepogoda.
Klimatske promjene narocito ce uticati na poljoprivredu, šumarstvo, ribarstvo, proizvodnju energije, zdravstvo i turizam, i
zahtjevace znacajne investicije kako bi se sprijecile i otklonile posljedice suša, požara, erozije, poplava i visokih
temperatura.
d) Energetika: šema centar—periferija
Energetika je neophodna za funkcionisanje Evrope. Sve države Unije suocavaju se sa izazovima klimatskih promjena,
povecanjem zavisnosti od uvoza i viših cena energije. Energetska politika Evrope ima za cilj održivu, sigurnu i
konkurentnu energetiku.
0cekuje se da se zavisnost Evropske unije od uvoza energetskih proizvoda poveca sa 53% od ukupne energetske
potrošnje u 2005. godini na 67% u 2030. godini. Ocekuje se da se uvoz gasa poveca sa 58% na 84% do 2030. godine, a
uvoz nafte sa 82% na 95%. Evropska unija postaje sve više izložena uticajima nestabilnosti cijena energetskih proizvoda
na svjetskom tržištu, kao i posljedica postepene geopoliticke koncentracije rezervi fosilnog goriva.
Druga dimenzija izazova u energetici ce se sastojati iz napredovanja ka ekonomiji zasnovanoj na što manjem koriscenju
fosilnih goriva, smanjivanjem emisije gasova koji uzrokuju efekat staklene bašte, kroz vecu energetsku efkasnost i
naglašeniju ulogu obnovljivih izvora energije, kao i razvoj tehnologija za manje koriscenje fosilnih goriva, poput
skladištenja ugljen-dioksida iz vazduha. Visoke cijene energetskih proizvoda i rast cijena fosilnih goriva uticace na
regione višestruko i zavisice od: strukture regionalne ekonomije i njene energetske efkasnosti, strukture energetskih
77
izvora i potencijala nefosilnih izvora energije (obnovljivi izvori, nuklearna energija), dominirajucih modela transporta i
potencijala za inovacije.
Periferni regioni, koji se nalaze pretežno u istocnim i južnim državama clanicama, su narocito osjetljivi, zbog interne i
eksterne sigurnosti nabavke, energetske efkasnosti ekonomije i održivosti stanja životne sredine. Oko trecine populacije
Evropske unije živi u takvim podrucjima.
Centralno locirani regioni, kao što su, na primjer, regioni u Belgiji i Njemackoj, na sredini su ljestvice po pitanju
energetske efkasnosti, ali sa visokim nivoom potrošnje domacinstava i relativno niskim nivoom održivosti stanja životne
sredine. Trecina populacije Unije živi u ovim regionima.
Trecina stanovništva živi u najmanje ugroženim regionima. Ovi regioni su locirani u sjevernoj i zapadnoj Evropi i
pokazaju snažan kapacitet da se prilagode potrebama, uslijed sopstvenih izvora energije (Velika Britanija i Holandija) ili
sa strukturom izvora energije koja omogucava nize emisije gasova koji uzrokuju efekat staklene bašte i manju zavisnost
od proizvodaca elekticne energije iz fosilnih goriva (Finska, Francuska i Švedska).
e) Budunost regi onalne politike
Što se tice sadržaja regionalne politike Evropske unije nakon 2013. godine, u Evropskoj uniji je vec zapoceta široka
debata u kojoj su ucesce uzele ne samo države clanica Unije, nego i regionalne i lokalne vlasti, predstavnici interesnih
organizacija, civilnog društva, akademska zajednica i dr. Ako bismo sumirali stavove razlicitih aktera o buducnosti
regionalne politike Evropske unije posle 2013. godine, može se reci da je data ši roka i snažna podrška nastavku
sprovoenj a kohezi one pol iti ke Evropske unij e i u periodu posle 2013. godine. Isto tako, postignut je konsenzus da
zajednicka koheziona politika bude namijenjena svim regionima Evropske unije, ali da akcenat i dalje bude na regionima
koji zaostaju u razvoju za prosjekom Unije.
ucesnici debate su po pitanju prioritetnih oblasti djelovanja na prvom mjestu istakli neophodnost jaanj a
konkurentnosti evropski h regiona i Evropske unij e u cjelini. Kako bi se navedeni prioritet realizovao, predlaže se da
fokus kohezione politike bude na inovacijama, obrazovanju, podršci malim i srednjim preduzecima, izgradnji
transevropske infrastrukturne mreže, kao i borbi protiv klimatskih promjena.
Vecina ucesnika u debati o buducnosti kohezione politike smatra da su navedeni izazovi predmet djelovanja svih politika
Evropske unije i da ne treba da budu fokus samo kohezione politike, jer bi u tom slucaju ciljevi kohezione politike
defnisani u Ugovoru o osnivanju Evropske unije bill potisnuti u drugi plan.
Nacelni konsenzus postignut je i oko toga da se u peri odu posl e 2013. godine unaprij edi koordi nacija izmeu
kohezi one poli tike i ostali h sektorskih poli tika Evropske unije, kako bi se na najefkasniji nacin odgovorilo na
navedene buduce izazove (globalizacija, demografske promene, klimatske promene i energetska zavisnost). Posebna
preporuka Komisiji jeste da je neophodno obnavljanje i jaanje veze i zmeu kohezione poli tike i politike ruralnog
razvoja.
Drugi segment regionalne politike u okviru koga su ucesnici u debati postigli saglasnost, tice se pojednostavlj enj a
sistema sprovodenj a kohezi one politi ke i veeg uesca lokal nih i regionalnih vlasti, posebno u sprovodenju mjera
koje se odnose na zapošljavanje na lokalnom nivou.
Pored toga, pokrenuto je i pitanje adekvatnog mj erenja nivoa razvij enosti regiona, na osnovu cega se danas vrši
alokacija fnansijskih sredstava strukturnih fondova. Predloženo je da se prilikom utvrdivanja nivoa razvijenosti regiona,
pored BDP-a po glavi stanovnika, uzmu u obzir i drugi pokazatelji razvoja i kvaliteta života.
Pokrenuto je i pitanje unapreenj a NUTS metodologije, jer praksa pokazuje da pojedini evropski regioni, iako na istom
NUTS nivou, imaju razlicite karakteristike (npr. ukupan broj stanovnika i, kao posljedica toga, razlicita gustina
naseljenosti). Ovakvo stanje dovodi do iskrivljene slike o stvarnom nivou razvijenosti samog NUTS regiona i, samim tim,
do neadekvatnog rasporedivanja raspoloživih fnansijskih sredstava iz struktumih fondova.
ucesnici debate o buducnosti kohezione politike istakli su da teritorij al na prekogranina, transnacionalna i
meduregi onalna saradnja predstavljaju najbolji primjer kako zajednicka koheziona politika doprinosi zajednickom
78
razvoju i preporucuju da se u narednom budžetskom periodu izdvoje veca fnansijska sredstva u okviru struktumih
fondova za unapredenje prekogranicne teritorijalne saradnje.
Najnoviji izvještaj, koji je pripremio Fabricio Barka u aprilu 2009. godine, na zahtev Danute Hubner, komesara Evropske
komisije za regionalni razvoj, predstavlja osnove za buducu reformu kohezione politike i podstice buducu debatu koja ce
se voditi o konceptualnim, politickim i operativnim aspektima regionalne politike Evropske unije.
U svom izvještaju Barka istice da je „neophodno uspostaviti veci stepen usaglašenosti sa konceptom teritorijalne politike
ili politike zasnovane na (geografskoj) lokaciji, kao i da je neophodno usmjeriti kohezionu politiku na nekoliko osnovnih
prioriteta od suštinskog znacaja za Evropsku uniju i njene gradane. Ovakav pristup ce stvoriti konsenzus širom Evrope i
privuci pažnju kako donosilaca odluka, tako i javnosti i istovremeno omoguciti Evropskoj komisiji da bolje usmeri svoje
kapacitete i napore i igra još znacajniju ulogu.
f) Reforma regi onalne pol itike bi trebal o da se zasni va na sledei m princi pi ma:
1. Precizan koncept zasnovan na provjerljivim ekonomskim principima koji ce omoguciti jasno defnisane ciljeve
podložne ocjenjivanju;
2. Jasno i snažno politicko opravdanje utemeljeno na postojecoj situaciji u Evropi, a koje istovremeno odgovara
ocekivanjima evropskih gradana;
3. Sistem upravljanja koji može obezbjediti adekvatno funkcionisanje, sticanje znanja i demokratsko ucešce
zainteresovanih strana“.
Ukoliko bismo ove principe pretvorili u prakticna rješenja, dolazimo do zakljucka da budua koheziona poli tika mora
da i spuni sl jedee zahteve: usvajanje jasnog strateškog koncepta kroz koncentraciju na nekoliko kljucnih prioriteta,
jasno definisanje ciljeva i rezultata, snaženje potencijala, korisnika sredstava, jacanje kapaciteta Evropske komisije i
podsticanje široke debate i politickog kompromisa o kohezionoj politici.
Koncentraci ja na nekoliko klj unih prioriteta zahtevae alokacij u veeg dela sredstava na ograni en broj
prioriteta. U svom izveštaju, Barka predlaže da koheziona politika usmjeri svoje resurse na sljedece prioritete:
1. inovacije (innovation),
2. klimatske promene (climate change),
3. migraciie (migration),
4. djecu (children),
5. strucno znanje (skills) i
6. starenje.(ageing).
Nesumljivo je da ce ovaj pristup doprineti uspostavljanju kriticne mase koja može poboljšati efektivnost i vidljivim
promjenama u oblastima obuhvacenim navedenim pri oritetima. Istovremeno, pravovremeno definisanje osnovnih
prioriteta doprinijece usmjerenoj javnoj raspravi, kako na nivou EU, tako i na nivou regiona i lokalne samouprave, o
mjerama neophodnim za realizaciju prioriteta.
Princip koncentracije sredstava, kao takav, ostaje neosporan. Ono što je sporno, sa aspekta gradanina Evrope cija
država još uvek nije država clanica, jeste odabir prioriteta. Ako dublje analiziramo formulisane ciljeve, vidi se da debata
koja se trenutno vodi u Evropskoj unij i ne obuhvata i perspektivu država Zapadnog Balkana. Formulisani prioriteti
su i prioriteti Balkana, medutim, makroekonomska stabilnost, nerazvijena infrastruktura, neadekvatno obrazovanje,
nedovoljna ulaganja u životnu sredinu, tehnološka zavisnost, izraženo siromaštvo i druge specificnosti „našeg regiona“,
zahtjevaju da se uzmu u obzir i posebnosti ovog dijela Evrope. Iz današnje perspektive, cini se da ovi ciljevi odgovaraju
bogatim državama clanicama i njihovim izazovima i da, pored zemalja Zapadnog Balkana, u odredenom stepenu
iskljucuju i manje razvijene drzave clanice Evropske unije. Ove razlicitosti ce zahtijevati balansiran pristup u definisanju
prioriteta i alokaciji sredstava. U suprotnom, ukoliko prioriteti budu formulisani tako da više odgovaraju razvijenim
državama clanicama, konkurentnost Evrope ce možda biti postignuta na globalnom planu, ali to nije garancija da ce biti
ostvarena i konkurentost regiona Evropske unije, odnosno ravnomeran razvoj regiona unutar svake države ponaosob. A
ne smijemo da zaboravimo šta je osnovna svrha regionalne politike Evropske unije.
Jasno definisanj e ciljeva i rezultata zahtijevae od Evropske komisij e i država lani ca da u svojim strateškim
dokumentima preci zno definišu oekivane dugorone ciljeve, kao i promjene (svrhu) koje ce biti postignute do kraja
perioda u kom ce biti sprovedena strateška dokumenta, zatim i da se obavežu da ce utvrdeni rezultati biti i ostvareni.
79
Ovakav pristup ce zahtijevati i unapredenje sistema izvještavanja, formulisanje kvalitetih indikatora
74
i konsultacije i
koordinaciju izmedu donosilaca odluka na najvišim nivoima vlasti.
Povecanje efkasnosti i efektivnosti korišcenja sredstava zahtijeva kompetentne i djelotvorne korisnike sredstava koji
ce biti katalizatori primjene regionalne politike Evropske unije. Upravo iz tog razloga, neprekidno djelovanje u pravcu
povecanja strucnosti, profesionalnosti i znanja, namece se kao jedan od ciljeva.
Veliki deo odgovornosti za efikasnu i efektivnu apsorpciju strukturnih fondova i Kohezionog fonda leži upravo na
Evropskoj komi si ji. Kompetentnost, odgovornost i motivisanost generalnih direktorata Evropske komisije garancija je
reforme kohezione politike.
Podsticanje široke debate o kohezionoj politici podstice vecu ulogu Evropskog parlamenta i Evropskog savjeta u
raspravi koja ce se voditi o efektima kohezione politike, kao i o rješenjima pojedinacnih država clanica. Postojeca
situacija, gdje se iskljucivo raspravlja o finansijskoj apsorpciji i procentu neregularnosti mora biti prevazidena i ovoj
diskusiji treba dati kvalitativan prizvuk.
U svom izvestaju Barka istice da geografska osnova za utvrdivanje stepena (ne)razvijenosti odredene teritorijalne cjeline
i alokacije sredstava, kako strukturnih fondova, tako i nacionalnih sredstava, i dalje treba da bude NUTS II regi on.
„NUTS II region je najpribližniji teritorijalnoj cjelini za koju je neophodno prikupiti jasne, homogene i ažurne ekonomske
podatke koji omogucavaju alokaciju sredstava. Nerazvijenost jednog NUTS II regiona dalje može poslužiti kao prosjek, u
smislu osnove za alokaciju sredstava, za utvrdivanje (ne)razvijenosti regiona, odnosno teritorija, u okviru NUTS II
regiona. Medutim, treba napomenuti da NUTS II region ne bi trebalo uzimati kao relevantu mjeru za intervenciju države
clanice (odnosno regiona u pojedinim slucajevima). Jednom kada je ukupan iznos sredstava, namijenjen razvijenim i
nerazvijenim regionima u okviru svake države clanice, utvrden na nivou Evropske unije, alokacija sredstava predvidenih
za odredene regione trebalo bi da bude utvrdena na osnovu onoga što je najneophodnije da se prioriteti realizuju, kao i
na osnovu institucionalnog konteksta. U okviru svake države clanice, teritorijalna alokacija za razvijene i nerazvijene
regione, kao i kriterijumi za alokaciju sredstava svakom NUTS II regionu, bill bi dio dogovora sa Evropskom komisijom.
Reformu kohezi one politi ke, kao i predloge koji su predstavljeni u navedenom izveštaj u, mogue je posmatrati
sa tri aspekta: politi ki, nauno i praktino.
Politiki, reformu kohezione politike treba sagledati u svijetlu reforme budžeta Evropske unije za period 2014—2020 i
povezati sa dogovorom u vezi sa finansijskom perspektivom za period 2007—2013, koji je postignut krajem 2006.
godine, tokom predsjedavanja Velike Britanije Evropskom unijom, kada je Velika Britanija insistirala na radikalnim
promjenama, prije svega, zajednicke poljoprivredne politike. Jedno od pitanja u vezi sa strukturnim fondovima koje je
pokrenuto, odnosilo se na „neto davaoce“ sredstava, kao što je Velika Britanija, insistirajuci na „renacionalizaciji“
strukturnih fondova, kako bi EU15 (odnosno bogate države clanice) upravljale sredstvima prema sopstvenim pravilima,
dok bi za ostatak država clanica važila pravila strukturnih fondova. Ova ideja je bila odbijena, ali se cini da se kroz obrise
buduce reforme kohezione politike može naslutiti pokretanje iste diskusije. Da stvar bude ozbiljnija, izveštaj koji je
pripremio Fabricio Barka sacinjen je na zahtjev komesara za regionalnu politiku. To ne znaci da ce Evropska komisija
automatski preuzeti predložena rešenja, ali ce itekako o njima razmisliti.
Nauno, posmatrajuci dosadašnju analizu efekata kohezione politike i razlicite stavove u torn pogledu, nesumljivo da ce
reforma kohezione politike podici strucnu javnost na noge i da ce u narednim godinama voditi i naucna debata o
konceptu reforme kohezione politike. Za pocetak, trebalo bi raspravljati o predlozima, kao što je pristup koji zagovara
primjenu razlicitih pravila, u zavisnosti od toga ko koliko doprinosi budžetu strukturnih fondova, da li je tako nešto
prihvatljivo, i ako nije, zbog cega nije?
Ipak, na kraju, kljucna diskusija ce se voditi o praktinim predlozima. Prakticno, mnoga rješenja koja se trenutno
primjenjuju, kao što su Operativni programi, upravljacka tela, stepen utvrdivanja (ne)razvijenosti i si., i dalje ce ostati deo
strukturnih fondova i Kohezionog fonda. Medutim, u narednim godinama vodice se opsežna diskusija o smanjivanju i
fokusiranju prioriteta, standardima koji se odnose na indikatore, nacin unapredenja upravljackih kapaciteta unutar država
clanica, itd.
74
Koji u potpunosti odgovaraju principu SMART: Specific (ogranicen), Measurable (mjerljiv), Available (dostupan), Relevant (relevantan),
Timebound (vremenski ogranicen).
80
Isto tako, nesumljivo je da je j edan od razloga neefkasnosti kohezi one politike i nedovol jan kapaci tet institucij a
država lani ca da realizuju programe i projekte u skladu sa utvrenim pravili ma. Iz tog razloga, posebno mjesto
trebalo bi dati i prioritetu koji bi se odnosio iskljucivo na unapredenje kapaciteta institucija država clanica odgovornih za
upravljanje strukturnim fondovima i Kohezionim fondom.
Na kraju, mora se naglasiti da ovi predlozi, iako daju obrise buduce politike regionalnog razvoja Evropske unije,
predstavljaju tek pocetak debate o politici regionalnog razvoja Evropske unije posle 2013. godine, koja se intenzivno
void. Debata koja je zapoceta i koja ce se voditi u narednim godinama, bitna je i za Crnu Goru i zemlje Regiona, iz dva
razloga. Politicki, u novom finansijskom ciklusu (2014—2020) Crna Gora bi mogla postati država clanica EU. S tim u
vezi, prioriteti i pravila korišcenja sredstava koja se sada defnišu, važice i za nas. Prakticno, prioriteti i pravila koja budu
definisana za struktume fondove u novom finansijskom ciklusu odrazice se i na IPA sredstva i njihovu buducu
alokaciju
75
.
6. PRETPRISTUPNA PODRŠKA
U budžetu EU i u Finansijskoj perspektivi 2007-2013, podrška procesu pridruživanja Uniji svrstana je u prioritet: EU kao
gl obalni igra.
U finansijskoj perspektivi za IPA fond planirano je preko 8 mlrd eura, a u razdiobi za 2010. godinu planirana placanja
krecu se na nivou od 1,6 mlrd eura, što predstavlja rast od 4,5% u odnosu na budžet EU za 2009. godinu. Od ukupno
planiranih 8,1 mlrd eura za EU kao „globalnog igraca” u 2010. godini, preostalih 6,5 mlrd eura ide na Instrument razvojne
saradnje (Development Cooperation Instrument – 2,5 mlrd eura za 47 africkih zemalja u razvoju), 281 mil eura za
zajednicku spoljnu i bezbjednosnu politiku (Eulex misija na Kosovu, Gruzija, Avganistan, Bliski istok), Instrument za
stabilnosti je 219 mil eur, dok je preostali dio Humanitarna pomoc.
6.1. Instrument za pretpristupnu podršku (IPA)
IPA fond je od 2007. godine zamijenio odredeni broj EU programa i mehanizama finansijske pomoci za zemlje
kandidate i potencijalne kandidate, kao što su PHARE, PHARE CBC, ISPA, SAPARD, CARDS, kao i finansijsku pomoc
Turskoj. Ova mjera namijenjena je za zemlje kandidate za EU u koje spadaju Hrvatska, Turska i Makedonija i za
potencijalne kandidate sa Zapadnog Balkana: Albaniju, Bosnu i Hercegovinu, Crnu Goru, Srbiju i Kosovo.
Za zemlje kandidate IPA pokriva finansijsku pomoc za tranziciju i institucionalne reforme, prekogranicnu saradnju,
ukljucujuci odnose sa drugim zemljama clanicama EU i drugim zemljama ukljucenim u IPA fondove; za regionalni razvoj
koji ukljucuje saobracaj, životnu sredinu i ekonomski razvoj; za osnaživanje ljudskog kapitala i borbu protiv socijalne
iskljucenosti i, na kraju, za inicijative za ruralni razvoj. Zemlje kandidati obavezne su da uvedu Decentralizovani sistem
za upravljanje IPA sredstvima, dok se za zemlje potencijalne kandidate podrška obezbijedjuje centralizovano.
Istovremeno, za zemlje potencijalne kandidate IPA pokriva samo pomoc tranziciju i institucionalne reforme, kao i
prekogranicnu saradnju sa zemljama clanicama EU i drugim IPA zemljama.
Osnovni cilj programa IPA je podrška državama kandidatima i potencijalnim kandidatima, prvenstveno u oblasti jacanja
kapaciteta za usvajanje evropskih propisa i standarda, unaprjedenja biznis ambijenta, izgradnje demokratskih institucija,
razvoja gradanskog društva, unaprjedenja regionalne i prekogranicne saradnje, kofinansiranja projekata infrastrukture,
kao i podrška usmjerena na pripremu za korišcenje strukturnih fondova.
Fond IPA se sastoji od pet razl iiti h komponenti:
1. podrška tranziciji i izgradnji institucija,
2. prekogranicna i regionalna saradnja,
3. regionalni razvoj,
4. razvoj ljudskih resursa i
5. ruralni razvoj.
75
Ovo poglavlje obradjeno je prema: Miric O., Regionalna politika EU kao motor ekonomskog razvoja, Evropski pokret Srbija, Beograd, 2009, str.
89-112.
81
Crna Gora kao zemlja potencijalni kandidat za clanstvo u EU koristi prvu i drugu komponentu IPA. U toku je proces
uvodenja decentralizovanog sistema upravljanja stredstvima .
Pregled raspodjele sredstava namijenjenih Crnoj Gori i ostalim IPA zemljama u milionima eura, prema Višegodišnjem
indikativnom finansijskom dokumentu (MultiAnnual Indicative Financial Framework - MIFF).
Tabela . Projekcija kori šenj a IPA fonda po zemlj ama 2007-2012. godi ne
TOTAL IPA Stanovništvo
Zemlja 2007. 2008. 2009. 2010. 2011. 2012.
mil € % mil %
Total
IPA/pc
Hrvatska 141.2 146.0 151.2 154.2 157.2 160,4 910,2 11,0 4,55 4,80 200
Makedonija 58.5 70.2 81.8 92.3 98.7 105,8 507,3 6,1 2,03 2,14 249
Turska 497.2 538.7 566.4 653.7 781.9 899,5 3.937,4 47,7 70,58 74,43 56
Albanija 61.0 70.7 81.2 93.2 95.0 96,9 498 6,0 3,19 3,36 156
BiH 62.1 74.8 89.1 106.0 108.1 110,2 550,3 6,7 3,93 4,14 140
Crna Gora 31.4 32.6 33.3 34.0 34.7 35,4 201,4 2,4 0,63 0,66 320
Srbija 189.7 190.9 194.8 198.7 202.7 206,8 1.183,6 14,3 7,80 8,23 152
Kosovo 68.3 124.7 66.1 67.3 68.7 70 465,1 5,6 2,10 2,21 221
TOTAL 1.109,4 1.248,6 1.263,9 1.399,4 1.547 1.685 8.253,3 100 94,83 100 87
Izvor: Ministarstvo za evropske integracije, 2009.
Najveci korisnik IPA sredstava je svakako Turska, koja koristi 47,4% sredstava nacionalnih komponenti IPA, iako cini cak 70%
ukupne populacije IPA zemalja. Za cijeli region Zapadnog Balkana ostaje preostalih 52,6%.
Crna Gora participira u populaciji IPA zemalja sa svega 0,66%, a u sredstvima 2,4%. Kao najmanja zemlja ima najpovoljniji
pokazatelj IPA/pc (320€), jer joj treba najviše podrške za jacanje neophodnih administrativnih kapaciteta za proces integracija i
planirane reforme.
U narednoj tabeli vidi se da je projekcija postepenog rasta sredstava za ove namjene po godinama.
Tabela: Proj ektovani program pretpristupne podrške za Crnu Goru
Raspol ožive komponent e IPA 2007. 2008. 2009. 2010. 2011. 2012.
Podrška tranziciji i institucionalnoj izgradnji 27,4 28,1 28,6 29,2 29,8 30,4
Prekogranicna saradnja 3,9 4,4 4,6 4,7 4,8 4,9
TOTAL – 201,4 mi l € 31,4 32,6 33,3 34,0 34,7 35,4
Izvor: Ministarstvo za evropske integracije, 2009.
Anali za odnosa IPA sredstava i kofinansi ranja u prve tri programske godine 2007-2009.
Tabela: Proj ekti IPA naci onalne komponente za Crnu Goru 2007-2009. godi ne
Izgradnja inst it uci ja (II) Investici je (INV)
Li nij a pri oriteta
U
k
u
p
n
o

i
z
g
r
a
d
n
j
a
i
n
s
t
i
t
u
c
i
j
a
IPA %
N
a
c
i
o
n
a
l
n
i

d
o
p
r
i
n
o
s
%
U
k
u
p
n
o

i
n
v
e
s
t
i
c
i
j
e
IPA %
N
a
c
i
o
n
a
l
n
i

d
o
p
r
i
n
o
s
%
IPA 2007
Civilno društvo 1,00 1,00 100
Borba protiv organizovanog kriminala i
korupcije
1,20 1,20 100 2,40 1,8 75 0,6 25,0
Reforma sudstva 2,00 2,00 100
I Politiki zahtj evi 4,20 4,20 100 2,40 1,80 75 0,60 25,0
Podrška uspostavljanju NQF 1,35 1,35 100 0,20 0,15 75 0,05 25,0
Jacanje sektora saobracaja 2,20 2,2 100 21,20 4 18,9 17,2 81,1
Uskladivanje tržišta energije 1,50 1,5 100
II Socioekonomski zahtj evi 5,05 5,05 100 21,40 4,15 19,4 17,25 80,6
82
Pravna harmonizacija-horizontalna 1,10 1,1 100 0,00
Jacanje veterinarskih službi 1,00 1,00 100 0,50 0,4 80 0,1 20,0
Jacanje institucionalnih kapaciteta
Zavoda za statistiku – Monstat
0,80 0,8 100
Sistem javnih nabavki 1,10 1,1 100 0,20 0,15 75 0,05 25,0
Infrastruktura kvaliteta- standardizacija i
metrologija
1,00 1,00 100 1,33 1 75,2 0,33 24,8
Poreska uprava 0,80 0,8 100 0,10 0,1 100 0,0
III Evropski st andardi 5,80 5,8 100 2,13 1,65 77,5 0,48 22,5
Tehnicka pomoc za pripremu projekata
Ostalo
Ukupno 15,05 15,05 100 25,93 7,60 29,3 18,33 70,7
IPA 2008
Lokalna samouprava 0,95 0,80 84,2 0,15 15,8 5,10 3,50 68,63 1,60 31,37
Izbjeglice i raseljena lica 1,10 1,10 100 0,40 0,40
Javna radio-difuzija/ RTCG 0,25 0,25 100 1,00 1,00
I Politiki zahtj evi 2,30 2,15 93,5 0,15 6,5 6,50 4,90 75,38 1,60 24,62
Zapošljavanje 1,80 1,80 100 0,00
Privatni sektor / MSP 1,20 1,20 100 0,16 0,00 0,16 100,0
Infrastruktura - živ. sredina 0,50 0,50 100,0 11,90 3,50 29,41 8,40 70,59
Životna sredina (EPA) 1,00 1,00 100
II Socioekonomski zahtj evi 4,50 4,00 88,9 0,50 11,1 12,06 3,50 29,02 8,56 70,98
Finansijsko tržište 1,20 1,20 100 0,00
Ruralni razvoj 2,00 1,50 75 0,50 25,0 0,20 0,0 0,20 100,
Sigurnost hrane 1,25 1,25 100 0,92 0,75 81,5 0,17 18,4
Kontrola bolesti životinja 1,00 0,82 82 0,18 18,0 0,71 0,68 95,7 0,03 4,23
Nacionalni AP za carine 1,12 1,00 89,3 0,12 10,7
Integrisano upravlj.granicama 3,30 2,45 74,24 0,85 25,76
Migracije 0,85 0,60 70,6 0,25 29,4 0,40 0,40
III Evropski st andardi 7,4 6,4 85,8 1,1 14,2 5,53 4,3 77,40 1,3 22,60
PPF, TA, Tw light 1,00 1,00 100
Sredstvo za podršku mjerama 0,60 0,60 100
Program podrške 1,60 1,60 100
UKUPNO 15,82 14,12 89,3 1,70 680,0 24,09 12,68 52,64 11,41 47,36
IPA 2009
Pravda (CPC) 0,89 0,8 90 0,09 10 0,24 0,2 83,3 0,04 16,7
Uprava policije 1,4 1,25 89,3 0,15 10,7 1 0,75 75,0 0,25 25,0
Prijemni centar za azilante 0,03 0,03 100 0,75 0,45 60,0 0,3 40,0
Zaštita licnih podataka 1 0,7 70 0,3 30 0,2 0,0 0,2 100
Razvoj civilnog društva 2,45 2,2 90 0,25 10,2
Politiki kriterij umi 5,77 4,95 86 0,82 14,2 2,19 1,4 63,9 0,79 36,1
Nacionalni plan razvoja 1,3 1 77 0,3 23
Željeznica 0,3 0,3 100 14,7 5 34,0 9,7 66,0
Životna sredina 0,8 0,8 100 13,35 4 30,0 9,35 70,0
Ekonomski kriterijumi 2,4 1,8 75 0,6 25 28,05 9 32,1 19,05 67,9
Sistemi upravljanja i kontrole 2,17 2 92,2 0,17 7,8 0,13 0,0 0,13 100
Državna revizorska institucija 0,8 0,8 100
Inspekcija rada 1,1 1 91 0,1 9 0,26 0,18 69,2 0,08 30,8
Ribarstvo 0,56 0,56 100 1,24 0,44 35,5 0,8 64,5
Elektronska digitalizacija 0,045 0,045 100 2,65 1,6 60,4 1,05 39,6
Unutrašnje tržište 1,25 1,2 96 0,05 4
Evropski standardi 5,93 5,56 93,8 0,37 6,2 4,28 2,22 51,9 2,06 48,1
83
ucešce u programima Zajednice 0,269 0,15 54 0,12 44,6
Programi podrške 0,269 0,15 54 0,12 44,6
Tehnicka podrška 1,536 1,54 100
Mjere podrške 0,62 0,62 100
Pomone akti vnosti 2,16 2,16 100
UKUPNO 16,52 14,62 88,5 1,91 11,5 34,52 12,62 36,6 21,90 63,4
Ukupno tri IPA GODINE 47,4 43,8 92,4 3,6 7,6 84,5 32,9 38,9 51,6 61,1
Izvor: Dokumentaciona osnova i analize Ministarstva za evropske integracjie, 2010.
U prvoj programskoj godini (2007), u dijelu projekata za izgradnju institucija, nije bilo kofinansiranja, a u oblasti investicija
najznacajnije kofinansiranje je u oblasti saobracaja (zaobilaznica Podgorica), tako da je udio kofinansiranja u investicionim
projektima bio cak 70%. U IPA 2007 kofinansiranje je bilo znacajno u oblasti životne sredine i integrisanog upravljanja granicom, ali
su ta sredstva obezbijedena i iz kredita EIB. U trecoj programskoj godini, kofinansiranje u investicijama je takode visoko, jer je plan
da se ulaže u pogon za tretman cvrstog otpada u Bijelom Polju i dalju rekonstrukciju željeznice.
Tabela. IPA 2007-2009 I kofinansiranje
U tri programske godine (2007-2009), ukupna ulaganja u rast kapaci teta instituci ja bila su 16,52 miliona eura (bez centralizovanog
dijela kojim se rukovodi iz Brisela), gdje je kofinansiranje Crne Gore bilo na nivou od 1,91%.
U oblasti i nvesti cija projekti su vrijedni 84,5 mil eura, od cega je oko 33 mil eura od IPA fonda, a 51 mil eura kofinansiranje, tako da
je kofinansiranje u investicionim projektima cak 61%.
Struktura kofinansiranja kod investicionih projekata, medutiim, pokazuje da to nijesu sve sredstva budžeta i lokalnih budžeta, vec
da se za zajednicki definisane prioritete povlace i odredene kreditne linije od Evropske investicione banke (do 41%).
Tabel a: Struktura kofinansiranj a Crne Gore za i nvestici one projekt e
Izvor Iznos u mil € struktura
1. Sopstvena sredstva 36 59%
2. Krediti EIB za pogone za tretman cvrstog otpada u BP i NK
(9,35 mil €) i za rekonstrukciju željeznice 9,7 mil. € 25,1 41%
6.1.1. I Komponenta IPA – Podrška tranzi ciji i izgradnji insti tucij a
Pol iti ki kriterijumi - podrška se fokusira na projekte usmjerene na konsolidaciju demokratskih institucija,
reformu pravosuda, reformu javne uprave, ukljucujuci decentralizaciju, podršku lokalnoj vlasti, borbi protiv korupcije i organizovanog
kriminala, zaštitu ljudskih i manjinskih prava, antidiskriminaciju, kao i medije. U okviru ovog kriterijuma posebna pažnja se posvecuje
razvoju civilnog društva.
Ekonomski kriterijumi - podrška se fokusira na stvaranje novih mogucnosti zapošljavanja, obrazovanje,
socijalno ukljucenje, zdravlje, poslovno okruženje, budžet i upravljanje porezima, ruralni razvoj, bezbjednost hrane, životnu sredinu,
energiju, saobracaj, kao i na studije vezane za infrastrukturu i druge aktivnosti koje pripremaju zemlju za ucešce u strukturnim
fondovima EU.
Sposobnost preuzimanj a obaveza koj e proizi laze i z lanstva - podrška se fokusira na uvodenje i
implementaciji EU Acquis-a u svim oblastima/politikama; cjelokupnu koordinaciju procesa evropskih integracija; jacanje crnogorskih
administrativnih kapaciteta za implementaciju SSP; pripremu uvodenja decentralizovanog implementacionog sistema (DIS)
upravljanja sredstvima Unije i ucešce u programima Zajednice.
6.1.2. II Komponenta IPA – Regionalna i prekogranina saradnja
II Komponenta IPA programa ima za cilj jacanje stabi lnosti, bezbj ednosti i prosperiteta od interesa za sve države regiona, radi
podsticanja harmonicnog, uravnoteženog i održivog razvoja. Crna Gora u okviru II komponente IPA ucestvuje u 5 susj edskih
programa (cetiri sa zemljama susjedima i Jadranski program koji ukljucuje pored zemalja regiona i zemlje clanice EU) i 2
transnacionalna programa, Prostor Jugoistocne Evrope (South East European Space – SEES) i Mediteranski program (Mediteranian
Programme - MED). Važno je reci da je Crna Gora zastupljena u najviše programa u odnosu na ostale zemlje regiona i da je u
odnosu na ukupnu površinu i broj stanovnika dobila najveci iznos sredstava po glavi stanovnika.
Ukupno IPA %
Crna
Gora
%
Ukupan odnos IPA sredstava i
kofinansi ranj a 2007-2009.
131,9 76,7 58,1 55,2 41,87
84
Tabela . Fi nansij ske raspodjel e IPA 2007-2009 programa prekograni ne saradnje
2007 2008 2009 IPA PREKOGRANINA SARADNJA-
PROGRAM Ukupno
program
Doprinos iz IPA za
CG
Ukupno
program
Doprinos
iz IPA za
CG
Ukupno
program
Doprinos
iz IPA za CG
1. Susjedski program: Crna Gora – Albanij a 1,453.000 600.000 1,350.000 600.000 1,450.000 600.000
2. Susjedski program: Crna Gora – BiH
1,100.000 600.000 1,100.000 600.000 1,100.000 600.000
3. Susjedski program: Crna Gora – Hrvat ska 900.000 500.000 900.000 500.000 900.000 500.000
4. Susjedski program: Crna Gora – Srbij a
1,000.000 600.000 1,000.000 600.000 1,000.000 600.000
5. Jadranski program
Adriatic
19,764,155.8
(ERDF+IPA
730.000
33,767,060.9
(ERDF+IPA
1,240.000
36,909,919.75
(ERDF+IPA
1,360.000
6. Prostor saradnje Jugoistocne Evrope (SEES) 35,255.290
(ERDF+IPA
680.000 29,689.399* 740.000 29,565.665* 810.000
7. Mediteranski program (MED) 28,877.834
ERDF+IPA
200.000
26,209.876
(ERDF+IPA
200.000
26,243.249
(ERDF+IPA
200.000
UKUPNO (€ ) 3,910.000 4,480.000 4,670.000
*Ovaj iznos podrazumijeva jedino ERDF sredstva, dok sredstva iz svih IPA zemalja jos nijesu definisana
Izvor: http://www.gom.cg.yu/files/1207312544.doc
Ci lj evi prekogranine saradnje su definisani na osnovu specificnih potreba pogranicnih regiona zemalja ucesnica u svakom
programu prekogranicne saradnje:
podsticanje prekogranicnih inicijativa u oblasti društvenog razvoja, ekonomije i zaštite životne sredine u
pogranicnim oblastima;
podsticanje rješavanja zajednickih problema u oblasti zaštite životne sredine, javnog zdravlja, prevencije i borbe
protiv organizovanog kriminala;
granice – jacanje efikasnosti i sigurnosti granica;
promovisanje pravne i administrativne saradnje;
podsticanje lokalnih tzv. „ljudi ljudima“ aktivnosti (“people to people“).
Za razliku od I komponente IPA (Podrška tranziciji i izgradnja institucija), gdje su korisnici IPA projekata uglavnom nacionalne
institucije (ministarstva), potencijalni korisnici u okviru II komponente IPA, koji mogu prijavljivati projekte, su: opštine, agencije,
komore, asocijacije, javne institucije, udruženja, nevladine organizacije i sve druge neprofitne institucije. Prekogranicni projekti
moraju biti od zajednickog interesa za države ucesnice i uskladeni sa prioritetima datog prekogranicnog programa. Prvi pozivi na
projekte za sva cetiri susjedska programa (sa Albanijom, Bosnom i Hercegovinom, Hrvatskom i Srbijom) poceli su krajem 2008.
godine. Prije objavljivanja poziva na projekte, neophodno je da se uspostave zajednicke prekogranicne strukture, prvenstveno
zajednicki Tehnicki sekretarijat sa sjedištem u Kotoru i Antene (informativni punktovi za distribuciju informacija) u Podgorici, Bijelom
Polju i Nikšicu (Evropska komisija je za uspostavljanje pomenutih struktura opredijelila 620.000 eura iz regionalnih CARDS programa
2005. i 2006).
Jadranski IPA prekograni ni program – Crna Gora ucestvuje u IPA Jadranskom prekogranicnom programu (IPA Adriatic CBC
Programme) zajedno sa zemljama potencijalnim kandidatima, kandidatima, kao i sa zemljama clanicama EU
(www.interregadriatico.it). Zemlje koje ucestvuju u okviru ovog programa su: Albanija, Bosna i Hercegovina, Crna Gora, Hrvatska,
Italija, Slovenija i Srbija. Ovaj program predstavlja nastavak Novog jadranskog susjedskog programa INTERREG IIIA, u okviru kojeg
je Crna Gora realizovala 11 projekata.
Transnacional ni programi – Crna Gora ucestvuje u dva transnacionalna programa, zajedno sa zemljama iz regiona, kao i sa
zemljama clanicama EU, a to su: Prostor Jugoistocne Evrope (SEES – South East European Space) i Mediteranski program (MED –
Mediteranian Programm).
Prostor Jugoistone Evrope – (SEES) – Zemlje koje ucestvuju u okviru programa su: Albanija, Austrija, Bosna i Hercegovina,
Bugarska, Rumunija, Hrvatska, Makedonija, Grcka, Madarska, Italija, Srbija, Crna Gora, Slovacka, Slovenija, Turska, Moldavija i
Ukrajina. Glavni izvor finansiranja ovog programa jeste Evropski regionalni razvojni fond (ERDF) i njegov budžet za sljedece tri
godine iznosi 91.173.086 €, dok je Crna Gora (iz IPA sredstava) za IPA 2007/2009. opredijelila 2.230.000€. Globalni cilj ovog
programa je razvoj transnacionalne saradnje, bazirane na strateškim važnostima, koje razvijaju teritorijalnu, ekonomsku i socijalnu
integraciju i potpomažu koheziju, stabilnost i konkurenciju.
Mediteranski Program – (MED) – ima za cilj jacanje prekogranicne saradnje kroz lokalne i regionalne inicijative, jacanje
transnacionalne saradnje na aktivnostima koje vode integrisanom teritorijalnom razvoju, kao i jacanje interregionalne saradnje i
razmjene iskustava. Ovaj program zapravo predstavlja nastavak programa MEDOCC i ARCHIMED koji su bili implementirani unutar
INTERREG IIIB Inicijative, i fokusiran je na saradnju izmedu regiona zemalja clanica EU u citavoj zoni Mediterana.
85
Zemlje koje ucestvuju u okviru Mediteranskog programa su: Kipar, Francuska, Italija, Malta, Portugal, Slovenija, Španija, Velika
Britanija, Crna Gora i Hrvatska. Program MED ce podržavati transnacionalnu saradnju partnera iz država/regiona EU i IPA država u
sljedecim oblastima, koje predstavljaju prioritete Operativnog programa MED: jacanje kapaciteta za inovacije, zaštita životne sredine
i održivi teritorijalni razvoj, unapredenje mobilnosti i teritorijalne pristupacnosti, policentricni i integrisani razvoj Mediteranskog
basena. Procjena globalnog budžeta ERDF fonda za period 2007-2013. je 256,617,688 eura, dok su IPA sredstva definisana za
period 2007-2009. u iznosu od 750.000 €. Crna Gora ce za naredne tri godine odvajati iz sredstava IPA-e 200.000 € na godišnjem
nivou .
6.1.3. Višekorisnika IPA (Multi Benefi ciary IPA – MB IPA)
Višekorisnicka IPA (integrisani dio nacionalnih komponenti IPA u zajednicke, regionalne projekte) implementira se putem regionalnih
i horizontalnih programa. Regionalni programi treba da olakšaju proces regionalne saradnje medu korisnicama Zapadnog Balkana.
Ovi programi narocito nastoje da promovišu pomirenje, rekonstrukciju i politicku saradnju. Horizontalni programi se odnose na
zajednicke potrebe u nekoliko zemalja IPA korisnica i teže da postignu ekonomicnost i efikasnost u implementaciji putem centralnog
upravljanja pomoci (direktno iz Brisela), umjesto nacionalnog implementiranja programa. Višekorisnicke aktivnosti ce se stoga
fokusirati na podršku koja zahtijeva saradnju medu korisnicima, kao što su regionalne strukture, mreže eksperata ili civilnih
službenika ili ce se fokusirati na potrebe i probleme prekogranicne prirode. Višekorisnicka IPA sadrži sljedece komponente:
regionalna saradnja; razvoj infrastrukture; pravosude i unutrašnji poslovi; unutrašnje tržište; reforma javne uprave; podrška civilnom
društvu; obrazovanje, omladina i istraživanje; tržišna privreda; nuklearna bezbjednost i zaštita od zracenja; privremena administracija
(Visoki predstavnik u BiH i UNMIK); upravljanje programima (3.22).
6.1.4. Pretpristupna podrška – nauene l ekcije
- Crna Gora je u 2007, 2008, 2009. i 2010. godini programiranja projekata iz IPA fondova dobila 131,3 mil. eura
bespovratnih sredstava za podsticanje demokratskih i ekonomskih reformi u zemlji, usvajanje evropskog Acquis-a i
evropskih standarda, efikasnije sprovodenje politika od znacaja za biznis i EU integracije, neke infrastrukturne projekte,
kao i za prekogranicnu saradnju.
- Kofinansiranje projekata obezbijedeno je na nivou od 50-10% kofinansiranja.
- Infrastrukturni projekti u oblasti transportne infrastrukture praceni su i kreditnim aranžmanima sa EBRD, EIB i Razvojnom
bankom Savjeta Evrope.
- EU je postala kljucni donator u Crnoj Gori i inicijator koordinacije donatorskog programa.
- Formirane su osnovne koordinacione strukture za programiranje projekata
76
, kao i njihov monitoring u centralizovanom
sistemu upravljanja.
- Realizovani su prvi projekti prekogranicne saradnje i ucešce u transnacionalnim projektima.
- Uspostavljena je dobra regionalna saradnja u oblasti koordinacije upravljanja IPA sredstvima.
- U toku je uvodenje decentralizovanog sistema upravljanja IPA sredstvima.
- Održan je veliki broj seminara i sprovedene su obuke za programiranje i upravljanje projektima, usvojene su metode
višegodišnjeg programiranja i pracenja projektnog ciklusa.
- Nije bilo nenamjenskih upotreba sredstava i sva sredstva su povucena (solidan apsorpcioni kapacitet).
6.1.5. Izazovi u narednom peri odu
- Odliv obucenog kadra iz državne administracije u privatni sektor.
- Nedovoljno znanje engleskog jezika i tehnika programiranja.
- Jaca budžetska kontrola i interna finansijska kontrola uvodenjem DIS-a moraju biti postignute.
- Obuke za procedure javnih nabavki i usvajanje svih standarda EU u sprovodenju medunarodnih tendera moraju biti
kontinuirane.
- Potrebno je unaprijediti kvalitet izvještavanja projekata i centralilzovano arhiviranje projektne dokumentacije 7 godina
nakon realizacije projekata za potrebe eksterne revizije.
- Jacanje apsorpcionog kapaciteta za što bolje iskorišcavanje projekata, posebno eksperata koji dolaze u okviru Twinning
projekata.
- Lokalna samouprava mora biti mnogo više ukljucena u proces programiranja, kao i u projekte prekogranicne saradnje.
- Obuke o instrumentima strukturnih fondova EU, kohezionoj i regionalnoj politici, kao i mogucnostima koje nude otvoreni
transnacionalni program i programi Zajednice moraju biti intenzivirane, posebno obuke za pripremu projekata i rast
mobilnosti. One moraju biti ciljane prema konkretnim grupama potencijalnih aplikanata, posebno na nivou lokalne uprave.
- Moraju se unaprijediti metodi i mehanizmi statisticke analize za pracenje indikatora regionalnog razvoja.
76
Nacionalni koordinator za IPA programe, CAO, NAO, CFCU, SPO, IPA Komisija, Nezavisni revizor, Nacionalni fond; operativne strukture za II
komponentu; priprema operativnih struktura za III i IV komponentu; priprema za V komponentu.
86
6.2. Programi Uni je i mogunost ueša država kandidata za l anstvo
U mnogim oblastima koje spadaju u domen nadležnosti Unije, definisani su tzv. Community programmes - programe
Zajednic, nakon usvajanja Lisabonskog ugovora – programe Unije. Pojam „program Unije“ odnosi se na niz aktivnosti
koje usvaja Evropska unija da bi podržala i podstakla saradnju izmedu država clanica u razlicitim oblastima, koje su
povezane sa politikama EU. Radi sprovodenja dogovorenih politika, utvrduju se višegodišnji akcioni programi za
ostvarivanje ciljeva koje su EU i države clanice postavile u odredenim sektorima. Programi ne podrazumijevaju iskljucivo
saradnju vlada država clanica, vec podrazumijevaju saradnju privrede, organizacija civilnog društva i državnih institucija.
Programi su namijenjeni državama clanicama, ali na osnovu posebne stavke u opštem budžetu EU.
Države kandidati i potencijalni kandidati mogu uestvovati u ovi m programi ma, što podrazumijeva finansijsko
ucešce država neclanica u budžetu EU kao uslov pristupanja programima (Entry ticket). Finansijsko ucešce u ovim
programima ne postavlja ogranicenje broja projekata, tako da svaka država, shodno svojim kapacitetima i
mogucnostima, može iskoristiti pomenuti budžet u potpunosti, više nego je finansijski participirala ili, cak, i manje od
toga. S obzirom na to da obuhvataju vecinu politika Zajednice, realizacija ovih programa omogucava i pripremu za
pristupanje Evropskoj uniji. Države kandidate i njihove gradane upoznaju sa politikama i metodama rada Unije, ohrabruju
razmjenu korisnih iskustava i olakšavaju transfer znanja i dobre prakse, posebno u onim oblastima Acquis-a koje su od
izuzetnog znacaja za proces reformi i evropske integracije.
Crna Gora uestvuje u slj edeim programima Zajedni ce:
Okvirni program za konkurentnost i inovativnost 2007-2013 (Competitiveness & Innovation Framework
Programme - CIP) koji obuhvata tri specificna programa:
Program za preduzetništvo i inovacije (The Entrepreneurship and Innovation Programme) EIP;
Program podrške politici informacione i komunikacione tehnologije;
Program Inteligentna energija za Evropu u kome zemlje van EU ne mogu da ucestvuju.
Memorandum o razumijevanju za ucešce u Programu za preduzetništvo i inovacije potpisan je 3. marta 2009. godine
izmedu predstavnika Evropske komisije i Ministarstva za ekonomski razvoj Crne Gore. Ucestvovanje u okviru programa
CIP je narocito usmjereno na evropske organizacije i preduzeca, uz poseban naglasak na mala i srednja preduzeca.
Budžet za program CIP je preko 3,6 milijardi €.
Sedmi okvirni program za istraživanj e (Seventh Framework Programme - FP7)
FP7 objedinjuje sve inicijative EU koje se odnose na istraživanje i igra kljucnu ulogu u dostizanju ciljeva kad je rijec o
rastu konkurentnosti i zapošljavanja. Širi ciljevi programa FP7 grupisani su u pet kategorija: saradnja, ideje, ljudi,
kapaciteti i nuklearno istraživanje i obuka. Memorandum o razumijevanju za ucešce u ovom programu potpisan je 25.
januara 2009. godine izmedu predstavnika Evropske komisije i Ministarstva prosvjete i nauke Crne Gore, buduci da
mogucnost za ucestvovanje u ovom programu imaju zemlje clanice, kandidati i potencijalni kandidati. Budžet za Sedmi
okvirni program za istraživanje od 2007. do 2013. godine je 50,5 milijardi €.
Erasmus Mundus
Erasmus Mundus je program namijenjen jacanju evropske saradnje i medunarodnih veza u okviru visokog obrazovanja,
kroz visokokvalitetne postdiplomske studije, koji studentima širom svijeta daju šansu da se ukljuce u postdiplomske
studije na evropskim institucijama, a akademskom osoblju pružaju priliku da se angažuju na projektima u inostranstvu.
Specificni ciljevi ovog programa se odnose na promovisanje evropske ponude visokog obrazovanja, kao i povecanje
razmjene diplomiranih studenata i akademskog osoblja iz trecih zemalja. Ministarstvo prosvjete i nauke koordinira
aktivnosti u okviru ovog programa. Budžet programa Erasmus Mundus u periodu od 2004. do 2008. godine iznosio je
230 miliona €, od kojih se 90% odnosi na stipendiranje.
Mladi u akciji (Youth in Action)
Glavni cilj programa Mladi u akciji jeste pružanje podrške evropskom gradanstvu i solidarnosti medu mladim ljudima
izmedu 13 i 30 godina putem sljedecih aktivnosti:
promovisanje aktivnog gradanstva mladih, narocito njihovog evropskog gradanstva;
87
razvijanje solidarnosti medu mladima;
jacanje razumijevanja medu ljudima posredstvom mladih;
doprinos razvoju kvalitetnog sistema podrške za aktivnosti mladih i jacanje kapaciteta omladinskih organizacija
gradanskog društva;
promovisanje saradnje u kreiranju politika na nivou Evrope.
Sljedece zemlje mogu da ucestvuju u ovom programu: države clanice, zemlje EFTE, zemlje koje su ucesnice
Sporazuma o uspostavljanju EEA, zemlje potencijalni kandidati i zemlje kandidati za clanstvo u EU i Švajcarska. U
okviru ovog programa, pored organizacija koje se bave aktivnostima u navedenoj oblasti, fizicka lica mogu dobiti
dotacije. Budžet programa Mladi u akciji je 885 miliona €. U zavisnosti od prirode aktivnosti, finansijska pomoc može biti
u obliku subvencija ili stipendija.
Ostali programi Zajedni ce koji mogu biti otvoreni za Crnu Goru nakon uplate ueša su:
Fi nansijski instrument za životnu sredinu (Financial Instrument for the Environment LIFE+)
Cilj Finansijskog instrumenta za životnu sredinu (LIFE+) je pružanje podrške implementaciji, unaprjedivanju i razvoju
politike i zakonodavstva Zajednice u oblasti životne sredine. Program LIFE+ ima tri komponente:
LIFE+ Priroda i biodiverzitet: usmjerena na implementaciju direktiva EU o zaštiti prirodnih staništa i divljih
ptica, kao i na dalje jacanje potrebnog znanja za razvoj, procjenu, monitoring i vrednovanje politike i
zakonodavstva EU u oblasti prirode i biodiverziteta;
LIFE+ Politika i upravljanje životnom sredinom: pored prirode i biodiverziteta, obuhvata ostale prioritete
Šestog akcionog programa za životnu sredinu;
LIFE+ Informacije i komunikacija: podržava širenje informacija i aktivnosti u cilju podizanja svijesti, kao i
komunikacione aktivnosti i kampanje, organizovanje konferencija i obuka.
Pravo na ucestvovanje u LIFE+ programu imaju: državni i privatni subjekti iz država clanica, zemlje potpisnice EFTE,
kao i zemlje kandidati i potencijalni kandidati za clanstvo u EU. Budžet Life+ programa do 2013. godine je preko 1,9
milijardi €.
Program Napredak (Progress)
Program Napredak je dopuna Evropskom socijalnom fondu (ESF) u cilju borbe protiv siromaštva i nezaposlenosti,
suzbijanja diskriminacije, promovisanja ravnopravnosti polova, integrisanja osoba sa posebnim potrebama u društvo i sl.
Program Napredak je otvoren za države clanice EU, EFTA zemlje, zemlje Evropske ekonomske zone (EEA), zemlje
kandidate i potencijalne kandidate za pridruživanje EU. Cilj programa je pružanje podrške stvaranju mreža medu
specijalizovanim organima na nivou EU. Organizacije koje mogu biti korisnici programa mogu biti javne službe za
zapošljavanje, lokalne i regionalne vlasti, specijalizovani organi formirani u skladu sa zakonodavstvom EU, socijalni
partneri, nevladine organizacije uspostavljene na nivou EU, univerziteti i istraživacki instituti, eksperti za vrednovanje,
nacionalni zavodi za statistiku i mediji. Budžet za program Napredak je 743,25 miliona € do 2013. godine.
Program akti vnosti Zajednice u oblasti potrošake politike 2007-2013 (Programme of Community Action in the
Fi eld of Health and Consumer Protecti on)
U okviru ovog programa Zajednica doprinosi zaštiti zdravlja, sigurnosti i ekonomskih interesa svojih gradana. Cilj
Programa je da se interesi potrošaca integrišu u politike Zajednice i da se poseban naglasak stavi na zaštitu potrošaca,
kao i na svijest potrošaca EU, posebno u novim državama clanicama. Sredstva ovog programa mogu koristiti: državni
organi, neprofitne organizacije, nevladine i neprofitne evropske organizacije potrošaca, kao i zvanicne službe za zaštitu
potrošaca. Države koje mogu da ucestvuju u ovom programu su: države clanice, zemlje kandidati i potencijalni kandidati
za pridruživanje EU, zemlje EFTE i zemlje Evropske ekonomske zone (EEA). Budžet Programa aktivnosti Zajednice u
oblasti potrošacke politike 2007-2013. je 156,8 miliona €.
88
Kultura 2007 (Culture 2007)
Opšti cilj programa Kultura 2007 jeste jacanje zajednickog evropskog kulturnog prostora kroz razvijanje saradnje izmedu
stvaralaca, radnika i institucija u oblasti kulture iz zemalja koje ucestvuju u Programu, sa ciljem podsticanja stvaranja
evropskog gradanstva. Program je narocito usmjeren na: promovisanje transnacionalne mobilnosti zaposlenih u sektoru
kulture, podsticanje transnacionalne cirkulacije djela i kulturnih i umjetnickih sadržaja, te podsticanje medukulturnog
dijaloga. Budžet za program Kultura 2007 je 400 miliona
Evropa za graane (The Europe for ci tizens')
Glavna svrha ovog programa je da premosti jaz izmedu gradana i EU finansijskim pomocnim sredstvima kojima se
potpomažu aktivna evropska prava gradanstva. Namijenjen je podsticanju saradnje gradana i njihovih organizacija iz
razlicitih zemalja. Podržane aktivnosti u okviru ovog programa grupisane su u cetiri akcije: aktivni gradani Evrope,
aktivno civilno društvo za Evropu, zajedno za Evropu i aktivan pomen evropskim žrtvama.
Ove aktivnosti ukljucuju:
direktnu razmjenu izmedu gradana Evrope kroz njihovo ucešce u aktivnostima pobratimljenih gradova;
strukturalnu podršku organizacijama civilnog društva na evropskom nivou;
strukturalnu podršku evropskih istraživackih organizacija javne politike;
direktnu saradnju izmedu organizacija civilnog društva iz razlicitih država clanica;
razna dešavanja, studije, ankete i ispitivanja javnog mnjenja, sredstva informisanja i obavještavanja.
U ovom programu mogu da ucestvuju države clanice EU, zemlje kandidati i potencijalni kandidati, zemlje Evropske
ekonomske zone (EEA) i zemlje EFTE. U okviru ovih zemalja kvalifikovane organizacije za ucešce su: lokalne vlasti i
organizacije, evropske istraživacke organizacije javne politike (ekspertske grupe), lokalne grupe gradana, nevladine i
druge organizacije civilnog društva, radnicka udruženja, obrazovne institucije. Budžet programa Evropa za gradane do
2013. godine je 215 miliona €.
Medi ji 2007 (Media 2007)
Ovaj novi program Zajednice za audio-vizuelnu djelatnost doprinijece primjeni evropskih kulturnih vrijednosti na ovu
oblast, i to u svjetskim razmjerama, a potom i stvaranju povoljne društveno-ekonomske sredine za evropski audio-
vizuelni sektor. Cilj programa je podsticanje privatnog ulaganja u ovaj sektor (narocito kada je rijec o malim i srednjim
preduzecima), kako bi se omogucilo da kompanije koje su aktivne u audio-vizuelnom sektoru poboljšaju svoju
konkurentnost.
Program podržava sljedece aktivnosti radi ostvarivanja datih ciljeva:
sticanje i usavršavanje vještina u audio-vizuelnoj oblasti i razvoj evropskih audio-vizuelnih djela;
distribucija i promovisanje evropskih audio-vizuelnih djela;
pilot projekti radi provjere da li je program prilagoden kretanjima na tržištu.
Pravo ucešca u ovom programu, pored država clanica, imaju: zemlje EFTE, zemlje kandidati i potencijalni kandidati za
pristupanje EU. Program je takode otvoren za države koje su ucesnice konferencije Savjeta Evrope o prekogranicnoj
televiziji. Fizicka lica mogu biti korisnici programa.
Budžet za program Mediji 2007 za finansijski period od 2007. do 2013. godine je 755 miliona €. U zavisnosti od tipa
aktivnosti, finansijska pomoc se može dodjeljivati u obliku bespovratne pomoci ili stipendija, mada ne može iznositi više
od 50% ukupnih troškova aktivnosti.
Eurimaž (Eurimages)
Eurimaž je fond Savjeta Evrope koji od 1998. godine pruža podršku evropskoj filmskoj djelatnosti, podsticuci saradnju
zemalja koje su clanice Fonda u oblasti produkcije i distribucije filmova. Program ima i ekonomski i kulturni cilj, pružajuci
finansijsku pomoc filmskim stvaraocima kako bi se usredsredili na filmsku umjetnost, koja istražuje i promoviše evropsku
kulturu. Iz fonda se izdvajaju sredstva za pomoc produkciji, distribuciji i prikazivanju filmova, o cemu odlucuje Upravni
odbor koji cine predstavnici svih clanica fonda. Eurimaž trenutno ima 32 clanice. Pravo na finansiranje imaju producenti,
distributeri i bioskopi.
89
Program SCOPES
Scopes je program koji sprovode Švajcarska nacionalna fondacija za nauku i Švajcarska agencija za razvoj i saradnju sa
ciljem da se poveca saradnja u oblasti nauke izmedu Švajcarske i zemalja Istocne Evrope. Program je pokrenut sa
namjerom da se obnovi naucna i istraživacka infrastruktura u Istocnoj Evropi i da se na taj nacin podstaknu istraživaci iz
Istocne Evrope da ostanu u zemlji kako bi izvodili projekte.Zemlje Istocne Evrope koje ucestvuju u ovom programu su:
Albanija, Jermenija, Azerbejdžan, Bosna i Hercegovina, Bugarska, Crna Gora, Hrvatska, Gruzija, Kirgistan, Makedonija,
Moldavija, Rumunija, Rusija, Srbija, Tadžikistan, Ukrajina i Uzbekistan .
90
ANEKSI
Annex 1: Broj aktivnih preduzetnika i mikro, malih i srednjih preduzea po JLS
Opšti na Preduzetnici
Mikro
preduzea (1-9)
Mal a
preduzea (10-
49)
Srednj a
preduzea (50-
250)
UKUPNO
Andrijevica 2 26 7 1 36
Berane 87 225 40 15 367
Bijelo Polje 77 450 90 16 633
Kolašin 16 93 13 7 129
Mojkovac 39 64 16 5 124
Nikšic 159 658 141 42 1.000
Plav 31 48 8 4 91
Pljevlja 111 234 46 15 406
Plužine 1 22 6 2 31
Rožaje 51 236 25 6 318
Šavnik 1 12 8 0 21
Žabljak 10 39 10 3 62
Kontinentalni
region
585 2.107 410 116 3.218
Podgorica 183 3.799 546 171 4.699
Danilovgrad 32 172 30 11 245
Sredi šnj i region 215 3.971 576 182 4.944
Herceg Novi 95 1.164 109 26 1.394
Kotor 102 659 69 19 849
Cetinje 34 231 48 15 328
Budva 144 1.545 101 23 1.813
Bar 146 1.175 102 26 1.449
Tivat 39 537 39 8 623
Ulcinj 63 494 43 11 611
Primorski region 623 5.805 511 128 7.067
Ukupno 1.423 11.883 1.497 426 15.229
Izvor: Poreska uprava, 2009
Annex 2: Metodologi ja izraunavanja Indeksa konkurentnosti crnogorskih JLS i regiona
Prilikom izbora metodologije za izracunavanje indeksa konkurentnosti, uzeta je u obzir mogucnost primjene vec
postojecih medunarodnih metodologija i metodologija zemalja u okruženju, pri cemu se vodilo racuna o raspoloživosti
podataka na nivou JLS koje su obuhvacene samim indeksom. Na osnovu sveobuhvatnog pregleda, procijenjeno je da bi
se primjenom metodologije za izracunavanje regionalog indeksa konkurentnosti koja je korišcena u Hrvatskoj
77
, najbolje
predstavila konkurentnost crnogorskih jedinica lokalne samouprave. Prilikom izracunavanja indeksa konkurentnosti
regiona koristi se istovjetna metodologija koja se primjenjuje za indeks konkurentnosti JLS.
Radi što realnijeg prikaza konkurentnosti JLSa, formiranje indeksa konkurentnosti vrši se na osnovu analize
kvantitativnih (statistickih) i kvalitativnih (anketnih) podataka, na dva nivoa: kvalitet poslovnog sektora (preduzeca) i
kvalitet poslovnog okruženja. Perceptivna (kvalitativna) analiza. omogucuje prikupljanje jedinstvenih podataka koji nisu
dostupni kao statisticki podaci i procjene pojedinaca, koji imaju relevantna znanja o važnim elementima, i koji nisu
mjerljivi putem statistickih pokazatelja.
Istraživanje konkurentosti crnogorskih a sprovedeno je analizom kvantitativnih (statistickih) kvalitativnih (anketnih)
podataka na dva nivoa: kvalitet poslovnog sektora (preduzeca) i kvalitet poslovnog okruženja. Za analizu podataka se u
velikoj mjeri koristila metodologija racunanja Indeksa svjetske konkurentnosti IMD-a. Indeks konkurentnosti sastoji se od
8 faktora podijeljenih u dvije grupe:
77
Za više detalja: Regionalni indeks konkurentnosti Hrvatske 2007, Nacionalno vijece za konkurentnost http://www.konkurentnost.hr/
91
A. Posl ovno okruženje
Demografija, zdravlj e i kultura
Obrazovanje
Osnovna infrastruktura i j avni sektor
Poslovna infrastruktura
B. Posl ovni sektor
Investicij e i preduzetnika di namika
Razvij enost preduzetni štva
Ekonomski rezultati – nivo
Ekonomski rezultati – dinamika
Kvantitativna analiza zasniva se na metodologiji IMD-a, koji koristi više od 300 indikatora konkurentnosti strukturiranih u
cetiri glavna faktora, od kojih se svaki dijeli na pet podfaktora. Svi indikatori razvrstani u okviru 20 podfaktora imaju isti
ponder, a svi podfaktori imaju isti ponder u kreiranju konacnog indeksa. Isti nacin racunanja koristi se i pri kreiranju
Indeksa konkurentnosti JLSa, odnosno, iz indikatora izracunati su podindeksi iz kojih su izracunata dva osnovna
indeksa.
Nain obrade podataka
Svaka privredna performansa je procijenjena na osnovu kriterijuma (indikatora) zasnovanog na metodi standardne
devijacije - Standard Deviation Method (SDM). U vecini slucajeva veca vrijednost predstavlja bolje osobine. Npr. kod
BDP-a najveca vrijednost je bolja i rangira se kao prva, a najniža kao zadnja. Medutim, kod nekih kriterijuma, najniža
vrijednost je konkurentnija, kao što je kod inflacije, pa se rangiranje vrši obrnutim redosljedom.
Kako je vecina kriterijuma vrijednosno razlicita, uporediva standardna skala se koristi da proracuna rezultate faktora,
podfaktora i ukupnog indeksa. Metod standarnde devijacije mjeri relativnu razliku izmedu privrednih performansi,
odnosno, relativne pozicije svake e u konacnoj rang listi. Prvo, za svaki kriterijum možemo izracunati prosjecnu
vrijednost, a zatim standardnu devijaciju na osnovu formule.
Na kraju, za sve JLS izracunavaju se standardizovane vrijednosti (STD) za svaki kriterijum. STD vrijednost se racuna
oduzimanjem prosjecne vrijednosti svih JLS od originalnih vrijednosti pojedine JLS, a zatim podijeli sa standardnom
devijacijom.
Gdje su:
x = originala vrijednost
= prosjecna vrijednost svih JLS
N = broj JLS
S = standardna devijacija
Kada su svi statisticki podaci standardizovani, oni mogu biti obuhvaceni za izracunavanje indeksa. Pojedine vece
vrijednosti STD ce prikazivati bolje osobine nekog kriterijuma (BDP), za razliku od nekih drugih (inflacija), pa ih je
potrebno standardizovati prije daljeg racunanja podfaktora. Standardizovanje se vrši korišcenjem inverzne metode za
jednu grupu faktora, tako da nakon toga vece vrijednosti STD uvjek predstavljaju bolje osobine.
Agregi ranj e podataka i rangiranje
Rangiranje podfaktora je odredeno racunanjem prosjeka STD vrijednosti kriterijuma koji sacinjavaju podfaktor. Svi
statisticki podaci imaju ponder 1. Podaci iz istraživanja su ponderisani tako da jedna trecina determiniše cjelokupno
rangiranje.. Tako, svaki kriterijum ima ponder 0.55 Ukoliko je podatak nedostupan za neku JLS, nedostajuci podatak se
zamjenjuje STD vrijednošcu koja je jednaka 0. Sledece, agregiraju se STD vrijednosti podfaktora na osnovu cega se
dobijaju vrijednosti dva faktora konkurentnosti. Na osnovu dobijenih vrijednosti se vrši rangiranje faktora. Za svaku
jedinicu lokalne samouprave, nakon što su proizvedena 2 statisticka faktora razvijenosti poslovnog sektora i poslovnog
okruženja, izracunavaju se osnovni indeksa konkurentnosti, kao ponderisani prosjek dva podindeksa, pri cemu veci
ponder (0,844) ima poslovno okruženje, a manji (0,166) kvalitet poslovnog sektora. Ponderi su preuzeti od WEF-a, koji ih
je procijenio temeljem istraživanja regresije pojedinih faktora na razlike u stopama rasta BDP-a na uzorku velikog broja
zemalja.
92
Annex 3: Metodologi ja izraunavanja Indeksa razvi jenosti za Crnu Goru
Indeks razvijenosti je kompozitni pokazatelj koji se racuna kao ponderisani prosjek više osnovnih društveno-ekonomskih
pokazatelja u cilju mjerenja stepena razvijenosti jedinica lokalne samouprave. Ti pokazatelji se mogu svrstati u tri grupe,
i to:
1. pokazatel je ekonomske razvijenosti - dohodak per capita, udio osoba koji ostvaruju prihode u ukupnom
stanovništvu i sopstveni i zajednicki prihodi lokalnih budžeta per capita;
2. pokazatel je strukturni h promjena– stopa nezaposlenosti, stopa zaposlenosti i socijalna pomoc per capita;
3. pokazatel je demografske razvijenosti – opšte kretanje stanovništva, stopa obrazovanja, gustina naseljenosti,
indeks starosti i vitalni indeks.
Pokazatelji kao što su dohodak per capita, sopstveni i zajednicki prihodi lokalnih budžeta per capita, stopa
nezaposlenosti, su kljucni pokazatelji socio-ekonomskih razlika. U pitanju su standardni pokazatelji kod vecine zemalja.
Važan faktor za izbor pokazatelja jeste objektivnost pokazatelja. Smanjena objektivnost može umanjiti vrijednost nekog
pokazatelja koji se na prvi pogled cini jako kvalitetan i prihvatljiv kao npr. socijalna pomoc per capita, koji zbog
nedovoljno preciznih podataka na opštinskom nivou gubi na kvalitetu. Takode, visoka korelacija izmedu pojedinih
pokazatelja, može uticati da jedan od njih bude izuzet. Visoka korelacija znaci da oba pokazatelja mjere slicne fenomene
(npr. stopa zaposlenosti u odnosu na stopu nezaposlenosti, udio lica koji ostvaruju dohotke u ukupnom stanovništvu i
dohodak per capita i sl), zbog cega u izracunavanje indeksa ulazi samo jedan od njih.
U skladu sa prethodno navedenim, kao i u skladu sa dostupnošcu podataka na nivou JLS, kao pokazatelji izracunavanja
indeksa razvijenosti za Crnu Goru, korišceni su: stope nezaposlenosti, dohodak po stanovni ku, pri hodi budžeta
(sopstveni i zajedniki) jedinica lokalne samouprave po stanovniku, opšte kretanje stanovništva i stopa
obrazovanja.
Stopa nezaposlenosti se izracunava kao odnos broja nezaposlenih i zbira broja svih zaposlenih i nezaposlenih osoba
na podrucju jedinice lokalne samouprave. Za izracunavanje ovog pokazatelja koriste se podaci Zavoda za zapošljavanje
Crne Gore, koji su dobijeni za traženi period 2005-2009.
Dohodak po stanovniku se racuna kao odnos ukupnog iznosa oporezivnog dohotka koga su tokom jedne fiskalne
godine ostvarili poreski obveznici, fizicka lica s prebivalištem ili uobicajenim boravištem na podrucju jedinice lokalne
samouprave za koju se vrši izracunavanje, i broja stanovnika koji žive na podrucju te jedinice. Dohodak ukljucuje ukupni
iznos ostvarenog dohotka prema svim izvorima oporezivog dohotka u skladu sa zakonom. Za izracunavanje ovog
pokazatelja, koriste se podaci Poreske uprave o ukupnom oporezivom dohotku, koji su raspoloživi za period 2005-2009.
godina i podaci Zavoda za statistiku Crne Gore - Monstata o broju stanovnika na nivou jedinice lokalne samouprave
prema poslednjem popisu stanovništva iz 2003. godine.
Budžetski prihodi jedinica l okalne samouprave po stanovni ku, izracunavaju se kao odnos ukupno ostvarenih
prihoda budžeta jedinica lokalne samouprave, umanjenih za prihode od prireza porezu na dohodak
78
, prihode iz
Egalizacionog fonda, uslovne dotacije, donacije, pozajmice, subvencije, prihode od prodate imovine i prenesena
sredstva iz prethodne godine i ukupnog broja stanovnika koji žive na podrucju te jedinice lokalne samouprave. Zapravo,
to su sopstveni i zajedniki prihodi budžeta jedinica lokalne samouprave umanjeni za prirez porezu na dohodak fiziih
lica i podijeljeni sa brojem stanovnika na nivou jedinice lokalne samouprave.
Za izracunavanje ovog pokazatelja, koriste se podaci Ministarstva finansija o prihodima budžeta jedinica lokalne
samouprave, koji su raspoloživi za period 2007, 2008. i 2009. i i podaci Zavoda za statistiku Crne Gore - Monstata o
broju stanovnika na nivou jedinice lokalne samouprave prema poslednjem popisu stanovništva iz 2003. godine.
Opšte kretanje stanovništva, odnosno stopa rasta stanovništva jedinica lokalne samouprave, dobija se uporedivanjem
broja stanovnika jedinica lokalne samouprave prema rezultatima dva poslednja popisa stanovništva u Crnoj Gori (1991. i
2003. godina).
Stopa obrazovanj a se racuna kao udio stanovništva sa završenom srednjom, višom i visokom školom u ukupnom
stanovništvu, u dobi izmedu 15 i 64 godine, na podrucju jedinice lokalne samouprave.
78
Zbog mogucnosti primjene razlicitih stopa prireza porezu na dohodak na nivou razlicitih jedinica lokalne samouprave, što je u skladu sa clanom 7
Zakona o finansiranju lokalne samouprave („Sl. list RCG“, br. 42-03, 44-03, „Sl. list RCG“ br. 05/08 od 23.01.2008, 51-08 od 22.08.2008), prihodi
od prireza porezu na dohodak nisu uzeti u obzir. Time se, iskljucivanjem podataka o prirezu porezu na dohodak fizickih lica, omogucava lakša
uporedivost izmedu jedinica lokalne samouprave.
93
Za izracunavanje ovog pokazatelja koriste se podaci Monstata iz poslednjeg popisa od 2003. o obrazovnoj strukturi
stanovništva i o broju stanovnika starosti izmedu 15 i 64 godine na nivou jedinice lokalne samouprave.
U skladu sa izabranim pokazateljima, i ndeks razvi jenosti se izracunava kao prosjecno ponderisano odstupanje
standardizovanih vrijednosti ovih pokazatelja od nacionalnog prosjeka.
Standardizacija pokazatelja se vrši po sledecoj formuli:
pri cemu xi predstavlja vrijednost pokazatelja za pojedinu jedinicu lokalne samouprave, dok xmin i xmax predstavljaju
minimalnu, odnosno maksimalnu vrijednost pokazatelja na nivou svih jedinica lokalne samouprave.
Indeks razvijenosti za Crnu Goru je izracunat za poslednje tri godine, odnosno za tri godine koje prethode postupku
ocjenjivanja
79
. Pri tome je, kako je i ranije navedeno, veoma važna procjena doprinosa konkretnog pokazatelja stvaranju
što objektivnije slike o socio-ekonomskim razlikama izmedu jedinica lokalne samouprave. Zavisno od toga koju težinu,
odnosno znacaj, dajemo svakom od pokazatelja koji ulaze u sastav ovog indeksa, moguce je dobiti i razlicite vrijednosti
indeksa, odnosno odstupanje za svaku opštinu u odnosu na prosjek za Crnu Goru.
Na osnovu navedenog, u izracunavanju indeksa razvijenosti, možemo govoriti o dvije opcije. Prva opcija se odnosi na
povecanje ucešca (pondera) demografskih pokazatelja u ukupnom indeksu razvijenosti u odnosu na ekonomsko-
strukturne pokazatelje, odnosno relativno izjednaceno ucešce ekonomsko-strkturnih I demografskih pokazatelja u
indeksu. Druga opcija se odnosi na dominantno ucece ekonomsko-strukturnih pokazatelja u odnosu na znatno manje
ucešce demografskih pokazatelja u strukturi indeksa razvijenosti. S obzirom da problem demografskog pražnjenja
predstavlja ozbiljnu poteškocu za razvoj regiona i pojedinih jedinica lokalne samouprave, prednost se daje ovoj opcij i.
U tabeli 11 dati su ponderi za svaki od pokazatelja koji ulaze u sastav indeksa razvijenosti, pri cemu demografski
pokazatelji cine 45% indeksa.
Tabela 12: Struktura pondera indeksa razvijenosti
POKAZATELJI PONDER
1) Dohodak per capita 25%
2) Stopa nezaposlenosti 15%
3) Budžetski prihodi (spostveni i zajedniki) j edi nica l okalne samouprave (per capita) 15%
4) Opšte kretanje stanovni štva (stopa rasta stanovništva) 25%
5) Stopa obrazovanja stanovni štva 20%
Rezultat ovog ponderisanja za period 2007-2009. je prikazan u slijedecoj tabeli:
79
Indeks razvijenosti bi se racunao svake tri godine iz razloga što se nakon isteka tri godine, može ocijeniti da li su odredena jedinica lokalne
samouprave ili region dostigli veci nivo razvijenosti, odnosno promijenili kategoriju kojoj pripadaju u vecu (ili eventualno nižu).
94
Tabela 13: Indeks razvi jenosti po JLS (Crna Gora =100)
Izvor:Kalkulacije prema opisanoj metodologiji na osnovu raspoloživih podataka od relevantnih državnih institucija
Grafik 1: Indeks razvijenosti JLS 2007-2009. (odstupanje u odnosu na nacionalni prosjek)
U skladu sa prvim scenariom, opština Budva se može smatrati jedinicom lokalne samouprave sa iznadprosjecnim,
odnosno najvecim, a opština Plav jedinicom lokalne samouprave sa najnižim nivoom razvijenosti u odnosu na prosjek u
Crnoj Gori.
Jedi nica l okal ne samouprave Indeks razvijenosti (Crna Gora=100)
Andrijevica 57,78
Berane 62,95
Bijelo Polje 72,31
Kol aši n 70,94
Mojkovac 72,89
Plav 20,27
Plj evl ja 81,98
Plužine 49,83
Rožaj e 57,59
Šavni k 45,97
Žabljak 81,95
Nikši 88,93
Dani lovgrad 89,78
Podgorica 145,97
Cetinje 73,07
Bar 91,99
Budva 362,40
Herceg Novi 164,99
Tivat 149,65
Kot or 201,91
Ulcinj 56,86
Crna Gora 100,00
95
Annex 4: Pregl ed naj važnij ih projekata od regionalnog znaaj a u fazi pripreme ili realizaci je
Naziv projekta: Regionalni vodovod
Lokacija: Primorski region
Ukupna vrijednost projekta: 81,75 miliona €
Izvori finansiranja: Vlada Crne Gore 35,35 miliona €, Evropska banka za rekonstrukciju i razvoj (EBRD)
18 miliona €, Svjetska banka 6 miliona €, JP RVCP 6,15 miliona €, Balkan investment
0,4 miliona € i Abu Dabi fond 15,85 miliona
Status: U toku završni radovi; ocekuje se puštanje u rad do kraja 2010. godine
Naziv projekta: Izgradnj a postrojenj a za prei šavanje otpadnih voda (PPOV) i kanali zacione
mreže u opštini Nikši
Lokacija: Opština Nikšic
Ukupna vrijednost projekta: 18,5 miliona €
Izvori finansiranja: Evropska investiciona banka (EIB) 15 miliona €; IPA 2008 – 3,5 miliona €
Status: Realizacija u toku; period realizacije – 5 godina.
Naziv projekta: Izgradnj a postrojenj a za prei šavanje otpadnih voda (PPOV) i kanali zacione
mreže u opštini Plj evl ja
Lokacija: Opština Pljevlja
Ukupna vrijednost projekta: 12 miliona €
Izvori finansiranja: EIB-7 miliona €; IPA 2010–3,5 miliona €, IPF-MW 1,5 miliona €
Status: U pripremnoj fazi; period realizacije – 40 mjeseci.
Naziv projekta: Izgradnj a postrojenj a za prei šavanje otpadnih voda (PPOV) i kanali zacione
mreže u opštini Bijel o Polje
Lokacija: Opština Bijelo Polje
Ukupna vrijednost projekta: Cca 7,2 miliona €
Izvori finansiranja: EIB 5,45 miliona €; IPF-MW 1,8 miliona €
Status: U pripremnoj fazi; period realizacije – 40 mjeseci.
Naziv projekta: Izgradnj a kanalizacionog sistema u opštini Ti vat
Lokacija: Opština Tivat
Ukupna vrijednost projekta: cca 11 miliona €
Izvori finansiranja: Donacija Njemacke Vlade, kredit KfW banke, budžet opštine Tivat
Status: Realizacija u toku; završetak radova – 2013.
Naziv projekta: Izgradnj a postrojenj a za prei šavanje otpadnih voda (PPOV) i kanali zacione
mreže u opštini Bar
Lokacija: Opština Bar
Ukupna vrijednost projekta: Preko 26 miliona €
Izvori finansiranja: kredit KfW banke 26 miliona €, budžet opštine Bar
Status: Realizacija u toku; završetak radova – 2013.
96
Naziv projekta: Izgradnj a postrojenj a za prei šavanje otpadnih voda (PPOV) i kanali zacione
mreže u opšti ni Herceg Novi
Lokacija: Opština Herceg Novi
Ukupna vrijednost projekta: cca 25 miliona €
Izvori finansiranja: kredit KfW banke 13,56 miliona €, budžet opštine Herceg Novi 7,09 miliona €, Vlada
CG (konverzija duga) 4,27 miliona €
Status: Realizacija u toku; završetak radova – 2013.
Naziv projekta: Izgradnj a postrojenj a za prei šavanje otpadnih voda (PPOV) i kanali zacione
mreže u opštini Cetinje
Lokacija: Opština Cetinje
Ukupna vrijednost projekta: cca 12 miliona €
Izvori finansiranja: kredit EIB-a cca 11 miliona €, IPF-MW 1 milion €
Status: U pripremnoj fazi; period realizacije – 40 mjeseci.
Naziv projekta: Izgradnj a postrojenja za prei šavanje otpadnih voda (PPOV) za opštine Kotor i
Tivat
Lokacija: Opština Tivat
Ukupna vrijednost projekta: cca 17 miliona €
Izvori finansiranja: kredit KfW-a 15,44 miliona €, budžeti opština 1,72 miliona €
Status: Odabrana lokacija i izvršena eksproprijacija.
Naziv projekta: Izgradnj a kanalizacione mreže u opštini Kotor
Lokacija: Opština Kotor
Ukupna vrijednost projekta: cca 5,1 miliona €
Izvori finansiranja: kredit KfW-a 3,131 miliona €, Vlada CG 1,341 miliona €, budžet opštine 0,6 miliona €
Status: Realizacija u toku; završetak radova – 2013.
Naziv projekta: Izgradnj a regionalne sanitarne deponi je za opštine Bar i Ul cinj
Lokacija: Opština Bar
Ukupna vrijednost projekta: cca 9,8 miliona €
Izvori finansiranja: Svjetska banka 8,2 miliona €, Vlada CG 1,4 miliona €, opštine 0,2 miliona €
Status: U pripremnoj fazi; Ocekuje se da se sa radovima pocene do kraja godine; vrijeme
potrebno za realizaciju – 18 mjeseci.
Naziv projekta: Izgradnj a regionalne sanitarne deponi je za opštine Ni kši, Šavnik i Plužine
Lokacija: Opština Nikšic
Izvori finansiranja: EIB 7,7 miliona €
Status: U pripremnoj fazi; period realizacije – 24 mjeseca.
Naziv projekta: Izgradnj a regional ne sanitarne deponi je za opšti ne Berane, Andrijevica, Plav,
Rožaje, Bijel o Polje, Mojkovac i Kolaši n
Lokacija: Opština Berane
Izvori finansiranja: cca EIB 9 miliona €, IPA 2009 5 miliona €
Status: U pripremnoj fazi; vrijeme potrebno za realizaciju – 24 mjeseca.
Naziv projekta: Put Ri san-Žablj ak
Ukupna vrijednost projekta: cca 120 miliona €
Izvori finansiranja: Vlada CG
Status: Realizacija do kraja godine.
97
Aneks 5
Evropska unija – osnovni pokazatelji
Broj stanovnika Površina
u mil %
Površina
u km2
%
BDP,
tek.cijene,
2007,
mlrd €
BDP/pc,
PPP, 2008,
EU 27=100
EU (27 zemalja) 499,4 100% 4.267.300 100% 12.155,80 100
Austria / Austrija, € (1995) 8,4 1,7 84.000 2 272,6 123,1
Belgium /Belgija, € (1951) 10,8 2,2 31.000 0,7 331,4 113,9
Bulgaria/Bugarska (2007) 7,6 1,5 111.000 2,6 29,4 40,2
Czech Republic/ eška (2004) 10,4 2,1 79.000 1,9 128,3 80,1
Denmark / Danska (1973) 5,5 1,1 43.000 1 227,7 118,7
Germany / Njemaka ,€ (1951) 82,1 16,5 357.000 8,4 2.428,20 116,1
Estonia / Estonija (2004) 1,3 0,3 45.000 1,1 15,5 68,2
Ireland / Irska, € (1973) 4,6 0,9 70.000 1,6 185,8 136,6
Greece / Grka, € (1981) 11,3 2,3 132.000 3,1 228,4 93,9
Spain / Španija, € (1986) 46,7 9,1 505.000 11,8 1.049,80 103,4
France / Francuska, € (1951) 62,6 12,8 552.000 12,9 1.868,00 107,4
Italy / Italija, € (1951) 60,0 12 301.000 7,1 1.539,20 100,5
Cyprus / Kipar, € (2004) 0,8 0,2 9.000 0,2 15,6 96,2
Latvia / Letonija (2004) 2,2 0,5 65.000 1,5 19,9 55,8
Lithuania / Litvanija (2004) 3,3 0,7 65.000 1,5 28 61,1
Luxembourg / Luksemburg, € (1951) 0,5 0,1 3.000 0,1 36,2 271,4
Hungary / Madjarska (2004) 10,0 2 93.000 2,2 101 62,8
Malta, € (2004) 0,4 0,1 300 0 5,4 75,5
Netherlands / Holandija, € (1951) 16,5 3,3 37.000 0,9 559,5 135
Poland / Poljska (2004) 38,1 7,6 313.000 7,3 307,3 57,6
Portugal / Portugalija, € (1986) 10,7 2,1 92.000 2,2 162,9 75,5
Romania / Rumunija (2007) 21,3 4,3 238.000 5,6 92,6 45,8
Slovenia / Slovenija, € (2004) 2,0 0,4 20.000 0,5 90,6 90,7
Slovakia / Slovaka, € (2004) 5,4 1,1 49.000 1,1 70,7 71,9
Finland / Finska, € (1995) 5,3 1,1 338.000 7,9 178,5 115,1
Sweden / Švedska (1995) 9,3 1,9 450.000 10,5 322,3 121,5
United Kingdom/VelikaBritanija(1973) 62,0 12,3 245.000 5,7 2.023,80 117,2
Izvor: Eurostat, 2010;
98
Skraenice
BDP Bruto domaci proizvod
CANU Crnogorska akademija nauka i umjetnosti
CDM Mehanizam cistog razvoja (eng. Clean Development Mechanism)
NAMAs Nacionalno prikladne aktivnosti (eng. Nationally Appropriate Mitigation Actions)
EFW Indeks ekonomskih sloboda (eng. Economic Freedom of the World)
EU Evropska unija
IGK Indeks globalne konkurentnosti
IPA Instrument pretpristupne pomoci
JLS Jedinica lokalne samouprave
GEF Globalni fond za životnu sredinu
IMD Institut za razvoj menadžmenta (eng. Institute for Management Development)
MONSTAT Zavod za statistiku Crne Gore
MMSP Mikro, mala i srednja preduzeca
NRP Nacionalni razvojni plan
RR standard Regionalno razvojni standard
SCF Strateški okvir uskladenosti (eng. Strategic Coference Framework)
SPR Strateški plan razvoja
SRR Strategija regionalnog razvoja Crne Gore, 2010-2014
SWOT Snage, slabosti, šanse i prijetnje
UNDP Program Ujedinjenih nacija za razvoj
UNFCCC UN Okvirna konvencija o klimatskim promjenama

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->