P. 1
28 Ukrasne Vrste Drveca i Siblja i Njihove Karakteristike

28 Ukrasne Vrste Drveca i Siblja i Njihove Karakteristike

|Views: 1,181|Likes:
Published by Lana

More info:

Published by: Lana on Oct 20, 2010
Copyright:Attribution Non-commercial

Availability:

Read on Scribd mobile: iPhone, iPad and Android.
download as PDF, TXT or read online from Scribd
See more
See less

12/28/2012

pdf

text

original

6.

Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja

Zbornik radova

UKRASNE VRSTE DRVEĆA I ŠIBLJA I NJIHOVE KARAKTERISTIKE
Aleksandar Tucović i Mirjana Ocokoljić Šumarski fakultet, Beograd
Ornamental species of trees and shrubs and their characteristics; Proceeding of 6th Symposium on Flora of the Southeastern Serbia, Sokobanja, 2000: 227-239. The paper deals with general genetic-population characteristics of ornamental tree and shrub cultivated species, which are distinguished from biological species by growth, crown form, colour and forms of inflorescences, flowers and leaves. Analysed genetic – population parameters indicate that, between natural and cultivated populations, there are fundamental differences in the genetic structure of populations. Evident differences in the origin, vitality, evolution potential of different populations, systematics, nomenclature, influence the method of protection, collection, reconstruction and improvement of the gene pool of numerous ornamental species of trees and shrubs.

UVOD
Analiza Flore jednog kraja, regiona ili države obuhvata istraživanja osnovnih (botaničkih) vrsta kao i gajenih, manje više privredno značajnih vrsta biljaka. Prva obimna dela o osnovnoj (Flora Kneževine Srbije, 1874, dodatak flori 1884) i specijalnoj flori (šumsko drveće i šiblje, 1871) potiču od Josifa Pančića. U posebnim delima novijeg datuma primenjena floristička istraživanja obuhvataju produbljena istraživanja stranih vrsta drveća (egzota) u Srbiji (Petrović, 1951); šumskog drveća i žbunja (Jovanović, 1967; 1985 i dr.); ukrasnog drveća i žbunja (Vukićević, 1974 i dr.); samoniklih vrsta voćaka u Srbiji (Mratinić & Kojić, 1998) i druga. Prema dosadašnjim podacima, a na osnovu desetotomnog izdanja, Flore SR Srbije (Josifović, ed., 19701977; Sarić, et Diklić, ed. 1986) obrađivane su istovremeno osnovne (botaničke) i gajene (introdukovane, domestifikovane i oplemenjene) vrste. Evidentiran broj od 3562 vrste mora se, prema Stevanović i saradnicima (1995), uslovno prihvatiti, zbog određenih taksonomskih i horoloških nedostataka, kao i neusaglašenih kriterijuma o introdukovanim, domestifikovanim i oplemenjenim vrstama i njihovog mesta u - 227 -

Ukrasno drveće i šiblje je skup velikog broja raznolikih vrsta gajenih prema subjektivnim estetskim kriterijumima: pretežno su to biljke uzgojene za potrebe u vrtnoj. Selekcijom i oplemenjivanjem danas su opisani mnogi ukrasni kultivari sa naglašenim pojedinim estetskim svojstvima (Vukićević. 1967. boja i oblik plodova. Tokom pet decenija evidentirano je prisustvo. 1970). Biometrijska analiza svojstava obuhvatila je stacionarne objekte na terenu.228 - . čak. trave i cveće (Bunuševac. unutarvrsni diverzitet. 1995). oblik i boja lišća. Populus canescens var. parkovnoj i pejzažnoj arhitekturi. 1998. Resinteza odnosno kontrolisana ukrštanja pretpostavljenih roditeljskih stabala obuhvatila je nekoliko vrsta (Populus x canescens. fastigiata. oko i između naselja ubrajaju se pored drveća. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja florističkim spiskovima. dobro podnošenje orezivanja radi dopunskog oblikovanja. Upotrebljavaju se i za neke druge namane prema estetskofiziološkim osobinama. Drveće u nizu . klonova i dr. Jovanović.).) u laboratorijskim i rasadničkim uslovima gajenja (Isajev. nepredviđene biološke mogućnosti (Stevanović. čestina i zaštita gajenih stabala. Uporedno morfo-ekološkim analizama diferencijalnih osobina a na osnovama odgovarajućih ključeva i literaturnih izvora obavljena je njihova taksnomska klasifikacija (Vukićević. šiblja i povijuša. intenzitet i boja cveta. Kriterijum za izbor jedinki iz velikog broja vrsta zavisi od buduće namene. obično su višestruki i svode se na nekoliko vegetacijskih karakteristika: oblik i veličina krošnje. životna vitalnost. 1987 i dr. P. kao i juvenilne testove (polusrodnika.) kao i neke uniparentalne taksone (Populus nigra var. x pannonica.) OBJEKAT I METOD ISTRAŽIVANJA Floristički materijal obuhvata gajene vrste drveća i šiblja u gradskim. Populus nigra var. 1998 i dr.) ANALIZA OSNOVNIH GENETIČKO-POPULACIONIH KARAKTERISTIKA DENDROFLORE I DISKUSIJA U osnovne elemente cenoza dendroflora unutar. vreme. Josifović. ponekad zaboravljene. 1970-1986 i dr. broj. Populus x methohiensis. thevestina.. punih srodnika.). industrijskim i turističkim cenozama naselja. Populus candicans i dr.Zbornik radova 6. i još uvek nepoznate. ed. fraxinoides. Populus x euramericana i dr. ekonomsku vrednost. Objavljena dela iz oblasti osnovnih i primenjenih florističkih istraživanja svakako doprinose daljem usaglašavanju i unapređenju kriterijuma za njihovu klasifikaciju s obzirom da biljni fond ima globalni značaj.

od čega je 14 vrsta introdukovano tj. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Zbornik radova osobina. obnavlja se lako vegetativno. Centrima porekla tj. U analizi moramo koristiti multidisciplinarni pristup. U Flori Kneževine Srbije (Pančić. gajenih vrsta Biološke vrste vode poreklo iz Holraktičke florističke oblasti odnosno atlanske. jer je praktično nemoguće deliti populacione karakteristike u odnosu na bilo koju populacionu komponentu. trebaju u poređenju sa biološkim vrstama povišenu agrotehniku i negu. otporno.229 - . od čega je 236 introdukovano tj.. i drugim. E. A. Šiblje je druga po značaju grupa biljaka. Pored navedenih ukrasne vrste potiču iz kinesko-japanske. obuhvaćeno je 188 vrsta. urodu. oplemenjivanja drveća i šiblja koristi vrstu kao jednu od osnovnih koncepcija. Uopšte. sve ukrasne vrste drveća i šiblja. . što ilustruje rastuću ulogu introdukcije u obogaćivanju domaće dendroflore. mediteranske i arktičke florističke podoblasti. 1970-1986) obuhvaćeno je 503 vrste. Puzavice su manje značajne. C. Potpuno razumevanje bioloških karakteristika vrsta neophodno je zbog toga što savremena teorija usmerene evolucije tj. 2% a u delu Šumsko drveće i šiblje. obezbeđuje najintenzivnije vizuelne efekte i ublažava nepovoljne prilike naselja. 47%. rastu. 7% (Pančić. Na osnovama obavljenih istraživanja i literaturnih izvora evidentno je da se biološke vrste i ukrasne vrste drveća i šiblja razlikuju u nizu diferencijalnih karakteristika (tabela 1). pontsko-srednjeazijske. provincijama Životnoj vitalnosti tj. Često je vrlo dekorativno. Njihov nedostatak je kraći vek trajanja nadzemnih delova (5-10 g) i potreba za intenzivnijom negom. od čega je samo 4 introdukovano tj. 1871). B. ali su zastupljene za stvaranje posebnih efekata ili zaklanjanje nevažnih ili manje više ružnih građevinskih detalja. podoblastima. Do danas opisana ukrasna flora drveća i šiblja obuhvata kako gajene domaće-biološke vrste tako i gajene. otpornosti i dužini života Evolucionom potencijalu populacija različitog tipa Prirodi unutarvrsne promenljivosti Tipovima i brzini mikro evolucionih promena Načinima razmnožavanja Biosistematici H. evorsibirske. a kresanjem daju im se razni oblici ili služe za žive ograde. makaronezijske. D. florističkim oblastima. Nomenklaturi bioloških i gajenih-ukrasnih vrsta. F. Centrima porekla bioloških vrsta i ukrasnih. G. Osnovne diferencijalne genetičko-populacione razlike između bioloških i gajenih ukrasnih vrsta drveća i šiblja A. Tabela 1. ukrasne vrste drveća i šiblja. U Flori SR Srbije (Josifović.6. 1884) obuhvaćeno je ukupno 205 vrsta. brzo rastu i rano dostižu zrelost (za 2-3 godine). 1874. ed.

debljinskog i zapreminskog). Prve se gaje na antropogenim staništima i samo se adaptiraju na uslove gajenja. ipak. koje dostižu i do 3m. čije skeletne grane rastu manje više uspravno. prirodnom i namenskom selekcijom. pendula). Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja severnomaeričke atlanske. Iz prirodne šume čovek izdvaja sve veći broj jedinki koje svojim dekorativnim izgledom zadovoljavaju njegove želje. introdukcijom. Na nivou urbanih ekosistema ekstremni ekološki faktori utiču na smanjenje unutarvrsnog diverziteta. hibridizacijama. Dinamičnim rastom karakteriše se i . od cca 25000 kultivara ruža 22000 su stvarane na bazi hibridizacije. Pradavni izvor ukrasnog drveća i šiblja je prirodna šuma. Ekosistemi drveća i šiblja u gradskim. druge su podvrgnute krupnim izmenama i gaje se samo u naseljima s obzirom da zahtevaju posebne uslove gajenja-tehnogenu sredinu. prerijske i pacifičke florističke podoblasti Holarktičke oblasti. nigra var. Tako. otpornosti i dužini života Životna vitalnost ukrasnih vrsta osetno je umanjena prema odlikama njihovog rasta (visinskog. Kapske. ukrasne vrste ispoljavaju slabiji rast u poređenju sa stablima bioloških vrsta na prirodnim staništima. Životnoj vitalnosti tj. uroda. žalosna crna topola (P. sitnijim. Želja za estetskim doživljajima urodila je nastojanjem da se ta ograničenja svedu na najmanju moguću meru gajenjem biljnih vrsta izvan njihovog prirodnog areala. Njihov uticaj dovodi do krupnih promena u urbanim ekosistemima. što obezbeđuje osetno veću specijsku.230 - .italica i P. industrijskim i turističkim naseljima kod nas nalaze se pod dejstvom brojnih stresnih ekoloških faktora. a na nivou populacija u izmenama genetičkih i populacionih struktura gajenih vrsta putem ontogenetskih adaptacija. Tako npr. manji broj kultivara postiže dimenzije kao i osnovne vrste npr. a na zaklonjenim staništima gaje se vrste iz Australijske. a samo 1-3 godišnje grane. urodu. jablani (Populus nigra cv. i (2) oplemenjene i široko gajene (kultivisane). itd. Poznat je znatan broj ukrasnih vrsta ruža. gajenih u cenozama naselja koji su iščezli usled nedovoljne pažnje i ocene njihovog značaja. usporen rast ispoljavaju i kultivari sa manje više panaširanim listovima. a samo 3000 na osnovama mutacija uz namensku selekciju. manje više odomaćene. Pored patuljastih sorti. vise. otpornosti i ukupnoj dužini života..n. rastu. Neotropske i Paleotropske oblasti. Izbor jedinki iz tog biljnog sveta je ograničen na određena vegetacijska područja ili na određena staništa u kojima one uspevaju. U proseku. kultivari ruža iz grupe čajno-hibridnih ruža su potpuno oplemenjene biljke. B.cv. lancetastim i manje više rasparanim listovima. Uspešno unošenje ukrasnog drveća i šiblja u brojne cenoze naselja mogućno je obezbediti hibridizacijom. Razlikuju se dve kategorije ukrasnih biljaka: (1) tek unete tj. prilagođavajući njihove osobine okolnostima.Zbornik radova 6. redukciju broja gajenih vrsta. a i drugih vrsta. čija dekorativna svojstva su stvarana u procesima njihovog oplemenjivanja: domestifikacijom. ali ne i unutarvrsnu.thevestina). raznovrsnost ukrasnih vrsta drveća i šiblja.

Najniži broj ukrasnih vrsta otpornih na niske temperature evidentiran je tokom zime 1984/85 i 1985/86 godine kada je evidentirano 202 odnosno 233 otpornih vrsta (tabela 2). Veličina populacija kao i brojnost stabala utiču na distribuciju genetičkih varijacija u granicama vrste kao celine.6. što dovodi do obrazovanja lokalnih fenotipova. koja se po pravilu sastoji iz lokalnih populacija. umanjena rodnost kao i pojava potpune sterilnosti. Promenljivost karaktera adaptibilnosti (otpornosti) vrsta na zimske temperature gajenog drveća i žbunja Beograda i okoline od 1984 do 1990 godine Karakte adaptibilnosti Zima Otporne vrste Manje ili više neotporne vrste Potpuno promrzle Ukupno osmatrano vrsta 1984/85 1985/86 1986/87 1987/88 1988/89 1989/90 202 233 294 312 312 320 111 75 15 0 0 0 4 0 1 0 0 0 315 308 310 312 312 320 C. subpopulacija. rane i kasne mrazeve (Tucović.). Žujović. Đukić. umanjuju ukupnu dužinu života ukrasnih vrsta za najmanje 30% i više. slabija otpornost prema ekološkim faktorima. otvoreni tip populacija. prostorna izolacija onemogućava razmenu gena i pogoduje tzv. stricta u odnosu na osnovni kultivar C. prostorno izolovane pa spadaju u kategoriju tzv. Ukrasne vrste u odnosu na osnovne vrste karakteriše i umanjena otpornost na niske temperature.s. 1986 i dr. U populacionom sistemu srednjih i vrlo malih populacija (ostrvskog ili kolonijalnog tipa). Biološke vrste su naprotiv adaptivne. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Zbornik radova Cupressus sempervirens cv. Usporen rast. manjih grupa i ponekad od pojedinačnih stabala. Ukrasne vrste čine male populacije. Evolucionom potencijalu populacija različitog tipa Biološke vrste karakterišu velike. horizontalis. česta pojava sterilnosti. 1991). Jedinke jedne vrste čine veliku populaciju. često manje grupe stabla. Tabela 2. cv. između kojih postoji stalna ili povremena migracija gena. koje su za razliku od populacija bioloških vrsta. otporne i dugovečne i zbog toga od posebnog interesa kao polazni materijal u sintezama novih ukrasnih kultivara. srednje i retko male populacije. pa se mnoge od njih umnažaju samo vegetativno. kako je to često. tada prirodna selekcija deluje istovremeno sa driftom gena.231 - . Ukoliko se. Prikupljene informacije o promenljivosti karaktera adaptibilnosti ukrasnih vrsta biljaka na zimske temperature veoma su ilustrativne i korisne (Tucović. a retko srednje ili velike populacije. umanjen rod. Većinu ukrasnih stabala karakteriše skraćena juvenilna etapa razvića (rani urod). Biološke vrste karakteriše tzv. specifično adaptiranih . zatvorenih ili ređe mešovitih populacija. driftu gena. male i srednje populacije razvijaju na ekološki različitim staništima.

zahvaljujući raznim genetičkim i razvojnim mehanizmima. Naprimer. Još veći deo genetičke promenljivosti u populacijama prirodnih vrsta je skriven. Osnivači nove populacije gajenih biljaka nose samo mali deo varijabilnosti bioloških vrsta. prostorna izolacija snižava protok gena i pogoduje driftu gena. Postanak novih. ostrvskih) populacija. Populacija nastala gajenjem razlikuje se od roditeljske populacije ne samo po drastičnom smanjenju diverziteta svog genskog kompleksa nego i po tome što je izložena potpuno novoj kombinaciji faktora sredine. hibridne vrste domaće crne topole se posebno odlikuju u nizu diferencijalnih osobina u vegetativnim ili reproduktivnim organima. D. Baš te razlike. Ovakav tip specijacija uočava se kod niza ukrasnih vrsta sa populacijama tzv. Sa evolucionog gledišta možemo razlikovati individualnu varijabilnost. Sve populacije su promenljive ali samo jedan deo te promenljivosti je vidljiv. Uspostavljanje uspešnih populacija od jednog osnivača nije samo mogućno. 1990). od posebnog su značaja za oplemenjivanje gajenih biljaka (Tucović. međuvrsnoj hibiridizaciji u poređenju sa biološkim-osnovnim vrstama. koje botaničari obično neraščlanjuju. P. Sklonost ka obrazovanju paralelnih vidova promenljivosti uočava se kod svih grupa drvenastih biljaka: četinara. P.Zbornik radova 6.). U novoj sredini pojavljuje se veoma oštra selekcija protiv nekih gena. Promenljivost u takvim slučajevima nosi slučajan karakter. i ne vidi se dok nije otkriven ukrštanjima u srodstvu ili drugim postupcima. Zahvaljujući rekombinacijama. U populacionim sistemima gajenih biljaka. listopadnih i zimzelenih lišćara. Umanjenje unutarvrsnog diverziteta ima određene tehnološke i ne selekcione prednosti ali u isto vreme odražava specifičan genetički potencijal s obzirom na njihovu uvećanu sklonost ka čestim mutacijama. Svaka grupa stabala ukrasnih vrsta tada poseduje posebne odlike. Najvažniji od njih je iznenadni preobražaj iz jedne otvorene u zatvorenu i to često malu populaciju. karakteriše ovaj tip spacijacija (Populus x pannonica. kolonijalnog tipa u kombinaciji sa različitim geografskim ili ekološkim uslovima i prostornom izolacijom. x plantierensis i dr.232 - . koje se sastoje od malih izolovanih (kolonijalnih. x methohiensis. Uporedna analiza ukrasnih biljaka dokazuje postojanje serija paralelizma u ispoljavanju niza naslednih svojstava. koji su bili favorizovani u roditeljskoj populaciji. polimorfizam i grupnu varijabilnost. Sva sledeća evolucija ukrasnih populacija proizilazi iz tog primarnog zaveštanja. gajenih populacija od manjeg broja osnivača uzrok je genetičke i fenotipske jednoobraznosti. Prirodi unutarvrsne promenljivosti Unutarvrsna promenljivost bioloških vrsta je ogromna. izgleda da je to čest način rasprostiranja mnogih ukrasnih oblika drveća i šiblja. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja na nova staništa. a njegova posledica je fenotipski polimorfizam i individualna promenljivost. mutacijama i prirodnoj selekciji manje više ni jedno stablo nije genetički identično. Najizraženije serije paralelizma uočavaju se kod .

Namenska selekcija ukrasnih biljaka imala je i ima odlučujuću ulogu u sintezama novih sorti. O tome svedoči npr. Laurus nobilis. Hibridizacija je bila i ostaje najmoćniji faktor za obogaćivanje raznolikosti. naročito za poslednjih 100 godina je rezultat evolucionih promena usmeravanim potrebama i voljom čoveka. Mnogo raznorodnog polaznog materijala dobija se od slobodnog oprašivanja gajenih biljaka (tabela 4). Ovu pretpostavku potvrđuje činjenica da je paralelna promenljivost uočljivija kod zimzelenih lišćarskih vrsta koje se češće gaje na otvorenom prostoru. hibridizaciji i usmerenoj i namenskoj selekciji. po pravilu. cvetova i listova i dr. bazira na introdukciji. prirodi razmene i strujanju gena i prirodnoj selekciji. Smatra se da drvenaste biljke hladnih i umerenog područja se duže gaje u cenozama naselja od biljaka tropske i subtropske zone i da je to jedan od uzroka uočenih razlika. E.233 - . Pittosporum tobira i druge. a kod ukrasnih vrsta od 2 do 10 generacija. Veoma je afirmativan rezultat udaljene hibridizacije-ukrštanje stabala geografski udaljenih vrsta. Evolucija ukrasnih biljaka je manje više brza. ona je moćan izvor polaznog materijala za potrebe namenske selekcije. Kvantitativnih podataka o brzinama evolucionih promena u prirodnim ili gajenim populacijama nema mnogo. 500. Stabla gajena u kontrolisanim uslovima ređe ispoljavaju sklonost ka mutacijama. Evolucija ukrasnog drveća i šiblja ima mnogo aspekata i podleže mnogim faktorima. Strane vrste u uslovima kultivisanja. Magnolia grandiflora. koje u prirodnim populacijama bivaju potisnute konkurencijom okolnih biljaka još u juvenilnoj etapi razvića. Tipovima i brzini evolucionih promena Evolucija bioloških vrsta je veoma spora i bazira na spontanim mutacijama. 1000 i više generacija. Sva istorija nastanka ukrasnih vrsta. Obogaćivanje polaznog materijala ostvaruje se korišćenjem spontanih mutacija. Veoma veliki uticaj na njihovu pojavu imaju i izmenjeni uslovi gajenja: ishrana. oblik i boju cvasti. temperaturna kolebanja. načini razmnožavanja i dr. oblik krošnje. zalivanje. U svim strategijama isključivo veliku ulogu ima namenska selekcija u odnosu na način rastenja. koji do tada nisu bili poznati (tabela 3). spontanim i indukovanim mutacijama. Promene u populacijama botaničkih vrsta obuhvataju 100. a najmanji kod zimzelenih lišćara. kako u morfološkom tako i u biološkom aspektu ukrasnih vrsta biljaka. Spontane mutacije su veoma čest izvor ukrasnih sorti. zatim četinara. kao što su: Evonymus japonica.6. obrazuju u kraćem periodu niz novih mutanata. budući da ih je lako umnažati vegetativno. veliki broj novih formi nastalih u ogledima potomstva pri njihovim ispitivanjima u uslovima staklenika ili rasadnika. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Zbornik radova listopadnih lišćara. . ishrana.

njihove cenoze su antropogenog porekla. embrioloških. x plantierensis P. Biosistematici Sistematika osnovnih vrsta. Vrste i grupe vrsta ukrasnog drveća. wichuriana Hibridi R. x methohiensis P. zasnovana je na izučavanju populacionih. ekoloških. 1994). filogenetskih odnosa i na stvaranju prirodnog sistema na temeljima uporedno-morfofizioloških. pubescens P. a “0” označava odsustvo informacija G. koje ubrajamo u grupu gajenih biljaka. a korišćenje istorijskih.deltoides +++ ++ ++ +++ ++ ++ + ++ ++ ++ ++ ++ ++ + ++ ++ 0 ++ ++ ++ 0 ++ ++ 0 +++ +++ ++ + ++ ++ ++ +++ +++ ++ 0 ++ ++ ++ ++ ++ ++ + + + + + + ++ +++ “+” umeren stepen hibridizacije. paleontoloških i drugih činjenica je . sadrže ogromna odstupanja od analogih kategorija bioloških-botaničkih vrsta. Tabela 4.234 - . x euramericana Populus deltoides Populus nigra i P. 1990). Ukrasne vrste se razmnožavaju pod kontrolom čoveka. Kvantitativna karakteristika procesa obrazovanja novih sorti na osnovu spontanih mutacija ruža (prema Saakovu i Riekstaevoj. Uspešnost hibridizacije crnih topola Sekcije Aigeiros Duby u uslovima Srbije (Tucović. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Tabela 3. anatomskih. italica P. Isajev. znak “++” visok stepen. x plantierensis Populus pubescens P. znak ? ? Populus nigra P. a za ukrasne vrste ukrštanje u srodstvu. paleontoloških i drugih činjenica. rugosa Hibridi R. znak “+++” označava vrlo visok stepen. x euramericana P. Načinima razmnožavanja Botaničke vrste razmnožavaju se spontano: generativno i ređe vegetativno na osnovama prirodnih evolucionih sila i u uslovima okolne sredine. multiflora Broj sorti koje su dale spontane mutacije u sledećim količinama 1 83 16 28 17 3 5 1 13 9 1 3 2 20 6 8 8 3 1 1 3 1 1 3-5 14 7 4 4 1 1 5 1 1 6-10 3 2 2 3 4 1 - 11-15 5 - više od 15 2 2 2 1 Svega 127 33 42 32 7 7 2 27 11 2 6 F. x methohiensis P. samooplodnja i česta agamospermija. x pannonica P. nigra var. do pojave Darvinove teorije o evoluciji živog sveta. x pannonica P. Balans između genetičkih mehanizama i uslova sredine označava se kao rekombinacioni sistem (Tucović.Zbornik radova 6. Za biološke vrste karakterističan je širok autkrosing. 1973) Grupa kulturnih ruža Čajno hibridne Pernecijanske Remontne Čajne Burbonske Bengalske Nuazetovane Polianta Hibridi R.

ekotip. kultura hibridnih ćelija i dr. Razmena genetičkog materijala u grupi vrsta G . forma. Utrecht) i Međunarodni kodeks za nomenklaturu gajenih biljaka (Interantional code of cultivated plants. grupa vrsta sa sekundarnim genofondom (G-2). Nomenklaturi botaničkih i gajenih biljaka Drveće i šiblje razvrstava se u taksonomske jedinice na osnovama genetičke srodnosti. Usvojeni kodeksi su samo jedan od načina da se predstavi količina fenotipske raznovrsnosti botaničkih i gajenih vrsta. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Zbornik radova otežano usled višestruke hibridizacije. Utrecht). a ukrasne vrste tri različita naziva za rodvrstu u zavisnosti da li su uzete iz prirodnih populacija. 1971). čista linija i klon: orteta i rameta. nisu prilagođene za sistematiku manje više kulturnih (gajenih) biljaka. koja obuhvata grupu vrsta sa različitim hijerarhijskim jedinicama na osnovama najšireg prenošenja i rekombinacija gena. koja je ekvivalentna biološkoj vrsti. linija punih srodnika. kategorija odgovara cenovrstama u biosistematici. a gajenih. Usled sve većeg udela čoveka u nastanku gajenih biljaka.3 ostvaruje se i pomoću specijalnih metoda. H. usled toga. koja obuhvata grupu vrsta koje se ukrštaju sa gajenim biljkama. Evidentne su razlike u taksonomiji počev od roda i vrste. . kompatibilnosti kao i na osnovama morfo-anatomskih karakteristika. linija polusrodnika.235 - . introdukcije. varijetet. mi danas već posedujemo posebni Međunarodni kodeks za botaničku nomenklaturu (International code of cultivated plants. koji se stavlja ispred naziva roda ili vrste ili putem posebnih formula (tabela 5).6. Metode sistematike osnovnih – botaničkih vrsta. nepoznatog porekla. Za ovu svrhu koristi se hijerarhijska klasifikacija u čijim osnovama leži priroda njihovog genofonda (Harlan and Went. Pitanje selektivne vrednosti odgovarajućih kategorija izvor je ogorčenog raspravljanja. nastale hibridizacijom ili kalemljenjem. Nomenklatura botaničke vrste na nivou roda i vrste je monotipska a ukrasnih vrsta politipska. selekcije i dr. Analizirani genetičko – populacioni parametri ukazuju da između prirodnih i gajenih populacija postoje fundamentalne razlike u genetičkoj strukturi populacija. kao što su: manipulacije genima. biotip i čista linija. Naime. Razlikuju se tri kategorije: grupa gajenih vrsta sa primarnim genofondom (G-1). Vrste koje su nastale hibridizacijom ili kalemljenjem označavaju se znakom “x” odnosno “+” ili posredstvom kolektivnog epiteta. i grupa vrsta sa tercijernim genofondom (G-3). spajanje protoplasta. često hipotetičnog karaktera. kalemljenja. ukrasnih vrsta: kultivar. botaničke vrste na nivou roda i vrste imaju jedinstven naučni naziv. hibridna linija. Udvajanjem hromozomskih kompleksa često se u ovoj grupi uspostavlja plodnost. Unutarvrsni taksoni botaničkih vrsta su: podvrsta.

čija dekorativna svojstva je stvarao čovek u procesu oplemenjivanja (domestifikacijom. adaptivnost i dugovečnost.236 - . obogaćivanje raznovrsnosti i dr. . na sistematiku. namenskom i prirodnom selekcijom). Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Tabela 5.Zbornik radova 6. i (2) oplemenjene.populacione koncepcije olakšava komparacije bioloških-botaničkih i ukrasnih-gajenih vrsta drveća i žbunja. oplemenjivanja drveća i šiblja koristi vrstu kao jednu od osnovnih koncepcija. Potpuno razumevanje bioloških karakteristika vrsta neophodno je zbog toga što savremena teorija usmerene evolucije tj.rameta Vrsta Syringa vulgaris Unutarvrsni subspecies varietas forma ekotip (klimatip. primena populacionog prilaza odražava se i na druge oblasti biologije drveća i šiblja tj. Tako. Svaki od njih zahtevao je različite modele istraživanja vrsta odnosno lokalnih populacija. čija struktura zavisi od više osnovnih komponenata: veličine odnosno prostorne konfiguracije. kultivari ruža iz grupe čajno-hibridnih ruža su potpuno oplemenjene biljke. Prve se manje više prilagođavaju uslovima gajenja. Ukrasno drveće i šiblje obuhvata samo deo ukupnog genofonda vrsta ne samo u nas. Uvođenje genetičko. Mnoge vrste ukrasnog drveća i šiblja silno se menjaju u procesima odomaćivanja i oplemenjivanja. Gajena vrsta Sorbus L. Opšta diskusija genetičko-populacionih karakteristika drveća i šiblja Drveće i šiblje karakteriše složenost građe. sistema razmnožavanja. Pri izučavanju ovih svojstava korišćena su dva prilaza: istorijski i uzročni. x Sorbopyrus + Crataegomespilus Syringa vulgaris Syringa x chinensis Syringa + correlata sorta-kultivar linija polusrodnika linija punih srodnika notomorpha-hibridna linija čista linija klon: orteta . izuzetna raznovsrnost. Evidentirane su dve kategorije ukrasnih biljaka: (1) tek unete manje više odomaćene. Diferencijalne odlike nomenklature bioloških i gajenih-ukrasnih vrsta Takson Rod Biološka vrsta Sorbus L. brzine migracija odnosno strujanja gena i dr. introdukcijom. Pored toga. pri kojima se namenska i prirodna slekcija uzajamno prožimaju. mutacijama. hibridizacijom. Populaciono-genetički prilaz u korišćenju i izučavanju ukrasne dendroflore neposredno doprinosi rešavanju niza problema povezanih sa mikroevolucijom bioloških-botaničkih i gajenih vrsta drveća i šiblja. nego i u svetu. edafotip i cenotip) biotip lokalna populacija A-H. nomenklaturu. a druge su podvrgnute krupnim izmenama i zahtevaju posebne uslove gajenjatehnogenu sredinu. U analizi moramo koristiti multidisciplinarni pristup. jer je praktično nemoguće deliti populacione karakteristike u odnosu na bilo koju populacionu komponentu.

opisu. po kojima se razlikuju od bioloških-botaničkih vrsta: poreklu. Ukrasne i botaničke vrste drveća i šiblja se suštinski razlikuju.6. stvaranju originalnih selekcija. Osetno umanjena unutarpopulaciona genetička raznovsrnost ukrasnih vrsta ima određene selektivne i tehnološke prednosti ali u isto vreme odražava njihov specifičan genetički potencijal s obzirom na uvećanu sklonost ka češćim mutacijama i subspontanoj hibridizaciji u poređenju sa botaničkim vrstama. Sa oplemenjivanjem ruža tj. posvećenih inventarizaciji. Usled sve većeg udela čoveka u oplemenjivanju gajenih biljaka. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Zbornik radova Istorija sinteza mnogih kultivara pruža mnoštvo primera efektne selekcije. životnoj vitalnosti. selekcija. evolucionom potencijalu populacija različitog tipa. ZAKLJUČCI Iznete su opšte genetičko-populacione karakteristike ukrasnog drveća i šiblja. rekonstrukciji. pa i familije Rosaceae. Asortiman kultivara drveća i šiblja u savremenim cenozama Srbije naselja siromašan je u poređenju sa starim parkovima. drift gena. Usmerenost osobina pod dejstvom namenske selekcije kod ukrasnih i botaničkih vrsta često se ne podudara. nomenklaturi i dr. Na nivou biološke organizacije ukrasnih vrsta deluje nekoliko tipova odabiranja: odabiranje koje dovodi do ekološke izolacije. od 142 biološke vrste sintetisano je cca 25000 kultivara pa se srećemo sa izmenama krupnih razmera tj. hibridizacija) što obavezno treba imati u vidu pri njihovoj sistematici. Tome svakako doprinosi i odsustvo projekata. singamije. da su nedovoljno umnažani u našim rasadnicima. embriogeneze. nomenklaturi. kao i orijentacijom pejzažnih arhitekata na korišćenju sadnog materijala od autohtonih botaničkih vrsta. odabiranje koje vodi do reproduktivne izolacije. a takođe i načinima razmnožavanja i korišćenja postojećeg asortimana ukrasnih vrsta drveća i šiblja u pejzažnoj arhitekturi. oplemenjivanju i gajenju. kolekcionisanju. ipak i kod ukrasnih vrsta preovlađuje prirodna selekcija na etapama gametogeneze. promenama čitavih kompleksa osobina u odnosu na biološke vrste iz roda Rosa L. obrazovanja i klijanja semena.237 - . zaštiti. mada u njihovim populacijama deluju isti faktori specijacija (mutacije. Mada je pritisak prirodne selekcije kod botaničkih vrsta znatno viši. i odabiranje koje dovodi do zamene autohtonih sa introdukovanim ili oplemenjenim vrstama. Slabo korišćenje ukrasnih kultivara u cenozama naselja drveća i šiblja objašnjava se činjenicom. . mi danas već posedujemo posebni Međunarodni kodeks za botaničku nomenklaturu (International code of botanical nomenclature-Utrecht) i Međunarodni kodeks za nomeklaturu gajenih biljaka (International code of cultivated plants-Utrecht). a u većini osobina one su i suprotstavljene. sistematici.

Pančić. Beograd 8. M. S. V. Izd.. Izdanje SANU. (1998): Samonikle vrste voćaka u Srbiji. Posebno izdanje. p. V. J. Beograd. (1973): Rozi. Biodiverzitet Jugoslavije sa pregledom vrsta od međunarodnog značaja. and de Went J. Lakušić. XXX. Mayr. B. V. Beograd. i Niketić. Saakov. (1871): Šumsko drveće i šiblje. Šumarski fakultet. (1957). Harlan. G. Naučna knjiga. p.ed (1970-1986): Flora SR Srbije. Poljoprivredna enciklopedija. 12. Jovanović. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja LITERATURA 1. (1970): Population. Tucović. D. (1971): Toward a rational classification of cultivated plants. Glas Srpskog učen. XXXII 15. (1874): Flora Kneževine Srbije. Taxon.M. Zagreb. Karakter uticaja niskih temperatura na alohtonu dendrofloru Beograda i okoline u toku zime 1955/56 godine.798 13.238 - . B. Beograd. Zaštita bilja. Tucović. M. Šumarski fakultet. XXX 14. Zbornik radova. Isajev. (1987): Oplemenjivanje omorike (Picea omorika Panč. (1990): Genetika sa oplemenjivanjem biljaka. Doktroska disertacija. Isajev. Beograd 19. (1985): Dendrologija. Tucović. J. (1970): Ozelenjavanje naselja. Beograd. 243-258. Đukić. 20. 509-517 6. M. Beograd. (1995): Praktičan značaj očuvanja diverziteta biljnog sveta Jugoslavije. D. 368-372 . 163-205 16. i Kojić. 449-451. A. A. V. A. M. Knj. Šumarski fakultet. Stevanović. Mratinić. No 39-40 21. Stevanović. I izdanje. J. (1994): Razmnožavanje. Harvard University Press. Beograd. 85-97 4.) u Srbiji.. (1967): Dendrologija sa fitocenologijom. (1995): Diverzitet vaskularne flore Jugoslavije sa pregledom vrsta od međunarodnog značaja. (1992): Istraživanje ekofizioloških svojstava potomstva polusrodnika hibridnog platana. Columbia Univ. Izdanje Instituta za poljoprivredna istraživanja Srbije.. SAN. Biodiverzitet Jugoslavije sa pregledom vrsta od međunarodnog značaja.. 9. 17. A.185 22. Jovanović. hijerarhijski nivoi i regulacioni faktori rekombinacionog sistema ukrasnog drveća i žbunja. Zbornik radova sa savetovanja: Zelenilo u urbanom razvoju grada Beograda. 18. V. 11. (1965): Sistematika i bioekološka istraživanja crne topole (Populus nigra L./Purkyne) na genetičko-selektivnim osnovama. Pančić. Beograd. T. (1994): Zaštita genofonda drveća i žbunja i komponente rekombinacionog sistema. Beograd. T. E. Tucović. Grant. A. Vrnjačka Banja. Tucović.Zbornik radova 6. Beograd. (1951): Strane vrste drveća (egzoti) Srbije. A.R. Press. Josifović. Rieksta. 183-217. (1981): Plant Speciation.2. Izdanje Univerziteta Beograd. društva. Cambridge. Massachusetts. Pančić. V. Doktroska disertacija. Species and Evolution. Glas Srpskog učenog društva. New York. pp. Zinatne. Petrović. 10. Beograd 20. S. 3. (1884): Dodatak flori Kneževine Srbije. Jovanović. Isajev. Naučna knjiga.D. I-X 7. Doktorska disertacija. Beograd. J. p. Treći jugoslovenski kongres o zaštiti bilja. Beograd. Bunuševac. 2. E. Riga. Beograd 5..

(1997): The role of hibridization of hybrid species in the dendroflora of Serbia. Tucović. Glasnik Šumarskog fakulteta. I izdanje. (1991): Adaptivnost drveća i žbunja na ekstremne temperature. Skopje. Isajev. 1-379. E. ICS. Šijačić-Nikolić. 129-137 24. Book of artiles. M. Simpozijum o flori jugoistočne Srbije i susednih područja Zbornik radova 23. M. Beograd. V. Vukićević. Beograd. Đukić. (1974): Dekorativna dendrologija. A.. A.239 - ... .6. 7-5 25. International scientific symposium. Tucović. No 73.

You're Reading a Free Preview

Download
scribd
/*********** DO NOT ALTER ANYTHING BELOW THIS LINE ! ************/ var s_code=s.t();if(s_code)document.write(s_code)//-->