P. 1
-I Osnovi Teorije Organizacije i Menadzmenta.pdf

-I Osnovi Teorije Organizacije i Menadzmenta.pdf

|Views: 1,139|Likes:
Published by dusan-devedzic-1650

More info:

Published by: dusan-devedzic-1650 on Oct 23, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

05/30/2013

pdf

text

original

Osnovi teorije organizacije i menadžmenta

I OSNOVI TEORIJE ORGANIZACIJE I MENADŽMENTA
Teorija organizacije i menadžmenta, kao i sve druge tvorevine ljudske civilizacije, jesu podložne promjenama i razvoju u skladu sa promjenama i zahtjevima svih faktora koji na njih utiču i u čijoj službi se oni nalaze. Evolucija teorije organizacije i menadžmenta koju ubrzavaju sve učestaliji i sve kompleksniji problemi poslovanja, upravljanja i projektovanja organizacionih sistema dovodi do novih teorijskih i praktičnih aspekata i potencira neke od klasičnih principa i komponenata zaodjevene u nove forme i sadržaje. Sa druge strane, javljaju se novi koncepti koji bi se uslovno mogli nazvati disciplinama za sebe - su strategijski menadžment, strategijsko planiranje, dijagnostifikovanje organizacije, upravljanje promjenama, tehnologija organizovanja itd. U takvoj situaciji nameće se pitanje kakva je uloga teorije organizacije, a kakva menadžmenta i šta je to što čini jezgra tih teorija i njihovih praktičnih implikacija. Teorija organizacije i menadžment kao teorija upravljanja razvijali su se paralelno i neodvojivo tokom ljudske istorije i praktično ih je nemoguće razdvojiti nekom fiksnom i jasnom granicom. Saznanja, principi i metode jedne i druge oblasti uzajamno su nadopunjavana i izgrađivana u međusobnoj interakciji, a i na osnovu same činjenice da su isti istraživači, naučnici i iskusni menadžeri sistematizovali i objašnjavali organizacione i upravljačke postavke, koncepte, modele ili praktične tehnike. Iako usko povezane, danas ipak egzistiraju i proučavaju se dvije zasebne discipline pod nazivom teorija organizacije i menadžment (slika 1.1). Pioniri teorije organizacije, kao i naučnici savremene epohe, bili su suočeni sa pitanjem zašto su neke organizacije efektivnije i efikasnije od drugih. U tim početnim stadijumima stvaranja teorije organizacije, koji su pripadali vremenu sporog odvijanja proizvodnih i poslovnih procesa, lakše se mogao pronaći adekvatan odgovor na to pitanje, nego što je to slučaj danas, u vrtlogu gotovo neprekidnih i sve bržih promjena.

1

Osnovi teorije organizacije i menadžmenta

TEORIJA ORGANIZACIJE

MENADŽMENT

Slika 1.1.: Odnos teorije organizacije i menadžmenta

I pored toga, teoretičare organizacije i menadžmenta iz ove dvije različite epohe spaja još uvijek mnoštvo gotovo podudarnih interesovanja, kao što su: − Kako obezbijediti efektivno komuniciranje u organizaciji? − Kako osigurati realizaciju postavljenih ciljeva? − Koliko hijerarhijskih nivoa u organizacionoj strukturi treba postaviti? Ovakva pitanja i razmatranja aktuelna su danas isto toliko koliko i početkom XIX vijeka [108].

1. Pojmovno određenje organizacije i menadžmenta
1.1 Višeznačnost pojma "ORGANIZACIJA" Pojam organizacija se često koristi u raznim oblastima ljudskog rada i djelovanja. Sreće se kako u svakodnevnom životu, tako i u profesionalnim djelatnostima, pri čemu najčešće ima sljedeća značenja [8]: Organizacija kao sistem kompozicija prirodnih ili prirodnih i tehničkih elemenata radi ostvarenja određenih ličnih ili društvenih ciljeva dejstvovanjem, tj. u dinamici tog sistema. Organizacija kao proces stvaranja organizacionog sistema, njegovog aktiviranja, održavanja u dejstvu i usmjeravanja tog dejstva ka ciljevima koji su nam postavljeni. U skladu sa ovim tumačenjem je i pojam tehnologija organizacije koji podrazumijeva skup misaono zasnovanih postupaka koji obezbijeđuju efikasno izvođenje projektovanih procesa rada i ostvarenje planiranih efekata.

2

" M. naprava. − organizam – skup organa povezanih u cjelinu sa namjerom postizanja određenog zajedničkog cilja.) – spajanje pojedinačnih dijelova-organa u cjelinu. namjera je i pokušaj sistematizacije različitosti u shvatanju i definisanju pojma "organizacija" sa stanovišta terminologije koju nudi teorija 3 . tako da Harold Koontz govori o "teorijskoj džungli" u oblasti organizacije [59]. kulturna.). Naprijed pomenute različitosti u shvatanju i razumijevanju organizacije kao pojma prenose se i na oblast istraživačkog i naučnog rada. Ovako shvaćena organizacija obavezno ima društveni karakter. Organizacija kao kvalitetno svojstvo društvenih pojava i odnosa označava stanje reda u nekoj organizaciji – preduzeću. klubu i dr. kao i skupnost regulisanja kojima se oblikuje poslovanje preduzeća. zatim kao glagol (proces organizovanja) i kao pridjev (karakteristika kvaliteta sistema. ekonomska. oruđe. − organisatio (lat. Korijen riječi "organizacija" ima svoje osnove u sljedećim izrazima: − organon (grč. Različitost u shvatanju pojma "organizacija" se očituje čak i u jezičkom smislu jer se pojavljuje kao imenica (sistem.. sprava. preduzeće. nivo organizovanja). tehnike i misaone podloge. alatka. Često se koriste ocjene "organizacija je na nivou" ili "organizacija je podbacila". plansko koordiniranje ljudi i sredstava u cilju regulisanja radnog toka.. politička organizacija." Melrowich: "Organizacija je sistemsko." D. sportska. Malić: "Organizacija se definiše kao misaonim procesom realizovana neodređenost. Marjanović: "Organizacija je svako ljudsko udruživanje u svrhu postizanja zajedničkog cilja. prosvjetna. Potvrda ovakve ocjene nalazi se i u različitim pristupima u definisanju organizacije kao nauke [71]: S. političkoj organizaciji. država. Organizacija predstavlja i svaki konkretni organizacioni oblik koji je nastao kao rezultat aktivnosti ili procesa organizovanja (preduzeće. naučna disciplina).). Novak: "Organizacija kao opšta kategorija je svjesno udruživanje ljudi kojima je cilj da odgovarajućim sredstvima ispune određene zadatke sa najmanjim mogućim naporom na bilo kojem području društvenog života. i dr." Rajter: "Organizacija je smišljeno povezivanje ljudi." U osnovi.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta Organizacija kao aktivnost organizovanja ličnih i društvenih djelatnosti u raznim oblastima rada (tehnička. opština.) sa značenjem: organ. klub.

2 Višeznačnost pojma "MENADŽMENT" Menadžment je proces planiranja. poduhvatima ili sistemima radi efikasnog postizanja zajedničkih ciljeva. donekle različita. Kao naučna disciplina organizacija se javlja početkom razvoja industrijskog društva u prvim radovima Taylor-a i Fayol-a. Kao mlada naučna disciplina preživljava veliki broj transformacija kroz različite teorije i pravce koje je danas gotovo nemoguće konzistentno klasifikovati. ima trojaku funkciju. izvršiti. ali ipak sa mnogo toga zajedničkog [58]: Menadžment kao proces upravljanja određenim poslovima. teorijski i praktično posmatrano. uspjeti i sl.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta sistema. SISTEM ORGANIZACIJA kao PROJEKTOVANJE SISTEMA (proces) KARAKTERISTIKA SISTEMA (stanje) Slika 1. odnosno pojavljuje se u tri posebna aspekta. 4 . odnosno jedna od KARAKTERISTIKA KVALITETA SISTEMA. Menadžment. da se pod pojmom ORGANIZACIJA shvati aspekt stanja sistema. Kao prelazan oblik "manage" znači: voditi.2.2: Pojam "ORGANIZACIJA" Obzirom da pojmovi "SISTEM" i "PROJEKTOVANJE SISTEMA" u teoriji sistema imaju svoja eksplicitna i jasna značenja. Pri tome je moguće sva naprijed navedena shvatanja organizacije grupisati u tri pojma prikazana na slici 1. ostaje dakle. kao neprelazan oblik se navode sljedeća značenja: moći uraditi nešto. organizovanja i kontrolisanja rada ljudi u datim uslovima radi postizanja ciljeva [58]. 1. koja ima prelazan i neprelazan oblik. Riječ "menadžment" potiče od anglosaksonskog termina "management". savladati. moći zavladati situacijom.

morali su postojati još kod starih Egipćana i Vavilonaca. Kako su se ljudi borili s problemima odnosa u različitim istorijskim periodima. Tek krajem XIX vijeka. god. Keopsova piramida gradila oko 20 godina. nisu pronađeni nikakvi pisani tragovi o tim velikim poslovima i organizacionim poduhvatima. pa i organizaciona misao. razvio se poseban sistem upravljanja hramovima. Svaka. jasno je da se mora posmatrati kao upravljački proces. Nažalost. ima svoju istoriju. čiji je posao da upravlja izvršavanjem poslova i zadataka. iz raznih okolnosti. koja je svoj procvat imala oko 3000. prema nekim procjenama. Iako su se raznovrsne upravljačke aktivnosti neprekidno koristile tokom duge ljudske istorije. multidisciplinarnog karaktera. Fayola.n. p. p. relativno kasno ustoličio kao naučna disciplina. naučnog menadžmenta ili naučne organizacije rada (Scientific Menagement) F. pa i zapisi o njoj. jedan od načina je da tumačimo evoluciju teorije organizacije i menadžmenta. uvođenje inventara. visine zarada u naturi. organizacije državne uprave. dao je određena pravila društvene organizacije koji se tiču popisa stanovništva. god.e. Slično je i sa izgradnjom sistema navodnjavanja u Egiptu i Vavilonu. svoj razvojni put. navodno. Zato se opravdano pretpostavlja da su stari Egipćani vjerovatno zapisivali svoja iskustva u izgradnji tako velikih objekata. U Mesopotamiji. a u njenoj izgradnji je bilo angažovano. koje obavljaju drugi ljudi radi efikasnog ostvarivanja predviđenih. Vavilonski kralj Hamurabi (2123-2081. Menadžment kao posebna naučna disciplina. Prvi pisani dokazi o sličnim poduhvatima nalaze se u Hamurabijevom zakoniku. Nezavisno od aspekta sa kog se posmatra pojam menadžmenta.n. Neke ideje o organizaciji.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta Menadžment kao posebna grupa ljudi .. koja se bavi istraživanjem problema upravljanja određenim poslovima. menadžment se. pogotovo ako se zna koliko su se dugo gradili. oko 100. orijentiše na međuljudske odnose.000 ljudi. Tako se.profesija.e. sistem kažnjavanja onih koji se nisu pridržavali propisanih ili običajnih normi itd.) u svom zakoniku (282 člana). javnih radova. menadžment je dobio obilježja naučne discipline. Nemoguće je bilo izgraditi takva monumentalna djela (piramide. 2. da bi se razvila u nauku. koja se nisu mogla prenositi samo usmenim predanjem. irigacioni sistemi) bez određenih znanja većeg broja generacija iz oblasti organizacije. radovima pionira tzv. Evolucija teorije organizacije i menadžmenta Organizacija i menadžment su proizvodi istorijskog i društvenog perioda i mjesta. Taylora i H. duhovnim i svjetovnim stjecištima. poduhvatima i sistemima. koji se između ostalog. zajedničkih ciljeva. Jedan od vrhovnih sveštenika bio je odgovoran za 5 . komunikaciju i ponašanje u organizaciji.

u Kini. koju čine učenja Henry Fayola i Max Webera. Takođe. omeđen industrijskom revolucijom koja je omogućila pojavu organizacije kao mjesta stalnog zaposlenja ljudi. "duhovni otac" kompjutera. u izvođenju poljoprivrednih radova. pristupa i koncepata. organizaciona departmentalizacija (podjela na odjeljenja i odsjeke). praćenjem troškova i učinkom koji djeluje na efikasnost radnika. feudalizam je. opisuju kastinski sistem. koordinišući aktivnosti svjetovnih organizacija.n. u kome je Sun Cu izvršio formacijsku podjelu armije. Nakon propasti Rima dolazi do određene stagnacije. Ogroman doprinos organizacionoj misli dao je Charles Babbage (1792-1871. U pojedinim gradovima prihvaćena su veoma različita rješenja u organizaciji upravljanja. Vrijedan izvor vezan je za vojnu organizaciju.).. a kretala su se od demokratskih do oligarhijskih sistema. koji se zasnivao na odgovarajućoj podjeli rada i efikasnosti specijalizovanih pojedinaca. kao i informacije i komunikacije. U Evropi se prvi zapisi nalaze kod Grka. nadzora. Naime. Među važnije naučnike spadaju: Leonardo da Vinči (1452-1519) koji je u svojim spisima određeni dio posvetio planiranju zadataka i mogućnosti racionalizacije rada pomoću raščlanjivanja na operacije koje označava kao simbole. definisanje činova među oficirima i utvrdio načine komunkacije pomoću signala. sa dva ogranka: naučni menadžment čiji je tvorac Taylor i klasična teorija organizacije. kulminirao vjerskim organizacijama. na daljinu preko Interneta i sl. Period razvoja organizacija. U staroj Grčkoj organizacioni zahvati preduzimani su i na mnogim drugim društvenim područjima. kontrole i hijerarhijskih odnosa. te.. i elektronske revolucije koja je omogućila pojavu organizacije bez mjesta (virtualna organizacija) u kojoj ljudi rade po ugovoru. koji je izučavao prirodu umora koji smanjuje čovjekovu efikasnost. koje je praktično uveo u željezničko preduzeće /58/. Platon.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta religijske aktivnosti i svetkovine. baš kao što kapitalizam kulminira sa političkim i ekonomskim organizacijama. vage). u trgovini (uveli su standarde. u VI vijeku p. koji su se pojavili u periodu dugom 150 godina. 6 . postoje dokazi da je u drevnoj Kini bila vrlo izražena i razvijena podjela i specijalizacija rada. Njihov centralizovani model rukovođenja izdržao je sva iskušenja do današnjih dana. Početni impuls i originalna učenja dala je klasična škola krajem XIX i početkom XX vijeka. ekonomista. predstavlja okvir za identifikovanje teorijskih učenja.e. prve tragove linijskih i štabnih odnosa. Kod Rimljana Katon i Voron opisuju pravila pomoću kojih vlasnici i nadglednici imanja mogu efikasnije upravljati. a za njim i Aristotel. kao što je poznato. U vrijeme feudalizma nametane su dogme sa kojima su se ljudi držali u potčinjenosti. Poor se intenzivno bavio istraživanjem načela organizacije. Imao je naučni pristup podjeli rada i specijalizaciji. uspostavljenih na Dalekom istoku. Tu se nalaze prvi tragovi podjele rada. Tek u kasnom feudalizmu ponovo oživljava organizaciona misao. dok je drugi imao administrativne funkcije. koji su u ustavima svojih mnogobrojnih gradova-država (polis) nastojali da uspostave pogodne organizacione oblike upravljanja. i Galileo Galilej (15641642).

te da se može pronaći bolji način. savremena teorija organizacije: − sistemska teorija. naglašavajući u svojim radovima više ili manje pojedine aspekte organizacije. Taylor je smatrao da je takav pristup pogrešan. To znanje prenosilo se kroz generacije u okvirima određenih struka. je vrlo rano shvatio neefikasnost rada u radionicama. što ga je navelo da proučava vrijeme koje se utroši pri radu. Njegove ideje se mogu sažeti u četiri osnovna principa: • Oblikovanje rada – Do Taylor-a smatralo se da radnici. formirali sistem viđenja organizacione problematike i stvorili pristup u rješavanju određenih pitanja . teorija međuljudskih odnosa (neoklasična teorija). u takvom slučaju. razni teoretičari prilazili su problemima organizacije sa različitih strana. Njihova zasluga je u tome što su utvrdili određena pravila i principe koja i danas imaju svoju vrijednost i služe kao polazišta izgradnje organizacione strukture.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta Kao naučne discipline organizacija i menadžment preživljavaju veliki broj transformacija kroz različite teorije i pravce koje je danas gotovo nemoguće konzistentno klasifikovati.1 Klasična škola teorije organizacije Teoretski pravac klasične škole označava prvi naučni pristup organizaciji. Smatrao je da treba stvoriti takve uslove rada koji će omogućiti saradnju radnika i rukovodilaca kako bi se povećala produktivnost. Pri tome nije ispuštao iz vida da. pa takav način treba zapisati i propisati svima. Bitna obilježja ovog teoretskog pravca najbolje se mogu uočiti kroz radove najeminentnijih autora. − situaciona teorija. Svojim radovima dali su smjer proučavanju. Taylor. Otaševiću osnovnu klasifikaciju svih pravaca moguće je izvršiti na sljedeći način [93]: • • • klasična teorija organizacije. najbolje znaju kako se obavlja rad za koji su specijalizovani. Osnovne ideje i doprinosi Frederick Taylor-a (1856-1915) Inženjer Frederick W. radnik mora biti stimulisan za povećanje produktivnosti. Djelujući u različitim vremenskim i prostornim uslovima. brigadiri i poslovođe sami. − projektni menadžment i matrična organizacija. Prema V. Na ovaj 7 . koji će se dobiti proučavanjem rada uz naučnu i stručnu analizu. Veliki je broj pripadnika ovog pravca. • najnoviji trendovi u razvoju organizacije i menadžmenta 2. − organizacioni sistemi.

Dotadašnjeg poslovođu. Osnovne ideje i doprinosi Frank Gilberth-a (1868 . a sam poslovođa brine isključivo za radnu disciplinu u pogonu. oblikovanje rada (definisanje tehnologije). Frank Gilberth pokušao je da pronađe najmanje "radne čestice" iz kojih se svaki konkretni zadatak sastoji. ni rukovodstvo ni poslodavci nisu prihvatili te ideje. pažljivije tretiranje i sl. određivanje pomoćnih sredstava za rad (alata). uzimanje u obzir njegovih želja. za povećanje učinka potrebno je radniku dati materijalnu stimulaciju. Uprkos njegovim iskrenim namjerama da se poveća produktivnost rada. • Motivacija radnika – Taylor je smatrao da je potrebno odrediti minimalnu nadnicu za radnike koji će rad obavljati prema standardnoj metodi i standardnom učinku. takođe Amerikanac. Koliko je značajno ovo otkriće najbolje pokazuje činjenica da 8 . To su npr.1924) Dok je Taylor analizirao rad dijeleći ga na "elemente". terminiranje. Na istoj osnovi izrađuje se organizacija funkcija na nivou preduzeća. njegov suvremenik. i drugim stimulacijama. s obzirom na to da fizičke i psihičke sposobnosti ljudi ne odgovaraju jednako svim vrstama rada. Svojim posljednjim principom Taylor je zakoračio u područje strukturisanja organizacije. • Izbor i obrazovanje radnika – Za svaki rad trebalo bi izabrati najprikladnijeg radnika. Taj njegov pristup organizaciji je među radnicima doživio vrlo jak otpor. Taylor-ove ideje su uticale na cijelu plejadu stručnjaka koji su nastavili i proširivali započeto djelo. osim novčano. U tu pripremu spada. bolji uslovi rada. koji je bio podupiran od sindikata. Za svoj pristup proučavanju rada i principe koje je razvio. Međutim. bez obzira na pojavne oblike njihove manifestacije. • Odvajanje planiranja od izvršavanja – Svakom radu prethodi manja ili veća priprema koju treba da obave posebni kadrovi. kao i na napuštanje dotadašnjih metoda improvizacije. prema ovom koneptu.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta način treba oblikovati metode rada kako bi se standardizovale i primjenjivale na sve. određivanje normi. prema Taylor-u. planiranje rada. Potrebno je za određeni rad pronaći ljude kojima on najbolje odgovara i onda ih obučiti u skladu sa standardnom metodom rada. zamjenjuje osam specijalista. Taylor je takođe smatrao da radnika treba motivisati. obučavanje radnika i sl. Uz pomoć svoje supruge Lillian otkrio je 18 elementarnih pokreta-terbilidži. Iz ovoga je proizašao njegov koncept funkcionalnog tipa organizacije radionice. jer ih je to prisiljavalo na sistematski rad i analize. odnosno ne isti koji izvode sam rad. Radnike koji ne mogu da ostvare standardni učinak treba premjestiti ili otpustiti. gdje svaki iz svog uskog domena rada naređuje radniku kako i šta da radi. Taylor je upotrebio termin "scientific management" (naučno upravljanje). a time i područje teorije organizacije i upravljanja.

za razliku od Taylor-a. godine u knjizi "Administration Industrielle et Generale" (Opšta i industrijska administracija). jedinstvo komande. Svoja zapažanja uobličio je u jednu novu teoriju koja tretira zadatke rukovodilaca kao univerzalne. inicijativa i odgovornost. gdje je imao prilike da uoči neefikasnost organizacije i odlučivanja. trgovini. podjela rada. jedinstvo osoblja. što je čovjek na višem rukovodećem položaju. hijerarhija. ne intenziviranjem rada.oni nisu apsolutni. Sam Fajol je konstatovao da ove principe ne treba shvatati kruto.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta se i danas koristi kao osnova raznih studija kojima se utječe na povećanje efikasnosti ljudskog rada. u sljedećih pet sekundarnih funkcija. koordiniranje. u osnovi. Gilberth-ov rad. Principe rukovođenja sažeo je u 14 tačaka: jedinstvo rukovođenja. organizovanje. udruženjima itd. u kojoj je opisao principe rukovođenja i upravljanja koja. pravičnost i blagonaklonost. već pronalaženjem jednostavnijih i lakših postupaka. Osnove rukovođenja sažeo je. teoretski uobličen i objavljen u knjizi "Primjena studija pokreta" (1917) predstavlja dalju razradu i upotpunjavanje Taylor-ovog rada unoseći u njega kvalitetno nove i humanije elemente odnosa prema radu. relativno brzo dospio do visokih rukovodećih položaja u rudarskim kompanijama. centralizacija. odnosno procesa koje sprovode rukovodioci: − − − − − predviđanje. bez obzira na to da li se radi o industriji. Time je postavio osnove racionalizacije rada. autoritet. disciplina. započeta sa Gilberth-om stalno se razvija i usavršava. posmatra preduzeće kao jedinstvenu cjelinu. Smatrao je da su principi fleksibilni i adaptibilni u odnosu na svaku 9 . komandovanje. Naglašavao je potrebu poznavanja metoda organizacije za rukovodioce i potrebu sve boljeg poznavanja principa i metoda organizovanja. Sjedinjena sa Taylor-ovom studijom vremena predaje se kao posebna disciplina na mnogim univerzitetima u svijetu. vojsci. Gilberth-ova proučavanja su također orijentisana na povećanje produktivnosti rada ali. i da. Osnovne ideje i doprinosi Henry Fayol-a (1841 . Svoja razmišljanja i sistematizovana stanovišta objavio je 1916. stalnost osoblja i podređivanje pojedinačnih interesa [36]. kontrolisanje. čak i na najvišim nivoima.1925) Henry Fayol je kao rudarski inženjer i geolog. Studija pokreta. institucijama. Ispitivao je kako se izvršavanje pojedinih pokreta odražava na radnika sa stanovišta zamora i predlagao način njihovog izvođenja koji zahtijeva najmanji utrošak bioenergije. permanentnost komande.

U svom radu "Privreda i društvo" razvio je koncept tzv. Osnovne ideje i doprinosi Max Weber-a (1864 . Na tim odnosima precizno se definiše odgovornost i autoritet svakog pojedinca. njih ima mnogo a treba istaći: H.. Klasični pristup organizaciji ne iscrpljuje se imenima samo navedenih teoretičara.2 Škola međuljudskih odnosa i bihejvioristički pravac Od 1924. do 1932. njihov rad i efekte koje ostvaruju i da na bazi toga izvode smjernice ili principe koji razlučuju uspješne od neuspješnih organizacija. odlučivanje i mjeru. organizaciji preduzeća. čijom bi se primjenom postigla visoka organizaciona efektivnost. H. njegovi principi i sl. O Donnell-a. na 10 . imaju svoju vrijednost i u današnjim uslovima [93].Osnovi teorije organizacije i menadžmenta posebnu situaciju i potrebu. koji ćese vremenom razviti i sistematizovat [108]i. što omogućava da se formira hijerarhijska struktura. Vizionarski je tvrdio da navedeni principi ne predstavljaju sve moguće principe i da će iskustvo sigurno ukazati na nove. godine grupa istraživača sa Univerziteta Harvard ispitivala je efekte koji se javljaju pod uticajem različitih fizičkih uslova rada (kao što je. kao podloga formalnoj organizacionoj strukturi. na čemu se temelje odnosi podređeni i nadređeni. Njihov pristup se sastojao u tome da posmatraju organizacije. Pomenuti istraživači bili su zaokupljeni idejom da pronađu skup univerzalnih principa. iskustvo. • Pravila i procedure – Ponašanje svakog pojedinca u organizacionoj strukturi je ne samo razrađeno i opisano u detalje. Koontz-a i druge. Urwick-a. • Autoritet – Vezan je za položaj. već i obavezno. atributi funkcije rukovođenja. gdje je dao njena četiri osnovna principa: • Hijerarhija – Ogleda se u jasno definisanoj podjeli rada i nadležnosti. • Struktura – Formalna organizaciona struktura je suština birokratske organizacije i njoj je sve podređeno. moze se jedino uporediti sa doprinosom koji je dao Taylor u organizaciji i unapređenju radioničkog rada.1920) Max Weber. Gantt-a. 2. Njihova primjena je stvar znanja i umjeća koje zahtjeva inteligenciju. posebno organizaciji funkcije rukovođenja. Doprinos koji je Fayol dao naučnoj organizaciji rada. njemački sociolog. a ne za ličnost pojedinca. birokratske organizacije. Podjela ukupne aktivnosti na funkcije. impresioniran rastom i razvojem industrije u Njemačkoj razvija do krajnjih granica formalni koncept organizacije. Emerson-a.

Dalja istraživanja i intervjui sa zaposlenima otkrili su da društveni i emotivni faktori. intenzitet osvjetljenja) na produktivnost radnika u dijelu kompanije Western Electric Company's Hawthorne Works. Roethlisberger i T. Ovo istraživanje provodili su Elton Mayo. ponašanje. itd. ta saznanja su još uvek 1 Suština "Hawthorn-skog eksperimenta" . u kojoj su postali svjesni da se nalaze u fokusu pažnje. Ove dvije škole imaju veliki dio zajedničkih stavova. a ne samo promjene u uslovima rada. zbog čega su željeli da sarađuju i da još marljivije rade. pažljivi i prijateljski naklonjeni radnicima i lično su sa njima kontaktirali. koje praktično ignorišu radnika kao ličnost i organizaciju kao društveni sistem. Istraživači su tokom eksperimentisanja bili iznenađeni potpuno neočekivanom pojavom. nazvan je hawthorn-ski efekat. imaju sljedeće karakteristike: stvaraju i nameću sopstvene norme i pravila ponašanja. Te potrebe su važnije u određivanju radnog morala učesnika i njihove produktivnosti. 11 . odnosno rukovodioci. aspekte problema kojima se bavi i koje rješava škola međuljudskih odnosa [108]. unutar radne sredine. Fenomen pozitivnog odgovora subjekata eksperimenta na novu i interesantnu situaciju.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta primjer. F. menadžeri. pomažu u oblikovanju statusa njihovih članova i usmjeravaju njihovo ponašanje i pomažu u zadovoljavanju potreba svojih članova identifikovanjem.).Stručnjaci eksperimentatori su bili učtivi. Ljudi u industrijskim i poslovnim organizacijama teže da razviju neformalne veze i odnose. poznatijeg kao bihejvioristički pravac (behaviour na engleskom znači vladanje. Humanizacija klasičnih principa Iako postoje sasvim opravdane kritike na račun uskog shvatanja fenomena produktivnosti u okviru hawthornskog istraživanja. Ovi zaključci su u direktnoj suprotnosti sa pretpostavkama klasične škole organizacije. su počeli da sagledavaju probleme i sa aspekta ljudskih odnosa i osjećanja. mogu značajno da utiču na varijacije u rezultatima rada. Njihovi rezultati istraživanja doveli su do rađanja posebne škole organizacione misli. isto kao i fizička. nego fizički uslovi u radnoj sredini. nazvane škola međuljudskih odnosa i do jednog specifičnog teorijskog pravca nazvanog "Škola ljudskog ponašanja". uprkos težim uslovima koje je nametao eksperiment. ukratko glase: − Rad je društvena aktivnost. pa se mogu zajedno razmatrati. U svom ukupnom dotadašnjem radnom iskustvu radnici nikada nisu susreli takav odnos i uzajamni kontakt. tj. − Neformalne društvene grupe. Upravo pod uticajem tih novih saznanja. Osnovni zaključci koji se mogu izvući iz Hawthorn-skog eksperimenta vezani za način na koji ljudi rade. Whitehead i ono je poznato u teoriji kao čuveni Hawthorn-ski eksperiment 1 . koja se ispoljavala kao povećanje produktivnosti uprkos uvođenju težih fizičkih uslova rada na radna mjesta. osjećanjem pripadnosti i sigurnosti.

i sl. možda bi ponovljeni eksperimenti otkrili drugačije potrebe i očekivanja zaposlenih. za njihovo efikasno i brzo rješavanje. Ove okolnosti zahtijevale su nove pristupe u organizovanju i upravljanju. Od kada su publikovani rezultati hawthorn-skih istraživanja 1939. jer naglašavaju ljudski faktor kao presudan činilac radnog mjesta. a ne kao bezlične dodatke mašinama i proizvodnim trakama [108]. Jedan od glavnih doprinosa škole međuljudskih odnosa i bihejviorističke škole sastoji se u humanizaciji principa klasične škole teorije organizacije. vjeroispovjest. Međutim. Danas u uslovima diverzifikovane radne snage (obrazovanje. To nam govori da pomenuta istraživanja nisu uključila tako značajna pitanja kao što su stepen obrazovanja i zrelost zaposlenih. primjene tekovina više nauka odjedanput. njegovo funkcionalno i prostorno širenje. Koncept međuljudskih odnosa nije mogao da odgovori na potrebe sve složenijih preduzeća uz sve prisutniji naglasak na konfrontaciju organizacionih dijelova sa cjelinom preduzeća. Škola međuljudskih odnosa je svojim doprinosima nesimnjivo upotpunila organizacionu i menadžment nauku. i dr. godine (SAD). ono što se smatra trajnim doprinosom teorije međuljudskih odnosa. godine i formiran "Komitet za ljudske odnose u industriji" 1943. i još uvijek ima. Prilagođavanje ovim zahtjevima nameće potrebu restruktuiranja preduzeća. značajan uticaj na razmatranja strukturalnih aspekata organizacione teorije. nego za to kako treba strukturisati organizacije. ali i složenije forme i postupke društvene organizacije. koji teško imaju nešto zajedničko sa svojim precima iz Western Electric-a. njegova potpunija integracija. stanovište međuljudskih odnosa je imalo. Savremene teorije i pravci razvoja koncepta. principa i metoda organizovanja i upravljanja razvijani su pod snažnim uticajem dvije opšte naučne teorije: teorije 12 . zakonska regulativa. Klasičan koncept pokazao se uzak za sve širi krug pitanja i razvojnih problema. Klasični principi organizovanja i upravljanja formulisani u prvim dekadama prošlog vijeka. pogotovo velikih. kao što su: tržište radne snage. To je navelo teoretsku misao da se iznađu adekvatnija rješenja organizacije u savremenim složenim uslovima rada i poslovanja.3 Savremene teorije organizacije i menadžmenta Gigantski poduhvati ljudskog genija. 2. sindikalno obrazovanje. jeste ponuđeno razumijevanje organizacije kao socijalnog sistema i poruka menadžerima da je izgradnja međuljudskih odnosa važan menadžerski posao. faktore okruženja. nastavili su da utiču na oblikovanje svih organizacija.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta aktuelna i značajna. rasa.) i drugačijeg profila novih generacija zaposlenih. nameću potrebu multidisciplinarnog prilaza. Mada se bihejvioristički pokret više zanimao za individualne i međuljudske reakcije i međuodnose. pol. ali i potrebu efikasnijeg povezivanja njegovih dijelova. koji se reflektuju u sve složenijim proizvodima. principi međuljudskih odnosa utiču na razmišljanja rukovodilaca (menadžera) u smislu da radnike tretiraju kao ljude. Ipak.

projektni menadžment. Pored te dvije naučne oblasti nesumnjiv uticaj ostvarile su moderna matematika. Kvantitativna teorija je ponudila menadžerima sredstva za analizu i ocjenu rada u prošlosti i tehnike za predviđanje budućnosti. reorganizacija preduzeća. U takvim slučajevima. savremena socijalna psihologija itd. Tokom 50-tih godina XX vijeka kvantitativni pristup je primjenjen u upravljanju preduzećem. Sistemski pristup. tehnike oprracionog istraživanja. Ljudi i ljudski odnosi u organizaciji su van domašaja ove teorije. iznjedrila je model Projektne organizacije 2 tj. dio su svakodnevice preduzeća. planiranja i predviđanja aktivnosti preduzeća. pokazala su se korisnim i za organizacije. Operaciona istraživanja.1 Kvantitativna teorija Kvantitativna teorija menadžmenta označila je uvođenje matematike i informatike u rješavanju problema upravljanja. Poduhvati kao što su: razvoj novog proizvoda. modeli eksploatacije trendova i simulacije događaja su od velike koristi. Projektnog menadžmenta kao odgovor na takav izazov. 2. koja su podržana kompjuterskom tehnologijom. što bi u prevodu značilo „upravljanje projektom“ tj.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta sistema i situacione teorije. koje često nisu dostupne ili je njihovo pribavljanje skupo za organizaciju.3. u procesu rješavanja problema. Pokazalo se da za donošenje odluka u uslovima dinamičkog okruženja i neizvjesnosti nije dovoljna samo intuicija. nov pogon. na „project management“. proizvod na trajnoj osnovi. koji uključuje niz procedura. Kvantitativni pristup u upravljanju nastao je za potrebe rješavanja organizacionih pitanja ratovanja i vojne vještine. informatika. savremene dinamičke prilike u industrijskom svijetu karakterišu brojni poduhvati multidisciplinarni po prirodi sadržaja. 2.3 Projektna i matrična organizacija Nasuprot klasičnom pristupu koji je prožet orijentacijom na funkciju. Zato je njeno korišćenje ograničeno na one oblasti organizacije u kojima problemi i rješenja pretpostavljaju korišćenje velikog broja informacija. uvođenje nove tehnologije. odnosno savremena teorija organizacije. Složeni zadaci 2 Pod projektnom organizacijom misli se. zapravo. 13 . Ona se usresređuje na numeričke podatke i bavi seonim aspektima organizacije koji se mogu kvantitativno iskazati. Tokom vremena tehnike operacionog istraživanja su doprinijele da se kvantitativna teorija razvije u prepoznatljiv sistem upravljanja preduzećem. zasnovana na matematičkim modelima optimizacije rješenja i simulacije pojava.3. kao što su matematički modeli.

3 Pod projektom podrazumijeva se svaki složeni zadatak gdje krajnji cilj možemo definisati. Osnovna prednost projektnog menadžmenta je u lociranju potpune odgovornosti na menadžera projekta za poduhvat u svim elementima (rok. zadovoljavajuće rezultate. što ima za posljedicu neracionalno korišćenje izvršilaca. resursi. III nivo itd. Struktura stručnosti mora biti zadovoljena. Preovladavanje uočenih slabosti projektnog menadžmenta omogućeno je uvođenjem jedne fleksibilnije varijante poznate kao "matrična organizacija" koja u sebi sjedinjuje klasičnu podjelu na organizacione jedinice i upravljanje i rukovođenje projektom. Timski rad i otvorenost za angažovanje potrebnih izvršilaca takođe spada u prednosti projektnog menadžmenta. 14 . − vremenski rok. Dekomponovanjem projekta na kompleksnije i manje kompleksne zadatke dobijaju se nivoi zadataka (I. za koji su definisani: − cilj. II. − potrebni resursi. cjelovit poduhvat. jer svaki takav projekat 3 predstavlja zaokružen.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta zahtijevaju izvršioce različitih profesija. Međutim. ali vrijeme angažovanja ne može biti optimizirano. pa se javlja problem novog zapošljenja članova tima. Po isteku angažmana na projektu izvršilac se vraća u svoju matičnu organizacionu jedinicu. Tim se raspada kada se projekat završi. Priroda sadržaja projekta iziskuje učešće stručnjaka iz. a od strane "direktora" izabere se menadžer projekta. Pokazalo se da matrična organizacija daje dobre rezultate na projektima koji kraće traju i da se resursi bolje iskorištavaju.). U suštini projektni menadžment je prevladavanje organizacione zatvorenosti i poteškoća u komunikacijama u okviru klasične funkcionalne strukture. pokazale su se i određene slabosti. Prema ukazanoj potrebi formira se projekat. po stručnoj opredjeljenosti. različitih organizacionih jedinica. Primjena projektne organizacije (projektnog menadžmenta) dala je. uglavnom. kvalitet. čime je problem nemotivisanosti prevaziđen. Za svaki nivo određuju se odgovarajući rukovodioci koji preuzimaju odgovornost za izvršenje dijela zadataka u okviru postavljenih rokova i raspoloživih sredstava. Definisane kadrovske potrebe. što doprinosi kvalitetu. poslužiće za radno angažovanje izvršilaca odgovarajućih Funkcionalnih organizacionih jedinica na određeno vrijeme. finansijska sredstva) i u cjelini.

Internet stvara sasvim novi sveobuhvatni prostor za distribuciju 15 . Prvi put se sve vrste informacija brojke. dok u drugoj kulturi mogu biti neosnovane i potpuno besmislene. kreiranje vizije i motivisanje zaposlenih. mora razlikovati od načina na koji se radi u drugoj zemlji zbog razlika u sredini i nacionalnoj kulturi. Oko brzine kojom će pristup informacijama promijeniti način života ljudi i njihovo poimanje poslovanja.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta 2. Teorija kulturnog sklada je nadgradnja situacione teorije. U informatičkom dobu nalazimo se otprilike tri decenije." Sve te promjene će se dogoditi zbog jedne vrlo jednostavne zamisli: toka digitalnih informacija.6 Teorija korišćenja digitalnog nervnog sistema Bill Gates /40/ govori o poslovanju: "Ako su se 1980-te vrtjele oko kvaliteta. Sugeriše se menadžerima da je u ovim uslovima kultura kritičan faktor menadžerskog stila vođenja organizacije. onda će se 2000-te svakako vrtjeti oko brzine. Oko brzine odvijanja poslovnih transakcija.mogu pretvoriti u digitalni oblik pogodan za čuvanje. Oko brzine promjene prirode poslovanja. Suštinu teorije kulturnog sklada čini zalaganje da se poštuje različitost. Kad povećanje brzine poslovanja postane dovoljno veliko. zvuk i slika . obradu i prenošenje u svaki računar. kojem se sugeriše oprez i uvažavanje specifičnosti nacionalne kulture. s tom razlikom što Handy načelo raznovrsnosti proširuje sa organizacionog nivoa na društveni nivo. Danas smo s informacijama povezani samo kad sjedimo za radnim stolom priključeni žicom na internet. Najznačajniji uticaji potiču od procesa globalizacije poslovnih aktivnosti i procesa tranzicije socijalističkih privreda u tržišne. Bazični stav teorije kulturnog sklada mogao bi da glasi: uspješno vođstvo organizacije je ono čije su osnovne aktivnosti. a 1990-te oko reinženjeringa poslovanja. Charles Handy upozorava da se u osnovi jedne teorije ili optimalnog rješenja nalaze pretpostavke koje imaju osnova u jednoj kulturi za koju su rješenja kreirana. čiji je tvorac britanski autor Charles Handy [129].3. u skladu sa nacionalnom kulturom.3. U skladu sa promjenama koje je proizvela globalizacija i tranzicionim procesima u bivšim socijalističkim privredama. 2. tekst. da se moraju uvažavati različitosti lokalnog ambijenta. Poboljšanje kvaliteta i poslovnih procesa odvijaće se mnogo brže. mijenja se i sama priroda poslovanja.5 Teorija kulturnog sklada Teorija kulturnog sklada je nova teorija organizacije. Kraj XX vijeka obilježili su mnogi veliki događaji koji su imali značajne implikacije za organizaciju i menadžment. On ima poruku za vođstvo globalnog preduzeća koje obavlja svoje aktivnosti širom svijeta. i za vođstvo preduzeća u tranziciji. pa će zbog toga i njihova primjena biti ograničena ili čak nemoguća. ali je većina informacija razmjenjivanih između preduzeća ostala u papirnom obliku. pojedini autori su nastojali da teorije organizacije vežu za antropološke i kulturološke karakteristike sredine. objašnjavajući menadžerima da moraju razumjeti da se način na koji se radi u jednoj zemlji.

rutinski će se služiti e-mail. brzini i bogatstvu informacija koje stavlja na raspolaganje radnicima. sa sobom će nositi digitalne uređaje sa ličnim i poslovnim informacijama. Da bismo djelovali u digitalnom dobu. suvišnog unošenja podataka. što je fraza koja se može pratiti najmanje od 1973. koji će važne informacije brzo pribaviti onima kojima su potrebne i omogućiti brzo donošenje odluka i kontaktiranje sa klijentima. i povezuje sposobnosti pojedinaca u organizacionu inteligenciju i jedinstvenu sposobnost djelovanja. zametnutih čekova ili zakašnjenja uzrokovanih nezavršenim spisima. Danas postoje svi preduslovi za ispunjenje te vizije. On zahtijeva kombinaciju hardware i software. Papir se množi brže nego što digitalna tehnologija može da ga ukloni. Digitalni nervni sistem ima dvije glavne uloge u razvoju poslovnog razumijevanja. saradnju i trgovinu. osjećanje konkurentskih izazova i potreba klijenata uz organizaciju pravovremenih odgovora.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta podataka. Ali kancelarija bez papira. U budućnosti će prenosni digitalni uređaji stalno održavati kontakt sa drugim sistemima i pojedincima. biće povezani sa internetom. Potpuno digitalizovano radno mjesto obično nazivamo "kancelarijom bez papira". A u sljedećoj deceniji većina ljudi će redovno koristiti računar na poslu i kod kuće. Nema više zalutalih obrazaca. Digitalni sistem je korporacijska. razvijena je nova digitalna infrastruktura. a od obične računarske mreže razlikuje se po tačnosti. Grafički korisnički interfejs i bolja analitička oruđa olakšavaju integraciju podataka različitih vrsta. potrošnja papira nastavlja da se udvostručava svake četiri godine. baš kao i vještačka inteligencija. Digitalna tehnologija može da oslobodi zaposlene od sporih i krutih papirnih procesa. 2. Umreženi PC velike snage neizbježan su dio kancelarijske sredine. oslobađa stručnjake za obavljanje kreativnih zadataka. čiji zadatak je usmjeravanje dobro uklopljenog toka informacija u odgovarajuće dijelove kompanije u najpogodnije vrijeme. a 95 odsto svih informacija u SAD i dalje se nalazi na papiru. jedna je od onih "neminovnih" tehnologija koje nikako da se ostvare. Preduzećima je za neometan rad i efikasnost u djelovanju potreban sistem koji će brzo reagovati na vanredna stanja i iznenada ukazane prilike. fotografija i živih slika. Povećava analitičke mogućnosti pojedinca. izgubljenih narudžbenica. u poređenju sa samo 1 odsto čuvanih elektronski.brojeva. baš kao što mašine to obavljaju na fizičkom nivou. Uprkos tome. Pojaviće se i novi potrošački uređaji za obradu i rukovanje gotovo svim vrstama digitalizovanih podataka . a sve to za dobro klijenta. teksta.Digitalni nervni sistem sastoji se od digitalnih procesa koji preduzeću omogućavaju zapažanje okoline i reakciju na događaje u njoj. digitalna kopija ljudskog nervnog sistema.4 Sistemska teorija 16 . Internet povezuje računare širom svijeta. Digitalni nervni sistem lične vrline pretvara u firmine. glasa.

• Interakcija – Sistem sastavljen od podsistema funkcioniše tako što se podsistemi (elementi) nalaze u interakcijskoj vezi. koja otvata horizonte. koji su četrdesetih godina prošlog vijeka u nauku uvele kibernetika (nauka upravljanja i komunikacija kod živih bića i mašina) (Norbert Wiener) i početkom pedesetih. Dok su klasične škole teorije organizacije i upravljanja posmatrale i izučavale radnika i njegov rad. Elementi u sistemu mogu biti povezani po principu otvorenog lanca. Ovu podlogu čine prije svega teorija sistema i kibernetika. odbacuje stereotipe. pošto je u stvarnosti svaka organizacija povezana sa drugim organizacijama . podrazumijeva ukupnost međusobno povezanih podsistema koji se međusobno povezani i relativno nezavisni. Iz ovih razloga se u savremenim konceptima sve veća pažnja posvećuje razjašnjavanju sistemskog i kibernetskog pristupa u izgradnji organizacione teorije jer on u sebi sadrži dovoljan nivo teoretske podloge koji garantuje evoluaciju konzistentnih organizacionih metoda i tehnika. Povratna sprega je 17 . Izučavanje organizacija. Svako preduzeće je jedan sistem čiju strukturu čini veći ili manj broj podsistema. interakcije. primjenjene na aplikativne naučne oblasti optimizacije u projektovanju tehnoloških procesa i proizvodnih sistema. pri čemu sistem može imati osobine koje nema niti jedan od elemenata koji ga sačinjavaju. kao otvorenih sistema. Naučnici iz područja društvenih nauka počeli su da primjenjuju ideje iz ovih oblasti na izučavanje društvenih organizacionih sistema. Sistemska teorija je jedna opšta.nalaze u interakcijskoj vezi pri čemu sistem može imati osobine koje nema niti jedan od elemenata.. sa njenim strukturama i interakcijama svih elemenata koji su u nju ugrađeni. a pojave i procese objašnjava pomoću multivarijacione analize.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta 2. opšta teorija sistema (Ludvig von Bertanflay). Poseban aspekt posmatranja odnosio se na organizaciju kao otvoreni sistem.mijenja svoje strukture i ljude koji su njeni osnovni konstitutivni elementi. • Sistem i podsistemi – Pod sistemom opšta teorija sistema. a naročito šezdesetih godina. povezivanje radnih mjesta i druge komponente organizacije kao izolovane objekte i probleme. koji su opet sastavljeni od elemenata podsistema i tako redom sve do podjele na proste elemente (nedjeljive). zatim određene matematičke discipline i teorija informacija. jer je povezivalo funkcionisanje organizacije sa uticajem okoline. sistemski teoretičari su u ovom području počeli da izučavaju organizaciju kao cjelinu.4. Kategorije sistemske teorije su: sistem i podsistemi. zatvorenog lanca i postojanje kola povratne sprege. okruženje i multiciljevi. kao i sa promjenama u okolini koje pokreću ishodi organizacionog djelovanja. dalo je važan doprinos organizacionoj teoriji. široko prihvaćena filozofija.1 Sistemi i kibernetika Impresionirani egzaktnošću pristupa i visokim metodološkim nivoom modeliranja i objašnjavanja pojava i procesa.

2. U ovom pristupu smatra se da ne postoji jedna teorija ili jedan pristup koji može da garantuje efikasnost organizacije. • Multiciljevi – Svrha sistema ogleda se u ostvarivanju cila zbog kojeg sistem postoji. • Okruženje – Pod okruženjem se podrazumijevaju elementi koji se nalaze izvan sistema. a rast i razvoj promjene i dinamiku. U uslovima turbulentnog okruženja menadžeri su se suočili sa nizom specifičnih problema.2 Situaciona teorija 4 Situaciona teorija.4. sistem se gasi. metoda rada i ostalih činilaca koji su vezani za svaku konkretnu organizaciju. opštu sistemsku perspektivu operacionalizovati i pretočiti u konkretnu menadžersku akciju. ali je kao jedna široka filozofska perspektiva ostala na nivou opšteg. posmatra organizaciju kao sistem međusobno povezanih komponenti. 18 . Kad prestane potreba za ostvarivanjem cilja. Kontingentni (contingency) pristup predstavlja jedan od najnovijih pristupa menadžmentu. Sistemska teorija je otklonila određene slabosti ranih učenja. koji se smatra konkretizacijom sistemske teorije. kao i jedinstvenost resursa. organizovanju i vođenju. ali nije dovoljan za sprovođenje praktičnog projektovanja 4 Pristup nepredvidljivosti – shvatanje da menadžmentska tehnika koja najbolje vodi ka realizaciji organizacionih ciljeva može da se razlikuje u zavisnosti od situacije ili okolnosti. takođe nazvana situacioni prilaz [41]. nego da je potrebno uzeti u obzir specifičnost okoline kojoj organizacija pripada. ljudi. ili pak oni na koje sistem aktivno utiče. Sistemska teorija i situaciona teorija nalaze se u slijedećem odnosu: sistemsko mišljenje nam govori da su svi objekti koje posmatramo u međusobnoj vezi. da imaju određena svojstva i da čine određene strukture koje tvore sistem višeg reda. takođe. već se mora izabrati skup pristupa koji obuhvataju unutrašnje faktore i spoljašnje veze organizacije. Opstanak zahtijeva određenu stabilnost. Prema sistemskoj teoriji preduzeće je sistem sa više ciljeva: opstanak. Takav koncept je interesantan i koristan. Trebalo je. polazeći od stanovišta da ne postoje dvije identične organizacije. To je omogućio situasioni pristup. jer omogućuje uticaj i regulaciju ponašanja čime se utiče na razvoj sistema. energetsih i informacionih tokova.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta izuzetno važna za svaki sistem. na neki način. rast i razvoj. Zasniva se na principima opšte teorije sistema koji određuju sistem kao skup međuzavisnih dijelova i relacija između njih i njihovih karakteristika. Posebno su značajni onielementi okruženja koji vrše uticaj na ponašanje posmatranog sistema. Uticaj okoline na sistem vrši se posredstvom materijalnih. i koji je danas široko prihvaćen i primijenjen u oblastima organizacije i menadžmenta: planiranju.

Teoriju organizacionih sistema posebno karakteriše procesni pristup koji je imanentan samoorganizujućim (self-organizing) sistemima i sistemima koji su sposobni da sami sebe razvijaju i prevazilaze– takozvanim samotranscendirajućim ili autopoietskim sistemima. karakteristike učesnika u procesima rada." Organizacija predstavlja složeni kibernetski sistem u kome ljudi teže da usklađeno djeluju sa sredstvima rada. način sarađivanja i koordinisanja aktivnosti unaprijed određeni i u većoj ili manjoj mjeri precizno definisani. Situaciono razmišljanje je orijentisano na identifikovanje najuticajnijih faktora koji utiču na organizaciju koja se posmatra i na analizu zavisnosti njenog ponašanja od takvih uticaja..4. 2. koja teži dezorganizaciji i koju karakteriše stohastičnost svih procesa. jednostavnim strukturnim izmjenama. Svojstva takvih sistema i jesu svojstva preduzeća koja normalno rade. Sa ovim pojmom je u tijesnoj vezi pojam "ORGANIZOVANJE ORGANIZACIJE".3 Teorija organizacionih sistema i procesna teorija Pored niza definicija organizacionih sistema. str. Sa teorijom organizacionih sistema usko je povezana. generalno uzevši. Ovako shvaćena organizacija je vještačka tvorevina. odnosno proizilazi iz sistemskog pristupa tzv. strukture odnosa i dinamičke strukture) [108].Osnovi teorije organizacije i menadžmenta konkretnih organizacija. Ona objašnjava organizaciju kao mrežu poslovnih procesa kroz koje organizacija funkcioniše i ostvaruje svoje ciljeve. Organizacija i ekonomika proizvodnje. koji se odnosi na osmišljen i planiran skup postupaka kojim se uređuju intelektualne i fizičke aktivnosti formiranja i integracije osnovnih struktura organizacije (strukture dijelova. U biti situacionog pristupa je sintetičko i kritičko prisvajanje ostalih vodećih teorijskih pristupa i praktičnih saznanja. itd.1989. kako bi ostvarili svrhu radi koje su se udružili. nego se prevashodno moraju uzeti u obzir interakcije između samih struktura i procesa koji se u takvim sistemima odvijaju. koja sugeriše menadžerima da je za efikasno postizanje ciljeva važno na koji način. Informator. Pri tome se podrazumijeva da su njihovi međusobni odnosi. čini svaka kompozicija prirodnih i od njih preobličenih tehničkih sistema i čovjeka kao biološkog sistema 5 . Samoorganizujući i samotranscendirajući (autopoietski) sistemi ne mogu se proučavati samo sa stanovišta njihovih struktura. Zagreb. stadijum u razvoju organizacije. uzećemo onu koja kaže: "Organizacioni sistem. Najznačajniji situacioni faktori koji se uzimaju u obzir pri analizi i projektovanju organizacija su: spoljašnje okruženje. 19 . Procesna teorija je nova teorija organizacije. Proces se definiše kao grupa 5 V. stabilnosti u radu. Procesna teorija organizacije. Otašević. tehnologija. 24. odnosno kojim procesima se obavljaju aktivnosti preduzeća. posluju i obezbjeđuju svoj rast i progres.

stavova.4. Procesna teorija je označila promjenu menadžerske doktrine. koji proizvode dodatnu vrijednost za organizaciju. Razlika je u načinu kako to da se postigne. 2. normi i vjerovanja. To su: upravljanje totalnim kvalitetom (Total Quality Management . 20 . Na konceptima procesne teorije nastali su brojni prilagodljivi modeli organizacije. porasta produktivnosti rada. ali su suštinski različiti. Program reinženjeringa poslovnih procesa predstavlja način da se procesi dizajniraju tako da se preduprijede slabosti i propusti. njihovih principa. Način na koji preduzeća transformišu inpute u outpute predstavlja generički faktor njihove konkurentnosti. Mehanistički prilaz. koji je počeo 80-ih. Sličnost se ogleda u tome da osposobljavaju preduzeće da proizvodi dodatnu vrijednost za potrošače. Suštinska poruka procesne teorije jeste da nisu svi procesi podjednako važni za organizaciju: postoje osnovni procesi. a zatim kako da ih dizajniraju da bi oni zaista proizvodili profit. Ona je pokrenula proces transformisanja vertikalnih hijerarhijskih struktura u politike horizontalne strukture. koji potpomažu osnovne procese. Procesna teorija je našla praktičnu primjenu kroz dva široko prihvaćena programa promjena organizacije. S druge strane. Zadaci su samo dijelovi ukupnog posla i ni jedan zadatak sam za sebe ne može kreirati potrošačku vrijednost. Programom TQM postiže se poboljšanje postojećih poslovnih procesa. postavlja osnovne prilaze u unapređenju procesa rada i zadovoljenju potreba zaposlenih. i pomoćni. u smislu novog razumijevanja organizacije kao mreže poslovnih procesa i zaokreta u vladajućem sistemu vrijednosti. koji na osnovama empirijskih zapažanja.TQM) i reinženjering poslovnih procesa (Business Process Reeingenering). među kojima je najpopularnija timska struktura. metoda i tehnika prema strukturi. U suštini radi se o otklanjanju uočenih slabosti i propusta u obavljanju poslovnih procesa.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta zadataka koja kreira vrijednost za potrošača.4 DZ sistemski prilaz klasifikaciji organizacionih teorija Koristeći se sistemskim prilazom. i sl. koji su na izgled slični. D. Zelenović daje klasifikaciju teorija organizacije i menadžmenta. interes za poslovne procese u organizacijama porastao je sa trendom transformacionih promjena. Menadžeri najprije treba da razumiju koji su procesi kojima preduzeće ostvaruje profit. a intenziviran 90-ih godina XX vijeka. Pojačan interes za procese u organizacijama iniciran je pokretom za kvalitet i aktivnostima menadžera i konsultanata na iznalaženju adekvatnih programa za uvođenje sistema kvaliteta. prirodi i ponašanju elemenata organizacionih sistema [125]: Empirijski prilaz. smanjenja troškova. u smislu povećanja kvaliteta proizvoda i usluga. koji obuhvata skup postupaka za unapređenje funkcionisanja procesa rada i organizacije preduzeća.

instrument za vlasnika kojeg on koristi da bi ostvario svoj cilj. 21 . Razmišljati o nekoj kompleksnoj stvari kao što je organizacija zahtijeva modele nečeg sličnog. ali kao ljudsko biće koje ima neki svoj cilj. Suština mašinskog modela organizacije je jednostavna i praktična. orijentisan prema ciljevima i razvijen na osnovama zahtjeva međunarodnih standarda u izgradnji sistema kvaliteta ISO 9000. Organizacija se posmatra kao jedan živi sistem koji je prepušten drugima. mašina koja radi sa regulacijom koju opet diktira njena interna struktura i uzročni zakoni prirode. stvaranje profita (viška vrijednosti). uslovima rada i ponašanju u procesima rada.4. Integrativni prilaz razvoju organizacije koji obuhvata skup postupaka koji teže kompleksnom izučavanju uslovljenih.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta Humanistički prilaz. • Mehanistički pristup ili stav o svijetu koji je nastao u Francuskoj nakon renesanse smatra da je svemir. Pretpostavke i principi ovog biološkog modela organizacije su takođe jednostavni i praktični. motivaciji. međusobno zavisnih pojava i procesa u preduzeću i na relaciji preduzeće – okolina. • Biološki pristup ili paradigma živih sistema koja je dovela do koncepta organizacije kao jednog sistema koji slijedi instrukcije drugih. • Društveni pristup smatra organizaciju dobrovoljnim udruživanjem članova koji su odlučni. Jedna organizacija je sistem kojim upravlja vlasnik i nema cilj sam po sebi. Tri modela predstavljaju sukcesivan niz u našem razmišljanju ili razumijevanju organizacije od mehaničkog sredstva do biološkog bića i konačno do više misaone organizovane kompleksnosti". nastao je u Njemačkoj i Britaniji a zatim u SAD-u. Jamshid Gharajedaghi daje sljedeći pregled [41]: "Razmišljati o nečemu zahtijeva da imamo neku sliku ili koncept toga o čemu razmišljamo. 2. imaju svoj cilj i koji sa svoje strane manifestuju izbor sredstava i način rada. Sistemski prilaz. To je sredstvo sa funkcijom koju definiše korisnik. zasnovan na izučavanju funkcionisanja sistema čovjeka. koji obuhvata skup postupaka o potrebi izgradnje odnosa u preduzeću. jednostavnijeg i poznatog. univerzum. Ovaj pogled na svijet obezbijedio je osnovu ne samo za industrijsku revoluciju već i za razvoj mašinskog modela organizacije.5 Moderni koncept sistemskog mišljenja U savremenoj literaturi pojavljuju se novi koncepti sistematizacije teorije organizacije i menadžmenta vođeni konceptima sistemskog mišljenja. zadovoljenju potreba zaposlenih.

Kako sistem postaje sve složeniji i složenji. Prije svega. 22 . dok se ne iskoristi prostor između njih. Analiza je proces razmišljanja koji se odvija u tri koraka. prema tome. Promjena paradigme MEHANISTIČKI MODEL BIOLOŠKI MODEL DRUŠTVENI MODEL Analitički pristup Nezavisne varijable Međusobna zamjenjivost dijelova i radne snage HENRY FORD Masovna proizvodnja Raznolikost i rast ALFRED SLOAN Strukturna podjela Participativni menadžment Samoorganizujući sistem TAVISTOCK INSTITUTE Društveno-teh.Six Competitive Games Određena teorija odnosno koncept uspostavlja se.3) prikazan je dvojni prenos paradigme u konteks šest distributivnih konkurentnih prikaza. model Sistemski pristup Međuzavisne varijable Zajednička optimizacija FORD'S WHIZ KIDS Operativno istraživanje Fleksibilnost i kontrola OHNO'S LEAN PRODUCTION Kibernetski model Dizajn ACKOFF Interaktivni menadžment Slika1.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta Svrha jedne organizacije je da služi svrhama svojih članova. zahtijeva sistemsko mišljenje.3: Šest konkurentnih prilaza . šire okoline čiji je dio i proučava ulogu koju on igra u većoj okolini. U sljedećoj matrici (slika 2. dok istovremeno služi i svrsi svoje okoline. Nezavisni set varijabli jeste. On stavlja sistem u konteks jedne veće. tek tada se predviđeni set nezavisnih varijabli mijenja u značajan set međuzavisnih varijabli. Sistemsko mišljenje koristi sasvim drugi pristup. poseban slučaj jedne uopštenije šeme međuzavisnosti. Performansa svake varijable može se unaprijediti nezavisno. Razumijevanje međuzavisnosti zahtijeva način razmišljanja koji se razlikuje od analize tj. vlastiti modul organizacije [41]. razvija i funkcioniše u određenom prostoru i vremenu prema opštepoznatim principima životnog vijeka. Članovi društveno-kulturne organizacije drže se zajedno na osnovu jednog ili više zajedničkih ciljeva i kolektivno prihvatljivih načina da se ti ciljevi postignu. zatim pokušava da objasni ponašanje dijelova koji su posmatrani odvojeno i na kraju pokušava da kombinuje razumijevanje o dijelovima u objašnjenju koje se tiče cjeline. Svaka paradigma ima svoj jedinstven. realnost međuzavisnosti postaje sve više i više izražena. razdvaja ono što želi da razumije.

Fordova pokretna traka takođe je doprinijela smanjenju broja potrebnih vještina za većinu proizvodnih radnika. Najznačajnije je bilo kako odgovoriti na sve veću potrebu raznovrsnosti i kako upravljati rastom i kompleksnošću proizvoda. Kvalifikovani poslovi održavanja bili su rezervisani za obučene inžinjere. Prelaz funkcionalne u divizionu organizaciju je upravo posljedica rasta i razvija preduzeća koja su (usljed diverzifikacije proizvodnje i širenja asortimana proizvoda ) ekspanzijom na nova tržišta bila primorana da mijenjaju staru tradicionalnu funkcionalnu organizacionu strukturu. potrebno ga je mijenjati novim. E. Nekada jedinstvena sposobnost da se proizvodi na velikoj osnovi je izgubila prednost putem proširene imitacije. jedan poznat problem vezano za proizvodnju je zamjenjen nepoznatim problemom vezanim za tržište. već kako prodati. na monotonim poslovima koji dovode do utrnulosti i ukočenosti prilikom rada na traci. trebalo je isplaćivati premijske nadnice. proizvodila se sve veća količina standardizovanih proizvoda po sve nižim cijenama. utvrdio da za rješenje socijalnih problema u preduzeću nije dovoljno razmatrati samo logiku kooperativnog socijalnog miljea već i postupke i sredstva rada koji značajno utiču 6 Promjena ovakve vrste se još u teoriji naziva "breakthrough" 23 . Kombinacija specijalizovane kapitalne opreme i detaljnog planiranja od strane menadžera i nadzornika suštinski je kod industrijske radne snage zamijenila majstorske vještine.L. od Fordovog T-modela.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta U fazi u kojoj određeni koncept postaje neefektivan i neefikasan. Ovaj događaj je promjenio konkurentnu igru od zabrinutosti za proizvod u zabrinutost za tržište što je zahtijevalo sposobnost da se upravlja raznovrsnošću i razvojem. do pregršt proizvoda trajne potrošnje tokom ekspanzivnih 1960-tih. Pitanje nije bilo više kako proizvesti. na osnovu istraživanja u BRITISH TAVISTOCK INSTITUTE. Znači. Alfred Sloan je shvatio da je osnova za konkurenciju promjenjena od sposobnosti proizvodnje prema sposobnosti upravljanja raznovrsnošću i razvojem. Ovaj momenat autor naziva promjenom i prenosom paradigme (shift of pharadigm) 6 koja u stvari predstavlja novi način razmišljanja koji uspostavlja novi koncept odnosa u određenom sistemu ili organizaciji. godine.Trist je postavio osnove socijalno-tehničkog sistema koji je. počevši od $5 na dan. prepuštajući većinu radnika pojednostavljenim zadacima koji se ponavljaju. I tako je došlo do marketinške ere. Pa ipak. Da bi zadržali radnike pod strogom kontrolom nadzornika. Ono što je nastalo bila je okolina sa potpuno novim setom izazova. Za razliku od Forda. Diviziona organizaciona struktura je trebala da odgovori na sva ona pitanja koja je rast i razvoj preduzeća otvarao. Uspjeh Henryja Forda da stvori sistem masovne proizvodnje efikasno je riješio proizvodni problem. koliko je Ford isplaćivao 1914.

Početkom XIX vijeka kada je proizvodnja dominirala ekonomijom. Analitički pristup je ostao nepromijenjen gotovo četiri stotine godina. Da bi preživjela. Druga generacija sistemskog razmišljanja. dizajn. Kasnije. lični stavovi i ponašanja su uslovljeni. povezano učešće pojedinaca unutar čitave organizacije. radilo je na problemu međusobne povezanosti mehaničkih sistema.1) izrasle su tehnike menadžmenta koje su se fokusirale na preciznu kontrolu tako da se odnos između ulaza i izlaza organizacije ne mijenja. Prva generacija sistemskog razmišljanja. Drugim riječima. od menadžera se zahtijeva da koordiniraju velikim brojem složenih operacija. organizacije sastavljene od ljudi su viđene kao mašine koje funkcionišu prema zadanoj uzročno-posljedičnoj vezi. radila je na dvojnom problemu međusobne zavisnosti i samoorganizacija u konteksu živih sistema. To zahtijeva mudro. 2. tehnologijama i tehničkim sistemima na kojima se izvodi rad. koji međusobno izvode zahvate predviđenih operacija rada. samoorganizacije i izbora u konteksu društveno-kulturnih sistema. kibernetika i otvoreni sistemi. Znanje i umijeće koji su neophodni za određene poslove – ono što je Polyani nazvao prećutno znanje je raspodijeljeno unutar organizacije.5. organizacija mora biti osposobljena za brzo prilagođavanje kroz zajedničke akcije. kako su obim i 24 . Društveni model organizacije i menadžmenta Kada se uzme u obzir današnja složenost poslova i brzina promjene. U tom pogledu se razlikujemo od naših prethodnika. Društveni model je način razmišljanja koji vidi organizaciju kao društvo pojedinca od kojih svaki pojedinac ima svoj cilj. do dobavljača. i svaki ima mogućnost da razmišlja i uči. Ne mogu se ni nadati da bi mogli znati sve što treba da znaju. učinak i ukupnu efektivnost procesa rada. “Oni stvaraju red iz haosa” [41]. Društveni model podrazumijeva određeni nivo kolektivne akcije dovoljno jake da neutrališe probleme uzrokovane mnogobrojnim postavljenim ciljevima i zadacima. To se čak dalje širi izvan granica organizacije. ali sistemsko razmišljanje je već prošlo kroz tri generacije promjena.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta na kvalitet. odgovara na trostruki izazov međuzavisnosti. operativno istraživanje. Socijalno-tehnički sistem vezuje dva podsistema u preduzeći učesnika u procesu rada i tehničko – tehnološke podsisteme. Treća generacija sistemskog razmišljanja. klijenata i svih drugih koji igraju bitnu ulogu u našem poslu. u značajnoj mjeri. uz čest rad u dinamičnim uslovima prelazeći preko ograničenja postavljenih određenim funkcijama ili odjeljenjima. Iz ovog mehanističkog modela (tabela 1.

prisutan od 1930. nastale iz biološkog modela. uobičajen za period od 1800. Društveni model je pravi model za današnji menadžment. kao i finansijska mjerila. godine do danas. funkcionalne organizacione strukture. Iako su ovi koncepti zbog ne postojanja tržišne orjentacije imali nedovoljnu efikasnost. a ne na strogo kontrolisanje.1: Tri modela menadžmenta [75] Tri modela menadžmenta Tri osnovna načina razmišljanja su dominirala menadžmentom XX vijeka. do 1940. Ovi modeli su unaprijedili neke od najtradicionalnijih područja menadžmenta: strateško planiranje. vidi organizaciju kao društvo. Tabela 1. godine. prisutan od 1980-e i postaje sve rasprostranjeniji. nešto slično kao što srce i pluća regulišu svoje funkcije bez konsultovanja mozga.ali samo unutar njihovih usko definisanih područja odgovornosti.Osnovi teorije organizacije i menadžmenta brzina poslovanja rasli. detaljan opis aktivnosti. Biološki model. Društveni model. vidi organizaciju kao ljudsko tijelo. neki sastavni dijelovi organizacije su dobili ograničenu slobodu donošenja odluka. Današnje okruženje koje je puno informacija i brzih dešavanja zahtjeva nivo organizacione inteligencije i reakcije koja se može naći samo u društvenom modelu. rukovođenje prema cilju. neki principi čine sastavni dio novog – tržišno orjentisanog društvenog modela organizacije i menadžmenta. predstavlja organizaciju kao mašinu. podjelu aktivnosti između onih koji izvode radove i onih koji su zaduženi za unapređenje procedura. koji daje određene slobode drugim dijelovima . prevladao je novi pogled na organizaciju. Društveni model menadžmenta i organizacije se u prošlosti i u različitim ekonomskim sistemima pojavljivao u različitim oblicima. bez sumnje vodi stvaranju sistema društvenog modela. kao i u samoupravnim konceptima (bivša Jugoslavija). sa višim menadžmentom (“mozgom”). pristup integrisanog menadžmenta. kada se primjeni na više nivoe. Da bi se zadobilo veće povjerenje i fleksibilnost. kontrola i vođenje troškova. kao što i tvorac auta određuje šta svaki dio auta treba da radi. su stavile naglasak na posmatranje i savjetovanje. Mehanistički model. I zaista. U nastavku se daje opis socijalno 25 . standardne procedure. Uprava je počela da gleda na organizacije kao na žive organizme. Bez detaljnije analize moglo bi se reći da su principi društvenog modela bili prisutni u centralno planskim ekonomijama (zemlje ranijeg socijalističkog lagera). Viši rukovodioci su trebali da odrede šta svaki dio organizacije treba da radi. ne tako čvrstu vezanu grupu ljudi koja radi zajedno da bi dostigla individualne i zajedničke ciljeve. Menadžment tehnike.

1 UAQ-PK model socijalno opredjeljenog menadžmenta 26 .Osnovi teorije organizacije i menadžmenta orjentisanog biznisa čiji koncept je nastao upravo kao odgovor na tranziciju centralno planske ekonomije u tržišno orjentisanu. 2.5. uključujući potrebu zaštite ljudskih prava u savremenim globalizacijskim procesima.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->