Broj grupc

lzmijenjeno
Povijesno
Novo
Periodni sustav_ elemenata
I"
I1A IIIB IVIl Vll vm vim Vll! III liB lilA IVA VA VIA VlIA 0
I,' I1A lIlA IVA VA VIA VIlA vm III lIB III \l
[VB VB VIB VIIB 0
--------- 2
II
__1_0080
[
'
) .
Li Be
6.9..jl
. It 1",
INa Mg I
3 4 5
(;'
7 8
"
d
10 11 12 13 14 IS 16 17 18
[Tel
5 i -t;'---i -)- S -,----'9 -- --"lO-
j

B I C I N 0 F No
10.81 IS.9.<N:
AI Si P S CI Ar
I 22.98')8. .0{- -----.---- ",., __ ,_, _
1]9 20 II n lJ N
[K Ca Sc Ti V Cr Mn' 1
__ .m.08 . I .';5
I" • • • ., u
I
'6 " ,,'-""Ii
;e Co Nl eu :
22_
[I
j !4U 15 16 17 1&
,\2.06 JSA'd! l'H48.
3"\.1536
_ .. ... __ li'
i Rb Sr Y Zr tNb Mo I Tc
..y'J8 9059 91 H 'I
So 57 n 7J 7.; 1 75
i Cs Ba La * Hf Ta I W l' Re
,131.9055 ..._ .. I g385 _18& 2
r
B7 88 89 104 lOS [lO6: J
Fr Ra Ac :Unq Unp Unh
l 1 £271 _ (l_:!l _U
b2
)_ __
..
[S
'
-* Ce

H 45 % 47
(u
Rh Pd Ag
1-07 l%A 10'/ .$68
" " "
79
)5
lr Pt Au
• ,0.2 J9U2 )<)509 196. 9665

.'--_.-
(
,
1
1 51 52 U 54
In i Sf) Sb Te 1 J Xe
__
g '1'1 Pb I B, Po At Rn
20
. 8' J 82 83 IH 8.5 I so
S9 j J7 207 1 ; 208 9$()6 (210) mOl, I!U) J
-r' .
J" ,LJ _ _ __ 1 __
L-
+-- ---- p
fEr fr:n VI) r 1','Ui
1&z.5D 17l.0--I
: - .'ty--" r r J
;Jl __ L (251\ ; i!54'1
-.- f -.---.-------..
,Ai' c, ,2.
i) (} ,; ;;;
I,· ""
1 ,I
"
-/---
,.- ..
0
f:}
I be'
F-d
;;...
;:;-
>-l
r.J'1<
N.
::
(j

z
R. .....
<
39 qj-I12+


t:l.. >

J"
l"'l
trJ
0
-
:;0
--
n_
N
-
\0
..
\0
>
.....
-J
==
::
'"'
t) .
.. l"'l
aa
1:1)
'"'

.....
..::
(j
0-
",'
_. \:l'
2
::l

.....
(l)
::::
N.
;:;,
N

t""

"- \
----. ': "'''',- ---,
....
n.

"'-0


n_


g
r
u Tuzli, odlukom Komisije za izdavanje odobrenja za upotrebu udzbeni-
ka, bra] 03-125/96., ad 23.02.1996. godine, odobrava upatrsbu zbirke "Zadacl iz opste
hemije za students RGF-a"
Recenzenti:
Prof. dr. Munira Mazalovic, Medicinski fakultet u Tuzli,
Prof. dr. Ranka Kubicek, Tehnoloski fakultet u Tuzli.
Korektor:
Mensura Salameh, prof. hemije, Gimnazija "Mesa Selimovic", Tuzla
Stampa:
DOD HARFO-GRAF
Jzdavac:
Rudarsko-geoloski fakuftet, Tuzla
Sponzor:
SZR BONY, Tuzla
]
I
1
!
SADRZAJ
PREDGOVOR
1. FIZlCKE VEL1CINE I JEDINICE . .1
VELlCINSKl RACUN ' ............. 5
2. MASA A TOMA I MOLEKULA. MOLARNE VELIClNE 9
3. SVOJSTVA GASOVA.. . .. 20
4. STRUKTURA A TOMA. HEMIJSKA VEZA.. . ... 27
STR UKTURA A TOMA .. . .. 27
ELlTKTRONSK4 KONFIGUR4CJJA . 28
PERIODNI SISTE'v! ...... 30
HEMJJSKA VEZA.. . .33
TALASNO-MEH4NICK4 PRJRODA KOVALENTNE VE1E.. . .35
5. SASTAVSUPSTANCE(TVARI) ......... .41
EMPIRJJSKA FORMULA SPO.L4 . . ....... .46
ZADACII1 ORGANSKE HElvfIJE.. . .. .50
6. KONCENTRACIJA RASTVORA . .56
RAZRJEDIVANJE R4STVOR4. 61
7. HEMIJSKE JEDNACINE. REDOKS-JEDNAC1NE 71
8. IZRACUNAVANJE POMOCU HEMIJSKIH JEDNACINA 80
ZADACII1 ORGANSKE HEMlJE.. . ...... 97
9. HEMIJSKA RA VNOTEZA .. 105
BRZlNA HEMJJSKE RE4KClJE ..................................... 105
KONSTANTA RA VNOTEZE.. ..' .. 1 06
LE CHATELIER-OV PRINGP.. 109
RAVNOTEZA URASTVORIMAELEKTROLITA. 112
PRODUKTTOPIVOSTI.. . . .................. . ... 114
JONSKl PRODUKT VODE.. .. .......................................... 120
10. OSMOTSKI PRlTISAK. . . .............. 130
11. ELEKTROLlZA.. . . . ... .135
12. TERMOHEMIJSKE JEDNACINE ... 139
KANTONALNO TAKMIC.ENJE IZ HEMlJE UCENIK4
SREDNJIH SKOLA.... . 144
LlTERATURA.. 147
DODATAK. ..148
PREDGOVOR
. Ova je studentima fakulteta a moze
konsno POSIUZltI 1 UCelllClITla srednjih Skala posebno llcenicima' ...
d
" I 'h .. ' gunnazlJe,
me .ICIllS {C 1 emlJske skole. Autori su se trudili da Zb' k da·
. ..... \.ll£.ClJ lr e JU asnove za
.. onJentaCIJU, da sto veei broj uradenih primjera i zadataka
bude u struke. U Zb!fCl se i broj zadataka 1Z organske hcmije.
u prirodnim naukama, a stekla ga je
k\ pnstupom. proucavanJa Taj pristup se sastoji u
kOhCll1a: promjena i niza drugih fizickih
veiIcma, preracunavatlje 1 povezlvanje pomocujednacina.
U ZbUCI sma posebnu painju posvetili novom pristupu racunanja u heme
koje se racunanje. S vremcnom su se u herniji ustalila dva
na, i tome slieno, povezan je s:
I Il!lhoVih jcdinica. Takav naGin racunanja
tc:ko se. maze na i treba ga izbjegavati. Drugi nacin
t.em:lJl .. hemlJa, jednak je racunanju II fizici, a
omogllcav,a 1 zadataka (veJicinski racun).
v • amost 1 dobrog sporazumjevanja medll raznorodnirn
strucnJaclma USIOVlO Je 1 neke medunarodne dogovore a to d .
. d' . v • , su ogovon 0
velicinskih jednacina. Medlltim tradicija je
bIla SUVlse Jaka I JC no:-? Zakon 0 mjernim jedinicama (koji je
za. upotreb? u blVSOJ od L januara 1981 godine) uzrokovao
do yelicinskim jednacinama u hemiji.
Jedmlca (Sl) pnhvatila je i Medunarodna unija za Cistu i
pnmJellJcnu he1lllJU ( lUP AC)
U. Zbirci su yodje,dnako koristeni termini, kao npr. disoc\jacija i joniz.acija.
I. tvOPI:'Ost 1 produkt i proizvod, jedinjenje i spoj, itd.
TeZl ObllJczeru su zVJczd1col11. Na kraju knjige dati su zadaci sa takmicenja
srednJoskolaca iz hemije, 1997 godine.
1. FIZICKE VL'LICINE I JEDINICE
Pod veliCinom se podrazumjeva sve one sto se maze kvantitativrio mijenjati.
VeliCine koje karakterisu fizicke pojave ili odreduju svojstva supstance nazivaju se
fizicli.e velicine. To su na primjee duzina, masa, temperatura, energija, koliCina
supstance, koliCinska koncentracija itd.
Svaka iizicka veliCina ima svoju brojnu vrijednost i odgovarajucu
jedillicu. Kada kaierno daje duiina stoIa 1,2 m onda mama kakvaje stvama duiina.
lzostavimo Ii jedinicu u toj jednaCini, ana gubi svoj snllsao.
A sto znaci izmjeriti neku fizicku velicinu? ZnaCi uporediti je sa velicinom
. istc vrste koja je uzeta za jedinicu. U nasem prirojeru duzina je 1,2 puta .
jedillice za duzinu, 1 m. Pisanje brajlle vrijednosti bez odgovarajuce jedinice je
besmisleno.
Tokom razvoja naukc i tehnike upotrebljavan je velila broj jedinica, raz1i6t
u raziicitim zemljama. Tokom vrcmena nastaia je prava zbrka u njihovom poimanju i
preracullavanju, te se ukazala potreba cia se uspostavi neki sistem za sve zemlje
.
12. IIlilostva fizickih vclicina mogu se izdvojiti neke od njih kao osnovne
tizickc vcliCine. Iz njih se mogu izdvojiti sve ostale, izvedene fizicke velicine.
Skup osnovllih i izvedenih jedinica tini sistem jedinica. Na 1 L generalnoj
konferenciji za mjere i tegove, odrzanoj 1960 godine u Parizu prihvacen je
Mcdunarodni sistem jedinica, skraceno S1. On se sastoji od sedam osnovnih
jedinica za sedam osnovnih fizickih vcliCina, Te jedinice su medusobno povezane i
obuhvataju sva podrucja nauke i tehnike (vidi prilog na kraju knjige).
Danas je niz znacajnih medunarodllih organizacija prihvatio SI:
Medunarodna organizacija za cistu i primijenjeuu hemiju (IUPAC), Medunarodna
organizacija za Cistu i primijenjenu ti7iku (IUPAP), Medunarodna organizacija za
standardizaciju (ISO) itd. U bivsoj Jugoslaviji SI je usvojen 1976 godine, kada je
donesen Zakon 0 mjernirn jedinicarna i mjerilima, sa rokom pocetka upotrebe od 1.
januara 198] godine.
Osnovne veliCine i jedinice SI kao i odgovarajuce oznake date su u tabeli na
kraju knjige.
Sve osnovne jedinice strogo su definisane na osnoVu medunarodnih
dogovora. Definisaccmo neke od lljih (Sl.list RBIH, 14/93):
l\'lctar je duzina puta koji svjetlost prede u vakUUl11U za vrijerne jednog 299
792 458-og dijela sekunde.
Kilogram je jedinica mase., a jednak je masi medunarodnog pratotipa
kilograma koji se cuva u Sevru kad Pariza.
Kelyin je termodinamicka temperatura koja je jednak.a 11273,16
lcrmodinamicke temperature trojne meke vode.
Mol jc koliCina supstance koja sadr:h toliko clementarnih jedinki koliko ima
atoma u 0,012 kilograma ugljika C-I2.
Napomena: Elelnentarne jedinke mogu bili alomi, molekuli, joni, eiektroni i
druge cestice.
. Pomocu sedam osnovnih fizicklh veliCina mogu se izvesti sve ostale
IZvedene velicine, koristenjern jednacina koje ill povezuju sa ostalim veliCinama
Na primjer, mjema jedinica za masenu koncentraciju izvedena je iz relacije
m
y=-
V
kg
a odgovarajuca jedinica je:
m
3
. i izvedene SI jedinice su kohercntne jedinice. Preracunski faktor
lih Jedinica je jednak jedinici. Na osnovne jedinice su metar (m' i
a iz:ede.ne kg/m.
3
itd. Osnovne i izvedene jedinice su
Jcdmlcc u uzem smlslu 1 kratko ccmo ill zvatI SI jedinice.
Nije ,do:'?ljno jednu jedinieu. 1z prakticnih razloga sc
osnovmh 1 lzvedemh Jedlmea SI konste vee iIi manje jediniee, decimalnc SI
JcdmJce .
. Za se simbolom prefiksa koji izraiavaju
koliko Je ncka Jedmlca veea lIt manJa od osnovne, odnosno izvedene jedinice
(koherentne Jedinice).
U tabeli na kraju knjige date su oznake i vrijednosti prefiksa_
Prefiks se pise zajedno sa jedinicom. Na primjer: 1 kPa"" 1 0
3
Pa 1 em = IO-
2
m
I
3 10-6 3 1 3 3 3 ' ,
em = rn,ldm=lO"m,ldm =lO'm,lmC=IO,3C,lMPa=IO"Pa
Oa da su izmedu ostalih dopustene i jedinicc: 1 i (litar) ;:;:; 1 dm
3
i
1 bar = 10- Pa (pog1edaj na kraju knjige).
ZNACAJNE CIFRE
. Kada u zadacima racunamo sa mjernim podacima, tatnost rezultata
mora se ravnati prema broju znacajnih (pouzdanih) mjesta sto ga imaju
podacl.
Pri sabiranju i oduzirnanju trcba u rezultatu zadrZati onoliko cifara koliko
ima broj sa na.imanjim brojcm cifara. Na prirnjer:
0,146 + 2,1 + 0,56 + 2,86 2,8.
Pri nmozenju i dijeljenju brojeva treba u rczllitatu zadrZati onoliko cifara
koliko ima braj sa najmanjim brojem cifara. Na primjcr
5,36·0,8 = 4,504
Pri diz3IUu na kvadrat i kub potrebno .ic u rezultatu zadrZati .bnoliko eifara
koliko ih ima u osnovi. Na primjer:
3,28
2
= 10, 7854 10,8.
Pri vadenju kvadratnog (i kubnog) korijena vaii i510 pr:J'\i'Io. Na primjer:
.j86 = 9,237 9,3
2
Ova preporuka ne zadovoljava pri racunanju sa relativnim atomskim i
molekulskim rnasarna.
Vrlo male i vrlo velike mjerne podatke cesto je prakticnije izraziti
pomoi'll potencije od 10. Na primjer: a) 1000 = 10', b) 52000 = 5,2-10
4

Ako je broj manji od 1, pisemo ga kao potenciju s negativnim eksponentom.
Na primjer: a) 0,001 = W-
3
, b) 0,00012 = Evo jos nekoliko primjera:
a) 0,000014 m' = 1,4 '10
5
m
3
.
b) 0,0043 molll = 4,3 '10.
3
moln,
e) 101300 Pa= 1,01310' Pa,
d) 300000 000 mls = 310' mis,
e) 0,00000021g1l=2,llO"gIl.
PRIM,fERI
Primjer 1: Osnovna jedinica za masu je I kg. U hemiji se najcesce koristi
decimalna jedinica I g (gram)
Masu rastvora od 5 g izraziti U osnovnoj jedinici pomocll potenClje od 10.
Rjdlcnje:
m = 5 g = 0,005 kg= 5,10" kg.
Primjer 2: S1 jedinica za zapreminu je 1 m
3
. Dozvoljena je upotreba
jedirrice litar (I), koja se najcesce koristi u hemiji. 11 = 1 dm
3

Zapreminu rastvora od 150 em
3
izraziti u : a) m
3
; b) 1.
RjeScnjc: a) Zaprenlinu izraienu u em'treba izraziti u m
3
.
Racunamo:
1 em:= 0,01 111 "'" 10'2111
1 em
3
:= (l0-2
m
i "'" 10-
6
m
l

V -= 150 em
3
::;:: 150·10-6 m
3
= 1,5.10"4 m
3
.
b) Zapreminu izraienu u em} treba izraziti u litrima (1). Znamo daje
1 1= ] dm
3
. Racunamo:
I em = 0,1 dm = 10" dm
1 em' = (l0" dm)' 10" dm'
V = 150 ern' = 150·10,3 drn' = 0,15 dm'
V=0,151.
Primjer 3: Gustina tvari (supstanee) definise se kao odnos mase i
m kg
L:'lpremine, p:::: --. S1 jedinica za gustinu je U hemiji se najcesce koristi
V m'
decimalna jedinica -g- odnosno !.
dm
3
!
Gustin; rastvora od 1,2 -g-
cm
3
izraziti u: a)_k_g , b) _k_g_, e)_If. .. , d)!L
m} dm
3
dm
3
1
3
b) 1O-'kg
em
3
" 10 3dm
3
'dIn
3
.
Zapaiaffio da su gustine izraiene u glem
3
i kgldm
3
brojno jednake.
d) S obziroru daje 1 dm' II, to je
!.
1
Primjer 4: SI jedinica za pritisak je paskal (Fa). U herrtiji se testa koristi
gecimaina jedinica kilopaskal (kPa). Dozvoljenaje i upotreba jedinice bar
(J bar 10
5
Pal.
o. atmosferski pritisak iznosi 1,013 bara. Izraziti taj pritisak u:
a) mlhbarllna (rubar), b) paskalima, e) kilopaskaJima, d) megapaskalima (MPa).
Rjdenje:
a) I bar 1000 rnbar,
p 1,0!3 bar 10 13 rubar,
b)
1,013 bar 1,013-10
5
Pa,
cJ
1,013.10
5
Pa =' 1,013·10' kPa = 101.3 kPa,
d) 1 MPa = 10' Pa .
1,0J3.10
5
Pa 0,1013 MPa.
Primjer 5: Izraziti u SIjcdinicama:
a) pritisak: 1 bar, 20 rubar, 30 kPa i 15 MPa.
b) zaprerninu: 20 em
3
, 3 dm
3
, 60 mI, '
e) gustinu 1,4 glm', 1250 gil, 1,06 kgldm', 1,8 glrui.
Rjc.senje:
a) 10
5
Pa; 2·10' Pa; 30·10' Pa; 15.10
6
Pa.
b) 20 em' = = 2.lO·
5
m
3
; 3 dm' 3·lO" m'; 60 ml = 60 em' =
60·10-6 rn
3
= 6.10,5 m
3
,
c) 1,4 g/em' = 1,4·lO·
3
= 1,4.IO'kglm';
1250 gil 1250·1O"kg/IO"m' 1250 kg/m';
1,06 kg/dm' = 1,06 kg/lO"m' 1060 kg/m';
1,8 g/ml = 1,8·10' kg/m' 1800 kg/m'
Postoje i bezdimenzionalne velieine, tj. veliCine Gija je jedinica broj 1. Na
primjer, kaicmo da je braj molekula N = 10
22
.
4
Bezdimenziolna veliCina je i maseni udio sastojka A,
meA)
weAl
m
gdje je m - masa uzorka.
Nekaje na primjer, maseni udio kuhinjske soli u rastvoru 0, 103. To znati da
u rastvoru 100 g ima 3 grama soli. Takve se veliCine cesto izraiav ju u postocima
(%), promilima (%0) iIi u dijelovima ppm:
%=001=10-
2
'Yoo 0 001 = 10"

U nasem primjeru ma.seni udio je:
weAl 0,03 = 3 % = 30 'Yo" JO 000 ppm.
VELICINSKI RACUN
I
Odnosi medu fizickim veliCinama izraiavaju se S fiZiC
r
l
1 velicinama i
jedinicama. Takvo racunanje se naziva veliCinsko_ K 0 se racuna s
fizickim veliCinama pokazacemo na nekoliko primjera:
Primjer 1: Zapremina rastvora je V = 120 amasa 20 g. K;lika je
gnstina rastvora?
Rjdcnje: Gustina rastvora se izracunava iz relacije:
m 220g
p=-
V 120 em'
g
1,83--, .
em
Napomena:Clkoliko rezultat ielimo izraziti u S1 jedin'ci onda lema
decimalne jedinic.e pretvoriti II osnovne:

, m}'
Primjer 2: Zapremina rastvofaje V = 150 eru' a gustina 12 g/em' Kolika
je masa rastvora?
, Rjelenje: m = P'V !,2g/em"150 em' 180 g.
5
Primjer 3: Ako je zapremina idealnog gasa 13 l, pritisak 0,98 NfPa,
temperatura 24°C, kolikaje koliCina molekula u tom gasu?
Rjescnje: Aka zelirno rezultat dobiti u SI jedinicama onda polazni podaci
moraju biti u SIjedinieama.
V=131=U.l0'm',
p = 0,98 MPa = 0,98'10'Pa = 9,8'IO'Pa
T= 273 + 24 = 297 K
n""'?
pV 9,8.IO'Pa.13.10"'m'
n = ,._- "" 5,16 mol.
R T 8,314 J/molK·297 K
ZADACI
1.1. Izrazite 5 pomocu potencije od 10:
0) 1230 g, b) 22540 em', e) 985600 Pa, d) 0,0027 g, e) 0,000062 m'
R: a) 1,230'10' g, b) 2,2254'10' em), c)9,856'10' Pa, d)2,7 '10"g, e) 6,2 'W"m
3
1.2. lzrazite u 81 jedinici, s pomocu potencije ad 10, sljedece mase: 0,00325 g ,4,23
t, 0,054 mg.
R: 3,25' kg, 4,23'10
3
kg, 5,4'10.
8
kg.
1.3. masu od 19 u kg, rng i tAg. Rezultat prikazite kao poteneiju od broja 10.
R: 10'] kg, 10' mg, 10
6

1.4. Izrazite pritisak gasa od 12000 Pa u: kPa, MPa i barima.
R. 12 kPa; 0,012 MPa; 0,12 bara.
1.5. VodeCi racuna 0 znacajnim eifrarna pomnoiite ove brojeve: a) 4,8'2,1 L b)
OJ13·204 c) 0,0323'0,21.
R: a) 10,128", 10, b) 6,1, c) 0,0068.
}\"apomena: U krajnjem rezultatu vaian je braj a ne braj decimalnih mijesta.
1.6. Treba naCi kolienik ad: a) 12,48 i 0,312, b) 4,53 i 2,0.
'. R: a) 40,0, b) 2,3
1.7. Ponmozite ove brojeve, pazeCi na pouzdana mjesta: 2,21 '0,3, b) 2,02-4,113.
6
R a) 0.7, b) 8,31.
1.8. Koliki je kolicnik brojeva, pazeCi na pOllzdana mjesta: a) 0,032 : 0,004, b) 97,52
.2,54.
R: a) 8,0, b)38,4
1.9. Izrazite zapreminu rastvora od 1 dm
3
u: Ill
3
, em
3
, mm
3
, 1, dl, ml,i )11.
1.10. Zapreminu rastvara od 2 em
3
jzrazite u : m!, dm
3
, I i m
3
.
R: 2 ml, 2·!O·'dm
3
, 2·10,31, 2·!O·6m3
1.11. Izrazite u SIjediniei pritisak gas od: 986 mbara, 7 bara, 321 kPa
R: 9,8· 10
4
Pa, n0
5
Pa, 3,21·10' Pa.
1.12. Zapremina rastvara je 250 m!, a gustina 1,02 glem '. Kolika je m{lsa rastvara u
gramima i kilogramima?
R m = 255 g"" 0,255 kg.
1.13. Masa rastvoraje 1 kg, a gustina 1,1 g/cm
3
. Kolikaje zapremina rastvara?
R: V = 909 enl
3
= 0,9091.
1.14. Kad se dijele istovrsne velicine (ve!icine koje se mOb'll izraziti istim
jedinicama) dobiju se bczdimenzionalne velicillC. Izraz.ite vrijednosti ovih jedinico'
. 31)3/'
a) glkg, b) mglkg, cJ d) 1Iem ,e) mIll, em m.
R: a) 0,001, b) 10.
6
, e) 10", d) 1000, e) 0,001, I)
1.15. U rastvoru mase m = 50 g rastvorena je 2 g kuhilljske soli. Koliki je maseni
udio u: postotcima %, promilima 0/00, dije10vima u milion (ppm),
R: 4 % = 40 %0 = 40000 ppm
1.16. Izrazite zapreminu rast\'ora od 1,2 m
3
u: dm
3
,cm
3
,Ttun
3
Rezultat izrazite kao
potenciju broja 10.
1.17. Profek{a koliCina elekticiteta u kulonima (C) moie se izraziti fwo proizyod jaCine struje
11 ampen"ma (1).i vremena proticanja u seklll1dama (I). Koliko elel.1ricil('[a prolekne kroz
p"resjek pyovodnika za 6 soli ako je jaCina scruje 5 A 7

7
1.18. Elementamo naeiektrisanje, Ij. naelektrisanjejednog eiektrona, iznosi 1,6.10.
19
C. Svaka
kaliCina elektriciteta moze se izraziti kao cjelobrofni umnoiak elemenlame koliCine
elekrticitera: q = N-e, Koliko elementarnih naelektrisanfa odgovara kolieini elektticileta od
jednog kulona ?
1.19, Gustina 67 % nitratne kiseline iznosi 1,49 gicm
3
, a zapremina 1 ml. Kolika je masa Cisle
Kuehne?
R: m(.4) = 0,938 g.
8
2. MASA ATOMA I MOLE KULA.
MOLARNE VEL/CINE
Stvarna masa pojedinaCnih aloma je vrlo mala. Izraiavanje njene mase u
kilogramima nije prikladno. Mase tako malih cestica mnogo tacnije se rnogu
medusobom uporedivati nego preracunavati u jedinice rnase. 2ato je i dogovoreno da
se mase atoma izraiavaju prema masi neke druge cestice, Pojam reiatiYnih
atomskib masa prvi je uveo J.Dalton 1803 godine a kao atomska jedinica mase
izabralla je masa najlakseg atoma tj. atoma vodika. Aka je npr, relativna atomska
masa kisika 16 to znati da jc masa atoma kisika 16 puta veta ad mase atoma vodika.
Nakon otkri6a masenog spektrografa i izotopa fizicari i hernicari su kao
atomsku jedinicu mase izabrali sesnaestinu mast atoma kisikovog izotopa 160, Sto je
davalo tacnije rezultate, a 1961 godine kao atomska jedinica mase je izabrana
dvanaestina mase atoma ugljika-12 i dobila je naziv unificirana atomska jedinica
mase,u:
Njena vrijednostje : mil = u = 1,66057.10'27 kg.
Relativna atomsk'l masa Ax- nekog atoma odreduje se prerna unificiranoj
atomskoj jedinici mase. To je neimenovani broj koji predstavlja broj unificiranih
atomskih jedinica mase, odnosno braj koji pokazuje koliko je puta masa atoma veca
od jedne unificirane atomske jedinice mase.
Masa jednog atoma se ouda i:z..racunava kao:
rna:::: Ar·u,
a relativna atomska masa kao:

u
Primjcr 1: Kolike su mase atoma vodikovog izotopa IH i almninija At ?
Relativne atomske mase su : Ar(H) 1,0078 i Ar(Al) 26,9815.
Rjdenje:
mCH) Ar('H)-u 1,0078'1,6606.10.
27
kg 1,673,10.
27
kg,
m(AI) Ar(Al)·u 26,9815.1.6606.10.
27
kg 4,480.]0"26 kg.
Primjer 2: Prirodni bakar je smjesa 69,17 % izotopa "Co cija je . Ar
62,929 i 30,84 % izotopa Cija je A.r = Kolika je relativna atomska masa
prirodnog'bakra ? Kolika je ta masa u kilogramima ? .
9
Rjdcnje:
x, 0,6917
Ar, 62,929
0.3084
Ar2": 64,927
Ar=? rna=?
Ar"" Xl,Ar1 + X2,Ar
2
"" 43,528 + 20,023 =: 63,55,
ffi, Ar,u 63,55,1,6606,]0,27 kg 1,055,10,25 kg,
Relativna moickulska rnasa, Mr, nekog jedinjenja (spoja) je takodc
neimenoyan broj koji nam pokazuje koliko je puta masa molekula iIi fommIske
jedinke nekog spoja veea od unificirane atomske jedinice masc. Ona se dobije kao
zbir relativnih atomskih masa atoma koji cine molekulu (formulske jedinke) log
spoja. Masa molekule je:
odakle se relativna molekulska rnasa maze definisati kao:
Mr:;;;:;mm.
u
Primjer 1: Kolikaje relativna molekuiska masa fosfatne kiseline H]PO,,?
Rjdenje:
Sastav fosfatne kiseline prikazuje formula, sto znaci da molekul sadrZi 3
. atoma vodiko, 1 atom fosfora i 4 atoma kisika. Posta je Ar(H) 1,0078, Ar(p)
30,9738 i Ar(O) 15,9994 ondaje:
Mr(H3P04) 3 Ar(H) + Ar(P) + 4 Ar(O) = 97,9951.
Za prakticno racunanje moze se uzeti Mr;:;: 98.
Primjcr 2: Izracunaj:
a) masu jednog molekula CO
2
b) masu fonnulske jedinke Na2S04
Rjdenje:
a) Prema jednacini, masa jedne molekule je
ffim(CO,) Mr(C0
2
)·u
Relatlvna molekulska masa C0
2
je
Mr(C02) l·Ar(C ) + 2·Ar(0) 1,12 + 2,16 = 44.
Uvrstavanjem u predhodnu jednacinu dobi\'amo
mm(CO,) 44,1,6606·]0'27 kg = 7,3·]0'26 kg.
b) Masajedneformulske jedinke natrij-sulfataje:
mm = (Na2S0,) Mr(Na,SO,)·u
Relativna molekulska masa je:
'Mr(Na,SO,) 2·Ar(Na) + l.Af(S) + 4·Ar(0) = 2'22,99 + 1·32,06 + 4·16 = 96,06.
Masa jedne formulske jedinke je:
mm 96,06, ],6606, 10'27 kg = 1,595,10'" kg.
10
KoliCina supstance (tvari) ,n
To je velicina koja je proporcionalna broju jedinki koje ulaze II sastav neke
supstance, Pod jedinkom se podrazumjeva broj atama, molekula, jona ... Na prirnjer,
jedan atom vodika H, 20 molekula vadika H
2
, hiljadu rnalekula vode H
2
0, 3 jona
Braj jedinki oznacava se sa N.
SI jedinica za kolicmu supstanse jc mol. Mol je ana kolicina supstance koja
sadrii toliko jedinki koliko ima aloma u 0,012 kg izotopa ugljika 12.
Broj jedinki N i koliCina supstance (tvar) n mcdusobno su proporcionalne
veheine:
gdje je N
A
- Avogadrova konstanta. Ona predstavlja broj jedinki 11 kolicini
supstance od jednog mola.
To znaGi da u 12 grdma ugljika-12 ima 6,022-10
23
atoma ugljika.
Primjer 1: Koliko atoma ima u bakamoj kugJici koja ima 0,3 mola cistog
bakra?
Rjesenje:
Broj atoma bakra povezan je sa koliCinom bakra prema jednaCini:
N(Cu) = n(Cu),N
A
N(Cu) 0,3 mol.6,Q22,10" 1,807-10" .
Kugliea sadrii 1,807-10" aloma bakra.
Primjer 2 : Kolika je koliCina molekula koja sadrZi 2,3· i024 molekula
cUll101a ?
Rjdcnje: Kolicina molekula u uzorku zadanog broja molekula je:
N(etan ola)
n(etan ola) =-
A
Uvrstavanjem zadanog podatka i poznate vrijednosti Avogadrove konstante
dobivamo:
n(etanola)
2,3.10
24
6,02,10"
Uzorak sach-zi 3,82 mola etanola.
3,82 mol.
11
lViolarna masa, M
To je masa kolicine sup stance ad jednog mola. Molama masa jc brojno
jednaka relativnoj molekulskoj masi odnosno relativnoj atomskoj masi prema izrazu :
M Mr·glmol Ar·glmoL
Dokaz.- Masa jednog molekula je Ill
m
= Mr·u. Takode masa kolicine
supstance odjednog molaje M::::: NAom
m
. Zamjenom dobijemo:
M == :Mr·NA·u "" Mr·6,022·10
23
mor
1
,l,66·1O-2?kg "" Mr·1Q-3 kg/mol = 1v1r·g1moL
Prema definiciji molama masa supstance Aje:
m(A).
neAl
SI jedinica malarne mase je kilogram po molu (kg/mol). Najcesce se karisti
dedrnalna SI jedinica gfmol.
Molarnu masu supstance abieno ne nalazima u tablicama vee je dobivamo
iz relativne atomske mase odnosno relativne molekulske masc, prema poznatoj

Primjer I: Kolika je molarna masa H20, H,SO" NaC!, Ag, AI, Pb, CO
2
?
Rjescnjc: Molarne lnase se odreduju iz relativnih molekulskih odnosno
atoIllskih masa. lz tabliea izracunavamo da je Mr(H,O) 18,016, Mr(H,SO.)
98,07, Mr(NaCI) 58,S, Ar(Ag) 26,98, Ar(AI) 26,98, Ar(pb) 207,2,
Mr(C02) = 44. Kada rclativne atomske mase odnosno molekulske mase izrazimo u
g/mol dobicemo molame mase:
gdJe je:
M(H
2
0) 18,016 glmol, M(H,SO,) = 98,07 glmol, M(NaC!) = 58,5 glmol,
M(Ag) = 107,87 glmol, M(AI) = 26,98 glmol, M(Pb) 207,2 glmol,
M(Co,) 44 glmo!. '
Prema definiciji kolicina supstancc, odnosno mola, moterno pisati da je:
m N
n=-=--,
M NA
m masa supstance, M- molarna rnasa, N- braj jedinki (atoma, molekula, jona .. ),
N
A
- Avogadrova konstanta.
Molarnu masu M je najprakticnije izraziti u glmol, te se i masa
supstance m najceSce izraZaya u gramima.
Primjcr 2: Za neku hemijsku reakciju potrcbno je 0,4 mala srebo-nitrata.
Koliko je potrebno' odvagati grama te soli?
Rjdcnje:
n(AgNO,l = 0,4 mol
?
12
Iz jednacine kOja definise molarnu rnasu potrcbno je naCi relativnu
molekulsku masu: ',,-
Mr(AgN0
3
) j·Ar(Ag) + I·Ar(N) + 3·Ar(0) 107,9 + 14 + 3·16 = 169,9
Molarna masaje M 169,9 glmo!.
m(AgNO,) = 0,4 moH69,9 glmol
m(AgNO,) = 67,96 g
Potrebna masa srebro-nitrataje 67,96 g.
Primjer 3: Izracunati kolicinu supstance u 10 g: H, H
2
, O
2
, NaCl.
Rjdenjc: U tablicama nalazimo da je:
ArCH) = 1,008, MrCH,) = 2,016, Mr(O,) = 32, Mr(NaCl) 58,5
Malarne mase su
A(H) = 1,008 g/mol, M(H
2
) = 2,016 glmol, M(O,) = 32 glmol, M(NaC!) =
58,5 glmol.
KoliCine supstance su:
m
n(H)=---
M(H)
109
1,008 gl mol
9,92 mol,
109
niH,) = ------ = 4,96 mol,
'- 2,016 gl mol
n(O,) 0,312 mol,
32glmol
10 g ,
n(NaCI)=- --=0,l71mol.
58,5 gl mol
Primjer 4: Izracunati koliCinu supstance i braj jedinki u 1 kg vade i 1 kg
zeljeza.
Rjesenje: Broj jedinki (molekula) u 1 kg vode izracunavarno na sljedeCi
naCin:
m(H,O) = 1000 g
M(H,O) IS glmol
n(H,O)='1
N(H,O) =?
m 1000 g
n = - -- , 55,55 mol
m 18g/mol
N(H,O) NA·n 6,022·10
23
mor
I
55,55 mol 3,345·10",
KoliCina jedinki (atoma) u 1 kg zeljeza je:
m(Fe) 1000 g
n(Fe) --= ----- 17 9 mol
M(Fe) 55,85 gl mol '
13
Broj jedinki (atoma) u 1 kg zeljeza je:
N(Fe) = n(Fe)·NA = 17,9 mol·6,022-10" mOrl = 1,078·10'5
Primjer 5: U boci ima 5 kg metana. Koliko ima molekula metana u boci?
RjeSenje;
meCH,) = 0,5 kg = 500 g
N(CH,) =?
1z jednacine koja defmise kolicinu supstance:
m N

M NA
slijedi da treba nab relativnu molekulsku masu i molarnu masu metana:
Mr(CH
4
) = Ar(C) + 4·Ar(H) 12,01 + 4·1,008 16,04.
Mo!arna masa metana M(CH,) = Mr(CH.,)·glmo! 16,04 glmo!.
Broj rnolekula metanaje:
'00
m ) g -1,872.10".
M 16,04g/mo!
Primjer 6: Kolika je rnasa zlata i cinka koje odgovaraju broju od 2.10
20
atoma?
Rjdenje:
NeAu) = NeZn) = 2.10
20
atoma
m(Au)
m(Zn) ?
Da bi nash mase zlata i cinka treba prvo naci njihove molarne mase.
M(Au) Ar(Au)·glmo! = 196,966 glmo!
M(Zn) = Ar(Zn),glmol 65,38 glrno!
Posta je kolicina supstance n::::!E.. andaje:
M NA
m(Au) N(Au) M(Au) 2 .10
20
, 196,966 g/mo! 0,0654 g.
N A 6,022 ·10" mo!'l
m(Zn) = N(Zn) M(Zn) = 2 .1020 65,38 g/ mol 0,0217 g.
NA . 6,022. 10
23
mo!'l
!4
Molarna zapremina Vm
To je zaprernina kolicine supstance od 1 mola. Prerna defmiciji molarna
zapremina supstance A je:
V (A)
VeAl d
m = n(A) , 0 nosno
gdje je zaprernina kolicine supstance n.
SI jedinica molarne zapremine je m
3
fmol. Najcesce se koristi decimalna 5.1
jcdinica odnosno limo! ( 1 1 = 1 dm\
Vrijednost molarne zapremine zavisi od temperature i pritiska Sto narocito
dolazi do izraiaja kod gasova.
1 mol idealnog gasa pri standardnim uslovima (273,15 K i 101325 Pa)
zauzima zapreminu od 22,41 odnosno 22,4·10·
3
m
3
.
V m e = 22,4 IImol
Primjer 1: Izracunaj zapreminu amonijaka pri standardnim uslovima aka je
masa amonijaka 80 grama.
Rjdenje:
Iz jednacine koja
. amonijaka
definise molamu zapreminu nalazirno cia je zaprcnrina
n(NH))·Y
rn
o
Za izracunavanje zaprenrine potrebno je znati kolicinu amonijaka koja se
maze izracunati lZ poroate mase amonijaka:
n NH m(NH,) = 80g = 4,70 rna!
( )) M(NI')) 17,03 g/mo!
Y(NH
3
) 4,70 mo!·22,4 mor
l
!05,28 L
Pri standardnirn uslovima 80 g amonijaka zauz.ima zapreminu od 105,28 1
Primjer 2:
a) Koliko ima moiova i molekula, pri standardnim uslovima, u 1 litru: H2,02 i
CO,?
b) Kolikaje odgovarajuca masa?
Rjesenje:
V m = 22,4 lfmol
Y= il
M(H,) 2,016 glrno!
M(O,) 32 glmo!
MCCO,l 44 glmo!
11""7
!5
a) Braj molova je:
0,0446 mol,
II
22 4 ! / ! 0,0446 mol,
, ,IDO
n(CO,) 0,0446 moL
B
'lkl" N
roj mo e u a lzracunavamo iz n ::: - odakle je'
N
A
.
N(H,) n(H,)·N
A
0,0446 mo!·6,02H0
23
mol" 2 86.10
22
N(O,) 2,68.10
22
, . "
N(CO,) 2,68·]022
Na istoj tempemturi i pritisku iste zapremine gasova imaju isH broi
molekula odnosno mala va. J
c) Masu izracunavamo izjednaCine: n;:;; odnosno ill == n·M
M .
m(H,) niH,) 0,446 mol·2,016 glmo! 0,09 g,
m(O,) 0,8 g,
m(CO,) 1,96 g.
Pri.mjcr 3: Kolikaje malama zapremina vade na temperaturi 4
D
C a kolika
olova' Gustma vade na 4'C je 1000 a olova 11400 kglm
3
'
RjeS:cnje:
p(H,O) = 1000
p(Pb) 11400 kglm' 11400 gil
M(H,O) = 18 glmol
M(Pb) 207,2 gimoL

V",(Pb) ?
P dfi· .. ·V V
rema e llllCljl m:::: -; treba naei braj molova i odgovarajlleu zapreminu,
konkretue podatke za zaprerninu V i masu m, izvodimo fonnule za
izracllnaVanjC molame mase: '
16
m . m
n=- 1 p:::::-
M c ... V·
Zamjenom u gornju jednaCiuu dobijemo da je molama zapremina:
M

p
Molama zapremina vade i olova je:
HO
_ M(H,O)_18glmol 00811 I
Vm ( , )- p(H,O)- IOOOgll ,I rna
V limo!
m 'p(Pb)'
ZADACI
2.1. Koltka je rnasa:
a) jednog prosjeellog atoffia kalcija Ca i magnezija J\1g,
b) prosjecnog molekula kisiY.a O2 i vade H20,
c) prosjecne fonnulske jedinke Na2C03 i natrij-hlorida NaCl?
R: a) 111;,(Ca) Ar(Ca)·u 6,66.10.
26
kg; 1l1,(Mg) 4,04.10·
26
kg.
b) mm(O,) Mr(O,l'u 2,65·lO''' kg; mm(H20) 2,99·lO''' kg.
c) 111,,(Na,C0
3
) 1,76.10.
25
kg; l11
m
(NaCl) = 9,70.lO'
2
'kg.
2.2. Kolikaje molarna masa atoma :
a) CI, b) Cu, c) N, d) K, e) Ph.
R: a) Ar = 35,45, M 35,45 glmol; b) Ar 63,55, M 63,55 glInol; c) Ar =
14,01,
M = 14,01 glmol; d) Ar = 39,10, M 39.10 glmol; e) Ar = 207,2, M 207,02
glmo!
2.3. Izracunajte relativnu molekulsku masu i molamu masu: a)
NaOH, b) nitratne k1seline HNO" c) Fe(OH)3, d) NH,OH, e) AhO" f) H,.
R a) Mr 40,00, 1\1 40,00 glmol; b) Mr 62,01, M 62,01 glmol; c) Mr
106,85, M 106,85 glmol; d) Mr = 53,49, M 53,49 glmol; e) Mr" 101,96, M =
101,96 glmol; f) Mr 2,016, M = 2,016 glIllO!
2.4. U jednaj celiji crijevllog baciia ima 150 mmol jona K+, Izracunaj broj jona kalija
u jednoj celiji.
R: n 0,15 mol; N 9,03·10".
2.5. Koliko ima molova i atoma u 19 allUllil1ija, antirnona, hroma,silicija i bora?
R: 0,742 mol AI, 4,4f.l0
23
atoma AI; 0,164 mol Sb, 0,98.10
23
atoma Sb; 0,385 mol
Cr, 2,32.10
23
atoma Cr; 0,713 mol S1, 4,29.10
23
atoma 51; 1,85 mol B, 10,83.10
23
atoma B.
l7
2.6. Koliko grama srebro-hlorida treba odvagati aka nam je patrebno za ncku
reakciju 0,4 mola AgCI?
R: 57,3 g AgCl
2.7. Koliko molekula ima u 1 m
3
vode, ako je gustina vode 1000 gil?
R: n 55555,5 mol, N 3,34· 1028 molekula
2.8. Koliko molekula ima u 1 g nitrogena, 10 mg metana i 5,3 g CO
2
?
2.9. Izracnnajte masu uzorka koji sadrzi a) 1,5.10
15
atoma 2n; b) 1,64.10
24
moiekula
1,; c) 3,2.10
23
aloma He, d) 4,1.10
23
molekula etana? '
2.10. Izracunajte ukupan broj molekula u rastvorn koji je doblven mjesanjem 3,2
mola H
2
0 i 1,5 mala CH)CH
2
0H.
2.11. Elektrolizom NaCI dobiveno je 15 grama Cistog Na. Koliko atoma ima u
dobivenom uzorku Na?
H ' 9.10
23
/",.J, .
,,'.- \.
!,tl7- Gustina NaOHje 2130 gIL Kolikaje molarna zapremina NaOH?
H 0, ° 188 llmol.
2.1.3. Izracunajte masu,broj mol ova i molekula u 2 1 vode prj ODe. Gustina vode je 1
g/cm
3
.
R: 2000 g, Ill,! mol, 6,69'10
25
.
2.14. lzracunati koliCinu tvari u: a) 3,45 g Na; b) 10 t MgCO,; c) J 2,425 mg cr;
d) 1,0 kg H,S04,
R: a) 0,15 mol; b) 1,186·J0
5
mol; c) 3,5·10" mol; d) 10,19 mol.
2.15. Koliko sejedinki nalazi u 1 g I-hO, Q,12 molova Zn i 0,005 molova Ca
2
+?
R: 3,346.10
22
molekula; 7,23.10
2
atorna; 3,01.10
21
jona,
2.16. Izracnnati molekulske n19-se sljedeCih jedinjenja: erG}, KAI(S04)2,12
H
2
0, Si0
2
_
R: 100; 478,38; 60,09.
18
I'
I
2.17. Kolikaje masa II azota i hiora pri standardnim uslovima?
R: 1,25 g azota, 3,15 g hlora.
2.18. "Masa kisika u celicnoj bod iznosi 1,6 kg. Kolika bi bila zapremina pri
standardnim uslovima? Koliko ima molova i molekula kisika?
R: 50 molova, 3,01·10" molekula, 11201.
2.19. Zapremina zraka u uCionici pri standardnim uslavirna iznosi 200 m
3
. Kolika je
masa zraka i koliko ima molekula zraka? Prosjecnamolama masa zraka iZ1105i 28,9
g/moL
organska hemija
2.20. Kolika je masa prosjecnog molekula: a) etina C,H2, b) metanola CH,GH, c)
etanola C,H,OH?
H a) 4,32·10'26 kg" b) 5,32.10,26 kg, c) 7,32.10.
26
kg.
2.21. Kolikaje rnolama masa ovih ugljikovih jedinjenja: a) etana C2H6, b) benzena
C
6
B", c) etanske (sircetne) kiseline CH3COOH, d) saharoze CI,HOlO
,
,, e) gltikoze
C
6
H
12
0
6
.
R: a) M 30,0 glmol; b) M 78,05 glmol; c) 76,03 glmol; d) M 342,17 glmol;
e) 180,09 glmo!
2.22. Koliko molova ima u: a) 2 g metana CH" b) 50 g fenola CJ150H, c) 80 g
metan-kiselille HCOOH, d) 40 g oktadekan (stearinske) kiseline C"H,COOH.
H a) n 0,125 mol; b) n 0,532 mol; c) n 1,38 mol; d) 0,158 mol
2.23. Koliko molekula ima u jednom gramu sljedeCih ugljikovih jedinjenja-
a) butana C
3
H
lO
, b) hlormetana CH}Cl, c) CHr O-
CH
3
d) proponona (CH
3
hCO, e) allilina CJl5NH" f) glicina H2N-CH2COOH
R: a) mol, b) mol, c)
mol, d) mol, e) mol, ;
f) mol,
2.24. Izraeunajte zaprerninu koju pri standardnim uslovima zauzima: a) 1 g metana,
b) 5 g propana, c) 4 g etina (acetilena), d) 9 g butana.
Ha) 1,41; b) 0,511; c) 861; d) 0,391.
2.25. Koliko molekula pri standardIJ.im uslovlma ima u-100 ern): a) etana, b)
etina?
R: a) mol, b) islo; c) iSIO. Zasto"
19
30 SVOJSTVA GASOVA
Stanje gasa odredeno je njegovom zapreminom V, pritiskorn p i
1emperaturom T. Uslovi pri kojirnaje pritisak gasa 101325 Pa (norrnalni atmosferski
pritisak) i temperatura 273,15 K nazivaju se standardnim usiovima i obiljezavaju se
po iTo_ JedoaCina koja pokazuJe povezanost tih vc1iCina., za odrederlU koliCinu gasa n,
naziva se jednacina gasnog stanja.
a gasove Cije stanje mozemo opisati tom jednaCinolll zovemo idealnim gasovima.
Konstunta R sc naziva univerzalna gasna. konstanta i iznosi R = J/mol·K.
Odnos termodinamicke temperature T i Celzijusove temperature t, poznat je
iz fizike:
T 273,15 + t.
Ako Sf U jednacini stanja jednaCina) zapremina
izrazi u litrima (1 1 ::: 1 dm ) onda se pritisak moze iZr8ziti u kPa. Posto je 1 1
hiljadu puta manji od 1 m
3
i 1 kPa hiljadu puta veta jedinica od 1 Pa onda se
proizvod dijela odnosno l11ultiplajedinice S1 kompenzuje:
Hilla = 1O-3
m
3_10
3
Pa = mJ·Pa
U tabeli 1 su date jedinice SI i decimalne jedinice za veliCine koje se
najcesce koriste u hemiji.
I
OZllaka I
Decimalna jedinica koja se
VeliCina Jedinica S1
najvise koristi U hemiji
pritisak p
I
Fa
. kPa
zapremina m'
.

V
.
tem2cratura T K
·1
-
masa I
kg m
. g -
n{asa (
M kg/mol glrnol
1-' .
i
gustma 0 kglm
3
I
gil kglrn'
Da ne bi bilo konfuzije pri racunanju fl·eba biti dosljedan pri njihovo]
upotrebi. Posto je u hemiji prakticnijc zapreminu izntiavati u litrima onda se
pritiSlik mora izraziti u kPa. Takodc je prakticnije moIamu m.iSU izraziti u gfmol
i tada se masa trcba izraziti u gramimn a gustina u gil. ImajuCi to na umu neee biti
zabunc.
Daltonov zakon parcijalnih pritisaka gasova glasi: Ukupan pritisaJ.;.
smjese gasova jednai{ jr zbim pal"x:ijalnih pritisllka komponenata)
P=Pl+P2+PJ+·
1z Klapejronove jednaCine moz.e se izraclU1ati gustina gasa p:
20
POSto je rn!V gustina, ouda je:
pM

rn RT

VM
Iz te relacije se moze izrdcunati molama masa gasa. Takode iz navedene
jednaCinc se uocava da sc pri stalnoj temperaturi i pritisku gustine dva gasa odnose
kao njihove molame mase.
Iz te jednaCine se izraclmavaju tzv. reilltivne gustine (najcesce u
odnosu nu primjer 2).
Primjer 1: Izracunati vrijed...tlOst univerzalne gasnc konstante R.
RjeS:enje: Za n = lmol gasa, R = pvrr. Aka uz.memo standardne uslove
temperature i pritiska To i Po zapremina 1 mola idealnog gasa je Vo=22,4 1. Tada je:
3
101325Pa.22,4l29 10-
3
.
R = Po Vo _________ _ 8 314_
1
_
To 273.15 K ' mol K .
Primjer 2: Kolike su relativne 6'1J.stine gasa vadika Hz, CO2 i CO U odnosu
na zrak?
Rjdenje:
M(zrak) 28,9 glmol
M(H
2
) = 2 glmol
M( CO
2
) 44 glmol
M(CO) 28 wmol

p,
A.io relatii--TIu gustinu oznaCimo sa D onda je:
21
_ Mr(R2 ) _ 2 _ 0 0692
D(R 2) - Mr(zrak) - 28,9 - ,
Mr(C0
2
) 1,52
Mr(zrak)
D(CO) Mr(CO) 0,97,
Mr(zrak)
Uocavamo cta su vodik i ug1jen(II)-oksid "laksi" od zraka, a ug1jen(lV)-
oksid teii. Odnos molarnih masa jednak je odnosu relativnih molekulskih masa
le stoga nismo pisali jedinice pri izraeunavanju.
Primjcr 3: Gustina gasa na temperaturi 15"C i pritisku 101,325 kPa
iznosi 1,86 gil. Kolikaje molama masa gasa?
Rjesenje:
T 273 + 15 298 K
P 101,325 kPa
p 1.86 gn
Md
RT
p
Zamjenom dobijemo:
M _, 1,86 g/l,8,314 J Imc1 K ·298 K 44 g/mo!.
101,325 kPa
Primjer 4: Odredite relativnu molekulsku masu gasa aka 0,686 dm
3
gasa
pri 27'C i pritisku 8,10
4
Pa ima masu 0,748 g
Rjescnje:
V = 0,686 dm' 0,6861
T = 273 + 27 300 K
P 8·10' - 80 kPa
111 '" 0 748 g

22
V .lIl.RT
PM'
M mRT 0,748g· 8,314 J Imc1· 300K _ 34 g/mol; 3'4'
pV 80 kPa ,0,6861
"I
Primjer 5: Iznad katodc, pri elektrolizi vodc, izdvaja se gas vodjk pri
temperaturi 25°C i pritisku 101,3 kPa. Izdvojena zapremina vlaznog gasa je 46 em
3
.
Aka je parcijalni pritisak vodene pare na toj temperaturi 3,17 kPa odredi parcijalni
pritisak suhog vodika i broj molova snhog vodika.
Rjdcnje:
lO1,3kPa
p(H
2
0) 3,17 kPa
T - 273 + 25 298 K
V 46 cm
3
- 0,046 I
p(H,) - ?
n(H2) "" ?
Ukupan pritisak vlainog gasa je:
p p(H,) + p(H,O),
p(R,) p - p(H,O) 101,3 - 3,17 = 98,13 kPa.
98,13kPa·O,046I =OOOI8mol
8,314J/mol K 298K '
Primjer 6: Atrnosferski zrak sadrli 21 % kisika. Koliki je parcijalni pritisak
kisika? Ukupan pritisakje puk "" 101,3 kPa.
Rjdcnje:
P 0,21 Pill< = 0,21,101,3 kPa 21,27 kPa.
Primjer 7: U sudu 7..apremine 10 I nalazi se smjesa gas-ova sastavljena od
3.2 g kisika; 4,2 g azota i 0,88 g ugljik(IV)-oksida na temperaturi 25°C Izracunali
parcijalne pritiske svakog gasa i ukupan pritisak gasne smjese.
Rjdcnje:
m(02) 3,2 g
meN,) 4,2 g
!U(CO,) = 0,88 g
273 + 25 298 K
JO 1
prO,) ?
p(N,) ?
p(C0
2
) -?
Za izracunavanje pritiska potrebno je iz.racunati kolicine gasa:
23
1 bara?
v = II
(0 )
_ m(O,) _ 3,2g
n 2 -----
M(O,) 32 gl mol
O,l mol,
m(N
2
)
n(N,) --- 0,l5 mol,
M(N,)
n(CO,)
I
, mo.
M(CO,)
Parcijalni pritisci Sll:
RT
p(O,) n(O,)- 24,82 kPa,
V
peN,) 37,22 kPa,
p(CO,) 4,96 kPa,
Primjer 8: Koliki je broj molekula u jednoj litri azota pri 20
D
e i pritisku od
Rjdenje:
p= I bar = J0
5
Pa= lOOkPa
T = 273 + 20 = 293 K
N-?
Posta je n "" iz jednaCine gasnog staIua nalazimo cia je:
N
A
"
N
P V -RT, odnosno
NA
pVNA IO'kPa ,I I ,6,022 ,10
23
mol-I =2,47,1022molekula
RT 8,]14J/moIK·29]K
ZADACl
3.1. Koliku zapreminu zauzin1a 1 g amonijaka Nf.h, butana C;H
10
,
ugljikCIV)- oksida i sumpor(IV)-oksida nat,emperaturi 20"C i pritisku liS kPa,
R: 10,6 I; 1,25 I; 0,]61; 0,481; 0,26 L
3.2. Koliku masu ima 1 m
3
meta.Tla CtL na temperaturi 25°C i pritisku 3 tv1Pa?
R: m = 19,4 kg,
24
3.3. Jedan gas ima zapreminu 3 m} kad pritiska 150 kPa, a drugi 3,4 1 kad pritiska 3
tvfPa. Oba gasa imaju istu koliCinu od 3 mala. Kolike Sll im tennodinamicke
temperature?
R:T= 18000K; T=409K.
3.4. Koliki broj mol ova pri temperaturi od 20
u
e ima gas koji kod pritiska 20 mbara
ima zapreminu 40 m
3
?
R: n 0::; 32,9 mol.
3.5. lednim udisajem u pluea udu 2 1 hladnog zraka ad 15°C. KoUka je zapremina tog
zraka pri temperaturi Ijudskog tijela od 37°C i istom pritisku?
R: V=2,151.
3.6. Elektiolizom vodenog rastvora NaCI dobijeno je 2 I Cistog hlomog pmskavea
(smjesa vodika i hlora) pri temperaturi od 25°C i pritisku 1,5 bara, Koliko ima
molova i molekula u tom praskavcu?
R: n = 0,121 mol; N = 7,28·10" molekula.
3.7. Najsavrsenijom vakuum-telmikom moze se gas isprazniti iz prostora tako da
astane ako 1000 molekula u cm
3
. Kojem to pritisku odgovara pri 20°C?
3.8. Iznad vade je skupljeno 200 mi kisika pri 18°C i 100 kPa. Preracunajte
zapreminu skupljenog kisika na standardne uslove.
a) uzevsi U obzir pritisak vodene pare koji na toj temperaturi iznosi 2,063 kPa,
b) zanernarivsi pritisak vodene pare.
R: a) b)V=185,2em
3
3.9. lzracunajte pareijalne pritiske i ukupan pritisak smjese od ] g vodika i 13 g azota
u posudi zapremine 60 I pri temperatun od 29] K.
R: p(H,) = 60,9 kPa; p(N2) = 20,3 kPa; p 81,2 kPa,
3.10. Zapremina vlafuog vodika koji je sakupljen iznad vade pri pritisku od 98 kPa i
temperaturi od 24°C iznosi 45,3 em
3
. Odrediti zapreminu suhog vodika pri istom
pritisku i temperaturL Pritisak vodene pare na toj temperaturi iznosi 2,983 kPa.
R: V = 43,9 ern
3
3.11. Izracunati masu:
a) 2 dm
3
metana na M5°C i pritisku od 1,2 h1Pa,
b) 1,2 dm' H, na 200"C i pritisku 200 kPa;-
"e) 3 50 em' N, 'na _150°C i pritisku Oct 50 MFa.
R: a) 17,2]4 g; b) 122,06 g; e) 479,16.
25
3.12. Celicna boca zapremine 50 dm
3
sadrij azot na t:= 22°C i pritisku od 100 MPa.
NakaH izvjesnog vremena ustanavljeno je da u boci vladaju aVl uslovi: temperatura
27°C i pritisak 6,5.10
4
kPa. Izracunati masu azota koja je ispustena iz boce.
R: 20,597 kg.
3.13. Relativna gllstina nekog gasa u odnosu na vodik iznosi 32. Izmcunati broj
molekula u 10 g tog gasa.
R: 9,41.10
21
molekula.
3.14. Koji je od sljedeCih gasava: mctan, CO
2
i S021aksi od zraka? Kako tete izvr5iti
proracun?
R: Metan. Izracunavarno relativnu gustinu u odnosu fla zrak, Cija je prosjecna
relativna molekulska masa 28,9.
3.15. U sudu zapremine 10 dm
3
nalazi se 72 % kisika i 28 % hetija. Koliki su
parcijalni pritisci ako je sastav smjese dat u zapreminskim procentima. Smjesa sadrii
ukupno 2 mala gasova. T"" 283 K.
R: p(O,) 338,8 kh, p(He) 131,7 kPa.
3.16. Odredi koj! su od navedenih gasova laksi od zraka i koliko puta: F
2
, NH), CRt,
NO,i CO.
R: NH3, CH" CO.
3.17. SvijetJeCi gas ima sljedeCi zapreminski sastav: 48 % vodika, 35 % metana, 8 %
CO, 4 % etana, 2 % CO
2
i 3 % azota. Naei relativnu gustinu prema zraku
R: 0,40 1.
3.18. Lahko isparljiva organska tecnost u gasovitom stanju, pri temperaturi 100°C i
pritisku 100 kPa, zauzima zapreminu od 55 mI. Ako je masa uzorka 0,24 g naei
molarnu maSli.
R: M 135 glmoL
3.19. Na tcmperaturi 39,SoC i pritisku 97,5 kPa 0,64 I nekog gasa ima masu 1,73 g.
Kolikaje molarna masa tog gasa? Kolikaje relativna molekulska masa?
R: M = 71 g/mol; 71
3.20. Izracllnati molame mase hloroforma i acetona ako se zna da 500 m1 njihove
pare na temperaturi 90°C i pritisku 14,7 kPa imaju mase: hloroform OJ91 g, aceton
0,14 g.
R: M(hloroform) 119,5 glmol; M(aceton) 58 glmal
Uparedi sa tablicnim podacima za rnalarne mase. Napisi formule hloroforma i
acetona i njihove nazive po IUPAC-u ..
26
4. STRUKTURA A TOMA. HEMIJSKA VEZA
STRUKTURA ATOMA
Atom je najsitnija cestica elementa koja maze hemijski reagovati Izgraden
je ad atomskog jezgra i elektronskog omotaca. Jezgro atoma sastoji se ad protona i
ncutrona.
Proton je cestica sajedinicnim pozitivnim nabojem (naelektrisanjem):
Kazemo daje nabojni broj protona 1+. Masa mirovanja protonaje:
fip 1,007276 ·U 1,67HO·
27
kg.
Neutron je neutralna cestica i nna masu priblifuo jednaku masi protona:
Ill, 1,675.10.
27
kg.
Elektronski omotac izgraduju elektroni. Elektroni su ccstice (;iji je naboj
q "" odnosno nabojni hroj Masa elektrona je zanemar1jh:a u odnosu
na masu atoma.
Atomje definisan atomskim i masenim brojem, _

gdje je: X - simbol hemijskog elementa; Z - atomski broj i predstavlja broj protona u
jezgru atoma; A - maseru broj i predstavlja zbir protona i u jezgru atoma:
A Z+ N(n).
Primjer 1: Izracunaj broj protona, neutrona i elektrona u atornu z1ata

Rjdenje: Atomski hroj Z pise se ispred simbola elementa lijevo dolje j
oznacava broj protona u jezgru atoma i broj elektrona u atomu. U nasem primjeru je
braj protona i broj elektrona:
z N(p) N(e) 79.
Maseni broj piSe se ispred simbola elementa lijevo gore i jednak je zbiru
protona i neutrona u jezgru atoma.
U nasem primjeru je broj neutona
N(n) A - Z 197· 79 Jl8.
27
Hemijski element je skup, svih atoma koji imaju isti broj protona u
jezgru, D. isti atornski broj Z. Atomi jednog hemijskog elernenta mogu imati
razliCit broj neutrona u jezgru pa prema tome i razliCit maseni broJ Kaz.erno cia jedan
element una Vise izotopa. Na primjer vodik ima tri izotopa:
;H(prolij), Svaki od njih ima po jedan proton 11 jezgri, ali
razliCit braj neutrona. Izotopi su atomi elementa sa istim brojem protona
l
a
razliCitim brojem neutrona.
Primjer 2: Koliko ima 11 1 g U: a) atoma, b) protona, c) neutrona, d)
elektrona?
Rjdcnjc: a) Broj atoma se izractmava na osnovu paznate kolicine unill8
(poglavlje 2):
gdje je koliCina:
m 19

M 238g/mol
0,0042 mol,
a broj atoma:
N(a) 0,0042 mol ,6,022.10
23
mor' 2,53·10
2I
.
a) Svaki atom mana ima Z = 92 protona. Ukupan broj protona u 1 g urdlla je:
N(p) "'" 92.2,53.10
21
= 2,33.10
13
.
b) Svaki atom urana ima NI "'" A - Z = 146 neUlrona. Ukupan broj neutrona u 1 g
uranaje:
NCn) 146,2,53,lO" 3,69,10"-
c) Broj elektrona u 1 g uranajedllakje ukupnom broju protona j iznosi
NCe), 92.
Ukupan broj elektrona u 1 g urana jednak je ukupnom broju protona
NCe) 2,33,10
23
,
ELEKTRONSKA KONFIGlJRACIJA
Prema Bohr-ovom modelu atoma vodika elektroni se krecu' oko jezgra
atoma u strogo odredenim orbitama u kojima ne zrace energiju. Elektronske orbite su
b.,\'antiziranc, tj. moguce su sarno one orbite za koje je moment irnpulsa m·y·rjeclnak
cjelobrojnom umnosku Planck ..ove konstante,
28
gdJe je
h
mvl'
2n'
III - masa elektrona, v - brzina elektrona, r - poluprecnik orbite, n - cio pozitivan
broj koji sc naziva glavni kvantni broj i h - Planck-ova konstanta.
Svaku orbitu karakterise odredeni nivo energije koji raste sa veliCinom
poluprccnika odnasno kvantnog broja n. Atom emituje iii apsorbuje energiju samo
pri prclasku elektrona iz jednc stacia name arbite u drugu.
E1ektroni u atamu se mogu nala?iti samo U odredenim kvantnim stanjinn
Stanje najruze energije atoma naziva sc osnovno stanjc. Za atom vodika to je stauje
sa n '" 1. Ostala stanja za atom vodika (n "" 2,3,4 ... ) su pobudena. stanja, U
osnovnom stanju elcktron je najbliic jezgri moma. Elektroni koji imaju isti K"\!anmi
broj n pripadaju istoj Ijusci.
Prema talasno-mehaniclwlll modelu atoma elektrollu se pripisuju talasna
Syojstva ( de Broglie) i teoretski se maze predvidjeti sarno vjerovatnoea da data
mikrocestica (elektron) bude registrovana u datom stanju. U mikrosvijetu nemqguce
.ie istovrcmcno odrediti polozaj i impuls cestice (Heisenberg-ov princip
neodredenosti).
lednaCina koja opisuje kretanje cestice, talasno-korpuskulame prirode, je
Schrodinger-ova talasna jednacina. model atoma predvida tacnc
vrijedllosti za poluprecnike dozvoijenih orbita i energije eiektrona u atomu, a talasno-
melllmicki model odreduje samo vjcrovatnoeu da se elektron nade U odrcdenom
dljclu prostora. Bohr je uveo pojarn arbite, a talasno-mehanlcki model pojam
orbita!e koje nisu putanje, vee odredeni dijelavi prostora oko jezgra u kojima se
mogu naCi elcktroni (sa \jerovatnocom %).
Pojam orbitaie se moz,e shvatiti kao elektron rasplinut u elektronski oblak a
orbitala predstavlja najvecu gustinu elcktronskog oblaka u razrllm dijelovima
prostora oka atomskog jezgra. Sa aspekta talasne mehanike Bohr-av model znad cia
se prcdvida najvjerovatnije rastojanje elektrona u jednoj od moguCih orbitala.
Karakteristike orbita1a i staHje elektrona u atomu odredeni su kyantnim
brojevima, Postoje cetiri kvantna broja:
Glavni kvantni broj (n) odreduje prostomu velicinu orbitale i glavlli nivo
encrgije. Atomi do sada poznatih elemcnata U osnovnorn stanju imaju elektrone Ciji
su nivo! energije odredeni vrijednoscu glavnog kvanmog broja n -= 1,2,3,4,5,6,7 sto
odgovara slojevima K,L,M,N,O'p,Q.
Orbitalni (azjmutni) kvantni broj (l) odrcduje prostomi oblik orbitc i broj
podljuski u a moze imati vrijednosti 1 := O,1,2,,, .. .(n-l). Za iSlo n energija
podljuski raste sa 1. Na primjer, u drugoj Ijusci (n:= 2) mogu postojati dvije podljuske
(1 0 i 1 I), a u cetvnoj IJusci cetiri podljuske (I 0, I I, 1 2, I 3).
Obiljeiavaju se oznakama: 1 0(5), 1 ICp), I 2 (d); I 3 (1).
_Magnetni kvantni broj (m) odreduje orijentaciju orbite U odnosu na
odredeni pravac i broj orbitala u pojedjnim podljuskama. Za data 1 m moze imati
vrijednosti ad do +1, odnosno ukupno 21-+ 1 vrijednosti. Na primjer, za 1 "".0 (s)
postoji sarno jedna orbitala: za 1 = 1 (p) postoje tri orbitale (-1, 0, + l), kaje Sil
orijentisane (p:;., Py, pJ, nonnalno jedna na drugu.
Kvantni hroj spina (m.J uslovljen je obrtanjem elektrona oke svoje ose i
ima dvije vrijednosti: + 12 i liS (testiee sa polucijelim spinom zovu se fennioni),
Prema PauH-evom principu islJjuccnja, ni dva clektrona u atomu ne.
mogu imati sva cetiri kvantna broja [sta. Zato u jednoj orbitali, sa k','antnim
brojem 11, 1 i ill mogu biti najvise dv8. e!cktrona Ciji su spinovi (smjerovi obrtanja)
29
suprotni. Na osnovu principa izracunavamo da je maksimalan broj orbitala u
podljusci 21 + 1, au Ijusci n
2
. Maksimalan hroj elektrona u jednoj Ijusci jc 2n
2

Elektronska konfiguracija pojedinih elemcnata prcdstavljena .ic opstim
izrazom nl\ gdjeje: n glavni kvantni broj, 1- azimutni (orbitalni) kvantni braj, x
broj elektrona u podljusci.
Primjer 1: Kolikije maksimalan broj elektrona-u
RjcScnje: Za N-Ijusku glavni kvantni broj je n=4, Maksimalan broj
elektronaje 2n2 = 32.
Primjer 2: ProCitajte oznake: a) 3 S2, b) 2 p6
Rjesenje: a) Prema opstoj oznaci nY', znaGi da se u M-Ijllsci (n = 3) i
podljusci (I 0) nalaze dva elektrona.
aJ U L-Ijusci (n 2) i p-podljusci nalazi se sest elektrona.
Primjcr 3: Kolike su vrijednosti orbitalnog i magnetnog kvantnog broja rn
ako je glavni kvantni broj n = 3.
Rjesenje: Za n 3, I 0, 1,2, m 0, ±I, ±2.
Primjer 4: Kolika maksimalno u L-Ijusci ima' a) podljuski, b) orbitala, c)
elektrona?
RjeScnje:
a) Broj podljuski jednak ,ie glavnom kvantnom broju. Posta je n = 2, postoje
dvije podljuske: s-podljuska i p-podljuska (I I).
a) prema Pauli-evom principu izracunavamo da je broj orbitala ( sa kvantnim
brojem n, I, m) jednak n
2
U L-ljusci (n 2) ukupan brej orbitale je n
2
4 ito:
- s-podljuska (I 0) irna 21 + I 1 orbitalu (2s)
- p-podiJuska (1 I) ima 21 + 1 3 orbitale (2p,,2p,,2pj.
b) U jednoj orbit.li mogu biti maksimalno dva elektrona (koji se razlikuju po
spinu), pa je u L-Ijusci maksirnalan broj elektrona 2n2 := 8.
OBJASN.lENJE PERIODNOG SISTEMA
Elementi su u periodnom sistemu poredani po rastucern atornskom broju. Pri
objasnjeruu periodnog sistema koristimo se: Pauli-evim principom i principom
minimmna energije. U tom smislu se definise i flundovo praviio: dva elektrona nc
mogu zauzimati istu orbitahi dok sve orbitale te podljuskc (podnivoa) ne sadrie
po jedan elektron. Dodatni elektron uvijek ide u onu orbitalu koja ima manju
vrijcdnost n + 1, a aka druge imaju i to onda ce e1ektron ici u
orbitahi koja ima manji kvanti broj ll.
30
Primjer 1: NapiSite elektronsku kOnfiguraciju prvih pet elemenata
periodnog sistema elcmenata i mognee kvantne vrijednosti kojc imaju njihovi
elektroni.
RjeSenje:
lH: Is1. Atom vodika se sastoji ad protona tije je naelektrisanje e+, oko kajeg kmZl
elektron c·.Taj sc elektran U osnovnom stanju nalazi u K-Ijusci i okaraktcrisan je
kvantnim brojevima : n = 1, I = 0, m = 0, m. = l/z_
2He: Is2 Drugi elektron u K-Ijusci ima suprotan spin. Sa helijumom je K-ljuska
popunjena, Kvantni brojevi su: n:= 1,1 = 0, m = O. m,,= + Y2,- Y2.
3Li: ls22s1. Sljedeci elektron ee iei u i to najniii energetski Divo 1 = O(s).
Njegovi kvantni brojevi su: n = 2, I = 0, m = 0, Ills = \12.
,Be: 15
2
2s' los jedan clektron ide u L-Ijusku i I-podljusku, pa se od predhoctnog
razlikuje sarno po spinu (m, -1/2).
sB: Is2 25
2
.. Novi elektron ide u 1= 1, m = 1, ms "" Y2.
Primjer 2: Napisite elektronsku konfiguraciju ostahh e1emcnata druge
peri ode,
Rjdcnje:
6C: Is2 2S2 Sesti elektron ide u py orbitalu a ne u Px u kojoj vee ima jedan
elektron (u skladu sa Hundovim pravilom).
7N: Is2 2S2 Sedmi elektron ide u
gO: Is2 28
2
Tek osmi elcktron popunjava PK-orbitalu.
9F: Is2 25
2
2p: U jednu orbitalu mogu stati maksimalno dva clektrona
koji sc razlikuju po spinu. 05ta1a je nepopunjena jos pz-orbitala.
H!Ne: neonom je popunjena L-ljuska u koju moze stati
maksimalno osam elektrona. SljecteCi, 11 elektron ide u (n = 3).
Kada nije potrebno naglasavati koja je od triju elcktronskih 2p-orbitala
zauzeta, tada se clektronska konfiguracija 'npr. neana, maze pisati:
Is' 25' 2p6
Primjer 3: sematski, P0l1'10Cu strelica, elektronsku konfiguraciju
prvih pet elemenata perioctnog sistema. Koristite primjer 1.
31
RjeScnje: Elektronske konfiguracije aloma mogu se prikazati
strelicama. Strelice suprotnog smjera pokazuju da elektroni imaju suprotnc spinove.
Na taj naCin je posebno pogodno objasnjavati veze izmedu atoma u molekulu.
Obicno se stre1icama pokazuje sarno posljednji elektronski sIoj koji je odgovoran za
llspostavljanje hemijske veze.
lH lIJ
Is
2He: [E]
Is
3Li :
IBl
Is
lIJ
2s
4Be:
00
Is 2s
5B:
0 LLLD
Is 2s 2p
dopunite !
dopunitc t
Primjer 4: Elektronska konfiguracija ugljika i azota prikazana .Ie sematski-
strelicama. Dopunite semu za kisik, fluor i neon. Koristite primjer 2.
Rjdcnje:
,C: [E] IHlt It I
]
Is 2s 2p
N , . [E] [Hit It It I
Is 2s 2p
sO:
01 I I
9F:
01 I I I I
lONe:
OUrLJ
*Primjer 5: Napisati e1ektronsku konfiguraciju argona, kafija, ka/cija i
skandija.
RjeScnje: U periodnom sistemu elemenata vidimo da se sa argonom'
popunjava treea perioda, Eleklfonska struktura je:
lsAr:ll 21 2l3l 3p6. Ukupno 18 efektrona. Za tfe!:U pefiodu (n = 3) moguce su
podljuske: s(1 = 0), p(l = f), d(l = 2). SljedeCi elektron moie ici na 3d-orbitalu
Iii 4s-orbitalu. Kvantmi brojevi za 4s-orbitalu su n "'" 3 if"'" 2, te je n -+ f = 5.
Kvantni brojevi za su n "" 4 i f = 0, te je n + ! = 4. Elektron ce fCi 11
urbilaiujer ima niiu a konflguraclja dobivenog elementa kalija'c;e bitl.·
32
l.i 25: 3l4/.
SLjedeb elektron ide [aka de u 4s-orbitalu i razlikuje se ad predhodnog po spinu, Ie
taka orb/[ala 4s poscqje popunjena.
20Ca: 1121 2l3.1 3p6 41.
Sljedecem elektronu se opel pfuiaju dvije mogI/enosti: ili da ide 11 4p-orhitalu iii
orb/tafu. Za orbilalu 4p je n + 1 = 5, a za orbitalu 3dje n + I = 5. Elektron ce iCi 11
3d-orbitalu jer Dna ilna manji kvantni braj n. Konfiguracija sfjedeceg elementa
.<:kandlja je:
1/ 2i 2/3i 3p64,/ 3d
l
.
Tako ee poceti da se popunjava 3d-orbiwla iz ireee ljuske Al, fwd vee postoje u
vanjskoj fjusci .!.V dva elelarona u orbital! 4s. Ovo je pocewk senje prelazmh
efemenata i ani su hemijski slicni.
HEMIJSKE VE'ZE
Pri sjedinjavanju aLoma energija sc oslobada, a to znaci da se formira
stabilniji sistem (sa nizim sadd.ajcm energijc) nego su atomi u individualnom
stanju i to je glavni razIog sjedinjavanja atoma. Jedini elementi koji se na obienaj
temperatu.-r:i javljaju U obliku individualnih aloma jesu inertn.l gasovi i ziva u pamom
stanju,
Hemijsku vem abieno cine elektroni s i p-orbitala spoljneg sIoja koji se
nazivaju yalentni iIi perifcmi elektroni. Mogu se oznacavati tackama pored simbola
e1emenata, npr:
Li· -c·
Prim.ier 1: Sta je oktctno prayilo? Napisite elektronsku konGguraciju
posljednje Ijllske inertnih gasova u prve tri peri ode_
Rjesen,ic: Lewis i Kosel (1916) Sll pretpostavili da pri hemijskim
reakcijama elementi teze da dostignu eJektronsk"U konfiguraciju najblizeg inertnog
gasa II periodnom sistemu elemcnata (oktetno pravilo). Inertui gasovi imaju veoma
stabilne elektronske slojeve. u vanjskoj ili valentnoj ljusci imaju po osam elektrona,
tzv. oktetnu konfiguraciju, osim helija koji una elektronski dublet ad dva
clektrona.
He[±] . Ne IHIHIHIH\
. AI Itt I t+lt-'IHI
Is
2s 2p ]s 3p
He .ls2 Ne: 2s2.2p6 Ar 3s
2
,3p6
Stabilna konfiguracija okteta je posljedica, a ne uzroi{ hemijske veze.
Osnovni tipovi hemijske veze su jonska i kovalentna veza.
Jonsl{a vcza se ostvaruje prelazom clektrona sa atoma nile energije
jonizacije na atom gdje ce bili jace vezan. Prelazom neutralni atotni
postaju joni suprotilih naelektrisanja sa elektronskom koufiguracijom najblizeg
inertnog gasa. Supromo naelektrisani joni privlace se elektrostatickim silama.
33
" Primjer 2; Metali imaju malu energi'u" . "', ' "
Jone koje naziv31no kationi. Navedite primjere/ Joruzacl]e 1 1a11ko grade pOZltrvnc
Rjesenje:
Li+ + C",
Is2(He)
Lt ima konfiguraciju He.
12 Mg -+
ls22s22
p
6
3s
2,
Mg2+ + ,2e" ) Mg2-<- iITI.t'1 elektronsku konfiguraciju Nc.
Is22s-2p6(Ne)
1.IAl --+
Is'2s22p63s23p'
A1
3
+ + 3e-,
15
2
2s2 2p6(Ne)
. P,rimjer ,3: Nemetali irnaju veliki afinitet prema elektronu pa lahko . d
negatrvne Jane kOJe zoverno anioni. Naveditc primjereJ gra c
Rjdenje:
-+ ? F, Jon fluora Hna elektronsku konfiguraclJu neOna
Is- 2S2 2p6 (Ne)
80 + 2e" -+ 0
2
",
ls22s22p4 ls2
2s
2
2p
6(Ne)
7N + 3e" -+ N
3
.,
ls22s2
2p
3
Is' 25
2
2p' (No)
Db t veza pomocu zajednickih eleh.'tronskib parova
. a ucestvl1Ju sa po Jedmm elektronom iz periferne orbitale U obrazov "
z3Jedmckog elektronskog para. Na pIimier: H: H Cl"Cl D .1,,' (. 3.ll)U
se 'k" ." VQstnUl.a I trcslmka vcza
pn pomocu dva odnosno tri elektronska para, Kovalentnom 'P , ;
upotPUllJUJU svoje elcktronske konfiguracije do dubleta odnosno okteta. hzom at0111.
34
4: Kak? nastaje kisika <I kako azota (nitrogena)?
RJcsenjc: U kuclcama zaJcdnicki elektronski par oznacen je crticama
Primjer 5: Kaka nastaje moJekula Hel i thO?
Rjdcnje:

H 1 [fIJ
1 Ii
:S:I: 31Nl1NllNlilll
H-+-O: --;.(t(:i0-:0-H -->H
2
0
-'
H ma\ekUla vade
TALASNO-MEHANICKA PRlRODA KOVALENTNE VEZE
Prema talasna·mehanickorn tumacenju hemijska sila sc javlja kao posljedica
medusobnog djelovanja talasne materije. Kovalentna veza izmedu dva atoma nastaje
tako cia se prekrivaju talasne funkcije dva elektrona sa suprotnim spinovima.
Kada se dva atama medusobno dovoljno pribliie, njihove orbitale ce se
preklapati. Na izvjesnom ravnotdnom rastojanju potpuno je nemogucc pojcdini
eleletron pripisati odredenom jezgru jer se oba jezgra nalaze u zajednickom
elektronskom oblaleu oba elektrona, tj. elektroni se ne mogu vise ni po cemu
razlikovati. Kaiemo da su atomska stanja ovih elektrona presla u molekulskc stanje
te taka nastaje molekulska orbitala koja jc na niZem energetskom stanju od
atomsldh orbitala (krecllci se kroz oba atoma elektronu se poveca de Brolj-eva
.talasna duiina odnosno smanji energija). Vjcrovatnoca nalaienja valentnih elektrona
-je najveca oko i izmedujezgara). .-
35
Prirrtjer 1: Sta je
Rjdcnje: Prcklap3Jljem atomskih orbitala nastaju tzv. a i
Prekl<Jpnjem atomskih s-orbitala. 5 i p .. orbitala, te koaksijalnim preklapanjem p-
orbitala ilastaju a-vczc. Orbita!e se preklaJlaju duz linije koja spaja jezgra atoma
(51.1)_ Na slici 1a je prikazano prcklaparvc s-orbitale vodika sa p-orbitalom hlora( 0--
veza).
Slib 1a a-VC:l.a Slika Ib a-veza
Na slici 1b je prikazano prekiapanje p-orbitala dvaju atoma hlora( 0-veza)
Primjer 2: Navesti primjerc za: crs-s veze, a5-p vcze, up-p veze.
RjcScnjc:
a5-$ veza. s-orbitnle su sfemo stmemcne i njihova pieklapanje je UYjck isto
bel obzira na orijcnlaciju atoma (na primjcr kod molekule vodika H
2
)
O"s-p \'eZU objasuicerno na primjeru Hel. Na osnovu clektronske
konfigur.1cije posIjednje Ijuske lllora
nije tcsko zakljuCiti da hlor pomocu nesparenog clcktrona na pz"orbitali moze da
ostvari O's-p vczu sa vodikoill, tj. dolazi do dvijc pz orbitale.
Orbitale o·s-p i t..>p-p veze su prostorno usnucrcne i preklapaqje se vrsi dill
osc.
!lrimjer 3: Kako nastaje n-vcza?
Rje.scnje: THuolekulska orbitala se dobije bocnim preklapanjcIl1
(s1.2). n-vcza nasrajc tek kada se ostvarila prirnarna a-veza. Ova veza se javlja kod
nezasiccnih ugJjikovih jedinjenja u dvostrukoj i trostrlikoj vezi (zajedno sa 0'-
vezama).
ShIm 2. n-veze
Primjer 4: Staje spJ-hibridizllr.ija? Objasniti na primjcru molekula CH
4
!
RjeSenje: Prates promjene oblika orbitaJa naziv3 se hibridlzacija
l
a.
llast.aJe orbit ale hibridne orbitale. Elekt.ronska kon1"l.guracija posljedIljeg
c1cktroIlSkog sloja ugljika je na slici)ijevo, odakle bi se mo.gl0 zakljuciti
da jc ugljik dvovalentan a ae cerverovakntan.
36
It I I
2s 2px 2py 2pz
Ugljikov atom postaje cetverovalcutall na taj dovodenjem
orelazj n ekscitovano stanjc, pri cernu se raskida 2s dub.let 1 Jedan 2s
2pz-orbitalu (slika desno). U zasicenimjedinjenjima (npr. cetm
veze su ekvivalentne i orijentisane ka tjemenirna pravllnog tctraedra zaklapaJUCl
ll1cdusobno ugao od 109°28'. Ovako perifern: orbitale. nazivaju
hibridne orbitaJe. Ovakav tip (jedna s i tri p-orbItale) oznacava se slmbolom sp
(slika 3)
u" m",\ 2p i t7t, J
l-
__
CD CD
2Sp'
tJltlfiIJ
Slika 3
Na slid 3 jc scmatski prikaz.ano mijeSanje atomskil:. orbitala, . Sp3_
hibridizacije. Energijom od 400 klIma! moze se li.
Mjesanje jedne 2s-orbitale i tri 2p-orbitale doblJU se cetm sp Illbndne orbltalc
jednake energije.
Inacc kovalentna veza je strogo usmjerena u prostoru. Ugao sto ga
mcdusobno zaklapaju kova1entne veze zove se kovaJcntni ugao.
ZADACI
4.1. Odredite broj protona, neutrona i elektrona u atomima sljedeCih hemijskih
demenata:
r )57F )"Z d)1.33CS
26 C,C 30 n, 55 .
R: a) Z = N(p) = ii, N(n) = A = i2, N(e) = 1,1; b) = N(e) = 26, N(n) = 31;
c) N(p) = N(e) = 30; N(n) =35; d) N(p) = N(e) = )5, N(n) - 76,
4.2. Odredite broj protona i neutrona u atomima sljedecih izotopa:
a)'; C, b)'lC, c): H, d)iH, e)liCi, flg C1.
R: a) N(p) = 6, N(n) = 6; b) N(p) = 6, N(n) = 7; c) N(p) = 1, N(n) = 0; d) NCp) =
i, N(n) = 1; e) N(P) = 17, N(n) = 18, f) N(P) = 17, N(n)·= 20.
4.3. lzracunajte broj neutrona u sljedeCim hemijskirn elementima:
, b »DC )'08
A
d)"Cu
>20 a,c 47 g, 29 .
R: a) 2, b) 20, c) 61, d) 35,
37
4.4. Atomski broj nekog elementa je: a) Z II I sadrZi 10 elektrona, b) Z 12 I
sadrii 10 elektrona. Napisi znak te cestice.
R: Na, b)
4.5. Koliko atoma, protona, neutrona i elektrona ima u 1 g: H, H,
R: N(a) 6.0n 10
23
, NCp) 6,022.10
23
• NCn) 0, NCe) 6,022.10
23

N(a) 3.011.10
23
• NCp) 3,011·10", NCn) 3,011·1 0
23
, 3,011.10
23
.
NCa) 1.5.10
26
, N(P) 3·10", N(n) 3.10
26
, N(e) no".
R: Poglcdaj primjer 2!
4.7. Koliko maksimalno ima elektrona u a koliko u
R: 8; 32.
4.8. Koliko podljuski a koliko orbltala Ima u M-Ijuscl?
R: 3 podljuske I 9 orbltala.
4.9. S obzirom na mjesto u periodnom sistemu, koliko c1ektrona u atomu ima a
koliko u posljcdnjoj Ijuscl : aIuminij AI, magnezij Mg, natrij Na, antimon Sb?
R: 13,3; 12,2; 11,1; 51,S.
4.10. Koji elementi imaju sljedece elektronske konfiguracije:
a) (Ne) 3s', b) (Ne) 3s' 3p', c) (Ar) 4 S2 3dlO 4 p2?
R: a) magnezij Mg, b) sumpor S, c) gelTIlanij Ge.
4.10. NapiSite elektronske konfiguracije za navedene jane pomocu konflguracije
plemenitog gasa: a) b) T, c) Li", d) S2., e) Ag', f) 0".
R: a) (Xc), b) (Xe), c) (He), d) (Ar), e) (Kr), f) (Nc).
4.11. Napisite elektronsku konfiguraciju atoma barija Ba i odredite: a) broj
valentnih elektrona, b) valenciju, c) da lije metal iii nemeta1?
4.13. Sta je zajcdnicko kad clektronske konfiguracije: berilija, magnezija i
kalcija?
R: U PIVOj i posJjednjoj Ijusci sadrie po dva clektrona.
4.14. Za koji elementje konfiguracija valentne ljuske:a) 3s
2
3p3, b) 45
2
4p6, c) 45
2
3d
5
?
R: a) fosfor P, b) k.ipton Kr, c) lUangan Mn.
4.16. Povezi elemente za kOJe, prema strukturi, predpostavljas da ce imati sliena
svojstva: a) Is22s2, b) Is2 25 2p6 35
2
3p6. c) ] 52 25
2
2p6 35
1
, d) 15
2
2SI ,
e) Is2 25
2
2p6 35
2
, f) ls22s22p6.
R: a) i e); b)If), c)id).
4.17.Koju od sljedecih elektronskih struktura ima niobij 41 Nb?
a) I Kr 15s
2
5p2, b) I Kr I 55' 4d
3
, c)! Kr I 5s' 5d'
Ispred niobija je inertni gas kripton.
R: b)
4.18. Koja ce se orbitala prijc popunlti: a) 4d III 5s, b) 5p IIi 4d?
R: a) 5s, b) 4d.
4.19. Navesti nazive elemenata ciji atomi imaju sljedece konfiguracije:
a) lSI, b) ls2 2S2 2pl, c) 15
2
25
2
2p3, d) 15
2
25
2
2p6 3s
t
e) 15
2
25
2
2p6 3s
2
3
p
6.
Ukupan broj elektrona u atomu (u nejonizovanom stanju) jednak je atomskom
(rednom) broju.
R: a) H, b) B, c) N, d) Na, e) SI, f) AI.
4.20. Na osnovu napisane elektronske konfiguracije atoma popuni "kucice":
yF: Is2 2S2 2p5 ;
0 I
Is 2s 2p
17Cl: 15
2
2s2 2p6 35
2
3p5 ;
0 I I
]
I
Is 2s 2p 3s 3p
R: Z(Ba) =: 56; n = 6, 15
2
2s2 2p6 35
2
3p6 4p6 5s
2
4d
10
5p6 6s
2
. 4.21. Na osnovu poznate seme strclicama napisi elektronsku konfiguraciju za
a) dva elektrona, b) dva, c) metaL
a)
IBl
IHIHlt It I
4.12. S obzirom na mjesto u periodnorn sistemu napisite elektronsku Is 25 2p
konfiguracUu posljednje Ijuske za: silicij 5i, arsen As i barij Ba.
R: 3s' 3p',"4s' 4p', 6s
2

b)
IBl
INIHIHIHI
IHlt'lt It I
Is 2s 2p 3s 3p
38
39
Koji su to atomi?
4.22. Lewis-ovom simbolikom prikaii stvaranje jonske veze u spojevima: a) BeQ, b)
CaS
R:
0) Be:'+". 0: ----7 [Bel'" + [:!j:f-

b) Ca:'?: 's:---> [Cal" +

4.23. Lewis-ovom simbolikorn prikaiite formule spojeva: a) etana (C2tL;), b) etena
(C,tL), e) etina (C
2
H,)
R:
la) .rj it
H;C:C;H H'C'C-H
• I I
H H H H
0) H;C:::C:H
H-C",C-H
4.24. Kako nastaje Sp2 -hibridizacija. a kako sp-hibridizacija?
R: Mjesanjemjedne s·orbitale i dvije p-orbitale nastaje sp2-hibridizacija. Mjesanjem
jedne s-orbitale i .leduc p-orbitale nastaje sp-hibridizacija.
40
I
I
I
5. SASTAV SUPSTANCE (TVARI)
U ovorn poglavlju obradit cerno kvantitativno iskazivanje sastava nekog
uzorka heroijskogjedinjenja i izvodenje hernijskih formula. Dva ili vise atoma, iste ill
razliCite "rste, grade molekule. Razlikujemo molekule hemijskih elemenata koji su
sastavljeni od istih atoma (npr. molekul vodika H2, molekulldsika O2, ... ) i molekule
jedinjenja koji su sastavljeru ad razliCitih moma (npr. molekul ugljik(IV)-oksida
CO
2
, molekul vade H
2
0, ... ).
o pojedinaenim molekulama ima srnisla govoriti, npr. kod gasova gdje je
razmak izmedu molekula dovoljno velik. Kod teenosti a pogotovo kod cvrstih tijela
teze moierno govoriti 0 pojectinacnim molekulama. Na primjer u strukturi natrij-
hlorida nema izolovanih molekula. Natrij Na i hlor Cl povezani su jonskom vezom i
sastav se moze prikazati fonnulom NaCl. 'fa formula pokazuje da su atomi natrija i
1110ra vezani u odnosu 1 1. Na.tiednostavnije fonnule tih jedinjenja nazivaju se
formulske jedinke. Prema tome formula je najjednostavniji prikaz sastava nckog
elemcnta iii jedinjenja (spoja) .
Jedinjenja se sastoje od molekula (formulskih jedinica) koji sadrle vise
atoma_ Na primjer svaki molekul H
2
S0
4
se sastoji od 2 atoma vodika, jednog atoma
sumpora i 4 atoma ldsika. To znaCi da je odnos mase jedne vrste atoma u mo1ekulu
prema masi cijelog molekula stalan. Razlikujemo empirijske i prave fonnule.
Empirijska formula pokazuje odnos pojedinih elemenata u molekulu. Prava
(molekulska) formula pokazuje i tacan braj atoma koji grade jedan rnolekuL
Poznavanje hemijske formule supstance omogucava nam da izractmamo
procentni sastav (maseni udio) svakog pojedinog elementa u jedinjenju. Obratno,
poznavanje masenog udjela pojedinih elemenata u spoju Qedinjc1-Du) omogucava da
se izracuna empirijska formula jedinjenja.
Kvantitativni sastav uzorka najeesce se izraiava kao maseni udio (w):
m(A) ,
m
Maselli miio nekog sastojka Au uzorku je odnos mase tog sastojka m(A) i
mase uzorka m.
Primjer 1: Ako se mlijeko sastoji od 3,2 % masnoee, 3,3 % bjelaneevina,
5,6 % mlijecnog sceera i ostatak voda, naci: a) maseni uclio vode, b) masu vode u II
mlijeka. Gustina rnlijekaje 1,032 glem'-
Rjesenje:
w(mast) 3,2 % 0,032
w(bjel.) 3,3 % 0,033
w(rnl;.sec.) 5,6 % 0,056
a) w(H
2
0) b) m(H,O)
a) Maseni udio se iskazuje decimaInim brojern Hi postotkom. Zbir masenih udjela
svih sastojaka u uzorkuje 1 ili 100 %. Prema tome maseni udio vode u mlijekuje:
41
w(H
2
0) ~ 100 % - (3,2 % + 3,3 % + 5,6 %) ~ 87,9 % = 0,879.
b) Masu mlijeka cerno saznati iz poznatog izraza koji povezuje masu i gustinu:
m(ml!jeka) ~ p(mlijeka)-V(ml!jeka)
m(ml!jeka) = 1,034 g/cm
3
.lOOOcm
3
~ 1034 g.
Masu vade cerno izracunati iz izraza :
d
m(vode)
w(vo e) ~ .
m(mlijeka)
m(vode) = w(vode)·m(mlijeka)
m(vode) = 0,879·1034 g ~ 908,9 g.
Masa vode u 1 1 mlijeka je 908,9 g.
Primjer 2: Maseni udio zeljeza u uzorku je 25 %. Kolika je masa rude u
kojoj je sadriano 1000 kg zeljeza?
Rjdenje: Masa uzorka (rude) je ill, amasa zeljeza mCA).
m(A) = 1000 kg
)V(A) =25 % = 0,25
111 "" ?
w(A) ~ m(A), m ~ m(A) = 1000 kg ~ 4000 ko
rn w(A) 0,25 o·
Primjer 3: Maseru udio uran-oksida UJOS u rodi je 0,35 %. Kolika je masa
uran-oksida u jednoj toni rude?
Rjesenje:
w(A) ~ 0,35 % = 0,0035
m = 1 (= lOOOE
m(A) -?
Masa uzorkaje 1 tona i masu uran-oksida nalazirno prcma formuli:
w(A) = m(A),
m
m(A) = w(A)·m = 0,0035·1000 kg = 3,5 kg.
Iz definicije masenog udjela slijedi da" je maseni udio elementa A u
formulskoj jedinki (molekulu) jednak odnosu mase svih atoma tog clemema u
jedinki rna i mase same jedinke (molekula) mm'
42
'I
I
I
I
I
i
I
I
1
I
I
I
I
. Ina
w(A) ~ ](A)·-.
mm
gdje je : j(A) - broj atoma elementa u molekulu.
Posta je masa atoma rn,. := Ar·u, i masa molekula mm = Mr·u, onda se maze
pisati:
w(A) ~ i(A). Ar(A) ,
Mr
Ta jednaCina omogucava da se iz poznatog mascnog udjela clcmcnta A
w(A), maze izracunati hroj atoma clementa j.
gdje su:
'(A) ~ w(A), ~
J Ar(A) ,
Ar-relativna atomska masa elementa,
Mr - relativna molekulska masa jedinjenja.
1z tog izraza moze se izracunati empirijska formulajedinjenja.
Primjer 1: Izrncunati rnaseni udio vodika i kisika u vodi.
Rjdcnje:
j(H) = 2
i(O) = !
w(H) ~ ? , w(O) ~ ?
1z formule vade vidimo da molekul vade irna dva atoma vodika i jedan atom
kisika. Maseni udio vodika:
, Ar(H)
w(H) = J Mr(H,O)
2 ' 1 1 8 ~ g 1 8 6 = 0,1119 iii 11,19%
Maseni udio kisika u vodi je:
Ar(O)
w(O) ~ j(O)· -'-''-'-''-'-
Mr(H
2
0)
16,00 ..
1·--~ O,88811h 88,81 %.
18,016
Maseni udio vodika u vodi je 11,19 %, a kisika 88,81 %.
Primjer 2: Fosfatna kise1ina se maze prikazati formulom R,P0
4
. Koliki je'
a) masen! udio pojedinih elemenata u jed!njenju?
b) masa pojedinih elemcnata ako je masa kiselinc 50 g?
43
RjeS:enje:
a) rnaseni udio pojedinih komponenti iZraCUIlaCemO tako da nademo odnos jedne
komponente jedinjcnja prema zbiru masa svih komponenti:
A)
. Ar
wC =J'-.
Mr
wCB) = jiB) ArCH)
Mr(H,PO,)
w(P) = j(P) Ar(P)
Mr{H
3
P0
4
)
w(O) = 0,653 = 65,3 %.
3 ·1,008 = 0,0303 = 3,03 %
98
0,316 = 31,6 %
b) mase pojedinih elemenata izracunavamo iz poznatih mascllih udjela prema
jednacini
w(A)::::: meA) ,gdjc je In masa uzorka (kiseline).
m
m(H) = w(H)'m(H,PO,) = 0,0303·50 g = 1,51 g,
m(P) = 15,8 g,
m(O) = 32,65 g.
Primjcr 3: KoUka alurninija ima u 10,2 g alurninij.oksida Ah03?
Rjesenje:
m(AI,Q,l = lQ,li;
m(AI) =?
Da bi iZf'<lCunali masu alllminija treba prvo izracllnati maseni milo aluminija
U oksidu:
_ . Ar(A1) _ 2 ' 27 _
weAl) - I(AI) M(Al,O,) - 102 - 0,529
Sada se moze izracunati masa aluminija j2 w(A) "" . ~ ( A ) ,odnosno:
m
weAl) = m(AI) , Odakle Je:
m(A1
2
0
3
)
m(A1) = w(AI) ,m(A120 3) = 0,5289'10,2 g = 5,396 g.
Primjer 4: Koliki je maseni udio kristalne vadc II madraj galici
CuSO,·5H
2
0?
Rjesenje: N1aseni Ildio kristalne vade u madrej galici nalazimo 1Z paznate
fannu1e, pri cemu je za kristalnll vadu, j(H
2
0) ::: 5. -
Mr(H
2
0) = 18 .
44
MrCCuSO, ·5H,0) = 249,7
Mr(H
2
0) c
w(H
2
0) = j(H,Ol'. - 0,30 = 36%.
Mr(CuSO, . H
2
0)
Primjer 5: 1z 13,2 t boksita Alz03-3H
1
0, dobivcno je 2,7 t AI. Koliko
procenata jalovine sadrii mda?
Rjdcnjc: Iz procentnog sadrZaja Al u Cistorn Ah03·3H20 mozerna
izracunati koliko bi trebal0 dobiti aluminija kada u rum ae bi bile jalovine.
. Ar(A1) 0 46
weAl) =J(AI) M,(Al,O, . 3!-1,0) ,3 .
Masa dobivenog aluminija iz 13,2 t boksita, kada ne bi bila jalovine,
iznosila bi:
weAl) = m(A1) ,
m(AI,O, .3H
2
0)
m(AI) = w(AI)'m(Al
2
0],3H,O) = 0,346 ·13,2 t = 4,56 t
IskoriSl.enje je:
1= m(stvrno)
m(teoretsko)
~ 2 L = 0 59.
4,56t '
Masa Cistog Al
2
0
3
·3H,O je: m = 0,59· m(rude) = 7,8 1.
lalovine ima::: 13,2 t -7,8 t = 5,4 t.
Primjel· 6: Preradom 12,5 t hematita sa 73,5 % Fc203 dobije se 6,0 t Fe.
Izracunati iskoristenje U ovom procesu i gubitak produkata.
Rjdenje: Kada ne hi bilo jalevine oada bi u 12,5 t hematita trebalo bili:
m(Fe,03) = 0,735·12,5 t = 9,18 t.
Teretska kolicina Fe bi bila:
Ar(Fe)
w(Fe) = j(Fe):-:-=-;;::-:-
. Mr(Fe
2
0
3
)
Shjedi dalje. m(Fe) = wiFe) ·m(Fe
2
0,j = 0,70 ·9,18 t = 6,42 t
Stvarna koliCina je 6,0 t, te je iskoristcI\je:
f m(st var no)
, = -n-:l(-:(e-o-re'Ct-;sk-o-:)
0,933 = 93,3%.
GUbitakprodukataje: 6,421-6,0 (=0,42 t iIi uprocentima 100 % - 93,9 %= 6,7 %
45
EMPIRlJSKA FORMUIA JEDINJENJA
Primjer 1. Kvalitativnom analizom alizarina (boje) utvrdeno je da se
molekul alizarina Basteji od ugljika C, vodika H i kisika 0. Elementamom
kvantitativnom anahzom utvrdenje maseni sastav : 70,00 % C, 3,33 % H a osta10 je
kisik:
a) izrdcunajte empirijsku formulu alizarina;
b) metodom masene spektrometrije odredenaje molarna masa alizarina M "" 240,22
g/rnol. Izraeunajte molekulsku formlliu alizarina.
Rjdcnjc: I v' )
w(C) = 70,00 % = 0,7000 W
w(H) = 3,33 % = 0,0333
w(O) _. 100 % - (70 00 % + 3,33 %) = 26.67 % Hi 0,2667
a) naCi empirijsku fonnulu,
b) nab molekulsku fonnulu.
a) Posta zbir svih masenih udjela mora biti 1 (iii 100 %) to je maseni udio kisika u
alizarinu 0,2667 (iii 26,67 %). Molama masa alizarina je M = 240,22 glrnol, a
relativna molekulska rnasa Mr = 240,22.
Maseni netio pojedinih elemenata u formuIskoj jedinki alizarinaje:
w(C)= j(C) Ar(C)
Mr(ahzanna)
Ar(H)
w(H) = j(H) -
Mr( ahzanna)
. Ar(O)
w(O) =J(O) ..'
Mr( ahzanna)
1z gornjih relacija mazerna izracunati odnos broja pojedinih atoma u
formulskoj jedinki:
j(C): i(H) :(0) = w(C) : w(H)
J Ar(C) Ar(H)
w(O)
Ar(O) ,
j(C): j(H): j(O) = o , : ~ o : 0,0:33 : 0 , ~ ~ 6 7 = 0,0583: 0,0333: 0,0167.
Da bi se dobio odnos malih cijelih brojeva, jer je molekul uvjek graden od
cijelih atoma, svaki od tih brojeva treba podijeliti najrnanjim brojem:
j(C) : j(H) :j(O) = 3,5: 2: 1
Posto dobiveni odnos jos ne daje cijele brojeve to broj 3,5 i sve ostale
brojeve treba pomnoziti sa- 2 da bi se dobio cio broj. Sada dobivamo da je cjelobrojru
odnos atoma u molekulu (fonnulskoj jedinki)
46

j(C) : j(E) : j(O) = 7 : 4 : 2
Ernpirijska fonnula ispitivanog jedinjenja je C7H,O,.
b) Empirijska formula nije molekulska formula ispitivanog jedinjenja. Sabiranjem
relativnih atomskih masa u empirijskoj formuli dobivamo relativnu masu empirijske
Jedinke
Er(C
7
H.,02) = 120
Relativna molekulska rnasa alizarinaje
gdje.ie x-broj koji pokazuje koUko je puta veti broj atoma svake vrste ad broja atoma
u ernpirijskoj formuli.
x
Mr(alizarina)
Er(C
7
H,O, )
240,2 = 2.
120
Prema tome molekulska formula alizarina je:
:rrimjer 2. Elementamom analizom je utvrdeno da su maseni udjeli
elemenata u mlijecnoj kiselini: ugljik 40 %, vodik 6,7 % i kisik 53 %. Odrediti
empirijsku formulu tag jedinjenja, aka je eksperimentalrrirn putem utvrdeno da je
stvama molekulska masa 90.
Rjelenje:
w(C) = 40 % = 0,40
w(R) = 6,7 % = 0,067
w(O) = 53 % = 0,53
.i(C) . j(H) j(O) -?
Prema [onnuli za broj atorna mozemo pisati:
. w
M j=- r.
Ar
Medutim molekulska masa spoja nije poznata pa se PIVO mora naci odnos broja
atoma:
j
'(C): j'(R) . J'(O) = w(C) : w(H) . w(O) = 0,40 0,067. 0,53 = ° 33 .0,067.0,033
. . Ar(C) Ar(H) Ar(O) 12 l' 16 '
Taj odnos mazerno svesti na oeInos malih cijelih brojeva dijeUenjem sa
najmanjim brojem U odnosu tj. sa 0,033:
47
i(C) : j(H) : itO) = 1 : 2 : 1
Ernpirijska formula mlijecnc kiseline je ClhO pa zakljuGujemo da bi njena
relalivna molekulska masa iznosila Mr = 30. Kako je eksperimentalno utvrdeno cia je
stvama molekulska masa 90, znaCi cia rnlijecna kiselina sadrii trostruki braj atoma
vise, te je njena stvama fonnula (CH20h:= C31iQ03.
Primjer 3. Analiza je pokazala cia neki prirodni mineral sadrZi 23,3 % C ~
18,6 % S, 372 % 0 i 20,9 % vode. NaCi empirijsku formulu tog minerala.
Rjdenje:
(Ca) :(S) :(0) :(H 0) = 0,233 : 0,186 0,372 0,209
J J J J 2 40,08 3206 16 18
0,0058: 0,0058: 0,02325: 0,0116
DijeUeniem sa najmanjim brojem tj. 0,0058 dobije se:
j(Ca) : irS) : j(O) : i(H,O) = I : I : 4 : 2.
Empirijska formula rninerala jc: CaS04 ·2 H20.
ZADACI
5.1. Izracunajte masene udjele:
aW zcljeza u Fe}Oi)
b) aluminija u AhO}
c) olova u Pb
3
0,
d) icljeza u Fc20}
e) live u HgO.
R: a) 72,4 %; b) 52,9 %; c) 90,7 %; d) 69,9 %; e) 92,6 %
5.2. Koliko procenata aluminija sadrZe ovi prirodni minerali:
a) spillel MgA1,04.
b) cinkov spinel ZnAh04
R: a) 37,9 %; b) 29,5 %.
5.3. Izracumute masene udjele pojedinih elemenata u ovi!!l. karbonilima:
a) Cr(COlo- heksakarbonil'hrom '
b) Fe(CO), -heksakarbonil-zeljezo
48
I
I
I
I
I
R: a) w(Cr) = 23,6 %; w(C) = 32,7 %; w(O) = 43,7 %.
c) w(Fe) = 28,5 %; w(C) = 30,6 %; w(O) = 40,9 %.
5.4. Koliko kg FC304 maze nastati iz 1 kg zeljeza?
R: 1,382 kg.
yOlikO se kilograma Na nalazi u 1 t NaCl ?
R: 393,16 kg.
5.6. Koliko se grama Na, P i 0 nalazi u 4 g Na3P04?
R: 1,684 g Na; 0,754IgP; 1,561 gO.
5.7. MaseIlludio sumpora u ugljenuje 3 %. Koliko ima sumpora u 10 t uglja?
R: m= 300 kg.
5.8. KoUka se grama namja moze izdvojiti iz 1 kg NaZS04 ?
1><7
R: m= 324 g.
5.9. Koliko se kilogramf1: Cistog luoma moze dobiti iz 500 kg hromita Cf203 ?
R: m = 342,1 kg.
"
5.10. Pri proizvodnji bakra iz kuprita koji sadrli 64,5 % euzo, gubilak iznosi 2,5 %.
Koliko se bakra moze dobiti prcradom 21 kg rude?
R: m(Cu) = 1I,74 kg.
5,11. Koliko se moie dobiti zeljeza iz 7,5 t sidenta sa 71,5 % FeC0
3
, ako je
iskoristenje 96 %.
R: m = 2,48 t.
5.12. Koliko se cinka mOl,e dobiti ad-I kg koncentrata cinkove rude koja sadrii
85 %ZnS?
R: m(Zn) = 555,6 g.
5,13, Koliko se litara kisika i vodika moie dobit; pri elektrolizi 1 kg vode ako je
iskoristenje potPilllO? Temperaturaje 25°C a pritisak 101,325 kPa?
R: m(H) = 111 g; m(O) = 889 g; V(H,) = 1357); V(O,) = 679 L
5.14, Oksid hroma sadrli 68,4 % Cr i 31,6 % kisika. IzracUllati empirijsku formulu
oksida. .
49
5.15. Odrediti empirijsku formulu fosfor-oksida ako je maseru udio fosfora 44 % i
Wisika56 %.
R: P
2
0,.
5.16. Analizom sastava oksida mangana ustanovljeno je da postoje dcfinirani oksidi
koji sadr±e 77,5 % i 69,6 % martgana. Ostatakje kisik. NapiSite formule !
R: MuO; Mu
2
0,.
5.17. Freon-12 sadrii ugljik, fluor i hlor u masenim udjelima:9,9%, 31,4% i 58,7%.
NaCi cmpirijsku formulu.
R: CF,CI,.
5.1S. NaCi najjednostavniju fonnulujedinjcnja koje sadrii:
a) 39,3 6/t) natrija Na i 60,7 % hlara Cl.
b) 21,6 % natrija Na, 33,3 % hlora C1 a ostatakje kisik.
R: a) NaCI; b) NaC10
3
.
5,19. NaCi najjednostavniju formolu jedil1jcl1ja koje sadrii 12,1 % natrija, 11,4 %
bora, 29,4 % kisika a ostatakje voda.
R: Na,B,O,·l 0 H,O.
5.20. Uzorak ad 5 g kristaliziranog kadrnij-sulfata pri z.agrijavanju izgubi n3 masi
1,88 g. Pri zagrijavanju iz uzorka i;dazi sarno voda. Kojaje naiiednostavrnja fonnu.la
h..idrata ?
R: CdSO, ·7 H
2
0.
5.21.Na Mjesecu je naden do tada nepoznat mineral koji je dobio naziv anna1ko1it
Sastav minerala u masenim udjelima je: 21,8 % icljeza Fe, 9,5 % magnezija Mg,
37,4 % titana Ti i 31,3 % kisika O. Koju formulu ima annalkolit?
ZADACIIZ ORGANSKE HEMIJE
5.22. Izracunaj masene udje1e ugljikn i vodika u:
a) metanu C ~ ,
b) propanu C,H"
c) butanu C4HlO,
R: a)75%C,25%H; b) 81,8'%C, 18,2%H, c)82,7%C,17,3%H
50
I
I
I
,I
'I
I
I
I
5.23. Izracunaj maseru udio ugljika i masu ugljika u 7 g:
a) etana C2Ho,
b) etena C,H"
c) etina (aceti1ena) G,H
2
.
R: a) 80 %, 5,6 g; b) 85,7 %, 6,0 g; c) 92,3 %, 6,46 g.
5.24. lzracunaj procentni sastav:
a) cikloheksana C,H
1
:! i
b) benzena C
6
H
6
_
R: a) 85,7 % C, 14,3 %H; b) 92,3 % C, 7,7 % H
5.25. Koliki je maseru udio vodika u:
a) toluenu (meti-benzenu) CJ1
s
CH),
b) etil-benzenu C6HS-C2HS7
R: a) 87 %; b) 94,3 %.
5.26. Koliko ima grarna hlora u 80 g:
a) metilh10rida CH3Cl,
b) eti1hlorida CH,CH,CI,
c) hlorbenzena C6H
5
Cl ?
R: a) 56,24 g, b) 44,0 g, c) 25,2 g.
S.27.Izracllllaj maseni udia vodika u:
a) nafta1enu C,oHo,
b) antracenu C4H10.
R: a) 6,25 %, b) 5,62 %.
S.2S. Izracunaj maseru udio:
a) kisika u piranu C,H,O i furanu C,H
4
0,
b) nitrogena u piridinu CsHsN i piroiu Cf,HsN,
c) sumpora u tiofenu C
4
H4 S.
R: a) 82,2 % i 23,5 %; b) 17,7 % i 20,9 %; c) 38,1 %.
5,29, Kolika je masa kisika u 30 g Cistog:
a) metanola CBJOH,
b) etanola C,BsOH?
R: a) 15 g; b) 10,4 g.
5.30. Izracunaj maseru udio ugljika u:
a) 1,2-etandiolu (eti1en-gliko1u) C
2
tL.(OH)"
b) 1,2,3-propantrio1u (glicerolu) C,Hs(OH), ..
R: a) 19,3 %, b) 13,0 %.
51
5.31. Koliki procenat kisika saddi:
a) fenol C
6
HsOH,
b) benzil-alkohol C6HsCH20H?
R: a) 17,0 %, b) 14,8 %,
5.32. K.ako se odnose maseni udjeli vodika u.
a) dimetil-etru CH
3
-O-CH
3
i dietiI-etru C2Hs-O-C2Hs,
b) mctanalu (formaldehidu) HCHO i etanalu (acetaldehidu) CH:3CHO,
c) benzaldehidu C
6
H
s
CHO i propononu (acetol1u) (CH)hCO ?
R: a) O,U04: 0,135; b) 0,0607: 0,0909, 0) 0,0566.0,1034.
5.33. Kako se odnose maseni udjeli kisika u:
a) mctanskoj (mravljoj) kiselini HCOOH i etanskoj (sircetnoj) kiselini CH:3COOH,
b) proPal1Skoj kiselini C
2
H
s
COOI-I i butanskoj kiselini C}H7COOH ?
R: a) 0,533 : 0,533 (l : 1); b) 0,432 : 0,364.
5.34. Izracllnaj maseni lidio ugljika u:
a) palmilinskoj kiselini C
1s
H
31
eOOH,
b) oleinskoj kiselini C
17
H
33
COOH,
c) stearinskoj 1dselini C
17
H
35
COOH.
R: a) 75 %, b) 76,6 %, c) 76,0 %.
5.35. Koliki je masenl udio kisika u:
a) benwevoj kiselini C,HsCOOH,
b) salicilnoj kiselini C 7Ii{;03,
c) acetilsalicilnoj kise1ini (aspirinu) 0.Hg04 ?
R: a) 26,2 %, b) 34,8 %, c) 35,5 %.
5.36. Izracunaj rn.aseni udio nitro gena u:
a) metil-aminu CH
3
NH
z
,
b) etil-aminu C
2
H
s
NH
2
,
c) fenil-aminu (anilinu) C6HsNlh
R: a) 45,2 %, b) 31,1 %, c) 15,05 %.
5.37. Kako se odnose maseni udjeli kisika i vodika u:
a) saharo:d C
12
H
n
0
11
,
b) glukozi C6H'206,
c) skrobu (C6H100S)x>
d) fruktozi C
6
E
ll
O,?
R: a) 0,514: 0,064; b) 0,40.0,066; c) 0,494: 0,062, d) 0,40' 0,066.
52
5.38. lzracunaj maseni udio nitro gena u ovim aminokiselinama. Koliko grama
nitro gena ima u 65 g aminokiseline:
a) glicinu (aminoetanskoj kiselini) H2N-CH
2
COOH,
b) alaninu (aminopropanskoj kiselini) C)H7N0
2
,
c) adeninu C
s
H
s
N
5
,
d) leuc;nu C"H"NO"
e) histidinu C6H9N302,
o triptofanu Cl1H12N202,
g) lizil1u C6H14Nz02,
11) serinu C
3
H
7
0
3
N ?
R: a) 13,6 %,12,1 g; b) 15,7 %,10,2 g; c) 51,8 % 33,7 g; d) 10,7 %6,95 g:
e) 27,1 %,17,6 g; t) 13,7 %, 8,90 g; g) 19,2 %, 12,5 g; h) 13,3 %, 8,6 g.
5.39. Maseni udio nilrogena U serinu iznosi 13,3 %. Izracunajte relativnu lllolekulsku
masu serina ako je pomato da u molekulu ima jedan atom nitrogena.
R: j(N) 1; weN) 0,133; MJ 105,2.
5.40. ledna od metoda odrcdivanja molekulske mase proteina je hemijska analiza.
Hemoglobin sadrii 0,333 % zeljcza. Aka molekul hemoglobina sadr2i 4 atoma
zcljcza kolika je relativna molckulska masa hemoglobina ?
R: w(Fe) 0,333 j(Fe) 4, Mr 67000.
Citohrom sadrij 0,426 % Fe. Izracunaj najmanju relativnu molekuIsku masu
citollfoma.
R: Mr 13110.
5,42. Izracunaj dnevl1u porrebti za jodom aka je poznato da se u Ijudskom org<Jluzmu
sintetise aka 1 mg tiroksina dncvno (C
15
H
11

R: 0,67 mg.
5.43. Lizin sadrZi 19,17 % nirrogena. IzracWlati relativnu mo1ekulsku masu lizina
ako je poznato da molekullizina sadrZi dva atoma nitro gena.
R: leN) 2, weN) 0,1917, Mr 145,8.
5.44, Empirijska formula nekog spoja Qedil*nja) je CH,O. Reiativna moiekulska
masa spoja je 90. Odredi molekulsku formulu spoja.
5.45. Analizomje dobiveno daje u ispitivanomjedinjenju maseni udio ugljika 81,8%
i vodika 18,2 %. Odredi empirijslm formulu jcdinjenja,
53
5.46. Kvalitativnom analizom je ustanovljeno da neko organsko jedinjenje sadrZi
ugljik i vodik. Elemantarnom kvantitativnom analizorn je ustanovljeno da je maseni
udio ugljika u jedinjenju 92,3 % a ostal0 je vodUc
a) odredi empirijsku fonnulujedinjenja,
b) ako je eksperimentalno odredena molarna masa jedinjenja M = 78 glmol, odredi
njegovu molekulsku formulu.
R: a) w(H) = 7,7 %, CH b) x= 6, C6R,;.
5.47. U nekom organskom jedinjenju maseni uetio ugljika je 23 %, vodika 5,9 %, a
ostatak je War.
a) odrediti empirijsku formulu jedinjenja,
b) Ako je eksperimentalno nadeno da je molama masajedir\icuja M = 50,5 glmol
odrediti molekulsku fonnulu spoja.
R: w(CI) " 70,3 %, CHoCI, b) x = I. CH3C1.
5.48. Neki organski spoj sadrii 52 % ugljika, 35 % kisika i 13 % vodika. Odredi
njegovu empirijsku formulu.
5.49. Hloriranjem benzena dobiva se kristalna supstanca Giji.ie procentni sastav:
w(C) = 25 %, w(H) = 2 %, w(CI) = 73 %
a) Odredi empiriisku formulu produkta,
b) Ako ie nadeno daie relativna molekulska masa produkala 291 odredi rriolekulsku
formulu i predpostavi njegovu strukturno
R: a) CHCI, b) x = 6, CJl6Ci
5.50. Za neko organsko jedinjenje ustanovljeho je da je lahkoisparljiva tecnost i cia
daje pozitivllU reakciju sa Fehling-ovim reagensorn. Njegov procentni sastav je:
w(C) = 54,55 %, w(H) = 9,09 %, w(O) = 36,30 %. Koie Je to jedinJenie?
R: C,H,O, acetaldehid (elanal).
5.51. Sastav jedinjenja izrazen masenim udjelirna je: w(H) = 2,24 %, w(C) = 26,6 %,
w(O) = 71,07 %. Ako je odrcdena relativna rnolckulska rnasa jedinjenja Mr == 90,
odredi empirijsku molekulsku formulu jedinjenja.
R: (HCO,)" x = 2, H,C,O,
5.52. Procentrri sastav nekog monosaharida ie: w(C) ~ 40,00 %, w(H) = 6,66 %,
w(O) = 53,3 %.
a) izraeunati njegm.'U empirijsku fonnulu,
b) ako je eksperimentalno utHdeno daje relativna rnolekulska masa monosaharida
Mr = 180 odredi molekulsku fonnuln.
R: a) CH,O, Er(CH,O), = 30; b) Mr = 180, x ~ 6, CJl
12
06.
54
5.53. Anilin ima sastav: 77,4 % C; 7,54 % H; 15,1 % N. Gnstina njegove pare prema
vazduhu iznosi 3,21. Odrediti:
a) empirijsku formulu anilina,
b) molekulsku formuln anilina.
:5.54. Neb derivat morfina sadrZi 72,70 % C; 7,11 % H; 4,60 %1 N i ostatak je kisik
Izracunati njegovu empirijsku formulu.
5.55. Hemijskom analizomje utvrden sastav nekog organskogjedinjenja: 60,5 % C:
5,55 % H; 16,1 % 0; 17,8 % C1. Izracunati empirijsku fonnulu togjedinjenja.
R: C,oBlIO,CL
55
6. KONCENTRACIJA RASTVORA
Koncentracije su vcliCine koje odreduju sastav neke smjese. Smjese mogu
biti gasne, tecne i cvrstc. Tecne i ¢Vrste smjese nazivamo jos i rastvorima. Kad
rdstvora razlikujemo rastvorenu supstancu i rastvarac. Za svakodnevni rad
najzanimljiviji su vodeni rastvori, jeT se vada najces6e upotrebljava kao rastvarac.
Za sve vrste laboratorijskog fada nliina je poznavati koncentracije rastvora.
Definisacemo one fiziCke veliCillc Kojima 5e opisuje koncentracija rastvora,a koje se
najcesce koristc.
Alasena /wncentracija, nA)
Masena koncentracija yeA) sastojka A je odnos mase tog sastojka meA) i
zapremine rastvora V:
yeA) = meA) .
V
S1 jcdinica je au hentiji se najcesce koristi i dccimallla jedinica II .
m'
Ona Je brojno jednaka 1 jer je lkg = 1000 g i 1m' = 1000 L
m'
Primjer 1. Pripremiti 400 ml rastvora NaCl masene koncentracije 60 gil.
Rjdcnje:
y = 400 m!= 0,41
yfNaCll = 60 gil
m(NaCl) -?
rv1asa natrij-hlorida za priprcmanje rastvora izracunava se prema:
y(A) = m;:),
!U(NaCI) = y(NaCl) .y - 60 gll·O,4 I = 24 g.
Kolii'inska koncenlracija erA)
KoliCinska koncentracija c(A) sastojka A je odnos kolicine tog sastojka
n(A) i zapremine rastvora V:
56
i
1
'
£
"
1
I
I
I
I
I
,
I
I
. .. . mol mol
SI JcdlmcaJC -3-' U hemiji se najcesce koristi decimalna jedinica
m I
Primjcr 1. Pripremiti 300 em:'! rastvora NaOH koliCinske koncentracije 1,5
mollL
Rjdcnjc: .
V = 300 em' = 0,3 I
c(NaOH) = 1,5 molll
m(NaOH) =?
Da bi izracunali potrebnu masu NaOH koristicemo obrazac c(A) = n(A)
y'
odakle izracunavamo potrebnu kolicinu NaOH:
n(NaOH) = e(NaOH)·Y = 1,5 mol/l·G,J I 0,45 moL
Iz poznate kolicine izracunavamo masu prema n(A) = meA) ,odnosno
M
m(NaOH) = n(NaOH) M(NaOH) = 0,45 mol -40 gil = 18 g:
M aseni udio w(A)
Maseni udio sastojka A je odnos mase tog sastojka meA) i mase svih
supstanci u rastvoru m (masa rastvora):
w(A) = m(A),
m
Aka se rastvor sastoji ad jedne rastvorene supstance A u rastvaraeu Banda
je maseru mlio:
weAl = meA)
m(A)+m(B)
gdje je masa rastvora m meA) + m(B), pri cemu je meA) - masa rastvorene
supstance a m(B) - masa rastvaraca.
Za izracunavanje mase rastvora m cesta je potrebno znati gustinu rastvora:
m

V
gdje je V - zaPFemina rastvora.
57
SI jcdinica za gustinu je a najces¢e se koristi decimalna jedinica fl '
m
3
Primjer 1. Gustina rastvora je 1,2 kg/dIn
3
, a zapremina 250 mt Kolika je
masa rastvor3 ?
Rjdcnje:
p 12 kg, 12001l., jer je 1 dm' 1 L
dm- I
y 250 ml 0.251
Ill:= '1
m p.y 1200 gIl.0,25 1 300 g.
Frimjer 2, Trcba pripremiti 150 ml 10 % rastvor. KCL Koliko treba
odvagati KCl i koliko dodati vade? Gustina rastvoraje 1,01 Jcg
l
.
dm
Rjc!cnjc:
w(KCl) 10 0,1

'dm
3
1
m(KCl) =?
Prema definiciji mascnog udjela mas3 potrebne soli je:
m(KCl) w(KCl)-m,
gdje je III masa rastvora.
Posto znamo zapreminu rastvora i njegoVll gustinu, rnaSll cerna izracunati
prema:
m p .y 1010 gIl·0,!5l lSI,S g.
Sada izracunavamo masu potrebne soli:
lS,15g.
Menzurom treba doliti vodu do 150 m!. Aka je masa soli 15,15 g, amasa
rastvora 151,5 g, onda je mas. vode (rastvaraea) m(H,O) m - m(KCI) 136,35 g.
58
I
I
I
I
I
I
I
l
TabeI.2
Decimalna
jedinica koja
Flzicka veliCina Oznaka Defmicija SI jedinica se najvise
koristi u
hemiii
masa m kg g
zapremina Y
I

I
gustina p m
I
g

V
I m
3
I
molarna masa M M Mr·g/mol kg/mol glmo!
koliCina neAl
neAl = meA)
mol mol
supstance
M
masena yeA)
I
yeA) = meA)

I
f
koncentracija
y
m} I
kolicinska erA)
erA) = neAl
mol mol
koncentracija
m
3
-
V !
maseru udio weAl
weAl = m(A)
neimenovan broj
m
Preracunavanje jedne koncentracije u drugu
Na osnOvll definicije fizlckih veliCina koje karakterisu koncentraciju
rastvora mozemo izvesti izraze koji povezuju jednu VIStu koncentracije sa drugom
Primjer 1. Kako mozerno izracunati koliCinsku koncentraciju ako znamo
masenu i obratno ?
Rjesenje: Masena koneentraeija sastojka A je y = meA) a kolicinska
V
erA) n(A).
V
Posta je n(A) meA) to je
M
(A)
- meA) - Y '1'
e --.. II
M·V M

59
l'v'apumena: Pri izracunavanju sa jcdinicama koje se najvise koriste
treba bit! dosljcdan (decimalne jedinice II posljednjoj koloni u tabeli). Alw se
moiarna masa izraiava u glmol onda sc masena koncentracija izraiava u gil, i
kolicinska koncentracija u moIII, gustina u gil.
Primjer 2. K(";1.o mozemo iZIaCllnali koliCinsku koncentraciju aka znamo
maseni udic i obratno ?
meA)
Rjcsenjc: Maseni udic je w(A)= gdje je masa rastvora m "" p·Y.
m
Zamjenom dobijemo:
weAl meA) .
p.y M p·Y·M
. mCA) . n
Posto je --::::: n 1 = c zamjenom dobijcmo:
M Y
weAl c.(A)·M yeA)
p p
Koristimo decimalne jedinice: molll za koliCinsku koncentraciju, g/mol za
molamu masu i gil za gustinu.
Primjer 3. Masena kohccntraCija rastYOfa NaOH je 80 gil, a gustina 1,05
g/cm
3
. Kolikaje:
a) koliCinska koncentracija,
b) maseni udio ?
Rjdcnjc:
yeA) = 80 gil
P = 1,05 glem
3
= 1050 gil
h:i..::.30 glmol
erA) ?
weAl == ?
a)
eCA) .y(A)
M
80gll -2 moll 1
40 g/mol
b)
w(A)= yeA) = 80gll
P 1050 g II' ,
Primjer 4. Maseni umo naui}karbonata Nai:03 u rastvoru iZl1.0si H,.65 %.
I:zxacunati:
a) koliCinsku koncentraciju,
60
b) masenu koncentraciju rastvora aka je gustina rastvora 1,1 gJern
J
,
RjeSenje:
w = 9,65 % 0,0965
P 1,1 glem' 1100 gil
M= 106 glmol
a) c(Na,CO,) - ?
b) y (Na,C0
3
)
a)
e·M
W=--,
P
w(Na,C03 )·p _ 0,0965·1100gil Imoill.
, M 106g/mol
b) Y (Na,CO,) = M ·e(Na,C0
3
) = 106 glmol·l molJl = 106 gil.
Primjer 5. Kolika je masa sulfatne kiseline u 10 em
3
vodenog rastvora za
kojuje maseni udio H2S04 96 %7 Gustina r"stvofaje 1,84 glem'.
RJe!enje:
Y = 10 em
l
= 0,011
w(H,SO,) = 96 % 0,96
p 1,84 glem' = 1840 gil
m(H,SO,)
Sadaje:
Prema definiciji masenog udjela :
w(H,SO,) m(H,SO,) .
m(rastvora)
Masu rastvora cerna naci iz poznate gustine tj.
m(rastvora) = p.y = 1840 gll·O,Oll = 18,4 g.
m(H,SO,) = w(H,SO,) ·m(rastvora) = 0,96 ·18,4 g = 17,66 g
Razrjeilivanje rastvora
Pri razIjedivanju rastvora smanjuje se njegova koncentracija
rastvorene supstance prije i razrjedivanja ostaje ista:
odnosno
ali koliCina
61
Primjer 1. U 100 ml H2S04 koneentracije 0,25 molll doda se 900 m! vode.
Kolika je kolicinska koncentracija nastalog rastvora ?
RjeSenje:
c, = 0,25 molll
V,= 100 ml = 0,11
.'£, = 900 ml + 100ml = 1,0 I
C2;;;;: ?
c, ' V, 0,25 moll 1,0,11
C2=--= 0,025 moll I.
V
2
1,0 I
Primjer 2. Koliku zapreminu 96 % rastvora sulfatne kiseline gustine 1,84
g/em
3
treba uzeti za pripremu 1 drn] rastvora koncentracije 0,5 molll ?
Rjesenjc:
M = 98 glmol
WI :;;: 96 % = 0,96
p = 1,84 glem' = 1840 gn
V, = I dm' = II
£ 2 - ~ 0,5 molll
VI ~ ?
Jz jednacine Cl VI ::::: C2V2 vidimo da je za iznalaienje pocetne koncentracije VI
potrebno poznavati koliCinsku koncentraciju CI:
_w,'p 0,96,1840gll_
1802
III
c, ----- ~ " mo .
M 98g/mol
Daljeje:
0,5 moll!, II = 0,02771 = 27,7 ml.
18,02 molll
Primjer 3. Koliko mJ ras{vora sulfatne kiseline koliCinske koncentracije 3
mollI i koliko vode treba uzeti za pripremu:
aJ 500 ml rastvora koncentracije 0,3 molll,
b) 1,51 rastvora koncentracije 0,5 moIIl ?
Rje!enje:
aJ c, = 3 moll!
62
C2 = 0,3 moll!
.'£1 = 500 ml = 0,5 I
VI =7
V, = c 2 ' V2 _ 0,3 moll!· 0,51 = 0.051.
c
i
3 moll I
Treba uzeti 0,05 1 rastvora i dopuniti vodom do 0,5 1 tj. sipati vode 0,5 ~
0,05 = 0,45 I.
b) c, = 3 moll!
C2 = 0,3 moln
V
2
= I 5 I
- v ~ =?
c
2
' V
2
0,5 mallI·I,5!
V, =---= 0,251.
, c, 3 mo!1l
Treba uzeti 0,25 I rash/ora H2S04 i dOpllniti vodom do 1,5 1, odnosno treba
sipati vode 1,5 -0,251 = 1,251.
Primjer 4, U 3 ! vode dodano je 500 g 44 % H
2
S0
4
cija je gustina 1,342
g/cm
3
_ Izracunati kolicinskll konc_entraciju dobivenog rastvora. Kolika je masena
koncentracija dobivcnog rastvora ?
Rjesenje:
III = 500 g
WI = 44 % "" 0,44
P = 1,342 glcm' = 1342 gn
M- 98 g/mol
C2:::; ?
"12 =?
Da bi nasH koncentraciju poslije razblazivanja, treba izracunati kolicinsku
koncentraciju prije razblazivanja.
c
J
= w, 'p =6,025rnoIl1
M
Zaprernina rastvora prije razblaiivanja je V = In , gdje je m masa rastvora i
p
p gustina rastvora,
500g
Zamjenom se dobiJe: V, = ----- = 0,372 I.
1342g/1
Zaprernina posJije razblaiivanja je:
V
2
= 3 1+ 0,3721 =3,3721.
63
C, ,V, 6,025 molll ,0,3721 066
C,; =--::= , moll I.
- V, 3,3721
y, = M,c, = 98g1mol ,0,66 mol/l = 64,7 gil.
Primjer 5, Na koliku zapreminu treba razrijediti 5 dm' 36 % hloridne
kiseline HCl da se dobije 10 % rastvor ?
Rjdenje:
Da bi primjenili jednaCinu c) V! =- C2V:" treba abje koncentracije izraziti kao
koliCinske. Zadatak je nepotpun jer je potrebno poznavati gustinu. Ukoliko nisu date
podrazumjeva se cia su pribliino iste. U ovom slucaju zadatak mozerna rijesiti sarno
na ovaj nacin:
W2P2
C =--
, M
Iz Cl Vi "" C2VZ sHjedi:
W IPl V ::: y" 2P2 V odnosno
M ' M '
U na!em l.adatku je V, = 5 I; W, = 0,36; w, = 0, I, S obzirom da su gustine
iste dobijemo:
V, = w, ' V, = 0,36, 5 = 18 L
W2 0,1
Rastvor treba razrijediti na zaprerninu 18 L
Primjer 6, U 708 ml vode rastvori se 179,2 I gasovitog HCl pri temperaturi
27'C i pritisku 101,325 kPa, Kolikije maseni udio dobivenog rastvora?
Rjelenje:
V(H,O) = 708 ml = 0,7081
V(HCI) = 179,21
T=273+27=300K
p = 101.325 kPa
w(HCI) =?
Maseni udia dobivenog rastvora je :
w(HCI) = m(HC!)
m
gdje je m masa rastvora. Posta je Hel njegovu masu moterna izracunati lz
-.. Jednacine gasnog"stanja: .-.
64
I
m d"
pV= -RT , g UeJe:
M
pV(HCI)M 101,325 kPa' 179,21· 36,5 g/mol
m(HCI): =
RT 8314 -_J_,300K
, molK
m(HCI) = 265,6g
Masa mstvaraje: m = m(H,O) + m(HCI). Posta je gustina vode p = 1000 gil
to je masa vode:
m(H,O) = p,V(H,O) = 1000 gil, 0,7081 = 708 g,
Masa mstvoraje m = 973,6 g,
Maseni udio rastvora je:
w(HC1): 265,6g = 0,2629 = 26,29% ..
973,6g
Primjer 7. Na 1 I vade dodata je jedna kap 94 % HNO, tija je 1,5
glem', Kolika ce biti koliCinska koncentracija dobivenog ,astvora aka I ml sadrZl 20
kapi?
Rje!enje:
w, = 94%=0,94
P = 1,5 glem' = 1500 gil
M = 63 glmol
C2 =?
Da bi mogli koristitijednacine C1 Vj ::::: C2V2 izracunacemo:
1500 g/l,0,94 = 22,38 mallL
63 g/mol
Posto I ml sadrZi 20 kapi ondaje zapreminajedne kapi:
Zapremina V, = 1 1 + 0,00005 I 1 L
Zamjenom dobijemo:
c
i
,VI _ 22,38molll·5,lD-'1 112.10-3 III
C
2
:::::--_ - , rna.
V, II
65
ZADACI
6.1. U bolnicama se pacijentima poslije operacije intravenski daje rastvor glukoze u
kojoj je maseni udio glukoze 5 %. Izracunaj rnasu glukoze rastvorenu II 500 g
rastvora.
R: meg/) ~ 0,05 ·500 g = 25 g.
6.2. Izracunaj zapreminu vode u kQjoj se mora rastvariti 10 g natrij-nitrata da bi
maseni lldio NaNO} bio 2 %.
R: m(mstvora) ~ 10 g I 0,02 ~ 500 g.
Voda je rastvame, m(H,O) = 500 g - 109 = 490 g
V(H,O) = 490 ml.
6.3. Koliko je potrebno KCI i vode za pripremu 720 g 32,5 % mstvora KCI ?
R: 234 g KCI i 486 g H,O.
6.4. Koliki je maseni udio K,CO, kada se 130 g te soli pomijesa sa 370 g vode ?
R: 26%.
6.5. Koliko je potrebno NaOH za pripremu !O I 12 % rastvora gustine 1,13 glem' ?
R: m = 1357 g.
6.6. Koliko je NaOH i vode potrebno za pripremu 450 ml 22 % rastvora NaOH Cija
gustina iznosi 1,24 glem'?
R: 122,9 g NaOH i 435,6 g vode.
6.7. Koliko u'eba odvagati NaOH za pripremu:
a) 500 em} 5 % rastvora gustine 1,0452 g/cm
3
,
b) 150 em' 20 % rastvora gustine I, j 884 glem',
c) 300 em' 40 % rastvora gustine 1,3991 glem'.
R: a) 26,13 g; b) 35,65 g; c) 167,9 g.
6.S. Treba priprerniti po 21 rastvora kolicinske koncentracije 0,05 moM. Koliko treba
odvagati navedenih soli:
a) KMnO"
b) K2Cr,O"
e) Na,S2O"
. d) FeSOdO H
2
0?
R:a) 15,804 g; b). 29,41 g; c) 15,81 g; . d) 27,8 g.
66
6.8.Izracunajte kolicinsku koncentraciju rastvora ako je masena koncentracijalOOgll:
aJ C,H,OH, b) AgNO" e) FeCI,.
R: aJ 2,171 mol/l; b) 0,589 molll; e) 0,616 molll
6.9. Izratunajte masene koncentracije ako su maseni udjeli:
a) 13 %, p = 1,1 glem'.
b) 20 %, p = 1,2 glem',
e) 43 %, p = 1,3 glem'.
R: y ~ w·p(dokazite): a) 143 gil; b) 240 gil; eJ 442 gil.
6.11. Izracunajte kolicinske koncentracije ako su maseni udjeli 12 % i gustine 1,15
glem': a) NaCl, b)H,SO" c)H,PO" d)RNO,.
R: a) 2,36 molll; b) 1,41 molll; c) 1,41 mollI; d) 2,19 molii.
6.12.Koliko grama plavog kamena CUS04·5 H20 treba 7..3 pripremu 2 1 rastvora
koncentracije 0,1 molll ?
R: 50 g.
6.13. Gustina 20 % rastvora fosfatne kiseline iznosi 1,1143 glem
3
. Kolika je
koli¢inska i roasena koncentracija tog rastvora ?
R: 2,27 rnolll; 222,8 gil.
6.14. 10 grama neke supstance, elja rclativna molekulska ri.msa iznosi 46, rastvoreno
je u 100 g vode. Gustlna dobivenog rastvora je 0,985 glem'. Kolika je kolicinska
koncentracija rastvora ?
R: 1,949 moili.
6.15. Izracunati koliko grama HNO, ima u j 0 em' rastYora eija je gustina 1190 gil, a
maseni udio je 32 %?
R: m(rastvara) ~ 11,9 g; m(RNO,) = 3,8 g.
6.16. Izra¢unati kolicinsku koncentraciju:
a) 9 % fizioloskog rastvora NaCI <ija je gustina 1,005 glem';
b) rastvora koji u 150 g vode sadrzi 3 g KOH ( P = 1,025 glem').
R: a)e= 1,5mal/1; b) c=0,355molil
6.17. U 1000 g 15 % rastvara sali dodano je:
aJ 100 g vode,
b) 100 g vQde i 100 g soli,
e) 100 g soli.
Izraeunati masene udjele ovako dobivenih rastvora.
R: a) 13,64 %; b) 20,83 %; e) 22,73 %.
67
6.18. Koliko m1 10 % rastvora Na2C03 gustina 1,1 glmJ je potrebno za pripremu
500 ml Na2CO) kolicinske koncentracije 0,1 molll ?
R: 42 mL
6.19. Koliko ml95 % sulfatne kiseline gustine 1,839 glem' treba za popremu 740 ml
rastvora ko_ncentracije 1 moIIl ?
R: 41,6 mL
6.20. Koliku zapreminu 36 % rastvora Hel treba uzeti za pripremu 1 dm
3
rastvora
koncentracije 2 moUl? Gustina pocetnog rastvoraje 1,1 glem),
R:0.183L
6.21. Koliko je grama 96 % rastvora sulfatne kiseline potrebno uzeti za pripremanje 1
kg 30 % rastvora kiseline koja se upotrebljava za punjenje akumulatora ?
R: Masa rastvorene supstance ostaje nepromjenjena ffi\(A) = m2(A); Ako su mase
rastvora prije razblazivanja ffi! i ml, ondaje ffi] WI (A) "" Jlll W2(A) ml "" 312,5 g.
6.22. Do koje zaprenrine je potrebno razblaiiti 500 ml 20 % rastvora NaCI, gustine
1,151 glem' da bi se dobio 4,5 % rastvor gustine 1,029 glem' ?
R: 2,488 L
6.23. Koliko je ml 38 % hloodne kiseline Hel gustine 1,19 glem' potrebno da se
dobije 1 I rastvora koncentracije 2 moIIl ?
R: 161,44 ml
6.24. U 100 Illi castvora Na,PO, koneentraciJe 1,2 moUI doda se 10 g soli Kolika je
koncentracija soli ?
R: 1,81 mollL
6.25. U 250 g 5 % rastvora Na,CO, doda se:
a) 100 g vode,
b) 50gsoli.
Izracunati maseni udio soli.
R: a) 3,57 %; b) 20,83 %.
6.26. U 150 g 12 % NaOH gustine 1,131 glem
J
doda se 50 ml vode. Izracunati
rnaseni udio i kolicinsku koncentraciju dobivenog rastvora. KoUka je gustina
dobivenog rastvora?
R: V, = 132,6 em'; m = 200 g; V, = 182,6 ern'; p, = 1,095 glem'; w, = 9 %.
68
6.21. Koliki je maseni udio KOH u raitvoru koji se dobije mjesanjem 250 g 10 %
KOH, 150 ml vode i 10 g KOH?
R: 8,54 %.
Organska bemija
6.28. Masena koneentracija rastvora gIukoze C,HI20 6 je 120 gil, a gustina rastvora
1.11 glem'. Izracunati:
a) kolicinsku kaucentracUu rastvora glukoze,
b) maseru udio glukoze u rastvoru.
R: a) e = 1- = 0,667 moll!,
M
b) w=1. =0,108=10,8%.
p
6.29. Rastvor saharoze C2HnOll ima koHCinsku koncentraciju 0,35 moll! i gustinu
1,2 g/cm
3
. Izracunati:
a) masenu koncentraciju,
b) maseni udio saharoze u rastvoru.
R: a) y = M·e = 978 gil; b) w = 1. = 0,815 = 81,5 %.
P
6.30. Rastvor 50 g etanoIa u 80 g CCI, ima gustinu 1,30 glem'. Izracunati:
a) maseru umo etanola u rastvoru,
b) masenu koncentraciju,
c) kolicinsku koncentraciju elanola u rastvora,
R: a) w = 0,384 = 38,4 %; b) V = 0,11, Y = 500 gil, e) e = 10,87 moUI.
6.31. Mije!anjem 50 em
J
etanolai 50 em'vode, na temperaturi 20"C, dobije se 96,5
em
3
vodenog rastvora etanola. KoUka je zapreminska koncentracija etanola u
rastvoru ?
R: Z'preminska koncentracija se definise kao odnos zapremine sastojka i
zapremine uzorka.
V(e tanola) 50em' 0518
O'(etanola) = - - ,
V 96,5em'
Zapreminska koneenJracija etanola je 51,8 %.
6.32. Rastvor sadrn 0,75 g uree H,NCONH, u 70 g vode. Izracun.li:
a) maseni udio uree u rastvoru,
b) koliCinsku koncentraciju uree.
Gustina vode je 1 g/cm
3
.
R: w = 0,0106 = 1,06 %; b) V = 0,071; e = O,i7S molll.
69
6.33. U 50 ml krvne plazme nadeno je 0,98 g a1bumina. Relativna molekulska masa
albumina je 69000. Kolika je kolicinska i masena koncentracija albumina ?
R: moll!; 19,6 gil.
6.34. Bojni otrov fozgen djeluje na organizarn preko organa za. disanje u
koncentraciji y "" 4.10-
5
kg/m
3
. Koliko grama fozgena 6e stvoriti kontaminiranu
atmosferu u ucionici zapremine 100 m
3
.
R: III Z 7,2 g.
6.35. U alrnosfemje isparil0 6,5 kg sanna (nervni bojni otrov). Aka je kancentracija
(opasna po fivot) 1,6·10·
5
kglm
3
, koliku zapreminu maze da zatruje ta koliCina sarina?
R: V = 406250 rn
3
. Zapremina 200 m duiine i 200 m sirine, te 10 m visine t
70
7. HEMlJSKE JEDNACINE. REDOKS-JEDNACINE
HEMIJSKE JEDNACINE
Hemijska reakcija se moze prikazati hemijskom jednaCinom, U tah,,'oj
jednacini navode se svi reaktanti j produkti. Reaktanti se obieno pi5U sa lijevc
strane. a produkti s desne stranc strelice.
StreUce pokazuju da hem(jske jednaCine nisu isto sto i jednacine s jizickim
I'elic'inama Ie zato znakovf plus i minus nemajU uobicajeno znacenje iz matematike . .lednacine
hemlfskih reakcija pn'kazuju samo hantilalivl1e odnose meau brojel'ima jedinhl reaktanata i
produkato
U ispravno napisanoj hernijskoj jednacini bro,j svai{e vrste atoma na obje
stranc jc jednak Zbog toga se uz fonnu!u piSu taka da broj atoma
svakog elementa na strani reaktanata bude jcdnak broju atoma na stram produkata.
Na primjer ujednacini hemijske reakc:ije:
2 KOH + H
2
S04 -+ K2SO, + 2 H
2
0
reaktaTIti su kalij-hidroksid i sulfatna kisclina, a produkti 511 kalij-sulfat i voda. Zbir
atoma kalija, kisika, vodika i smnpora na lijevoj i desnoj stram jedmlcine mora biti
jednak (provjeritc !). Dva molekula KOH i jedan molckul sulfatne kiseIine daju jedan
molekul kalij-sulfata i dva molckula vodc. Pri pis..'mju hemijskih jcdnaCina obieno se
vodi racuna 0 tome da koeficijenti uz fonnulu budu cijeli hrojevi.
Primjer 1. Voda nastaje od vodika i kisika. Napisati hemijsku jednacinu.
Rjesenjc: Jednacina reakcije s nepoznatim koeficijentima je:
a H2 + b O2-> c H20.
Za vodu cerna uzeti cia je koeficijent c ::::: 1, sto znaCi da .ie nastao jedan
molekul vade. Svaki molekul vode sastoji se od dva atoma vodika. Za r0egovo
nastajanje potrebno je dva atoma vodika a ona su saddana u jednoj moJekuli vodika
H
2
, te je a = I. Jedan molekul vade sadrii jedan a10m kisika, a to jc paIa mo1ckule
kisika, te je b = 112. Jednacinu hemijske reakcije piSemo'.
1
lH2 + - 0, -+ I H20.
2
Zelimo Ii da u jednacini koeficijenti budu cijeli brojevi, onda cerna citavu
jednacinu pomnaziti sa 2, te dobivamo:
2H, + 0-,-> 2 H
2
0.
U jednacini je zadovoljen usl<2Y..o sta!nosti brojg atoma svake vrstc.· Broj
atoma vodika s ljeve i desne strane je cetiri, a braj atoma kisilill dV3. Dva rnoleku!a
vodika i jedan molekul kisika daje dva rnolekula vode.
71
Prlmjer 2. Napisati jednacinu sinteze amonijaka koji nastaje spajanjem
mo1eku1a vodika i azota (nitrogena).
Rjdcnjc: Jednacina reakcije S opstim koeficijentima je:
Neka je koeficijent uz amonijak c "" 1. Jedan molekuI arnonijaka sadrii jedan atom
nitrogena a to je paia molekula nitrogena. te je b := Y.:. redan molekul amonijaka
sadrZi tri atoma vodika. Tri atoma vodika sadrle se u jednom i po rnolekulu vodika,
teje a;::: 1,5 = 3/2. Sada mozemo pisati:
Da bi dobili cje1obrojne koeficijente citavu jednacinu umotimo sa dva i
dobivamo:
3 Hz + N, -+ 2 NH,
Broj atoma vodika i nitrogena)e jednak s obje strane joonacine. Provjerite!
OKSIDACIJA I REDUKLlJA
Nekad su se pod oksidacijom podraznmijeva1c reakcije sa kisikom, a pod
redukcijom reakcije oduzimanja kisika, Danas je pojam oksidacije i redukcije
pro!iren i lemelji se na izmjeni eloktrona: OI<Sidacija je proces o\pustanja
elektrona, a redukcija je proces primanja cleldrona.. Pojam oksidacije i redukcije
objasnit na primjem sagorijevanja magnezija:
Mg+O
Prema stamj definicifi reakcija udesno je reakcija oksidacije, a reakcija uilj'eva
reakcq'a redukcije. Radi jednostavnosti dat je pn'mjer sa atomarnim kisilwm, mada je
sagorijevanje magnezija reakcfja s molekulamim kisikom.
Prema savremenorn tumacenju, u gornjoj reakciji magnezij otpusta dva
elektrona: >
Otpustanje elektrona zove se oksidacija. Magnezij se oksidirao.
Kisik prima dva elektrona:
0+2e->O'-.
72
Primanje elektrona je redukcija. Kisik se reducirao.
Supstanca koja otpusta elektrone i taka se oksidira naziva se redukciono
sredstvo. U nasem primjeru magnezij je redukciono sredstvo. Supstanca koja prima
elektrone i tako se reducira naziva se oksidaciono sredstvo. U nasem primjeru kisik
.Ie oksidaciono
·U gomjem primjeru atom rnagnezijaje otpustio dva elektrona, a atom kisika
je primio ta dva elektrona. Broj primljenih elektrona jednak je broju otpustenih
elektrona. Reakcije kod kojih dolazi do premjestanja elektrona s jednog atoma na
drugi nazivaju se redokswreakcije.
OKSIDACIONI BROJ
VaJencija elementa u jonskim spojevima odredena je brojem otpustenih iii
primljenih elektrona. Valencija elementa s kovalentnom vezom odredena je brojem
zajednickih elektronskih parova koji atom tog elementa gradi s atomom drugih
elemenata.
Medutim, kod sastavljanja hemijskih jedinjenja redoks-reakcija, koristimo
se pojmom oi<sidacionog broja To je opstiji ,.pojam oct valencije jer ne zavisi od vrsle
veze. Oksidacioni broj pokazuje stanje atoma u nekom spoju, a koje izraiavamo
brojem elei<trona kojim pojedini atomi uceslvuju u vezi. Alomi koji otpustaju
elektrone imaju pozitivan oksidacioni broj, a atomi koji primaju elektrone, imaju
negativan oksidacioni broj.
Oksidacioni broj se pise iznad simbola elementa i to prvo predznak naboja,
a zatim brej. Na primjer kod natrij-hlorida oksidacioni broj natrija je +1, a
oksidacioni broj hIora -1 (Zo5lo?).
(+l)H)
Na CI.
Za odredivanje oksidacionog broja potrebno je znati nekoliko pravila:
1) Atomi i molekuli u e1ementarnom stanju irnaju oksidacioni brej nula (0). Na
primjer:
0000000
AI, Fe, CU,HZ,02,He, P4
2) Oksidacioni broj kisil<a u spojevima je -2 (izuzev u pereksidima -1). Na
primjer:
(-2) (-2) (-2)
H, 0, Ca 0, S 0 2 .
3) Oksidacioni brej vodil<a u spojevimaje +1 (osim u melalnim ltidridima,-I). Na
primjer:
(+1)
H,O,
(+1) (+1)
H NO" C H 4.
4) Zbir oksidacionih brQjeva u molekuli je jednak null.
Primjer 1. Koliki je oksidacioni broj sumpora u sulfatnoj kiselini?
Rjdcnje: Na osnovu navedenih pravila znama oksidacione brojeve kisika i
vodika. Nepoznati oksidacioni broj sumpora obiljciicemo sa x:
(+1) :«-2)
H2S0,.
Posta je zbir oksidacianih brojeva u molekuli jednak nuli, anda moierno
pisati jednacinu:
2(+I)+x+4(-2)=0,
x=6.
Oksidacioni braj sumpora u sulfatnoj kiselini je +6.
Primjer 2. Izracunajte oksidacione brojeve ugljika u slijedeCim spojevima:
CH" C,flo, C,R" C,H" CH,O, CO, CO,.
RjeScnjc:
:-; +1
CH4, x+4(+I)=0, x=-4
x ;-1
C2H6, 2x+6(+I)=0, x=-3
x .;·1
/
C2H" 2x+4(+I)=0, x=-2
x +1
C,H2, lx+2(+1)=O, x=-1
x +1 -2
CH20, x+2(+I)+(-2)=0, x=o
CO, x+(-2)=0, x=2
x ·2
C02, x+2(-2)=0, x=4
JEDNACINE REDOKS-RE4KCI.I4.
To su jednaCine u kojirna dolazi do promjene oksidacionih brojeva. Osnovni
zahtjev pri pisanju heroijskih jednacina redoks-reakcija je da broj elektrona kojc
otpusta redukciono srcdstvo bude jednak brojn elektrona koje prima
oksidaciono sredstvo.
Da ponovimo: Oksidacijom (otpustanjem elektrona) oksidacioni broj se poveeava,
rcdukcijom (primanjem elektrona) oksidacioni broj se smanjuje, Promjena oksidacionog
broja jednaka je broju otpustenih odnosllo pn"mfjenih elektrona, Supstanca (tvat) koja se
oksidira naziva se redukciollo sredstvo, a supsranca koja se reducira oksidaciono sredstvo.
Primjer 1. Koje od sljedeeih hemijskih jednacina plikazuju jednaCine
Staje U Itiima oksidaciono, a !ita redukciono sredstvo?
2Ca{s) + 02{g) -+ 2CaO(s)
b) Zn(s) -I- 2 HCI(aq)"---;" ZnCh(s) + H2(g)
c) AgN0
3
(aq) + HCl.(aq) -+ AgCl(s) + HN03(aq)
74
Rjescnjc: Oznake uz formule predstavljaju agregatna stanja (vim poglavlje
12): s- evrsto, 1- teena, g-gasovita, aq-vadeni rastvor,
Kad redoks-reakcija dolazi do promjene oksidacionog broja.
o 0 (t2) (-2)
a) 2Ca+O',--+2Ca O.
Kaleij oksidira jer je otpustio dva eJektrona. Kisik reducira jer je primio dva
elektrona. Hemijska jednacina predstavlja redaks-reakciju jer .Ie daslo do promjena
oksidacionih brojeva. Broj elektrona koje otpusti r..alcij jednak je broju e1ektrona koje
primi kisik. Kalcij je redukciono sredstvo,a kisik oksidaciona srcdstvo.
o (+1)(-1) (+:'.)(-1) 0
b) Zn+2 H CI-+Zn CI, +H2.
eink se oksidirao, a vodik reducirao. ova je redoksNreakcija. Cink je
redukciono sredstvo a vodik oksidaciono sredstvo
c)
(+1) (+5j(-2) (+1)(-1) (+I)H) (+1)(+5)(-2)
Ag N 0, + H CI --> Ag CI + H N 0,:
U jednacirri nije doslo do prornjene oksidacionag broja, te jednaCina ne
predslav Ija redoks-reakciju. I
Primjer 2. Rijesi jednacinu koja prikazuje redoksNreakciju aluminija i
kisika.
Rjesenje: Napisacemo hemijsku reakciju bez odgovaraju6ih koeficijenata
uz formrue (neizjednacenajednaCina):
o 0 (+3) (-2)
AI(,) + 02(,) --+ AI, 0
3
.
Oksidacioni broj alurninija u spoju sa kisikom nasli sma na osnovu poznatih
pravila (Provjerite !). Cilj namje da odredirno odgovarajuce koeficijente iz fonnule u
ovoj redoks-reakciji.
Napisa,t cerna parcijalne jednacine oksidacije i rcdukcije.
Alwninij se oksidirao a kisik rcducirao:
o
AI--+ AI3+ +3e- /·4
o
02 +4e- --t20
2
- /·3
Naboj jona pisemo u gomjem desnom uglu (3 +,2-) i ne treba mijdati sa pisanjem
oksidacionih brojeva.
Da bi izjednacili broj e1ektrona, prvu jednacinu mnoiima sa 4, a drugu sa 3,
te dobivamo:
4AI-+ 4Ae+ + 12 e-
30, +12e- -->60
2
-
Parcijalne jednacine saberemo:
4 AI +30,:;: 12 e --> 4 AI" +6 0"+ 12 e
75
Konacnajednacina (izjednacenajednacina) je:
4 Al + 3 0, -> 2 Al,O,.
Primjer 3. Uravnoteziti redoks-jednaCinu koja prikazuje rastvaranje bakra u
koncentrovanoj nitratnoj kiselini, pri cernu su produkti reakcije: bakar(II)-nitrat,
nitrogen(IV)-oksid i voda:
o (+!){+5)(-2) (+2) (+5)(-2) (+4)(-2)
Cu+ H NO, .... Cu(N 0,), + N 0 +H,O.
Rjcknjc: Oksidacione brojeve nitrogena u nitratnaj kiselini i nitragen(IV)-
aksidu odredili sma na asnovu poznatih pravila (Provjerite!). Potrebno je odrediti
stehiometrijske koeficijenle.
Jednacinu cerna napisati u disociranom obliku (vidi poglavlje 91)
Cu + W + NO; .... Cu'+ + 2 NO; + NO, + H,O.
Parcijalne jednaCine oksidacije i redukcije su:
Cu .... Cu'+ + 2e'
(+5) ("1"4)
NO, +2H+ +e' -> NO, +H,O/'2
Da bi izjednacili broj elektrona pomnozit cemo drugu jednaCinu sa dva, a
zatim ih saberemo:
(+5) (+4)
Cu+2 N 0, +4H+ +2e' .... Cu'+ +2 N 0, +2H,O+2e'
U redoks reakciji dvije nitratne grope se reduciraju u nitrogen(lV)'oksid, a
dvije nitratne grope su potrebne da bi nastao spoj Cu(NO,),:
Cu + 4 HNO, ,-> Cu'+ + 2 NO:; +2 NO, + 2 H,O.
U molekulskom obIikujednacinaje:
Cu + 4 HNO, .... Cu(NO,h + 2 NO, + 2 H,O.
ZADACI
7.1 Odrediti stehiometrijske koeficijente u sljedecimjednacinama sagorijevanja:
a) aMg + bO, -> cMgO
b) aAI + bO' .... cAl,o,
c) aCB:4 + bO, -> cCO, + dH,O
d) aC,H. + bO, -> cCo, + dH,O
0) ,aC,tL,+ bO, -> cCO," dH,O
f) aC,H, + bO, -> cCO, + dH,O
g) C
4
H,o+bO, .... cCO,+dH,O
76
R: a) a 2, b 1,
d) a 1, b 712,
512, 1;
c 1; b) a 4, b 3, c 2; c) a 1, b 2, c 1, d 2;
c 2, d 3; e) a I, b 3, c 2, d 2; f) a I, b
g) a 1, b 1312, c 4, d 5.
7.2. Odredi stehiometrijske koeficijente u sljedeCim jednacinama otapanja metala II
kiselinarna:
aJ aZn + bHCI -> cZnCI, + dH,
b) aZn + bH
2
S04 -')- cZnS04 + dH
2
c) aAI + bHCI .... cAICr, + dH,
d) aAI + bH,SO, -> cAI,(SO,h + dH,
0) aMg +tH,PO, -+ cMg
3
(PO,h + dH,
R: a) a I, b 2, c 1, d 1;
c)
1,
b) a 1, b L c 1, d 1;
d)
7.3. lzjednaci·hemijsku jednaciuu reak.cije oksida sa vodom:
a) a.lv!gO + bH,O -> cMg(OHh
b) aCO, + H,O.., cH,CO,
c) aSO, + bH,O -> cH,S04
R: Svi koeficijentijednaki sujedinici.
7.4. IzjednaCiti hemijske jednacine neutralizacije kiselina sa natrij-hidroksidom:
a) aHCI + tNaOH -> cNaCI + dH,O
b) aH,S04+ bNaOH -} cNa,SO, + H,O
c) aH,PO, + bNaOH -> cNa,PO, + dH,O
R: a) a 1, b = I, c = 1, d 1
b) a 1, b = 2, c 1, d 2
c)a= 1, b=3, 1,
7.5. Uravnoteiiti sljedecc hemijske .jednaCine:
a) aFC
2
S3 + b02 -} CS02 + dFC
2
03
b) aFe
2
03 + bCO -> cFe + 'dCO,
c) aPbS +bPbO -> cPh + dSO,
d) aSiO, + bMg -> cMgO + dSi,
R: a) a = 1, b 912, c 3, d = 1;
b) F 1, b = 3, c 2, d 3;
c) 1, c=3, 1;
d) a 1, b= 2, c 2, d = 1.
7.6 Odrediti oksidacione brojeve hlora u:
Cl" HCI, HCIO, HCIO,.
R: 0,-1,+1,+7.
77
7.7. Odrediti oksidacione brojeve sumpora u:
S" H,S, SO" H,S03, S03, H,SO,.
R: 0, -2, +4, +4, +6, +6.
7.8. Odrediti oksidacione brojeve nitrogena u:
N2, NH
3
, NH"OH, NO, HNO" N02, HN0
3
.
R: O. -3, -3, +2, +3, +4, +5.
7.9. Odrediti oksidacione brojeve ugljika u:
CIL, CH
3
0H, C,H
12
0 6, HCOOH, CO,
R: -4, -2, 0, +2, +4.
7,10, Kolikije oksidacioni broj:
a) hlora u C1 i C10",
b) nitrogena uNO; i NO;
c) sumpora uS
2
• i SO ~ - ?
R: a) x:=: -1; x + 1(-2);;;;: -1, x::::: +1. Zbir oksidacionih brojeva jednak je naboju
jona.
b) x+2(-2)=-I,x=+3; x+3(-2)=-1, x=+5.
c) x=-2; x+ 4(-2) =-2, x=+6.
7.11. Odrediti oksidacioni broj.hroma u sljedeCimjedinjenjima:
K,CrO" K,Cr,O" Cr,03, Cr2(SO,h .
R: +6, +6, +3, +3.
7.12. Koji ce se clementi reducirati a koji oksidirati U ovim reakcijama:
a) CaC0
3
--+ CaO + CO"
b) Fc30, + 4H2 --+ 3Fe + 4H
2
0,
c) H,SO, + 2 KOH -> K,SO, + 2 H,O,
d) MoO, + 4 HCl -> MnCl,+ CI, + 2 H,O.
R: a) nijedan, b) Fe(red), H(ox), c) nijedan, d) Mn
7,13, KaJe su od sljedeCih rcakciJa oksido-redukcione?
a) H2 + Br2 -+ 2HBr,
b) CaC0
3
--+ CaO + CO,
c) 2 Na + 2 H20 -> 2 NaOH + H"
d) CaO + H,O --+ Ca(OH)"
e) Fe + CuSO, -> FeSO, + Cu,
f) Cu + 2 H,S04 --+ CuSO, + SO, + 2 H,O.
78
R: Oksido-redukcione reakcije su pod a, c, e i f.
oksidans reducens
a) Br, H2
c) H2 Na
e) Cu Fe
f) H
2
S04 Cu.
7.14. UravnoteZiti sljedece hemijske jednacine:
a) H,S + J -> HJ + S,
b) H,SO, + Mg -> MgSO, + H2,
c) Cl, + H,O + H,S -> HCI + H
2
SO,
d) FeCI, + H,S -> FeCI, + S + HCI
e) NH3 + O2 -+ H20 + N2.
R:
a) H,S + J,--> 2 Hl + S,
. b) H,SO, + Mg -> MgSO, + H"
c) CI, + H,S + 4 H20 -> 8 Hel + H2SO"
d) 2 FeCl
3
+ H,S --> 2 FeCI, + S + 2 HCI,
e) 4 NH3 + 3 0, --+ 6 H20+2 N2.
79
8. IZRACUNAVANJE POMO(;UHEMIJSKIH
JEDNAC7NA
IedrraCina hcmijske reakcije omogucava izracuORvanje broja i koliCine
jedinki (molekula, atoma, jona) u hemijskoj reakciji.
Ako imamo hcmijsku reakciju:
aA +bB -+cC +dD
andaje odnos brojajeclinki i broja molova (kolicine):
Nb
"-"-
b
- - ~
N, n a
Nc =
n, c
~
N, n, a
gdje su a, b, C i d koeficijenti u jednaCini.
KoliCina jedinki proporcionalna je braju jedinki (n :=; NINA) te stoga vaze
gore navedeni odnosi.
Odnos koliCine jedinki koje ucestvuju u nekoj hemijskoj rcakciji jednak
je odnosu njihovih koeticijenata u jetinacini te reakcije.
Primjer 1. Izrdcunajtc masu Ciste H
2
S0
4
koja nastaje reakcijorn vode i S03
ako je masa SO, 15 kg. .
Rjesenje:
meSO,) ~ 15 kg
m(H,S04) -?
JednaCina reakcije je:
80
SO, + H,O -> H
2
S04
Odnos koliCinajedinkijednakje odnosu kocficijenata u hemijskoj reakeiji:
n(H, S04)
n(SO,) I'
m(H
2
S0
4
) meSO,)
M(H,S04) ~ M(SO-;J'
meSO,)
m(H,S04) ~ M(H,S04) ~
M(SO,)
98 15 kg = 22,97 kg.
64
U gornjoj jednaCini umjesto molamih masa uneseni su podaci za relativne
molekulske mase jer se molamc mase oclnose kao rclativne molekulske mase:
M, . Me = Mr, : Mr,.
Primjer 2. Glavni prDces koji teee u visokoj peel izrazen je zbimom
jednacinom:
Fe,03 + 3 CO . .-, 2 Fe + 3 CO,.
Nab:
a) broj molekula FC20) potrebnih da nastane 100 atoma zeljeza Fe,
b) braj molova FC203 potrebnih da nastane 25 lIlolova Fc,
c) bra) kilogram. Fe,03 potrebnih da naslane lOa kg z.eljeza.
Rjesenjc:
a) )'I(Fe) ~ 100
N(Fe,O,) -?
1z jednacine hemijske reakcije saznajemo da se iz jednog molekula FC20}
dobivaju dva aloma zcljezJ. Prema tome odnos broja jcdinki (atoma) ieljeza prema
brojn jedinki (moiekula) Fe203 je:
N(Fe) 2
l' odnosno:
N(Fe
2
0
3
)
N(Fe) ~ 2N(Fe,o,).
Posloje N(Fe) ~ 100, loje
°
100_
0 N(Fe, 3 ) = - ~ ) .
2
b) illJ''21 ~ 25
n(Fe20 ,) ~ ?
c)
Broj jedinki se odnosi kao broj molova:
n(Fe) 2
n(Fe,O,) l'
n(Fe) 25
n(Fe-0
3
) ~ --= - ~ 12,5 mol.
, 2 2
m(Fe) ~ lOa kg
m(Fe
2
03) -?
Posto je:
n(Fe) cc m(Fe) i
. M(Fe)
81
m(Fe203)
M(Fe,03)
m(Fe)
2M(Fe) ,
odnosno:
m(Fe ° ): fi(Fe)· M(Fe,03)
, 3 2M(Fe)
100 kg ·159,7
2·55,85
142,9 kg.
Primjer 3. Izrafunati masu kisika potrebnu 1.a potpuno sagorijevanje 10 kg
ugljika, Jecinacina reakcije je:
C +0, -+ CO,.
Rjesenjc:
m(CO,l: 10 kg
m(O,): ?
nCO,)
n(C) I
Posto je n(O,) m(O,), i
- M(O,)
nrC) m(C), to je :
M(C)
m(O,) M(O,) Mr(O,)
m(C) M(C) Ar(C) .
M(O,) 32
m(02) m(C)- .. 10 kg- 26 ?kg.
M(C) 12'
'Primjer 4. Cink reaguje sa hloridnom kiselinom dajuCi vodik. prema
jednacini:
Zn + 2 HC! -> ZoCI, + H,.
IzraCtU1ajte broj molova i z.aprcminu vodika koja nastaje reakcijom cinka sa
20 molova He1 pri nonnalnim Vm "" 22,4 L
RjeScnjc:
n(HCI) 20 mol
Y m 22.4 lImoL
ntH,) ?
Y(H,) ?
Odnos kolicina, premajednacirri,je: n(Hel) "" 2,
. n(H,).1 .
82
I
to je:
n(HCI) 20 mol
n(H.) --=10 moL
, 2 2
, . Y(H )
Posto Je n(H
2
)
Y
m
Primjer 5. Izracunajte zaprerninu amonijaka koji nastqje od 1 kg azota pri
temperaturi lODe i pritisku ],3 bar.
JednaCina reakcije je: N2 + 3 H2 --+ 2 NH3
RjeScnje:
m(N
2
) = 1 kg = 1000 g,
T 273 + 10 : 283 K.
P L3 bar 1,),]0
5
Pa = 130 kPa,
Y(Nl-U -?
Prerna jednacini je:
n(NR,) = 2 n(N,)
adnosno
Posta je

, M(N,) 28g/mol
n(NR,) = 2·35,7 mol 71,43 mol.
Amonijak mozemo srnatniti idealnim gasom ie je 11"iegova zapremina, iz:
PY = IlRT. jednaka:
, _llRT _ 71,43 mo!·8.314 J/mo!K·283K -12
0
78!
.. _ .. _- Y .. , .
'p 130 kPa
Primjer 6. Koja koliCina pirita FeS: daje 1 kg sulfatne kiseline ?
Doblvanje kiseline se moze predstaviti u yidu seme:
RjeScnje:
mCH,Sl),l = 1 kg
m(FeS,): '/
FeS2 B 2 H,SO,
'Prema semi dobivanja kiselinc vidimo cia je:
83
".'., td),.,j;;---n--
Dalje je:
n(H
2
S0
4
)
odnosno
2'
(
R S ) _ n(H2 S04 )
lLe _ _ .
, 2
.r::C
FeS
,)
M(FeS
2
)
m(H,S04)
2M(H,S04) ,
odnosno
120
m(FeS,,) 1 kg, 0,61 kg,
, 2,98
Primjcr 7. Aka se sfalcrit grije na zraku on preJazi u cink-oksid prerna
jcdnaCini:
2ZnS+JO, -2ZnO+ 230
2
,
a) koliko jc potrebllo sfalerita da se dobije 1 kg ZnO.
b) Koliko je potrebno litara kisika pri nonnallum uslovima, cia se dobije 1 kg ZnO?
RjeSenjc:
0) M(ZnO), 1 kg
m(ZnS)" ?
n(ZnS) 2
--- l' n(ZnS) n(ZnO)
n(ZnO) 2 '
Dalje je: m(ZnS) _ m(ZnO)
M(ZnS) - M(ZnO) ,

81,4
b) !ll(ZnOl ikg
n(O,) 3n(ZnO) 3mEnO) ,
2 2M(ZnO)
Posto je:'
Vm = 22,41/mol, to je.
84
v Vm ,nCO,) V 3m(ZnO) = 22,41,3,1000 g 412,8 t
ill 2M(ZnO) 2,81,4 glmol
Primjer 8. Koliko grama NaOH treba uzeti za neutralimciju 49 grama
sulfalne kiseline ?
Rjdcuje:
= 41£
m(NaOH)
Ireba uapisati reakciju neutralizacije baze NaOH i kise!ine Pri
ncutralizn.ciji nastajc Yoda"
2 NaOH + H
2
S0
4
- Na
2
S04 + 2 H
2
0,
_n,,(N:-a,:,Oe,H2-) = = 2,
n(H
2
S0
4
) 1
n(NaOE) 2 n(H2S04),
m(NaOH) 2m(H,S04)
M(NaOH) M(H,SO,) ,
M(NaOH), 2m(H
2
SO,)
m(NaOH) -----'''''' ' "
M(H
2
S0
4
)
40
o
/mol·2·49 g
b = 40 g.
98 g/mol
Primjcr 9. Koliko rnl sulfatne kiseline kOl1centra_cije 0,5 molll treba za
neutralizaciju 50 mi KOH koncentracije 1 11101/1 ? lzracunaj koncenlIaciju nastale
soli.
Rjesenje:
c(H
2
S0
4
) 0,5 molll,
V(KOH) = 50 ml = 0,05 l,
c(KOHl 1 molll
V(H
2
S0
4
)
C
s
=?
n(H
2
S0
4
)
2'
H2S04 + 2 KOH K
2
S0
4
+ 2 H,O,
n(KOH)
n(H
2
S0
4
) 2 '
85
Posioje n= cY, ondaje:
V(H
2
SO 4) = c(KOH)· V(KOH)
2·c(H,S04)
1 mol/l·0,051
2·0,5 mol 11
0,05 L
Koncentracija nastale soli je:
(K SO )

c 2 4 ._-_ ...
V",
n(K,SO,) = n(H,S04) = c(H,SO,,)-VCH
z
S0
4
) = 0,5 molll ·(),051·= 0,025 moL
0,025 mol
e(K SO ) = = ° 25 moliL
2 4 0,11 '
Primjer 10. 1z 200 g rastvora sulfatne kiscline do\;Jijeno je 23,3 g taloga
barij-sulfata. Kakav je bio maseni udio Idsc1ine '?
Sematski se rcakcija moze prikazati :
. Rjesenjc:
m=200g,
= 23,3 g
w(H
2
S0
4
) = ?
m(H
2
S04 ) d' .
W(H,S04) = --"--, g ve.1e masa rastvora (m) poznata
m
86
n(H2S04) = n(BaS04),
m(H
2
S0
4
) m(BaS0
4
)
M(H
2
S0
4
) = M(B';-S(l;')'
. H SO 9,78 g .... 0'04"9 49"'
W(·2 -,./0.
200 g

233,3
Frimjer 11. Reakcijom alkoholnog vTenja ad 250 ml rastvora glukoze
nastaje 8,3 I ugljik(lV)-oksida na temperaturi 308 K i pritisku 94,75 kPa. Izracunati
kolicinsku i masenu koncentraciju glukoze.
RjeScnjc:
Vgl = 250 ml = 0,25 1
V(CO
z
) .. 8,3 1
T= 308 K
P = 94.75 kPa
Cgl =?
y.\'-!;;;;; ?
Reakciona jednaCina je:
2 C,HiOH + 2 CO
2
Koncentracija je:
fig!
Cgl = -. IzjednaCine vidirno daje:
Vgl
Broj molova ugljen(JV)-oksida mozemo 11ati iz jednacine gasnog sianja:
pV
n(CO,) = RT
94,75 kPa· 8,31 = 0,307 mol,
8,314 J/mo1K·308K '
0.307 (1 1 '3 1
ngl = -' =.). rno
2
0,153 mol = 0,614 moll 1.
0,25]
Primjer 12. Fosfor se u telmici dobiva po jednaCini:
Ca3(P04h + 3 SiO, + 5 C 3 CaSiO, + 2 P + 5 CO.
Ako se iz 77 kg trikalcij-fosfata dobije 12,4 kg fosfoTa, koliko je iskoristenje?
RjeScnje:
m(Ca3(PO,),) = 77 kg
mfPJ= 12 4 kg
1(P) = ?
lskoristenje hemijske reakcije je Ganos stvarne mase produkat3.xeakcije (ms)
i teoretski potre.bnc mase. (mr) . .
Teoretsku masu fosfora m(Ph izraeunacemo iz jednacine:
87
m(P)
Iskoristenje je :
1
- m(F), _ 12,4 kg _ 0 80- 80 -"'
- ~ - - - ~ ~ - - )= ) 10
m(Ph 15,4 kg' ,.
Primjer 13. Pri tennickorn razlaganju 25 g CaCO} nastaje 12,3 g CaO.
Izracunati iskoriStenje ovog proccsa.
RjcScnje:
m(CaC0
3
) = 25 g
m(CaO) = 12.3 g
m(CaOlr =?
I""?
Reakciolla jednaCina je:
CaC0
3
~ CaO + CO,
Teoretski nastaku masu Cao nalaznllo lzjednacine: n(CaO) ~ n(CaC0
3
),
m(CaOl m(CaC0
3
)
M(CaO) = MiCaCOJ'
m(CaOh
_5--,6-:c. 2-;:-5",g
= 14 g.
100
!U(CaO)s
- - c c : : - - : ~ = 0,878 = 87,8 %.
m(CaO),.
Primjer 14. Koliko grama fosfatne kiseline a kohko kalcij-hidroksida treba
uleli da se priredi 100 g kalcij-fosfata ?
RjcScnje:
m(Ca,il'O,],l = 100 g
m(H
3
P0
4
) - ?
m(Ca(OH),) = ?
88
Reakciona jednacina je:
Poznata nam je masa fosfata. Prvo se izracunava masa kiseline:
n(H3PO,) = 2 n(Ca3(PO')2),
m(H
3
P0
4
) 2 m(Ca
3
(P0
4
J,)
M(H
3
P0
4
) M(Ca
3
(P°4)')
Masu hidroksida cerno izracunati takode koristeqjem reakeione jednacine:
n(Ca(OH),) =3 n(Ca3(P04h),
m(Ca(OH)3)
M(Ca(OH),)
3m(Ca)(P0
4
lz)
M(Ca
3
(P0
4
),)
Primjer 15. Pri dejstvu viSkom hlornc kiseline na 30 g prirodnog krecnjaka
dobijeno je 11 g ugljik(lV)-oksida. KoUka procenata CaC0
3
ima u prirodnom
krecnjaku?
RjeSenje:
m(krecnjaka) ~ 30 g
mCCO,l = 11 g
w(CaC0
3
) ~ ?
lzracuna6emo koliko CaCO) odgovara masi od 11 g CO,. lz reakcione
jednaCine vidirno da je:
n(CaCO)) = n(C0
2
)
89
m(CaC0
3
)
M(CaC0
3
)
m(C0
2
)
M(CO,) ,
100
m(CaC0
3
) 11 g- = 25 g.
. 44
To je masa Cistog karbonata.
Maseni udio (procentnalni sadriaj) u prirodnom krecnjaku je"
w ;:;: m(CaC03 ) "" 25 g :;:; 0 833 :=: 83 3 %
m(kree.) 30 g' ,.
Primjer 16. Kahko grama CO2 mot,erno dobiti pecenjem 500 kg krecnjaka
koji sadrii 5 "/0 primjesa ? Kohka je to litara ugljik(IV}oksida n3 temperaturi 20
D
e i
pritisku 1 bar? .
CaCO, -. CO2 + CaO
Rjesenje:
m(krecnjaka) = 500 kg
m(CO,)
PIVO 6emo uaCi masu cistog Caco3 da bi prema reakcionoj jednacini nash
masu CO
2
. Aka krecnjak sadrZi 5 % primjesa, znaci da sadrii 95 % cistog CaC0
3
.
m(CaC0
3
) w·m(krecnjaka) = 0,95 ·500 475 kg.

M(C0
2
)
m(CaC0
3
)
M(C-;CO,) ,
m(C0
2
) 475 = 209 kg.
100
Zapreminu CO
2
izracunavamo izjecillaCine gasnog stal\ja pV;:;: nRT.
v .:nc RT 20,9 -,kg,--_
M P 44.10.
3
kg/ mol
8,314J/molK·293K =1l5,7m3
10
5
Pa
Primjer 17. Elementarnom kvantitatiYl10m anallzom utvrdcno je da je
sagorijevanjem 4,40 mg nekog organskog jedinjenja dobivcno je 6,60 mg CO2 i 1,80
mg vodc. analizemi-je ustanovljeno -da jedinjcllJe sadrii sa1110 ugljik,
vodik i kisik.Odrediti:
a) kolicine i mase ugljika, vodika i kisika u jcdinjenju,
b) masene udjele (proccnini sasm\, ugljika, vodika i kisika ujedinjenju)-
90
c) empirijsku formulujcdinjcnja
d) molekulsku formulu jedinjcnja, ako jc spektrometrijom rnasa utvrdeno da je
relativna molekulska masa togjedinjenja 176.
RjeScnje:
m(nz) = 4,4 mg 4,4· 10"g
m(CO,) 6,6 mg = 6,6·JO"g
m(H,QL= 1.80 mg = 1.8.10·
3
g
a) n(C) = 'I; ntH) ?; n(O) = ?
m(C) = 'I; m(H) = 1; m(O) = ?
b) w(C) = 'I; w(H) w(O) = '!
c) empirijska fonnula = ?
e) molekulska formula;;:::. ?
a) Potpunim sagorijevanjem organskog jedinjcnja nastali C0
2
jc vezao sav ugljik iz
jedinjenja, a nastala vada sav vodik Iz jednog ugljikovog a10ma nas1ajc jedan
molekul CO2, dok dva ,atoma vodika daju jedan molekul vodc, sto mozemo
predstaviti relacijom ekvivalencije:
c - CO2, 2H - H20.
Na osnovu gornjih relacija mozemo pisati;
Za uglhk:
m(C0
2
) 6,6· g _
nrC) = u(CO,) = 0 10.10-
3
mol.
M(C0
2
) 44 g/mol '
m(C) 12 g/mal . 1l,15· 10-
3
mol = 1,80· IIr
3
g = 1,80 mg,
2·m(H
2
0)
ntH) 2n(H,O) =
• M(H
2
0)
2.1,8.1O-'g
18g/mo1
m(E) = M(H)·n(H) I g/mol·O,2· 10-Jg = 0,20 mg.
0,2.10-
3
mol.
Masu kisika U odvagallom uzorku mozemo dobiti tako da od mase uzorka oduzmcmo
mase ugljika i vodika:
m(O) = m(uz) - m(C) - m(H) = 2,40 mg
m(C) --
b) w(C) --- = 0,409,
m
m(H)
w(H) = 0,045;
m
w(O) = m(O) = 0,545
m
91
c)Empirijsku formulu odredujemo iz poznate relacije:
i(C)' i(H) ;j(O) • . 0,034; 0,045; 0,034,
iCC) ; iCH) ; j(O) 1 ; 1,33 ; L
Da bi dobili odnos cijelih malih brojeva potrebno je sve brojeve pomnoziti
sa 3 (jer je 1,33 . 3;:::; 4) te dobijemo:
i(C) ; j(B) ; j(O) 3 ; 4; 3,
Empirijska fonnula jedinjenjaje C,ILO"
},iapamena: Aka su paznate kotiCine jxJjedinih atoma, kao u nasem primjeru, onda se
maze izracunati i iz odnosa (vidi poglavlje 5):
,\i(e) . /''i'(H) : ,\;'(0) = n(C) : n(ll) :n(O).
n(C): N(H). 1\/(0) ",,-(J,15mmol: (J,20mmol: 0,15mmol= 1: 1,33: 1.
Islim daljYm postupkom dobije se isli rezuftat:
nrC) : n(fI) : 11(0) = 3: 4: 3, odnosno empirijskafonllula C3H40 3·
d) Rclativna masa eropirijske jcdinkc je:
Relativna rnolekulska masa jedinjenja je:
Posta je Mr =:: 176 uvrstavanjem dabijeroa daje x = 2, a molekulska formula:
ZADACI
8.1 Napisite reakcije rastvaranja metala u kiselinama:
a) duka u hloriduoj kiseliIli
b) cinka u sulfatnoj kiselini
c) kalcija u hloridnoj kiselini
d) kalcija 11 sulfatnoj kiselini
e) alurninija u hloridnoj kiselini
f) aluminija u sulfatnoj kiselilu,
R:
a) Zn+2HCI -+ ZnCI,+H,
b) Zn + H
2
S0
4
-+ ZnS04+ H2
c) Ca + 2 HCI '-+ CaCl
2
+ H,
d) Ca + H
2
S0
4
-+ Caso, + H2
92
e) 2 Al + 6 HCI -> 2 AICI, + 3 H2
D 2 Ai + 3 H2S04 --+ AhCSO/jJ:3 + 3 H2.
8.2. Napisite reakcije rastvaranja mctalnih oksida u voeli:
a) magnezij-oksid,
b) natrij-oksid,
R: a) MgO + H
2
0 -+ Mg(OH),
c) Na,O + H
2
0 -+ 2 NaOH.
8.3. Napisite rcakcijc nemetalnih oksida sa vadam:
a) ugijik(IV)-oksid,
b) smnpor(IYJ-oksid,
R; a) CO
2
+ H,O -+ H,CO,
b) S02 + H
2
0 --+ H2S03
8.4. Napisite jednacinu neu1ralizacije za NaOH sa:
a) sulfatnom kiselinom,
b) hioridnom kiselinoffi,
c) nitmtnom kiselinom,
d) karbonatnolll kiselinolll,
e) [osfatnom kiselinom.
R:
a) 2 NaOH + H
2
S04 -+ Na2S04 + 2 H,O,
b) NaOH + HCI -'> NaCI + H20,
c) NaOH + HN0
3
-+ NaN03+ H
2
0,
d) 2 NaOH + H
2
C0
3
-+ Na,CO, + 2 H
2
0,
c) 3 NaOH + H
3
P04 --...? Na3P04 + 3 H20.
8.5. Napisite jednacinu neutralizacije Ca(OHh sa:
a) HCI, b) H
2
C03, c) H,PO"
R:
a) Ca(OH), + 2 HCI -,' CaCI, + 2 H20,
b) Ca(OH), + H
2
CO, -+ CaCo, + 2 H
2
0,
c) 3 Ca(OH), + 2 H
3
P04 -+ Ca3(P04h + 6 H
2
0,
8.6, Koliko se grama kiselina; HCI, H
2
S0
4
, H
2
CO" H,P04 neutralise sa 40 grama
natrij-hidroksida? Napisite reakcionc jednacine.
R: 36,46 g HCl, 49,04 g H
2
S04; 31 g H
2
C0
3
; 32,67 g H
3
P0
4
,
8.7. Koliko se grdma baza : Nl-LJOH, NaOH, KOH i Fe(OH)3 neutrilizira sa 63 .g
nitrah?e kiseline ? Napisite. rcakcione jednacine.
R: 35 g NH,OH; 40 g NaOH; 56,1 g KOH; 36,6 g Fe(OH)"
93
8.8. Koliko grama kisika je potrebno za sagorijeval"Uc 1 kg kamenog uglja koji sadr±i
80 % ugljika ? (C + O2 -+ CO2)
R: 2133,3 g.
8.9. KoEko se sulfatne 1;iseline rnoz.e dobiti iz 60 kg pirita ? (FeS2 +-> 2 H
2
S0
4
).
R: 98 kg.
8.10. Koliko grama sulfatne kiseline i natrij-hidroksid; treba da uzmcmo da
pripremimo g natrij-bisulfata ? (NaOH + I-bS04 ----? NaHS04 + H
2
0).
R: 49 g kiseline i 20 g hidroksida.
8.11. Ugljik u sllvisku kisika izgara u CO
2
. Iskorislcnje te reakcije je 85 %. Koliko
111010va CO
2
nastaje iz 48 g C ?
R: n(C0
2
) 3,4 moL
8.12. Izracunati masu cistog NaCI potrebnog za dobiv31lje 5 kg HCl masenog udjela
36 % (2 NaCI + H
2
SO, -+ 2 HCI + Na,SO,)
R: m(NaCI) 2,9 kg.
8.13. Kolika zapremina S02 nastaje spaljivanjcm 200 g sumpora pri temperaturi 20
'C i pritisku 1,3 bar ? (S + O
2
-+ SO,)
R:V=1l71.
8.14. Aka se vodik propusta kroz staklenu cijev preko zagrijanog CUO dolazi do
redukcije bakra premajednaCini: .
CuO + H2 -} Cu + H20.
Koliko grama balaa nastaje redukeijom 10 g CuO ?
R: ro(Cu) 7,99 g.
8.15. lzracunajte masu Ca(OH):; koja je nastala reakcijom:
CaO + H20 -+ Ca(OH)"
-aka je izreagovanog oksida:
a) 18,9 g,
b) 4.53 t.
R: a) 24,9 g; b) m = 59979,2 kg.
8.16. Izracunajte zapreminu llil1onijak_a -koji je nast<lo od azota i vodika prema
reakciji: N2 + 3 H2 ----? 2 NH3,
aka je masa azata bila 10 kg a temperatura 10°C pri pritisku:
a) 0,23 ]C.Pa,
b) 0,1 MPa.
R: a) V=7.3·10
6
1; b) 168001
94
8.17. lzracunajte iskoristenje nastajanja amonijaka (vim zadatak 8.16,) aka
je teoretska kolicina, tj. ana koja odgovara potpunoj reakciji, 18,2 mol, a kolicilla
stvarno nastalog amonijaka:
a) 12,3 mol,
b) 150 mmol.
R: a) 67,6 %; b) 0,82 %.
8.18. Labaratorijskim postupkorn, premajednacini:
2 NfL,CI + Ca(0H)2 ._> CaC!, + 2 NH, + H
2
0,
dobiveno je 15 g cistog amonijaka_ Kolike su mase amonij-hloHda i kalcij-hidroksida
potrebne za navedenu reakciju ? .
R: m(NfL,CI) = 47 g; m(Ca(OH)z) = 32,5 g.
8.19. Zagrijavanjem gipsa dobiva se peceni gips premajednacini:
CaSO.,.2 H
2
0 --> CaS04·l!2 H
2
0 + 3/2 H
2
0.
Kolika je masa gipsa potrebnog za 0.5 kg pecenag gipsa ?
R: 111 0,59 kg.
8,20, Ako sc ploCiea od zlata uroni u tzv. "zlatotopku" naslajc ova rcakciJa:
Au + 3 HCI + RNO, --> AuCi, + NO + 2 H20.
Kolikaje bila masa zlatne plociee ako jc tom reakeijom nastao 3,1 mg AuC)' ?
R: m = 2,01 mg,
8.21. Za neutralizaciju 100 g Tastvora sulfatne kiselinc bila je potrebno 10,6 g
Na2C03. Koliki je bio maseni udio sulfatne kiseline u rastvoru ?
R: w = 9,8 0/0,
8.22. U laboratoriji se amonijak dabiva prema jednacini kao u zadatku 8.1&.
IskoristeIlje reakcije je 90 %. KoUka je grama amonijaka dobiveno ako je utrosena
107 g amonij-hlorida 7
R: 30,6 g.
8.23, lz 86) g Cilske Salitre, koja sadrli 2 % primjesa, dobiveno je 56,7 g nitratne
kiseline, Koliko je iakoriiitenje reakcije ? (KNO) B RNO))
R: 93 %.
8.24. Za laboratorijsko dobivanje nitratne kiselinc tlZcto je 17 g NaN0
3
i 20 g
sulfatne kiseline. Koliko je grama kiseline dobiveno ? Koje je komponentc ostala u
sllvisku ?
NaN0
3
+.H
2
S04 --)- Hl\f03 + NaHS04.
R: m 12,6 g. Ostalo je 0,4 g sulfatne kiseline.
95
8.25. Acetilen se dobiva reagovanjem kalcij-karbida i vade:
CaC2 + 2 H20 -} Ca(OHh +. C
2
H
2
.
je dobiveno aka je utroseno 33,7 g karbida koji sadrZi 5 %
pflll1JCSa, a lskonstenJc reakcije je 80 % ?
R: 32 g Cistog karbida, 13 g (teoretski) acetilena i 80 % ad stvamo dobivenoiJ
acelilena tj. 10,4 g. 0
CO2 pri pecenju 1 tone krecnjaka sa 10 % primjesa iznosio je 95 %.
Koliko JC kllograma COz dobiveno ?
CaC034 CaO + CO,.
R: m = 376.2 kg.
8.21. Koliko se ugljik(IV)-oksida maze dobiti dejstvom 40 g 25 % rastvora hloridne
kiseline na 25 g krecnjaka ?
CaC02 + 2 HCl -+ CaCI, + CO, + 11,0.
R: m=6g.
8.28. Koliko je litaIa hlora potrebno, pri temperatm1 20°C i pritisku 1 bar da se 1
gram fero-hlorida prevede u feri-hlorid ?
2 FeCI, + CI, -+ FeCI,.
R: m(lllora) = 0,28 g; V(hlora) = 0,096 L
8.29. Grijanjem razvija se kisik:
2 KMn04 '.-> K,M:n04 + M:nO, + O
2
.
Kolika je l.apremina kisika, pri pri.tisku od 1 bar i tempcraturi 20°C, koja nastaje ad 3
grama pennanganata ?
R: V = 0,2311.
8.30. Oksidacijom pirita razvija se sumpor(IV)-oksid:
4 FeS, + 11 0, -> 2 Fezo, + 8 S02.
S<?z pri 2(tC i pritisku 1 bar, koji nastaje oksidacijom 100 kg
pmta. Kolika Je zapreml1l.a zraka potrebna za. reakciju, pri istim uslovillla ako je
kolicinski udio kisika u zraku 20 % ? '
R: V(SO,) 40..6 m'; V(zrak) 279 rn'.
8.31. U 2litra rastvora koliCinske koncentracije 0,1 molll dodato je 9,6 g
NaOH Koliko Je grama fen-hidroksida dobiveno ?
FeCI, + 3 NaOH -> Fe(Ol{), + 3 NaCL
R: m(Fe(OH)3) = 8,54 g.
96
ZADACIIZ ORGANSKE HEMiJE
8.32. Koliko molekula CO2 i vade nastaje sagorijevanjem 2 mola metana?
R:CH,+20, -+CO,+2H,O.
n(CO,) N(CO,) = 1.204-10."
n(H,O) = 2n(CH,), N(H
2
0) = 2,408·10.".
8.33. IzraCunaj masu vade koja nastaje sagorijevanjem 3 mola butana.
R: 2 C4H
lO
+ 13 0, -> 8 CO, + 10 H,O.
n(H,O) = 5 n(CJI10), m(I'r,O) = 270 g.
8.34. Pri sagorijevanju bulana nastalo je 1552 g vade. Koliko je grama butalla
sagorilo?
. It: 100.0 g.
8.35. KoUko se teoretski moze dobiti etina (acetilena) iz 2 kg kalcij-karbida ?
R: Cac, + 2 H,O --> Ca(OH), + C,H
2
n(C
2
H,) = 31,21 mol; m(C,H,) = 811,46 g.
8.36. Koliko se molova i molekula broUill maze adirati ua 4,2g propena (propilena)?
R: + Br, -+ C,HoBr,
n(Br,) = G) mol; N(Br,) = 6,022.10." molekula
8.37. U reakciji kalcij-karbida sa vodom nastaje crin.
a) kol.ikoje grama karbida utroseno za. J.9,51 etifu1. pri temperatml 21°C i
pritisku 1,01 bar,
b) koliko kalcij-hidroksida nastaje pri ovom procesu (Vidi zadatak 8.35.)
R: a) n(C,H
2
) = pVIRT = 0,806 mol; m(CaC,) = 51,56 g; b) m(Ca(OH)2) = 59,6 g.
8.38. Sagorijevanjem 10.0 g etina u struji kisika dobiva se CO
2
i voda.
a) koUko je dobiveno tih produkata,
b) koliko se dobije CO
2
i H20 ako je iskoristenje reakcije 90 %?
R: 2C
2
H,+50, -> 4CO,+2H,O.
n(C
2
H,) n(H,O), n(CO,) 2 n(C,H,)
a) m(H,O) = 6,9 g; m(Co,) = 33,8 g.
b) m(H,O) 6,2 g; m(CO,) 30,4 g.
8.39. Izracullajte zapreminu zraka potrebnu za sagodjcvanjc 900 1 etana. Zaprcmina
zraka i nastalih gasova mjerenaje pri standardnim uslovima. Zapreminski udio bsika
u zraku je 20 %.
R: 2 C,H,+7Q,-* 4'Co,+6H,O
n(O,) 7/2 n(C,H
6
) 140,6 mol,
97
VCO,) 3150 1; V(zraka) 15750 1 15,75 m'.
8.40" vodik ,ll3 yovisenoj temperaturi i pritisku, liZ prisustvo
katalIzatora 1 pn tome nastaJe cikloheksan. Koliko je grama vodika potrebno za
dobival'ue 15,3 g cikloheksana ?
R: C6Ho + 3 H, -). C,H
I
,
n(H,) 3 nCCJ{I'); m(H,) 1,08 g.
8,41. IzracWlaj broj rnolekula i molova vodika potrebnog za reakciju adicije sa 5
benzena. Pogledati primjer 8.40. g
8.42. Koliko je grama metilhlorida potrebno da bi iz benzena dobili 120 g metil-
benzena (toluena) ?
R: C6Ho + CH,C! .-? C,;H,CH, + HCI
mCCH,Cl) 65 g.
8,43. Procesom nitriraflja dabi-vena.ie 562 g nilIobenzena. Koliko je utroseno:
a) benzena,
b) 62 %HNO,?
R: C,IIs + HNO, -). C,H,NO·, + HoO
a) n(C"IIs) 4,565 mol; 'm(C,H,);;' 356 g,
b) n(HNO,) 7,36 mol; m(HNO,) 463,7 g.
8.44. Razgradnja metana iznad lOOO°C moze se prikazatijednaCinom.
CH; -> C+2H,.
Koliko grama llgljika i vodika nastaje od 109 metana ?
masa etiua C:H2, nastrilog od vode i 4 grama 1ehrtickog kalcij-karbida
u kOjemJe maseru muo lleeisto6a 5 %. Reakcionajednacinaje:
Cac, + 2 H20 -). CaCOH)2 + C,H,.
R: 1,54 g.
8.46. Uzorak bezvodnog metanola spaljuje se u zatvorenom sistcmu premajedl1acini:
CH30H + 3 CuO -). CO
2
+ 2 H,O + 3 Cu.
!zraeunajte metanola potrebnog ZEI nastaj,mje 30 CIn
3
CO
2
pri pritisku od 1 bara
l-temperatun od 27°C.
R; 111 0,0384 g.
8.47. Koliko grama vade nastaje sagorijcvanjcm 1 kg etanola ?
R: C2HsOR+ 3 O2 -+ 2 CO
2
+ 3 H?O.
n(el) 21,74 mol, 111(H20) 1174 g.
98
S.48. Sint.czom CO i vodika, na povisenoj teinpemtmi i plisustvu katalizatora, maze
se dobiti metanal. Koliko je grama vodika i molektua vodika potrebno za dobivanje
10 kg metanola ?
R: CO + 2 H, -> CH30H.
n(H
2
) 2 nCCH30H) 625 mol, N(H,) 3, 76·lO" l11olckula, m(H,) 1260 g.
8.49. llidratacijom etena maze se dobiti etanol, pri povisenQj temperaturi i pritisku, u
prisutnosti katalizatora. Koliko pri tome reaguje grama vode sa 180 g etena ?
R: CoR, + H,O -> C,H50H.
n(H,O) 6.43 mol, m(H,O) llS,7 g.
8.50. Kolika je zapremina kisika j CO2 (pri st,mdardnim uslovima) koji ucC·stviljU u
reakciji (u zacL'ltku 8.47.)?
R: n(CO,) 43,48 mol; V(CO,) 971,9 i,
nCO,) 65,2 mol; V(O,) 14611.
8.51. Kolika se koliCina etina moze dobiti jz 4 g lchnickog kalcij-karbida u kojem je
maseni umo necistoca 5 %? (Vidi zadatak 8.35.)
R: 1,54 g.
8.52. Izracunaj masu llastalog natrij-etoksida ako je u reakciji sa apsolutnim
alkohoiom (etanolom) potpuno izreagovalo 2 g naL.-ija.
R: 2 C,HsOH + 2 Na --> 2 C,H,ONa + H2.
g.
8.53. Koliko grama NaOH je pOlrebno da sc (uz povccanu temperaturu i pritisak j u
priSllstvll katalizatora) dobije 560 g fenoh iz hlorbenzena ?
R: C"H,C! + NaOH -). C,;H,OH + NaC!.
m(NaOH) 238,4 g.
8.54. Reakcija dobivarUa glicerola (1,2,3 propantriol) maze se prikazati
jednacinom:
(CH,C1),CHCI + 3 NaOH -). CCH,OH),CHOH + 3 NaC!.
Koliko se gliccrola maze dobiti iz 8 kg natrij-hidroksida ?
R: m(gl) 5,8 kg.
8.55. Koliko se molova i molckula dietil-etra moze dobiti iz 240 g etanola ?
R: 2 C,H,OH -H,o -> C,H"O,C,H,
n(etar) 2,608mo1; N(ctar) 1,57-10
24
.
8.56. U etanolu se nalazi 4,4 % vodc. KoJiko je potrebno CaO (:livi laee) da se dobije
bezvodni (apsolutni) alkohol iz 1 kg alkohola sa vodom ?
99
R: CaO + H,O --> Ca(OH),.
m(H,O) 44 g; n(CaO) n(H,O); m(CaO) 136,9 g.
8.57. IzntCllnaj masu, kolicinu i broj l110lehlla metanala (fonnaldehida) koji nastaje
oksidacijom 36 g matanola (mc1ilalkohola).
R: CH
3
0H ---"----> HCHO + H
2
0
n(HCHO) n(CH30H) = 1,125 mol; m(HCHO) = 33,75 g,
N(HCHO) 6,77·10" mo!ekula.
8.58. Kolika se kolicina i masa etanala (acdaJdehida) maze dobiti i2 5 g eL'l.nola ?
R: CH
3
CH,OH --"-;. CH
3
CHO + H
2
0
m(C}-hCHO):= 0,109 mol; m == 4,79 g,
8.59. Propanoll (acclon) se dQbiva suhom dcstilacijom Koliko se maze
dobiti acctona iz 2,5 kg ?
R: (CH3COO),Ca -+ (CH3hCO + CaC0
3
n;;o; 158,2 mol; m(acetona) = 9,17 kg.
8.60. Oksidacijom pdmamih alkohola nastaju aldehidi koji daljo1l1 oksidacijoIU, uz
prisustvo jakog oksidansH, prelaze u kiselinc. Koliko etanala (acetaldehida), a koliko
etanske (sircetne) kiseline moze nastati oksidacijom 1 kg etanola ?
R: CIl
3
CH,OH ---"-. CH,CHO---"-. CH
3
COOH.
m(CH
3
CHO) 956 g; m(CH,COOH) = 1304,4 g.
8.61. Reakcijom 150 rnl rastvora metanala (formaldehida) nepoznate koncentracije sa
Fehling-ovim reagcnsom dobije se 10 g metal1skc (mravlje) ldsclinc. Gustina raslvora
rnctanalaje 1,2 gleIll
3
. IzrJ.cunati:
a) koliCinsku koncentrac.iju rastvora mctanala,
b) maseUli kOIlCenirdciju rastvara rnetanala.
c) maseni udio rnetanala u rastvoru.
R: ECHO B HCOOH
n(HCHO) l1(HCOOH) 0,208 mol.
a) c(HCHO) 1,39 moll!;
b) y(HCHO) = 41,7 gil;
cJ w(HCHO) = 0,0347 = 3,47 %.
8.62. Aka je gustina sircetne kiseline (koja se kOrlsti u domaCillstvu) 1,0 g/cm
3
i
maseru udio kiseline 9 % kolika je masena i kolicll1ska koncentracija kiseline ?
S.63. Za tiL.'aciju 10 Ill1 alkoholnog rastvora u kojem se nalazi 10 mg nepozifaf.e _
mOllokaroonskc kiseline utroseno je 3,5 rnl alkoholnog rastvora NaOH konccnt.racije -
0,01 moul
100
a) kolikaje molarna masa nepoznatc kiseline,
b) kolikaje kolicinska koncentracija te kiseline?
R: n(k;s) B n(NaOH)
a) n(hs) 3,5·10-' mol; MOds) 258,7 glmo!. Kojaje to kiselina ?
c) c = 3,5 _10-
3
moill.
8.64. Preradom 98 g ctanola dabiveno je 110 g etanske (sircetne) kise1ine. Koliko
proccnata Cistog alkohola sadri! etallol ?
R: C,H,OH H CH
3
COOH
nebs) n(alk) 1,833 mol; m(Cistog alk) = 84,3 g.
w(Cislog alk) 0,86 86 %.
8.65. Aspirin nastaje reakcijotn salicilne kisclinc sa anhidridom etansi(e (sircetne)
kiseline. iiJw je u reakciji nastalo 1,3 kg aspirina koliko jc grama sahcilnc kiseline
morala ucestvovati 11 reakciji ?
R: HOCJL,COOH B c:,IlsO, (aspirin)
n(sk.) = n(aspirim), m(s.k.) 996,7 g.
8.66. Od etanola i etanske kiseline nastaje estnr, ctilacetat.
a) koliko ce nastati estra iz 8,18 g kiseline.
b) koliko ce nastati cstrJ ako je iskoristenje reakcije 75 % ?
R: CH3COOH + C
2
HsOH .-+ CH
3
COOC
2
Hs + H20.
a) n(ester) It(h') 0,1364 mol; m(esler) 12,0 g.
c) m(ester) = 9,0 g.
8.67. Koliko se tIistearina (mast) moze dabiti iz 1 kg ako je iskoristenje
potptUlO?
R: (CH,OH.hCHOH + (C
12
H
3
,COOIl), -, (C
12
IJ,sCOOj,(\H,
m(masl) = 9,68 kg_
8.68. Kuhanjem gliccrid-tristearina (masnoce) sa NaOH nastaje natrij-stearat (sapllil).
a) koliko je potrebno masnoce da se dohije 100 kg sapmm,
b) koliko jc pOlrebno NaOH?
R: (C12H")3C;Hs + 3 NaOH -, (CH20H)2CHOH + 3 C17Il3,COONa
a) n(saprill) - 3 n(masl), m(masl) = 97,06 kg,
b) n(NaOHJ n(sRprUl), m(NaOH) = 13,07 kg.
8.69. Nitrogliccrin je uljasta tecnost cija je gustina 1,6 g/cm
3
, KoUka 6e biti
zapremina nastaIih produkata (pri standardnim uslovima) pri eksploziji 100 m1
nitrogjicerina ? Jedna-Cina reakcijc eksplozije .Ie:
4 C
3
H,(ONO,), -, 12 CO, + 6 N2 + 0, + 10 H
2
0,,)
101
4
R: negl) n(gasova} --, n(gas) 5,1 mol; Vegas) 114,5 L Zapremina se
29
poveca!a 1145 puta,
8.70. Rcakcijom alanina sa nitritnom kisclinom nastaje 7,5 1 llitrogena N2 pod
pritiskom' 168 kPa, na temperaturi 295 K Koliko grama alallina je ucestvovalo u
reakeiji ?
R: C}H,N0
2
B N::
n(N,) n(a1anina), ill 45,7 g,
8,71. Reakcijom 100 ml rastvora glicina sa nitritnom kiselinom llJstaje 6,24 1
nitrogena N2 pod pritiskom 172 y,Pa i temperaturi 303 K. IzrdCuna1i:
a) koliCinu i masu glicina koji jc uCestvovao u reakciji,
b) kolicinsku i masenu koncentraciju glicina u rastvOTIl.
R: CH,NH,COOH B N2
a) neg!) u(N,)" 0,426 mol; meg!) 32,0 g,
b) c(gl) "" 4,26molll: regl) = 319,8 gil.
8.72. Reakcijom 250 ml rastvora fenilalanina sa nitritnol11 kiselinom nastaje 5 1
nitrogena N
z
pod pritiskom 150 kPa i temperatmi 300 K. Izracunati koliCinsku i
masenu konccntraciju rastvora fenilalanina.
R: C)H
ll
N0
2
-<-"7 N2
n(f.a) neN,) 0,30 mol; C 1,20 moll!; y 198 gil.
8.73. Uzorak ad 0,131 g neke rastvorcn jc u vodi. Reakcijom sa
nitritnol1l kiselinom razvil0 se 22,4 cm
3
nitrogcna pri standardnim usluvima. Kolika
je rdarivna molekulska masa te kiseline ?
R: mol, 131 glmo!. 131,
8.74. Koliko se grama glukoze dobije hidrolizom 500 g saharoze?
R: C;;H110 6(gl"l + C6HI206(fr)
negl) = n(s311) = 1,46 mol; m(gl);'" 263,2 g.
8.75. Fermentaciju secera prikazuje jednacina·
CJhO, -> 2 C,H,OH + 2 CO"
K01iko nastaje grama i litara ugljik(lV)-oksida pri nonnalnim usJovima od 100 g
vodenog rastvora secera masenog udijcla 40 %?
R: n(CO,)" 0,44 mol; m 19,36 g; V 9,85 L
·8.76. U indusl1iji plasticnih masa koristi se ftalni anhiclrid C
s
I-L03 koji se dobije
kontrolisanom oksidacijom naftalen3.
2 C
W
H:3(s) + 9 ----+ 2"t)'lH.10 , (,) + 4 CG;lg)-+; 4 H20(g)
Kolika je masa anhidrida koji se dobije iz 50 kg nafialena, ako bi iskoristenje reakcije
bilo potpuno ?
102
R: n(anh) n(naft); m(anh) 57,72 kg,
8.77. Koliko je grama NaOH potrebno da se dobije 560 g fenola iz hlorbenzena ?
R: C,H,Cl + NaOH --)- C,HsOH + :laC!
m(NaOH) 238,1 g,
8.78 .. Hemoglobin reagujc sa kisikom obrazujuti kompleks u kojem se sa 4.11101a
kisika veie I mol hemoglobina. Izra6majte braj molckula hemoglobina koji .ie
neophodan za prjjenos 1 cm
3
kisika na standardnil11 uslovi1lKl.
R: nCO,) 4 n(hem) 4,45.]0,5 rna!; n(hem) 1,11·10,5 mol;
N(hem) 6,7, 10
J8
molekuh
8.79. Maselli lldio voclika II ugljovodiku .ie 25 %. Koliko vode ce nastati
sagorijevanjcm 3,2 g ugljikovodika ?
R: 2H H,O, n(H) 2nCH,O),
m(H) 0,8 g, m(l-hO) 18. ,0;8 7,2 g,
8.80. U uredaju za organsku mikroanalizu spaljeno.ie 10 mg glukoze C
6
H120s.
Koliko je nastalo vode a l<oliko CO2 ? Prin-lst mast mjeri se u apsorpcijskqj sa
maf,rnc;ij-perhloratorn, a prirClst mase u apsorpcijskoj cijcvi sa natronskim
vapnom.
Pogledajte primjer 8.17. C \---7 CO
2
, 2H B H
2
0.
m(H
2
0) 0,60 mg; m(C0
2
) = !4,66 mg.
8.81. Izracunaj empirijsku formulu organskogjeciinjcnja ako jc sagorijevanjem 3,02
mg tog jedinjenja nasta10 5,43 mg vode i 8,86 mg CO
2
. Jedinjcnje se sastoji od
ugljika i vodika. PogJedaj primjer R.l7!
R: CH,
8.82. Potpurum sagorijevanjem /,8 g benzena naslalo je 26,4 g i 5,39 g H
2
0.
Izracnnati:' J
a) pracentni sastav benzena,
b) empirijskll fonnulu bCllzcna,
c) molekulsku formulu bcnzena, aka je eksperimentalno odreq.cna relativna
molekulska masa bCllzena Iv1r "" 78.
R: a) w(C) = 0,923; w(E) O,OS b) CH; c) C
6
fl,;,
8.83. Sagorijevanjem 3,52 g nekog organskog jedinjenja dobije se 8,847 g CO,2 i
2,718 g H20. Kvalitath-'Tlom analizom je ustanovljeno da se jedinjcnje sastoji od
ugUika, vodika i kisika. Izracunati:
a) emphijsku formulujedinjenja,
b) molekulsku formulu logjcdinjcnja.
103
Masa tog jedinjenja od 0,065 g u gasovitom abJTcgatnom stanju ima zapreminu 29,18
illl na pritisku 101,3 kPa i temperaturi 110°C,
8.84. Oksidacijom vitamina C dobivcno je 3,00 rug CO
2
i 0,816 rug H
2
0. Izracllnaj
procentni sastav vitamina i njegovu cmpirijslm {'ormulu.
R: wee) 0,409 40,9 %: w(R) = 0,045 = 4,5 %; w(O) = 0.545 54,5 %

8.85. Sagorijevanjelll 5,32 g nekog organskog spoja dobiveno je 3,08 g CO
2
i 8,96 g
So,. Spoj se sastoji od ugljika i sumpora. Odredi empirijsku formulu spoja.
R: Cs,.
8.86. Sagorijevanjem 2 g nekog organskog spaja dabiveno je 4,5 g vode. Izracunati
empirijsku formulu tog spoja aka je poznato da ga cine ugljik i vodik.
R:
8.S7. Sagorijev<:lujem organskog spoja u djem 5e sastavu nalazi ugljik, vodik i
sumper dobivcno je 2,64 g CO
2
, 1,62 g H
2
0 i 1,92 g S02. Izracunajte empirijsku
formula spoja.
104
9, HEMIJSKA RA VNOn-ZA
BRZINA HEMIJSKE REAKCIJE
BrLina hemijske reakdje definiSe se kao promjena konccntracije rcagujucih
vrsta sa vremenom:
I!.c
V=--,
I!.t
U jednacini fibrurise znak minus ukoliko se posmatra promjena
koncentracije reaktanata cija se koncentracija smanjuje u toku vremena.
Brzina hemijske reakcije zavisi od prirode reaktanata, koncentracije,
temperature i prlsustva katalizatora.
Uticaj konccntracije na brzinu hcmijske reakcije prvi Sll izracunali hemicari
Guldberg i Waage (1867) i definisali zakon 0 djelovanju inasa: brzina ncmijske
rcal{Cije, na datoj temperaturi, proporcionalna je konccntracijama supstanci
koje reaguju.
Ncka imamo reakciju:
aA + bB -+ produkti.
Brzina hemijske reakcije je:
v k e(A)' ,e(B)b, .
gdje suo c(A) i c(B) koncen1mcije reaklanata, a i b stehiometrijski faktori, k-
konstanta brnnc rcakcije, koja ne zavisi od koncentracije reagujuCih VIsta, nego
sarno od temperature i prisustva katalizatora.
«
Ptimjer 1. KOllcentracija reaktanta A smaqji se od 0,100 molll do 0,083
molll u toku 1,,06 min. Izracunati srednju brzinu reakcije U ovom intervalu vrcmena.
Rjescnjc:
c, = 0,100 molll
c, = 0,083 molll
t 1,06 min 63,6 s
._ c,-c,_ 0,083molll-0,lOOmolll
-
t 63,6 s
mol -4 mol
v = 0,000267 ---- 2,67 ·10 ---.
1· s' 1- s
105
Primjer 2. Koliko pula ce se povecati brzina hcrnijske reakcije koja
kineticki slijedi stehiometrijsku jednacinu
A + 2 B -> produkti,
ako se: a) koncentracija reaktanta A poveca tri pula,
b) koncentracija reaktanta B poveca tri puta,
c) koncentracija oba reaktcmta povcca tri plita.
RjeScnje:
Brzina hemijske reakcije je:
v = k c(A)'c(B)2 .
ako se koncentracija reaktanta B ne mijenja, anda 6e brzina hemijske real<cijc biti:
v, = k-3c(A).c(B)' = 3 v.
Brzina hemijske reakcije ce se povceati tri puta.
a) ako se kancentracija reaktanta A ne mijenja ondaje:
VI = k·e(A).[3c(B)]' = 9 v.
Brzina hemijske reakcije 60 sc povecati devet puta.
b) ako se koncentracija aba reaktanta poveca tri puta, onda je:
v, = k.3c(A)·[3c(B)]' = 27 v.
Brzina hemijske reakcije Ce se povceati 27 puta.
KONSTANTA RA VNOTEZE
Sve hemijske reakcije ne odvijaju se same u jednam smjeru. U principu
hemijske reakcije su povratnc (rcvcrzibilne). Nastali produkti uzajamno reagujl1 i
daju panovo reah.'tante. Neka imamo hemijsku reakciju:
aA+bB !; cC+dD
u kojoj a molekula reaktanta Ai b molekula reaktanta B daje c molekula produkta C i
d molekula produkta D. Isto taka i c molekula supstance C i d molekula supstance D
daju povratnom reakcijom a molekula supstance A i b molekula supstance B.
Brzina hemjjske reakcije s lijeva na desno je:
v, = k"e(Aj'-c(B)',
A s desna na lijevo:
V2 = k
2
·c(C)'·c(D)'.
BrZllla polaznc rcakcije Vj opada s vremcnom jer opada koncentracija
reaktanata A i B. Brzina povratne rcakcije V;: ·raste sa vremenom jeT raste
koncentracija produkata reakcije. Onog trenotka kad se te dvije brzine izjednace
nastupHaje dinamicka raYlloteZa:
106
VI = Vz.
U stauju ravnoteze je:
e(e)' .e(D)d
erA)' .e(El'
Konstante kl i k2 Sli, za odredenu temperaturu, konstantne velie-ine pa je i
rUihov odnos K konstanu1a vcliCina j naziy;) se Imn!!ianta ravnotczc. Ona 1ma
konstantnu vrijednost za datu tcmperatllw i ne zavisi od koncentracije supstanci koje
reaguju.
Primjer 1. Povratna Teakcija maze se prikazati jednaCinorn:
2A+B=<:ZC.
Kada se uspostavi ravnotd3 .. koncentrdcija supstanci koje Stl llcestvovale u
hemijskoj reakciji iznose:c(A) = 0)0 mol II, c(B) = 0,25 mol!I. c(C) =- 0,80 moliL
Izracunati konstantu ravl1otez.e reakcije.
RjeScnje:
erA) 0,50 mol!l
e(B) = 0,25 mol!!
r;{i;) = 0.80 molll
K-?
Odnos izmedu koncentracija pri ravnotezi maze se izr3ziti jednacinom:
K = C(C)2
, e(A)' .e(B)·
Ako se u ovu jednacinu uVTste \Tijednosti koncentracija koje su navedene II
uslO"vima zadatka dobije se: .
(0,8 mol!!)' 10.24(IIlOI
rI
K, (0,5 molil) , .0,25moIIl . I
Konstanta ravnoteie ima vrijednost 'veeu od 1 sto 7..I1aei d£l se reakcija od\"ija u smjeru
dobijanja produkata. Treba napomcnuti da ramoteinc koncentracije nisu iSlo sto i
polazne koncentracije.
Primjer 2. Uzorak gasne smjeSe, pri 70(t'C, sadrii: 0,37 molil amonijaka,
2,0 molll nitrogena i 3,0 mol!l vodika. Reakcija se odvija u gasovitoj fazi i jednacina
reakcije je:
Izracunati:
a) konstantu ravnoteZe Kr.,
b) konstantu ravnoteZe Kp za sintezu arnonijaka.
Rjesenje:
T = 273 + 700 = 973 K,
e(NH31 = 0,37 molll,
2,00 maIIl,
ill:lil = 3.00 fioIIl
a) K, b) Kp -?
J07
a) Koncentracijska konstanta ravnotde je:
K, = c(NH3 )' ".
c(N,)'c(H,)'
UVrSavanjem vrijcdnosti ravnoteznih koncentracija dobivamo:
b) Poste se re.:1kcija odvija u gasovitoj fazi umjcsto koncentraeija mogu se meti
pareijalni pritisci te je onda konstanta ravnotcze:
stanja:
K = peNH3 )'
P peN,) 'P(H2)' .
Ako gasove smatramo idealnilIl" onda mozemo primijeniti jednaci'nu gasnog
n
p=--RT=eRT
V
gdjc jc: c - kolicinska koncentracija.
Uvrstavanjem odgovarajuCih podaLaka dobivamo:
p(NH
3
) = c(NH,)·RT = 2993 kPo,
peN,) = e(N,) ·RT = 16180 kPa,
P(H2) = e(H
2
)·RT = 24270 kPa.
U poglavlju 3 smo napomenuli da se, u jednacini gasnog stanja, ukoliko
zapreminu izrazavamo u litrima (l), odnosllo koliCillsku koncentraciju u molll,
purisak dobiva u kilopaskalima (kPa)
Sada izracunavamo konstantu ravnoteze:
Kp (2993 kPa)' = 387 .10-11 kPa"
16180kPa·(24270kPa)' '
LE CHATELIER-OV PRINCIP
Hemijska ravnoteza se odri.2.va pod tacna odredenim uslovima. Pri promjeni
till uslova ravnoteZa se narusava. K1.kav ce uticaj ua ravuotczu i.mati promjena
pritiska,}emperature, komcentracije i s1. moiemo predvidjeti koristeci Le Chatclier-
ov (Ie Sateljejev) prineip: Ako se mijenjaju uslovi pod kojima jc sistem u.
ravnotezi, ravnotda ce se pomjeriti U onom smjeru koji cc tciiti da uspostavi ..
prvobitne uslove.
108
Primjer 1. Kako utice na ravnote:i.u reakcije:
2 S02 + Oz :!:t 2 S03 + toplota,
a) povecaqje·koncentracije S02 ili O
2
,
b) povecanje koncentracije S03,
c) smanjcnje koncentracije. S03>
d) povecanje pritiska smjese,
e) poviSenje temperature.
Radi jedllost[Jvnosti u jednaCilli smo pisali + toplota Pravilall /latin pisanja
termohemijskih jednaCina obrarJen je u poglavlju 12.
Rjcsenjc:
a) Povecanjem koncentracije S02 iii O
2
ravnoteZa se pamjera udesno jer ce se same
u tom slncaju smalljiti njihova kancentfUcija, tj. tditi cIa dastignc prvobitnu
vrijednost.
b) Povccanjcm koncentracije S03 reakeija ce se pomjeriti u lijevo.
c) koncentracije S03 reakcija ce se udesno i bite pracena
takode smanjenjem konccntra.cije S02 i O
2
. Samo u tom slucaju vrijcdnost
konstante ravnoteze ce ostati nepromjenjena.
d) Povccanjem pritiska (npr. sabijanjem smjese) ravnotel::l sc pomjera udcsno tj. u
suanu na kojoj je manji broj luolekula. Manjem broju molekula. pri osta11.m
uSlovima, odgovara manji pritisak.
e) Rcal.::.cija je pracena izdvajanjcm topiate (cgzotcrnma reakcija). Povccaruem
tempemture ravlloteia se pomjera ulijevo, u strallU koja.ic suproUla izdvajal1ju
topiote.
ZADACI
9.1 Koncentracija reaktanta A promijeni se od 0,0350 mol!1 do 0,0285 mol/l u taku
2,3 JIlin. Kolikaje srednja brzina reakcije tokorn ovog vremenskog i111ervala ?
R: v = 2,83·!O,3 = 4,7·IO"molfl·s.
9.2. Brzina reakcije
A + 2 B -)0 produkti
iznosi 0,018 moUI-min. Pri lome jc e(A) "'" 0,5 main i c(E) "'" 0,6 roolf1. Izraeunati
konstantu bn.me reakcije.
R: v = ie'e(A) 'c(B)'; k = O,ll'lino!'.min.
9.3. Dobivanje pare iz vod.ika i kisika moze se prikazatijednaCinom:
2 H1(g) + 02(g) ----7- 2 H20(g).
Koliko puta 6e se promjeniti brlina reakcije ako se povcea pet puta.
R: ·Ako je temperatiiia reakcione smjese .ostala Ilepromjenjena, povecanjem pritiska
pet pUill i konceniracija reakcione smjese ce se poveeati pet puta.
v = k-c(H,)'.c(O,); VI k.[5e(H,)j'.5c(O,)] = 125 v.
109
Brzina reakcije 6e se povecati 125 puta,
9.4. Konstanta bEine reakcije
3 A + B -> produlcti
iZllosi 5<10-4 elmoe·s. Izracunati brzinu reakcije aka je c(A) = 0,6 maI!l, c(B) = 0,8
mollI.
R: v 8,63 ·10" molll·s.
9.5. Hemijska reakcija se nlOzc prikazatijednacinom:
ail. + bB => cC + dD.
NapiSi izraze za kanstantu ravnateze ako je :
a) a = 2, b"" I, C = 1, d = 1;
b) a=l, b=2; c=d=2;
e) a=d=3, b=e=J.
R:
a) K, = C(C)'e(D), b)K, .. e(C)' 'e(D)' , elK, = e(C)·e(D)' .
c(Al'e(B) e(A)'e(B)' C(A)' 'e(B)
9.6. Napisite lzl"aze za konstantu TIlvnoteze mil1 reakcija:
a) H, + Cl
2
=> 2 HCI,
b) N2 + 2 O
2
!:; 2 N0
2
,
c) 2 => 2 + 0,.
*d) 2 + H2(g:) 4 C2H2(g),
*e) C(s) + 2 H
2lg
) !::;
*f) CO2(g) + C(s) !:; 2 yO(g)
R:
c(HCI)'
c(H,) 'e(CI,)
c) K = c(H,O)' 'C(02)
, ,
e(H20,)
'e) K = ,,(CH,)
, c(H,)"
b) K = c(NO,)'
, , '
c(N,)'c(O,)
e(C,H,)
e(H,)
'f) K = c(CO)'.
, c(CO,)
9.7. Izracunajte vrijednost za kQl1stantu ravHotde rcakcije:
A+3B=> 2C
aka su ravnoteme koncentrac\ie :
a) erA) = 0,08 mol/l, e(B) = 0,09 mollL e(C) = O,O! mo!/!;
b) etA) = e(C) = 1,7-10" moln, e(B) = 0,023 mollI;
e) erA) = e(B) = 0,081 moI;I, e(C) = 0,00 12. maIn.
R: a) Ko = 1,741'/mo!'; b) K, = 1,39 J'/mo!', c) K;= 3,34 ·10" !'/moI
2
110
9.8. Konstanta ravnoteze reakcije
A+B::;2C
iznosi K = 0,056. Kolika je ravnoteiua kanccntracUa reaktanta C ako je:
a) erA) = 0,20 moW, e(B) = 0,15 maIn,
b) erA) = e(B) = 0,65 maIn,
e) c(A) = 3 c(B) = 0,27 molil ?
R: a) etC) = 0,041 mollI, b) e(C) = 0,154 mo1lI, c) e(C) = 0,0369 moW.
9.9 Smjesa gasova sastoji sc iz vodika i 111ora. Reakcija tece premajednacini:
H2 + Cb!::; 2 ReI.
Ko1iko ce se promijeniti bEina priTIlsta Hel aka se pritisak poveea tri puta?
R: 9 puta.
9.10. Kako se mijenja brzina prirasta koncentracije amonijaka pri reakciji:
3 H2(gJ+ N':'(g) 2 NH3(g),
ako se pritisak poveca 4 puta.
R: 1024 pula.
9.11. Kakav uticaj irna na ravnotezu reakcije:
N2 + 3 2 NH3 + toplota:
a) povecanje koncentracije vodika,
b) smanjenje koncentracije nitrogcna:,
c) povccanjc koncentracijc amonijaka,,,
d) poyecanjc pritiska, .. /
e) po\'ecanje temperature
R: a) pornice se udesno, b) pornice se ulijevo, c) pomice se ulijevo, d) pomiec
se udesno, e) pornice se ulijevo.
9.12. Na koju Ce se stranu pomjeriti n1,?notezalcakcije: ;:':"
a) H" + ,F
2
2 HF + toplota, " , c/, ,,1'
b) - toplota,
c) CO + H,O(g) => CO, + H, + lpolota,
d) 2 H, + 0, => 2 H,OC,;) + toplota,
e) N, + 2 0, '" 2 NO, - toplota,
£) 4 HCl +0." => 2Cl,+ 2 H,O(g) + toplot3
ako se pritisak i temperatura?
R: Pove6anje pritiska Povecanje temperature
a) ne utice ulijevo
b) ulijevo udesno
c) ne utice ulijeYo '
d) udesno ulijevo
e) udesno udesno
I), udcsno lllijevo.
111
RAVNOTEZA U RASTVORIMA ELEKTROLITA
Supstance koje u vidu rastopa ili \'odenih rds[vora provode elektrlcnu struju
pomocu jona nazivaju se elektrolitima. Pri rastvaranju u vodi elektroliti se ralJazu
ua jone. Ta pojava se naziva cicldroliticka disocijacija (jonizacija), Pozitivno
naclektrisani joni se nazivaju kationi, a negativno naelcktrisani joni anioni.
Supstance koje disosuju u veeoj mjeri se zovu jaki elektroliti, a koji slabo disosuju
slabi etektroliti. Jaki elektroliti su na primjer bloma kiselina (ReI :!:; H+ + en,
natrij-hidroksid (NaOH .!:; Na + + OR), natrij-hlorid itd. Slabi elektroliti su na primjer
etanska (sircetna) kiselina, amonij-hidroksid NH40H itd.
Stepen disocijaci.ic (jonizacije) je odnos broja disosovanih molekula N i
ukupnog braja molekula:
Aka je na primjcr od 100 molekula disosovalo 75, anda jc stepen
0,75 iIi 7S %. Jaki elektroliti imaju stepen clisocijacije a > 30 %. Slabi
elektroliti imaju stepen disocijacije a, < 30 %. Podaci se ocinose na koncentraciju
rastvora od 0,1 molfl. Razblaiivanjcm rastvora stepen ciisocijacije raste.
Proces disocijacije elektrolita na jone je ravnoteZni proces 11a koji se moze
primjeniti zakon 0 djelovanju masa,
Zbog jakih privlacnih sila izmeau jona u rastv01ima elektrolita urrljesto
koncentracije se uzima u raC'un tZI'. aktivitet jona UmjesiO aktiviteta mozema uvritavati
koncentraclju jona sarno aka su kOlJcentracije manje ad 0.1 moI!l kod slabih_ eleklrolita.
OdnOSHQ 0,001 mol/[ kod jakih elekll'olila. Kod elekrrolita gdje dolazi skora do pOtpUTW
jonizacije skora da i nema smisla govan-ti 0 hemiJskoj raviloteii.
Pri disocijaciji slabih etektrolita javlja se suprotan proces, dolazi do
asoci.iacije, nastaju molekuli, sve dok ne dade do dinamicke ravnoteZe izmedu
ll101ekulskog i jonskog oblika. Primjenorn zakona 0 djelovanju rnasa mozemo
napisati izraz za kOllstantu ravnotdc kqja se U ovom slucaju ZQve konstanta
disocijacijc (jonizacije).
Na prim jeT:
K
, c(AB)
gdje su u izrazu za Kc mvnotc±nc
Ukoliko je konstanta disocijacije veta eiektrolitjc jati. Na primjcr konstanta
jonizacije Hel je 1000 , a vode 10"16. U prvom slucaju znaci da je proizvod
koncentracije jona 1000 puta veei od nedisosovanog dijela HeL
112
Primjer 1. Rastvor Na2SO<l una koncentraciju 0,05 mollI. IZnlcunati
koncentrdcije jona ako jc stepen jonizacije 70 %.
Rjdcnje:
Koncentracija jona se moze izracunati iz izraza:
gdje je: c - koncentracija rdstvora, a. - stcpen disocijacije, z - broj istovrsnih jona
molekula elcktrolita.
U nascmprin-ycmje:
c(Na2S04) = 0,05 molfl
(X= 70 %= 0,70


c 0,05 moW·0,70·! 0,035 moll!
c (Na') 0,05 mo!I1·0,70·2 0,070 molil.
Pdmjer 2; Naci vezu izmedu konstantc disocijacije i stepena disocijacije za
rastvore slabih elektrolita.
ReScnje: Neka slabi elcktrolit dlsosuje 11a dvajona:
AB t:; A+ + B-.
K011stanta ravnoteie je:
. c(A')·c(B-)
K ..-
, c (AB)
gdje su u izrazu ravnotelne kocentracije.
1z jednaCine uocavamo da je:
gdje je c kocentracija raslvoril. Dalje je:
c(AB) c - ex c c(l- a)
Uvrstavanjcm ujednacinu (1) dobivanl0:
a? .
=-_·c.
i-a
(I)
113
Ova jednaCina Poyczuje konstllntu disocijacije i stepen disocijacijc za
stahe elektrolite i poznata je kao Ostwaldov zakon razblazenja. Aka je stepcn
disocijacije vcoma mali onda so·moze pisati:
Uocavamo da smanjenjem koncentracije raste stepen disocijacije.
Primjer 3. Stepen disocijacije sireetne kiseline Cija je koncentracija 0,1
mo1J1 iznasi 1,32 %.
a) kolikaje konstanta disocij(lcije sircetne kiseline,
b) pri kajaj ce koncentraciji sire-etne kiseline njen stepen disocijacije iznasi1.i 30%?
RjeSenje:
c 0,1 moll!
a = 1.32 % = 0 0132
a) K, b) c =? za" = 0,3
a)
K (0,0132)' ·O,lmolll =176.10-5
'l-a 1-0.0132 ' 1 .
Napomena: Skora identicall rczlIltat hi dobili aka bi pisali izraz Kc = if c.
b)
Primjer 4. Imamo rastvor sireetne kiseline. Kako CC nn ravnotezu utica!i
natrij-acetata (CH,COONa)?
a acetaia
RjeScnjc: Disocijacija sire-cIne kiselinc moze se prikazati jcdnaCinom:
Cl!,COOH ;:; CH,COO' + H'
CH
3
COONa ;:; CH
3
COO' + Na+
Rastvor acetata ima zajednicki jon CH3COO" 53 rastvorom sircetnc kiseline.
Zbog toga ce se, prenm Lc Chatelier-ovom principu, ravuoteZa pomjeriti ulijcvo, 11
smislu suzbijanja disocijac\jc. Ova suzbijanje disocijacije slabog elektrolita
prisustvom jakog elektrolita sa zajednickim jonoro se naziva efekat zajedniCi{og
jona.
P1WDUKT TOP/VOST!
U zasicenom mstvoru koji je u dodiru sa evrstom fazom (talogom)
rastvorene snpstance, postoji rnvnoteza izmedu supstance u rastvoru i iste
supstance u taiogu. Ncka je, 11a primjer, raslvorem . supstal1ca malo rastv·orljiv
elcktrolit AgBr. Tada zasiceni rasivor sadr?:i jone srebra i broma:
114
AgEr !::.; Ag+ + Br-.
Za proces disocijacije malo rastvorljive soli lUoze se primijeniti zakon 0
djelovanju masa. Ravnoteia se uspostavlja kada je rastvOf zasicen. To znaGi cIa u
tc'llogu (CVfstOj fan) mora biti odredena koJie-ina Cvrste neotopljcnc soli.
Koncentracija jona u talogu je konstantna veliCina neovisna od koliCine taloga. To
mati da konstanta ravnotez.e zavisi od koncentracije jona u laiogu, pa mozcmo pisati:
Ova konstanta se zove produkt topivosti. Konccntracija jona malo
mstvorljivog elektrolita. koji se nalaze u njegovom ?.asiCellom rastvoru, konstantna je
vri jednost za datu temperaturu.
Primjer 1. Produkt topivosti na temperatuti 25°C 17.nosi 6,1·10"5
(111ol/1)2. Kolikaje topiyost (rastvorljivost) tc soli u vodi ?
Rjdenje:
Jonizacija Caso4 moze se prikazati jcdnaCinom:
Produkt topivosti kalcij-sulfataje·
Iz· jednaCine jonizacije vidimo da je konccntracija lona Ca
2
+ jednaka
konccntracijijona
Uvrstavanjem u gomju jednaCinu dobivamo:
K,oCCaS04) c (Ca
2
') = 6,1·10'5 (mo111)';
odnosno:
c (Ca
2
) = 7,8·10,3 mol/I.
TopiYost soli na d'ltoj tempcraturi mjcri se na osnovu konccntracije
njenog zasiCcnog rastvora. Prcma tome topivost CaS04 iznosi 7,8 .10-
3
mal/L
. Prirnjcr 2. Topivost olovo(II)-jodida u vodi, na l.cmperaturi 25°C, iznosi
1,265.10-
3
1110111. Koliki je produkt topivosti olovoClI)-jodida na toj tcmperaturi ?
RjeSenje:
Jonizacija Pbh maze se prikazatijednacinom:
PbJ, ;:; Pb
2
, + 2 T.
115
Topivost (rastvorljivost) supstance, na datoj temperaturi, odred10e se na
osnovu kOllcentracijc njcnog zasicenog rastvora_
C CPb2+) 1,265·10·'molil.
Iz jednacine jonizacije 'vidimo da je kOllcentracija jona joda dva pula veta
od konccntracije jona olova:
c (r) 2.1,265.10.
3
mol,1 2,53·10'; moll!
Produkt topivosti soli je:
Primjcr 3. Da li ce se izdvojiti talog srebro-bromida AgBr aka Be iZIlJijesaju
iste zaprcmine rastvora AgN03 i KEr ? Produkt topivosti AgEr, na
temperaturi iznosi 4,4.10-
13
(mol/lf Polaznc koncentracije su 10-
4
moUL
Rjdicnje: Srebro-bromid Se talozi premajed:nacini:
AgN03 + KEf'. AgBrl + KN0
3
.
Jonizacija AgEr se moze prikazatijcdtmcinom:
Potrebno jc naci koncenlTaciju jona srcbra i broma poslije mje.sanja
Ukoliko jc proizYod konccntracija till jona ved od produkta topivosti pojavit cc
se talog. U protivnom nece!
Posto je zaprcmina dobivene smjese d\'u pUla veea od zaprcmine svakog od
upotrebljenih rastvora, koncentracija svakog jona bi6e dva puta manja nego kod
poJnzuih rastvora (predpostavlja.mo da je stepen jonizacije KEr i AgN03 jednak
jedinici).
c(AgNO,) crAg') 2,,10-
4
molll 5· W-
5
molll
2 .
cCKEr) clEO .1:.. mol 11 5,)0 5 moll!.
2
Proizvod konccntn](jja je:
Proizvod konccntracija je vcCi ad produkta topivosti i talog ce se pojaviti_
Rastvor.ie presiceJ:l. (l0-'1 je vecc od-.l0-
13
!).
116
Primjer 4. Produkt topivosti srebro-hlorilli'lje 1,2_10,;0 (mol/ll U zasiceni
rastvor doda se toliko kuhinjske soli cia koncentracija NaCI bude3-10-4
mol/I. Koliko puta 6e se smanjiti koncentracija .lana srebra u rastvom '2 .
Rjcsenje:
Prema jednacini disocijacijc
AgCi Ag++ cr
i izraz.<-l za produkt topivosti
Kso(AgCl) c(Ag ')-c(Cl") "" 1,21-10 10 TIlolfl
zakijucujcmo da su koncentracije .lana srcbra i hlorajednakc i iznose:
Poslije dodavanja NaCl koji potpuno disosuje, premajednaCini:
NuCI .!::; Na+ + cr
pojavit ce se viSak jOlla 111ora. Zbog toga se remeti ravnote7.8 (prekomcen produkt
topivosti). Produkt topivosti mora osi.ati ncpromjenjcn te ce se stoga smanjiti
koncentracijajona srebra_ Taj dekat se zove djelovanje zajednickog jona.
Nova koncentracija jona hloraje:
Posto jc produkt topivQsti konswntan, za datu tempcrdiuru, onctaje:
c,(Cl').c,(Ag; 1,2· ](rlQ moll!.
odakle je nova kOllcentJacijajona srebra:
c,(Ag; 3,8·10,7 moll!.
Odnos kOllccntracija jOlla srebra prije i poslije dodavanja NaG je:
",CAg+)
c,(Ag+)
1,l.lO-
s
molil 9
" - 2 .
moll 1
Koncclltracija jOlla srebra se smaIljila 29 puta poslije dodavanja NaCl. Ako
se u rastvor doda u visku reagens sa kojim se vrsi taloienje, moze se postiCi
Pr'JktiCIlO potplmo talozenje!
117
ZADACI
9.13. Napisitejone na koje disosuju:
a) HCI, HNO" H2S04, H,P04 ;
b) NaOH; Ca(OH)" Fe(OB),;
c) KCI, MgCJ" AIC1,.
R: a) II' + cr, H'+NO;, 2H' +50;', 3W +Poi'
b) Na++OJf, Fc.l++30R;
c) K+ + cr, Mg
2
-
1
+ 2er, Af3+ + 3Cr.
9.14. Od ukupno 200 mo1ekula disociral0 je 5 %. KoUka ima disociranili
molekula?
9.15. Izracunati jonske koncentracije u rastvoru KOH. Konccntracija rastvora je
0.102 moliI. a stepenjonizacijc 87 %.
R: KOH t; K' + Olf, c(Olf) = c(K') = (H = 0,0887 malfl.
9,16, Rastvor kalcij(Il)-hlorida CaCl, sadrii g soli u 100 e1\13 rastvora.
Izracunati koncentracije jona hiora i kJlcija aka je stepenjoniz3cije 65 %.
eaCh!:; Ca
2
+ +- 2er
R: c(Cn = 0,1171110111; c(Ca') = 0,058111011l; c(CaC!,) = 0,09 moll!.
9.17. Amonij-hidroksid Cija je koncentracija c 0;;; 0,01 mol/I, ima stcpen disocijacije
4 %. Izracnnati:
a) kOllcentraciju amonij-jona i hidroksid-jona,
b) koncentraclju nedisosovanog
c) kanstantu disocijacije amoni}hidroksida.
R: a) NILOH !:; NH/ + OR, e(NH/) = e(OR) = iJ.·e = 0,0004 mol/I.,
b) c(NH,OH) = c - a e = 0,0096 mol/l,
c) K, = 1,6no·
5
moliL
9.18. Konstantajonizacije rnravije kise1inc HCOOHje 2·10'4 molfl. Kolika ce biti
konccntracijajona vodika U HlstvOru cijije stepcnjonizacijc 4 %?
R: c(H") = 0.005 molli.
9.19. Odredi koncentraciju jona zeljeza i hIora u rastvoIU FeCI} aka je kancen1racija
rastvora 0,1 moIIl, a stepcn disocijacije soli U OVOID rastvom 65 %.
R: FeC1
3
t; Fe
h
+ 3 cr, c(C!,) = 0,195 molll, e(Fe)+) = 0,065 moliL
9.20. Odredi koncentraciju rastvara HNG} aka se Zila da je koncentracija jona
vodika 0,294 mollI, a stepen jonizacije 84 %.
lIS
R: c = 0,35 moIIl
9.21. NapiSite izraze za koncentracijsku konstantu disocijacije ovih kiselina:
a) karbonska kiselina H2CO}, b) sulfidna kisclina H
2
S, c) fosfatna kisetina H
3
P0
4
,
d) nitritna kiselina!INO,.
R:
a) K,
e(W)'·c(CO;')
c(H,CO,)
e(H+).c(NO;)
c(!INO,)
9.22, NapiSi izraze za koncentracijsku konstantu disocijacije ovih orgaIlskih kiselina:
a) nrravlje kiseline, b) sircetne kiseline, c) oksaIne kiseline, d) butallske kiselinc.
R:
a) K c(H+) ·c(HCOO")
, c(HCOOH)'
b) K
, e(CH
3
COOH)'
d) K = c(B")'c(CH3CH,.C?!"
COO
...:l
, c(CH
3
CH,CH,COOlI)'
9.23. Konstanta jonizacije sircetne kisclipe je 1,75·10,5 mol/L fl stepen jonizacije j (;''0.
Kolika je koncentracija ras1vora kiseline i koncentractia jona vodika ?
R: e = 0,173 maIn, c(Hi = 0,00171 moliL
9.24.Produkt tODivosti CaCO} iznosi 1.6-10'8 (mol/it Kolika je
koliCinska i u vodi ?
R: c(Ca",) = c(COi') = maIn; c(CaC0
3
) = 1,26.10.
4
molfl.
r(CaC0
3
) = 0,0126 giL
9.25. Topivost (rastvorljivost) Mg(OHh iZ110si 2·10"4 mollI. Nab produkt topivosti.
R: c(Mg") n molll; c(OR) = mollI,
KdMg(OHhl = c(Mg") 'c(OH'), = 3,2·llr
'l
(moI/I)'.
9,26.Koliko jc vode potrebno za rastvaranjc 1 g BaC0
3
na sobnoj temperaturi ?
Produkt 10pivosli soli je 1,9.10''(mol/1)'.
R: c(Ba
2
+)::;::: 4,3.10-
5
molll.Topivost solije c = 4,3,10,5 mollI,
n(BaCO,l) = 5,07,10.
3
111011: V=IIGL
119
9.27.Da Ii ce se izdvojiti talog CaS04 aIm se pomijesajll iste zaprcmine rastvora
CaCh i Na
2
S04, Cije su koncentracije O,Olmolfl. Produkt topivosti solije
2,3·lO"(molll)2.
R:
Proizvod konccntracija jona poslije mijesanja je 2.5·10"5 (mo1JI/. To je manje
od produkta topivosti. Taiog se llde izdvajati.
9.28.Produkt topivosti PbCh iznosi 2·W-
s
(mol/I)3. Koliko se grama olova (u obliku
jona) nalazi u 250 ml zasicenog rastvora ?
R: 0,9 g.
9.19.Koliko grama PbSOI, moie cia se rastvori ujedllom titru vade? Produkt topivosti
soli iZilosi 2,3.10·
8
(mollly".
R: c(Pb'") U2·lO"moVL U rastvomje c(PbS0
4
) 1,52·10,4 molll,
1,52-10,4 mol, 0,046 g,
9.30.Produkt topivosti AgCl iznosi 1.21.lO,lO(moVI)'. Kolika je topivost AgCl, tj.
koncentracija zasicenog rastvora ?
R: c(AgCl) 1,I,W's moln.
9.31. Produkt iopivosti AgBr iZllosi 2,5.10.
9
(molll)2. Koliko gr(lrr1.1 AgBr ce se
rastvoriti u: a) 11 vodc, b) 51 vodt::?
R: a) 0,0089 g; b) 0,044 g,
9.32.Da li ce se izdvojiti taIog Agel u rastvoru koji nastanc mjcsanjem 1 ml rastvora
NaCI konccntracije 0,001 molll ill rastvora AgNO" konccntracije 5.10.
5
molll?
Produkt topivosti soli je ],21· ]Q',o(molll)',
R: Proizvod koncentracije jona u rastvom jc 5·1O·
1l
(mol/lf To je manjc od
produlcta topivosti. Talog se nece .izdvajiti )
JONSKI PRODUKT VODE
Hemijski (;ista vada je slab elektrolit i jonizira prema sljedecoj jednacini:
H
2
0 -> W+OH,
Prema zakonu 0 dcjslvu rnasa Konstanta ravnotcz.c je:
120
gdje su c(H) i c(OR) ravnotezne koncentracUe jona i C(H20) ravllotezl1a
koncentracija ncjonizQvane vade. U 1 litru vade ima 55,3 mola vade na l.cmperaturi
25"C. Aka to uvrstimo ujednacinu dobicemo daje:
Ova konstanta se naziva jonski produld vode. U Cistoj vodi na temperaturi 25"C je:
c(l-1) c(OH) ],10,7 moln,
Koncentracija vodikovih i hidroksilnih .lana u vodenirn rastvori.ma
elektrolita koristi se kao kriterij za odredivanje kiselosti odnosno bazicnosti
elektrolita. LogaritnriraI\jem izraza zajonski produkt vode dobivama:
log [c(H').c(OH')j log J.lO''',
log con + log c(OH') -14 i·( -I)
-log c(H") -log c(OR) 14
Vrijednost negativnog logaritma koncelltracije vodikovih jona predstavlja
pH, 11 vrijednost negativnog logaritma koncentracijc hidroksidnih jona pOR
vrijednost:
pH - log c(H}
pOH -log «OR)
pH + 14.
Za razliCite 'VTijedn<?sti pH i pOR imamo:
7
pH<7
pH>7

pOR>?,
pOH<7,
sredina je neutralna,
sredina je kisela,
sredina je bazna.
Primjer 1.Treba izracunati pH VOdCllOg rastvora Hel cija je kOllcentracija
2.10
4
molll.
RjeSeoje:
c(HCll 2·]0-' moll!
?
Hel jc jaka kiselina !ito mati daje potplmo jonizov3na odnosno daje:
con c(He!) molil
pH -logcon 3,7,
Doprinos koncentracije vodikovih jona zbog disocijacije vode je neznat,ill i
ne treba ga uzimati U obz1r.
121
Frimjer 2. Vodeni rastvor NaOH lma koncentraciiu 1.10-
4
moill. Kolikl je
pH i pOH rastvom ? -
Rjdcnje:
C(N8QBJ_'- 1, mo1n
pH, pOH --?
Jemi su prisutni zbog disocijacije vade. KoliCina OR" jona nastalih
joniz3cijol11 vode zanemarljiva je U odnosu na kolicinu jona nastalih joniZ:'lcijom
NaOH kOj8 je potpuna, te je:
rastvora.
c(OR) - c(NaOH) -1·10" mo1fl
pOH·' -log c(OH-) -log 10" - 4
pH+pOH-14, pH=14-4=10.
Primjer 3. U 500 ml vade dada se 0,8 g NaOH. Izraclmati pOH i pH
Rjesenje:
m(NaOH) = 0,8 g
V= 500 ml=0,51
M(N80Hl = 40 glmol
pH= ?
pOH=?
gdje je:
Prvo cerno naCi koncentraciju NnOH,
n
c(NaOH) -- V
m
M·V
o 8
a
, C> =O,04rnolll'
40g!mol·0,5l
Koncentracija Off jona moze se naci iz izraza:
c(OR,) = ""c(NaOH}z,
a - stepenjollizacije, koji i2.11osi 1 i
z - braj hidroksilnih jona koji naslaje jonizacijom jednog molekula, a koji u nasem
primjeru iznosi 1.
c(OR) = l·c(NaOH)·l = 0,04 molll;
pOR = -log c(OR) = -log 0,04 = 1,4;
pH = 14 - paR = 12,6.
Primjer 4. Konccntracija rastVora sulfatne kiseline je 2.10.
3
moM a stepen
jonizacije 95 %.
a) koliki je pH i pOH ras(vora ?
b) koliko vodikoyihjona ima u 1 ml rastvora'Y
122
Rje.scnje:
e 2·10,3 molll
a=95%=O,95
Y.=_Lml - 0.00 II
a) pH - ? paR ?
b) N(ti) =?
a) Kiselina jonizuje premajednaCini:
H
2
S0
4
-7 2 ff' + pri ecmu je broj vodikovih jOlla, nastalih
jonizacijom jednog molckula, Z "" 2.
c(H} = ",·c(H')·z = 0,95.2-10.
3
mol!I·2 = 3,8·10-'mol!1,
pH -log 3,8.10.
3
= 2,42,
pOH = 14 - 2,42 11,58.
b) Da bi nash broj jona koristiCemo definiciju koliCine supslance i koliCinske
koncentracije:
n N
C=- n=--
V' N '
A
ntH') e(H} ·V = 3,8.10.
3
molfl·O,OOll = mol;
N(H') = n(H}·N
A
= 3,8 mol· 1 0"'· 6,022·10" mOrl = 2,29· 10
18
Primjer 5. Izrac-unati koncentraciju rr- i Of[ jona ako jc:
a) pH=8,6
b) pH = 3,4.
Rjesenje:
a) pH = -log c(H+),
c(H') = lO-pH = 1O.
s
,6 = 2,5.10-
9
molll,
b) c(H+) = lO-pH = 10.
3
,4 = 3,98·10"molll,
crOW)
Napomena: Na depnom racnnaru "'\Tijednost koncentracije iz poznatog pH
nalazimo ovako: Nekaje kao u gomjcm primjeru, pH "" 3,4. Tn vrijednost unesemo u
racllllar sa predznakom minus, (-3,4), plitisnemo tipkn TNV (iIi 2 nd) a zatim tipku
log. Dobicemo iznos 3,9·10-4 sto predst<rylja traZ,enu Vlijcdnost.
123
Primjcr 6. Izmcunati pH rastvora koji se dobije mjesanjem:
a) 25 ml 0,01 mol/tHCI i 50 m1 0,02 moll! NaOH,
b) 25 m1 0,1 mol/IHCI i 50 m1 0,02 mol/l NaOH.
Rjdcnjc: Rastvor koji se dobije mijdanjcm jake kiseline i iake baze
mOL,e biti neutralan ako Sli kisclina i bala u ekvivalentnim och'1osim'a. Aka je
kise1ina dodana U sliviSku raslyor jc kisco, a alm .Ie baza dod::ma u suvisku rastvor je
bazan. .
Pouebno je izracunati kolicinu (broj ll101ova) i kiseline i baze u rastvoru.
a) Y(HCI) 25 ml 0,025 I
c(HCI) 0,0l molll
Y(NaOH) 50 m! 0,05 1
gill.<!Ql:!l om mol/l
?
Pri mjeSanju dolazi do reakcije:
Hel -+ NaOH -)- NaCl. + H
2
0
Broj molova HC1 i NaOH je:
n(HCI) c(HCI)·Y(HCl) 0,01 mol/I·0,0251 2,5'10,4 mol
n(NaOH) c(NaOH)· V(NaOH) 0,02 mol!l·0,05 I O,OO! mol.
Vidimo da U sllvisku i1ll3mo NaOH lj.
;, n(NaOH) n(NaOH) n(HCI) 0,001 mol 0,00025 mol 7,5· 10" mol.
Koncentrdc.ija NaOHje:
lin
c (NaOH) --,
Y",
gdje je ukupna zapremina
Y"k Y(HCI) + Y(NaOH) 0,075 I.
Daljeje:
c(NaOH) 0,0 I mol/l
c(OR) ",·c(NaOH)·z = 1·0,01 molll·! = 0,01 molll
pOH -log c(OR) 2,

b) Y(HCI) 25 ml 0,025 1
c(HCI) 0,1 moll!
Y(NaOH) 50 ml 0,051
c(NaOH) 0.02 molll
pH= ?
124
Postupak radaje kao pod a):
n(HCI) e(HCl)·Y(HCI) 2,5·10,3 mol,
n(NaOH) e(NaOH)· V(NaOH) 1·10" mol.
Vidimo da je u suviSku HeI,
c, n(HC1) n(HCI) - n(NaOH) I,5·IO"mol,
e(HCI) ,c,u(HCI)
Y""
1,5· 10-' mol =0 02 mol 11
0,0751 ' ,
c(H') c(HCI) 0,02 moll!,
pH = -log e(lf) 1,7.
Primjer 7, U 400 mI rastvora natrij-hidroksida koncentracije I moll! doda
se 100 mIl % rastvora sulfatne kiseline. Koliki ce bid pH rastvora ?
2 NaOH + H,S04 ---> Na,S04 + 2 H
2
0,
Jonizacijaje potpuna !
Rje!enje:
V(NaOH) 400 mI = 0,41
c(NaOH) 1 molll
V(H,S04) 100 ml 0,1 I
llli:!,SO,) - I % = 0,01
?
Prva cemo naci kolicinsku koncentraciju kiseline. Post.a nije data gustina
smatracemo daje 1 glem' odaosno 100 gil. .
w·p

0,01.1000gll_0102 1
-, mali,
98g/mol
n(NaOH) = c(NaOH),Y(NaOH) 1 mol/l·0,41 0,4 mol,
n(H,S04) = e(H,S04)·V(H,S04) 0,102 mo11!·0,11 0,0102 mol.
1z jednacine neutralizacije je:
n(NaOH)
n(H, S04)
2
2,
n(NaOH) = 2 n(H,S04).
Vidimo daje za neutralizaciju 1 mola kiseline potrebno dva puta vise baze.
Ekvivalent za 0,0102 mol 0,0204 mala baze. Ostatak baze je:
c, 0,4 mol- 0,0204 mol 0,3796 mol,
125
c(NoOH) = O,3796mo/ 0,76 mol II,
0,5 l
c(OH) = c(NoOH) = 0,76 mol!1,
pOH = • log c(OH') = 0,12,
pH = 13,88.
Primjer 8. U 100 ml vode uvede se 33,6 cm
3
gasovitog BCl na temperaturi
27°C i pritisku 101,3 kPa, Zatim se doda 0,1 g evrstog KOB. Koliki je pH rastvora ?
Uvodenjem gasovitog hlora i KOH ukupna zaprernina rastvora se neznatTIo
mijenja.
HCI + KOH -> KCl + H
2
0,
JoniL'1cija je potpuna !
Rjescnjc:
V(rastYora) = 0,11
V(HCI) = 33,6cm' = 0,03361
T = 273 + 27 = 300 K
p = 101,3 kPa
!illK.Qllt= 0"Lg
pH= ,
Treba naCi brqj 111010va KOB i Hel.
n (KOH) = m(KOH)
M(KOH)
O,lg 1,78.10-3 mol.
56,lglmo]
Broj molova HCi, S obzirom da je gas, naCi cemo iz jednacine gasnog stanja:
n'HCl) pV
\ RT
101,3kPa' 0,0336] • = 1364, 10'3 mol
8,314J/molK,300K ' ,
U suviskuje KOH:
iln(KOH) = n(KOH) -11(HCl) = 1,78, lO"mal- 1,3364·10" mol = 4,18·10"mol,
c(Oll') = c(KOH)'= 4,18·]0" main,
pOH = • log c(OH') = 2,38,
pH = 14 - 2,38 = 11,62.
ZADAC]
... 9.33. Izracunati pH rastvora aka se U 300 ml rastvora nalazi ). mg n+ jona.
R: 2.
126
9.34. Koliki je pH rastvora kada se 11 501l ml nalazi 1,7 mg OR jona.
R: ]0,3.
9.35. Rastvor HeI irna koncentraciju 0,001 mollL lzracunati koncentraciju svih
jona U- ovom rastvom i pH rastvora.
R: c(lT) = c(C!,) = 0,001 molll,
c(OH') = 1·IO,ll moll]; 3.
9.36. 400 rul rastvora sadlii 0,032 g NaOH. lzracunati kcnccnlracije svih jona II
rastvoru i pH ovog rastvora.
R: c(OR) =c(Na')=2·IO,3 molll; c(H')=5·IO,J2 molll; pH=ll,3.
9.37. Kolikaje koncentracija W i Oll' jona aka je pH rastvora: a) 6,1; b) 9,7 ry
R: a) c(H'j = 7,94.10" molD. c(OR) = 1,26·10" molll,
b) c(H') = 2·1O,JO molll; c(OIf) = 5.]0.
5
mo]11.
9.38. Nab koncentraciju W i OB' jona ako je pOH rastvora: a) 3,5; b) 10,2.
R: a) c(OH) = 3,]6·10,4 molll, c(ll') ", <.16·IO,JJ mol/l
b) c(OH) = 6,31-lO''' main, c(H+) = 1,58·1rr' moill.
9.39. Da Ii je sredina kisela iii bazna ako je:
a) c(W) = ]·10" mallI,
b) c(OR) = [·10" molD,
e) pH = 3,2,
d) pH = 8,5,
e) pOR = 1,7,
f) pOH= 9,8?
R: aJ neutmlna, b) kisela, c) kisela, d) bazna, e) bazna. f) kisela.
9.40. U 10 m1 rastvora nalazi se: a) 9,2·10
15
H'" jona, b) 8,5-10
18
OH-jona. Izracunati
pH ovih rastvora
R: a) 5,82, b) 11,15.
9.41. Koliko jona H-I- i OH- Se u 50 ml rastvora koji s3drb I rug NaOH '?
R: 1,5].10J9 OR jona, 6,02.10
11
W jona
9.42. U 100 ml vode se dada 50 g 12 % IT
2
S0
4
(p "" 1,21 g/ml). Izraclluati pH ovog
rastvora .
R: pH = 0.067.
127
9.4-3. Rastvor fosfalllc kiseline ima koncentraciju ad Imolil. Stepen jonizacije
kiseline u ovom rastvoru je 85 %. Izraeunati pH i pOH ovag rastvora,
R: pH 3,59, pOH 10,41.
9.44.350 ml rastvara sadrZi 0,7 g Ca(OHh. Izracunati pH j pOR rastvora aka stepen
jonizacije kalcij-hidroksida iznosi 85 %.
R: pH 12,66, b) pOH = 1,34.
9.4-5. U kojem rastvoru se nalazi viSe W j011<'1: U 10 ml 0,02 moll! Hel ili 50 ml 5_10-
4
moUIH,SO, ?
R: 8 puta vise u rastvoru HeI.
9.46, Za odredivanje koneentraeije CO, koristi se rastvor KOH. Na etike!i boee pise
da rastvor ima koncentraciju od 0,02 moW. :M;ierenjem pH ovog rastvora utvrdeno je
da on iznosi 11,3. Da Ii jc tacan natpis na bod?
R: Nije, jer je stvarna koncentracija KOH 0,002 moUl.
9.47, Ako se pomje,a 10 ml 0,002 molll rastvora Het i 10 ml O,OOlmolll rustvora
Ca(OH)" izracunati pH dobivenog rustvora.
9.48. 100 ml ra"tyora NaOH koncentraeije 0,002 moUI apsorbira se 1,12 dm'
gasovitog hlora pri normalnim uslovima. Izracunati pH rastvora nakon apsorpcije
Hel pod predpostavkom 'da se zapremina rastvora nije nrijenjala.
R: 0,302.
9.49. Izraeunnti pH rastvora koji se dobije mijesanjem 27 em' vodenog rastvora HCI
koncentracije 0,163 mrnolJl sa 14 em
3
rastvora nitratnc kiseline dvostruko manje
koncentracije.
R: 3,9.
9.50. Izraeunajte pH rastvora koji se dobije rnjcSanjem 13 em
3
sulfatlle kiseline
koncentracije D,Oll molll sa 22 em
3
rastvora natrij-hidroksida koncentIacije 0,025
moill.
9.51. Izr3cunati pH rastvora koji se dobijc mjesanjem 13,2 em
3
Hel koncentracije
0,027 molll sa 18,4 em
3
srebro-nitrat1 koncentracije 0,018 mollL
Het + AgNo, -> AgCI + H,O.
128
9.52, Izracunati pH mstvora koji se dobije mjesanjem 14,2 ml rustvora HCI
koncentracije 0,051 molJl, 12,2 ml rastvora HN03 koncentracije 0,17 molll i 19,8 rul
rastvora NaOH koncentracije 0,12 molli.
R; 2.
9.53. Koliki je pH rastvora cijanidne kiseline HeN Cija je koncentracija 1 mol/I, a
konstanta disocijacije 7,9.10-
10
malfl. HeN!:; H" + eN-
R: e(H') e(CM). Ravnoteina kOlleentraeija e(HCN) e, - e(H'), g<\ie je e, 1
molll pocetna kOl1eentracija. Ke e(H+ ): ,e(H') 2,8'10,5 moll!, pH 4,55.
l-e(H')
S obzirom da je u pitanju slab elektrolit do istog rezultata dolazimo i
primjenom mona razblazenja:
K = a'· C.; e(H') a·e; pH 4,55.
9.54. U rastvoru mravlje kiseline Cija je koncentracija 1 molfl izrnjeren je pH =1,80.
Kolika je konstallta disocijacije rnravlje (metanske) kiseline.
HCOOH !:; H + HCOO'.
R: e(F) c(HCOO,) 1,58·10"; 2,5·lO'4 molfl.
9.55. Izracunajte pribliino koncentraciju rastvora etanske kiseline u kojoj je 1 %
kiseline disociralo, a konstanta disocijacije K "" 1,75.10-
5
molli.
R: K=a'·c; e=0,175molll;
9,56. Izraeunnti pH rastvora sljedecih organskih kiselina i baza Cija je koneentracija
0,1 molfl:
il) etanska kiselina, CH,COOH, K = 1,8.10,5 molll,
b) antinobenzoeva kiselina, C,H4NH,COOH, K 1,8 ·10" moll!,
c) benzoeva,CoH,COOH, K 6,6,10,5 molfl,
d) fenilsircetna, C"H,CH,COOH, K 4,9·lO" molfl,
e) mlijecna, HOCH(CH,)COOH, K = molfl,
f) anilin, C"H,NH" Kb 3,8.lO'10
g) benzilamin, C"H,CH,NH" Kb 4,2.10,5 molfl,
h) etilamin, C,H,NH" moll!,
i) piridin, C;H5N, Kb l,nO" moll!.
R: a) pH= 2,87; 2,87; 2,59;
f) pOH 5,2 pH 8,8; g) pH 11,3; h) pH 11,8; i) pH = 9,1.
129
10. OSMOTSKI PRITISAK
Molekuli rastvorene supstancc u razblaienim rastvorima se ponasaju kao da
se na dataj temperaturi i konstantnoj zaprcmini nalaze u gasovitom stanju. Za njih se
maze takode primijeniti jednaCina gasnog stanja'
11
p V nRT adnaSl1a p RT.
V
Kako je u rastvorima adnos kolicine rastvorene supstance i zaprcmine
rastvora koliCinska koncentracija rastvora c, to je pritisak:
T.
Pritsak n se naziva osmotslii i zavisi sarno od broja ccstica u rastvoru nn
datoj temperaturi. Zakonje dao Van't Hoff i \'azi sarno za razblaZene rastvore."
Kod elektrolita je zbog jonizacije pri isto.1 koncentraciji rastvora broj cestica yeti
nego kod rastvora elektrolita:

gdje je i Van't Hoff-av broj. Izmedu koeficijenta i, stepena jonizacije Cl. i broja jona v
na koji se raziaic molekul e1eKirolita, postaji ovisn05t koja je izraiena jednacinom:

PomoCu date jednaCine mozerno izracunati stepen jonizacijc, broj jona na
koji se razlazc rnolekul, zatim odrediti molekulsku rnasu itd. Za rastvor neelektrolita
stepenjonizacije je jednak nuli Ie jc i "'" 1.
Primjcr 1. U rastvom nekog proteina masene koncentracije 40 gil izrnjeren
je osrnotski pritisak od 1603 Pa pri temperaturi od 25°C. lzracunati molekulsku masu
proteina.
RjeSen,je:
p 1603 Fa 1,603 kPa
T 273 + 25 298 K
l.""_±Q.gLj

Imamo rastvor neelektrolita. Da bi nasli molekulsku masu trcba izracunati
kolicinsku koncentrd.ciju;
1t
6 47.10-
4
moll I.
8)14 J I molK·298K ' .
c
RT
Posto je poznata rnasena koncentracija ondaje 1Z poznate veze y:= C :tv1,
130
y 40g/l ,

c 6,47·10 4g/mol
lV'apomena: U jednaCini gasnog stanja pritisak i zapreminu treba izraziti u SI
jedinicama, tj. pritisak II paskIt1ima (Pa), a zapreminu u m
3
. Ukoliko S0
izrazi u litrima (l) onda pritisak treba izraziti u kPa. jer se tada vrijcdnost prorzyoda
p V ne mijenja !
kPa.J"'" 10
3
Pa·lO-
3
m
J
:;;;:; Pa·m
3
.
Primjer 2. U rastvoru nekog clektrolita koncentracije 0.05 molll pri
temperaturi 27°C, izmjeren je osmotski pritisak 370 kPa. Na koliko jona jonizuje
e1ektrolit ako je jonizacija potpuna ?
R,jdcnje:
c 0,05 maIn
+ 25 293 K
P 370 kPa
((=100%=1
v=?
Da bi nash broj jona na kqje jonizuje elektroli1 mormno nati koeficijent i :
. 1t

370kPa
= 2.96.
cRT 0,05 maJ.8,314 J I molK· 293 K .
Uvrstavanjem u jednaCinu:
i"" C/., (v -1)+1, dobijemo daje v = 3.
Primjer 3. Koliki.ie oSll1otski pritisak u rastvom na temperaturi : ..
a) 2% rastvora sulfatne kiseline cija gustina iZllosi 1,25 glcm
3
, a stepcn Jomzaclje
95%.
b) 1 % rastvor fosfatne kiseline cija gustina iznosi 1,1 gJem
3
i stepenjonizacije 28%7
RjeSenje:
a)
p 1,25 1250 gil
a = 95 %= 0,95
298 K
M - 98 g/mol
n=?
H
2
S0
4
-+ 2 H' + SO;-.
Eroj jona na.koje jonizuje sulfatna kiselinaje 3, je:
i a (v - 1) + 1 0,95 (3 -I) + I 2.9.
13l
Da bi nasli osmotski pritisak. moramo izracunati kolicinsku koncentraciju:
w·p 0.02·1250g/1
c = --= 0,255 moll 1
M 98g/mol
n = i e R T = 2,9·0,255 molil·8.314 J/molK ·298 K = 1832 kPa.
a) W"'" 1 %=0,01
P = I, I wem' = 1100 gil
a=28%= 0,28
T = 298 K
M= 98 glmol
n=?
Broj jona na koje jonizuje fosfatna kiselina je 4 te je:
i = 0. (v -1) + I = 0,28 (4 -1) + 1 = 1,84.
KoIiCinska konccntrac\iaje:
pw IlOOg/l.O,OI
e=-=- 0,1 12 moll I,
M 98g/mol
1t =icR T = 1,84· O,1l2molll· 8,314) ImolK· 298K = 511,7kPa.
Primjer 4. Koliko molova neelektrolita treba cia sadrZi 5 I rastvora cia bi bio
izotonican (da ima isti oSlllotski pritisak) kao i rastvor na istoj
temperaturi, koncentracije 0,05 mol/l Cijije 88 %?
Rje,enje:
V, = 51
C, = 0,05 molll
a. = 88 % = 0.88
N
1
:= ?
VeIiCine koje karakterisu neelektrolit oznacili smo sa indeksom 1, a
elektrolit sa indeksom 2.
132
nl"" cjR T
1T2=i c2 RT
BaCl, -+ Ba" + 2 cr .
(neelektrolit)
(elektrolit)
Posta SU osmotski pritisci isti ondaje:
(v = 3 jona),
i = 0. (v -1) + 1 = 0,88 (3 -I) + 1 = 2.76.
Daljeje
C, = i ·c, = 2,76 ·0,05 mol/l = 0.138 molil.
Broj molova neelektrolita je:
ill = Cl Vj = 0,138 moUl·51 = 0,69 mol.
ZADACI
10.1. Koliki je osmotski pritisak se6era u vodi na temperaturi 20
0
e ako je maseru
udio Secera u rastvoru 0,5 %? Predpostavimo daje gustina 1 g/cm
3
.
M = 342 glmol.
R: TI = 35,6 kPa.
10.2. Vodeni rastvor sadrzi 4.5 gil nepoznate supstanee. lzmjerenje osmotski pritisak
4000 Pa na t = O"c. Kolikaje molekulska masa nepoznate supstance '/
R: TI = cRT .L R T, Mr = 2550.
M
10.3. Kolikije osmotski pritisak na temperaturi 25"C sljedeCih rastvora:
a) saharoze C12H"Oll, Y = 10 gil,
b) glikola C,ELt(OH)" Y = 2 gil,
e) karbamida CO(NH,h Y 2 gil,
d) glicerola C
3
H
5
(OH)3, y = 3 gil.
R: a) 72,4 kPa, b) 79,9 kPa, e) 82,6 kPa, d) 80,8 kPa.
lOA. Koliki je osmotski pritisak KCI koncentracije 0, I. molll ako je stepen jonizacije
80%.
R: 407,5 kPa.
10.5. Koliko mala neclektrolita treba da sadrZi 1 1 rastvora da bi njegov OSlllOt9ki
pritisak bio jednak kao kad rdstvora nitratne kiseline koncentracije 1 malll Ciji je
stepen jonizacije 80 %?
R: 1,8 mol.
10.6. U 1 I rastvora KCI rastvorcno je 5 g soli. Njegov osmotski pritisak je 304 kPa
na 18'C. Kolikije stepenjonizacije?
R: 87,2 %.
133
10.7. U rastvoru cija je koncentracija 0,05 moIll na temperaturi od O°C, osmotski
pririsak iznosi 374,9 kPa. Na koliko jon a disosuje molekul elektrolita?
R: 3 jona.
10.8. Ras1vor neelektrolita Cijaje molarna masa 18 glmol sadrii 15 g supstance na II
rastvora. Taj f'dStvor je izotorrican sa rastvorom NaCl koji sadtii 2,64 g soli u 1 I
rastvora, Koliki je stepcnjonizacije soli ?
R: 85%.
10.9. Rastvor u kome je maselu udio saharoze 3,42 % izotonkan je sa rastvorom
rafinoze u ko.1oj je maseru udio rafinoze 5,96 %. Ako je rclativna molclmlska masa
saharoze 342, kolikaje relativna molekulska masa rafinoze?
R: 596.
10.10. Rastvori neelektrolita sadrZc:
a) 3 gil rast\"orene supstance pri tempcrnturi 27°e, pri ceml1 pokazujc osmotski
pritisak 2,49 bara,
b) 3 g rast\'orene supstance u 500 cm
3
rastvora 11a tempcraturi 12°C, pri ccmu
osmotski pritisak od 0,415 bara.
Kolike su molekulske mase nepoznatih snpstrmci ?
R: 0) 30, b) 343.·
10.11. Imamo raslvor secera u vodi cijije maseni udio 0,05, Nadite osmotski pritisak
rastvora na temperaturi 20
o
e, l\t1r= 342, p:= 1 g/cm
3
.
R: 356 kPa.
134
11. ELEKTROLIZA
Kada jedllosmjerna clckwena stlUja prolazi kroz rastvor clekttolita. na
elektrodama se odigravaju reakcije oksidacije i redukcije. vrSi so elektroliza.
Zakone e1ektrolize dao jo M. Faraday (Faradej) 1833 godino.
Prvi Faradejev zakon glasi: masa supstance na elektrodama
proporr.iona1n.a je pl'otddoj koHcini clektriciteta lu"oz clcldroJit, tj.
gdjeje:
m - lllasa supstance, Q - kolicina proteklog eleictriciteta, k - konstanta za datu
clektrodnu reakciju (elektrohemjjski ekvivalent).
Protekla kolicina elektriciteta se moze izraziti YJJo: Q"" 1 t
gdjeje
I - jacina strnje u amperi.ma CA), t _. vrijemc proticanja u sek\.Uldama (s).
Ncka se, na primjer, na katodi odigrava s\;ede6a reakcija:
Ag+ + e' -, Ag.
Za izdvajanje 1 mola srebra potrcbna jc ko1icina clektriciteta:
NA '0.
gdje je: NA -. AvogBdrova konstanta, e - naelcktrisanje clcktrona.
Jedan mol elektrona ce lzdvojiti 1 llloi jona srebra. Kalicina c1ektriciteta sto
je nosi jedan mol elektr-ona je:
F = NA'e = 6,022.10" mor' , 1,602.10.
19
C = 96484 ClmoL
Kolicina eJektriciteta sto je nosi 1 mol elektrona naziva se
lwnsiant. (Il).
Na prim.jer, pri. rcakciji Cu
2
.(. -+ 2e< ell potrebUD je utrositi dva pUla veell
kolicinn elektriciteta, Ij. q"'" 2 F. ill U opstem sluc8ju Q z·p, gdje je:
z - broj razmjenjenlh elektrona na elektrodi.
, Tada mozerno pisati da je:
k=ll1=M.
Q zF
Aka to uvrstimo u jednacinu za pr\'i Faradejev zakon dobijamo jednacinu 7 ..a
dlUgi Faradojcv zakon:
M
m=-Q.
zli' .
Iskoristcnjc elektricne struje je oanos stvflmo i:zilvojene mase i teorctski
potrebne mase:
In Q

n1, Q,
135
. Primjer 1. Kroz rastvor kupri-blorida prolazi strujajacine 2 A.ll toku 1 saia.
a) kohka se masa bakra izdvoji na katodi ? .
b) kolika se i zapremina gasa hlara izdvoji na anodi, pIi normalnim uslovima ?
RjeSenje:
a) Katodna reakcijaje: Cu
2
+ + 2 e" --? eu

t = 111= 3600 s
z=2
M(Cu) 63,54 glmol
m··-?
_ _ 62,54g/mol ,
m-
zF 2·96484C/mol ' .
b) Elektrodna reakcija na anodi je: 2 cr -2 e' -> Cl
2
.
M 7lg/mol'

zF 2·96484 C/mol ' .
.. Izdvajena zapremina gasa .hiora, pri standardnim uslovima je V = n -V
gdje Je Vm =: 22,41!rnol i m,
m 2,65 g .
n =-=----=00373 mol
M 7lg/nol' ,
v 22,4l/mol·O,0373 mol 0,836 I
. . Primjer 2. Elektrolizom vade (kojoj je dodano nesto sulfatlle. kiseline cIa se
provodenje struje) nastaje kisik i vodik. Kolika jc izdvojena masa i
.gasa vodika struje od 0,15 Au tokn 3 sata ? Temperatura je
2) C a pntisak 1 Kohko se pn tome izdvoji kisika ?
. Rje.senje: Elektrodna reakcija na katodi je: 2}t + 2 e- -4 R!>
I=0,15A
3 11= 10800 s
T= 273 + 25 298K
P = I bar= 10' 100 kPa
z=2
Mill?) = 2 glmoj
m=? V=?
masa vodikaje:
M 2g/mol
m t - --·OIIA 10800 ') 0168
zF 2.96484C/mol"· g,
Izdvojena vorlikaje:
136
O,0l68g. 8,314J/molK·298K =02081.
M P 2g/mol lOOkPa '
Iz JednaCinc H
2
0 .......". Hz + h O2, se vidi da je 7..apremina izdvojenog kisika
dva pUla manja i iznosi 0,104 1. <
l'rimjer 3. Pri elektrolitickoj rafinaciji bakra iskoristenje struje je 92 %.
Treba izraCllnati koliCinu elektriciteta 'potrebnu za dobivanje I tone rafmisanog
bakm.
Rje!enje:
I t= 10
6
g
11 = 92 % 0,92
z=2
M - 63,5 vIllal
Qr=?
m 10
6
g 6
111r - = -- 1,087 ·10 g,
1) 0,92
UvrStavanjem poznatih vrijednosti dobiee se Qr"" 3,3- 10
9
C.
ZADACI
ILl, Stmja od 1 A prolazi u toku 1 sata kroz rastvor kupri-sulfata, Izracunati maSll
bakra koja se izdvoji na katodi.
R: 111 = 1,185 g.
11.2. Pri proticanju iste koliCinc clektricitcta krOl rastvore srebro-llitrata i bizmut-
nitrata, 11 prvom od qjih se na kalodi izdvoji 0,90 g srebra. Izracunati koliko se grama
bizmuta izdvojilo iz drugog rastvora ?
R: m=0,58g.
11.3. Koliko je elektrona potrebno za izdvajanje:
a) 1 mola srebra iz srebro-mtrata,
b) 1 Inola bakra iz kupri-sulfata ?
R: a) 6,10
23
; b) 12.10
23
.
137·
11.4. Koliko je vremena potrebno za razlaganje jednog mola vode strujom od 5 A?
R:
11.5. Elektrolizom hloridne ki,aline ua'taje blor i voclik Ako jc temperatura
gasovitog hlora 32'C, a pritisak 1.1 bar izracunati zapreminu hlora 7.a protaklu
ko!icinu alektriciteta od: a)35C;b) 28 MC; c) 19.6 inC.
R: a) V(el,) U8 crn'; b) 335 I; c) 19,6 mm'.
11.6. Bakar se rafinira elek1rolizom. Elcktroliza sa vrsi 6 sati liZ struju od 150 A.
lzracunati isicoriStenje struje ako jo mfioacijom dobiveno: a) 988 g: b) I kg.
R: a) b)1']=93.8%.
11.7. Aluminij se dobiva elek1rolizom AhO,. lzracunati kolicinll clektriciteta
za dobivanje jedne tone aluminija.
R: Q = 1,07·10" C.
11.8. Pri dobivmlju 100 kg aluminija eleictrolizol11 A!,a, elektrolizerom je prosla
koliCina e1ektricileta od 1,53.10
9
C. l'lracllllati iskoristenje ,truje.
R: 1']=0,70=70%.
11.9. U Leklanseovom clanku (obicuoj balerUi) jadna elektroda je ciuk Jill kojo) se
odvija reakcija oksidacije cinka:Zn -+ Zn
2
" + 2e'. Za koliko 6e se smanjiti masa
cinkova 0111ota6a za 1 sat aka daje stmju od 0,03 A ?
R: 36,6 mg.
11.10. Pri prolasku struje jacine 1,5 A u toku ad 30 nrinuta kroz rastyor soli nekog
trovalentnog rnetala na kalodi se izdvoji g. Kolikaje relativna atomska masa tog
metala?
R: 114,73.
138
12. TERMOHEMIJSKE JEDNACINE
Pod unutrasnjom encl"gijom podrrlZurnjevamo zbir kineticke encrgije svih
mo1ekula tijela i potencijalne energije njihovih rnedudjelovanja,
Dovedena kolicina toplote sistemu ide na unutras11jc energije i
vrserlje rada (analitickj izraz I zakona terrnodinamike):

Rad pri promjeni zapreminc (pri stalnom pritisku) idealnog gasaje:
A = pLl V Ie je: Q = LlU + pA V.
Jednacilla za toplote je:
iii
gdjeje:
c·, specificni topiotni kapacitet (izraiava se 1.1 Jlkg K),
C - molarni toplotni kapacitet (izrazava $C u J/moi K),
ill masa supstance, n _. kolicina supstnnce.
Ako uvedemo veliCinu

anda se jednacina I zakona tennodinamike moZe pisati II obliku:
= Llf!,
gdje je H - entalpija iii toplotni sadrZaj sislema.
. Toplo!o! efekat pri ,t.lnom prill,lm jcdnal< ie promjcni entalpije
sistema. .
Oka 95 % danasnjih energetskih po1rcb. podmiruje se oslobadan.1em
energije pri hemijskim reakcijama. Reakcije n toku kojih se oslobada toplote
zovu se egzotermne a reakcije prilikom kojih se apsorbuje odredcna
zovu se endotermne reakcije. Hemijske jecJnacinc uz koje se d3JU podacl 0
toplotnom efektll reakdje nazivaju se tcrmohcmijsl{c jednacine·.
139
Primjer 1. Objasnitc energctske efekte termohemijske
H2(gJ + Y2 O2 -7 H20(g)' Q = 242,2 kJ/ma!.
Rjesenje: Pri nastajanJu 1 mala vodcne pare iz elemenata oslobada se
kolicina toplote od 242,2 kJ, sto zoaei da je reakcija egzotenmla. U termohemiji je
uobicajeno da se toplotni efekat rcakcije izraiava kao promjena entalpije sistema:
+ Y, O2 -> IIH - 242,2 kJlmo!.
To znaci da jedan mol vodene pare sadrzi 242,2 kJ energijc m.anje nego sio
su sadrl.avali reaktanti. Pd egzotermnoj reakciji Q == -.6..H, a ukoliko se pri reakciji
apsorbuje kolicina toplote anda promjena entalpije ima pozitivan predznak. Znaci u
zagradama oznacavaju agregatno stanje. Uobicajene su ove oznake: g - gas, 1 -
teenost, S - cvrsto, aq - vodeni rastvoL
Pravilno je pisati :
e .
242,2 kJ/mot.
Operator Ar ZIlati promjenn entalpije pri realcciji stvaranja, f Zllati tip
reakcije. Gamji indeks e zhaCi da je u pilanju standardno stanje, tj. 298,15 K i
101325 Pa. Podatak nama takodc govori da ako zelimo 111101 voelene pare prevesti
natrag u elemente vodik i I(isik u standardnom stanju, moramo zata utrositi energiju
od 242,2 kJ. Po dogovoru entalpija elemenata u elementarnom stanju jednakaje nnIi.
Za tefmohen1ijsko racunanje vaino je Zlk1.ti Hesov zakon: Toplotni cfekat
hcmijskih reakcija ne zavisi od puta kojim je reakcija tekIa, vee samo od
llocetnog i krajnjeg stanja.
Primjer ,i Primjcnu Hesovog zakona pokazati na pnmjeru stvaranja
vodene pare.
Rjesenje: Toplotni efekat rcakcijc pri kojcm se stvara 1 mol vode pri
standardnirn uslovima'jc:
H
2
(;;) + V;;. 02(gj"""';" = - 286,2 kJ/mol.
Za prelazak 1 mola \-'ode u vodcllu pam apsorbuje sc koliCin3 toplotc od 44
kJ tc pisemo:
Kad saberemo jednacine dobit ccmo:
Primjer 3. Ugljik se moze oksidovati do CO2 direktno ili postupno preko
ugJjik(lI)-oksida. Tennohemijskc jcdnaCinc koje prikazuju ave procese glase:
. 140
C(s) + V2 02(g} -)- CO(g),
COM,
C(s) + 02(g)""";" CO2($),
. iIH, - II 0,6 kJ/mo!,
. __ ""IIUJH2 - 283.7 kllmoL
ilH - 394,3 klima!.
Toplotni efekat je isti, bila da se reakcija vr5i neposredna ili u faze.
ako je:
Primjcr 4. Izracunati prornjenu entalpije za reakciju:
LilircCO,g) ::0: -110,6 kJ; mol,
-:::; --394,3 kJ I moL
IIH
8
H
0 ) -242,2 kl I mol.
Q'1 ,g
RjcSenje: Na osnovu Hesovog zakana moze se pisati:
M1 == 6.Hpr - AHreakt.
8 B He
bHf(COHO:) - 6.HiI.CO,g,) - D. f(HP,g)'
IIH klimo! + 1l0,6 kllmo! + 242,2 kl/mo! kJlma!.
Primjer 5. Pri sagorijevanju 9 g aluminija oslobodi· se koliCina topiote ad
274,2 kJ. Izracunati entalpiju nastejanja AI20,.
. 2 AI(s) + 312 02(g) -7 Al20 3("), = ?
R,jesenjc: Posto sc promjcna entalpijc mcuna na jedan mol izraeunaccll10
koliCinu oslobodelie taplote, po jednom moln At:
n '-'=- mt:tv1 = 1/3 mol, le je Ojn "" 823 kJ/maL Za nastajanje jednog mala oksida
potrebna su dva mala,ilumillija, te 6e promjclla cnlalpijc biti 2·823 kJ/mal = 1646
kJ/moL tj.
MIG" 0 ) LIB -1646 kJ Imo!.
11.'"'"'2 ;.,s
Reakcija je egzotenml3. te cntalpije iIna negativIlu vrijednost.
Primjer 6. Izracul1ati kaloricnu vrijcdllost antraeita ako on sadrii 96 %
ugljika, a ostalo su mineralni sastojci. .6.H(C02,g) "" 394,5 kJ/mal.
Rje.scnje: Kaloricna vlijednost se racuna po jedinici mase, tj. Q/m. Posta se
entalpije racuna po jcdnom molu, anda trcba cia ZIlamo masu jcdnog mola
ugIjika, koja iznosi 12 g. Sada je kaIoricna vrijednost:
Q ')94,5 kl 32 875 kJ 32875 kJ
m 12 g , g kg'
S obzirom cIa antracit sadiii 96 % ugljika onda je stvama kaloriena vrijednost:
0,96 ·32875 kl/kg 31560 kl/kg.
141
ZADACl
12.1. Da bi se odredila toplota nastajanja sagoreno je 3,27 g
cinka u kalorimetrijskoj bombi., pri cemu se oslobodiJo 17,5 kJ. KoUka je toplota
nastajanja ?
R: 349,46 kJ,
12.2. Toplota nastajanja acelilena iznosi 227,1 klImat, a toplota nastajanja
benzena Cr,B!! iZllosi 83,6 kJ/rnoL Kolika je promjena za reakciju
-,; C,H, ?
R: - 597,5 kJlmol.
1.2.3. Data je reakcija: H2(g) + Cb(g.l--7 2 HCI(gj,8H = R 185 kl/mot
KoIiko 6e se !.Oplote osloboditi pri sagorijevanju 1 dm
3
Illara pod normalnlm
uslovima?
R, 8,26 kJ.
12.4. Ko1iko kg Cistog ugljika (graftta) treba, da se dobije koliciua !op1o!e od 100 000
leJ, - 393,5 kl.
R: 3,049 kg,
12.5. Kolika se kolicina toplote oslobodi pri 1 kg zeljeza ? ""
- 822 ..2 kl/moL
R: 7361 kJ,
12.6. Odredi promjenu entalpije za reakciju: CH.,(g) -+ 2. 02(g') -t COJ.(s) + 2
kada so zna da je toplota nastajaJ1ia CO"" .- 393,3 kJ/mo1, vodene pare - 242.2
kl/mal, a toplota nas1ajanja metl-U)<l - 91 klIma!.
R: -787,7kJlmol.
12.7. Glavni proces kojl tece u visokoj pcci izraienje zbirnomjcdnacinom:
Fe20, + 3 CO -> 2 Fe + 3 CO
2
,
Odredi toplotni efekat ave rc;:J(cUc. Potrebne podatke uzcti iz predhodnih z.adataka !
R, 37,7 k.l/mol.
12.8. Za odredivanje stalldardne entalpije MgO, uzorak Illat,111ezjjeve
"ike mase 0)22 g spaljen je u kalorimetTIl, pri cemll se faZ'vito 3030 J. Izrabmati
entalpiju
R: - 603,8 Id!moL
14-2
12.9. Standardna entalpija ozona 0 3 iznosi + 142 kJ/mol. Izrafunati toplotni efekat
reakdje pretvaranja 1 kg ozona u kisik
12.10, Pri oksidaciji 12 g Ca oslobada se koli6ina top1otc ad 190,65 kJ. lzracunati
standardnu entrupiju CaO,
R: - 635,5 kJ/mo!.
11.11. Odredi da li je reakcija:
C2H6(g) + 2 HlO
W
-7 2 CO2(g) + 5 Hz,
endotcn1ma iIi eg;r.oternma. == 89,7 kJ/mot.
R; endotennna,
12.12. Kolika se kolicin" toplote izdvoji pri sagorijevanju 100 kg 98 % etil-alkohola,
ako se reakcija odvija prema
C2HsOH{l) + 3 O2(11) '""'* 2 + 3 HzO{g)
IIH(C,HsOH) - 277 ,6kJ/mol.
R, 2,631·10' MJ/moJ.
143
KANTONALNO TAKMICENJE IZ HEMlJE UC1T1VlKA
SREDNJIH SKOLA
TuzZa, maj, 1997.
&lWPA "A"
1. U posudi zapramine 1 m} llalazi se gas kisik pri standardnim uslo\'ima. Koliko ima
atoIDa kisika u toj zapremini ?
R: N(02) = n(02) ·NA : 2,689·](1" rnoleku]a; N(O): 5,377.]0
25
atoma,
2. Razlika rnaksimalnog broja elekt.rona na orbitmna, Ciji se glavni kvalltni brojev1
razlikuju za 2, iznosi 16, Kojc su to orbite ?
R n - n '02' 2 n
2
- 2n 2 .016 n' = J n : I
. 2 ) '2 t ,2·, I
3. Koliko se maze dobiti zcljcza iz 2 t siderita sa 66 % FeC0
3
, aka je iskoristenje
92%.
R: 111(FeC03) = 1,32 I; w(Fe) = 0,482; rn(Fe) = 0,585 t.
4. U 250 ml Ciste vade doda se jedna kap 98 % H
2
S0
4
Cija je guslina 1,8 g/enr',
Kolika cc biti kolicillska koncentracija dobivenog rastvora ako 5 mI dodanog mstvora
sadrit 100 kapi? '
5. U 300 g 15 % rastvora NaCl, Cije je gustiua 1,1 g/cm' doda se IQ{) ml vode i 50 g
kuhinjske soli. Izracunati kolicinsku koncentraciju dobivenog rastvora, Gustina vade
je 1 g/cm3, a gustina NaClje 2,1 glcm
3
.
R. c, V, = c, V.,c cJ 2,82 moL1; V, = 0.272 I; V,: 0,3961; C2 = 1,94 mol/i.
144
GRUPA "B"
1. U rastvoru mase m = 30 g rastvoreno je 1,5 g Koliki je maseru
udio mnonijMkarbonata u procentima, promilima i ppm?
R: 5 50 %0= 50000 ppm.
2. Koliko se maze dobiti aluminija 12 150 kg rudc boksita koja sadrii 68,5 % glil1ice,
aka je gubitak produXta 5,5 % ?
R. m(Al) = 51,38 kg,
3. Izracunati maseni udia, mascnu koncentrdciju i gustinu rastvora koji se dobiju
mjeSanjem 450 g 28 % rastvord bakar-sulfata gustine 1,37 glcm
3
i 150 ml vode.
Gustina vade je 1 gJcm3 ..
R: meA) "'" 126 g; m(rastvani) "'" 6UO g; '-".. 328,5 ml -{- 150 ml "'" 478,5 ml;
w: 21 %; y = 263,4 gil; p 1,254 glcm
3
,
4. 100 g vade pri temperaturi 100°C i pritisku 1,01325 .10
5
Pa zauzima priblilno 100
mL Izracullaj koUka puta poveca volumen pri prelasku vode u pam pri navedcllim
uslovima.
R: V, = 0,11; V, = nRT/p; V
2
N, 1700,
5. Reakcija cinka sa hloridnom Idselinom odvija se premajcdnacini:
ZU(s) + 2 Hel --+ ZnCh + H2(g)
IzractUlati:
a) zapreminu izdvojenog vodika na pritisku 104,5 kPa i temperaturi 25°C aka je
izreagovalo 20 g cinka,
b) koliko je potrebno ml 23 % h10ridne kiseline za polpunu reakiju, ako je gustina
kisehne 1,15 g)cm
3
?
R a) V(H2): 7,251; 'b) n(HC1) 0,612 mol; c(HC1) = 7,256 molll; V(HC1) 84
mI.
145
GRUPA "C"
1. Fosfin (PH,) sagorijeva u kisiku dajuCi fosfor(V),oksid (P,O,) j vodu:
2 PHs(g) + 4 02(g}.-)- P 20S(6) +;3 H
2
0(!).
Koliko so gmrna P,O, dobije kada se 'pomjesa 17,0 g fosfina Sll 16,0 g kisika
(oksigena) i pusti da reakcija Ieee do kmja ? ,
R: n(02) "0,5 mol; n(pH3) 0,5 mol; Fosfin jc u suvisku' Mjerodavan reaktant je
kisik. m(P,O,)" 17,74 g,
2, Na II vode dodataje I kap 94 %HNO, cijaje gustina 1,5 glem'. Ako I ml dodate
kiseline saddi 20 kapi izraeunati pH nastalog rastvora, Stepen disoeijacije nastalog
rastvora kiseHne je 92 %.
R: 01 "22,38 V, "0,05 ml; V,,, II', e2" 1,12 mol/l; c(1'!") " 1.03,10" mol!!;
pH = 2,987.
3, Rastvor sadrZi- 1010 g KOH i 900 em
3
vadc. Zaprel11ina raslvora je 9047 em
3
,
Odre?iti koiicinsku konccntraciju ras1vora i masene udjcle KOH i vode, Gustina
vode Je I glem',
R: m(rastvora)" 910 g; w(KOH) " 1,1 %; w(H,O)" 98,9 %; e(KOH)" 0,197 mol/J,
4. Koliki su pritisci vodenih rastvora saharoze i natri}hlorida
0, I moVdm' na 25'C
. Rastvor saharoze je neelektrolit, a rastvor jak elektrolit.
R: n(saharoze)" 247,8 kPa; n(NaCI)" 495,6 kPa,
5. Koliko grama cinka (Zn) izreaguje sa sulfatnom IdseIinom ako-se dobije 500 cm
3
vodika(hidrogena) na 20'C i pritisku 102,6 kPa, '
Reakcija se odvija po jednacini:Zn(i) + H
2
S0
4
-;. ZnSQ'l + HZ(g)
R: n(Z11) " n(H,) " 0,021 mol; m(Zn) = 1,377 g,
Napomenn: U grupi "C" Be takmice uceniDi 3, i 4, razreda skola u kojima- se hemlja
izucava 4 godine; u grupi "B" uccnici 1. i 2. razreda isiiil-skola; u grupi "A" ucenici
astalih srednjib skola,
146
LlTERATURA
1. 1. Filipavi6 i SLiponovic. Opca i anorganska
Skolska lmjiga, Zagreb, 1980,
2, C, Jela(;16, Hernijska veza I struktura malekula,
Tellllicka lmjiga, Zagreb, 1982,
3, 1'. Petrovski, Opsta j neorganska hemija,
Rudarsko-geoloSki fakultet, Tuzla, 1993,
4, Kallay-Cvitas, Novi pristup racunanju u kemiji,
Skolska lmjiga, Zagreb, 1982,
5. M Sikirica, Stehiomtrija,
Skolska klljiga, Zagreb, 1993,
6, Glinka NL. Zadaci ; uprainenla po opsee; himil,
Leningrad, Himia, 1986,
7, M Mmalovic, Medicinska hemija I dio- Te()rijska
nastava s hem;jskim raeunanjem, DB Preporod, Tuzla, 1995,
8, T. evita. i N, Kallay, Filickc vcUoine i jedinice Medunarodnog
sustava, Hrvatsko kcmijsko c!ru,tvo i 5kolska knjiga,
Zagreb,1981.
9. 1'1. Brenzi/;cak, Mjerenje j racunm1ie u tchnici i znanosti)
Tehnicka knjiga, Zagreb, 1971.
10, M. Brezin§(;ak, Metrologija, Zakonska, Tehnicka enciklopedija,
JLZ, 7 svezak, Zagreb, 1982,
11. Atomic weights of tile elements, Pure AppL Chem, 51(1979)405
12. Manual of Symbols and Terminology for
Quantities, Pure AppL Chem 51(1979)1.
147
DODATAK
MEDUNARODNI SISTEM JEDINICA (SI)
1. Osnovne jedinice
Velicina
duZina
rnasa
vrijeme
termodinamiCka
temperatura
jacina elcktr.struje
jaclna svjetlosti
kolicina supstance
(tvari)
Oznaka
m
t
T
I
I
n
2. Neke izvedene jedinice Sf
Jedinica
metar
kilogram
sekunda
kelvin
amper
kandela
mol
Oznaka
m
kg
s
K
A
cd
mol
VeliCina Jedinica
Oznaka jedinice
povrSiIla
zapremina (volumen)
brzina
gustina
sila
pritisak, naprezanje
energija, rad, top Iota
snaga, energetski fluks
e1ektricni nahoj ,
elektricni napon
elek-tricni kapacitet
elektdcru otpor
Celzijeva temperatura
akliVllost radioaktivne tvari
specificm toplotni kapacitet
kolicinska koncentracija
masena koncentracija
kvadratni metar
kubci metar
metar u sekundi
kilogram po kubnom metra
njutn (newton)
paskal (pascal)
dzul Goule)
vat (watt)
kulon( coulomb)
volt
farad
om (ohm)
Cetzijev stepen
bekerel
dZul po kilogram kelvinu
mol po kubnom metru
kilogram po kubnom metro
m
2
m'
rn/s
kgtm
J
N kg·rn/s
2
Pa=N/m
2


C
V


'C
Bq
Jlkg·K
mol/m
3
kg/m
3
148
3. Mjerne jedinice izvan Sf koje se mogu upotrebljavati
VeliCina
zapremina
masa
vrijeme
pritisak
energija
Jedinica
litar (I)
tona (t)
atomska jedipica mase (u)
minuta(min).sat(b),dan(d)
bar
elek1:ronvolt (eV)
Vrijednost iskazana
osnoynim jedinicama
1 ] W'm'
.
I u 1,66057·10·
27
kg
Imin=60s
1 bar l05Pa
I eV 1,6021O'''J
4. Mjerne jedinice koje se ne mogu vise upotrebljavati
Velicina
dliZina
sila
pritisak
Jedinica
angstrem (A)
mikron
din
ki1opond (kp)
tehnicka atmosfera (at)
fizicka atmosfera (atm)
*milimetar zivinog stuba
Odnos sa .iedinicama 81
I A IO"om
IfF 10·6m
1 din 1O,5N
1 kp 9.8066 N
I at 998066 Pa
I atln = 101325 Pa
(mmHg) 1 mmHg = 133,32 Pa*
erg, kilopondmetar (kpui), 1 erg = 10,7J,1 kpm = energija,rad,
toplota
radioaktivnost
kalorija (cal) 9,89665 J; 1 cal = 4.1868 J
kiri (Ci) I Ci = 3.7'1010 Bq
5. Predmeci decimalnih mjernih jedinica
-
Prefiks
I
Oznaka 'I Vrijednost
I
Oznaka Prefiks , Vrijednost
Drefiksa prefiksa
eksa E 10" deci d I 10"
peta P 10 centi c I
10"
tera T 10
12
mili ill 10"
\---.giga
G JO mikro
--.;---+
10"
M 10

10·9' mega
kilo k 10' 'Oiko
0
10'"
t
hekio h. 10' fernte f 10'"'
deka d la' ato a 10'''
...
* Osrm u zdravstvu za odreazvafIJe hvnog pntlska (S{. hst RhrH, br. 14/93)
149
i

SADRZAJ
Univer~itet u Tuzli, odlukom Komisije za izdavanje odobrenja za upotrebu udzbenika, bra] 03-125/96., ad 23.02.1996. godine, odobrava upatrsbu zbirke "Zadacl iz opste hemije za students RGF-a"

PREDGOVOR
1. FIZlCKE VEL1CINE I JEDINICE .
VELlCINSKl RACUN .1 ' ............. 5
9

Recenzenti: Prof. dr. Munira Mazalovic, Medicinski fakultet u Tuzli, Prof. dr. Ranka Kubicek, Tehnoloski fakultet u Tuzli.

2. MASA A TOMA I MOLEKULA. MOLARNE VELIClNE 3. SVOJSTVA GASOVA.. 4. STRUKTURA A TOMA. HEMIJSKA VEZA..

. .. 20 . ... 27

STR UKTURA A TOMA .. . .. 27 ELlTKTRONSK4 KONFIGUR4CJJA . 28 PERIODNI SISTE'v! ELE~1ENA7:4 ...... 30 HEMJJSKA VEZA.. . .33 TALASNO-MEH4NICK4 PRJRODA KOVALENTNE VE1E.. . .35

Korektor: Mensura Salameh, prof. hemije, Gimnazija "Mesa Selimovic", Tuzla

5. SASTAVSUPSTANCE(TVARI)
EMPIRJJSKA FORMULA SPO.L4 . ZADACII1 ORGANSKE HElvfIJE..

......... .41
. ....... .46 . .. .50 .56 61
71

6. KONCENTRACIJA RASTVORA .
RAZRJEDIVANJE R4STVOR4.

Stampa: DOD HARFO-GRAF

7. HEMIJSKE JEDNACINE. REDOKS-JEDNAC1NE 8. IZRACUNAVANJE POMOCU HEMIJSKIH JEDNACINA
ZADACII1 ORGANSKE HEMlJE..

80 . ...... 97

9. HEMIJSKA RA VNOTEZA

.. 105

]

Jzdavac: Rudarsko-geoloski fakuftet, Tuzla

I 1

!

BRZlNA HEMJJSKE RE4KClJE ..................................... 105 KONSTANTA RA VNOTEZE.. ..' .. 106 LE CHATELIER-OV PRINGP.. 109 RAVNOTEZA URASTVORIMAELEKTROLITA. 112 PRODUKTTOPIVOSTI.. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . ... 114 JONSKl PRODUKT VODE.. .. .......................................... 120 10. OSMOTSKI PRlTISAK. . . .............. 130 11. ELEKTROLlZA.. . . .... .135

Sponzor: SZR BONY, Tuzla

12. TERMOHEMIJSKE JEDNACINE KANTONALNO TAKMIC.ENJE IZ HEMlJE UCENIK4 SREDNJIH SKOLA.... LlTERATURA.. DODATAK.

... 139 . 144
147
..148

1. FIZICKE VL'LICINE I JEDINICE

PREDGOVOR

. Ova z?i~ka. naI~je~j~na je studentima Rudarsko~geoloskog fakulteta a moze konsno POSIUZltI 1 UCelllClITla srednjih Skala posebno llcenicima' ... " I 'h .. ' gunnazlJe, me d . {C 1 emlJske skole. Autori su se trudili da sa,l~'1iu Zb' k e da· asnove za .ICIllS . . . . . \.ll£.Cl lr JU J profeSlOnaln~ ..onJentaCIJU, ~d~osno da sto veei broj uradenih primjera i zadataka bude u flll1kCl~~ struke. U Zb!fCl se nal~i i v~liki broj zadataka 1Z organske hcmije. ~em.lJa .~as za~ma 7..nacaJn~ mJe~to u prirodnim naukama, a stekla ga je u~rJvo. k\ anutattvn~~ pnstupom. proucavanJa ~upstance. Taj pristup se sastoji u nlJ~:~nJu ma.~a, kOhCll1a: zapre~'ll~, ene~getskih promjena i niza drugih fizickih veiIcma, t~ nJ~lO:o preracunavatlje 1 povezlvanje pomocujednacina.
U ZbUCI sma posebnu painju posvetili novom pristupu racunanja u heme racunanje. S vremcnom su se u herniji ustalila dva naCi~I, rac~~n~a. P~l ~a~in, k~j,i" s~ tem~~~ na, pr~porcijama i tome slieno, povezan je s: p~~resrum ~01~J~rn. ~zlckih vvel~~ma I Il!lhoVih jcdinica. Takav naGin racunanja tc:ko se. maze p~mJerutI na slo~elllJ~ proraclU1.~ i treba ga izbjegavati. Drugi nacin rac~Ja n~ ~oJe~ ~e t.em:lJl ..~Zlcka hemlJa, jednak je racunanju II fizici, a omogllcav,a .~lesavanJe 1 naJsloze~IJlh zadataka (veJicinski racun). ~ amost ~o~~og 1 dobrog sporazumjevanja medll raznorodnirn
koje se

Pod veliCinom se podrazumjeva sve one sto se maze kvantitativrio mijenjati. VeliCine koje karakterisu fizicke pojave ili odreduju svojstva supstance nazivaju se fizicli.e velicine. To su na primjee duzina, masa, temperatura, energija, koliCina supstance, koliCinska koncentracija itd. Svaka iizicka veliCina ima svoju brojnu vrijednost i odgovarajucu jedillicu. Kada kaierno daje duiina stoIa 1,2 m onda mama kakvaje stvama duiina. lzostavimo Ii jedinicu u toj jednaCini, ana gubi svoj snllsao. A sto znaci izmjeriti neku fizicku velicinu? ZnaCi uporediti je sa velicinom . istc vrste koja je uzeta za jedinicu. U nasem prirojeru duzina je 1,2 puta vec~ ~d . jedillice za duzinu, 1 m. Pisanje brajlle vrijednosti bez odgovarajuce jedinice je besmisleno. Tokom razvoja naukc i tehnike upotrebljavan je velila broj jedinica, raz1i6t u raziicitim zemljama. Tokom vrcmena nastaia je prava zbrka u njihovom poimanju i preracullavanju, te se ukazala potreba cia se uspostavi neki sistem za sve zemlje
~m

.

~ove v~licinsko

v

USIOVlO Je 1 neke medunarodne dogovore a to . su dogovon. 0 J~ mstv~~o~ nac~u rac~anJa po~ocu velicinskih jednacina. Medlltim tradicija je bIla SUVlse Jaka I ustalJe~a. ~ek JC no:-? Zakon 0 mjernim jedinicama (koji je obav~zan za. upotreb? u blVSOJ Jugos~avlJl od L januara 1981 godine) uzrokovao

strucnJaclma . d'

v

,

pnmJellJcnu he1lllJU ( lUP AC)

pr~mJene ko~e ~u n~o ~o."ele do ra~un~ja yelicinskim jednacinama u hemiji. M~d~la:odni sl~~em Jedmlca (Sl) pnhvatila je i Medunarodna unija za Cistu i

U. Zbirci su yodje,dnako koristeni termini, kao npr. disoc\jacija i joniz.acija. su~~tanca I. tv~: tvOPI:'Ost 1 .ms~orljivost, produkt i proizvod, jedinjenje i spoj, itd. TeZl ~~acl ObllJczeru su zVJczd1col11. Na kraju knjige dati su zadaci sa takmicenja
srednJoskolaca iz hemije, 1997 godine.

12. IIlilostva fizickih vclicina mogu se izdvojiti neke od njih kao osnovne tizickc vcliCine. Iz njih se mogu izdvojiti sve ostale, izvedene fizicke velicine. Skup osnovllih i izvedenih jedinica tini sistem jedinica. Na 1 L generalnoj konferenciji za mjere i tegove, odrzanoj 1960 godine u Parizu prihvacen je Mcdunarodni sistem jedinica, skraceno S1. On se sastoji od sedam osnovnih jedinica za sedam osnovnih fizickih vcliCina, Te jedinice su medusobno povezane i obuhvataju sva podrucja nauke i tehnike (vidi prilog na kraju knjige). Danas je niz znacajnih medunarodllih organizacija prihvatio SI: Medunarodna organizacija za cistu i primijenjeuu hemiju (IUPAC), Medunarodna organizacija za Cistu i primijenjenu ti7iku (IUPAP), Medunarodna organizacija za standardizaciju (ISO) itd. U bivsoj Jugoslaviji SI je usvojen 1976 godine, kada je donesen Zakon 0 mjernirn jedinicarna i mjerilima, sa rokom pocetka upotrebe od 1. januara 198] godine. Osnovne veliCine i jedinice SI kao i odgovarajuce oznake date su u tabeli na kraju knjige. Sve osnovne jedinice strogo su definisane na osnoVu medunarodnih dogovora. Definisaccmo neke od lljih (Sl.list RBIH, 14/93): l\'lctar je duzina puta koji svjetlost prede u vakUUl11U za vrijerne jednog 299 792 458-og dijela sekunde. Kilogram je jedinica mase., a jednak je masi medunarodnog pratotipa kilograma koji se cuva u Sevru kad Pariza. Kelyin je termodinamicka temperatura koja je jednak.a 11273,16 lcrmodinamicke temperature trojne meke vode. Mol jc koliCina supstance koja sadr:h toliko clementarnih jedinki koliko ima atoma u 0,012 kilograma ugljika C-I2.

Napomena: Elelnentarne jedinke mogu druge cestice.

bili

alomi, molekuli, joni, eiektroni i

2'1O~. Primjer 2: S1 jedinica za zapreminu je 1 m 3. Dozvoljena je upotreba 3 jedirrice litar (I).15 dm' V=0. 300000 000 mls = 310' mis.do:'?ljno z~at~ s~~o jednu ~jemu jedinieu.3 2 Gustin.3 drn' = 0. Preracunski faktor l~medu lih Jedinica je jednak jedinici. rastvora od 1. RjeScnjc: a) Zaprenlinu izraienu u em'treba izraziti u m Racunamo: 1 em:= 0.:: 150·10-6 m 3 = 1. p:::: --. koja se najcesce koristi u hemiji.3 moln.28 = 10. ZNACAJNE CIFRE Kada u zadacima racunamo sa mjernim podacima.86 ~ 2.8.00000021g1l=2. Oa napom~nemo da su izmedu ostalih dopustene i jedinicc: 1 i (litar) .lmC=IO. d)!L m} dm 3 dm 3 1 3 .2-10 4• Ako je broj manji od 1. S1 jedinica za gustinu je U hemiji se najcesce koristi 3.10"4 m 3. Na primjer: decimalna jedinica -g. decimalnc SI JcdmJce . Pri diz3IUu na kvadrat i kub potrebno .005 kg= 5. pisemo ga kao potenciju s negativnim eksponentom.bnoliko eifara koliko ih ima u osnovi.4 '10 5 m3.1 dm = 10" dm 1 em' = (l0" dm)' ~ 10" dm' V = 150 ern' = 150·10. Pri sabiranju i oduzirnanju trcba u rezultatu zadrZati onoliko cifara koliko ima broj sa na.fERI Primjer 1: Osnovna jedinica za masu je I kg. 0.56 + 2. Rjdlcnje: m = 5 g = 0. e)_If. 0.10" kg. 11 = 1 dm • Zapreminu rastvora od 150 em3 izraziti u : a) m 3.3C.237 ~ 9. Pomocu sedam osnovnih fizicklh veliCina mogu se izvesti sve ostale ~ IZvedene velicine..1 + 0.:. kg/m. koristenjern jednacina koje ill povezuju sa ostalim veliCinama Na primjer. Na primjer: 1 kPa"" 103 Pa 1 em = IO. b) 52000 = 5.2 -gcm 3 izraziti u: a)_k_g .:. Na primjer: a) 0.lMPa=IO"Pa .5.3 itd. 1 dm 3 i 1 bar = 10. Na primjer: b) Zapreminu izraienu u em} treba izraziti u litrima (1).01 111 "'" 10'2111 1 em3 := (l0-2 m i "'" 10-6 m l • V -= 150 em3 ::.151.504 ~4. 7854 ~ 10.000014 m' = 1. U hemiji se najcesce koristi decimalna jedinica I g (gram) Masu rastvora od 5 g izraziti U osnovnoj jedinici pomocll potenClje od 10.imanjim brojcm cifara.0043 molll = 4. 2 V m' Pri vadenju kvadratnog (i kubnog) korijena vaii i510 pr:J'\i'Io.~mo se simbolom prefiksa koji izraiavaju koliko Je pu~a ncka Jedmlca veea lIt manJa od osnovne.ne . a iz:ede. PRIM. mjema jedinica za masenu koncentraciju izvedena je iz relacije y=V m a odgovarajuca jedinica je: kg m3 Ova preporuka ne zadovoljava pri racunanju sa relativnim atomskim i molekulskim rnasarna.ldm=lO"m. Na primjcr 5. . Vrlo male i vrlo velike mjerne podatke cesto je prakticnije izraziti pomoi'll potencije od 10.00012 = 1. osnovmh 1 lzvedemh Jedlmea SI konste vee iIi manje jediniee.2 m 3 1 3 3 ' I em3 = 10-6rn. b) 1.j86 = 9. Racunamo: I em = 0.llO"gIl.01310' Pa. Primjer 3: Gustina tvari (supstanee) definise se kao odnos mase i m kg L:'lpremine. b) 0.5.iediI~ce m~. 0. ?s~o'vne i izvedene SI jedinice su kohercntne jedinice.3 '10. Pri nmozenju i dijeljenju brojeva treba u rczllitatu zadrZati onoliko cifara koliko ima braj sa najmanjim brojem cifara.146 + 2. . odnosno izvedene jedinice (koherentne Jedinice). d) e) 0. 1z prakticnih razloga sc ?or~d.odnosno dm 3 !.36·0. Osnovne i izvedene jedinice su ~I Jcdmlcc u uzem smlslu 1 kratko ccmo ill zvatI SI jedinice. 3 . Evo jos nekoliko primjera: a) b) e) .001 = W-3 ..ic u rezultatu zadrZati . 101300 Pa= 1..8 = 4. U tabeli na kraju knjige date su oznake i vrijednosti prefiksa_ Prefiks se pise zajedno sa jedinicom. Na prin~jer osnovne jedinice su metar (m' i ~11~g~a1l1 (k~). tatnost rezultata mJere~Ja mora se ravnati prema broju znacajnih (pouzdanih) mjesta sto ga imaju podacl.Pa (pog1edaj na kraju knjige). Nije . Za oznacav~j~ ~ill jedini~~ sluZ. ! .8. Na prirnjer: .ldm 3 =lO'm. Znamo daje 1 1= ] dm3 . Na primjer: a) 1000 = 10'. b) _k_g_.

Izraziti taj pritisak u: a) mlhbarllna (rubar). e) kilopaskaJima.06 kg/dm' = 1.8·10' kg/m' ~ 1800 kg/m' Napomena:Clkoliko rezultat ielimo izraziti u S1 jedin'ci onda lema decimalne jedinic.4.0J3. 1. Rjc. U nasem primjeru ma. 1. em g a) b) c) 5 10 Pa. Takve se veliCine cesto izraiav ju u postocima (%). kaicmo da je braj molekula N = 1022 . 3 dm' ~ 3·lO" m'. Ibar~105Pa. veliCine Gija je jedinica broj 1. maseni udio kuhinjske soli u rastvoru 0. 1.10 Pa ~ 0. Postoje i bezdimenzionalne velieine.013 bara.106 Pa. Primjer 1: Zapremina rastvora je V gnstina rastvora? = 120 cm~. 1. 30 kPa i 15 MPa. 60 mI.e pretvoriti II osnovne: 183. o.seni udio je: weAl ~ 0. 103.105 Pa =' 1. K. Dozvoljenaje i upotreba jedinice bar 5 (J bar ~ 10 Pal. to je 'Yoo ~ 0001 ppm~iO·6 %=001=10-2 = 10" p~I. p ~ 1. 5 1.83--. 1 MPa = 10' Pa . 3 dm 3.IO'kglm'.2g/em"150 em' ~ 180 g. promilima (%0) iIi u dijelovima ppm: d) S obziroru daje 1 dm' ~ II. Takvo racunanje se naziva veliCinsko_ K fizickim veliCinama pokazacemo na nekoliko primjera: 1. 30·10' Pa. 1. 60 ml = 60 em' = 60·10-6 rn 3= 6. 4 5 .2'IO' !. 1 Primjer 4: SI jedinica za pritisak je paskal (Fa).8 g/ml = 1. Rjelenje: m = P'V ~ !. 20 rubar.013-10 5 Pa. To znati da u rastvoru 100 g ima 3 grama soli. Na primjer. amasa 20 g.06 kg/lO"m' ~ 1060 kg/m'. zaprerninu: 20 em3.06 kgldm'.03 = 3 % = 30 'Yo" ~ JO 000 ppm.lika je r 1 I l velicinama i 0 se racuna s Rjdcnje: Gustina rastvora se izracunava iz relacije: a) b) e) Primjer 5: Izraziti u SIjcdinicama: pritisak: 1 bar.8 glrui. em 3 1O-'kg 10 3dm 3 ~12~ gdje je m .0!3 bar ~ 10 13 rubar. Nekaje na primjer.013 bar ~ 1. tj.masa uzorka. Zapaiaffio da su gustine izraiene u glem3 i kgldm3 brojno jednake.lO·5m 3.013·10' kPa = 101. . m} Primjer 2: Zapremina rastvofaje V = 150 eru' a gustina 12 g/em' Kolika je masa rastvora? .3 kPa. ' gustinu 1. 1. 1250 gil ~ 1250·1O"kg/IO"m' ~ 1250 kg/m'. d) megapaskalima (MPa). b) paskalima.senje: m p=- 220g 120 em' V 1.013.4·lO·3 kgllO~m' = 1.10. ~ormalni atmosferski pritisak iznosi 1.1013 MPa. 15. 1250 gil. U herrtiji se testa koristi gecimaina jedinica kilopaskal (kPa). weAl b) ~---.8·10·'kgllO~m'~ 1.4 glm'. 20 em' = 20·10~m' = 2.!O3~ ' . VELICINSKI RACUN Rjdenje: a) b) I bar ~ 1000 rnbar. " p~~2-g-~12.5 m3 .Bezdimenziolna veliCina je i maseni udio sastojka A. 2·10' Pa. cJ d) IkPa~IO'Pa Odnosi medu fizickim veliCinama izraiavaju se S fiZiC I~ihovim jedinicama.4 g/em' = 1. meA) m 'dIn 3 .

54.1.1ricil('[a prolekne kroz p"resjek pyovodnika za 6 soli ako je jaCina scruje 5 A 7 RQ~1"~1. e) 0. 7 bara.23'10 3 kg. 3.02 glem '. Zapreminu rastvara od 2 em3 jzrazite u : m!. Masa rastvoraje 1 kg.3.11. Profek{a koliCina elekticiteta u kulonima (C) moie se izraziti fwo proizyod jaCine struje 11 ampen"ma (1). 0. mm 3 . VodeCi racuna 0 znacajnim eifrarna pomnoiite ove brojeve: a) 4.i )11.8'2.0323'0.0068. em m. kolikaje koliCina molekula u tom gasu? R a) 0. b) 22540 em'.l0'm'. R: a) 1.4. 1.13.21. R. temperatura 24°C.4. b) 6.1. Izraz.8. b) 2. c) 0. 1. 10' mg. 1. d)2. 1.001.255 kg. U rastvoru mase m = 50 g rastvorena je 2 g kuhilljske soli. sljedece mase: 0.10"'m' n = . cJ ~glkg.7 '10"g.02-4.13.012 MPa. b) 2. 12 kPa.a) glkg.98 NfPa.52 . e) 0.7. R: 10'] kg. Kolikaje zapremina rastvara? R: 3.8'IO'Pa T= 273 + 24 = 297 K n""'? R: a) 8.17. e) 10". Kolika je m{lsa rastvara u gramima i kilogramima? R m = 255 g"" 0. d) 0. a gustina 1. 1.15.12. 0. promilima 0/00.054 mg. p = 0.8 kg.000062 m' R: 9.. pritisak 0. dije10vima u milion (ppm). b) 2.Ttun3 Rezultat izrazite kao potenciju broja 10.Primjer 3: Ako je zapremina idealnog gasa 13 l. R: 2 ml.21·10' Pa.98'10'Pa = 9.2. dm 3. lzrazite u 81 jedinici. 1.10._. dl.98 MPa = 0.0. 3 3 R: a) 10.2 m u: dm . s pomocu potencije ad 10.9. 10. 1.032 : 0. I i m3 . Izrazite 5 pomocu potencije od 10: 0) 1230 g.16.0027 g.23 t. pV 9.53 i 2. em3.1 L b) OJ13·204 c) 0.3 1. 1. b) 10. Izrazit~ masu od 19 u kg. 2·10.14. 1. 2·!O·6m3 1. Zapremina rastvara je 250 m!.1 g/cm3. Koliki je kolicnik brojeva. 1. e) 985600 Pa. b) 8. R: a) 40. b) mglkg. c)9. d) 1Iem3 1 ) 3 / ' . a gustina 1.ite vrijednosti ovih jedinico' .0. 1. R: V = 909 enl3 = 0. b) 97.i vremena proticanja u seklll1dama (I). Izrazite zapreminu rast\'ora od 1. Rjescnje: Aka zelirno rezultat dobiti u SI jedinicama onda polazni podaci moraju biti u SIjedinieama. R: 4 % = 40 %0 = 40000 ppm 1. Ponmozite ove brojeve.001.25' !O~ kg. n0 5 Pa.128". Izrazite zapreminu rastvora od 1 dm3 u: 3 Ill . R: a) 0. Koliki je maseni udio u: postotcima %.230'10' g.e) mIll.3.9091.IO'Pa.12 bara.4 1.00325 g .48 i 0. 5. 1.0.31.113. I) 10~."" R T 8.8.7. 4.5. }\"apomena: U krajnjem rezultatu vaian je braj c~fara a ne braj decimalnih mijesta.2 'W"m3 1.004. Rezultat prikazite kao poteneiju od broja 10.8· 104 Pa. Koliko elel. Izrazite u SIjediniei pritisak gas od: 986 mbara. rng i tAg. 321 kPa ZADACI 1. e) 6. ml. Kad se dijele istovrsne velicine (ve!icine koje se mOb'll izraziti istim jedinicama) dobiju se bczdimenzionalne velicillC.21 '0. d) 1000.312. 0. b)38. '. Treba naCi kolienik ad: a) 12. Izrazite pritisak gasa od 12000 Pa u: kPa.2254'10' em). pazeCi na pouzdana mjesta: 2.6. b) 4.31. V=131=U. 106 ~g.314 J/molK·297 K 5. MPa i barima.16 mol. pazeCi na pOllzdana mjesta: a) 0. 2·!O·'dm3.2.08](tC 6 7 .4'10.6.cm3 .856'10' Pa.

10.49 gicm 3. Elementamo naeiektrisanje.6606. Nakon otkri6a masenog spektrografa i izotopa fizicari i hernicari su kao atomsku jedinicu mase izabrali sesnaestinu mast atoma kisikovog izotopa 160.27 kg ~ 1.27 kg.Dalton 1803 godine a kao atomska jedinica mase izabralla je masa najlakseg atoma tj.6606. Gustina 67 % nitratne kiseline iznosi 1.0078'1.9815.10.9~7. m(AI) ~ Ar(Al)·u ~ 26. Izraiavanje njene mase u kilogramima nije prikladno. Koliko elementarnih naelektrisanfa odgovara kolieini elektticileta od jednog kulona ? 2. Svaka kaliCina elektriciteta moze se izraziti kao cjelobrofni umnoiak elemenlame koliCine elekrticitera: q = N-e.nekog atoma odreduje se prerna unificiranoj atomskoj jedinici mase.9815. Kolika je relativna atomska masa .0078 i Ar(Al) ~ 26.]0"26 kg. iznosi 1. naelektrisanjejednog eiektrona. Ij. 19 C.racunava kao: rna:::: Ar·u.19.Ar ~ 62. u Primjcr 1: Kolike su mase atoma vodikovog izotopa IH i almninija At ? Relativne atomske mase su : Ar(H) ~ 1.1.929 i 30.18.17 % izotopa "Co cija je .4) = 0. Sto je davalo tacnije rezultate.u: Njena vrijednostje : mil = u = 1. atoma vodika. Kolika je masa Cisle Kuehne? R: m(.10. Stvarna masa pojedinaCnih aloma je vrlo mala. Relativna atomsk'l masa Ax.27 kg ~ 4. Masa jednog atoma se ouda i:z. Pojam reiatiYnih atomskib masa prvi je uveo J.84 % izotopa 65~U Cija je A. prirodnog'bakra ? Kolika je ta masa u kilogramima ? 8 9 . Aka je npr. odnosno braj koji pokazuje koliko je puta masa atoma veca od jedne unificirane atomske jedinice mase. MOLARNE VEL/CINE 1.480. relativna atomska masa kisika 16 to znati da jc masa atoma kisika 16 puta veta ad mase atoma vodika.673. a zapremina 1 ml.6. To je neimenovani broj koji predstavlja broj unificiranih atomskih jedinica mase.. a 1961 godine kao atomska jedinica mase je izabrana dvanaestina mase atoma ugljika-12 i dobila je naziv unificirana atomska jedinica mase.r = 64.10.1. Rjdenje: mCH) ~ Ar('H)-u ~ 1.938 g. 2ato je i dogovoreno da se mase atoma izraiavaju prema masi neke druge cestice. Mase tako malih cestica mnogo tacnije se rnogu medusobom uporedivati nego preracunavati u jedinice rnase. Primjer 2: Prirodni bakar je smjesa 69. a relativna atomska masa kao: Ar=~. MASA ATOMA I MOLEKULA.10'27 kg.66057.

55. SI jedinica za kolicmu supstanse jc mol. Masa jedne formulske jedinke je: mm ~ 96.807-10" aloma bakra. ffi.10 24 6.16 = 44.9951.929 '.)·u Relativna molekulska masa natrij~sulfata je: 'Mr(Na.) ~ 2·Ar(Na) + l. Uvrstavanjem u predhodnu jednacinu dobi\'amo mm(CO. Pod jedinkom se podrazumjeva broj atama.927 KoliCina supstance (tvari) . Masajedneformulske jedinke natrij-sulfataje: mm = (Na2S0.Rjdcnje: x. jona .6606.mm. Ona se dobije kao zbir relativnih atomskih masa atoma koji cine molekulu (formulske jedinke) log spoja. 1 atom fosfora i 4 atoma kisika.055. a) b) Primjcr 2: Izracunaj: masu jednog molekula CO2 masu fonnulske jedinke Na2S04 Primjer 2 : Kolika je koliCina molekula koja sadrZi 2. hiljadu rnalekula vode H2 0.12 + 2.06. 11 kolicini odakle se relativna molekulska rnasa maze definisati kao: To znaGi da u 12 grdma ugljika-12 ima 6.6.SO..3.1.022-1023 atoma ugljika.]0. sto znaci da molekul sadrZi 3 .atoma vodiko.023 =: 63. A N(etan ola) a) Rjdenje: Prema jednacini. Broj jedinki N i koliCina supstance (tvar) n mcdusobno su proporcionalne veheine: Ar=? rna=? Ar"" Xl. Mol je ana kolicina supstance koja sadrii toliko jedinki koliko ima aloma u 0.3·]0'26 kg. Posta je Ar(H) ~ 1.Ar2 "" 43.n To je velicina koja je proporcionalna broju jedinki koje ulaze II sastav neke supstance.99 + 1·32.3· i024 molekula cUll101a ? Rjdcnje: Kolicina molekula u uzorku zadanog broja molekula je: n(etan ola) =-N-·~·--.u ~ 63. ~ 0.807-10" .02.Q22.Avogadrova konstanta. Ar(p) ~ 30.Af(S) + 4·Ar(0) = 2'22. 3 jona H~. jedan atom vodika H. Mr.82 mola etanola.6917 Ar.3084 Ar2": 64. 10'27 kg = 1. ~ Ar. masa jedne molekule je Relatlvna molekulska masa C02 je Mr(C02) ~ l·Ar(C ) + 2·Ar(0) ~ 1.3 mol.012 kg izotopa ugljika 12.) ~ 44.595. Na prirnjer.10" mor"~ 1. Masa molekule je: gdje je NA .9738 i Ar(O) ~ 15.6606.SO.06 + 4·16 = 96. u Primjer 1: Kolikaje relativna molekuiska masa fosfatne kiseline H]PO. ]. Relativna moickulska rnasa.10'" kg. Rjesenje: Broj atoma bakra povezan je sa koliCinom bakra prema jednaCini: N(Cu) = n(Cu).6606·]0'27 kg = 7..10.Ar1 + X2..10" n(etanola) 3...82 mol.~ 0.:. b) ffim(CO.1.06.) ~ Mr(Na.NA N(Cu) ~ 0. nekog jedinjenja (spoja) je takodc neimenoyan broj koji nam pokazuje koliko je puta masa molekula iIi fommIske jedinke nekog spoja veea od unificirane atomske jedinice masc. Ona predstavlja broj jedinki supstance od jednog mola.3 mola cistog bakra? Mr:. Braj jedinki oznacava se sa N.528 + 20.27 kg ~ 1. Primjer 1: Koliko atoma ima u bakamoj kugJici koja ima 0. 20 molekula vadika H 2 . molekula.) ~ Mr(C02)·u Uvrstavanjem zadanog podatka i poznate vrijednosti Avogadrove konstante dobivamo: 2.: 98.? Rjdenje: Sastav fosfatne kiseline prikazuje formula. Kugliea sadrii 1. Za prakticno racunanje moze se uzeti Mr.:.0078. ~ 62. Uzorak sach-zi 3.9994 ondaje: Mr(H3P04 ) ~ 3 Ar(H) + Ar(P) + 4 Ar(O) = 97.55.25 kg. 10 11 .

S. Dokaz.98..Masa jednog molekula je Illm = Mr·u. lz tabliea izracunavamo da je Mr(H.= 4. MrCH. Rjdenjc: U tablicama nalazimo da je: ArCH) = 1.96 mol.O)='1 N(H. H 2 .9 Molarna masaje M ~ 169. O2 . Ag.SO" NaC!. m N M NA gdJe je: m ~ masa supstance...) 32glmol 10 g . Zamjenom dobijemo: M == :Mr·NA·u "" Mr·6.5 gl mol 109 ~-~~ 0. Mr(NaCl) ~ 58.2 glmol.92 mol.07.O) ~ 18.) = 67. te se i masa supstance m najceSce izraZaya u gramima. naCin: m(H. n(NaCI)=. AI.) ~ 98. moterno pisati da je: niH.66·1O-2?kg "" Mr·1Q-3 kg/mol = 1v1r·g1moL Prema definiciji molama masa supstance Aje: Primjer 3: Izracunati kolicinu supstance u 10 g: H. M(NaC!) = 58. Ar(Ag) ~ 26. M(Co.) = 0.--=0.4 mala srebo-nitrata. Molama masa jc brojno jednaka relativnoj molekulskoj masi odnosno relativnoj atomskoj masi prema izrazu : M ~ Mr·glmol ~ Ar·glmoL Iz jednacine kOja definise molarnu rnasu potrcbno je naCi relativnu molekulsku masu: '. M(H.85 gl mol ' 13 12 . Rjescnjc: Molarne lnase se odreduju iz relativnih molekulskih odnosno atoIllskih masa.008.SO.Avogadrova konstanta. 58.lViolarna masa.07 glmol..016 glmol. KoliCina jedinki (atoma) u 1 kg zeljeza je: Rjdcnje: n(AgNO.l.5 Malarne mase su A(H) = 1..) = .96 g. Takode masa kolicine supstance odjednog molaje M::::: NAomm. Primjer I: Kolika je molarna masa H20. Koliko je potrebno' odvagati grama te soli? N(H.55 mol ~ 3.96 g Potrebna masa srebro-nitrataje 67. M(Ag) = 107.~ 17 9 mol M(Fe) 55. '2. M(Pb) ~ 207. Pb.O) =? Molarnu masu M je najprakticnije izraziti u glmol. Kada rclativne atomske mase odnosno molekulske mase izrazimo u g/mol dobicemo molame mase: M(H 20) ~ 18. m 1000 g n = .5 glmol. M.) = 2. ).022·1023 mor I 55. m(AgNO. Mr(O.345·10".l71mol. Molarnu masu supstance abieno ne nalazima u tablicama vee je dobivamo iz relativne atomske mase odnosno relativne molekulske masc. N A . NaCl. M To je masa kolicine sup stance ad jednog mola.O) = 1000 g M(H. Ar(AI) ~ 26..016.O) ~ NA·n ~ 6. M(H 2 ) = 2.022·10 23 mor 1. CO2? m n(H)=--M(H) 109 1. Najcesce se karisti dedrnalna SI jedinica gfmol... prema poznatoj relac~ii.4 moH69. Rjesenje: Broj jedinki (molekula) u 1 kg vode izracunavarno na sljedeCi n=-=--.9 glmol m(AgNO..-.312 mol..2. M(O.Mr(AgN03 ) ~ j·Ar(Ag) + I·Ar(N) + 3·Ar(0) ~ 107.9 + 14 + 3·16 = 169.016 gl mol n(O.. odnosno mola.008 g/mol.008 gl mol 9.016. Mr(NaCI) ~ 58. Ar(pb) ~ 207. neAl SI jedinica malarne mase je kilogram po molu (kg/mol).98 glmol.braj jedinki (atoma.) = 32. Mr(C0 2) = 44.. M(NaC!) = 58.SO.4 mol m(AgN03)~ ? m(Fe) 1000 g n(Fe) ~ . Mr(H.55 mol Primjcr 2: Za neku hemijsku reakciju potrcbno je 0.= . Primjer 4: Izracunati koliCinu supstance i braj jedinki u 1 kg vade i 1 kg zeljeza.9 glmo!. KoliCine supstance su: M(A)~ m(A).. jona . molekula.98.) ~ 44 glmo!.l = 0. M(AI) = 26.) = 98. N.) = 32 glmol.87 glmol.molarna rnasa.016 glmol.O) ~ IS glmol n(H. m 18g/mol 55. ' Prema definiciji kolicina supstancc. H.5 glmol..

04 glmo!.9 mol·6.4 lfmol Y= i l M(H.022.022 ·10" mo!'l m(Zn) Primjer 2: Koliko ima moiova i molekula. 0 nosno 1z jednacine koja defmise kolicinu supstance: n=~=--.872. SI jedinica molarne zapremine je m fmol.15 K i 101325 Pa) 3 3 zauzima zapreminu od 22.? Kolikaje odgovarajuca masa? =N(Zn) M(Zn) =2 .0654 g.)·glmo! 16.5 kg = 500 g N(CH.l ~ 44 glmo! 11""7 !5 !4 . 16.022. u 1 litru: H 2 .ima zapreminu od 105. amonijaka maze Y(NH3)~ n(NH))·Yrn o Za izracunavanje zaprenrine potrebno je znati kolicinu amonijaka koja se izracunati lZ poroate mase amonijaka: n NH ( )) ~ m(NH. Koliko ima molekula metana u boci? RjeSenje.008 ~ ~ 16.4 IImol Broj rnolekula metanaje: N(CH4)~NA m ~6.70 rna! Y(NH 3 ) ~ 4.0217 g.) = M(NI')) 80g 17. andaje: M NA a) b) m(Au) ~ N(Au) M(Au) ~ 2 . 196.) ~ 2. 6. 1 mol idealnog gasa pri standardnim uslovima (273. Rjesenje: Vm = 22.. pri standardnim uslovima.10 20 atoma? Rjdenje: NeAu) = NeZn) = 2.10".1 jcdinica dr~llmol.glmol ~ 65. NA 6.04.Broj jedinki (atoma) u 1 kg zeljeza je: N(Fe) = n(Fe)·NA = 17.41 odnosno 22.04g/mo! Primjer 1: Izracunaj zapreminu amonijaka pri standardnim uslovima aka je masa amonijaka 80 grama.966 glmo! M(Zn) = Ar(Zn).10 20 . 10 23 mo!'l 0.70 mo!·22.03 g/mo! = 4.016 glrno! M(O. Primjer 6: Kolika je rnasa zlata i cinka koje odgovaraju broju od 2. M(Au) ~ Ar(Au)·glmo! = 196. Mo!arna masa metana M(CH.1023mo!'1 M '00 ) g -1.28 1 Posta je kolicina supstance n::::!E.1020 atoma m(Au) ~? m(Zn) ~ ? Da bi nash mase zlata i cinka treba prvo naci njihove molarne mase. =:~.01 + 4·1.) =? Molarna zapremina Vm To je zaprernina kolicine supstance od 1 mola. 3 m M Mr(CH 4) = Ar(C) + 4·Ar(H) N NA ~ slijedi da treba nab relativnu molekulsku masu i molarnu masu metana: 12.022-10" mOrl = 1.966 g/mo! ~ 0.) ~ 32 glmo! MCCO.4·10· m .02 i CO.4 mor l ~ !05.28 L Pri standardnirn uslovima 80 g amonijaka zauz. Prerna defmiciji molarna zapremina supstance A je: VeAl d Vm (A) = n(A) . Najcesce se koristi decimalna 5. gdje je V~ zaprernina kolicine supstance n.078·10'5 Primjer 5: U boci ima 5 kg metana. V me = 22. meCH.) = Mr(CH..38 g/ mol .1020 NA 65. odnosno limo! ( 1 1= 1 dm\ Vrijednost molarne zapremine zavisi od temperature i pritiska Sto narocito dolazi do izraiaja kod gasova.38 glrno! Rjdenje: Iz jednacine koja definise molamu zapreminu nalazirno cia je zaprcnrina .) = 0.

55 glInol. 0. a) Pri. 4.49. m(O.(Mg) ~ 4.85 mol B. " N(CO. a olova 11400 kglm 3 ' RjeS:cnje: p(H..45 glmol. 1l1.(Pb) ~ ? Prema dfi· . prosjecnog molekula kisiY.70.lO' 'kg. M ~ 63.IOOOgll .98.) ~ 0.02H0 23 mol" ~ 2 86. Koliko ima molova i atoma u 19 allUllil1ija.1022 N(O.OH. b) Mr ~ 62. d) K.) niH.O) = 1000 ~ p(Pb) ~ 11400 kglm' ~ 11400 gil M(H.742 mol AI. e) Ar = 207.) ~ 2. M ~ 207.l'u ~ 2.10 atoma B.10 atoma 51. Izracunajte relativnu molekulsku masu i molamu masu: a) natrij~bidroksida NaOH.8 g.45. Koltka je rnasa: jednog prosjeellog atoffia kalcija Ca i magnezija J\1g.10· kg. M = 2. c) Ar = 14.66.3.01 glmol.99·lO''' kg. m (Pb)~~(Pb) ~OOI8 limo! 'p(Pb)' .016.) ~ 0.09 g.2.2 gimoL Vm(H.25 kg. b) Cu.01.10.l023 atoma AI.76. Izracunaj broj jona kalija u jednoj celiji. M ~ 62.65·lO''' kg.1022 . b) nitratne k1seline HNO" c) Fe(OH)3.. treba naei braj molova i odgovarajlleu zapreminu. U jednaj celiji crijevllog baciia ima 150 mmol jona K+.85. e) Mr" 101. 0.85 glmol. N N(H.10 glmol. d) Ar = 39. V". 2 c) 111. 1\1 ~ 40. antirnona. .mjcr 3: Kolikaje malama zapremina vade na temperaturi 4D C a kolika olova' Gustma vade na 4'C je 1000 g~.00. d) NH.) ~ 1. M = 101. 0.I rna II 22 4 ! / . c) N.2. M ~ 39..10. 2.0446 mol.0446 moL 2. 0.446 mol·2. a) b) c) ZADACI A l k u a lzracunavamo iz n ::: .68·]022 Na istoj tempemturi i pritisku iste zapremine gasova imaju isH broi molekula odnosno mala va.68.0446 mo!·6. izvodimo fonnule za ' molame mase: n=1 p:::::M c .29. 10.01 glmol. ~ odnosno M == n·M.a O 2 i vade H 20.96 g.N odakle je' B roj' mo e l " .4f.10. b) Ar ~ 63. Kolikaje molarna masa atoma : CI. d) Mr = 53. V· Zamjenom u gornju jednaCiuu dobijemo da je molama zapremina: 16 m .32.IDO n(CO.02 glmo! 2..26 kg.1.) ~ Mr(O. 2. b) mm(O.) ~ 2.(Ca) ~ Ar(Ca)·u ~ 6. prosjecne fonnulske jedinke natrij~karbonata Na2C03 i natrij-hlorida NaCl? 26 R: a) 111.01.55.O).p(H.96. 00811 I . R: a) Ar = 35.) ~ n(H.. N ~ 9. l7 23 i masu m.385 mol 23 23 Cr.96 glmol. _ M (H.O)~? R a) Mr ~ 40.00 glmol. V e llllCljl ~os:o nema~o konkretue podatke za zaprerninu V izracllnaVanjC R: n ~ 0. 1. V ! ~ 0.O) = 18 glmol M(Pb) ~ 207.10 atoma Sb. M ~ 53. ·Vm:::: -.713 mol S1. m . m(CO. hroma.. mm(H20) ~ 2. M ~ 106. e) AhO" f) H. M ~ 35.)·N A ~ 0.silicija i bora? R: 0. 2.. M = 14.a) Braj molova je: M p Molama zapremina vade i olova je: Vm=~ 0.04. f) Mr ~ 2. e) Ph.15 mol. c) Mr ~ 106.:.016 glmo! ~ 0. c) ill m(H.10 23 atoma Cr. l11 m (NaCl) = 9.83.4.C03) ~ 1.03·10". 4.0446 mol.164 mol Sb.(Na.O)_18glmol Vm ( HO ) . J Masu izracunavamo izjednaCine: n.016 glIllO! 2.5.49 glmol.) ~ 0.

19 mol.3 g CO2 ? R: 50 molova.69.1022.125 mol.38 mol. ° 188 llmol. Kolikaje masa II azota i hiora pri standardnim uslovima? R: 57.21. . Si0 2_ rel~tivne molekulske n19-se sljedeCih jedinjenja: erG}.9.25 g azota.32·10'26 kg" b) 5. R: 3. c) iSIO.2.1022 molekula. Koliko grama srebro-hlorida treba odvagati aka nam je patrebno za ncku reakciju 0. N~I.309.OI72 mol.5 mol.10.0 glmol.25.34· 1028 molekula 2.022~.45 g Na.14.1. 2. N~8.18. c) 3.. mol.158 mol 2.10 23 aloma He.23.47·10 . b) 1.38. N~1..186·J0 5 mol. 2.6 kg. N~6.3.09 glmo! \.8.- R: a) M ~ 30.10.OH? 26 H a) 4. d) 9 g butana.01. Izracnnajte masu uzorka koji sadrzi a) 1.HOlO . d) n~O. d) 0.10Ol.038.24. H a) n ~ 0. 10 mg metana i 5. 2. 60. b) 10 t MgCO.05 glmol.03 glmol.20. b) metanola CH. Ha) 1. c) 80 g metan-kiselille HCOOH.im uslovlma ima u-100 ern): a) etana. d) 1. Kolika je masa zraka i koliko ima molekula zraka? Prosjecnamolama masa zraka g/moL iZ1105i 3 28. 2. H ' 9. N~I. c) 4 g etina (acetilena). b) 5 g propana. c) etanola C.5.15. b) benzena 2. 3. Koliko molova ima u: a) 2 g metana CH" b) 50 g fenola CJ150H. Izracunajte masu.0107 mol. c) 7.0133 mol.GH.346. Q. Kolika bi bila zapremina pri standardnim uslovima? Koliko ima molova i molekula kisika? R: n ~ 55555.1021.1.J022.5·10" mol.9 2.10 23 . 2. V~ 11201. Izraeunajte zaprerninu koju pri standardnim uslovima zauzima: a) 1 g metana. Koliko atoma ima u dobivenom uzorku Na? C6B".32. c) n~O.11.532 mol.6.Gustina NaOHje 2130 gIL Kolikaje molarna zapremina NaOH? H 0.15 mol.193.5 mala CH)CH20H.102 atorna.10.10 15 atoma 2n.H2. 2. b) 1.Ol72 mol.41. c) 76. Kolikaje rnolama masa ovih ugljikovih jedinjenja: a) etana C 2H 6. e) gltikoze C6H 12 0 6 . d) 10. KAI(S04)2.. c) dimetil~elera CHr O.17 glmol.15 g hlora. N ~ 3. c) 3.H.CH 3 d) proponona (CH3 hCO. b) M ~ 78. b) islo.16. Izracunajte ukupan broj molekula u rastvorn koji je doblven mjesanjem 3.23.0198 mol.COOH.1023 molekula etana? ' organska hemija 2.J.2 mola H20 i 1.10 21 jona.4 mola AgCI? 2.10 24 moiekula 1.1022.0 kg H. e) 180. c) 861. Koliko molekula ima u 1 g nitrogena. kg.19.32. c) J 2.391. b) n ~ 0. !.3 g AgCl 2.! mol. Elektrolizom NaCI dobiveno je 15 grama Cistog Na.64.09. 18 .01·1021 2. n~ Ill. Koliko sejedinki nalazi u 1 g I-hO. .00446 mol. N~2. lzracunati koliCinu tvari u: a) 3. 3..17. ako je gustina vode 1000 gil? R: 1. N~ 6. d) saharoze C I.511.2. a) butana C3H lO. 7.12 molova Zn i 0. 478. Koliko molekula pri standardIJ. /". c) n ~ 1.69'1025 . c) etanske (sircetne) kiseline CH3 COOH. "Masa kisika u celicnoj bod iznosi 1. Koliko molekula ima u 1 m 3 vode.01·10" molekula. 2.. d) 40 g oktadekan (stearinske) kiseline C"H. I' R: a) 0.'. 2. b) hlormetana (metil~hlorida) CH}Cl.12 2.005 molova Ca 2+? I f) n~0. d) 4. Koliko molekula ima u jednom gramu sljedeCih ugljikovih jedinjenjaR: m~ 2000 g. b) eteria. Zapremina zraka u uCionici pri standardnim uslavirna iznosi 200 m . d) M ~ 342.tl7. Izracnnati H 20. b) 0.~e) etina? R: a) n~O.425 mg cr. 3.broj mol ova i molekula u 2 1 vode prj ODe. Gustina vode je 1 3 g/cm . d) ~ 0. b) n~0.7.S04. e) 1l~0.038. N~I. Kolika je masa prosjecnog molekula: a) etina C. e) allilina CJl5NH" f) glicina H2N-CH2COOH R: a) n~O. 2. Zasto" 19 R: 100.26 kg.22.

jednacini ~asnog stanja (Klapejron~ova jednaCina) zapremina (1 1 ::: 1 dm ) onda se pritisak moze iZr8ziti u kPa. konstanta i iznosi R = 8~14 J/mol·K. kPa Hz.tlOst univerzalne gasnc konstante R. - 1-' ·~···moiarna .9 glmol M(H 2 ) = 2 glmol M( CO2 ) ~ 44 glmol M(CO) ~ 28 wmol I Da ne bi bilo konfuzije pri racunanju fl·eba biti dosljedan pri njihovo] upotrebi. reilltivne gustine g~lso"a (najcesce u odnosu nu zrak~vidi primjer 2). RjeS:enje: Za n = lmol gasa. Uslovi pri kojirnaje pritisak gasa 101325 Pa (norrnalni atmosferski pritisak) i temperatura 273. gustma n{asa ( I T m M 0 K kg kg/mol kglm3 'i~J". Odnos termodinamicke temperature T i Celzijusove temperature t. Posto je 1 1 3 hiljadu puta manji od 1 m i 1 kPa hiljadu puta veta jedinica od 1 Pa onda se Ako Sf izrazi u litrima U Iz te jednaCine se izraclmavaju tzv. CO2 i CO U odnosu - Rjdenje: M(zrak) ~ 28.io relatii--TIu gustinu oznaCimo sa D onda je: P=Pl+P2+PJ+· 1z Klapejronove jednaCine moz. T ~ 273. Tada je: 101325Pa.memo standardne uslove temperature i pritiska To i Po zapremina 1 mola idealnog gasa je Vo=22. Takode iz navedene jednaCinc se uocava da sc pri stalnoj temperaturi i pritisku gustine dva gasa odnose kao njihove molame mase. pritiskorn p i 1emperaturom T.L~D=? p. Aka uz. R = pvrr. ouda je: pM P~RT a gasove Cije stanje mozemo opisati tom jednaCinolll zovemo idealnim gasovima.4 1..4l29 10-3 ~ . Daltonov zakon parcijalnih pritisaka gasova glasi: Ukupan pritisaJ.stine gasa vadika na zrak? 3 VeliCina pritisak zapremina tem2cratura masa I OZllaka p V I Jedinica S1 Fa Decimalna jedinica koja se najvise koristi Uhemiji I m' . za odrederlU koliCinu gasa n. rn RT Stanje gasa odredeno je njegovom zapreminom V. najcesce koriste u hemiji. VM POSto je rn!V gustina. smjese gasova jednai{ jr zbim pal"x:ijalnih pritisllka komponenata) !'. poznat je iz fizike: Iz te relacije se moze izrdcunati molama masa gasa. 1 R = Po Vo _________--'m~ol _ 8 314__ To 273.15 K ' mol K .15 + t. ImajuCi to na umu neee biti zabunc. Primjer 2: Kolike su relativne 6'1J. Takodc je prakticnije moIamu m..e se izraclU1ati gustina gasa p: 21 20 . naziva se jednacina gasnog stanja.15 K nazivaju se standardnim usiovima i obiljezavaju se po iTo_ JedoaCina koja pokazuJe povezanost tih vc1iCina.30 SVOJSTVA GASOVA p~--.r~ ·1i ... A. .iSU izraziti u gfmol i tada se masa trcba izraziti u gramimn a gustina u gil. Konstunta R sc naziva univerzalna gasna. g glrnol gil ~ kglrn' .. Posto je u hemiji prakticnijc zapreminu izntiavati u litrima onda se pritiSlik mora izraziti u kPa. proizvod dijela odnosno l11ultiplajedinice S1 kompenzuje: Hilla = 1O-3m3_10 3Pa = mJ·Pa U tabeli 1 su date jedinice SI i decimalne jedinice za veliCine koje se Primjer 1: Izracunati vrijed.22.

a ug1jen(lV)- oksid teii.? p~ ~ Mr(CO) ~ 0.314 J Imc1 K ·298 K ~ 44 g/mo!.17 kPa odredi parcijalni pritisak suhog vodika i broj molova snhog vodika.325 kPa p ~ 1.O).21 Pill< = 0. Rjdcnje: m(02) ~ ~ 3.6861 Za izracunavanje pritiska potrebno je iz. Aka je parcijalni pritisak vodene pare na toj temperaturi 3.3 kPa.748 g 3 Primjer 7: U sudu 7. 101.3 kPa.) V ~ .0.314 J Imc1· 300K _ 34 g/mol.86 gn Md Primjer 6: Atrnosferski zrak sadrli 21 % kisika. 98.27 kPa.104 Pa ima masu 0.046I =OOOI8mol 8.2 g Rjescnje: V = 0.apremine 10 I nalazi se smjesa gas-ova sastavljena od 3.3 kPa ~ 21. Rjdcnje: lO1.273 + 25 ~ 298 K V ~ 46 cm3 . D(C02)~ Mr(C0 2 ) Mr(zrak) D(CO) 1.686 dm' ~ 0.28. RT p Rjdcnje: P ~ 0.0.O) ~ 101.97.748g· 8. Koliki je parcijalni pritisak kisika? Ukupan pritisakje puk "" 101.lIl. Zamjenom dobijemo: "I M _.88 g ugljik(IV)-oksida na temperaturi 25°C Izracunali parcijalne pritiske svakog gasa i ukupan pritisak gasne smjese. p(R.52 Primjer 5: Iznad katodc.80 kPa 111 '" 0 748 g M~'1 4.) ~ ? p(N.325 kPa iznosi 1. Odnos molarnih masa jednak je odnosu relativnih molekulskih masa le stoga nismo pisali jedinice pri izraeunavanju.racunati kolicine gasa: 22 23 . Kolikaje molama masa gasa? Rjesenje: T ~ 273 + 15 ~ 298 K P ~ 101.13kPa·O.86 g/l.9 .2 g azota i 0.) + p(H.3.2 g !U(CO._ Mr(R 2 ) _ 2 _ 0 0692 D(R 2) .) ~ p .686 dm gasa pri 27'C i pritisku 8..314J/mol K 298K ' Primjcr 3: Gustina gasa C~ na temperaturi 15"C i pritisku 101..) .RT PM' M ~ mRT ~ 0.8.13 kPa.325 kPa Primjer 4: Odredite relativnu molekulsku masu gasa aka 0.2 g kisika. Izdvojena zapremina vlaznog gasa je 46 em 3 . Mr~ 3'4' pV 80 kPa .17 kPa T .Mr(zrak) . 1.6861 T = 273 + 27 ~ 300 K P ~ 8·10' .3kPa p(H 20) ~ 3.88 g T~ 273 + 25 ~ 298 K V~ JO 1 prO.101.21.17 = 98. izdvaja se gas vodjk pri temperaturi 25°C i pritisku 101.86 gil.p(H.) = 0.) ~ ? p(C02 ) -? meN. n(H2 ) "" ? Ukupan pritisak vlainog gasa je: p ~ p(H. Mr(zrak) Uocavamo cta su vodik i ug1jen(II)-oksid "laksi" od zraka. 4.3 . pri elektrolizi vodc.046 I p(H.

M(N. b) 122. 32. p(CO.3 50 em' N.4.2 dm' H. M(CO.96 kPa. iz jednaCine gasnog staIua nalazimo cia je: N A" Rjdenje: 3. RT p(O.4 1 kad pritiska 3 tvfPa. b) "e) 1. v = II p= I bar = J0 5 Pa= lOOkPa T = 273 + 20 = 293 K N-? Posta je n "" ~.) m(CO')~002 mo.022 .3 em3 . butana C.2]4 g. N PV ~ -RT.]61.Tla CtL na temperaturi 25°C i pritisku 3 tv1Pa? 3. R: V = 43. Koliku zapreminu zauzin1a 1 g vodika~_ amonijaka Nf. n(N.2..121 mol. p ~ 81. R: a) 17. Iznad vade je skupljeno 200 mi kisika pri 18°C i 100 kPa.I I .7.) ~ 4.lcm3.6 I.26 L 3.l5 mol.47.) ~ n(O.) Sll: Parcijalni pritisci R: n 0::.11.983 kPa. I . Oba gasa imaju istu koliCinu od 3 mala.2em3 23 N~ pVN A ~ IO'kPa . Primjer 8: Koliki je broj molekula u jednoj litri azota pri 20 D e i pritisku od 1 bara? 3.) ~ 37. Zapremina vlafuog vodika koji je sakupljen iznad vade pri pritisku od 98 kPa i temperaturi od 24°C iznosi 45.10 mol-I =2.6.1022molekula RT 8.]14J/moIK·29]K 3.2 h1Pa.8. Koliki broj mol ova pri temperaturi od 20u e ima gas koji kod pritiska 20 mbara ima zapreminu 40 m 3 ? n(CO.9 ern3 R: 10.3. b)V=185.1.) ~ m(N ) .n (0 2 ) ----- _ m(O.481. V peN. lednim udisajem u pluea udu 2 1 hladnog zraka ad 15°C.oksida i sumpor(IV)-oksida nat.9. R: 24 m = 19. R: p(H.) = 60.5 bara. 0. N = 7. Najsavrsenijom vakuum-telmikom moze se gas isprazniti iz prostora tako da 3 astane ako 1000 molekula u cm .063 kPa. ugljikCIV). a drugi 3.22 kPa.10.151. T=409K. 3. Preracunajte zapreminu skupljenog kisika na standardne uslove. na 200"C i pritisku 200 kPa. Jedan gas ima zapreminu 3 m} kad pritiska 150 kPa.). 25 .9 mol. Kojem to pritisku odgovara pri 20°C? 3.2 kPa.h. lzracunajte pareijalne pritiske i ukupan pritisak smjese od ] g vodika i 13 g azota u posudi zapremine 60 I pri temperatun od 29] K.H10. Kolike Sll im tennodinamicke temperature? R:T= 18000K. p(N2) = 20. 3.06 g.82 kPa.4 kg.25 I. b) zanernarivsi pritisak vodene pare.) _ M(O. 'na _150°C i pritisku Oct 50 MFa. Koliko ima molova i molekula u tom praskavcu? R: n = 0.) 3. 1. 3. Elektiolizom vodenog rastvora NaCI dobijeno je 2 I Cistog hlomog pmskavea (smjesa vodika i hlora) pri temperaturi od 25°C i pritisku 1. 0.9 kPa. Koliku masu ima 1 m3 meta. KoUka je zapremina tog zraka pri temperaturi Ijudskog tijela od 37°C i istom pritisku? R: V=2. 0. ZADACl 3.16.l mol.5. odnosno NA R: a) V~177.28·10" molekula. e) 479. a) uzevsi U obzir pritisak vodene pare koji na toj temperaturi iznosi 2.2g 32 gl mol O.~ 24.2 ~ 0.3 kPa. Izracunati masu: a) 2 dm3 metana na M5°C i pritisku od 1.emperaturi 20"C i pritisku liS kPa. Odrediti zapreminu suhog vodika pri istom pritisku i temperaturL Pritisak vodene pare na toj temperaturi iznosi 2.) 3.6.

Cija je prosjecna relativna molekulska masa 28. Jl8. Primjer 1: Izracunaj broj protona. Na tcmperaturi 39.. Izracllnati molame mase hloroforma i acetona ako se zna da 500 m1 njihove pare na temperaturi 90°C i pritisku 14. STRUKTURA A TOMA. 3 4. R: 9.simbol hemijskog elementa. R: p(O. 3. Naei relativnu gustinu prema zraku Elektronski omotac izgraduju elektroni. Elektroni su ccstice (. Koliki su parcijalni pritisci ako je sastav smjese dat u zapreminskim procentima.19. 2 % CO 2 i 3 % azota.5 glmol. U nasem primjeru je broj neutona N(n) ~ A . R: M ~ A ~ Z+ N(n).1021 molekula.13. Celicna boca zapremine 50 dm sadrij azot na t:= 22°C i pritisku od 100 MPa.20.Z ~ 197· 79 ~ 71 3. U sudu zapremine 10 dm nalazi se 72 % kisika i 28 % hetija. Masa elektrona je zanemar1jh:a u odnosu na masu atoma.17.597 kg. M(aceton) ~ 58 glmal Uparedi sa tablicnim podacima za rnalarne mase.64 I nekog gasa ima masu 1. 135 glmoL Rjdenje: Atomski hroj Z pise se ispred simbola elementa lijevo dolje j oznacava broj protona u jezgru atoma i broj elektrona u atomu.675. CO2 i S021aksi od zraka? Kako tete izvr5iti proracun? Atom je najsitnija cestica elementa koja maze hemijski reagovati Izgraden je ad atomskog jezgra i elektronskog omotaca. Maseni broj ~ piSe se ispred simbola elementa lijevo gore i jednak je zbiru protona i neutrona u jezgru atoma. 8 % CO.67HO· kg. Kolikaje molarna masa tog gasa? Kolikaje relativna molekulska masa? R: M = 71 g/mol. 35 % metana.maseru broj i predstavlja zbir protona i ~eutrona u jezgru atoma: R: 0. U nasem primjeru je braj protona i broj elektrona: 3.24 g naei molarnu maSli. Ako je masa uzorka 0. Proton je cestica sajedinicnim pozitivnim nabojem (naelektrisanjem): R: Metan.12. Masa mirovanja protonaje: fip ~ 1.9. p(He) ~ 3 Kazemo daje nabojni broj protona 1+. aceton 0. Odredi koj! su od navedenih gasova laksi od zraka i koliko puta: F 2.40 1.007276 ·U ~ 1.i CO. Relativna gllstina nekog gasa u odnosu na vodik iznosi 32. R: 20. _ ~X gdje je: X .SoC i pritisku 97.5 kPa 0. 26 27 .27 kg. 131. NO.3. 3. Izracunavarno relativnu gustinu u odnosu fla zrak. SvijetJeCi gas ima sljedeCi zapreminski sastav: 48 % vodika. Jezgro atoma sastoji se ad protona i ncutrona. HEMIJSKA VEZA STRUKTURA ATOMA 3. ~ 1. 27 Neutron je neutralna cestica i nna masu priblifuo jednaku masi protona: Ill. Smjesa sadrii ukupno 2 mala gasova. 3.16. Z . Mr~ z ~ N(p) ~ N(e) ~ 79.18. A . Atomje definisan atomskim i masenim brojem. pri temperaturi 100°C i pritisku 100 kPa.10.15.7 kPa.41.14 g. R: NH3. 3. zauzima zapreminu od 55 mI.14. NH).73 g. Napisi formule hloroforma i acetona i njihove nazive po IUPAC-u .iji je naboj q "" ~1. CRt.5. neutrona i elektrona u atornu z1ata l~~Au. Izmcunati broj molekula u 10 g tog gasa.10 kPa. R: M(hloroform) ~ 119.8 kh.6·1O-!9C odnosno nabojni hroj 1~.atomski broj i predstavlja broj protona u jezgru atoma. Koji je od sljedeCih gasava: mctan. Izracunati masu azota koja je ispustena iz boce. NakaH izvjesnog vremena ustanavljeno je da u boci vladaju aVl uslovi: temperatura 4 27°C i pritisak 6.) ~ 338. T"" 283 K.7 kPa imaju mase: hloroform OJ91 g. 3. Lahko isparljiva organska tecnost u gasovitom stanju. 4 % etana. CH" CO.

.n~ h 2n' gdje je koliCina: n~-~--''-_ m 19 M a broj atoma: 238g/mol 0. 0. D. U mikrosvijetu nemqguce .. I ~ I. gdJe je masa elektrona.53·102I . E1ektroni u atamu se mogu nala?iti samo U odredenim kvantnim stanjinn Stanje najruze energije atoma naziva sc osnovno stanjc. Na primjer. isti atornski broj Z. Atomi do sada poznatih elemcnata U osnovnorn stanju imaju elektrone Ciji su nivo! energije odredeni vrijednoscu glavnog kvanmog broja n -= 1.53.Hemijski element je skup. . talasno-korpuskulame prirode. a talasno-mehanlcki model pojam orbita!e koje nisu putanje. Karakteristike orbita1a i staHje elektrona u atomu odredeni su kyantnim brojevima. Sa aspekta talasne mehanike Bohr-av model znad cia se prcdvida najvjerovatnije rastojanje elektrona u jednoj od moguCih orbitala. Ukupan broj protona u 1 g urdlla je: N(p) "'" 92.'antnim brojem 11.69.7 sto odgovara slojevima K. U osnovnom stanju elcktron je najbliic jezgri moma. Bohr~ov model atoma predvida tacnc vrijedllosti za poluprecnike dozvoijenih orbita i energije eiektrona u atomu. ) su pobudena. ~ 92..N. Izotopi su atomi elementa sa istim brojem protonal a razliCitim brojem neutrona.10 23 mor' ~ 2.lO" ~ 3. vee odredeni dijelavi prostora oko jezgra u kojima se mogu naCi elcktroni (sa \jerovatnocom 90~95 %). Atom emituje iii apsorbuje energiju samo pri prclasku elektrona iz jednc stacia name arbite u drugu.10"c) Broj elektrona u 1 g uranajedllakje ukupnom broju protona j iznosi NCe). Elektronske orbite su b. I ~ 3).0042 mol . lednaCina koja opisuje kretanje cestice. c) neutrona. b) Svaki atom urana ima NI "'" A .J uslovljen je obrtanjem elektrona oke svoje ose i ima dvije vrijednosti: + 12 i ~ liS (testiee sa polucijelim spinom zovu se fennioni). Primjer 2: Koliko ima 11 1 g 2~~ U: a) atoma. tj.10 21 = 2. mogu imati sva cetiri kvantna broja [sta.0 (s) postoji sarno jedna orbitala: za 1 = 1 (p) postoje tri orbitale (-1.Q. + l).Planck-ova konstanta.6. r . a talasnomelllmicki model odreduje samo vjcrovatnoeu da se elektron nade U odrcdenom dljclu prostora. Za data 1 m moze imati vrijednosti ad ~l do +1. Kvantni hroj spina (m. N(a) ~ 0. I ~ 2 (d). sa k'. svih atoma koji imaju isti broj protona u jezgru. ELEKTRONSKA KONFIGlJRACIJA Prema Bohr-ovom modelu atoma vodika elektroni se krecu' oko jezgra atoma u strogo odredenim orbitama u kojima ne zrace energiju.\'antiziranc. ~H(deuterij).2. _Magnetni kvantni broj (m) odreduje orijentaciju orbite U odnosu na odredeni pravac i broj orbitala u pojedjnim podljuskama. Elektroni koji imaju isti K"\!anmi broj n pripadaju istoj Ijusci. Postoje cetiri kvantna broja: Glavni kvantni broj (n) odreduje prostomu velicinu orbitale i glavlli nivo encrgije. za 1 "". nonnalno jedna na drugu.. a) Svaki atom mana ima Z = 92 protona.M. Prema talasno-mehaniclwlll modelu atoma elektrollu se pripisuju talasna Syojstva ( de Broglie) i teoretski se maze predvidjeti sarno vjerovatnoea da data mikrocestica (elektron) bude registrovana u datom stanju.erno cia jedan element una Vise izotopa. Py. ~H(tritij)_ Svaki od njih ima po jedan proton 11 jezgri...33.brzina elektrona.Z = 146 neUlrona.1. 1 i ill mogu biti najvise dv8.poluprecnik orbite.0042 mol. Svaku orbitu karakterise odredeni nivo energije koji raste sa veliCinom poluprccnika odnasno kvantnog broja n.. Na primjer.4 . Na primjer vodik ima tri izotopa: .1023 .O'p.ove konstante.3. . Ukupan broj elektrona u 1 g urana jednak je ukupnom broju protona NCe) ~ 2.2. Pojam orbitaie se moz. ni dva clektrona u atomu ne. Ostala stanja za atom vodika (n "" 2.33. odnosno ukupno 21-+ 1 vrijednosti.022. 1 ~ 2. u drugoj Ijusci (n:= 2) mogu postojati dvije podljuske (1 ~ 0 i 1 ~ I).5.2. 1 ~ ICp). v .H(prolij).(n-l). Za atom vodika to je stauje sa n '" 1. Ukupan broj neutrona u 1 g uranaje: NCn) ~ 146.e shvatiti kao elektron rasplinut u elektronski oblak a orbitala predstavlja najvecu gustinu elcktronskog oblaka u razrllm dijelovima prostora oka atomskog jezgra. a moze imati vrijednosti 1 := O. Prema PauH-evom principu islJjuccnja.53.cio pozitivan broj koji sc naziva glavni kvantni broj i h .6.4. I ~ 3 (1). a u cetvnoj IJusci cetiri podljuske (I ~ 0.. ali razliCit braj neutrona. Zato u jednoj orbitali. moguce su sarno one orbite za koje je moment irnpulsa m·y·rjeclnak cjelobrojnom umnosku Planck. Orbitalni (azjmutni) kvantni broj (l) odrcduje prostomi oblik orbitc i broj podljuski u ~jusci. d) elektrona? Rjdcnjc: a) Broj atoma se izractmava na osnovu paznate kolicine unill8 (poglavlje 2): mvl' :::.3. Bohr je uveo pojarn arbite. Atomi jednog hemijskog elernenta mogu imati razliCit broj neutrona u jezgru pa prema tome i razliCit maseni broJ Kaz.. Za iSlo n energija podljuski raste sa 1.L. pJ. Obiljeiavaju se oznakama: 1 ~ 0(5).10 13 . stanja. e!cktrona Ciji su spinovi (smjerovi obrtanja) III - 28 29 .2. kaje Sil orijentisane (p:. n . je Schrodinger-ova talasna jednacina.ie istovrcmcno odrediti polozaj i impuls cestice (Heisenberg-ov princip neodredenosti). b) protona.

±2. I = 0. 2He: Is2 Drugi elektron u K-Ijusci ima suprotan spin.Sa neonom je popunjena L-ljuska u koju moze stati maksimalno osam elektrona. Pri objasnjeruu periodnog sistema koristimo se: Pauli-evim principom i principom minimmna energije. ±I. SljecteCi. maze pisati: Is' 25' 2p6 Primjer 3: -Prik?~ite sematski. znaGi da se u M-Ijllsci (n = 3) i s~ podljusci (I ~ 0) nalaze dva elektrona. m) jednak n2 U L-ljusci (n ~ 2) ukupan brej orbitale je n2 ~ 4 ito: . H!Ne: ls22s22p:2p~2p~'. onda ce e1ektron ici u orbitahi koja ima manji kvanti broj ll. b) . 3. m. ms "" Y2. Primjer 2: ProCitajte oznake: a) 3 S2. c) elektrona? peri ode. Primjer 4: Kolika maksimalno u L-Ijusci ima' a) podljuski. pa je u L-Ijusci maksirnalan broj elektrona 2n2 := 8. 05ta1a je nepopunjena jos pz-orbitala. I = 0. neana. Kvantni brojevi su: n:= 1. U jednoj orbit. RjeSenje: lH: Is1.ic opstim izrazom nl\ gdjeje: n ~ glavni kvantni broj. I. Primjer 2: Napisite elektronsku konfiguraciju ostahh e1emcnata druge RjeScnje: a) Broj podljuski jednak . a aka druge orbj~a1c imaju i to J~dnako. m ~ 0. Sa helijumom je K-ljuska popunjena. 7N: Is2 2S2 2p~ 2p~ 2p~' Sedmi elektron ide u p2~orbita1u.Be: 15 2 2s' los jedan clektron ide u L-Ijusku i I-podljusku. b) orbitala. x ~ broj elektrona u podljusci. tada se clektronska konfiguracija 'npr.suprotni.2. 1.. gO: Is2 28 2 2p~ 2p~ 2p~.lENJE PERIODNOG SISTEMA Elementi su u periodnom sistemu poredani po rastucern atornskom broju. P0l1'10Cu strelica. Sljedeci elektron ee iei u L~ljusku i to najniii energetski Divo 1 = O(s).Taj sc elektran U osnovnom stanju nalazi u K-Ijusci i okaraktcrisan je kvantnim brojevima : n = 1.. Koristite primjer 1. Njegovi kvantni brojevi su: n = 2. Na osnovu principa izracunavamo da je maksimalan broj orbitala u podljusci 21 + 1.1 = 0. sB: Is2 25 2 2p~ . elektronsku konfiguraciju prvih pet elemenata perioctnog sistema. Kada nije potrebno naglasavati koja je od triju elcktronskih 2p-orbitala zauzeta. m = 0.s-podljuska (I ~ 0) irna 21 + I ~ 1 orbitalu (2s) Rjdcnje: 6C: Is2 2S2 2p~ 2p~. Sesti elektron ide u py orbitalu a ne u Px u kojoj vee ima jedan elektron (u skladu sa Hundovim pravilom).. oko kajeg kmZl elektron c·. Rjesenje: Za n ~ . Maksimalan hroj elektrona u jednoj Ijusci jc 2n2• Elektronska konfiguracija pojedinih elemcnata prcdstavljena . m = O. Ills = \12. 1.2pj. Dodatni elektron uvijek ide u onu orbitalu koja ima manju vrijcdnost n + 1. Maksimalan broj elektronaje 2n2 = 32. b) 2 p6 Rjesenje: a) Prema opstoj oznaci nY'. = l/z_ Primjer 1: Kolikije maksimalan broj elektrona-u N~ljusci? RjcScnje: Za N-Ijusku glavni kvantni broj je n=4. 11 ~ti elektron ide u M~ljusku (n = 3). Primjcr 3: Kolike su vrijednosti orbitalnog i magnetnog kvantnog broja rn ako je glavni kvantni broj n = 3. au Ijusci n2.. I ~ 0. pa se od predhoctnog razlikuje sarno po spinu (m. postoje dvije podljuske: s-podljuska i p-podljuska (I ~ I). OBJASN.= + Y2. Primjer 1: NapiSite elektronsku kOnfiguraciju prvih pet elemenata periodnog sistema elcmenata i mognee kvantne vrijednosti kojc imaju njihovi elektroni.ie glavnom kvantnom broju. aJ U L-Ijusci (n ~ 2) i p-podljusci nalazi se sest elektrona. Posta je n = 2. m. 30 31 . Tek osmi elcktron popunjava PK-orbitalu. m = 1. U tom smislu se definise i flundovo praviio: dva elektrona nc mogu zauzimati istu orbitahi dok sve orbitale te podljuskc (podnivoa) ne sadrie po jedan elektron..li mogu biti maksimalno dva elektrona (koji se razlikuju po spinu). Atom vodika se sastoji ad protona tije je naelektrisanje e+. a) prema Pauli-evom principu izracunavamo da je broj orbitala ( sa kvantnim brojem n. m = 0. 3Li: ls22s1.azimutni (orbitalni) kvantni braj. U jednu orbitalu mogu stati maksimalno dva clektrona koji sc razlikuju po spinu. 9F: Is2 25 22p: 2p~ 2p~.Y2. Novi elektron ide u p~podljusku: 1= 1.p-podiJuska (1 ~ I) ima 21 + 1 ~ 3 orbitale (2p.2p. ~ -1/2).

2p6 . He[±] *Primjer 5: Napisati e1ektronsku konfiguraciju argona. Elektron ce fCi 11 4s~ urbilaiujer ima niiu energij~_u. l HEMIJSKE VE'ZE Pri sjedinjavanju aLoma energija sc oslobada./ 3d .ier 1: Sta je oktctno prayilo? Napisite elektronsku konGguraciju posljednje Ijllske inertnih gasova u prve tri peri ode_ Rjesen. sO: 9F : IHlt It I ] 2s 2p [E] [Hit It It I [E] Is Is 2s 2p -c· lONe: 01 I I 01 I I I I OUrLJ Prim.Ie sematskistrelicama. kafija. tzv. Elektron ce iCi 11 3d-orbitalu jer Dna ilna manji kvantni braj n. oktetnu konfiguraciju. te je n -+ f = 5.3p6 Stabilna konfiguracija okteta je posljedica.ls2 3p Ar 3s 2.V dva elelarona u orbital! 4s. Osnovni tipovi hemijske veze su jonska i kovalentna veza. Ie taka orb/[ala 4s poscqje popunjena.RjeScnje: Elektronske konfiguracije aloma mogu se prikazati sematski~ strelicama. Koristite primjer 2.i 25: 2l3. 3l4/.~). ka/cija i skandija. npr: Li· Primjer 4: Elektronska konfiguracija ugljika i azota prikazana . Ne IHIHIHIH\ 2s 2p Ne: 2s2. Sljedecem elektronu se opel pfuiaju dvije mogI/enosti: ili da ide 11 4p-orhitalu iii 3d~ orb/tafu.-r:i javljaju U obliku individualnih aloma jesu inertn.<:kandlja je: lIJ Is [E] Is 3Li : IBl lIJ Is 2s 4Be: 5 B: 00 Is 2s 0 LLLD 2p Is 2s dopunite ! dopunitc t i~SC: 1/ 2i 2/3i 3p64. a to znaci da se formira stabilniji sistem (sa nizim sadd. Supromo naelektrisani joni privlace se elektrostatickim silama. Prelazom elekt~ona.ic: Lewis i Kosel (1916) Sll pretpostavili da pri hemijskim reakcijama elementi teze da dostignu eJektronsk"U konfiguraciju najblizeg inertnog gasa II periodnom sistemu elemcnata (oktetno pravilo).e bitl.C: . SLjedeb elektron ide [aka de u 4s-orbitalu i razlikuje se ad predhodnog po spinu. Mogu se oznacavati tackama pored simbola e1emenata. neutralni atotni postaju joni suprotilih naelektrisanja sa elektronskom koufiguracijom najblizeg inertnog gasa. SljedeCi 19~tj elektron moie ici na 3d-orbitalu Iii 4s-orbitalu. d(l = 2). Jedini elementi koji se na obienaj temperatu. Rjdcnje: . Dopunite semu za kisik. Inertui gasovi imaju veoma stabilne elektronske slojeve. Eleklfonska struktura je: lsAr:ll 21 2l3l 3p6. Kvantni brojevi za 4s~orbjta!1I su n "" 4 i f = 0. Ovo je pocewk senje prelazmh efemenata i ani su hemijski slicni. a ne uzroi{ hemijske veze. Strelice suprotnog smjera pokazuju da elektroni imaju suprotnc spinove. fwd vee postoje u vanjskoj fjusci . Za orbilalu 4p je n + 1 = 5. lH 2 He: . u vanjskoj ili valentnoj ljusci imaju po osam elektrona. AI Itt It+lt-'IHI ]s RjeScnje: U periodnom sistemu elemenata vidimo da se sa argonom' popunjava treea perioda. Ukupno 18 efektrona.~K l. Kvantmi brojevi za 4s-orbitalu su n "'" 3 if"'" 2.· Is He . . fluor i neon. Hemijsku vem abieno cine elektroni s i p-orbitala spoljneg sIoja koji se nazivaju yalentni iIi perifcmi elektroni.N. Na taj naCin je posebno pogodno objasnjavati veze izmedu atoma u molekulu. Obicno se stre1icama pokazuje sarno posljednji elektronski sIoj koji je odgovoran za llspostavljanje hemijske veze. Jonsl{a vcza se ostvaruje prelazom clektrona sa atoma nile energije jonizacije na atom gdje ce bili jace vezan. a konflguraclja dobivenog elementa kalija'c. te je n + ! = 4. Za tfe!:U pefiodu (n = 3) moguce su podljuske: s(1 = 0).ajcm energijc) nego su atomi u individualnom stanju i to je glavni razIog sjedinjavanja atoma. Konfiguracija sfjedeceg elementa . 32 33 .l gasovi i ziva u pamom stanju. osim helija koji una elektronski dublet ad dva clektrona. p(l = f). a za orbitalu 3dje n + I = 5.1 3p 6 41.!. 20Ca: 1121 2l3. Tako ee poceti da se popunjava 3d-orbiwla iz ireee ljuske Al.

. Is' 25 2 2p' (No) Db se 'k" ~.1. Jon fluora Hna elektronsku konfiguraclJu neOna Is. 3. elektroni se ne mogu vise ni po cemu razlikovati. Naveditc primjereJ gra c H-+-~':---7C8§13~ H-~I:--+HCI H 1 [fIJ Ii Rjdenje: -+ ? F.a a~~ma ucestvl1Ju sa po Jedmm elektronom iz periferne orbitale U obrazov " z3Jedmckog elektronskog para. Navedite primjere/ Joruzacl]e 1 1a11ko grade pOZltrvnc Rjesenje: Li+ + C". Metali imaju malu energi'u" .a I trcslmka vcza pn a:~Ju pomocu dva odnosno tri elektronska para. 15 2 2s2 2p 6(Ne) Primjer 5: Kaka nastaje moJekula Hel i thO? Is'2s22p63s23p' Rjdcnje: . t Kov~Jentn.ll)U TALASNO-MEHANICKA PRlRODA KOVALENTNE VEZE Prema talasna·mehanickorn tumacenju hemijska sila sc javlja kao posljedica medusobnog djelovanja talasne materije. P.a veza s~ ost~'aruje pomocu zajednickih eleh. Kada se dva atama medusobno dovoljno pribliie. '" Jone koje naziv31no kationi. Mg2+ +. Vjcrovatnoca nalaienja valentnih elektrona -je najveca oko i izmedujezgara).(t(:i0-:0-H f<H~ ~ ~~! -->H 2 0 ma\ekUla vade H-+-O: 80 + 2e" -+ 0 2".IAl --+ A13+ + 3e-.'tronskib parova .. hzom at0111.3: Nemetali irnaju veliki afinitet prema elektronu pa lahko . Kaiemo da su atomska stanja ovih elektrona presla u molekulskc stanje te taka nastaje molekulska orbitala koja jc na niZem energetskom stanju od atomsldh orbitala (krecllci se kroz oba atoma elektronu se poveca de Brolj-eva .t'1 elektronsku konfiguraciju Nc. .2S2 2p6 (Ne) 1 :S:I: 31Nl1NllNlilll --. . tj.talasna duiina odnosno smanji energija). Is22s-2p6(Ne) 1.2e" ) Mg2-<- iITI. 'P . d negatrvne Jane kOJe zoverno anioni." Primjer 2.- P:i~je~ 4: Kak? nastaje ~olekul kisika <I kako azota (nitrogena)? RJcsenjc: U kuclcama zaJcdnicki elektronski par oznacen je crticama 34 35 . Na pIimier: H: H Cl"Cl D . Is2(He) 12 Mg -+ ls22s22 p 63s 2. Kovalentnom upotPUllJUJU svoje elcktronske konfiguracije do dubleta odnosno okteta. Na izvjesnom ravnotdnom rastojanju potpuno je nemogucc pojcdini eleletron pripisati odredenom jezgru jer se oba jezgra nalaze u zajednickom elektronskom oblaleu oba elektrona.rimjer ..' ~ ( . Lt ima konfiguraciju He. ls22s22p4 ls2 2s 2 2p 6(Ne) -' H 7N + ls22s2 2p 3 3e" -+ N3 . " ' . . " VQstnUl. njihove orbitale ce se preklapati. Kovalentna veza izmedu dva atoma nastaje tako cia se prekrivaju talasne funkcije dva elektrona sa suprotnim spinovima.

nazivaju s~ hibridne orbitaJe.C )"Zn. d) N(p) = N(e) = )5. N(n) = 1. 30 55 = R: a) Z = N(p) = ii. demenata: a)~~Na.a Slika Ib a-veza Na slici 1b je prikazano prekiapanje p-orbitala dvaju atoma hlora(0-veza) u" Primjer 2: Navesti primjerc za: crs-s veze. Elekt. Inacc kovalentna veza je strogo usmjerena u prostoru. Ovako modifikova~e perifern: orbitale.P!~~ Slika 3 tJltlfiIJ ol~ _ _ --Ll1LCl-~----- Na slid 3 jc scmatski prikaz. e)liCi. N(n)·= 20.b 26 r )57FC. n-vcza nasrajc tek kada se ostvarila prirnarna a-veza. neutrona i elektrona u atomima sljedeCih hemijskih Rje. lzracunajte broj neutrona u sljedeCim hemijskirn RjeSenje: Prates promjene oblika orbitaJa naziv3 se hibridlzacija l a. te koaksijalnim preklapanjem porbitala ilastaju a-vczc.>p-p veze su prostorno usnucrcne i preklapaqje se vrsi dill osc.let 1 Jedan 2s elektr~n p~elazl ~l 2pz-orbitalu (slika desno).ija? Objasniti na primjcru molekula CH4 ! R: a) N(p) = 6. b) N(p) = 6.. b) 20.\ l- CD 2p CD 2Sp' i t7t. N(n) = 18. f) N(P) = 17. llast. N(n) . 4. tj. 36 elementima: . s-orbitnle su sfemo stmemcne i njihova pieklapanje je UYjck isto bel obzira na orijcnlaciju atoma (na primjcr kod molekule vodika H 2) O"s-p \'eZU objasuicerno na primjeru Hel.33CS . Ugao sto ga mcdusobno zaklapaju kova1entne veze zove se kovaJcntni ugao. 37 . ZADACI !lrimjer 3: Kako nastaje n-vcza? 4. d) 35. Orbita!e se preklaJlaju duz linije koja spaja jezgra atoma (51. Orbitale o·s-p i t. odakle bi se mo.1cije posIjednje Ijuske lllora m". jednake energije.1)_ Na slici 1a je prikazano prcklaparvc s-orbitale vodika sa p-orbitalom hlora( 0-veza). Mjesanje jedne 2s-orbitale i tri 2p-orbitale doblJU se cetm sp Illbndne orbltalc nije tcsko zakljuCiti da hlor pomocu nesparenog clcktrona na pz"orbitali moze da ostvari O's-p vczu sa vodikoill.. N(n) = 6.ano mijeSanje atomskil:. d)1.1. c) N(p) = 1. d)"Cu . d)iH. Sp3_ hibridizacije. i.scnje: THuolekulska orbitala se dobije bocnim preklapanjcIl1 p~orbita1a (s1. Ovakav tip (jedna s i tri p-orbItale) oznacava se slmbolom sp (slika 3) Slib 1a a-VC:l. 2p-orbl~.guracija posljedIljeg c1cktroIlSkog sloja ugljika pri~azalla je na slici)ijevo. Energijom od 400 klIma! moze se ~.gl0 zakljuciti da jc ugljik dvovalentan a ae cerverovakntan. C. flg C1.aJe orbit ale hibridne orbitale. a)'. e) N(P) = 17. n-veze Primjer 4: Staje spJ-hibridizllr.ronska kon1"l. b >20 a. orbitala. Odredite broj protona i neutrona u atomima sljedecih izotopa: 26. Prekl<Jpnjem atomskih s-orbitala. a5-p vcze. pri cernu se raskida 2s dub. RjcScnjc: a5-$ veza. C~) cetm ~M~ veze su ekvivalentne i orijentisane ka tjemenirna pravllnog tctraedra zaklapaJUCl ll1cdusobno ugao od 109°28'.2). N(e) = 1. N(n) = 31.1. up-p veze.3.2. N(n) = 0. U zasicenimjedinjenjima tI~ C~ (npr.c )'08 A g. N(n) =35.s elekt:0~ pob~dl~l li.76. 4. .lu. »DC 47 29 R: a) 2. Ova veza se javlja kod nezasiccnih ugJjikovih jedinjenja u dvostrukoj i trostrlikoj vezi (zajedno sa 0'vezama). dolazi do pfcldapal~a dvijc pz orbitale. c) 61. c): H. Na osnovu clektronske konfigur. a i n~vezc. N(n) = 7.Prirrtjer 1: Sta je (J~veza? ~+It Rjdcnje: Prcklap3Jljem atomskih orbitala nastaju tzv. b) N(~) = N(e) c) N(p) = N(e) = 30. J 2S. Odredite broj protona. 5 i p . a)lH~. N(n) = A ~Z = i2. b)'lC. orbitala. d) NCp) = ShIm 2. 2s 2px 2py 2pz It I I Ugljikov atom postaje cetverovalcutall na taj ~Ci~ ~to dovodenjem energij~ orelazj n ekscitovano stanjc.

c) metaL 4.11. 41 R: 8. b) Mg2~.10 23 • N(a) ~ 3. c) gelTIlanij Ge.14. 4.011.10. e) (Kr).10 23 . NCa) ~ 1.0n 1023 . f) (Nc).18. e) Is2 252 2p6 352.5."4s' 4p'. natrij Na.10 26. b) (Xe). N(P) ~ 3·10". 32.7.17. 4. 6s2 • elektronsku b) IBl Is IBl Is IHIHlt It I 25 2p INIHIHIHI IHlt'lt It I 2s 2p 3s 3p 38 39 .4. b) 452 4p6. NCn) ~ 3. Napisi znak te cestice.9. R: N(a) ~ 6. R: a) (Xc). S obzirom na mjesto u periodnom sistemu.4.3. Koji elementi imaju sljedece elektronske konfiguracije: a) (Ne) 3s'. d) 152 252 2p6 3s t e) 152 252 2p6 3s2 3 p 6. c)id).21.1023 • NCp) ~ 3. c) da lije metal iii nemeta1? 17Cl: 152 2s2 2p6 352 3p5 . R: a) fosfor P. b) valenciju. Napisite elektronsku konfiguraciju atoma barija Ba i odredite: a) broj valentnih elektrona. 11. b) T.Koju od sljedecih elektronskih struktura ima niobij a) Kr 15s2 5p2. ~He. R: 3s' 3p'.19. c) N. arsen As i barij Ba. R: Poglcdaj primjer 2! 4. ~ H. 4.1. d) 152 2SI . a) dva elektrona. koliko c1ektrona u atomu ima a koliko u posljcdnjoj Ijuscl : aIuminij AI.022. d) (Ar). ~ II I sadrZi 10 elektrona. b) 5p IIi 4d? R: a) 5s. Koliko maksimalno ima elektrona u L~ljusci.ipton Kr. protona. magnezij Mg.011·1 023. d) Na. f) 0". prema strukturi.011. Povezi elemente za kOJe.S. b)If). NCp) ~ 6.011·10". c) Li". NCe) ~ 6.20. d) S2. 51. neutrona i elektrona ima u 1 g: ~ H. b) dva. 4. Na osnovu poznate seme strclicama napisi elektronsku konfiguraciju za a) 4.13. N(n) ~ 3. f) AI. Koja ce se orbitala prijc popunlti: a) 4d III 5s. 4. 0 Is 2s I 2p 4. Atomski broj nekog elementa je: a) Z sadrii 10 elektrona. c) lUangan Mn. Za koji elementje konfiguracija valentne ljuske:a) 3s 2 3p3. 0 I2s Is 2p I ] I3s 3p 2 10 2 2 2 R: Z(Ba) =: 56. b) 4d. 15 2s2 2p6 35 3p6 4~ 4p6 5s 4d 5p6 6s . c) (He). Koliko podljuski a koliko orbltala Ima u M-Ijuscl? R: b) R: 3 podljuske I 9 orbltala. e) SI.2. b) Is2 25 2p6 352 3p6. a koliko u N~ljusci? R: a) i e). antimon Sb? R: 13. 4. c) 152 252 2 p3.. c)! Kr 5s' 5d' Ispred niobija je inertni gas kripton. 12. I I I I Nb? 4. b) B. 4. magnezija i kalcija? R: Na.12. 4. Koliko atoma. b) sumpor S.8.1023• NCn) ~ 0. 4. b) k. a) lSI. S obzirom na mjesto u periodnorn sistemu napisite konfiguracUu posljednje Ijuske za: silicij 5i. n = 6. Na osnovu napisane elektronske konfiguracije atoma popuni "kucice": yF: Is2 2S2 2p5 . b) Kr 55' 4d3 . c) ] 52 252 2p6 35 1. c) 452 5 3d ? 4.16. Sta je zajcdnicko kad clektronske konfiguracije: berilija. b) (Ne) 3s' 3p'. N(e)~ 3. c) (Ar) 4 S2 3dlO 4 p2? R: a) magnezij Mg. NapiSite elektronske konfiguracije za navedene jane pomocu konflguracije plemenitog gasa: a) Cs~. f) ls22s22 p 6. predpostavljas da ce imati sliena svojstva: a) Is22s2.022.10. Navesti nazive elemenata ciji atomi imaju sljedece konfiguracije: b) ls2 2S2 2pl.1026 . Ukupan broj elektrona u atomu (u nejonizovanom stanju) jednak je atomskom (rednom) broju. b) Z ~ 12 I 4. R: U PIVOj i posJjednjoj Ijusci sadrie po dva clektrona. R: a) H. e) Ag'.5. N(e) ~ no".

Prema tome maseni udio vode u mlijekuje: 40 41 .. Kvantitativni sastav uzorka najeesce se izraiava kao maseni udio (w): w(A)~ m(A) . Empirijska formula pokazuje odnos pojedinih elemenata u molekulu. Jedinjenja se sastoje od molekula (formulskih jedinica) koji sadrle vise atoma_ Na primjer svaki molekul H2S04 se sastoji od 2 atoma vodika.033 ~ 5.) a) Maseni udio se iskazuje decimaInim brojern Hi postotkom.6 % mlijecnog sceera i ostatak voda.. Mjesanjem jedne s-orbitale i .6 % ~ 0.C:::C:H H-C". 'fa formula pokazuje da su atomi natrija i 1110ra vezani u odnosu 1 1. Natrij Na i hlor Cl povezani su jonskom vezom i sastav se moze prikazati fonnulom NaCl.tiednostavnije fonnule tih jedinjenja nazivaju se formulske jedinke. Razlikujemo empirijske i prave fonnule. molekul vodika H2 . molekulldsika O 2 .leduc p-orbitale nastaje sp-hibridizacija.3 % bjelaneevina. o pojedinaenim molekulama ima srnisla govoriti. Lewis-ovom simbolikom prikaii stvaranje jonske veze u spojevima: a) BeQ. molekul vade H 20. ) i molekule jedinjenja koji su sastavljeru ad razliCitih moma (npr.. iste ill razliCite "rste. Primjer 1: Ako se mlijeko sastoji od 3. Na. Kako nastaje a kako sp-hibridizacija? R: Mjesanjemjedne s·orbitale i dvije p-orbitale nastaje sp2-hibridizacija. b) etena (C.~ H. kod gasova gdje je razmak izmedu molekula dovoljno velik.Koji su to atomi? 5.) I R: la) .sec.C:C.) ~ w(rnl. Razlikujemo molekule hemijskih elemenata koji su sastavljeni od istih atoma (npr. . 0: ----7 [Bel'" ~' + [:!j:f- b) Ca:'?: 's:---> [Cal" + ~..23. 5. Prema tome formula je najjednostavniji prikaz sastava nckog elemcnta iii jedinjenja (spoja) .2 % masnoee.22.rj ~ it . To znaCi da je odnos mase jedne vrste atoma u mo1ekulu prema masi cijelog molekula stalan.056 a) w(H 20) ~? b) m(H. e) etina (C2H.24. Lewis-ovom simbolikorn prikaiite formule spojeva: a) etana (C 2 tL.C-H 4.032 3. Na primjer u strukturi natrijhlorida nema izolovanih molekula. molekul ugljik(IV)-oksida CO2. npr.).2 % ~ 0. SASTAV SUPSTANCE (TVARI) I 4. jednog atoma sumpora i 4 atoma ldsika. . Prava (molekulska) formula pokazuje i tacan braj atoma koji grade jedan rnolekuL Poznavanje hemijske formule supstance omogucava nam da izractmamo procentni sastav (maseni udio) svakog pojedinog elementa u jedinjenju.O) ~? w(bjel.032 glem'- Rjesenje: w(mast) ~ 3. Dva ili vise atoma. 0) H. b) CaS I R: 0) Be:'+". Kod teenosti a pogotovo kod cvrstih tijela teze moierno govoriti 0 pojectinacnim molekulama. grade molekule. naci: a) maseni uclio vode. 3.3 % ~ 0. Gustina rnlijekaje 1.tL). b) masu vode u II mlijeka. ). m Maselli miio nekog sastojka Au uzorku je odnos mase tog sastojka m(A) i mase uzorka m.H • H H ~ ~ ~ H'C'C-H I I H H Sp2 -hibridizacija. poznavanje masenog udjela pojedinih elemenata u spoju Qedinjc1-Du) omogucava da se izracuna empirijska formula jedinjenja.. [:~:l<- 4. Zbir masenih udjela svih sastojaka u uzorkuje 1 ili 100 %. U ovorn poglavlju obradit cerno kvantitativno iskazivanje sastava nekog uzorka heroijskogjedinjenja i izvodenje hernijskih formula. Obratno.

Mr Ta jednaCina omogucava da se iz poznatog mascnog udjela clcmcnta A w(A). '(A) m(vode) = w(vode)·m(mlijeka) m(vode) = 0. Primjer 1: Izrncunati rnaseni udio vodika i kisika u vodi. Maseni udio vodika: Rjesenje: w(A) ~ 0.broj atoma elementa u molekulu.19 %. Primjer 2: Maseni udio zeljeza u uzorku je 25 %. Masa vode u 1 1 mlijeka je 908. 16. := I I Ar·u.9 g. rn m ~ m(A) = 1000 kg ~ 4000 ko w(A) 0. Koliki je' masen! udio pojedinih elemenata u jed!njenju? masa pojedinih elemcnata ako je masa kiselinc 50 g? 43 . ? w(A) ~ m(A). Kolika je masa uran-oksida u jednoj toni rude? 1z formule vade vidimo da molekul vade irna dva atoma vodika i jedan atom kisika. Masu vade cerno izracunati iz izraza : w(vod e) ~ mm II ' gdje je : j(A) .2 % + 3.w(H 20) ~ 100 % .O) .relativna molekulska masa jedinjenja.00 18. Mr . maze izracunati hroj atoma clementa j.81 %.9 g. ~ Ar(A) .. w(A) ~ ](A)·-.879. I I I i ~ i(A). 1z tog izraza moze se izracunati empirijska formulajedinjenja. Posta je masa atoma rn. a kisika 88.25 111 "" I 1 J ~ w(A). Kolika je masa rude u kojoj je sadriano 1000 kg zeljeza? Rjdenje: Masa uzorka (rude) je ill. w(O) ~ ? Primjer 3: Maseru udio uran-oksida UJOS u rodi je 0. Ar(A) .6 %) ~ 87. m(A) = 1000 kg )V(A) =25 % = 0. i masa molekula mm = Mr·u.0035 m = 1 (= lOOOE m(A) -? w(H) = J Mr(H. Ina b) Masu mlijeka cerno saznati iz poznatog izraza koji povezuje masu i gustinu: m(ml!jeka) ~ p(mlijeka)-V(ml!jeka) m(ml!jeka) = 1. Iz definicije masenog udjela slijedi da" je maseni udio elementa A u formulskoj jedinki (molekulu) jednak odnosu mase svih atoma tog clemema u jedinki rna i mase same jedinke (molekula) mm' I I a) Maseni udio vodika u vodi je 11.0035·1000 kg = 3.3 % + 5.25 o· Rjdcnje: j(H) = 2 i(O) = ! w(H) ~?.1119 iii 11.016 .(3. . Ar(H) 2' 118~g186 = 0.879·1034 g~ 908. gdje su: Ar-relativna atomska masa elementa.35 %. 42 I b) Primjer 2: Fosfatna kise1ina se maze prikazati formulom R.81 %. m w(O) ~ Ar(O) j(O)· -'-''-'-''-'Mr(H 2 0) 1 · .88811h 88.35 % = 0.19% Maseni udio kisika u vodi je: Masa uzorkaje 1 tona i masu uran-oksida nalazirno prcma formuli: w(A) = m(A).lOOOcm3 ~ 1034 g.. m(A) = w(A)·m = 0. onda se maze pisati: w(A) m(vode) m(mlijeka) ..034 g/cm3 .P0 4 .5 kg.~ O.9 % = 0. amasa zeljeza mCA).

70 ·9.2 g = 5. m(O) = 32.5289'10. iznosila bi: weAl) = m(H) = w(H)'m(H.56 t IskoriSl. madraj galici Primjer 4: Koliki je maseni udio kristalne vadc CuSO.56t ' Masa Cistog Al 20 3·3H.sk-o-:) 0.735·12.03) = 0. pri cemu je za kristalnll vadu. Odakle Je: m(A1 20 3 ) Teretska kolicina Fe bi bila: Ar(Fe) w(Fe) = j(Fe):-:-=-.l = lQ.. Mr(Fe 2 0 3 ) II m(A1) = w(AI) .18 t = 6.18 t. H 2 0) .8 g. . 03 Izracunati iskoristenje Uovom procesu i gubitak produkata.396 g.7 % 45 . Ar(A1) weAl) =J(AI) M.·5H20? Shjedi dalje.gdjc je In masa uzorka (kiseline). .65 g. 4.m(A120 3) = 0.odnosno: m weAl) = m(AI) .Q.PO.0303·50 g = 1.0303 =3.51 g.0.PO.oksida Ah03? Rjesenje: m(AI. Ar(A1) _ 2 ' 27 _ 102 . oksidu: weAl) .5 % Fc2 dobije se 6.8 t = 5.8 1. 44 Stvarna koliCina je 6.3H.~(A) .653 = 65. lalovine ima::: 13. . Mr(H 20) = 18 .RjeS:enje: a) rnaseni udio pojedinih komponenti iZraCUIlaCemO tako da nademo odnos jedne komponente jedinjcnja prema zbiru masa svih komponenti: . Ar wC A) =J'-.5 t hematita sa 73. Rjdenje: Kada ne hi bilo jalevine oada bi u 12.2 t = 4. Sada se moze izracunati masa aluminija j2 w(A) "" .9 %= 6.008 98 =0.3 %.O.30 c = 36%.4 t.421-6.) = 0.3 . m Masa dobivenog aluminija iz 13.2 t -7.316 = 31.933 = 93.0) = 249.6 % = 0.5 t hematita trebalo bili: m(Fe.2 t boksita. 3!-1.(Al. GUbitakprodukataje: 6.93.O je: m = 0.0) 0 46 .3H 2 0) m(AI) = w(AI)'m(Al 20]. 3 ·1.3%.2 t boksita Alz0 3-3H 1 0.O. Mr wCB) = jiB) w(P) = j(P) w(O) ArCH) Mr(H.O.0 t Fe.::-:. Koliko procenata jalovine sadrii mda? Ar(P) Mr{H 3P0 4 ) 0.O) = 0. m(AI.7 w(H 2 0) = j(H.j = 0.Ol'. Rjdcnjc: Iz procentnog sadrZaja Al u Cistorn Ah03·3H20 mozerna izracunati koliko bi trebal0 dobiti aluminija kada u rum ae bi bile jalovine. j(H20) ::: 5.59· m(rude) = 7.0 t. dobivcno je 2.42 t f Rjesenje: N1aseni Ildio kristalne vade u madrej galici nalazimo 1Z paznate fannu1e.42 t iIi uprocentima 100 % . b) mase pojedinih elemenata izracunavamo iz poznatih mascllih udjela prema jednacini w(A)::::: meA) .7 t AI.li. m(A1) .2 g alurninij.enje je: Primjcr 3: KoUka alurninija ima u 10.) MrCCuSO. Mr(H 2 0) Mr(CuSO.0.5 t = 9.529 Primjel· 6: Preradom 12.0 (=0. m(P) = 15. m(Fe) = wiFe) ·m(Fe20. te je iskoristcI\je: m(st var no) . ·5H.) - _ .03 % Primjer 5: 1z 13.346 ·13. m(AI) =? Da bi iZf'<lCunali masu alllminija treba prvo izracllnati maseni milo aluminija U 1= m(stvrno) m(teoretsko) ~2L = 0 59. = -n-:l(-:(e-o-re'Ct-.I(AI) M(Al. kada ne bi bila jalovine. .

Kvalitativnom analizom alizarina (boje) utvrdeno je da se molekul alizarina Basteji od ugljika C.67 %).0583: 0. Molama masa alizarina je M = 240.02) = 120 Relativna molekulska rnasa alizarinaje w(C) = 70. Rjdcnjc: I v' ) • gdje. a relativna molekulska rnasa Mr = 240.00 % = 0. J'(O) = w(C) : w(H) . Elementamom analizom je utvrdeno da su maseni udjeli elemenata u mlijecnoj kiselini: ugljik 40 %. vodika H i kisika 0.40 j(C) : j(H) :j(O) = 3. Sada dobivamo da je cjelobrojru odnos atoma u molekulu (fonnulskoj jedinki) . w Ar Da bi se dobio odnos malih cijelih brojeva.7 % i kisik 53 %.0:33 : 0.033 l ' 16 ' ° 46 Taj odnos mazerno svesti na oeInos malih cijelih brojeva dijeUenjem sa najmanjim brojem U odnosu tj. Odrediti empirijsku formulu tag jedinjenja.2667 (iii 26.:~o : 0.O. j(H) j(O) -? Prema [onnuli za broj atorna mozemo pisati: j = .0. x Mr(alizarina) Er(C 7 H. svaki od tih brojeva treba podijeliti najrnanjim brojem: Medutim molekulska masa spoja nije poznata pa se PIVO mora naci odnos broja atoma: j'(C): j'(R) . 1z gornjih relacija mazerna izracunati odnos broja pojedinih atoma u formulskoj jedinki: j(C): i(H) :(0) = w(C) : w(H) w(O) J Ar(C) Ar(H) Ar(O) . 100 % .40 w(R) = 6.0333 w(O) _.ie x-broj koji pokazuje koUko je puta veti broj atoma svake vrste ad broja atoma u ernpirijskoj formuli.EMPIRlJSKA FORMUIA JEDINJENJA Primjer 1. 0.2667 a) naCi empirijsku fonnulu.0167.5: 2: 1 Posto dobiveni odnos jos ne daje cijele brojeve to broj 3. ) 240. jer je molekul uvjek graden od cijelih atoma.. Rjelenje: w(C) = 40 % = 0.067 w(O) = 53 % = 0.7 % = 0. ..033: 47 .7000 W w(H) = 3.22 glrnol. Sabiranjem relativnih atomskih masa u empirijskoj formuli dobivamo relativnu masu empirijske Jedinke Er(C 7H. vodik 6.M r.33 % = 0.22 g/rnol.0333: 0.~~67 = 0. w(O) =J(O) Ar(O) .2 = 2.53 = 33 . j(C) : j(E) : j(O) = 7 : 4 : 2 Ernpirijska fonnula ispitivanog jedinjenja je C7H. Elementamom kvantitativnom anahzom utvrdenje maseni sastav : 70. 120 Prema tome molekulska formula alizarina je: Maseni netio pojedinih elemenata u formuIskoj jedinki alizarinaje: w(C)= j(C) w(H) = j(H) Ar(C) Mr(ahzanna) Ar(H) Mr(ahzanna) - .(70 00 % + 3.67 % Hi 0. b) Empirijska formula nije molekulska formula ispitivanog jedinjenja.53 . Izraeunajte molekulsku formlliu alizarina. 3. a) Posta zbir svih masenih udjela mora biti 1 (iii 100 %) to je maseni udio kisika u alizarinu 0.5 i sve ostale brojeve treba pomnoziti sa. Ar(C) Ar(H) Ar(O) 12 0.i(C) .2 da bi se dobio cio broj.33 % H a osta10 je kisik: a) izrdcunajte empirijsku formulu alizarina. w(O) = 0. aka je eksperimentalrrirn putem utvrdeno da je stvama molekulska masa 90.' Mr( ahzanna) :rrimjer 2.00 % C..067.22. sa 0.O. j(C): j(H): j(O) = o.0. b) nab molekulsku fonnulu.33 %) = 26.067. b) metodom masene spektrometrije odredenaje molarna masa alizarina M "" 240..

9 %.7 %. w(C) = 30.7 %.3 % 18. Koliko procenata aluminija sadrZe ovi prirodni minerali: a) b) spillel MgA1. V(O.13.754IgP.0058: 0. cinkov spinel ZnAh04 5. ZADACI 5. Kako je eksperimentalno utvrdeno cia je stvama molekulska masa 90. Oksid hroma sadrli 68. Pri proizvodnji bakra iz kuprita koji sadrli 64. Izracunajte masene udjele: 5.684 g Na.6 % S. Izracumute masene udjele pojedinih elemenata u ovi!!l.9. R: m(H) = 111 g. 5.10. 85 %ZnS? R: a) 72.382 kg.0058: 0.e dobiti ad-I kg koncentrata cinkove rude koja sadrii aW zcljeza uFe}Oi) b) c) d) e) aluminija u AhO} olova u Pb 30. -heksakarbonil-zeljezo ' 5. e) 92. icljeza u Fc20} live u HgO.i(C) : j(H) : itO) = 1 : 2 : 1 c) R: a) w(Cr) = 23.2. 1.5 %. 5. NaCi empirijsku formulu tog minerala. Koliko ima sumpora u 10 t uglja? J (Ca) :(S) :(0) :(H 0) = 0.1.5 %.0058 dobije se: j(Ca) : irS) : j(O) : i(H. ako je iskoristenje 96 %. b) 52. Koliko se grama Na.02325: 0. te je njena stvama fonnula (CH20h:= C31iQ03. P i 0 nalazi u 4 g Na3P04? R: 1.6 %.08 3206 16 18 0. 49 . yOlikO se kilograma Na nalazi u 1 t NaCl ? R: 393. 372 % 0 i 20.5 % Koliko se bakra moze dobiti prcradom 21 kg rude? R: m(Cu) = 1I.5 %.4. w(O) = 40.) =679 L 5.372 0. d) 69.16 kg. V(H. c) 90.0116 DijeUeniem sa najmanjim brojem tj. Primjer 3. C~ 5.9 %.) = 1357). 5.9 %. . Ernpirijska formula mlijecnc kiseline je ClhO pa zakljuGujemo da bi njena relalivna molekulska masa iznosila Mr = 30. w(Fe) = 28. MaseIlludio sumpora u ugljenuje 3 %.1 kg. w(O) = 43. Empirijska formula rninerala jc: CaS04 ·2 H20.heksakarbonil'hrom Fe(CO).04. 0.12.9 %.325 kPa? R: a) 37.9 % vode. gubilak iznosi 2.74 kg.561 gO. Koliko se moie dobiti zeljeza iz 7. Koliko se litara kisika i vodika moie dobit. karbonilima: a) b) 48 Cr(COlo.6.48 t.6 %.5 % FeC03. Koliko se kilogramf1: Cistog luoma moze dobiti iz 500 kg hromita Cf203 ? R: m = 342. R: m = 2. KoUka se grama namja moze izdvojiti iz 1 kg Na ZS04 ? 1><7 R: m= 324 g.209 J J J 2 40. 5. 5. m(O) = 889 g. I I I I I R: m= 300 kg. Rjdenje: 5.5 t sidenta sa 71.14.6 g. Koliko kg FC304 maze nastati iz 1 kg zeljeza? R: 1.6 % kisika.O) = I : I : 4 : 2.3. 5. IzracUllati empirijsku formulu oksida. pri elektrolizi 1 kg vode ako je iskoristenje potPilllO? Temperaturaje 25°C a pritisak 101.7 %. znaCi cia rnlijecna kiselina sadrii trostruki braj atoma vise.7.186 0.233 : 0. Koliko se cinka mOl. b) 29. w(C) = 32.4 % Cr i 31.4 %. " euzo. Analiza je pokazala cia neki prirodni mineral sadrZi 23.6 % R: m(Zn) = 555.8. 0.11.

CH. 5. 'I I I 5.9%. R: P20.HsN.5 % i 69. Kojaje naiiednostavrnja fonnu.Hs(OH).O i furanu C.62 %. b) 21.3 %.5 %.1 %.27.7 % hlara Cl. R: a) 80 %.25 %.. Uzorak ad 5 g kristaliziranog kadrnij-sulfata pri z.I R: MuO.O. b) nitrogena u piridinu CsHsN i piroiu Cf.7%C. b) antracenu C4H10.7 % C. Odrediti empirijsku formulu fosfor-oksida ako je maseru udio fosfora 44 % i Wisika56 %.24.4 g. propanu C.7 %.4 % bora.6 g.5..7 % H R: CF. c) 25.la h. c) sumpora u tiofenu C 4 H4 S. ·7 H 20.3 % C.8 % icljeza Fe. b) 85.26. b) eti1hlorida CH.O.H.7 % i 20.17. ZADACIIZ ORGANSKE HEMIJE 5.H 1:! i b) benzena C6 H6 _ R: a) 85.0 g.9 %. 5. Freon-12 sadrii ugljik. Mu20.21.. 6. b) 44. 29. 5.1S. NaCi najjednostavniju fonnulujedinjcnja koje sadrii: a) 39. 5.16. R: a) 19.3 %H. 9.·l 0 H.H2 .4% i 58. I 5.25. 33. b) NaC103 .3 6/t) natrija Na i 60.3 % hlora C1 a ostatakje kisik.19.CI.6 % natrija Na. . Izracunaj maseru udio ugljika u: a) 1. c)82. 14.3 %..3 % kisika O. 5.24 g.Na Mjesecu je naden do tada nepoznat mineral koji je dobio naziv anna1ko1it Sastav minerala u masenim udjelima je: 21. b) etena C. fluor i hlor u masenim udjelima:9.H" c) etina (aceti1ena) G.2.0 %. .6 % martgana. Ostatakje kisik. NaCi cmpirijsku formulu.(OH)" b) 1. R: a) NaCI. b) etanola C.0 g.2 g.2 % i 23.2S.20. NapiSite formule ! I I I 5. Koliki je maseru udio vodika u: a) toluenu (meti-benzenu) CJ1sCH). 37. 5.CI.2%H. Koju formulu ima annalkolit? S.17. Analizom sastava oksida mangana ustanovljeno je da postoje dcfinirani oksidi koji sadr±e 77.46 g.agrijavanju izgubi n3 masi 1.3 %.4 % kisika a ostatakje voda. Pri zagrijavanju iz uzorka i.30..29. R: a)75%C. lzracunaj procentni sastav: a) cikloheksana C. Izracunaj masene udje1e ugljikn i vodika u: metanu C~. b) 10.2-etandiolu (eti1en-gliko1u) C 2tL. 7. 5. 6. 5.Izracllllaj maseni udia vodika u: a) nafta1enu C. b) 5. Izracunaj maseru udio: a) kisika u piranu C. 18.idrata ? R: a) 56. R: a) 82.23. c) 92.8'%C. b) 94.H" butanu C 4 H lO . c) hlorbenzena C6H 5Cl ? R: Na. b) 81. R: CdSO. b) 92. 31. b) etil-benzenu C6HS-C2HS7 R: a) 87 %.25%H.5 % magnezija Mg. Koliko ima grarna hlora u 80 g: a) metilh10rida CH3 Cl.3%H 5.88 g. Kolika je masa kisika u 30 g Cistog: a) metanola CBJOH.1 % natrija.3-propantrio1u (glicerolu) C. 5.H40.15.7%. c) 38. 51 . R: a) 6.oHo. NaCi najjednostavniju formolu jedil1jcl1ja koje sadrii 12.BsOH? a) b) c) R: a) 15 g.B.dazi sarno voda.22. S.4 % titana Ti i 31. b) 17. 50 b) 13. 11. Izracunaj maseru udio ugljika i masu ugljika u 7 g: a) etana C 2Ho.

b) alaninu (aminopropanskoj kiselini) C)H 7N0 2 . Empirijska formula nekog spoja Qedil*nja) je CH. b) 31.5.34.37.333 % zeljcza. b) salicilnoj kiselini C7Ii{. b) 0.1917. b) proPal1Skoj kiselini C2H sCOOI-I i butanskoj kiselini C}H7COOH ? 5. Izracunaj dnevl1u porrebti za jodom aka je poznato da se u Ijudskom org<Jluzmu sintetise aka 1 mg tiroksina dncvno (C 15H 11 NO~J~).2 %.514: 0.90 g. c) stearinskoj 1dselini C17 H 35 COOH. b) etil-aminu C2H sNH2 . Hemoglobin sadrii 0. lzracunaj maseni udio nitro gena u ovim aminokiselinama. Koliko grama nitro gena ima u 65 g aminokiseline: a) glicinu (aminoetanskoj kiselini) H2N-CH2 COOH.6 g.3 %.03.5 %.95 g: t) 13. b) benzil-alkohol C6 H sCH 20H? R: a) 17. b) 0. Izracllnaj maseni lidio ugljika u: a) palmilinskoj kiselini C 1sH 31 eOOH. 5. Odredi empirijslm formulu jcdinjenja. IzracWlati relativnu mo1ekulsku masu lizina ako je poznato da molekullizina sadrZi dva atoma nitro gena.05 %.8 % 33. c) fenil-aminu (anilinu) C6HsNlh R: a) 45. triptofanu Cl1H12N202. Mr ~ 145. c) benzaldehidu C 6H sCHO i propononu (acetol1u) (CH)hCO ? 5.38. b) 15. R: a) 26.35.064.44. 5.6 g. 5.7 %. K. 5.7 g.40' 0.333 o/~ j(Fe) ~ 4. c) 15. 52 53 . 8. Citohrom sadrij 0. skrobu (C6H100S)x> fruktozi C6E llO.533 : 0.7 %. b) c) d) glukozi C6H'206.45.3 %. Odredi molekulsku formulu spoja.6 %.33.0 %. b) 34. 12. R: Mr ~ 13110. c) 76.426 % Fe.0.17. 5. Maseni udio nilrogena U serinu iznosi 13.8% R: a) 0. Izracunaj najmanju relativnu molekuIsku masu 5. R: j(N) ~ R: a) 0.133.364. Aka molekul hemoglobina sadr2i 4 atoma zcljcza kolika je relativna molckulska masa hemoglobina ? R: w(Fe) 5.0607: 0. 5.8 %.32. b) mctanalu (formaldehidu) HCHO i etanalu (acetaldehidu) CH:3CHO. 5.2 %. R: leN) ~ 2. weN) ~ 0. b) 0.17 % nirrogena.1 %. c) 51. 8.2 %.40. Lizin sadrZi 19. Izracunajte relativnu lllolekulsku masu serina ako je pomato da u molekulu ima jedan atom nitrogena.nu C"H"NO" e) histidinu C6 H9N3 02.31. Izracunaj rn. R: a) 75 %.U04: 0.494: 0. Kako se odnose maseni udjeli kisika i vodika u: a) saharo:d C12Hn 0 11 . Kako se odnose maseni udjeli kisika u: a) mctanskoj (mravljoj) kiselini HCOOH i etanskoj (sircetnoj) kiselini CH:3COOH.HsCOOH.40.2 g.135.6 %.39.5 g.36.Hg04 ? citollfoma.432 : 0.0 %. i vodika 18. c) 35.066. c) acetilsalicilnoj kise1ini (aspirinu) 0.0566.0.533 (l : 1).2 %. g) 19.8. b) oleinskoj kiselini C 17H 33 COOH. R: a) 13. h) 13.7 %6.062. Analizomje dobiveno daje u ispitivanomjedinjenju maseni udio ugljika 81.10. e) 27.41~ ~ 0. ledna od metoda odrcdivanja molekulske mase proteina je hemijska analiza. MJ ~ 105. c) adeninu C sH sN5 . o lizil1u C6H14Nz02. d) leuc.066.42.1 g. 1.67 mg.? 5. d) 10.2.O.0909. weN) ~ 0. Koliki procenat kisika saddi: a) fenol C6H sOH. Reiativna moiekulska masa spoja je 90.8 %. d) 0. 5.aseni udio nitro gena u: a) metil-aminu CH3 NH z.ako se odnose maseni udjeli vodika u. b) 14. b) 76. R: 0. 11) serinu C3H70 3N ? g) R: a) O.1034. c) 0. Koliki je masenl udio kisika u: a) benwevoj kiselini C. a) dimetil-etru CH3 -O-CH3 i dietiI-etru C2 Hs-O-C2H s. Mr ~ 67000. 0) 0.1 %.12.43. 5.

Kvalitativnom analizom je ustanovljeno da neko organsko jedinjenje sadrZi ugljik i vodik. Neb derivat morfina sadrZi 72.H. Er(CH.00 %.07 %. w(O) = 53.09 %.C. 17.21.66 %. 7. R: C.O. CJl6Ci 5.7 %. 4.52. w(H) = 6. 35 % kisika i 13 % vodika. w(H) = 9. Odredi njegovu empirijsku formulu. Sastav jedinjenja izrazen masenim udjelirna je: w(H) = 2. b) x = I. = 30. b) x = 6. a) odrediti empirijsku formulu jedinjenja.46. Za neko organsko jedinjenje ustanovljeho je da je lahkoisparljiva tecnost i cia daje pozitivllU reakciju sa Fehling-ovim reagensorn. CH b) x= 6.55.CL 5.11 % H.8 % C1.6 %. Anilin ima sastav: 77.51. Neki organski spoj sadrii 52 % ugljika. b) ako je eksperimentalno utHdeno daje relativna rnolekulska masa monosaharida Mr = 180 odredi molekulsku fonnuln. x ~ 6.50. CHoCI. w(CI) = 73 % a) Odredi empiriisku formulu produkta.47.55 % H.55 %. Odrediti: a) empirijsku formulu anilina.ie procentni sastav: w(C) = 25 %.O). b) molekulsku formuln anilina. Gnstina njegove pare prema vazduhu iznosi 3.5.O. R: a) CH. CJl12 06. 5.9 %..53. U nekom organskom jedinjenju maseni uetio ugljika je 23 %. H. Hemijskom analizomje utvrden sastav nekog organskogjedinjenja: 60.70 % C.5 % C: 5.5 glmol odrediti molekulsku fonnulu spoja. a ostatak je War.54 % H. :5. 5. b) ako je eksperimentalno odredena molarna masa jedinjenja M = 78 glmol. R: (HCO.oBlIO. 5.60 %1 N i ostatak je kisik Izracunati njegovu empirijsku formulu.3 %. 16.4 % C.)" x = 2. Hloriranjem benzena dobiva se kristalna supstanca Giji. 54 55 . Koie Je to jedinJenie? R: C. 5. 5. Ako je odrcdena relativna rnolckulska rnasa jedinjenja Mr == 90. a) izraeunati njegm. 15. 5.3 % a ostal0 je vodUc a) odredi empirijsku fonnulujedinjenja.49.. Procentrri sastav nekog monosaharida ie: w(C) ~ 40.3 %.24 %. 7. w(O) = 36.1 % 0. w(O) = 71. odredi empirijsku molekulsku formulu jedinjenja. b) Ako je eksperimentalno nadeno da je molama masajedir\icuja M = 50. b) Mr = 180.48.30 %. vodika 5. R: a) w(H) = 7. w(H) = 2 %. acetaldehid (elanal).1 % N.O. CH3C1. C6R. Izracunati empirijsku fonnulu togjedinjenja. Elemantarnom kvantitativnom analizorn je ustanovljeno da je maseni udio ugljika u jedinjenju 92. Njegov procentni sastav je: w(C) = 54. w(C) = 26. R: w(CI) " 70. b) Ako ie nadeno daie relativna molekulska masa produkala 291 odredi rriolekulsku formulu i predpostavi njegovu strukturno R: a) CHCI.'U empirijsku fonnulu.54. odredi njegovu molekulsku formulu.

nA) Masena koncentracija yeA) sastojka A je odnos mase tog sastojka meA) i zapremine rastvora V: yeA) = meA) .60 gll·O.5 mollL I I Rjdcnjc: . rv1asa natrij-hlorida za priprcmanje rastvora izracunava se prema: y(A) = m.masa rastvaraca. jer je lkg = 1000 g i 1m' = 1000 L m' Primjer 1. m I Primjcr 1. tecne i cvrstc. Za svakodnevni rad najzanimljiviji su vodeni rastvori. m Aka se rastvor sastoji ad jedne rastvorene supstance A u rastvaraeu Banda je maseru mlio: Ona Je brojno jednaka 1~. Rjdcnje: y = 400 m!= 0.3 .41 yfNaCll = 60 gil m(NaCl) -? . i 1 I " £ ' 1 . au hentiji se najcesce koristi i dccimallla jedinica II .odnosno M m(NaOH) = n(NaOH) M(NaOH) = 0. !U(NaCI) =y(NaCl) .a koje se najcesce koristc.6.' U hemiji se najcesce koristi decimalna jedinica -~". M aseni udio w(A) Maseni udio sastojka A je odnos mase tog sastojka meA) i mase svih supstanci u rastvoru m (masa rastvora): w(A) = m(A). V = 300 em' = 0. 56 57 .. mol mol SI JcdlmcaJC . I weAl = meA) m(A)+m(B) gdje je masa rastvora m ~ meA) + m(B). Za sve vrste laboratorijskog fada nliina je poznavati koncentracije rastvora. KONCENTRACIJA RASTVORA Koncentracije su vcliCine koje odreduju sastav neke smjese. jeT se vada najces6e upotrebljava kao rastvarac. Pripremiti 400 ml rastvora NaCl masene koncentracije 60 gil. Pripremiti 300 em:'! rastvora NaOH koliCinske koncentracije 1. Tecne i ¢Vrste smjese nazivamo jos i rastvorima. pri cemu je meA) .5 molll m(NaOH) =? Da bi izracunali potrebnu masu NaOH koristicemo obrazac c(A) = n(A) y' odakle izracunavamo potrebnu kolicinu NaOH: n(NaOH) = e(NaOH)·Y = 1. Kad rdstvora razlikujemo rastvorenu supstancu i rastvarac.45 moL I I Alasena /wncentracija.4 I = 24 g. Definisacemo one fiziCke veliCillc Kojima 5e opisuje koncentracija rastvora.zaPFemina rastvora. .3 I c(NaOH) = 1. Smjese mogu biti gasne.5 mol/l·G.:). I Za izracunavanje mase rastvora m cesta je potrebno znati gustinu rastvora: Kolii'inska koncenlracija erA) KoliCinska koncentracija c(A) sastojka A je odnos kolicine tog sastojka n(A) i zapremine rastvora V: p=-~ m V gdje je V .y .45 mol -40 gil = 18 g: S1 jcdinica je m' k~. . V Iz poznate kolicine izracunavamo masu prema n(A) = meA) .masa rastvorene supstance a m(B) .J I ~ 0.

35 g.01 Jcgl dm Rjc!cnjc: w(KCl) ~ 10 %~ 0. 3 m TabeI. '1' M·V M y(A)~M·c(A) 58 I l 59 .1 .15 g.O) ~ m . --~ e(A) -meA) .2 kg/dIn 3 . KCL Koliko treba odvagati KCl i koliko dodati vade? Gustina rastvoraje 1. 3 'dm m(KCl) =? Preracunavanje jedne vr~te koncentracije u drugu Na osnOvll definicije fizlckih veliCina koje karakterisu koncentraciju rastvora mozemo izvesti izraze koji povezuju jednu VIStu koncentracije sa drugom Prema definiciji mascnog udjela mas3 potrebne soli je: m(KCl) ~ w(KCl)-m. jer je 1 dm' ~ 1 L ~ I I I I Flzicka veliCina Oznaka Defmicija SI jedinica koristi u hemiii masa zapremina gustina molarna masa koliCina supstance masena koncentracija m Y kg g p M neAl yeA) erA) weAl I M y dmI 250 ml ~ 0. amasa rastvora 151.-. Gustina rastvora je 1.0.15g.I m 3 I I g I glmo! mol Mr·g/mol Ill:= '1 m ~ p.!5l ~ lSI. Menzurom treba doliti vodu do 150 m!. gdje je prema: III masa rastvora.5 g.!·l51. Primjer 1. vode (rastvaraea) m(H. I kolicinska koncentracija maseru udio = neAl V mol m3 - mol ! I 1 weAl = m(A) m neimenovan broj p~lOlJcL~!olO1l. Kako mozerno izracunati koliCinsku koncentraciju ako znamo masenu i obratno ? Rjesenje: Masena koneentraeija sastojka A je y = meA) V erA) ~ n(A).SI jcdinica za gustinu je ~.251 m p~V [--~. neAl = meA) M I kg/mol mol yeA) = meA) y erA) ~ m} I f I Frimjer 2.5g~ lS.m(KCI) ~ 136.S g. rnaSll cerna izracunati m ~ p ..2 a najces¢e se koristi decimalna jedinica fl ' Decimalna jedinica koja se najvise Primjer 1.Y II Posto znamo zapreminu rastvora i njegoVll gustinu. a zapremina 250 mt Kolika je masa rastvor3 ? Rjdcnje: p ~ 12 kg. Trcba pripremiti 150 ml 10 % rastvor. a kolicinska Sada izracunavamo masu potrebne soli: rn(KCI)~0..25 1 ~ 300 g.y ~ 1010 gIl·0. V Posta je n(A) ~ meA) to je M . ~ 12001l. Aka je masa soli 15. onda je mas.y ~ 1200 gIl.

I:zxacunati: a) koliCinsku koncentraciju. a gustina 1.SO. g/mol za molamu masu i gil za gustinu. .SO.) ~ m(H.y M ~= P c(NaOC03)~ w(Na.::. Alw se moiarna masa izraiava u glmol onda sc masena koncentracija izraiava u gil.SO.o mozemo iZIaCllnali koliCinsku koncentraciju aka znamo maseni udic i obratno ? Rjcsenjc: Maseni udic je w(A)= --~" gdje je masa rastvora m "" p·Y.CO. p·Y·M .) . Posto je --::::: n 1 n M Y c zamjenom dobijcmo: b) Y(Na.011 w(H.Oll = 18.C03) = 106 glmol·l molJl = 106 gil.SO. weAl ~ c.4 g = 17. e·M Zamjenom dobijemo: weAl ~ meA) . Maseni umo naui}karbonata Nai:03 u rastvoru iZl1.) . Sadaje: weAl == ? eCA) ~ .66 g b) w(A)= yeA) = 80gll ~0076~76% P 1050 g I I ' .t':1_~!n(A).M p.(A)·M p yeA) p Primjer 5. RJe!enje: Y = 10 eml = 0. w = 9.C03 ~? ) a) Primjer 2. m meA) W=--.SO.65 %.0965·1100gil . i kolicinska koncentracija u moIII.1 glem' ~ 1100 gil M= 106 glmol a) c(Na.) M = w(H. odnosno 61 60 .C0 3 )·p _ 0.05 g/cm 3 .96 p ~ 1.0si H.1 gJernJ . m(rastvora) = p. m(rastvora) Koristimo decimalne jedinice: molll za koliCinsku koncentraciju.1. Kolikaje: a) b) koliCinska koncentracija.SO.84 glem' = 1840 gil m(H. Masena kohccntraCija rastYOfa NaOH je 80 gil.65 % ~ 0..05 glem3 = 1050 gil h:i.96 ·18. Razrjeilivanje rastvora Pri razIjedivanju rastvora smanjuje se njegova koncentracija ali koliCina rastvorene supstance prije i pos~ije razrjedivanja ostaje ista: Primjer 4.CO.) = M ·e(Na. K(". Kolika je masa sulfatne kiseline u 10 em3 vodenog rastvora za kojuje maseni udio H2 S0 4 96 %7 Gustina r"stvofaje 1.) ~? Prema definiciji masenog udjela : w(H. mCA) .0965 P ~ 1.y(A) a) 80gll 40 g/mol -2 moll 1 m(H.) = 96 % ~ 0.4 g. maseni udio ? Rjdcnjc: yeA) = 80 gil P = 1.? b) y (Na.y = 1840 gll·O. M 106g/mol Imoill..) ·m(rastvora) = 0. RjeSenje: treba bit! dosljcdan (decimalne jedinice II posljednjoj koloni u tabeli).30 glmol erA) ~ ? Masu rastvora cerna naci iz poznate gustine tj. Primjer 3.84 glem'. gustina u gil.l'v'apumena: Pri izracunavanju sa jcdinicama koje se najvise koriste b) masenu koncentraciju rastvora aka je gustina rastvora 1.

.5 mallI·I.3721 =3. p gdje je m masa rastvora i p gustina rastvora. Kolika je masena koncentracija dobivcnog rastvora ? 3 _ 0..11 . 18.02 molll Da bi nasH koncentraciju poslije razblazivanja. = I dm' = II £2-~ Treba uzeti 0.25 I rash/ora H2 S04 i dOpllniti vodom do 1. odnosno treba sipati vode 1. 0.98 g/mol C2:::.5 -0.44 P = 1.7 ml.02771 = 27.5 0. U 100 ml H2S04 koneentracije 0. c2 ' V 0. ~ C2.342 Izracunati kolicinskll konc_entraciju dobivenog rastvora. U 3 ! vode dodano je 500 g 44 % H 2 S04 cija je gustina 1.0 I = c 2 ' V2 ci _ 0.51 rastvora koncentracije 0. Koliku zapreminu 96 % rastvora sulfatne kiseline gustine 1..3721.25 moll 1. c.25 molll V. c. 'p =6.25 molll doda se 900 m! vode.. 3 mo!1l 0..251.84 3 g/em treba uzeti za pripremu 1 drn] rastvora koncentracije 0. .96.025rnoIl1 M Zaprernina rastvora prije razblaiivanja je V = Primjer 3. treba izracunati kolicinsku koncentraciju prije razblazivanja. = . M 98g/mol Daljeje: 0.5 I C2 VI =7 62 63 .'p 0. 1342g/1 Zaprernina posJije razblaiivanja je: V2 = 3 1+ 0.051.: 96 % = 0.5 moll!. ? "12 =? _w... Kolika je kolicinska koncentracija nastalog rastvora ? V. ' V.'£1 = 500 ml = 0.5 molll ? Rjesenjc: M = 98 glmol WI :.3 molll.05 1 rastvora i dopuniti vodom do 0. Primjer 2. = 3 moll! -v~ =? C2 = 0. g/cm Primjer 4.= 0.5 molll III = VI ~? Rjesenje: 500 g WI = 44 % "" 0..51 3 moll I = 0.: ? b) c.-2= .96 p = 1..84 glem' = 1840 gn V.5 1 tj.0.0 I 0. = 3 moll! = 0.= 100 ml = 0. = . sipati vode 0.. cJ = w.11 1.5 1.5 moIIl ? Rje!enje: In .1840gll_ III c.45 I.05 = 0.251 = 1.3 moll! .~"1802 mo .3 moln V2 = I 5 I C2=--= V2 c. b) 1... = Treba uzeti 0.5! V. = 900 ml + 100ml = 1.342 glcm' = 1342 Jz jednacine Cl VI ::::: C2V2 vidimo da je za iznalaienje pocetne koncentracije VI potrebno poznavati koliCinsku koncentraciju CI: gn M.251. RjeSenje: 0. Koliko mJ ras{vora sulfatne kiseline koliCinske koncentracije 3 mollI i koliko vode treba uzeti za pripremu: aJ 500 ml rastvora koncentracije 0.Primjer 1.3 moll!· 0.'£. II = 0. aJ c.372 I. 500g Zamjenom se dobiJe: V.025 moll I.

= W.36.V. m pV= -RT .0. W2 = 0. Masa mstvoraje m = 973.V(H..38molll·5.66 mol/l = 64.29% .0. Kolika ce biti koliCinska koncentracija dobivenog .36. iste dobijemo: V.c. Zadatak je nepotpun jer je potrebno poznavati gustinu.2629 = 26.adatku je V.21 T=273+27=300K p = 101. Posta je Hel ga~_ njegovu masu moterna izracunati lz -.325 kPa w(HCI) =? 1500 g/l. gdje je m masa rastvora. = 0. gd" UeJe: M y.6 g.38 mallL 63 g/mol Posto I ml sadrZi 20 kapi ondaje zapreminajedne kapi: Zapremina V.5 g/mol 8314 -_J_. I.7 gil. Rjdenje: Da bi primjenili jednaCinu c) V! =. tija je gustin~.5 glem'.00005 I ~ 1 L Zamjenom dobijemo: Maseni udia dobivenog rastvora je : w(HCI) = m(HC!) m C 2 : : :i: : . Posta je gustina vode p = 1000 gil to je masa vode: m(H.94 = 0.O) = p.2 I gasovitog HCl pri temperaturi 27'C i pritisku 101. Jednacine gasnog"stanja: .1 Da bi mogli koristitijednacine C1 Vj ::::: C2V2 izracunacemo: Rastvor treba razrijediti na zaprerninu 18 L Primjer 6. Na 1 I vade dodata je jedna kap 94 % HNO.6g Masa mstvaraje: m = m(H.C2 V:" treba abje koncentracije izraziti kao koliCinske. 973.5 glem' = 1500 gil M = 63 glmol C2 =? 0.._ c . III rna. Ukoliko nisu date podrazumjeva se cia su pribliino iste.21· 36. U 708 ml vode rastvori se 179. S obzirom da su gustine w. = 98g1mol .-. Na koliku zapreminu treba razrijediti 5 dm' 36 % hloridne kiseline HCl da se dobije 10 % rastvor ? pV(HCI)M RT = 101.3721 3.VI _ 22. 64 65 .94 = 22. w.025 molll .C. Kolikije maseni udio dobivenog rastvora? Rjelenje: V(H. - =--::= C. 0. = 5 I.O) = 1000 gil.0. U na!em l..6g = 0. 6.O) + m(HCI).6g Primjer 7.O) = 708 ml = 0. 5 = 18 L P = 1. = 1 1 + 0. moll I. . = M.7081 V(HCI) = 179.3721 066 .7081 = 708 g.. ' V. U ovom slucaju zadatak mozerna rijesiti sarno na ovaj nacin: C Maseni udio rastvora je: .300K .10-3 .325 kPa' 179. =-M W2P2 I w(HC1): 265. molK m(HCI) = 265. 1.325 kPa. m(HCI): Primjer 5. V.lD-'1 V. II - 112. = 94%=0.astvora aka I ml sadrZl 20 kapi? Rje!enje: Iz Cl Vi "" C2 VZ sHjedi: W IPl M V ::: y" 2P2 V odnosno ' M ' w.

66 R: a) 13. ~ b) 240 gil.O) = 500 g .15. U bolnicama se pacijentima poslije operacije intravenski daje rastvor glukoze u kojoj je maseni udio glukoze 5 %.355molil 6. Koliko je NaOH i vode potrebno za pripremu 450 ml 22 % rastvora NaOH Cija gustina iznosi 1. 29. 6.1143 glem 3 . e) 0.8 g.3. eJ 442 gil. Kolika je kolicinska koncentracija rastvora ? R: 1. 6.8 gil. 67 .02 6. kada se 130 g te soli pomijesa sa 370 g vode ? R: 26%. p = 1.12.025 glem'). a maseni udio je 32 %? R: m(rastvara) ~ 11. Gustina 20 % rastvora fosfatne kiseline iznosi 1.) = 3.005 glem'.2.S.41 molll. Koliko u'eba odvagati NaOH za pripremu: a) 500 em} 5 % rastvora gustine 1.24 glem'? R: 122. g. p = 1. c) 300 em' 40 % rastvora gustine 1.O. Treba priprerniti po 21 rastvora kolicinske koncentracije 0.4.9.15 glem': a) NaCl.13 g. b) rastvora koji u 150 g vode sadrzi 3 g KOH ( P = 1. Koliko treba odvagati navedenih soli: a) KMnO" b) K2Cr.13 glem' ? R: m = 1357 R: 50 g.CO.PO" d)RNO. 100 g vQde i 100 g soli. b) 1.27 rnolll. b)H.ZADACI 6.5. 10 grama neke supstance.S2O" . ima u j 0 em' rastYora eija je gustina 1190 gil.16. R: a) 2..109 = 490 g V(H. b) 0. 6. 6.SO" c)H.9 g.5mal/1.171 mol/l.985 glem'.7.1 glem'. 100 g soli.616 molll R: meg/) ~ 0.Koliko grama plavog kamena CUS04·5 H2 0 treba koncentracije 0.73 %.1. 6. b) c=0. 500 g.8 g. Izraeunati masene udjele ovako dobivenih rastvora.83 %. m(H. R: aJ 2. 7.65 g.8. 6.9 g. p = 1.05 moM.949 moili. Izratunajte masene koncentracije ako su maseni udjeli: a) 13 %. U 1000 g 15 % rastvara sali dodano je: aJ b) e) 100 g vode.41 mollI.2 glem'.804 g.Izracunajte kolicinsku koncentraciju rastvora ako je masena koncentracijalOOgll: aJ C.9 g NaOH i 435.05 ·500 g = 25 g. R: a) 26.13. 6.3 6.3 glem'.19 molii.6.O) = 490 ml.6 g vode. c) 1. rastvoreno je u 100 g vode.36 molll. 222. d) 27. 6. R: y ~ w·p(dokazite): a) 143 gil. Izracunaj rnasu glukoze rastvorenu II 500 g rastvora.81 g. Koliko je potrebno KCI i vode za pripremu 720 g 32. b). Izracunaj zapreminu vode u kQjoj se mora rastvariti 10 g natrij-nitrata da bi maseni lldio NaNO} bio 2 %. 6. Gustlna dobivenog rastvora je 0. b) 150 em' 20 % rastvora gustine I. b) 20 %.H.. e) 22. R: m(mstvora) ~ 10 g I 0.41 g.14.1 molll ? pripremu 2 1 rastvora 6. b) 20. 6.O" e) Na. Koliko je potrebno NaOH za pripremu !O I 12 % rastvora gustine 1. j 884 glem'. 6.5 % mstvora KCI ? R: 234 g KCI i 486 g H. m(RNO. Izra¢unati kolicinsku koncentraciju: a) 9 % fizioloskog rastvora NaCI <ija je gustina 1. elja rclativna molekulska ri. Kolika je koli¢inska i roasena koncentracija tog rastvora ? R: 2.msa iznosi 46. R: a)e= 1. Voda je rastvame.OH.3991 glem'. 6. Izracunajte kolicinske koncentracije ako su maseni udjeli 12 % i gustine 1. c) 167. d) 2. b) AgNO" e) FeCI.. . Koliki je maseni udio K. b) 35.17. c) 15. Izracunati koliko grama HNO.0452 g/cm3 .589 molll.64 %.11. d) FeSOdO H20? R:a) 15. e) 43 %.

Mije!anjem 50 emJ etanolai 50 em'vode. Organska bemija 6. Masena koneentracija rastvora gIukoze C.4 %.815 = 81. b) koliCinsku koncentraciju uree.81 mollL 6.21. c) kolicinsku koncentraciju elanola u rastvora.488 L b) masenu koncentraciju. 6.6 em'.5 %.131 glemJ doda se 50 ml vode. ima gustinu 1.8 %. Izracunati: a) kolicinsku kaucentracUu rastvora glukoze. = 132. Koliki je maseni udio KOH u raitvoru koji se dobije mjesanjem 250 g 10 % KOH.HI20 6 je 120 gil.384 = 38.20.1 glem).PO. 6. Izracunati: a) R: Masa rastvorene supstance ostaje nepromjenjena ffi\(A) = m2(A).30 glem'.183L 6.2 moUI doda se 10 g soli Kolika je koncentracija soli ? R: 1. p.11 glem'.21.108=10. ondaje ffi] WI (A) "" Jlll W2(A) ml "" 312. b) masenu koncentraciju.5 % rastvor gustine 1. Koliko ml95 % sulfatne kiseline gustine 1.83 %. = 0.24. Koliko je ml 38 % hloodne kiseline Hel gustine 1. Izracunati maseni udio soli. Koliko je grama 96 % rastvora sulfatne kiseline potrebno uzeti za pripremanje 1 kg 30 % rastvora kiseline koja se upotrebljava za punjenje akumulatora ? =0. a gustina rastvora 1. e) e = 10. e = O. maseni udio saharoze u rastvoru. KoUka je zapreminska koncentracija etanola u rastvoru ? R: Z'preminska koncentracija se definise kao odnos zapremine sastojka i zapremine uzorka. Koliko m1 10 % rastvora Na2C03 gustina 1. R: a) y = M·e = 978 gil. 6. KoUka je gustina dobivenog rastvora? R: V.22.1 molll ? 6. b) w=1. V. U 100 Illi castvora Na. O'(etanola) = 6. Y= 500 gil.54 %.29. 6.87 moUI.NCONH.26.095 glem'. R: w = 0. dobije se 96. w.25. R: 42 mL 6.11. Izracunati rnaseni udio i kolicinsku koncentraciju dobivenog rastvora. R: a) 3. V(e tanola) 50em' 0518 . 150 ml vode i 10 g KOH? R: 8. koneentraciJe 1.06 %.071. b) maseru udio glukoze u rastvoru. b) 20. 3 Gustina vode je 1 g/cm . =0. 68 69 .i7S molll. Do koje zaprenrine je potrebno razblaiiti 500 ml 20 % rastvora NaCI.75 g uree H. = 9 %.8%. U 250 g 5 % rastvora Na.6 mL 6.2 g/cm 3.5 g. R: a) w = 0. b) V = 0. Izracun. m = 200 g.1 glmJ je potrebno za pripremu 500 ml Na2CO) kolicinske koncentracije 0.5 em3 vodenog rastvora etanola.31. na temperaturi 20"C.44 ml 6. u 70 g vode. Ako su mase rastvora prije razblazivanja ffi! i ml. V 96.23.029 glem' ? R: 2.30. R: a) e =1M R:0.839 glem' treba za popremu 740 ml rastvora ko_ncentracije 1 moIIl ? R: 41.6 ern'. p 6. Rastvor saharoze C2HnOll ima koHCinsku koncentraciju 0.CO.19 glem' potrebno da se dobije 1 I rastvora koncentracije 2 moIIl ? R: 161. gustine 1. Koliku zapreminu 36 % rastvora Hel treba uzeti za pripremu 1 dm3 rastvora koncentracije 2 moUl? Gustina pocetnog rastvoraje 1.li: a) maseni udio uree u rastvoru.667 moll!. U 150 g 12 % NaOH gustine 1.6. = 1. Rastvor sadrn 0. b) 50gsoli.35 moll! i gustinu 1.28. Rastvor 50 g etanoIa u 80 g CCI.0106 = 1.151 glem' da bi se dobio 4. P 6.5em' Zapreminska koneenJracija etanola je 51.32.18.57 %. Izracunati: a) maseru umo etanola u rastvoru. b) w = 1..19. = 182. b) V = 0. doda se: a) 100 g vode.

R: III Z 7.'oj jednacini navode se svi reaktanti j produkti.ie nastao jedan molekul vade.. Bojni otrov fozgen djeluje na organizarn preko organa za. Kolika je kolicinska i masena koncentracija albumina ? 7. te 10 m visine t U ispravno napisanoj hernijskoj jednacini bro. Svaki molekul vode sastoji se od dva atoma vodika. Na primjer ujednacini hemijske reakc:ije: 2 KOH + H2 S04 -+ K2SO. HEMlJSKE JEDNACINE.33. U jednacini je zadovoljen usl<2Y.· Broj atoma vodika s ljeve i desne strane je cetiri. 70 71 .j svai{e vrste atoma na obje stranc jc jednak Zbog toga se uz fonnu!u piSu 'koefic~jenti taka da broj atoma svakog elementa na strani reaktanata bude jcdnak broju atoma na stram produkata. disanje u koncentraciji y "" 4. a produkti s desne stranc strelice.-> 2 H20.84'10'~ moll!. vodika i smnpora na lijevoj i desnoj stram jedmlcine mora biti jednak (provjeritc !). Rjesenjc: Jednacina reakcije s nepoznatim koeficijentima je: a H2 + b O2-> c H20. a produkti 511 kalij-sulfat i voda. Koliko grama fozgena 6e stvoriti kontaminiranu 3 atmosferu u ucionici zapremine 100 m . Zbir atoma kalija. Zapremina 200 m duiine i 200 m sirine. Za vodu cerna uzeti cia je koeficijent c ::::: 1.lednacine hemlfskih reakcija pn'kazuju samo hantilalivl1e odnose meau brojel'ima jedinhl reaktanata i produkato R: c~ 2. + 0-. Dva rnoleku!a vodika i jedan molekul kisika daje dva rnolekula vode. y~ 19. kisika. Aka je kancentracija (opasna po fivot) 1. + 2 H20 reaktaTIti su kalij-hidroksid i sulfatna kisclina. lH2 + . Jedan molekul vade sadrii jedan a10m kisika. koliku zapreminu maze da zatruje ta koliCina sarina? R: V = 406250 rn 3. .35.6 gil. -+ I H20. U alrnosfemje isparil0 6. te je a = I. Pri pis. Reaktanti se obieno pi5U sa lijevc strane. 6..6.34. Napisati hemijsku jednacinu.98 g a1bumina. REDOKS-JEDNACINE HEMIJSKE JEDNACINE Hemijska reakcija se moze prikazati hemijskom jednaCinom.0. 2 1 Zelimo Ii da u jednacini koeficijenti budu cijeli brojevi. sto znaCi da . Primjer 1. te je b = 112. U tah.'mju hemijskih jcdnaCina obieno se vodi racuna 0 tome da koeficijenti uz fonnulu budu cijeli hrojevi.5 kg sanna (nervni bojni otrov). a braj atoma kisilill dV3.o sta!nosti brojg atoma svake vrstc. Dva molekula KOH i jedan molckul sulfatne kiseIine daju jedan molekul kalij-sulfata i dva molckula vodc. 6.2 g. Jednacinu hemijske reakcije piSemo'. Relativna molekulska masa albumina je 69000. Za r0egovo nastajanje potrebno je dva atoma vodika a ona su saddana u jednoj moJekuli vodika H2. onda cerna citavu jednacinu pomnaziti sa 2. U 50 ml krvne plazme nadeno je 0.10-5 kg/m3 .6·10·5kglm 3. Voda nastaje od vodika i kisika. StreUce pokazuju da hem(jske jednaCine nisu isto sto i jednacine s jizickim I'elic'inama Ie zato znakovf plus i minus nemajU uobicajeno znacenje iz matematike .. te dobivamo: 2H. a to jc paIa mo1ckule kisika.

Oksidacioni broj pokazuje stanje atoma u nekom spoju. Otpustanje elektrona zove se oksidacija. Danas je pojam oksidacije i redukcije pro!iren i lemelji se na izmjeni eloktrona: OI<Sidacija je proces o\pustanja elektrona. Broj primljenih elektrona jednak je broju otpustenih elektrona. Kisik se reducirao. Na CI. Rjdcnjc: Jednacina reakcije S opstim koeficijentima je: Neka je koeficijent uz amonijak c "" 1. Na primjer: (+1) (+1) (+1) H NO" C H 4. 4) Zbir oksidacionih brQjeva u molekuli je jednak null. U nasem primjeru kisik .Prlmjer 2. Supstanca koja prima elektrone i tako se reducira naziva se oksidaciono sredstvo. te je b := Y. Ca 0. a atom kisika je primio ta dva elektrona. OKSIDACIONI BROJ VaJencija elementa u jonskim spojevima odredena je brojem otpustenih iii primljenih elektrona.O.HZ. a reakcija uilj'eva reakcq'a redukcije. H. P4 2) Oksidacioni broj kisil<a u spojevima je -2 (izuzev u pereksidima -1). Medutim. Kisik prima dva elektrona: 0+2e->O'-. Radi jednostavnosti dat je pn'mjer sa atomarnim kisilwm. U nasem primjeru magnezij je redukciono sredstvo. a redukcija je proces primanja cleldrona. u gornjoj reakciji magnezij otpusta dva elektrona: > Oksidacioni brej vodil<a u spojevimaje +1 (osim u melalnim ltidridima. a oksidacioni broj hIora -1 (Zo5lo?). koristimo se pojmom oi<sidacionog broja To je opstiji . Pojam oksidacije i redukcije objasnit 6e~no na primjem sagorijevanja magnezija: Mg+O Prema stamj definicifi reakcija udesno je reakcija oksidacije.-I). a koje izraiavamo brojem elei<trona kojim pojedini atomi uceslvuju u vezi. Sada mozemo pisati: Primanje elektrona je redukcija. mada je sagorijevanje magnezija reakcfja s molekulamim kisikom.02. Valencija elementa s kovalentnom vezom odredena je brojem zajednickih elektronskih parova koji atom tog elementa gradi s atomom drugih elemenata.pojam oct valencije jer ne zavisi od vrsle veze.:. -+ 2 NH.5 = 3/2. Jedan molekuI arnonijaka sadrii jedan atom nitrogena a to je paia molekula nitrogena.. a pod redukcijom reakcije oduzimanja kisika.. kod sastavljanja hemijskih jedinjenja redoks-reakcija. Za odredivanje oksidacionog broja potrebno je znati nekoliko pravila: 1) Atomi i molekuli u e1ementarnom stanju irnaju oksidacioni brej nula (0). Na primjer: (-2) (-2) (-2) H. 72 . Na primjer: 0000000 AI.He. teje a. ·U gomjem primjeru atom rnagnezijaje otpustio dva elektrona. Supstanca koja otpusta elektrone i taka se oksidira naziva se redukciono sredstvo. a atomi koji primaju elektrone. Broj atoma vodika i nitrogena)e jednak s obje strane joonacine. CU. Tri atoma vodika sadrle se u jednom i po rnolekulu vodika. Prema savremenorn tumacenju. (+l)H) Da bi dobili cje1obrojne koeficijente citavu jednacinu umotimo sa dva i dobivamo: 3 Hz + N. Reakcije kod kojih dolazi do premjestanja elektrona s jednog atoma na drugi nazivaju se redokswreakcije. imaju negativan oksidacioni broj. Fe. Provjerite! OKSIDACIJA I REDUKLlJA Nekad su se pod oksidacijom podraznmijeva1c reakcije sa kisikom. Oksidacioni broj se pise iznad simbola elementa i to prvo predznak naboja. Alomi koji otpustaju elektrone imaju pozitivan oksidacioni broj. Na primjer kod natrij-hlorida oksidacioni broj natrija je +1. redan molekul amonijaka sadrZi tri atoma vodika. a zatim brej. 0.::: 1. Magnezij se oksidirao. S 0 3) 2 .Ie oksidaciono s~dstvo. Napisati jednacinu sinteze amonijaka koji nastaje spajanjem mo1eku1a vodika i azota (nitrogena).

rcdukcijom (primanjem elektrona) oksidacioni broj se smanjuje. Alwninij se oksidirao a kisik rcducirao: o AI--+ AI3+ +3e. a supsranca koja se reducira oksidaciono sredstvo. x . x=o CO. Kalcij je redukciono sredstvo. 2x+4(+I)=0.: CH4. te jednaCina ne predslav Ija redoks-reakciju. x=-4 x=-3 / C2H6.Ie daslo do promjena oksidacionih brojeva. CO. aq-vadeni rastvor. I Primjer 2.)(-1) 0 Zn+2 H CI-+Zn CI. te dobivamo: 4AI-+ 4Ae+ + 12 e30. 2x+6(+I)=0..flo.) --+ AI. Posta je zbir oksidacianih brojeva u molekuli jednak nuli.·1 U jednacirri nije doslo do prornjene oksidacionag broja. x=4 + 02(.. Napisa.--t20 2. a !ita redukciono sredstvo? ~L 2Ca{s) + 02{g) -+ 2CaO(s) b) c) Zn(s) -I- 2 HCI(aq)"---.H" CH. RjeScnjc: :-. a drugu sa 3. x x . Oksidacioni broj alurninija u spoju sa kisikom nasli sma na osnovu poznatih pravila (Provjerite !). +1 o (+1)(-1) (+:'.O. Supstanca (tvat) koja se oksidira naziva se redukciollo sredstvo. Nepoznati oksidacioni broj sumpora obiljciicemo sa x: (+1) :«-2) H2S0. a vodik reducirao. C2H" +1 x=-2 x=-1 Rijesi jednacinu koja prikazuje redoksNreakciju aluminija i C.alcij jednak je broju e1ektrona koje primi kisik. Kad redoks-reakcija dolazi do promjene oksidacionog broja.evrsto.Primjer 1. Hemijska jednacina predstavlja redaks-reakciju jer .: 12 e --> 4 AI" +6 0"+ 12 e Primjer 1. Rjescnjc: Oznake uz formule predstavljaju agregatna stanja (vim poglavlje 12): s. Cilj namje da odredirno odgovarajuce koeficijente iz fonnule u ovoj redoks-reakciji.) x+(-2)=0.2-) i ne treba mijdati sa pisanjem oksidacionih brojeva. 1. b) Primjer 2. Kisik reducira jer je primio dva elektrona. +H2..R" C. To su jednaCine u kojirna dolazi do promjene oksidacionih brojeva. o 0 (t2) (-2) a) 2Ca+O'. Da ponovimo: Oksidacijom (otpustanjem elektrona) oksidacioni broj se poveeava. lx+2(+1)=O. redukciono sredstvo a vodik oksidaciono sredstvo (+1) (+5j(-2) (+1)(-1) (+I)H) (+1)(+5)(-2) ova je redoksNreakcija. Koje od sljedeeih hemijskih jednacina plikazuju jednaCine redoks~reakcija? Staje U Itiima oksidaciono. Broj elektrona koje otpusti r. anda moierno pisati jednacinu: 2(+I)+x+4(-2)=0. CO. Cink je c) Ag N 0.-->60 2 Parcijalne jednacine saberemo: 4 AI +30./·3 Naboj jona pisemo u gomjem desnom uglu (3 +." ZnCh(s) + H2(g) AgN0 3 (aq) + HCl.a kisik oksidaciona srcdstvo. +12e.teena. Koliki je oksidacioni broj sumpora u sulfatnoj kiselini? Rjdcnje: Na osnovu navedenih pravila znama oksidacione brojeve kisika i vodika. JEDNACINE REDOKS-RE4KCI. eink se oksidirao.:.H2. Izracunajte oksidacione brojeve ugljika u slijedeCim spojevima: CH" C.-1 x+4(+I)=0.(aq) -+ AgCl(s) + HN03(aq) 75 74 . x+2(+I)+(-2)=0. C02. x=2 x+2(-2)=0.t cerna parcijalne jednacine oksidacije i rcdukcije. Oksidacioni braj sumpora u sulfatnoj kiselini je +6.I4. Da bi izjednacili broj e1ektrona. x +1 -2 CH20. C. 0 3 .--+2Ca O. g-gasovita./·4 o 02 +4e.. kisika. Osnovni zahtjev pri pisanju heroijskih jednacina redoks-reakcija je da broj elektrona kojc otpusta redukciono srcdstvo bude jednak brojn elektrona koje prima oksidaciono sredstvo. prvu jednacinu mnoiima sa 4. x=6. + H CI --> Ag CI + H N 0. x ·2 Rjesenje: Napisacemo hemijsku reakciju bez odgovaraju6ih koeficijenata uz formrue (neizjednacenajednaCina): o 0 (+3) (-2) AI(. Kaleij oksidira jer je otpustio dva eJektrona. Promjena oksidacionog broja jednaka je broju otpustenih odnosllo pn"mfjenih elektrona.

Konacnajednacina (izjednacenajednacina) je: 4 Al + 3 0, -> 2 Al,O,.
Primjer 3. Uravnoteziti redoks-jednaCinu koja prikazuje rastvaranje bakra u koncentrovanoj nitratnoj kiselini, pri cernu su produkti reakcije: bakar(II)-nitrat, nitrogen(IV)-oksid i voda: o (+!){+5)(-2) (+2) (+5)(-2) (+4)(-2) Cu+ H NO, .... Cu(N 0,), + N 0 +H,O.
Rjcknjc: Oksidacione brojeve nitrogena u nitratnaj kiselini i nitragen(IV)aksidu odredili sma na asnovu poznatih pravila (Provjerite!). Potrebno je odrediti stehiometrijske koeficijenle. Jednacinu cerna napisati u disociranom obliku (vidi poglavlje 91)

R: a) a ~ 2, b ~ 1, c ~ 1; b) a ~ 4, b ~ 3, c ~ 2; c) a ~ 1, b ~ 2, c ~ 1, d ~ 2; d) a ~ 1, b ~ 712, c ~ 2, d ~ 3; e) a ~ I, b ~ 3, c ~ 2, d ~ 2; f) a ~ I, b ~ 512, c~2, d~ 1; g) a ~ 1, b ~ 1312, c ~ 4, d ~ 5.
7.2. Odredi stehiometrijske koeficijente u sljedeCim jednacinama otapanja metala kiselinarna:
II

aJ aZn + bHCI -> cZnCI, + dH,
b)
c) d)
0)

aZn + bH2S04 -')- cZnS04 + dH2 aAI + bHCI .... cAICr, + dH, aAI + bH,SO, -> cAI,(SO,h + dH, aMg +tH,PO, -+ cMg3(PO,h + dH,
b) a ~ 1, b ~ L c ~ 1, d ~ 1;

R: a) a ~ I, b ~ 2, c ~ 1, d ~ 1; c) a~2, b~6,c~2,d~J: e)a~3, b~2, c~ 1, d~3.

d)

a~2, b~l, c~l, d~3;

Cu + W + NO; .... Cu'+ + 2 NO; + NO, + H,O.

Parcijalne jednaCine oksidacije i redukcije su:
Cu .... Cu'+ + 2e'
(+5) ("1"4)

7.3. a) b) c)

lzjednaci·hemijsku jednaciuu reak.cije oksida sa vodom:
a.lv!gO + bH,O -> cMg(OHh aCO, + H,O.., cH,CO, aSO, + bH,O -> cH,S04

NO, +2H+ +e' -> NO, +H,O/'2 Da bi izjednacili broj elektrona pomnozit cemo drugu jednaCinu sa dva, a

R: Svi koeficijentijednaki sujedinici.
7.4. IzjednaCiti hemijske jednacine neutralizacije kiselina sa natrij-hidroksidom: a) aHCI + tNaOH -> cNaCI + dH,O

zatim ih saberemo:
(+5) (+4)

Cu+2 N 0, +4H+ +2e' .... Cu'+ +2 N 0, +2H,O+2e' U redoks reakciji dvije nitratne grope se reduciraju u nitrogen(lV)'oksid, a dvije nitratne grope su potrebne da bi nastao spoj Cu(NO,),: Cu + 4 HNO, ,-> Cu'+ + 2 NO:; +2 NO, + 2 H,O. U molekulskom obIikujednacinaje: Cu + 4 HNO, .... Cu(NO,h + 2 NO, + 2 H,O.

b) c)

aH,S04+ bNaOH -} cNa,SO, + H,O aH,PO, + bNaOH -> cNa,PO, + dH,O

R: a) a ~ 1, b = I, c = 1, d ~ 1 b) a ~ 1, b = 2, c ~ 1, d ~ 2 c)a= 1, b=3, c~ 1, d~3. 7.5. Uravnoteiiti sljedecc hemijske .jednaCine: a) aFC 2S3 + b02 -} CS02 + dFC 2 03 b) aFe 203 + bCO -> cFe + 'dCO, c) aPbS +bPbO -> cPh + dSO, d) aSiO, + bMg -> cMgO + dSi, R: a) a = 1, b ~ 912, c ~ 3, d = 1; b) F 1, b = 3, c ~ 2, d ~ 3; c) a~ 1, b~2, c=3, d~ 1; d) a ~ 1, b= 2, c ~ 2, d = 1.
7.6 Odrediti oksidacione brojeve hlora u:

ZADACI
7.1 Odrediti stehiometrijske koeficijente u sljedecimjednacinama sagorijevanja: a) aMg + bO, -> cMgO b) aAI + bO' .... cAl,o, c) aCB: 4 + bO, -> cCO, + dH,O d) aC,H. + bO, -> cCo, + dH,O 0) ,aC,tL,+ bO, -> cCO," dH,O f) aC,H, + bO, -> cCO, dH,O g) C4H,o+bO, .... cCO,+dH,O

Cl" HCI, HCIO, HCIO,.
R: 0,-1,+1,+7.

+

76

77

7.7. Odrediti oksidacione brojeve sumpora u:

S" H,S, SO" H,S03, S03, H,SO,.
R: 0, -2, +4, +4, +6, +6.
7.8. Odrediti oksidacione brojeve nitrogena u:

N2, NH3, NH"OH, NO, HNO" N02, HN03.
R: O. -3, -3, +2, +3, +4, +5. 7.9. Odrediti oksidacione brojeve ugljika u:

R: Oksido-redukcione reakcije su pod a, c, e i f. oksidans reducens a) Br, H2 c) H2 Na e) Cu Fe f) H 2S04 Cu.
7.14. UravnoteZiti sljedece hemijske jednacine:
a) b)

CIL, CH30H, C,H 120 6, HCOOH, CO,
R: -4, -2, 0, +2, +4.
7,10, Kolikije oksidacioni broj:

H,S + J -> HJ + S, H,SO, + Mg -> MgSO, + H2, c) Cl, + H,O + H,S -> HCI + H2 SO, d) FeCI, + H,S -> FeCI, + S + HCI e) NH3 + O2 -+ H20 + N2 . R:

a)
b)
c)

hlora u C1 i C10",
nitrogena uNO; i NO;
sumpora uS 2• i SO ~- ?

H,S + J,--> 2 Hl + S, . b) H,SO, + Mg -> MgSO, + H" c) CI, + H,S + 4 H20 -> 8 Hel + H2SO" d) 2 FeCl3 + H,S --> 2 FeCI, + S + 2 HCI, e) 4 NH3 + 3 0, --+ 6 H20+2 N2.
a)

R: a) x:=: -1; x

+ 1(-2);;;;: -1,

x::::: +1. Zbir oksidacionih brojeva jednak je naboju

jona. b) x+2(-2)=-I,x=+3; x+3(-2)=-1, x=+5. c) x=-2; x+ 4(-2) =-2, x=+6.
7.11. Odrediti oksidacioni broj.hroma u sljedeCimjedinjenjima:

K,CrO" K,Cr,O" Cr,03, Cr2(SO,h
R: +6, +6, +3, +3.

.

7.12. Koji ce se clementi reducirati a koji oksidirati U ovim reakcijama: a) CaC03 --+ CaO + CO" b) Fc30, + 4H2 --+ 3Fe + 4H20, c) H,SO, + 2 KOH -> K,SO, + 2 H,O, d) MoO, + 4 HCl -> MnCl,+ CI, + 2 H,O.

R: a) nijedan,

b) Fe(red), H(ox),

c) nijedan,

d) Mn

7,13, KaJe su od sljedeCih rcakciJa oksido-redukcione? a) H2 + Br2 -+ 2HBr,

b) CaC03 --+ CaO + CO, c) 2 Na + 2 H2 0 -> 2 NaOH + H" d) CaO + H,O --+ Ca(OH)" e) Fe + CuSO, -> FeSO, + Cu, f) Cu + 2 H,S04 --+ CuSO, + SO, + 2 H,O.

78

79

8. IZRACUNAVANJE POMO(;UHEMIJSKIH JEDNAC7NA

m(H,S04) ~ M(H,S04)

meSO,) ~ M(SO,)

98 15 kg = 22,97 kg. 64

U gornjoj jednaCini umjesto molamih masa uneseni su podaci za relativne molekulske mase jer se molamc mase oclnose kao rclativne molekulske mase:

M, . Me = Mr, : Mr,.
IedrraCina hcmijske reakcije omogucava izracuORvanje broja i koliCine jedinki (molekula, atoma, jona) u hemijskoj reakciji.

Primjer 2. Glavni prDces koji teee u visokoj peel izrazen je zbimom

Ako imamo hcmijsku reakciju:
aA +bB -+cC +dD

jednacinom:
Fe,03 + 3 CO ..-, 2 Fe + 3 CO,.
Nab:

andaje odnos brojajeclinki i broja molova (kolicine):

a)
b)

broj molekula FC20) potrebnih da nastane 100 atoma zeljeza Fe,
braj molova FC203 potrebnih da nastane 25 lIlolova Fc,

--~

Nb N,

"-"n
~

b

c)

bra) kilogram. Fe,03 potrebnih da naslane lOa kg z.eljeza.

a
c

Rjesenjc:
a) )'I(Fe) ~ 100

Nc = n, N, n,

N(Fe,O,)

-?

a
NINA) te stoga vaze

1z jednacine hemijske reakcije saznajemo da se iz jednog molekula FC20}
dobivaju dva aloma zcljezJ. Prema tome odnos broja jcdinki (atoma) ieljeza prema brojn jedinki (moiekula) Fe203 je:
:=;

gdje su a, b, C i d koeficijenti u jednaCini. KoliCina jedinki proporcionalna je braju jedinki (n

gore navedeni odnosi. Odnos koliCine jedinki koje ucestvuju u nekoj hemijskoj rcakciji jednak je odnosu njihovih koeticijenata u jetinacini te reakcije.

N(Fe) N(Fe 2 0 ) 3
N(Fe)
~ ~

l'

2

odnosno:

2N(Fe,o,).

Primjer 1. Izrdcunajtc masu Ciste H2S0 4 koja nastaje reakcijorn vode i S03 ako je masa SO, 15 kg. .
Rjesenje: meSO,) ~ 15 kg m(H,S04) -? JednaCina reakcije je:

Posloje N(Fe)

100, loje
3)=-~) 0 .

N(Fe,
b)

°

100_ 2

illJ''21 ~ 25
n(Fe20 ,) ~ ?

SO, + H,O -> H2S04
Odnos koliCinajedinkijednakje odnosu kocficijenata u hemijskoj reakeiji:

n(H,S04) n(SO,)

Broj jedinki se odnosi kao broj molova: n(Fe) 2 n(Fe,O,) l' n(Fe) 25 n(Fe-0 3 ) ~ - - = - ~ 12,5 mol. , 2 2
c)

I'

m(Fe)

m(H 2 S0 4) meSO,) M(H,S04) ~ M(SO-;J'

~ lOa kg m(Fe 2 03) -?

Posto je: n(Fe) .

cc

m(Fe) M(Fe)

i

80

81

-+ CO..) = 2 n(N.314 J/mo!K·283K -12 0 78! .4 L PY = IlRT. m(Fe 203) M(Fe.---n-- .) Mr(O.aprcminu vodika koja nastaje reakcijom cinka sa 20 molova He1 pri nonnalnim usJovim~ Vm "" 22.) ~ ? Y(H.7mOl.. P ~ L3 bar ~ 1. premajednacirri. Y(H ) Ym m(Fe .) = 2·35.) 32 m(02) ~ m(C).3 bar. Izracunajte zaprerninu amonijaka koji nastqje od 1 kg azota pri Primjer 3._ .SO..'. _llRT _ 71. .): lOOOg_~. + H. M(C) 12' n(NR..). Jecinacina reakcije je: C +0.) adnosno M(O. RjeScnje: mCH.): '/ 'Prema semi dobivanja kiselinc vidimo cia je: 82 I 83 ".7 mol ~ 71.4 lImoL ntH.) m(O.) .... Izrafunati masu kisika potrebnu 1..j. JednaCina reakcije je: N2 + 3 H2 --+ 2 NH3 RjeScnje: m(N 2 ) = 1 kg = 1000 g._ . i nrC) ~ m(C).03) 2M(Fe) 100 kg ·159.Sl). iz: 'Primjer 4.) m(C) ~ M(C) ~ Ar(C) .a potpuno sagorijevanje 10 kg ugljika. Primjer 5. . temperaturi lODe i pritisku ]. ~ 10 kg.l = 1 kg m(FeS.43 mo!·8.n(H. .7 2·55. Amonijak mozemo srnatniti idealnim gasom ie je 11"iegova zapremina. td).je: n(Hel) "" -~-:= 2. Cink reaguje sa hloridnom kiselinom dajuCi vodik.5.43 mol.1 .~ 26 ?kg.Y. T ~ 273 + 10 : 283 K.ondaje . 'p 130 kPa Primjer 6. FeS2 B 2 H.l: 10 kg m(O. prema jednacini: Zn + 2 HC! -> ZoCI.) ~ m(O.). .85 142. Koja koliCina pirita FeS: daje 1 kg sulfatne kiseline ? Doblvanje kiseline se moze predstaviti u yidu seme: RjeScnjc: n(HCI) ~ 20 mol Y m ~ 22. IzraCtU1ajte broj molova i z.9 kg. M(N. n(H. Posta je n(N.) ~_ n(C) I Y(Nl-U -? Posto je n(O.): ? nCO. Rjesenjc: m(CO. ~--~= n(HCI) 2 20 mol .. to je : M(O.= 1 0 moL 2 2M(Fe) ..)~..]0 5 Pa = 130 kPa.). odnosno: to je: Posto Je n(H 2 ) ~ _~2~. jednaka: \(NH-)-~- .. ° ): 3 fi(Fe)· M(Fe.03) m(Fe) .m(N.) ~ ? Odnos kolicina.) M(C) Prerna jednacini je: n(NR.) 28g/mol M(O.

) ~ V ill 3m(ZnO) = 22. n(H 2 S0 4 ) n(KOH)-~ 2' n(KOH) 2 ' 2 Posto je:' 2M(ZnO) n(H 2 S0 4 ) ~ Vm = 22.81.Na2S04 + 2 H20. ~ K2 S04 + 2 H.Oe.SO.. Koliko grama NaOH treba uzeti za neutralimciju 49 grama sulfalne kiseline ? Rjdcuje: mill2~Q41 = m(NaOH) ~ 41£ H2S0~. Dalje je: m(ZnS) _ m(ZnO) M(ZnS) .) .61 kg.05 l.41.H2-) n(H 2 S0 4 ) = ~ = 2.3. c(KOHl ~ 1 molll c(H2 S04 ) Cs m(ZnS)~lkg97. ~-2.) M(FeS 2 ) m(H. Dalje je: . V(KOH) = 50 ml = 0. 0) RjeSenjc: M(ZnO).41/mol.1000 g 2M(ZnO) 2.:. n(H 2 S0 4 ) 2 .4 b) !ll(ZnOl ~ ikg V(H2 S04) =? ~? H2S04 + 2 KOH n(O.n(H 2 S0 4 ) R _ lLeS_ ) _ ( 2' odnosno v ~ Vm .r::CFeS .8 t . ~ 1 kg m(ZnS)" ? .S04) .S04) M(NaOH) ~ M(H. cia se dobije 1 kg ZnO? _n.(N:-a. a) b) koliko jc potrebllo sfalerita da se dobije 1 kg ZnO. to je..M(ZnO) .O.4 ~1. -2ZnO+ 2302 ."~ n(ZnO) 2 n(ZnS) 2 ~ m(NaOH) 2m(H.ciji nastajc Yoda" 2 NaOH + H2 S04 .. Primjcr 9.98 Primjer 8.J96kg. ~ 0. Koliko rnl sulfatne kiseline kOl1centra_cije 0. Pri Primjcr 7.) 40 o /mol·2·49 g m(NaOH) ~ -----'''''' 2 ' " b M(H 2S0 4 ) 98 g/mol = 40 g. Aka se sfalcrit grije na zraku on preJazi u cink-oksid prerna jcdnaCini: 2ZnS+JO. 1 n(NaOE) ~ 2 n(H2 S04 ). 120 1 kg. 81.nCO.5 molll treba za neutralizaciju 50 mi KOH koncentracije 1 11101/1 ? lzracunaj koncenlIaciju nastale soli. 2m(H SO. ~? m(FeS.) .S04) odnosno 2M(H. Ireba uapisati reakciju neutralizacije baze NaOH i kise!ine ncutralizn.. 84 85 .4 glmol 412. l' ' n(ZnS) ~ n(ZnO) M(NaOH).5 molll. Koliko je potrebno litara kisika pri nonnallum uslovima.) ~ 3n(ZnO) ~ 3mEnO) . Rjesenje: ~ 0.

051·= 0..31 = 0.1.. Fosfor se u telmici dobiva po jednaCini: n(H2S04) = n(BaS04). ~ 49"' -.75 kPa. ? Reakciona jednaCina je: C5H. .)-VCHzS04) = 0.-S(l.051 2·0.Jijeno je 23.). ~ n(K2S0~ 2 C.e je: e(K SO ) = 2 4 0.xeakcije (ms) i teoretski potre.S04) m(H 2 S0 4 ) d' .78g 233.' .3 I ugljik(lV)-oksida na temperaturi 308 K i pritisku 94. 8. (mr) .HiOH + 2 CO 2 n(K.. 0.) = n(H.4 kg fosfoTa. 8.153 mol = 0.314 J/mo1K·308K ' . g ve.S04) = c(H..025 moL Koncentracija fig! glu..3 1 T= 308 K P = 94. m(H 2 S0 4 ) m(BaS0 4 ) = Ako se iz 77 kg trikalcij-fosfata dobije 12. Ca3(P04h + 3 SiO.1e masa rastvora (m) poznata m Primjer 12.307 mol.5 molll ·().Posioje n= cY.025 mol = 25 moliL 0.3 g w(H 2S0 4) = ? 0. V".3 .3g~=9. Reakcijom alkoholnog vTenja ad 250 ml rastvora glukoze nastaje 8.05 L V(CO z) . ./0.) = 77 kg mfPJ= 12 4 kg 1(P) = ? lskoristenje hemijske reakcije je Ganos stvarne mase produkat3. Rjesenjc: m=200g. RjeScnjc: V(H SO 4) = c(KOH)· V(KOH) 2 2·c(H. _ .11 ' ° Cgl = . Izracunati kolicinsku i masenu koncentraciju glukoze. ondaje: Frimjer 11.SO. 0'04"9 200 g m(Ca3(PO. W(H. koliko je iskoristenje? M(H 2 S0 4 ) M(B'.. Kakav je bio maseni udio Idsc1ine '? Sematski se rcakcija moze prikazati : pV n(CO.S04) Koncentracija nastale soli je: 1 mol/l·0.3 g taloga barij-sulfata.bnc mase.25 1 0. IzjednaCine vidirno daje: Vgl Broj molova ugljen(JV)-oksida mozemo 11ati iz jednacine gasnog sianja: Primjer 10.25] = --"--. + 2 P + 5 CO... W(·2 SO 4)=--'~' H 9. 1z 200 g rastvora sulfatne kiscline do\.) = RT 94.SO.. Teoretsku masu fosfora m(Ph izraeunacemo iz jednacine: 86 87 . M~Q~) = 23.\'-!.5 mol 11 Vgl = 250 ml = 0.75 kPa· 8. 2 0..06~ c (K 2 SO 4 ) . ..78 g .307 =(1 )'3 rno1 ngl = .75 kPa Cgl =? y..')' RjeScnje: 23.614 moll 1. + 5 C ~ 3 CaSiO.~oz._ .

) m(Ph 15.l = 100 g m(H3 P0 4) .) Teoretski nastaku masu Cao nalaznllo lzjednacine: n(CaO) m(CaOl m(CaC0 3 ) M(CaO) = MiCaCOJ' _5--.l = 11 g w(CaC03) ~? lzracuna6emo koliko CaCO) odgovara masi od 11 g CO. m(CaOh Primjer 15.4 k g ' .3 g CaO. Pri tennickorn razlaganju 25 g CaCO} nastaje 12.? m(Ca(OH).Reakciona jednacina je: Poznata nam je masa fosfata.:-5".) = ? 88 89 . 3m(Ca)(P0 4 lz) M(Ca 3 (P0 4 ).= 80 )-"' n(H3PO.878 = 87. KoUka procenata CaC03 ima u prirodnom krecnjaku? --cc::--:~ = !U(CaO)s m(CaO). _ 12. RjeSenje: m(krecnjaka) ~ 30 g mCCO. ~ CaC03 CaO + CO.4 kg _ 0 80.il'O. Prvo se izracunava masa kiseline: m(P) Iskoristenje je : -~---~~-) 10 1 .].m(F).6 2-. Izracunati iskoriStenje ovog proccsa. 0.) n(CaC03). Pri dejstvu viSkom hlornc kiseline na 30 g prirodnog krecnjaka dobijeno je 11 g ugljik(lV)-oksida. 100 -:c.g = 14 g.) = 2 n(Ca3(PO')2). Koliko grama fosfatne kiseline a kohko kalcij-hidroksida treba uleli da se priredi 100 g kalcij-fosfata ? RjcScnje: m(Ca..3 g m(CaOlr =? I""? Reakciolla jednaCina je: n(Ca(OH).) =3 n(Ca3(P04h). ~ m(Ca(OH)3) M(Ca(OH).. lz reakcione jednaCine vidirno da je: n(CaCO)) = n(C0 2) Primjer 14. RjcScnje: Masu hidroksida cerno izracunati takode koristeqjem reakeione jednacine: m(CaC03) = 25 g m(CaO) = 12..8 %. M(Ca 3(P°4)') Primjer 13. m(H 3P0 4 ) M(H 3 P0 4 ) 2 m(Ca 3(P0 4 J.

.045. w(O) = '! empirijska fonnula = ? molekulska formula. Kvalitativnon~ analizemi-je ustanovljeno -da jedinjcllJe sadrii sa1110 ugljik. Zapreminu CO2 izracunavamo izjecillaCine gasnog stal\ja pV. 2H . ugljika. m(H) m = 0.1. 3 kg/ mol 10 5 Pa Masu kisika U odvagallom uzorku mozemo dobiti tako da od mase uzorka oduzmcmo mase ugljika i vodika: m(O) = m(uz) .8. w(H) ~?.10.H20. vodika i kisika u jcdinjenju.= 25 g. dok dva .) ~ ~-.= 0.~ = 0 10. znaci da sadrii 95 % cistog CaC03 .80 mg vodc.95 ·500 kg~ 475 kg.CO.: m(CaC0 3 ) "" m(CO.erno dobiti pecenjem 500 kg krecnjaka D koji sadrii 5 "/0 primjesa ? Kohka je to litara ugljik(IV}oksida n3 temperaturi 20 i e) a) n(C) = 'I.m(C) .60 mg CO2 i 1.3 mol. m(CaC0 3 ) .4 mg ~ 4. n(O) = ? m(C) = 'I.) ~? c- CO2. Aka krecnjak sadrZi 5 % primjesa.: nRT.. b) masene udjele (proccnini sasm\.10· 3 g a) m(kree.6 mg = 6.:. Rjesenje: m(krecnjaka) = 500 kg m(CO.545 m 91 .) . m w(H) ~ ~--.) 25 g :. ntH) ~ ?. v ~ . PIVO 6emo uaCi masu cistog Caco3 da bi prema reakcionoj jednacini nash masu CO2. vodik i kisik.8.4· 10"g To je masa Cistog karbonata. RjeScnje: m(nz) = 4. Kahko grama CO2 mot.40 mg nekog organskog jedinjenja dobivcno je 6. sto mozemo predstaviti relacijom ekvivalencije: e pritisku 1 bar? CaCO.atoma vodika daju jedan molekul vodc. Maseni udio (procentnalni sadriaj) u prirodnom krecnjaku je" w . ntH) ~ M(C0 2 ) m(C0 2 ) ~ 475 kg~ = 209 kg. ~ M(C0 2 ) 44 g/mol ' m(C) ~ M(C}n(C)~ 12 g/mal . a nastala vada sav vodik Iz jednog ugljikovog a10ma nas1ajc jedan molekul CO2 .7m 3 44.409.80 mg = 1.) .6·JO"g m(H.80 mg. 1l. CO2 + CaO .314J/molK·293K =1l5.40 mg Primjer 17. m(H) = 1.QL= 1. vodika i kisika ujedinjenju)90 b) w(C) ~ m(C) -.2· 10-J g = 0. m(CaC03 ) ~ Na osnovu gornjih relacija mozemo pisati.--_ 8. Elementarnom kvantitatiYl10m anallzom utvrdcno je da je sagorijevanjem 4. ~ 11 g .O) = ~=C'• M(H 2 0) 2.Odrediti: a) kolicine i mase ugljika. -.kg.~l(CO. 100 2·m(H 2 0) 2n(H.. Za uglhk: m(C0 2 ) 6.15· 10-3 mol = w·m(krecnjaka) = 0.) m(CaC0 3 ) M(C-.20 mg.6· JO~' g _ nrC) = u(CO.10.. w(O) = m(O) = 0.:nc RT M P ~ 20.m(H) = 2.. m(O) = ? w(C) = 'I. 100 44 c) d) empirijsku formulujcdinjcnja molekulsku formulu jedinjcnja.9-.10.) ~ 6.3 mol.:::.2.m(CaC0 3 ) M(CaC0 3 ) m(C0 2 ) M(CO.80· IIr3 g = 1. m(E) = M(H)·n(H) ~ I g/mol·O. 0 833 30 g ' :=: 83 3 % . ? Potpunim sagorijevanjem organskog jedinjcnja nastali C0 2 jc vezao sav ugljik iz jedinjenja.1O-'g 18g/mo1 0.:. 1. ako jc spektrometrijom rnasa utvrdeno da je relativna molekulska masa togjedinjenja 176. b) c) Primjer 16.:.

g nitrah?e kiseline ? Napisite. Zn + H2S04 -+ ZnS04+ H2 Ca + 2 HCI '-+ CaCl2 + H. a molekulska formula: R: a) b) c) d) c) 2 NaOH + H2S04 -+ Na 2 S04 + 2 H. j(B) . Na. Ca + H2S04 -+ Caso.33 . j(O) ~ :~~) • ~:r~~) -:~~~ ~ 0. Da bi dobili odnos cijelih malih brojeva potrebno je sve brojeve pomnoziti sa 3 (jer je 1. 31 g H2C03 . 2 NaOH + H2C03 -+ Na. KOH i Fe(OH)3 neutrilizira sa 63 .O + H20 -+ 2 NaOH. 8.j(O) iCC) . onda se maze izracunati i iz odnosa (vidi poglavlje 5): . 1. + H2 CO.04 g H2 S04. 56. 0. + 3 H2 2 Ai + 3 H 2 S04 --+ AhCSO/jJ:3 + 3 H2 .O -+ H.O.? Na3P04 + 3 H20. natrij-oksid.1 Napisite reakcije rastvaranja metala u kiselinama: a) HCI. Napisite jednacinu neutralizacije Ca(OHh sa: ZADACI 8. j(O) ~ 3 . b) Ca(OH). 3 NaOH + H 3P04 --.2. i(C) . NaOH + HCI -'> NaCI + H2 0.5. e) D 2 Al + 6 HCI -> 2 AICI.. 0. odnosno empirijskafonllula C3 H40 3· empirif~kaformula 8. + H2 R: 35 g NH.' CaCI. R: 36.15mmol= 1: 1.045. + 2 H3P04 -+ Ca3(P04h + 6 H20. -+ CaCo. b) S02 + H 20 --+ H 2 S03 8. H2S04.33: 1. Empirijska fonnula jedinjenjaje C. 4. HCI.OH.20mmol: 0.\i(e) .iapamena: Aka su paznate kotiCine jxJjedinih atoma. NaOH. /''i'(H) : . b) smnpor(IYJ-oksid. 49.034. + 2 H20. L a) b) magnezij-oksid. 8.. R: a) b) c) d) 92 Zn+2HCI -+ ZnCI.7.6 g Fe(OH)" 93 . Napisite reakcije rastvaranja mctalnih oksida u voeli: ~ . c) H. R. + 2 H20. 4) te dobijemo: c) R: a) MgO + H20 -+ Mg(OH).3. iCH) . a) CO2 + H.'(0) = n(C) : n(ll) :n(O).4. 3.c)Empirijsku formulu odredujemo iz poznate relacije: i(C)' i(H) . a) b) c) d) e) f) duka u hloriduoj kiseliIli cinka u sulfatnoj kiselini kalcija u hloridnoj kiselini kalcija 11 sulfatnoj kiselini alurninija u hloridnoj kiselini aluminija u sulfatnoj kiselilu. + 2 HCI -. 32. NaOH + HN03 -+ NaN03+ H20.PO" R: a) Ca(OH).6.\.1 g KOH. Koliko se grama kiselina.46 g HCl.. [osfatnom kiselinom.:::. c) 3 Ca(OH). Napisite rcakcijc nemetalnih oksida sa vadam: a) ugijik(IV)-oksid. kao u nasem primjeru. rcakcione jednacine. 8. nitmtnom kiselinom. 36. 1\/(0) ". n(C): N(H). 3. 1 .P04 neutralise sa 40 grama natrij-hidroksida? Napisite reakcionc jednacine.-(J.ILO" }.034. 40 g NaOH. Islim daljYm postupkom dobije se isli rezuftat: nrC) : n(fI) : 11(0) = 3: 4: 3.67 g H3P04 . b) H 2C03. karbonatnolll kiselinolll.33 . H2CO" H.CO. + 2 H20.CO.+H. hioridnom kiselinoffi. Napisite jednacinu neu1ralizacije za NaOH sa: d) Rclativna masa eropirijske jcdinkc je: a) b) c) d) e) sulfatnom kiselinom. Koliko se grdma baza : Nl-LJOH.15mmol: (J. 8. Relativna rnolekulska masa jedinjenja je: Posta je Mr =:: 176 uvrstavanjem dabijeroa daje x = 2.

22. R: l~ 93 %. IskoristeIlje reakcije je 90 %.16.2 mol.2 H20 --> CaS04·l!2 H20 + 3/2 H20. b) 0. 18.iseline rnoz.) 8. b) 4. b) 0.5 kg pecenag gipsa ? 8. 94 95 . -+ 2 HCI + Na.9 g. U laboratoriji se amonijak dabiva prema jednacini kao u zadatku 8.) R: 111 ~ 0. 2 H 2S0 4 ). + 2 NH.23 ]C. R: m(NaCI) ~ 2. koja sadrli 2 % primjesa. Aka se vodik propusta kroz staklenu cijev preko zagrijanog CUO dolazi do redukcije bakra premajednaCini: . 8.53 t.3 g. Koliko 111010va CO2 nastaje iz 48 g C ? R: n(C0 2) ~ 3. aka je masa azata bila 10 kg a temperatura 10°C pri pritisku: a) 0.1 MPa. Zagrijavanjem gipsa dobiva se peceni gips premajednacini: CaSO.13. Kolikaje bila masa zlatne plociee ako jc tom reakeijom nastao 3.3 bar ? (S + O2 -+ SO.H2 S04 --). CuO + H2 -} Cu + H20. KoEko se sulfatne 1.6 g Na2C03.CI) = 47 g. Koliko je grama kiseline dobiveno ? Koje je komponentc ostala u sllvisku ? NaN0 3 +.8. ana koja odgovara potpunoj reakciji. R: m ~ 12. R: m(NfL. 8. 8. Ostalo je 0. lz 86) g Cilske Salitre.3·106 1. Koliko grama kisika je potrebno za sagorijeval"Uc 1 kg kamenog uglja koji sadr±i 80 % ugljika ? (C + O2 -+ CO2) R: 2133. 8.24.9 kg. 8. Za neutralizaciju 100 g Tastvora sulfatne kiselinc bila je potrebno 10. 8.16. a kolicilla stvarno nastalog amonijaka: a) 12. 8. R: a) 67. tj.3 mol.14.20.9 g. Izracunajte zapreminu llil1onijak_a -koji je nast<lo od azota i vodika prema reakciji: N2 + 3 H2 ----? 2 NH3 . 8.) aka je teoretska kolicina.11.82 %. premajednacini: 2 NfL. m(Ca(OH)z) = 32. Iskorislcnje te reakcije je 85 %. Ako sc ploCiea od zlata uroni u tzv.4 moL 8. dobiveno je 56.17.8 0/0.1 mg AuC)' ? R: m = 2. Koliko je iakoriiitenje reakcije ? (KNO) B RNO)) R: a) m~ 24. + NO + 2 H2 0.12.8.2 kg. "zlatotopku" naslajc ova rcakciJa: Au + 3 HCI + RNO.23. Koliki je bio maseni udio sulfatne kiseline u rastvoru ? R: w = 9. lzracunajte iskoristenje reakc~jc nastajanja amonijaka (vim zadatak 8. --> AuCi. Za laboratorijsko dobivanje nitratne kiselinc tlZcto je 17 g NaN03 i 20 g sulfatne kiseline..18. KoUka je grama amonijaka dobiveno ako je utrosena 107 g amonij-hlorida 7 R: m~ Koliko grama balaa nastaje redukeijom 10 g CuO ? R: ro(Cu) ~ 7. 8.1&. lzracunajte masu Ca(OH):. + H20. dobiveno je 15 g cistog amonijaka_ Kolike su mase amonij-hloHda i kalcij-hidroksida potrebne za navedenu reakciju ? .15.e dobiti iz 60 kg pirita ? (FeS2 R: 98 kg. Ugljik u sllvisku kisika izgara u CO2. R:V=1l71. 8. 8.6 g. b) V~ 168001 R: a) V=7.CI + Ca(0H)2 .01 mg.19..Hl\f03 + NaHS0 4 .99 g.6 g.6 %. Koliko grama sulfatne kiseline i natrij-hidroksid. b) m = 59979._> CaC!. 8.4 g sulfatne kiseline. koja je nastala reakcijom: CaO + H20 -+ Ca(OH)" -aka je m~a izreagovanog oksida: a) 18.10. treba da uzmcmo da pripremimo 6~ g natrij-bisulfata ? (NaOH + I-bS04 ----? NaHS0 4 + H 20). Labaratorijskim postupkorn.59 kg.7 g nitratne kiseline. b) 150 mmol. +-> 8. Kolika zapremina S02 nastaje spaljivanjcm 200 g sumpora pri temperaturi 20 'C i pritisku 1. 30.21.9.Pa.5 g. Izracunati masu cistog NaCI potrebnog za dobiv31lje 5 kg HCl masenog udjela 36 % (2 NaCI + H2 SO. R: 49 g kiseline i 20 g hidroksida.SO. Kolika je masa gipsa potrebnog za dobival~e 0.

8.. Sagorijevanjem 10. R: 2 C4H lO + 13 0.O. Koliko se ugljik(IV)-oksida maze dobiti dejstvom 40 g 25 % rastvora hloridne kiseline na 25 g krecnjaka ? CaC02 + 2 HCl -+ CaCI.29. 8. -+CO..4 g. + 3 NaCL R: m(Fe(OH)3) = 8. koja nastaje ad 3 grama pennanganata ? + Br. Kolika je l.0 g etina u struji kisika dobiva se CO2 i voda. N(H 20) = 2. Koliko JC kllograma COz dobiveno ? CaC0 34 CaO + CO.28 g. + CO.H. 8.H. Koliko molekula CO2 i vade nastaje sagorijevanjem 2 mola metana? R:CH.022. Pri sagorijevanju bulana nastalo je 1552 g vade. + C. a lskonstenJc reakcije je 80 % ? R: 32 g Cistog karbida. R: 2 C. KoUko se teoretski moze dobiti etina (acetilena) iz 2 kg kalcij-karbida ? R: Cac.10. R: m(lllora) = 0.6 mol.2g propena (propilena)? R: m=6g. 96 97 .".O. Acetilen se dobiva reagovanjem kalcij-karbida i vade: CaC2 + 2 H 20 -} Ca(OHh +.+2H.) = 811. U reakciji kalcij-karbida sa vodom nastaje crin. Koliko je litaIa hlora potrebno." n(H. n(Br.2~.HoBr. -> 4CO. 8. Grijanjem kalij~permallganata razvija se kisik: 2 KMn04 '. 13 g (teoretski) acetilena i 80 % ad stvamo dobivenoiJ 0 acelilena tj.+7Q. 8. I~r~cul1ajte. n(CO. reakciju.).) ~n(CH. V(hlora) = 0. + O2. dobivlli~je J.apremina kisika.) ~ n(H. + 10 H.31.01 bar. n(C 2H.36.7 g karbida koji sadrZi 5 % 8.) ~ 7/2 n(C.H2) = pVIRT = 0.4 g. pri istim uslovillla ako je kolicinski udio kisika u zraku 20 % ? ' R: V(SO. + 2 H.25.806 mol. Kolika Je zapreml1l. 8.54 g.O) ~ 6.a zraka potrebna za.+20. 8. Izracullajte zapreminu zraka potrebnu za sagodjcvanjc 900 1 etana. -> 2 Fezo.+50. C 2H2 . za~remillu S<?z pri 2(tC i pritisku 1 bar. Zaprcmina zraka i nastalih gasova mjerenaje pri standardnim uslovima.O) = 5 n(CJI10).30.ikoje grama karbida utroseno za.51 etifu1.204-10. N(Br. -+ C. n(CO. b) koliko kalcij-hidroksida nastaje pri ovom procesu (Vidi zadatak 8. + CI. 10. 8. pri temperatml 21°C i pritisku 1.) = 6.O n(O.O) = 270 g. 8.6 g.46 g.2 kg.408·10. -+ FeCI. b) m(Ca(OH)2) = 59.) R: a) n(C.) = G) mol.8 g.) = 51.39. U 2litra rastvora feri~hlorida koliCinske koncentracije 0.38. + 3 NaOH -> Fe(Ol{). N(CO. -> 8 CO. 8. b) m(H. 8.32.) a) m(H.M:n0 4 + M:nO.28. b) koliko se dobije CO2 i H 2 0 ako je iskoristenje reakcije 90 %? R: 2C2H.2311. IzraCunaj masu vade koja nastaje sagorijevanjem 3 mola butana. pri pri. It: 100. Zapreminski udio bsika u zraku je 20 %.ZADACIIZ ORGANSKE HEMiJE 8. Koliko se molova i molekula broUill maze adirati ua 4.21 mol. m(CO. n(H.).H.21. m(C. a) koUko je dobiveno tih produkata.34.) = 31.2 g. R: m = 376.9.096 L R: C.-* 4'Co.H2 n(C 2H. P~no~ CO2 pri pecenju 1 tone krecnjaka sa 10 % primjesa iznosio je 95 %.O) = 2n(CH.+2H. Koliko je grama butalla sagorilo? pflll1JCSa. m(CaC.6 g NaOH Koliko Je grama fen-hidroksida dobiveno ? FeCI. 8. + 11 0.) = 1.37.56 g.-> K. m(Co.0.6 m'.~ 8." molekula R: V = 0..O).35.+6H.) ~ 30. . + 8 S02.9 g.) ~ 2 n(C. Oksidacijom pirita razvija se sumpor(IV)-oksid: 4 FeS.O --> Ca(OH). m(I'r. koji nastaje oksidacijom 100 kg pmta. pri temperatm1 20°C i pritisku 1 bar da se 1 gram fero-hlorida prevede u feri-hlorid ? 2 FeCI. K~li~o je g:alIla.O) = 6.H6) ~ 140.~cet~lena dobiveno aka je utroseno 33.) ~ 40.0 g.) = 33. V(zrak) ~ 279 rn'.35.1 molll dodato je 9.33.tisku od 1 bar i tempcraturi 20°C. a) kol. + 11.O.

H.HI.) ~ 14611. g R: CO + 2 H.VCO.).) ~ 3 nCCJ{I').H50H.H. CaCOH)2 + C.O) ~ llS. + HoO a) n(C"IIs) ~ 4.40" Benze~ ~clira vodik .H. Razgradnja metana iznad lOOO°C moze se prikazatijednaCinom.) ~ 7. nCO.) ~ 1. V(CO.49. + 2 H20 -). 76·lO" l11olckula.) ~ 3150 1. KoJiko je potrebno CaO (:livi laee) da se dobije bezvodni (apsolutni) alkohol iz 1 kg alkohola sa vodom ? 99 98 . Koliko je grama vodika potrebno za dobival'ue 15. IzracWlaj broj rnolekula i molova vodika potrebnog za reakciju adicije sa 5 benzena. CO 2 + 2 H. m(H.) R: m~ 1.565 mol.O + 3 Cu.9 g. m(NaOH) ~ 238. Koliko se molova i molckula dietil-etra moze dobiti iz 240 g etanola ? R: 2 C. 5. m(HNO. m~5.42.75 m'.) ~ 43. Sint.74 mol.) ~ 3.C! + NaOH -).H. Koliko je grama metilhlorida potrebno da bi iz benzena dobili 120 g metilbenzena (toluena) ? R: 8.56.53. 8. -). C.46. + HCI mCCH.czom CO i vodika. V(zraka) ~ 15750 1 ~ 15.3 propantriol) maze se prikazati jednacinom: (CH.C1). -). Koliko je grama vodika i molektua vodika potrebno za dobivanje 10 kg metanola ? 8.HsOH + 2 Na --> 2 C.9 i.48. Procesom nitriraflja dabi-vena.C.8 kg. 8. 8. b) n(HNO. C.608mo1.o -> C.-ija.? R: C.) ~ 65.. R: m~ 8.CH.CHOH + 3 NaC!.54 g. 8. 8.3 g cikloheksana ? R: C6Ho + 3 H. b) 62 %HNO. Koliko pri tome reaguje grama vode sa 180 g etena ? R: CoR. m(H..08 g. Koliko je utroseno: a) benzena.52. S..) ~ 463.)? j CO2 (pri st.ie 562 g nilIobenzena. -> C+2H. Kolika se koliCina etina moze dobiti jz 4 g lchnickog kalcij-karbida u kojem je maseni umo necistoca 5 %? (Vidi zadatak 8.OH).H.54. R: 2 C.OH + NaC!. n(etar) ~ 2.' 356 g. u prisutnosti katalizatora. Koliko se gliccrola maze dobiti iz 8 kg natrij-hidroksida ? R: m(gl) ~ 1.36 mol.7 g.NO·. pri povisenQj temperaturi i pritisku. N(ctar) ~ 1.54 g.40. 8. 111(H20) ~ 1174 g. Koliko grama llgljika i vodika nastaje od 109 metana ? 8.. N(H. llidratacijom etena maze se dobiti etanol. -> CH3 0H.0384 g. 8. Koliko grama NaOH je pOlrebno da sc (uz povccanu temperaturu i pritisak j u priSllstvll katalizatora) dobije 560 g fenoh iz hlorbenzena ? R: C"H. maze se dobiti metanal. R: n(CO.35. n(H. 8.50.mdardnim uslovima) koji ucC·stviljU u C6Ho + CH.4 % vodc.4~ Ko~kaje masa etiua C:H2 . n(H. m(H.O -> C. Reakcionajednacinaje: Cac. 8.ONa + H2 . V(O. Uzorak bezvodnog metanola spaljuje se u zatvorenom sistcmu premajedl1acini: CH30H + 3 CuO -). Kolika je zapremina kisika reakciji (u zacL'ltku 8.-? C.41.O) ~ 6. CCH.mje 30 CIn3 CO 2 pri pritisku od 1 bara 111 ~ 0.44. Izracunaj masu llastalog natrij-etoksida ako je u reakciji sa apsolutnim alkohoiom (etanolom) potpuno izreagovalo 2 g naL. n(el) ~ 21.) ~ 1260 g.2 mol. Pogledati primjer 8.C! .7 g..H.48 mol.4 g. 'm(C.H. 8.ll3 yovisenoj temperaturi i pritisku. na povisenoj teinpemtmi i plisustvu katalizatora.2. 8.55.57-1024 . l-temperatun od 27°C. nastrilog od vode i 4 grama 1ehrtickog kalcij-karbida u kOjemJe maseru muo lleeisto6a 5 %. liZ prisustvo katalIzatora 1 pn tome nastaJe cikloheksan.CHCI + 3 NaOH -).OH -H. !zraeunajte ~lasu metanola potrebnog ZEI nastaj.47.H"O.H. CH. n(H 2) ~ 2 nCCH30H) ~ 625 mol. U etanolu se nalazi 4.51. C. 8. Reakcija sin~etskog dobivarUa glicerola (1. R.43 mol.43.47.) ~ 971. Koliko grama vade nastaje sagorijcvanjcm 1 kg etanola ? R: C 2HsOR+ 3 O 2 -+ 2 CO2 + 3 H?O. + H.Cl) ~ 65 g.IIs + HNO.

62. b) koliko jc pOlrebno NaOH? R: (C12H")3C.5 rnl alkoholnog rastvora NaOH konccnt. 8.68 kg_ 8. CH 3 COOH.65.) = n(aspirim). maseni udio rnetanala u rastvoru. m(H. 8. + 6 N2 + 0. Oksidacijom pdmamih alkohola nastaju aldehidi koji daljo1l1 oksidacijoIU.61.(\H. 8. w(Cislog alk) ~ m(Cistog alk) = 84. m(masl) = 97. b) koliko ce nastati cstrJ ako je iskoristenje reakcije 75 % ? R: CH3 COOH + C2H sOH . b) y(HCHO) = 41.833 mol. 8.6 g/cm . ---"----> R: n(k.hCHOH + (C12H 3.. 8. a) b) kolikaje molarna masa nepoznatc kiseline.3 n(masl).58.OH --"-. Kojaje to kiselina ? m(HCHO) = 33. Preradom 98 g ctanola dabiveno je 110 g etanske (sircetne) kise1ine. Aspirin nastaje reakcijotn salicilne kisclinc sa anhidridom etansi(e (sircetne) kiseline.nola ? R: CH3 CH. iiJw je u reakciji nastalo 1.75 g. m(esler) ~ 12. N(HCHO) ~ 6. m(masl) = 9. Aka je gustina sircetne kiseline (koja se kOrlsti u domaCillstvu) 1. m == 4. m(CH 3CHO) ~ 956 g. (aspirin) n(sk. CH. c) c = 3.o. m(NaOH) = 13. Kolika se kolicina i masa etanala (acdaJdehida) maze dobiti i2 5 g eL'l.39 moll!.COONa S.OH. n(CaO) ~ n(H. (CH 2 0H)2CHOH a) n(saprill) . Kuhanjem gliccrid-tristearina (masnoce) sa NaOH nastaje natrij-stearat (sapllil).4 g..1364 mol.0347 = 3.) 3 101 .63.'aciju 10 Ill1 alkoholnog rastvora u kojem se nalazi 10 mg nepozifaf.iju rastvora mctanala.66. a) koliko ce nastati estra iz 8.68.07 kg. Za tiL.Ie: 4 C 3H.IlsO. MOds) ~ 258. KoUka 6e biti zapremina nastaIih produkata (pri standardnim uslovima) pri eksploziji 100 m1 nitrogjicerina ? Jedna-Cina reakcijc eksplozije .COOH) = 1304.79 g.5 _10-3 moill. CH3 CHO + H2 0 m(C}-hCHO):= 0.3 kg aspirina koliko jc grama sahcilnc kiseline morala ucestvovati 11 reakciji ? R: HOCJL. Nitrogliccrin je uljasta tecnost cija je gustina 1. c) m(ester) = 9.s) B n(NaOH) a) n(hs) ~ 3.01 moul 100 8.0 g. Koliko se maze dobiti acctona iz 2. prelaze u kiselinc. m(s.O).109 mol.2 mol. Koliko se tIistearina (mast) moze dabiti iz 1 kg ~icerola ako je iskoristenje 8.47 %.5·10-' mol. sCOOj.59..COOIl).) ~ 996.125 mol.H.CHO---"-..Hs + 3 NaOH -. maseUli kOIlCenirdciju rastvara rnetanala. + 10 H2 0. 12 CO.OH H CH3COOH nebs) ~ n(alk) ~ 1. kolicinu i broj l110lehlla metanala (fonnaldehida) koji nastaje oksidacijom 36 g matanola (mc1ilalkohola). IzntCllnaj masu. ctilacetat. Koliko proccnata Cistog alkohola sadri! etallol ? 8. a) c(HCHO) ~ 1. 8. -. b) Fehling-ovim reagcnsom dobije se 10 g metal1skc (mravlje) ldsclinc. m(CaO) ~ 136.60. Koliko etanala (acetaldehida).(ONO.18 g kiseline. a) koliko je potrebno masnoce da se dohije 100 kg sapmm.69. kolikaje kolicinska koncentracija te kiseline? 8.7 glmo!. uz R: C.COOH B c:.).17 kg.3 g.k.5 kg kalc~j-acetata ? R: (CH3 COO). a koliko etanske (sircetne) kiseline moze nastati oksidacijom 1 kg etanola ? R: CIl3 CH. Propanoll (acclon) se dQbiva suhom dcstilacijom kalcij~acetata. 158.06 kg. 0.64.O --> Ca(OH). (C 12IJ.racije 0.O) ~ 44 g.-+ CH3 COOC2 Hs + H 20.86 ~ 86 %. m(acetona) = 9.R: CaO + H. IzrJ. m(CH.0 g.57. b) n(NaOHJ ~ n(sRprUl).7 g. prisustvo jakog oksidansH.Ca -+ (CH3 hCO + CaC03 n.2 gleIll3. Reakcijom 150 rnl rastvora metanala (formaldehida) nepoznate koncentracije sa rnctanalaje 1. 8.OH ---"-. Gustina raslvora potptUlO? R: (CH. R: CH3 0H HCHO + H 20 n(HCHO) ~ n(CH 30H) = 1. c) R: ECHO B HCOOH n(HCHO) ~ l1(HCOOH) ~ 0.7 gil.e _ mOllokaroonskc kiseline utroseno je 3.77·10" mo!ekula. -. cJ w(HCHO) = 0.67. Od etanola i etanske kiseline nastaje estnr. a) n(ester) ~ It(h') ~ 0.9 g.208 mol.cunati: a) koliCinsku koncentrac.0 g/cm3 i maseru udio kiseline 9 % kolika je masena i kolicll1ska koncentracija kiseline ? + 3 C 17Il3.

2 g.02 mg tog jedinjenja nasta10 5.131 g neke arninokis~line rastvorcn jc u vodi. Hemoglobin reagujc sa kisikom obrazujuti kompleks u kojem se sa 4.0 g.923.1 mol. c) molekulsku formulu bcnzena. c) C6fl. M~ 131 glmo!. Reakcijom sa 3 nitritnol1l kiselinom razvil0 se 22.8 g.R: negl) ~ n(gasova} --. 2H m(H20) ~ 0.17. a prirClst mase CO~ u apsorpcijskoj cijcvi sa natronskim vapnom.l7! R: CH.) ~ 0.39 g H 2 0.]0. Izracunati: a) emphijsku formulujedinjenja.. b) kolicinsku i masenu koncentraciju glicina u rastvOTIl.OS b) CH.) ~ 4 n(hem) ~ 4. C \---7 CO2 . Kolika je rdarivna molekulska masa te kiseline ? R: nea.5 1 llitrogena N2 pod pritiskom' 168 kPa.4 g CO~ i 5.)" 0.ie 10 mg glukoze C6 H120s. Sagorijevanjem 3. 4 H2 0(g) Kolika je masa anhidrida koji se dobije iz 50 kg nafialena. . Izracnnati:' J a) pracentni sastav benzena.8 g benzena naslalo je 26.66 mg. Uzorak ad 0. U uredaju za organsku mikroanalizu spaljeno. Izracunati koliCinsku i 8. R: nCO.) + 4 CG.26molll: regl) = 319.Pa i temperaturi 303 K. IzrdCuna1i: a) koliCinu i masu glicina koji jc uCestvovao u reakciji.O. Izra6majte braj molckula hemoglobina koji .70.78. b) empirijskll fonnulu bCllzcna.7 g. U indusl1iji plasticnih masa koristi se ftalni anhiclrid CsI-L03 koji se dobije kontrolisanom oksidacijom naftalen3..HsOH + :laC! m(NaOH) ~ 238. 103 .83.)" 0. 19.30 mol.rnc. b) molekulsku formulu logjcdinjcnja.718 g H 20.5 mol. 2 CW H:3(s) + 9 O~. V ~ 9.2 g.7.OH + 2 CO" K01iko nastaje grama i litara ugljik(lV)-oksida pri nonnalnim usJovima od 100 g vodenog rastvora secera masenog udijcla 40 %? R: n(CO.36 g.44 mol.H. Maselli lldio voclika II ugljovodiku .5 L Zapremina se R: n(anh) ~ n(naft).NH..80.k)"neN.82. Jedinjcnje se sastoji od ugljika i vodika. Koliko je nastalo vode a l<oliko CO2 ? Prin-lst mast mjeri se u apsorpcijskqj c~jcvi sa maf.Cl + NaOH --).lg)-+. vodika i kisika. 8. m(anh) ~ 57.11·10. PogJedaj primjer R.75. 8. Koliko se grama glukoze dobije hidrolizom 500 g saharoze? R: C12H2201l~+ C. Koliko vode ce nastati sagorijevanjcm 3.85 L ·8.a) ~ neN. y ~ 198 gil. b) c(gl) "" 4.. C ~ 1.77.72 kg.2 i 2. B H2 0.1 g.cna relativna molekulska masa bCllzena Iv1r "" 78. p~ 8.74. Rcakcijom alanina sa nitritnom kisclinom nastaje 7. 10 J8 molekuh n(hem) ~ 1. Kvalitath-'Tlom analizom je ustanovljeno da se jedinjcnje sastoji od ugUika. Reakcijom 100 ml rastvora glicina sa nitritnom kiselinom llJstaje 6. -> 2 C. 8.2 g ugljikovodika ? R: 2H ~ H. Reakcijom 250 ml rastvora fenilalanina sa nitritnol11 kiselinom nastaje 5 1 nitrogena N z pod pritiskom 150 kPa i temperatmi 300 K. masenu konccntraciju rastvora fenilalanina.ie neophodan za prjjenos 1 cm3 kisika na standardnil11 uslovi1lKl.:g) ----+ 2"t)'lH.H 110 6(gl"l + C6H I20 6(fr) negl) = n(s311) = 1.46 mol.24 1 nitrogena N2 pod pritiskom 172 y.43 mg vode i 8. m(H) ~ 0.426 mol. poveca!a 1145 puta.4 cm nitrogcna pri standardnim usluvima.N0 2 B N:: n(N.C. (.H.'" 263.10 . ako bi iskoristenje reakcije bilo potpuno ? 102 8.ij-perhloratorn. m ~ 8. R: CH.72. R: a) w(C) = 0. 8. aka je eksperimentalno odreq. Mr~ 131. R: C)H ll N02 -<-"7 N2 n(f.79.73. w(E) ~ O. Potpurum sagorijevanjem /.71.847 g CO.) ~ n(a1anina).11101a kisika veie I mol hemoglobina. 8. na temperaturi 295 K Koliko grama alallina je ucestvovalo u reakeiji ? R: C}H. Koliko je grama NaOH potrebno da se dobije 560 g fenola iz hlorbenzena ? R: C. n(H) ~ 2nCH.8 gil.0.COOH B N2 a) neg!) ~ u(N.20 moll!. Vegas) ~ 114. m(C0 2) = !4. 8.O). m(gl). m(l-hO) ~ 18. 8. ill ~ 45. Fermentaciju secera prikazuje jednacina· CJhO.60 mg.52 g nekog organskog jedinjenja dobije se 8.45.8 ~ 7.)~O.5 rna!. 4 29 n(gas) ~ 5.ie 25 %.OOI Pogledajte primjer 8. mol. meg!) ~ 32.76. N(hem) ~ 6. 8.81. Izracunaj empirijsku formulu organskogjeciinjcnja ako jc sagorijevanjem 3.86 mg CO2. 8.

Sagorijevanjem 2 g nekog organskog spaja dabiveno je 4. nego formula spoja.18 illl na pritisku 101. Brzina hemijske reakcije zavisi od prirode reaktanata.3 kPa i temperaturi 110°C. 1. kkonstanta brnnc rcakcije. Rjescnjc: c. a i b stehiometrijski faktori.100 molll do 0. 8. Sagorijev<:lujem organskog spoja u djem 5e sastavu nalazi ugljik._ t v = 0. = 0. w(R) = 0. Izracunati srednju brzinu reakcije U ovom intervalu vrcmena.. Brzina hemijske reakcije je: v ~ k e(A)' .96 g So.5 g vode.6 s 0.100 molll c. R: el~.083molll-0.92 g S02.06 min ~ 63. sarno od temperature i prisustva katalizatora. Uticaj konccntracije na brzinu hcmijske reakcije prvi Sll izracunali hemicari Guldberg i Waage (1867) i definisali zakon 0 djelovanju inasa: brzina ncmijske V=--.000267 ---- mol -4 mol ~ 2.083 molll u toku 1. vodik i sumper dobivcno je 2. « Ptimjer 1.62 g H 20 i 1.083 molll t ~ 1. Ncka imamo reakciju: aA + bB -+ produkti.c I!. temperature i prlsustva katalizatora.9 %: (e3~03)'.86.545 ~ 54. Izracllnaj procentni sastav vitamina i njegovu cmpirijslm {'ormulu. Izracunajte empirijsku rcal{Cije. R: wee) ~ 0. KOllcentracija reaktanta A smaqji se od 0.s 104 105 .67 ·10 ---.00 rug CO2 i 0.64 g CO2 . 1· s ' 1.6 s v-----~~-·· . 8.Masa tog jedinjenja od 0. HEMIJSKA RA VNOn-ZA BRZINA HEMIJSKE REAKCIJE 8. 8. koncentracije. na datoj temperaturi.84.e(B)b.5 % BrLina hemijske reakdje definiSe se kao promjena konccntracije rcagujucih vrsta sa vremenom: I!. w(O) = 0. Oksidacijom vitamina C dobivcno je 3. Spoj se sastoji od ugljika i sumpora.065 g u gasovitom abJTcgatnom stanju ima zapreminu 29. . gdje suo c(A) i c(B) koncen1mcije reaklanata. 9. proporcionalna je konccntracijama supstanci koje reaguju.045 = 4. R: Cs.5 %.S7.816 rug H20.85.08 g CO2 i 8.. koja ne zavisi od koncentracije reagujuCih VIsta.._ c.-c. Sagorijevanjelll 5. Izracunati empirijsku formulu tog spoja aka je poznato da ga cine ugljik i vodik. Odredi empirijsku formulu spoja.t U jednacini fibrurise znak minus ukoliko se posmatra promjena koncentracije reaktanata cija se koncentracija smanjuje u toku vremena.32 g nekog organskog spoja dobiveno je 3.lOOmolll 63.409 ~ 40. = 0.06 min.

ako se koncentracija reaktanta B ne mijenja.'tante. konstantne velie-ine pa je i rUihov odnos K konstanu1a vcliCina j naziy. Odnos izmedu koncentracija pri ravnotezi maze se izr3ziti jednacinom: K = .I1aei d£l se reakcija od\"ija u smjeru dobijanja produkata. c(B) = 0.37 molll.0. .8 mol!!)' (0. = k"e(Aj'-c(B)'. c(C) =. e(NH31 = 0.00 fioIIl a) K. pri 70(t'C.0 mol!l vodika. konstantu ravnoteZe Kp za sintezu arnonijaka. Onog trenotka kad se te dvije brzine izjednace nastupHaje dinamicka raYlloteZa: reaktanata A i B. Nastali produkti uzajamno reagujl1 i daju panovo reah.e(B)· KONSTANTA RA VNOTEZE Sve hemijske reakcije ne odvijaju se same u jednam smjeru.25 mol!! r.0 molll nitrogena i 3. Primjer 2. Isto taka i c molekula supstance C i d molekula supstance D daju povratnom reakcijom a molekula supstance A i b molekula supstance B.) = 0. Brzina povratne rcakcije 106 VI Rjesenje: T = 273 + 700 = 973 K. Brzina hemijske reakcije Ce se povceati 27 puta. RjeScnje: U stauju ravnoteze je: e(e)' .e reakcije. za odredenu temperaturu.e(D)d erA)' .24(IIlOI . Treba napomcnuti da ramoteinc koncentracije nisu iSlo sto i polazne koncentracije.37 molil amonijaka. a) b) Izracunati: konstantu ravnoteZe Kr.{i. Brzina hemijske reakcije 60 sc povecati devet puta. U principu hemijske reakcije su povratnc (rcvcrzibilne). Reakcija se odvija u gasovitoj fazi i jednacina reakcije je: Brzina hemjjske reakcije s lijeva na desno je: v. = k. koncentrdcija supstanci koje Stl llcestvovale u hemijskoj reakciji iznose:c(A) = 0)0 mol II. J07 .. sadrii: 0.Primjer 2. Kada se uspostavi ravnotd3 .00 maIIl. C(C)2 e(A)' . Primjer 1. = k-3c(A). Povratna Teakcija maze se prikazati jednaCinorn: 2A+B=<:ZC. aA+bB !. b) koncentracija reaktanta B poveca tri puta.80 molll K-? b) ako se koncentracija aba reaktanta poveca tri puta. K.3c(A)·[3c(B)]' = 27 v. Brzina hemijske reakcije ce se povceati tri puta. A s desna na lijevo: V2 = k2·c(C)'·c(D)'.25 mol!I. I rI Konstanta ravnoteie ima vrijednost 'veeu od 1 sto 7. ~? b) Kp -? = Vz. ako se: a) koncentracija reaktanta A poveca tri pula. RjeScnje: erA) ~ 0.0.[3c(B)]' = 9 v.: ·raste sa vremenom jeT raste koncentracija produkata reakcije. Uzorak gasne smjeSe.50 mol!l e(B) = 0.25moIIl 10. Ona 1ma konstantnu vrijednost za datu tcmperatllw i ne zavisi od koncentracije supstanci koje reaguju. Neka imamo hemijsku reakciju: Ako se u ovu jednacinu uVTste \Tijednosti koncentracija koje su navedene II uslO"vima zadatka dobije se: . (0. anda 6e brzina hemijske real<cijc biti: v. Koliko pula ce se povecati brzina hcrnijske reakcije koja kineticki slijedi stehiometrijsku jednacinu A + 2 B -> produkti.c(B)' = 3 v..80 moliL Izracunati konstantu ravl1otez.) se Imn!!ianta ravnotczc.e(El' Konstante kl i k2 Sli. cC+dD u kojoj a molekula reaktanta Ai b molekula reaktanta B daje c molekula produkta C i d molekula produkta D.5 molil) . c) koncentracija oba reaktcmta povcca tri plita. e(N2)~' 2. 2. ill:lil = 3. onda je: v. a) ako se kancentracija reaktanta A ne mijenja ondaje: VI = k·e(A). Brzina hemijske reakcije je: v = k c(A)'c(B)2 . BrZllla polaznc rcakcije Vj opada s vremcnom jer opada koncentracija V.

Kako utice na ravnote:i. a) gdjc jc: c .)] = 125 v.)j'. v = k-c(H. 108 R: v =ie'e(A) 'c(B)'.83·!O.6 roolf1. 9. P(H2) = e(H2 )·RT = 24270 kPa. komcentracije i s1.7·IO"molfl·s.. u jednacini gasnog stanja.c(O.1 Koncentracija reaktanta A promijeni se od 0. Brzina reakcije A + 2 B -)0 produkti iznosi 0.min.2. Ako gasove smatramo idealnilIl" onda mozemo primijeniti jednaci'nu gasnog stanja: p=--RT=eRT V n Rjcsenjc: Povecanjem koncentracije S02 iii O2 ravnoteZa se pamjera udesno jer ce se same u tom slncaju smalljiti njihova kancentfUcija. e) Rcal.}emperature. c(N.~ povcea pet puta. Kolikaje srednja brzina reakcije tokorn ovog vremenskog i111ervala ? R: v U poglavlju 3 smo napomenuli da se. K1. Izraeunati konstantu bn. d) Povccanjem pritiska (npr.5c(O. ravnotezi.a) Koncentracijska konstanta ravnotde je: K. odnosllo koliCillsku koncentraciju u molll.0350 mol!1 do 0.[5e(H.::.me reakcije. pri osta11. Pri lome jc e(A) "'" 0.ika i kisika moze se prikazatijednaCinom: 2 H1(g) + 02(g) ----7.5 main i c(E) "'" 0. peN.va pod tacna odredenim uslovima.ll'lino!'.kav ce uticaj ua ravuotczu i.11 kPa" 16180kPa·(24270kPa)' ' LE CHATELIER-OV PRINCIP Hemijska ravnoteza se odri.ic suproUla izdvajal1ju topiote.).018 moUI-min.kolicinska koncentracija. odgovara manji pritisak. ravnotda ce se pomjeriti U onom smjeru koji cc tciiti da uspostavi .) = e(N. Uvrstavanjem odgovarajuCih podaLaka dobivamo: p(NH3) = c(NH. c) smanjcnje koncentracije.3 JIlin. c) SlllaI~jenjem koncentracije S03 reakcija ce se pon~jeriti udesno i bite pracena takode smanjenjem konccntra. Sada izracunavamo konstantu ravnoteze: 9. = c(NH 3 )' ". purisak dobiva u kilopaskalima (kPa) = 2.cije S02 i O2 . u suanu na kojoj je manji broj luolekula. Samo u tom slucaju vrijcdnost konstante ravnoteze ce ostati nepromjenjena.) 'P(H2)' .mati promjena pritiska. R: ·Ako je temperatiiia reakcione smjese . u strallU koja. moiemo predvidjeti koristeci Le Chatclierov (Ie Sateljejev) prineip: Ako se mijenjaju uslovi pod kojima jc sistem u.3 mol~'mjn = 4. Kp (2993 kPa)' = 387 .2. Dobivanje pare iz vod.2 H20(g).u reakcije: 2 S02 + Oz :!:t 2 S03 + toplota. Povccaruem tempemture ravlloteia se pomjera ulijevo. + toplota Pravilall /latin pisanja b) Poste se re.. Radi jedllost[Jvnosti u jednaCilli smo pisali termohemijskih jednaCina obrarJen je u poglavlju 12.ostala Ilepromjenjena. VI ~ k. Pri promjeni till uslova ravnoteZa se narusava. b) Povccanjcm koncentracije S03 reakeija ce se pomjeriti u lijevo. tditi cIa dastignc prvobitnu vrijednost.:1kcija odvija u gasovitoj fazi umjcsto koncentraeija mogu se meti pareijalni pritisci te je onda konstanta ravnotcze: K = P peNH 3 ) ' peN.cija je pracena izdvajanjcm topiate (cgzotcrnma reakcija). ~ prvobitne uslove. Koliko puta 6e se promjeniti brlina reakcije ako se pIitisa.3. ukoliko zapreminu izrazavamo u litrima (l).m nepromjel~enim uSlovima.10. S03> d) povecanje pritiska smjese.)' Primjer 1.)'c(H.)'.) ·RT = 16180 kPa.)·RT = 2993 kPo.0285 mol/l u taku 2. b) povecanje koncentracije S03. a) povecaqje·koncentracije S02 ili O 2. Manjem broju molekula. povecanjem pritiska pet pUill i konceniracija reakcione smjese ce se poveeati pet puta. k = O. ZADACI 9. UVrSavanjem vrijcdnosti ravnoteznih koncentracija dobivamo: e) poviSenje temperature. 109 . tj. sabijanjem smjese) ravnotel::l sc pomjera udcsno tj.

8 mollI. c=d=2. b) pornice se ulijevo. b)K.. + H.023 mollI. Ko = 1. + 0. c(CO. I). + 2 0.O)' 'C(02) . 2 N0 2.15 maIn.041 mollI. . c) povccanjc koncentracijc amonijaka.34 ·10" !'/moI 2 110 111 . Na koju Ce se stranu pomjeriti n1. b) e(C) = 0. c) pomice se ulijevo. Reakcija tece premajednacini: H2 + Cb!::. . Konstanta ravnoteze reakcije A+B::.081 moI.O! mo!/!.)'c(O. Kako se mijenja brzina prirasta koncentracije amonijaka pri reakciji: 3 H2(gJ + N':'(g) ~ 2 NH3(g). Konstanta bEine reakcije 3 A + B -> produlcti iZllosi 5<10-4 elmoe·s. b=e=J. R: 1024 pula. b) etA) = e(C) = 1.2:N02 .. b) smanjenje koncentracije nitrogcna:.7-10" moln.8. = e(C)·e(D)' .39 J'/mo!'. e(H20. e(B) = 0.154 mo1lI. b) erA) = e(B) = 0. + lpolota. + Cl2 => 2 HCI.) e(C. " . b"" I.= 3..?notezalcakcije: . ako se pritisak poveca 4 puta. 2 ReI. C = 1.O(g) => CO. e(B) = 0. 9. e(B) = 0.) . Napisite lzl"aze za konstantu TIlvnoteze mil1 reakcija: a) H.27 molil ? R: a) etC) = 0. 9. Ko1iko ce se promijeniti bEina priTIlsta Hel aka se pritisak poveea tri puta? R: 9 puta. e) erA) = e(B) = 0.) e(H.5.7. R: a) Pove6anje pritiska ne utice ulijevo ne utice udesno udesno udcsno Povecanje temperature ulijevo udesno ulijeYo ' ulijevo udesno lllijevo. C~(g).6 maI!l.toplota.O(g) + toplot3 ako se pO~'eca pritisak i temperatura? R: a) b) c) d) e) 9.2C iznosi K = 0.) 9. d) 2 H.. *f) CO2 (g) + C(s) !:. se udesno.. . R: a) K. e) N.09 mollL e(C) = O. e(C)' 'e(D)' ..toplota. d) poyecanjc pritiska... .) 'e(CI.)' ' c(N.12. + bB => cC + dD. R: v ~ 9. e) c(A) = 3 c(B) = 0. => 2 H. d) pomiec b) K = . '" 2 NO.741'/mo!'. e) pornice se ulijevo. *e) C(s) + 2 H 2lg) !::. Kakav uticaj irna na ravnotezu reakcije: N2 + 3 2 NH3 + toplota: a) povecanje koncentracije vodika.(CH.9 Smjesa gasova sastoji sc iz vodika i 111ora. a=d=3. NapiSi izraze za kanstantu ravnateze ako je : a) a = 2. £) 4 HCl +0. = 1. Hemijska reakcija se nlOzc prikazatijednacinom: ail. c) e(C) = 0. b) N2 + 2 O 2 !:.H. c(NO.4. c) 2 H. c/.:':" a) H" + . elK.20 moW.) c(H. 9.056. .) 'e) K = . e(C) = 0. b) K.)" 'f) K = c(CO)'. maIn.F2 ~'\ 2 HF + toplota.) b) N~04 ~g<. Izracunati brzinu reakcije aka je c(A) = 0.+ 2 H.0369 moW. / e) po\'ecanje temperature ?"~~~-'R: a) pornice se udesno. b=2.OC.02~) => 2 H20~) + 0.63 ·10" molll·s. = C(C)'e(D)..65 maIn.11. c) K.Brzina reakcije 6e se povecati 125 puta.) + toplota.00 12. Kolika je ravnoteiua kanccntracUa reaktanta C ako je: a) erA) = 0. c) CO + H. c) K = c(H." => 2Cl.I.1' 9. 9. 2 yO(g) R: c(HCI)' c(H. *d) 2 C(~) + H2(g:) 4 C2H2(g). . b) e) a=l. Izracunajte vrijednost za kQl1stantu ravHotde rcakcije: A+3B=> 2C aka su ravnoteme koncentrac\ie : a) erA) = 0.10. c(B) = 0.08 mol/l.6. c(Al'e(B) e(A)'e(B)' C(A)' 'e(B) 9. . 8. d = 1.

!:.70·! ~ 0.RAVNOTEZA U RASTVORIMA ELEKTROLITA Supstance koje u vidu rastopa ili \'odenih rds[vora provode elektrlcnu struju pomocu jona nazivaju se elektrolitima. anda jc stepen disocijac~je 0.70 z(Na")~2 Aka je na primjcr od 100 molekula disosovalo 75.1 moI!l kod slabih_ eleklrolita. Slabi elektroliti su na primjer etanska (sircetna) kiselina. . nastaju molekuli. Dalje je: c(AB) ~ c .-)~l c (SO~-) ~ 0.70·2 ~ 0. Na+ + OR). natrij-hlorid itd. IZnlcunati koncentrdcije jona ako jc stepen jonizacije 70 %. U prvom slucaju znaci da je proizvod koncentracije jona 1000 puta veei od nedisosovanog dijela HeL gdje je c kocentracija raslvoril. z(SO. OdnOSHQ 0. Slabi elektroliti imaju stepen disocijacije a. ReScnje: Neka slabi elcktrolit dlsosuje 11a dvajona: AB t:. z . Jaki elektroliti imaju stepen clisocijacije a > 30 %. Pri rastvaranju u vodi elektroliti se ralJazu ua jone. H+ + en.001 mol/[ kod jakih elekll'olila. Na primjcr konstanta jonizacije Hel je 1000 . Kod elekrrolita gdje dolazi skora do pOtpUTW jonizacije skora da i nema smisla govan-ti 0 hemiJskoj raviloteii. Stepen disocijaci. i-a a? . natrij-hidroksid (NaOH . a koji slabo disosuju Koncentracija jona se moze izracunati iz izraza: gdje je: c .iacije. Podaci se ocinose na koncentraciju rastvora od 0. Pozitivno slabi etektroliti.ic (jonizacije) je odnos broja disosovanih molekula N i ukupnog braja molekula: Primjer 1. Pdmjer 2. Zbog jakih privlacnih sila izmeau jona u rastv01ima elektrolita urrljesto koncentracije se uzima u raC'un tZI'. K011stanta ravnoteie je: K . dolazi do asoci. Ukoliko je konstanta disocijacije veta eiektrolitjc jati. c(AB) gdje su u izrazu za Kc mvnotc±nc koncentrac~je. 112 113 . Primjenorn zakona 0 djelovanju rnasa mozemo napisati izraz za kOllstantu ravnotdc kqja se U ovom slucaju ZQve konstanta disocijacijc (jonizacije). .a) Uvrstavanjcm ujednacinu (1) dobivanl0: K~ =-_·c.c (AB) (I) gdje su u izrazu ravnotelne kocentracije.koncentracija rdstvora.1 molfl.05 moW·0. a. Razblaiivanjcm rastvora stepen ciisocijacije raste. .035 moll! c (Na') ~ 0.05 mo!I1·0. a vode 10"16. A+ + B-.ex c ~ c(l.05 mollI. < 30 %. Supstance koje disosuju u veeoj mjeri se zovu jaki elektroliti. Proces disocijacije elektrolita na jone je ravnoteZni proces 11a koji se moze primjeniti zakon 0 djelovanju masa.75 iIi 7S %. Ta pojava se naziva cicldroliticka disocijacija (jonizacija). Jaki elektroliti su na primjer bloma kiselina (ReI :!:. U nascmprin-ycmje: c(Na2S04) = 0. ~---- Pri disocijaciji slabih etektrolita javlja se suprotan proces. aktivitet jona UmjesiO aktiviteta mozema uvritavati koncentraclju jona sarno aka su kOlJcentracije manje ad 0. a negativno naelcktrisani joni anioni. Na primjeT: c(A')·c(B-) . 1z jednaCine uocavamo da je: K ~C(A+)'C(B-). Naci vezu izmedu konstantc disocijacije i stepena disocijacije za rastvore slabih elektrolita. Rastvor Na2SO<l una koncentraciju 0. amonij-hidroksid NH 4 0H itd. sve dok ne dade do dinamicke ravnoteZe izmedu ll101ekulskog i jonskog oblika.05 molfl (X= 70 %= 0.stcpen disocijacije.broj istovrsnih jona molekula elcktrolita. Rjdcnje: naclektrisani joni se nazivaju kationi.070 molil..

Kolikaje topiyost (rastvorljivost) tc soli u vodi ? a) =.2~= 'l-a (0. Zbog toga ce se. Kako CC nn ravnotezu utica!i natrij-acetata (CH.1 moll! a = 1.:. a acetaia Cl!.cmperaturi 25°C. Topivost olovo(II)-jodida u vodi. 115 114 . CH3COO' + Na+ Uvrstavanjem u gomju jednaCinu dobivamo: Rastvor acetata ima zajednicki jon CH3COO" 53 rastvorom sircetnc kiseline.1·10"5 (111ol/1)2.0132 ' . To znaGi cIa u tc'llogu (CVfstOj fan) mora biti odredena koJie-ina Cvrste neotopljcnc soli.. Pb2. Produkt topivosti C:1S0~.nosi 6. ~? b) c =? za" = 0. raslvorem .COOH .10-3 mal/L . .Ova jednaCina Poyczuje konstllntu disocijacije i stepen disocijacijc za stahe elektrolite i poznata je kao Ostwaldov zakon razblazenja. 11 smislu suzbijanja disocijac\jc. Uocavamo da smanjenjem koncentracije raste stepen disocijacije. iznosi U zasicenom mstvoru koji je u dodiru sa evrstom fazom (talogom) rastvorene snpstance.8·10. prenm Lc Chatelier-ovom principu. Ag+ + Br-. Stepen disocijacije sireetne kiseline Cija je koncentracija 0. pa mozcmo pisati: RjeSenje: c ~ 0.COO' + H' CH3COONa . Primjer 3.265.asiCellom rastvoru. Koliki je produkt topivosti olovoClI)-jodida na toj tcmperaturi ? RjeSenje: Jonizacija Pbh maze se prikazatijednacinom: PbJ. Imamo rastvor sireetne kiseline. ) P1WDUKT TOP/VOST! TopiYost soli na d'ltoj tempcraturi mjcri se na osnovu konccntracije njenog zasiCcnog rastvora. postoji rnvnoteza izmedu supstance u rastvoru i iste supstance u taiogu.10-3 1110111. odnosno: c (Ca2 = 7.oCCaS04) ~ c (Ca2 ') = 6.10-5 1-0.i 30%? Za proces disocijacije malo rastvorljive soli lUoze se primijeniti zakon 0 djelovanju masa. Tada zasiceni rasivor sadr?:i jone srebra i broma: 1.COONa)? RjeScnjc: Disocijacija sire-cIne kiselinc moze se prikazati jcdnaCinom: Iz· jednaCine jonizacije vidimo da je konccntracija lona Ca 2 + jednaka konccntracijijona SO~-.lmolll =176. Ova suzbijanje disocijacije slabog elektrolita prisustvom jakog elektrolita sa zajednickim jonoro se naziva efekat zajedniCi{og jona. supstal1ca malo rastv·orljiv elcktrolit AgBr.. To mati da konstanta ravnotez. ravuoteZa pomjeriti ulijcvo.3 mol/I.rr~<J1 1 . Aka je stepcn disocijacije vcoma mali onda so·moze pisati: AgEr !::.:.3 K Ova konstanta se zove produkt topivosti. Prirnjcr 2. Primjer 1. CH. Ncka je. Koncentracija jona u talogu je konstantna veliCina neovisna od koliCine taloga.32 %. a) kolikaje konstanta disocij(lcije sircetne kiseline. b) pri kajaj ce koncentraciji sire-etne kiseline njen stepen disocijacije iznasi1. = Rjdenje: Jonizacija Caso4 moze se prikazati jcdnaCinom: Napomena: Skora identicall rczlIltat hi dobili aka bi pisali izraz Kc if c. Produkt topivosti kalcij-sulfataje· b) dodavm~e Primjer 4.e zavisi od koncentracije jona u laiogu. na l. K.1·10'5 (mo111)'. na temperatuti 25°C 17. Ravnoteia se uspostavlja kada je rastvOf zasicen.32 % = 0 0132 a) K. + 2 T. koji se nalaze u njegovom ?.0132)' ·O. Konccntracija jona malo mstvorljivog elektrolita. konstantna je vrijednost za datu temperaturu.:. Prcma tome topivost CaS04 iznosi 7.8 .1 mo1J1 iznasi 1. 11a primjer.

!::.(Ag+) 1. ~ 3. Koliko puta 6e se smanjiti koncentracija .53·10'.l.13 (mol/lf Polaznc koncentracije su 10-4 moUL Rjdicnje: Srebro-bromid Se talozi premajed:nacini: Poslije dodavanja NaCl koji potpuno disosuje.8·10. odakle je nova kOllcentJacijajona srebra: c. 3 mol. onctaje: Potrebno jc naci koncenlTaciju jona srcbra i broma poslije mje.a doda se toliko kuhinjske soli cia koncentracija NaCI bude3-10-4 mol/I. Nova koncentracija jona hloraje: AgN03 + KEf'. c(AgNO. CPb2+) ~ 1. moll! Produkt topivosti soli je: Kso(AgCl) ~:. ce se pojaviti_ 116 117 . (l0-'1 je vecc od-. na sobU(~i temperaturi iznosi 4. koncentracija svakog jona bi6e dva puta manja nego kod poJnzuih rastvora (predpostavlja. ~ 1. 2 cCKEr) ~ clEO ~ .13 !).10.1. moze se postiCi Pr'JktiCIlO potplmo talozenje! Proizvod konccntracija je vcCi ad produkta topivosti i talog Rastvor.8 (prekomcen produkt topivosti).CAg+) c.5 molll.10-4 molll ~ 5· W. Iz jednacine jonizacije 'vidimo da je kOllcentracija jona joda dva pula veta od konccntracije jona olova: Rjcsenje: Prema jednacini disocijacijc AgCi i izraz. na datoj temperaturi. za datu tempcrdiuru.1:..21-10 10 TIlolfl zakijucujcmo da su koncentracije .1 ~ 2. 3.<-l za produkt topivosti ~ Ag++ cr c (r) ~ 2.sanja Ukoliko jc proizYod konccntracija till jona ved od produkta topivosti pojavit cc se talog. Na+ + cr pojavit ce se viSak jOlla 111ora.265.mo da je stepen jonizacije KEr i AgN03 jednak jedinici).. Odnos kOllccntracija jOlla srebra prije i poslije dodavanja NaG je: ~ crAg') ~ 2.7 moll!. Jonizacija AgEr se moze prikazatijcdtmcinom: Posto jc produkt topivQsti konswntan.ati ncpromjenjcn te ce se stoga smanjiti koncentracijajona srebra_ Taj dekat se zove djelovanje zajednickog jona.265·10·'molil. c(Ag')-c(Cl") "" 1.c. Produkt topivosti mora osi.(Ag.ie presiceJ:l.2· ](rlQ moll!.(Ag. Produkt topivosti srebro-hlorilli'lje 1.0 (mol/ll U zasiceni rastvor srebro~hlorid. odred10e se na osnovu kOllcentracijc njcnog zasicenog rastvora_ C Primjer 4. AgBrl + KN0 3. Ako se u rastvor doda u visku reagens sa kojim se vrsi taloienje.10.. !O~4 mol 11 ~ 5.2_10.4.Topivost (rastvorljivost) supstance. premajednaCini: NuCI .l0.) c.8·10~' moll 1 Proizvod konccntn](jja je: Koncclltracija jOlla srebra se smaIljila 29 puta poslije dodavanja NaCl. Da li ce se izdvojiti talog srebro-bromida AgBr aka Be iZIlJijesaju iste zaprcmine rastvora AgN03 i KEr ? Produkt topivosti AgEr.2 . U protivnom nece! Posto je zaprcmina dobivene smjese d\'u pUla veea od zaprcmine svakog od upotrebljenih rastvora. Zbog toga se remeti ravnote7.(Cl')..lO-s molil 9 " .lana srcbra i hlorajednakc i iznose: Primjcr 3.)0 2 5 moll!. ".lana srebra u rastvom '2 .

19...5 mollI.6-10'8 (mol/it Kolika je koliCinska i mas~a koncentra~ija kaJc~j-karbonata u vodi ? 9. d) butallske kiselinc. a) b) c) HCI. Topivost (rastvorljivost) Mg(OHh iZ110si 2·10"4 mollI.75·10.Topivost solije c = 4. KCI.. c(Ca') = 0.26.''0.6no·5 moliL 9. e(Fe)+) = 0. Odredi koncentraciju rastvara HNG} aka se vodika 0.ZADACI 9. K ~C(!:l>C(CB3COO) .3.195 molll. 9.COOlI)' . c) K.9. c(Hi = 0.09 moll!.14. sadrii Izracunati koncentracije jona hiora i kJlcija aka je stepenjoniz3cije 65 %.Produkt tODivosti kalcij~karbonata CaCO} iznosi 1. Rastvor kalcij(Il)-hlorida CaCl. a stepen jonizacije 84 %. c(HCOOH)' b) g soli u 100 e1\13 rastvora. Izracunati jonske koncentracije u rastvoru KOH.01 mol/I.. Kolika ce biti konccntracijajona vodika UHlstvOru cijije stepcnjonizacijc 4 %? R: c(H") = R: c(Ca". n(BaCO.) 9.) = 0. c(OR) = 4·10~ mollI.25... c(CaC03) = 1.l++30R. e(CH 3 COOH)' eaCh!:.·e = 0. R: KOH t.Koliko jc vode potrebno za rastvaranjc 1 g BaC03 na sobnoj temperaturi ? Produkt 10pivosli soli je 1. Konccntracija rastvora je 0. Amonij-hidroksid Cija je koncentracija c 0. R: c(Ba2+)::.15.1171110111. KoUka ima disociranili molekula? 9. b) Na++OJf. c) oksaIne kiseline.. = 3. 9. R: FeC13 t. HNO" H 2 S04 . Napisitejone na koje disosuju: R: c = 0.0126 giL 9.0096 mol/l. e(W)'·c(CO.5 mol/L fl stepen jonizacije Kolika je koncentracija ras1vora kiseline i koncentractia jona vodika ? R: e = 0.c(NO.. Ca2+~20I-r. 2H' +50. Fc. KdMg(OHhl = c(Mg") 'c(OH').058111011l. b) koncentraclju nedisosovanog amonij~hidroksida..294 mollI.l) = 5.4 molfl.CO. R: a) K ~ c(H+) ·c(HCOO") .10. NH/ + OR. c) kanstantu disocijacije amoni}hidroksida. 9.'. j (.10. K' + Olf.35 moIIl 9. = 1. NaOH.07.:l 0.102 moliI.24. Od ukupno 200 mo1ekula disociral0 je 5 %. r(CaC0 3) = 0. c) K+ + cr.a e = 0.) c(!INO. Mg 2-1 + 2er.2·llr 'l (moI/I)'. = 9.10''(mol/1)'. NapiSite izraze za koncentracijsku konstantu disocijacije ovih kiselina: a) karbonska kiselina H2 CO}. Konstantajonizacije rnravije kise1inc HCOOHje 2·10'4 molfl.) = 0. Konstanta jonizacije sircetne kisclipe je 1.3 111011: V=IIGL 0.::: 4. c) fosfatna kisetina H3P04 . Odredi koncentraciju jona zeljeza i hIora u rastvoIU FeCI} aka je kancen1racija rastvora 0.C?!" COO c(CH 3 CH. Zila da je koncentracija jona lIS 119 . d) nitritna kiselina!INO.10-5 molll. c(CaC!. d) K . R: a) II' + cr. 9.CH. = c(B")'c(CH 3 CH.0887 malfl. Ca(OH)" Fe(OB). c(Olf) = c(K') = (H = 0. b) sircetne kiseline. Izracnnati: a) kOllcentraciju amonij-jona i hidroksid-jona.1 moIIl.23.26. Af3+ + 3Cr. ima stcpen disocijacije 4 %.) = c(COi') = i.26·JO~ maIn.17.') c(H. c(C!. H. H'+NO.21.005 molli. R: c(Mg") ~ n O~ molll..20. e(NH/) = e(OR) b) c(NH.13.3. NapiSi izraze za koncentracijsku konstantu disocijacije ovih orgaIlskih kiselina: a) nrravlje kiseline. 3W +Poi' R: a) K.22.P0 4 .18. 9.0004 mol/I. Ca2 + +.16.2er R: c(Cn = 0. Nab produkt topivosti.065 moliL 9.00171 moliL R: a) NILOH !:.) e(H+). a stepcn disocijacije soli U OVOID rastvom 65 %.173 maIn. b) sulfidna kisclina H2 S. MgCJ" AIC1.OH) = c .10. iJ. Feh + 3 cr. a stepenjonizacijc 87 %.

c je: Doprinos koncentracije vodikovih jona zbog disocijacije vode je neznat. Kolika je topivost AgCl. Prema zakonu 0 dcjslvu rnasa Konstanta ravnotcz.W's moln. sredina je kisela.19.0089 g.V~ 1.5 molll? Produkt topivosti soli je ]. R: c(Ca2")~c(SO~-)~ 0.046 g. Produkt iopivosti AgBr iZllosi 2. R: 0.I. Aka to uvrstimo ujednacinu dobicemo daje: Ova konstanta se naziva jonski produld vode. b) 51 vodt::? R: a) 0. 11 pH ~ . Talog se nece . 9. Koliko gr(lrr1.31. log con + log c(OH') ~ -14 i·( -I) -log c(H") -log c(OR) ~ 14 R: c(Pb'") ~ U2·lO"moVL U rastvomje c(PbS04) ~ 1.lO.52-10.izdvajiti ) 1l Za razliCite 'VTijedn<?sti pH i pOR imamo: pH~ 7 pH<7 pOH~7.o(molll)'. Taiog se llde izdvajati. 9.30.005mollL Proizvod konccntracija jona poslije mijesanja je 2.10·8(mollly".27.7. 121 120 .Produkt topivosti PbCh iznosi 2·W-s(mol/I)3.cmperaturi 25"C.21· ]Q'.Treba izracunati pH VOdCllOg rastvora Hel cija je kOllcentracija 2. (molll)2.Olmolfl. U 1 litru vade ima 55. 9.log c(H} pOH ~ -log «OR) pH + pOH~ 14.32.5. b) 0.9 g.4 molll.ma elektrolita koristi se kao kriterij za odredivanje kiselosti odnosno bazicnosti elektrolita. tj. c(HCll ~ 2·]0-' moll! pH~ ? Hel jc jaka kiselina !ito mati daje potplmo jonizov3na odnosno daje: con ~ c(He!) ~ 2·10~ molil pH ~ -logcon ~ _log2·I04~ 3.10.52·10.21.Da li ce se izdvojiti taIog Agel u rastvoru koji nastanc mjcsanjem 1 ml rastvora NaCI konccntracije 0.3 mola vade na l.1 AgBr ce se rastvoriti u: a) 11 vodc.3·lO"(molll)2.4 mol. LogaritnriraI\jem izraza zajonski produkt vode dobivama: log [c(H'). RjeSeoje: JONSKI PRODUKT VODE Hemijski (.c(OH')j ~ log J.lO'''.5·10"5 (mo1JI/. sredina je neutralna. 9 Vrijednost negativnog logaritma koncelltracije vodikovih jona predstavlja vrijednost negativnog logaritma koncentracijc hidroksidnih jona pOR vrijednost: pH. R: Proizvod koncentracije jona u rastvom jc 5·1O· (mol/lf To je manjc od produlcta topivosti.10.Da Ii ce se izdvojiti talog CaS04 aIm se pomijesajll iste zaprcmine rastvora CaCh i Na2 S04.9.044 g.Koliko grama PbSOI.3.28. lll~ n·M~ 0.lana u vodenirn rastvori. Koliko se grama olova (u obliku jona) nalazi u 250 ml zasicenog rastvora ? gdje su c(H) i c(OR) ravnotezne koncentracUe jona i C(H20) ravllotezl1a koncentracija ncjonizQvane vade.ista vada je slab elektrolit i jonizira prema sljedecoj jednacini: H 2 0 -> W+OH. To je manje od produkta topivosti. 9. n~c.ill i ne treba ga uzimati U obz1r. koncentracija zasicenog rastvora ? R: c(AgCl) ~ 1.lO(moVI)'.~lmol/l~o.10 4 molll.001 molll i l l rastvora AgNO" konccntracije 5. Koncentracija vodikovih i hidroksilnih . sredina je bazna. Primjer 1. 9. U Cistoj vodi na temperaturi 25"C je: c(l-1) ~ c(OH) ~ ].Produkt topivosti AgCl iznosi 1.10.7 moln. Cije su koncentracije O. pH>7 pOR>?. Produkt topivosti solije 2. pOH<7. moie cia se rastvori ujedllom titru vade? Produkt topivosti soli iZilosi 2.

022·10" mOrl = 2.scnje: e ~ 2·10.51 M(N80Hl = 40 glmol pH= ? pOH=? Prvo cerno naCi koncentraciju NnOH.42 ~ 11.04rnolll' n c(NaOH) -. Rjesenje: m(NaOH) = 0. N(H') = n(H}·NA = 3. C> M·V 40g!mol·0.29· 1018 Primjer 5. c(H') = lO-pH = 1O. Konccntracija rastVora sulfatne kiseline je 2.braj hidroksilnih jona koji naslaje jonizacijom jednog molekula. plitisnemo tipkn TNV (iIi 2 nd) a zatim tipku log.8·10~ mol.V m o8 a . 1O~ mo1n pH. KoliCina OR" jona nastalih joniz3cijol11 vode zanemarljiva je U odnosu na kolicinu jona nastalih joniZ:'lcijom NaOH kOj8 je potpuna.42.3 molfl·O. Tn vrijednost unesemo u racllllar sa predznakom minus.4).8·10-'mol!1. b) pH=8.3 = 2.) = ""c(NaOH}z. pOH --? Y. pOR = -log c(OR) = -log 0. b) Da bi nash broj jona koristiCemo definiciju koliCine supslance i koliCinske koncentracije: C=- rastvora. pH "" 3.paR = 12.8 mol· 10"'· 6. Kolikl je pH i pOH rastvom ? - Rje.11osi 1 i z .6. Primjer 4. (-3. pH ~ -log 3. crOW) Napomena: Na depnom racnnaru "'\Tijednost koncentracije iz poznatog pH nalazimo ovako: Nekaje kao u gomjcm primjeru.? paR ~ ? N(ti) =? Kiselina jonizuje premajednaCini: Jemi H~ su prisutni zbog disocijacije vade. Primjer 3. Dobicemo iznos 3. a) H2 S04 -7 2 ff' + SO~-. U 500 ml vade dada se 0.OOll = 3.95 Rjdcnje: C(N8QBJ_'. 2.·c(H')·z = 0.10. gdje je: a .6 pH = 3.10-9 molll.8 g NaOH.4 pH+pOH-14.6 = 2.95.8.4.c(NaOH) -1·10" mo1fl pOH·' -log c(OH-) -log 10" . pH=14-4=10.58. pri ecmu je broj vodikovih jOlla. a) koliki je pH i pOH ras(vora ? b) c(H+) = lO-pH = 10. nastalih Z "" jonizacijom jednog molckula. te je: c(OR) . Izrac-unati koncentraciju rr.5.10-4 moill.s.04 molll. a koji u nasem primjeru iznosi 1. Koncentracija Off jona moze se naci iz izraza: c(OR.04 = 1.8 g V= 500 ml=0. pOH = 14 .8. Vodeni rastvor NaOH lma koncentraciiu 1. a) n V' n=-- N NA ' ntH') ~ e(H} ·V = 3. b) koliko vodikoyihjona ima u 1 ml rastvora'Y 122 123 .i Of[ jona ako jc: =O.4.Frimjer 2.2.10.10.5l Rjesenje: a) pH = -log c(H+).stepenjollizacije. Izraclmati pOH i pH c(H} = ".3 molll a=95%=O.4 = 3.3.3 mol!I·2 = 3.00 II pH . c(OR) = l·c(NaOH)·l = 0.3 moM a stepen jonizacije 95 %.enu Vlijcdnost.1. koji i2.=_Lml a) b) 0.4.2-10.9·10-4 sto predst<rylja traZ. pH = 14 .98·10"molll.

5'10.075 I.S04)~M Koncentrdc.a nije data gustina smatracemo daje 1 glem' odaosno 100 gil.n(NaOH) ~ I. Vidimo da je u suviSku HeI.OO! mol.01 mol/tHCI i 50 m1 0.4 mol.41 c(NaOH) ~ 1 molll V(H.S04) ~ 100 ml ~ 0.S04) ~ 0.05 I ~ O.02 mol!l·0.051 c(NaOH) ~ 0. n(NaOH) = c(NaOH).0 I mol/l c(OR) ~ ".ija NaOHje: lin c (NaOH) ~ --.Y(NaOH) ~ 1 mol/l·0.S04) = e(H. 125 124 .0.NaCl.01 molll·! = 0. Aka je kise1ina dodana U sliviSku raslyor jc kisco. c(H') ~ c(HCI) ~ 0. Ekvivalent za 0.0204 mala baze.I % = 0.025 1 c(HCI) ~ 0.0751 ' .S04 + 2 H20. 98g/mol Y"k ~ Y(HCI) + Y(NaOH) Daljeje: ~ 0.·c(NaOH)·z = 1·0. n(NaOH) ~ n(NaOH) ~ n(HCI) ~ 0.05 1 gill. c(H.02 molll pH= ? n(NaOH) = 2 n(H.5·IO"mol.e biti neutralan ako Sli kisclina i bala u ekvivalentnim och'1osim'a.02 mol/l NaOH.0102 mol.0251 ~ 2. Pouebno je izracunati kolicinu (broj ll101ova) i kiseline i baze u rastvoru. + H20 Primjer 7.3 mol.0102 mol ~ 0.1 I llli:!. Y".025 I c(HCI) ~ 0.01 mol/I·0. . a) b) 25 ml 0. Jonizacijaje potpuna ! Broj molova HC1 i NaOH je: n(HCI) ~ c(HCI)·Y(HCl) ~ 0. c(NaOH) ~ 0.102 mo11!·0. n(NaOH) ~ e(NaOH)· V(NaOH) ~ 1·10" mol.S04).00025 mol ~ 7. Ostatak baze je: c.01 pH~ ? Prva cemo naci kolicinsku koncentraciju kiseline. Izmcunati pH rastvora koji se dobije mjesanjem: Postupak radaje kao pod a): n(HCI) ~ e(HCl)·Y(HCI) ~ 2.u(HCI) Y"" 1. Rje!enje: V(NaOH) ~ 400 mI = 0. 25 m1 0.S04)·V(H. pH = -log e(lf) ~ 1. n(H. a) .7. 1 -.1 moll! Y(NaOH) ~ 50 ml ~ 0.0l molll Y(NaOH) ~ 50 m! ~ 0.01..11 ~ 0.Ie baza dod::ma u suvisku rastvor je bazan.) .4 mol. U 400 mI rastvora natrij-hidroksida koncentracije I moll! doda se 100 mIl % rastvora sulfatne kiseline.S04 ---> Na. n(NaOH)~ 0. Vidimo daje za neutralizaciju 1 mola kiseline potrebno dva puta vise baze. 1z jednacine neutralizacije je: ~ 2. a alm .<!Ql:!l~ om mol/l pH~ ? e(HCI) ~ . gdje je ukupna zapremina w·p 0. Rjdcnjc: Rastvor koji se dobije mijdanjcm jake kiseline i iake baze mOL.4 mol n(NaOH) ~ c(NaOH)· V(NaOH) ~ 0.3796 mol.SO. Koliki ce bid pH rastvora ? 2 NaOH + H.001 mol ~ 0.01 molll pOH ~ -log c(OR) pH~14-2~12.Primjcr 6. . Pri mjeSanju dolazi do reakcije: Hel -+ NaOH -).5· 10-' mol =0 02 mol 11 0. Post.S0 4) 2 2. b) Y(HCI) ~ 25 ml ~ 0.1 mol/IHCI i 50 m1 0. Y(HCI) ~ 25 ml ~ 0.1000gll_0102 mali.0204 mol ~ 0.41 ~ 0. n(NaOH) n(H.02 moll! NaOH. Vidimo da U sllvisku i1ll3mo NaOH lj.5·10.5· 10" mol. c. n(HC1) ~ n(HCI) .c.02 moll!.

126 127 . c(H')=5·IO. 9.40.ll moll]. Koliki je pH rastvora ? Uvodenjem gasovitog hlora i KOH ukupna zaprernina rastvora se neznatTIo mijenja. Izraclluati pH ovog rastvora.c(NoOH) = O. 10'3 mol 8. Izracunati pH rastvora aka se U300 ml rastvora nalazi ).JO molll. pH = 13.8? U suviskuje KOH: R: aJ neutmlna.16·IO. Nab koncentraciju W i OB' jona ako je pOH rastvora: a) 3. b) c(H') = 2·1O.88.001 mollL lzracunati koncentraciju svih jona U.18·]0" main. R: ]0.JJ mol/l b) c(OH) = 6.38 = 11. f) kisela. U 10 m1 rastvora nalazi se: a) 9. R: c(OR) =c(Na')=2·IO. c(OR) = 1. pH = 14 . f) pOH= 9. c(OH) = c(NoOH) = 0.10J9 OR jona.lg ~= 1. Zatim se doda 0.2·10 15 H'" jona.3364·10" mol = 4. 6.067. 9. Koliko jona H-I. 9. Treba naCi brqj 111010va KOB i Hel.i OH.J2 molll. c(H+) = 1.11 V(HCI) = 33. Koliki je pH rastvora kada se 11 501l ml nalazi 1. e) bazna.2. iln(KOH) = n(KOH) -11(HCl) = 1.3 kPa. b) 9. JoniL'1cija je potpuna ! Rjescnjc: V(rastYora) = 0. Rastvor HeI irna koncentraciju 0.6cm' = 0.032 g NaOH.38.41. b) 8. rastvoru i pH ovog rastvora. c(ll') ".18·10"mol. 400 rul rastvora sadlii 0. .6 cm3 gasovitog BCl na temperaturi 27°C i pritisku 101.21 g/ml). 9.3796mo/ 0. naCi cemo iz jednacine gasnog stanja: n'HCl) pV \ RT 101.]6·10..Se n~lazi u 50 ml rastvora koji s3drb I rug NaOH '? R: 1. R: pH = 0.78. b) kisela.2. 9.001 molll.ovom rastvom i pH rastvora.4 molll. Da Ii je sredina kisela iii bazna ako je: a) c(W) = ]·10" mallI.94.15. 9. b) 10.39.Qllt= 0"Lg pH= .lglmo] Broj molova HCi.34. n (KOH) = m(KOH) M(KOH) O.37. 9.300K ' . b) 11. lO"mal.76 mol!1.]0.03361 T = 273 + 27 = 300 K p = 101. <.1 g evrstog KOB.5 mo]11.78. Izracunati pH ovih rastvora R: a) 5.26·10" molll.1011 W jona ZADAC] 9.10-3 mol.35. mg n+ jona.5].1.314J/molK. Primjer 8. c(Oll') = c(KOH)'= 4.0336] • = 1364.5-10 18 OH-jona.82.3 molll.7 mg OR jona.5.42.3 kPa !illK.12.5. R: c(lT) = c(C!. d) bazna. d) pH = 8. pOH = • log c(OH') = 2.62. c(OH') = 1·IO.58·1rr' moill.7 ry R: a) c(H'j = 7. c(OIf) = 5. 9.3.7.76 mol II.36. pOH = • log c(OH') = 0. 9. b) c(OR) = [·10" molD.31-lO''' main. S obzirom da je gas. lzracunati kcnccnlracije svih jona II HCI + KOH -> KCl + H2 0.10" molD. e) pOR = 1.1. U 100 ml vode uvede se 33. 56.5 l 0.02. c) kisela.2.3kPa' 0.. R: 2.33. U 100 ml vode se dada 50 g 12 % IT2 S04 (p "" 1.3.) = 0. R: a) c(OH) = 3. Kolikaje koncentracija W i Oll' jona aka je pH rastvora: a) 6. pH=ll.38. pH'~ 3. e) pH = 3.

9. 12. K ~ 4.10. f) anilin.COOH.10-5 molli. Na etike!i boee pise da rastvor ima koncentraciju od 0.17 molll i 19.10.65. Ravnoteina kOlleentraeija e(HCN) ~ e. R. R: a) pH= 2.9·lO" molfl. Izracunajte pribliino koncentraciju rastvora etanske kiseline u kojoj je 1 % kiseline disociralo.8.9.55. H + HCOO'. 9. d) fenilsircetna. l-e(H') S obzirom da je u pitanju slab elektrolit do istog rezultata dolazimo i primjenom mona razblazenja: K = a'· C.10. 100 ml ra"tyora NaOH koncentraeije 0.66. C.53.8. R: e(F) ~ c(HCOO.CoH.302.49.COOH. ? U 10 ml 0. Ke R: 8 puta vise u rastvoru HeI. e(H+ ): .CH. g) pH ~ 11. U kojem rastvoru se nalazi viSe W j011<'1: moUIH.56.175molll.8'10. 9.027 molll sa 18. K ~ 6. koncentracije. Ko~ 2.12 molli. e(H') ~ a·e.Oll molll sa 22 em3 rastvora natrij-hidroksida koncentIacije 0.10~ moll!.9. R: 0. K = 1. e=0. e)pH~ 2. a konstanta disocijacije K "" 1.2.e(H').1.lO'10 moU~ g) benzilamin.02 moW.41. 9.002 molll rastvora Het i 10 ml O. 9.5 molfl. 128 129 .e(H') ~ 2.8. Izraeunnti pH rastvora sljedecih organskih kiselina i baza Cija je koneentracija 0. C"H. Izracunati pH mstvora koji se dobije mjesanjem 14.H. C. Izr3cunati pH rastvora koji se dobijc mjesanjem 13.54.12 dm' gasovitog hlora pri normalnim uslovima.5 molfl. R: 3.NH" Kb ~ 3. b) pOH = 1. C"H.002 moUI apsorbira se 1.48.52. 9.2.75. C"H. 9.50. pH ~ 4.3.2 ml rustvora HCI koncentracije 0. ~ 1 molll pocetna kOl1eentracija. i) pH = 9. Izraeunati pH i pOH ovag rastvora.59. .87.8 ·10" moll!.4-5. pH~2.018 mollL Het + AgNo.47.8. h) pH ~ 11. R: pH ~ 3.44. pH ~ 4.58·10".9.NH" ~ ~ 4. e)pH~2. b)pH~ 2.75.02 moll! Hel ili 50 ml 5_10.)COOH. :M.O. Kb ~ l.2 em3 Hel koncentracije 0. h) etilamin.CH.nO" moll!. Izraeunajte pH rastvora koji se dobije rnjcSanjem 13 em 3 sulfatlle kiseline koncentracije D.H4NH. i) piridin. HCOOH !:.87.2 ml rastvora HN03 koncentracije 0. K ~ 1.5 moll!. -> AgCI + H. c) benzoeva. K = 1.IO~ molfl.5·lO'4 molfl. pOH ~ 10. 2..80.OOlmolll rustvora Ca(OH)" izracunati pH dobivenog rustvora. Stepen jonizacije kiseline u ovom rastvoru je 85 %. C. Izracunati pH rastvora nakon apsorpcije Hel pod predpostavkom 'da se zapremina rastvora nije nrijenjala. Izracunati pH j pOR rastvora aka stepen jonizacije kalcij-hidroksida iznosi 85 %. U rastvoru mravlje kiseline Cija je koncentracija 1 molfl izrnjeren je pH =1.4 em3 srebro-nitrat1 koncentracije 0. koristi se rastvor KOH. f) pOH ~ 5.163 mrnolJl sa 14 em3 rastvora nitratnc kiseline dvostruko manje R: K=a'·c. jer je stvarna koncentracija KOH 0. Kolika je konstallta disocijacije rnravlje (metanske) kiseline.051 molJl. R: pH ~ 12.6. Ako se pomje.7 g Ca(OHh.4 g<\ie je e. e) mlijecna.10 malfl.37. Izraeunnti pH rastvora koji se dobije mijesanjem 27 em' vodenog rastvora HCI koncentracije 0.NH" Kb ~ 4. 9.34.10.59.43.COOH.4-3.ierenjem pH ovog rastvora utvrdeno je da on iznosi 11.) ~ 1.H5N. d)pH~2.3.025 moill. 9. 9. Za odredivanje koneentraeije CO.55.SO. Da Ii jc tacan natpis na bod? R: Nije. 9. 9.5 molll.2 pH ~ 8. 9. H" + eN- R: e(H') ~ e(CM). Rastvor fosfalllc kiseline ima koncentraciju ad Imolil. CH. HeN!:.51.a 10 ml 0. a konstanta disocijacije 7. Koliki je pH rastvora cijanidne kiseline HeN Cija je koncentracija 1 mol/I. b) antinobenzoeva kiselina.8 rul rastvora NaOH koncentracije 0.1 molfl: il) etanska kiselina.350 ml rastvara sadrZi 0.COOH.55. HOCH(CH.002 moUl.46.

. a stepcn Jomzaclje 95%.. RT je: Posto je poznata rnasena koncentracija ondaje 1Z poznate veze y:= C :tv1. Izmedu koeficijenta i." Kod elektrolita je zbog jonizacije pri isto. Pa·m3 . U rastvoru nekog clektrolita koncentracije 0.-. t~ ~603kPa 8)14 J I molK·298K ~ 6 47.. OSMOTSKI PRITISAK Molekuli rastvorene supstancc u razblaienim rastvorima se ponasaju kao da se na dataj temperaturi i konstantnoj zaprcmini nalaze u gasovitom stanju. Da bi nasli molekulsku masu trcba izracunati kolicinsku koncentrd. l~-- . i broja jona v na koji se raziaic molekul e1eKirolita.603 kPa T ~ 273 + 25 ~ 298 K p ~ 1. ' .je: p ~ 1603 Fa ~ 1.""_±Q. i ~ a (v .1) + 1 ~ 0. b) 1% rastvor fosfatne kiseline cija gustina iznosi 1. Koliki. (v -1)+1.. Zakonje dao Van't Hoff i \'azi sarno za razblaZene rastvore. Pritsak n se naziva osmotslii i zavisi sarno od broja ccstica u rastvoru nn datoj temperaturi.05 molll pri temperaturi 27°C.J"'" 103Pa·lO-3mJ :. 13l 130 . broj jona na koji se razlazc rnolekul.95 (3 -I) + I ~ 2. pV ~ nRT adnaSl1a p ~ ~ RT. tj.1 koncentraciji rastvora broj cestica yeti 11 lV'apomena: U jednaCini gasnog stanja pritisak i zapreminu treba izraziti u SI jedinicama. Primjer 3.95 T~ 298 K M .25 g1cm3~ 1250 gil l. dobijemo daje v = 3. izmjeren je osmotski pritisak 370 kPa. 1t cRT 370kPa 0. PomoCu date jednaCine mozerno izracunati stepen jonizacijc. V Kako je u rastvorima adnos kolicine rastvorene supstance i zaprcmine rastvora koliCinska koncentracija rastvora c. Primjcr 1. jer se tada vrijcdnost prorzyoda pV ne mijenja ! kPa.98 g/mol Imamo rastvor neelektrolita.gLj M~? a = 95 %= 0. U rastvom nekog proteina masene koncentracije 40 gil izrnjeren je osrnotski pritisak od 1603 Pa pri temperaturi od 25°C. to je pritisak: 1t~cR T.:.. lzracunati molekulsku masu proteina.96. Na koliko jona jonizuje e1ektrolit ako je jonizacija potpuna ? R. stepena jonizacije Cl.05 maIn T~273 + 25 ~ 293 K P ~ 370 kPa ((=100%=1 v=? nego kod rastvora elektrolita: 1t~icRT.8. Ukoliko S0 zap~cmjna izrazi u litrima (l) onda pritisak treba izraziti u kPa.25 glcm 3.1 gJem 3 i stepenjonizacije 28%7 RjeSenje: a) w~2%~O. a) 2% rastvora sulfatne kiseline cija gustina iZllosi 1. Da bi nash broj jona na kqje jonizuje elektroli1 mormno nati koeficijent i : gdje je i Van't Hoff-av broj.koje jonizuje sulfatna kiselinaje 3. Za rastvor neelektrolita stepenjonizacije je jednak nuli Ie jc i "'" 1.ie oSll1otski pritisak u rastvom na temperaturi od?5~C : . Za njih se maze takode primijeniti jednaCina gasnog stanja' M~-~ y c 40g/l 6. c 1t n=? H2S04 -+ 2 H' + SO.10. pritisak II paskIt1ima (Pa).10.47·10 4g/mol ~61824glmaL .jdcnje: c ~ 0. Primjer 2. Eroj jona na.ciju. a zapreminu u m3. Uvrstavanjem u jednaCinu: i"" C/.05 maJ.314 J I molK· 293 K = 2. zatim odrediti molekulsku rnasu itd. RjeSen.4 moll I.9. postaji ovisn05t koja je izraiena jednacinom: i~"'(v-l)+l.

= 88 % = 0.02·1250g/1 98g/mol 0. 10.05 molll a. M= 98 glmol n=? ZADACI 10.314) ImolK· 298K = 511.9 kPa.L R T.O. VeIiCine koje karakterisu neelektrolit oznacili smo sa indeksom 1.4 kPa. U 1 I rastvora KCI rastvorcno je 5 g soli.6 kPa. 132 133 .8 mol. = 10. nl"" cjR T (v = 3 jona). W"'" 1 %=0. koncentracije 0. lzmjerenje osmotski pritisak 4000 Pa na t = O"c.enje: V. Kolikaje molekulska masa nepoznate supstance '/ R: 1t TI = cRT ~ .ELt(OH)" Y = 2 gil. a elektrolit sa indeksom 2.7kPa. R: a) 72. Njegov osmotski pritisak je 304 kPa na 18'C. 10. Koliki je osmotski pritisak se6era u vodi na temperaturi 200 e ako je maseru udio Secera u rastvoru 0.OI e=-=pw M 98g/mol 0.1. c =-. b) 79. Vodeni rastvor sadrzi 4. moramo izracunati kolicinsku koncentraciju: i= 0. Y = 10 gil. Kolikije osmotski pritisak na temperaturi 25"C sljedeCih rastvora: a) saharoze C12H"Oll.2. y = 3 gil. =icR T = 1.255 moll 1 Daljeje C. Koliko mala neclektrolita treba da sadrZi 1 1 rastvora da bi njegov OSlllOt9ki pritisak bio jednak kao kad rdstvora nitratne kiseline koncentracije 1 malll Ciji je stepen jonizacije 80 %? BaCl. (v -1) + I = 0.01 P = I.88 (3 -I) + 1 = 2.5 %? Predpostavimo daje gustina 1 g/cm 3 .5 kPa.6. Koliki je osmotski pritisak KCI koncentracije 0. b) glikola C.84· O.255 molil·8. d) 80.1 12 moll I.5.76 ·0. Koliko molova neelektrolita treba cia sadrZi 5 I rastvora cia bi bio izotonican (da ima isti oSlllotski pritisak) kao i rastvor barij~hlorida na istoj temperaturi.138 moUl·51 = 0. -+ Ba" + 2 cr .= w·p M 0. R: TI Broj jona na koje jonizuje fosfatna kiselina je 4 te je: i = 0.6 kPa.84. Primjer 4.05 mol/l = 0.8 kPa. M Mr = 2550. I wem' = 1100 gil a=28%= 0.1l2molll· 8.2 %.9·0.h Y ~ 2 gil. = i ·c.28 T = 298 K Broj molova neelektrolita je: ill = Cl a) Vj = 0. e) 82. = 35. R: 407. = 2.28 (4 -1) + 1 = 1.88 C.138 molil. KoIiCinska konccntrac\iaje: IlOOg/l.314 J/molK ·298 K = 1832 kPa. d) glicerola C3H5 (OH)3. 1T2=i c2 RT Posta SU (neelektrolit) (elektrolit) R: 1. (v -1) + 1 = 0.69 mol.3. M = 342 glmol. I. Kolikije stepenjonizacije? osmotski pritisci isti ondaje: R: 87.5 gil nepoznate supstanee.76. e) karbamida CO(NH. N1 := ? lOA.05 mol/l Cijije stepenjOIdza~ije 88 %? Rje. n = i e R T = 2.Da bi nasli osmotski pritisak. molll ako je stepen jonizacije 80%. = 51 0. 10.

(. vrijemc proticanja u sek\. In Q n1.022.lllasa supstance. 3 b) 3 g rast\'orene supstance u 500 cm rastvora 11a tempcraturi 12°C. Prvi Faradejev zakon glasi: masa izdvo.a dlUgi Faradojcv zakon: M zli' .05 moIll na temperaturi od O°C. Q zF Aka to uvrstimo u jednacinu za pr\'i Faradejev zakon dobijamo jednacinu 7.42 % izotonkan je sa rastvorom Kada jedllosmjerna clckwena stlUja prolazi kroz rastvor clekttolita.a je pl'otddoj koHcini clektriciteta lu"oz clcldroJit.415 bara. Kalicina c1ektriciteta sto je nosi jedan mol elektr-ona je: F = NA'e = 6. Zakone e1ektrolize dao jo M.49 bara. na katodi odigrava s\. . vrSi so elektroliza.64 g soli u 1 I rastvora. l\t1r= 342. p:= 1 g/cm3 . AvogBdrova konstanta. Taj f'dStvor je izotorrican sa rastvorom NaCl koji sadtii 2. na primjer. Rastvori neelektrolita sadrZc: a) 3 gil rast\"orene supstance pri tempcrnturi 27°e.iona1n.10. Iskoristcnjc elektricne struje je oanos stvflmo i:zilvojene mase i teorctski potrebne mase: 1l~-="~. q"'" 2 F.05. Na prim. Ras1vor neelektrolita Cijaje molarna masa 18 glmol sadrii 15 g supstance na II rastvora. e .9 kPa.11. kolikaje relativna molekulska masa rafinoze? R: 596. Nadite osmotski pritisak rastvora na temperaturi 20 o e. k .jacina strnje u amperi. ill Uopstem sluc8ju Q ~ z·p. t _. m=-Q. rafinoze u ko. Imamo raslvor secera u vodi cijije maseni udio 0.· Za izdvajanje 1 mola srebra potrcbna jc ko1icina clektriciteta: N A '0. gdje je: z .8. Koliki je stepcnjonizacije soli ? R: 85%. Rastvor u kome je maselu udio saharoze 3.ede6a reakcija: Ag+ + e' -. pri ccmu pokaZl~le osmotski pritisak od 0.10.602. rcakciji Cu2.Uldama (s). 10. osmotski pririsak iznosi 374. gdje je: NA -.jer. 134 135 . Kolike su molekulske mase nepoznatih snpstrmci ? R: 0) 30. Ag. 10. tj. Ij. b) 343.9. Faraday (Faradej) 1833 godino. Ako je rclativna molclmlska masa saharoze 342. -+ 2e< -~ ell potrebUD je utrositi dva pUla veell kolicinn elektriciteta. pri. Q . 10. Ncka se. U rastvoru cija je koncentracija 0.broj razmjenjenlh elektrona na elektrodi.ien~! supstance na elektrodama proporr.10. Q.kolicina proteklog eleictriciteta.96 %.konstanta za datu clektrodnu reakciju (elektrohemjjski ekvivalent).naelcktrisanje clcktrona. ~i.1oj je maseru udio rafinoze 5. Tada mozerno pisati da je: k=ll1=M. Jedan mol elektrona ce lzdvojiti 1 llloi jona srebra. R: 356 kPa.ma CA).19 C = 96484 ClmoL Kolicina eJektriciteta sto je nosi 1 mol elektrona naziva se Faraday~cva lwnsiant. ELEKTROLIZA R: 3 jona.1. pri ceml1 pokazujc osmotski pritisak 2. 10. Protekla kolicina elektriciteta se moze izraziti YJJo: Q"" 1 t gdjeje I . na elektrodama se odigravaju reakcije oksidacije i redukcije. Na koliko jon a disosuje molekul elektrolita? 11. gdjeje: m .7.10" mor' .. (Il).

087 ·10 g. Pri elektrolitickoj rafinaciji bakra iskoristenje struje je 92 %. R: 111 = R!> I=0.5 vIllal Qr=? 111r ~ 1) m = ..54g/mol 2·96484C/mol .. a) kohka se masa bakra izdvoji na katodi ? RjeSenje: a) Katodna reakcijaje: 1~2A .92 6 m 2.54 glmol l'rimjer 3. 9 ZADACI ILl.2A. Kolika jc izdvojena masa i z~~re~ . Pri proticanju iste koliCinc clektricitcta krOl rastvore srebro-llitrata i bizmutnitrata.. Stmja od 1 A prolazi u toku 1 sata kroz rastvor kupri-sulfata. 137· .65 g .15A l~ 3 11= 10800 s T= 273 + 25 ~ 298K P = I bar= 10' Pa~ 100 kPa z=2 Mill?) = 2 glmoj 1._.RT ~ O. . se vidi da je 7. 10 6 g 0. b) 12. Hz + h O 2.ll toku 1 saia.2.836 I . Izdvajena zapremina gasa .314J/molK·298K =02081.90 g srebra. M 7lg/mol' m~--·ll~ ·2A·3600s~265g zF 2·96484 C/mol ' . Primjer 1. . 11. pri standardnim uslovima je V = n -V gdje Je Vm =: 22.".hiora. kiseline cIa se posPJes~ provodenje struje) nastaje kisik i vodik. 11. . . 11 prvom od qjih se na kalodi izdvoji 0. Primjer 2.3.j M zF 2. Rje. Kohko se pn tome izdvoji kisika ? . ' b) kolika se ma~'l i zapremina gasa hlara izdvoji na anodi.0373 mol ~ 0. Kroz rastvor kupri-blorida prolazi strujajacine 2 A. pIi normalnim uslovima ? Cu2+ + 2 e" --? eu M P 2g/mol lOOkPa Iz JednaCinc H2 0 .gasa vodika P~ proti~ju struje od 0.10 C. Iz~vojel1a masa vodikaje: t - m ~. b) 1 Inola bakra iz kupri-sulfata ? Izdvojena zaprel~i~a vorlikaje: 136 R: a) 6.~ 1. cr - z=2 M .63.104 1. v ~ 22.15 Au tokn 3 sata ? Temperatura je 2) C a pntisak 1 ~ar."'.4l/mol·O.92 m- _ ~ zF It----"--. . Izracunati koliko se grama bizmuta izdvojilo iz drugog rastvora ? m=? V=? R: m=0.96484C/mol"· 2g/mol --·OIIA 10800 a) ') 0168 S~" g.41!rnol i m.. Treba izraCllnati koliCinu elektriciteta 'potrebnu za dobivanje I tone rafmisanog bakm. Koliko je elektrona potrebno za izdvajanje: 1 mola srebra iz srebro-mtrata. < t = 111= 3600 s ~ z=2 M(Cu) m··-? 63. m~ I t= !OOOkg~ 106 g 11 = 92 % ~ 0.185 g..58g.1023 . Elektrolizom vade (kojoj je dodano nesto sulfatlle.600s~233g _ Rje!enje: ' . 62.3. n =-=----=00373 mol M 7lg/nol' . 8.apremina izdvojenog kisika dva pUla manja i iznosi 0.senje: Elektrodna reakcija na katodi je: 2}t + 2 e-4 UvrStavanjem poznatih vrijednosti dobiee se Qr"" 3.1023 . . b) Elektrodna reakcija na anodi je: 2 2 e' -> Cl2. Izracunati maSll bakra koja se izdvoji na katodi. V~.0l68g.

109 C.entalpija iii toplotni sadrZaj sislema. 11. unutras11jc energije i vrserlje rada (analitickj izraz I zakona terrnodinamike): Q~LlU+A. .lnom prill.73. . 11.7. Kolikaje relativna atomska masa tog metala? R: Mr~ gdjeje: c·.molarni toplotni kapacitet (izrazava $C u J/moi K).70=70%. toplote je: Q~mc!lt iii Q~nCLll.1 bar izracunati zapreminu hlora 7. kolicina supstnnce. Llf!.1 Jlkg K). podmiruje se oslobadan.5. kolici~u 11. b) 335 I. TERMOHEMIJSKE JEDNACINE 11. Pod unutrasnjom encl"gijom podrrlZurnjevamo zbir kineticke encrgije svih mo1ekula tijela i potencijalne energije njihovih rnedudjelovanja.9. Jednacilla za A =pLl V Ie je: Q =LlU + pA V.03 A ? R: 36. n _. b)1']=93. lzracunati kolicinll clektriciteta po~ebnu za dobivanje jedne tone aluminija. Toplo!o! efekat pri .lm jcdnal< ie promjcni entalpije sistema.truje. Aluminij se dobiva elek1rolizom AhO. Pri dobivmlju 100 kg aluminija eleictrolizol11 A!.53. specificni topiotni kapacitet (izraiava se 1. C . Oka 95 % danasnjih energetskih po1rcb. gdje je H . Reakcije n toku kojih se oslobada koli~ina toplote zovu se egzotermne a reakcije prilikom kojih se apsorbuje odredcna kO~lcma top~ote zovu se endotermne reakcije. R: a) V(el. U Leklanseovom clanku (obicuoj balerUi) jadna elektroda je ciuk Jill kojo) se odvija reakcija oksidacije cinka:Zn -+ Zn2 " + 2e'.7%. Ako uvedemo veliCinu H~U+pV anda se jednacina I zakona tennodinamike moZe pisati II obliku: Qr~f!2-f!1 = 114. l'lracllllati iskoristenje .1em energije pri hemijskim reakcijama. Pri prolasku struje jacine 1. c) 19. elektrolizerom je prosla koliCina e1ektricileta od 1. lzracunati isicoriStenje struje ako jo mfioacijom dobiveno: a) 988 g: b) I kg.6. Rad pri promjeni zapreminc (pri stalnom pritisku) idealnog gasaje: R: Q= 1.b) 28 MC. 12. R: 1']=0.11.8%. Elektrolizom hloridne ki. 11.6 mg. Za koliko 6e se smanjiti masa cinkova 0111ota6a za 1 sat aka daje stmju od 0. c) 19.. Bakar se rafinira elek1rolizom. ill ~ masa supstance. Elcktroliza sa vrsi 6 sati liZ struju od 150 A.6 mm'.07·10" C.6 inC.4.aline ua'taje blor i voclik Ako jc temperatura gasovitog hlora 32'C. 138 139 . Dovedena kolicina toplote sistemu ide na povc~anje 11.) ~ U8 crn'.8.10.a. Hemijske jecJnacinc uz koje se d3JU podacl 0 toplotnom efektll reakdje nazivaju se tcrmohcmijsl{c jednacine·.5 A u toku ad 30 nrinuta kroz rastyor soli nekog trovalentnog rnetala na kalodi se izdvoji 1~07 g.a protaklu ko!icinu alektriciteta od: a)35C. Koliko je vremena potrebno za razlaganje jednog mola vode strujom od 5 A? R: t~lIh.t. R: a) 1']~92. a pritisak 1.

i Primjcnu Hesovog zakona pokazati na pnmjeru stvaranja R. .2 kJ. -110. le je Ojn "" 823 kJ/maL Za nastajanje jednog mala oksida potrebna su dva mala.s ) ~ LIB ~ -1646 kJ Imo!. tj.. . Za tefmohen1ijsko racunanje vaino je Zlk1.CO.6 kllmo! + 242. Sada je kaIoricna vrijednost: Q m Kad saberemo jednacine dobit ccmo: ~ ')94. .II 0.2 kl I mol. IIH ~ . S .cvrsto..g. Izracul1ati kaloricnu vrijcdllost antraeita ako on sadrii 96 % ugljika. M1 == 6. ~H::::: bHf(COHO:) .4 klimo! + 1l0.HiI. Znaci u zagradama oznacavaju agregatno stanje. po jednom moln At: n '-'=. Operator Ar ZIlati promjenn entalpije pri realcciji stvaranja. MIG" 0 . CO{g).2 kJ/ma!. te 6e promjclla cnlalpijc biti 2·823 kJ/mal = 1646 kJ/moL tj.5 kJlma!.) .. To znaci da jedan mol vodene pare sadrzi 242. vee samo od llocetnog i krajnjeg stanja. Posta se promje~ entalpije racuna po jcdnom molu.g) ::0: + Y.anje nego sio su sadrl. Podatak nama takodc govori da ako zelimo 111101 voelene pare prevesti natrag u elemente vodik i I(isik u standardnom stanju.6 kJ. Primjer 6. --394.H(C02. 242. H RjcSenje: Na osnovu Hesovog zakana moze se pisati: e . aq .g) "" ~ 394. 141 .g)' 8 B He IIH ~-393.ilumillija.scnje: Kaloricna vlijednost se racuna po jedinici mase.Primjer 1.2 kJ/mot.g ) ~ -242. Pd egzotermnoj reakciji Q == -.. 298.5 kl ~ 32 875 kJ ~ 32875 kJ 12 g . tj.'"'"'2 Rjesenje: Toplotni efekat rcakcijc pri kojcm se stvara 1 mol vode pri standardnirn uslovima'jc: Reakcija je egzotenml3. f Zllati tip reakcije. Gamji indeks e zhaCi da je u pilanju standardno stanje. sto zoaei da je reakcija egzotenmla.2 kJlmo!.6 kJ/mo!.283." CO2 ($). Uobicajene su ove oznake: g .286. Izracunati prornjenu entalpije za reakciju: Rjesenje: ako je: LilircCO.mt:tv1 = 1/3 mol. g kg' Primjer 3.D.. Izracunati entalpiju nastejanja AI 2 0.5 kJ/mal. koja iznosi 12 g. Po dogovoru entalpija elemenata u elementarnom stanju jednakaje nnIi.2 kJ energijc m.H.. a ukoliko se pri reakciji apsorbuje kolicina toplote anda promjena entalpije ima pozitivan predznak.AHreakt.jesenjc: Posto sc promjcna entalpijc mcuna na jedan mol izraeunaccll10 koliCinu oslobodelie taplote." H2~(1). ~H = ? hcmijskih reakcija ne zavisi od puta kojim je reakcija tekIa.avali reaktanti.96 ·32875 kl/kg ~ 31560 kl/kg. 1 teenost.394. Pri nastajanJu 1 mala vodcne pare iz elemenata oslobada se kolicina toplote od 242.7 kllmoL ilH ~ . Rje.6. a ostalo su mineralni sastojci.6.±_~ Oc>(o)~· C(s) COM.) + V. Q/m. Za prelazak 1 mola \-'ode u vodcllu pam apsorbuje sc koliCin3 toplotc od 44 kJ tc pisemo: ugIjika. Primjcr 4.3 kJ I moL 8 IIH Q'1 0 . + V2 02(g} -)+ CO(g).2 kJ. Objasnitc energctske efekte termohemijske jedoaCil~e: H2(gJ + Y2 O 2 -7 H20(g)' Q = 242.242.2 kl/mo! ~-41. bila da se reakcija vr5i neposredna ili u dv~je faze..6. Primjer vodene pare. f(HP. 11.2 kJ. 2 AI(s) + 312 02(g) -7 Al2 0 3("). Pri sagorijevanju 9 g aluminija oslobodi· se koliCina topiote ad 274. iIH . moramo zata utrositi energiju od 242.vodeni rastvoL Pravilno je pisati : ~fH(1ip. O2 -> H20~). Ugljik se moze oksidovati do CO 2 direktno ili postupno preko ugJjik(lI)-oksida. te pr6n~jena cntalpije iIna negativIlu vrijednost. 140 . anda trcba cia ZIlamo masu jcdnog mola H2(.ti Hesov zakon: Toplotni cfekat Primjer 5. ~ . 02(g)""". .g) -:::.3 klima!.Hpr ..2 kJ/mol. mol._ _""IIUJH2 ~ . ~Hl = .g):::: MI~C02. .(~ Toplotni efekat je isti. Tennohemijskc jcdnaCinc koje prikazuju ave procese glase: C(s) S obzirom cIa antracit sadiii 96 % ugljika onda je stvama kaloriena vrijednost: 0.gas. 02(gj"""'. U termohemiji je uobicajeno da se toplotni efekat rcakcije izraiava kao promjena entalpije sistema: H.15 K i 101325 Pa.

2.H(F~203.277 .111ezjjeve "ike mase 0)22 g spaljen je u kalorimetTIl. 12.27 g cinka u kalorimetrijskoj bombi.l--7 2 HCI(gj.393. + 3 CO -> 2 Fe + 3 CO2. Kolika se kolicina toplote oslobodi pri .242. Pri oksidaciji 12 g Ca oslobada se koli6ina top1otc ad 190.11.049 kg. uzorak Illat.adataka ! R.5 kJ. R: .HsOH) ~ . 12.7 k. 349.1 klImat.1. Izrafunati toplotni efekat ZADACl 12..4. Za odredivanje stalldardne entalpije magnezij~oksida MgO.6. Ko1iko kg Cistog ugljika (graftta) treba.8. 2 kl/moL sagorij~val\ju 1 kg zeljeza ? b. 12.12.65 kJ. 8.5.26 kJ.(g) -+ 2.B!! iZllosi 83. vodene pare . pri cemll se faZ'vito 3030 J. 12.H. R: -787. Potrebne podatke uzcti iz predhodnih z. C. 02(g') -t COJ. Odredi toplotni efekat ave rc.393. Kolika se kolicin" toplote izdvoji pri sagorijevanju 100 kg 98 % etil-alkohola.~) "" R: 7361 kJ.:J(cUc..603. R: 3.5 kJ/mo!.6 kJ/rnoL Kolika je promjena cnlalp~je za reakciju 3C2H2C~) -.631·10' MJ/moJ.12. 12.635.7 kJ/mot.oternma. a toplota nastajanja benzena Cr.g) == ~ 89. Toplota nastajanja acelilena C~H2 iznosi 227.~ ~ . a toplota nas1ajanja metl-U)<l . ako se reakcija odvija prema jedna~ini: C2HsOH{l) + 3 O2(11) '""'* 2 C0:J{j.91 klIma!. Data je reakcija: H2(g) + Cb(g. 12. R.l/mol.7kJlmol. Glavni proces kojl tece u visokoj pcci izraienje zbirnomjcdnacinom: Fe20.Oplote osloboditi pri sagorijevanju 1 dm 3 Illara pod normalnlm R uslovima? R. 37.. 12. ? R: . da se dobije koliciua !op1o!e od 100 000 leJ.2 kl/mal.5 kl. R: .5 kJlmol. endotennna. LlH~cm6. Odredi promjenu entalpije za reakciju: CH.8H = 185 kl/mot KoIiko 6e se !. kada so zna da je toplota nastajaJ1ia CO"" . lzracunati standardnu entrupiju CaO.~) + 3 HzO{g) IIH(C. pri cemu se oslobodiJo 17.8 Id!moL 14-2 143 .7.2. KoUka je toplota nastajanja cink~oksida ? R: ~ reakdje pretvaranja 1 kg ozona u kisik 12. Izrabmati s~(lndardnu entalpiju ~gO.(s) + 2 H20(~). 11. endotcn1ma iIi eg. Odredi da li je reakcija: C2H6(g) + 2 HlOW -7 2 CO 2(g) + 5 Hz.46 kJ.6kJ/mol. 2. Da bi se odredila toplota nastajanja cink~oksida Af{r(zno>~! sagoreno je 3.597.3 kJ/mo1. 1.. R.3. IIH(C02.r.822 .10.. Standardna entalpija ozona 0 3 iznosi + 142 kJ/mol.9.

U rastvoru mase m = 30 g rastvoreno je 1. &lWPA "A" GRUPA "B" 1. = c. Koliko ima atoIDa kisika u toj zapremini ? R: N(02) = n(02) ·NA : 2. Izracunati kolicinsku koncentraciju dobivenog rastvora. V(HC1) ~ 84 144 145 . C2 = 1. mascnu koncentrdciju i gustinu rastvora koji se dobiju mjeSanjem 450 g 28 % rastvord bakar-sulfata gustine 1.016. U 300 g 15 % rastvora NaCl. N(O): 5. 328. iznosi 16.KANTONALNO TAKMICENJE IZ HEMlJE UC1T1VlKA SREDNJIH SKOLA TuzZa. 2= J n I : I n' · . n2 .1 glcm3 .c cJ ~ 2.11. 4.377.. = 0.32 I. Kolika cc biti kolicillska koncentracija dobivenog rastvora ako 5 mI dodanog mstvora sadrit 100 kapi? ' uslovima.612 mol. V2N.94 mol/i. Kojc su to orbite ? R.n ) '02''2 n 2 2 - 2n 2 . U posudi zapramine 1 m} llalazi se gas kisik pri standardnim uslo\'ima.254 glcm3. aka je gubitak produXta 5. b) koliko je potrebno ml 23 % h10ridne kiseline za polpunu reakiju. Gustina vade je 1 g/cm3.38 kg.272 I. Koliko se maze dobiti aluminija 12 150 kg rudc boksita koja sadrii 68.150 ml "'" 478. = 0. V. 'b) n(HC1) mI. 5. 5.5 % ? 2. c(HC1) = 7. Reakcija cinka sa hloridnom Idselinom odvija se premajcdnacini: ZU(s) + 2 Hel --+ ZnCh + H2 (g) IzractUlati: a) zapreminu izdvojenog vodika na pritisku 104. V.15 g)cm3 ? R a) V(H2): 7. ~ 1700. U 250 ml Ciste vade doda se jedna kap 98 % H2 S04 Cija je guslina 1.256 molll. R: w~ 5 %~ 50 %0= 50000 ppm. = nRT/p. 3. R. Koliko se maze dobiti zcljcza iz 2 t siderita sa 66 % FeC0 3. 2. maj. V(ra~tvora) '-".3961.: 0.]025 atoma.585 t. Koliki je maseru udio mnonijMkarbonata u procentima.105 Pa zauzima priblilno 100 mL Izracullaj koUka ~e puta poveca volumen pri prelasku vode u pam pri navedcllim R . Gustina vade je 1 gJcm3 . R: meA) "'" 126 g.rona na orbitmna.01325 .251. c.5 ml -{.8 g/enr'. t 3.5 ml.689·](1" rnoleku]a. y = 263. rn(Fe) = 0. Ciji se glavni kvalltni brojev1 razlikuju za 2.. w(Fe) = 0. 100 g vade pri temperaturi 100°C i pritisku 1. aka je iskoristenje 92%. Izracunati maseni udia. w: 21 %. 1997. p ~ 1. ako je gustina kisehne 1. R: V.. m(rastvani) "'" 6UO g. promilima i ppm? 1. V. V. V. ~ 0. Cije je gustiua 1.5 kPa i temperaturi 25°C aka je izreagovalo 20 g cinka.5 % glil1ice. m(Al) = 51. Razlika rnaksimalnog broja elekt. a gustina NaClje 2.82 moL1.4 gil. R: 111(FeC03) = 1.482.5 g amonij~karbonata. 4.37 glcm3 i 150 ml vode.1 g/cm' doda se IQ{) ml vode i 50 g kuhinjske soli.

a rastvor natrij~h1oridaje jak elektrolit. dobije kada se 'pomjesa 17. u grupi "B" uccnici 1. R: n(saharoze)" 247. V. razreda isiiil-skola. II'. Tellllicka lmjiga.74 g.8 kPa. T. Fosfin (PH. M Sikirica. Metrologija.9 %. Medicinska hemija I dio. Zagreb. 7 svezak. 8. himil. Opsta j neorganska hemija.tvo i 5kolska knjiga.Te()rijska nastava s hem.16. Zaprel11ina raslvora je 9047 em3 .O. Rudarsko-geoloSki fakultet. Tuzla. 1995.. Skolska lmjiga. 9.) sagorijeva u kisiku dajuCi fosfor(V). 51(1979)405 12. Zagreb.1010 g KOH i 900 em3 vadc. R: 01 "22. Na II vode dodataje I kap 94 %HNO.O.5 glem'.021 mol. i N. 3. Pure AppL Chem 51(1979)1. 1980. 1982. Odre?iti koiicinsku konccntraciju ras1vora i masene udjcle KOH i vode.377 g.. 1993. i 4.LlTERATURA 1. 146 147 . Jela(.3 H20(!).O)" 98. Glinka NL. Stepen disoeijacije nastalog rastvora kiseHne je 92 %. e(KOH)" 0. "0. Opca i anorganska kem~ja. Zadaci . Tehnicka enciklopedija. Brezin§(. 2. 1'.1981. 1993. I moVdm' na 25'C .1 %. JLZ.P 20S(6) +. 11. pH = 2. 2. Koliki su ~sl1lotski pritisci vodenih rastvora saharoze i natri}hlorida koncentrac~ja 0.05 ml. Fosfin jc u suvisku' Mjerodavan reaktant je kisik. Skolska lmjiga. 1. Rastvor sadrZi. u grupi "A" ucenici astalih srednjib skola. c(1'!") " 1.197 mol/J. 1982. V. Filipavi6 i SLiponovic. n(pH3) ~ 0. 5. Zagreb. Gustina vode Je I glem'. Kallay-Cvitas. Zagreb.6 kPa. Hernijska veza I struktura malekula.0 g fosfina Sll 16. cijaje gustina 1. Zakonska. GRUPA "C" 1.O. Rastvor saharoze je neelektrolit. Napomenn: U grupi "C" Be takmice uceniDi 3.~. 7. Stehiomtrija. ZnSQ'l + HZ(g) R: n(Z11) " n(H. evita.oksid (P. M Mmalovic. Tuzla.5 mol. i 2.jskim raeunanjem.987. razreda skola u kojima. w(KOH) " 1.10" mol!!. 10. Petrovski. Skolska klljiga. M.ak. Novi pristup racunanju u kemiji. 1971. 1'1. e2" 1. Ako I ml dodate kiseline saddi 20 kapi izraeunati pH nastalog rastvora. Pure AppL Chem.)" 17. Manual of Symbols and Terminology for Physico~Chel11ical Quantities.12 mol/l.6 kPa. Atomic weights of tile elements. 1986. Brenzi/.. (oksigena) i pusti da reakcija Ieee do kmja ? R: n(02) "0. Koliko so gmrna P.-). 1982. n(NaCI)" 495. Zagreb. Filickc vcUoine i jedinice Medunarodnog sustava. m(Zn) = 1. w(H. Kallay.cak. 4. ' Reakcija se odvija po jednacini:Zn(i) + H2S04 -.) " 0.5 mol.38 mo]. Zagreb. Mjerenje j racunm1ie u tchnici i znanosti) Tehnicka knjiga. R: m(rastvora)" 910 g. C.03. 3. 6.se hemlja izucava 4 godine. m(P. Hrvatsko kcmijsko c!ru.0 g kisika . uprainenla po opsee. 4. Himia.) j vodu: 2 PHs(g) + 4 02(g}. Koliko grama cinka (Zn) izreaguje sa sulfatnom IdseIinom ako-se dobije 500 cm3 vodika(hidrogena) na 20'C i pritisku 102. 5. Zagreb. Leningrad. DB Preporod.

89665 J.8066 N I at ~ 998066 Pa I atln = 101325 Pa 1 mmHg = 133.1 kpm = 9.DODATAK 3. rad.. fernte f d 10''' la' ato a * Osrm u zdravstvu za odreazvafIJe hvnog pntlska (S{.5N 1 kp ~ 9. toplota radioaktivnost kgtm J N ~ kg·rn/s2 Pa=N/m 2 J~Nm W~J/s 5.7'10 10 Bq Jedinica Oznaka jedinice m2 m' rn/s sila pritisak. energetski fluks e1ektricni nahoj . Predmeci decimalnih mjernih jedinica Prefiks elektricni napon elek-tricni kapacitet elektdcru otpor volt farad om (ohm) Cetzijev stepen C V F~CN n~V/A I Oznaka eksa peta E P 'I Vrijednost Drefiksa 10" 10 - Prefiks deci centi I .. Osnovne jedinice zapremina masa vrijeme Velicina duZina Oznaka m t Jedinica metar kilogram sekunda kelvin amper kandela mol Oznaka m pritisak energija litar (I) tona (t) atomska jedipica mase (u) minuta(min). naprezanje energija. kilopondmetar (kpui). Mjerne jedinice koje se ne mogu vise upotrebljavati Velicina dliZina K A I I n Jedinica angstrem (A) mikron (~) Odnos sa .giga Jlkg·K mol/m kg/m3 3 t 10" 10·9' 'Oiko 10'" 0 10'"' h.struje jaclna svjetlosti kolicina supstance (tvari) T 4. I u ~ 1. kalorija (cal) kiri (Ci) 2. kvadratni metar kubci metar metar u sekundi kilogram po kubnom metra njutn (newton) paskal (pascal) dzul Goule) vat (watt) kulon( coulomb) energija.dan(d) bar elek1:ronvolt (eV) 1 ] ~ W'm' 1t~103kg .7J .iedinicama 81 cd mol sila din ki1opond (kp) tehnicka atmosfera (at) fizicka atmosfera (atm) *milimetar zivinog stuba (mmHg) erg. 1 cal = 4.6021O'''J rnasa vrijeme kg s termodinamiCka temperatura jacina elcktr.32 Pa* 1 erg = 10.rad.. Neke izvedene jedinice Sf VeliCina povrSiIla zapremina (volumen) brzina gustina pritisak I A ~ IO"om IfF 10·6m 1 din ~ 1O.---+ 10" i . top Iota snaga.sat(b).1868 J I Ci = 3. br. 148 149 .66057·10·27kg Imin=60s 1 bar ~ l05Pa I eV ~ 1. hst RhrH. 14/93) mega kilo hekio deka T G M k 1012 JO 10 10' 10' I mili mikro ~nano --. Oznaka d c ill Vrijednost prefiksa I 10" 10" bekerel specificm toplotni kapacitet dZul po kilogram kelvinu kolicinska koncentracija mol po kubnom metru masena koncentracija kilogram po kubnom metro Celzijeva temperatura akliVllost radioaktivne tvari 'C Bq tera \---. Mjerne jedinice izvan Sf koje se mogu upotrebljavati VeliCina Jedinica Vrijednost iskazana osnoynim jedinicama MEDUNARODNI SISTEM JEDINICA (SI) 1.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful